Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 289/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2018-11-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, 2 i 3,  art. 3a,  art. 32,  art. 31
journal: Dz.U. 2017 poz 1778
law: Ustawa  z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: par. 3  ust. 1  pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Łozowska Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Gocki Sędzia WSA Anna Wójcik (spr.) Protokolant Starszy inspektor sądowy Iwona Bergiel po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2018 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 lipca 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i na Fundusz Pracy oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 17 kwietnia 2018 r. wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28, art. 28 ust. 3a oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1778 - dalej określana jako "u.s.u.s.") Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił J. K. (dalej jako strona, skarżąca, zobowiązana) umorzenia należności z tytułu składek na:

- ubezpieczenia społeczne za okres od stycznia 2015 r. do kwietnia 2016 r., od sierpnia do września 2016 r., i za grudzień 2016 r. w łącznej kwocie 14.677,15 zł, w tym z tytułu: składek – 12.416,95 zł; odsetek liczonych na dzień 16 luty 2018 r. – 2.237,00 zł i 23,20 zł kosztów upomnienia;

-na ubezpieczenia zdrowotne za okres grudzień 2014 – kwiecień 2016, sierpień-wrzesień 2016 r., grudzień 2016 r. w łącznej kwocie 6.594,31 zł, w tym z tytułu: składek – 5.570,11 zł; odsetek liczonych na dzień 16 luty 2018 r. – 1001,00 zł i 23,20 zł kosztów upomnienia;

- Fundusz Pracy - za okres od grudnia 2014 r. do kwietnia 2016 r. w łącznej kwocie 1.259,40 zł, w tym z tytułu: składek – 1.066,80 zł; odsetek liczonych na dzień 16 luty 2018 r. - 181,00 zł i kosztów upomnienia – 11,60 zł.

W uzasadnieniu wskazał, że skarżąca wnioskiem z dnia 1 lutego 2018 r. zwróciła się o umorzenie całości należności z tytułu składek, podając w uzasadnieniu, że odbywa karę [...] pozbawienia wolności oraz pracuje społecznie nie pobierając wynagrodzenia. Nie ma środków na zapłatę należności i trudna będzie jej sytuacja po zakończeniu odbywania kary, tym bardziej, że ciąży na niej obowiązek zapłaty odszkodowania, do czego została zobowiązana wyrokiem sądu karnego.

Na podstawie informacji Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] organ ustalił, że skarżąca nie korzystała i nie korzysta z żadnej formy pomocy, a Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] poinformował, że w zeznaniach podatkowych za 2014 r. zadeklarowała – dochody z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie 25.709,57 zł, przychody i dochody z wynagrodzenia za pracę w kwotach odpowiednio: 3.204,80 zł i 1.202,75 zł; za 2015 r. - przychody z działalności gospodarczej 17.671,83 zł i dochody z tej działalności – 16.142,40 zł; za 2016 r. przychody z działalności gospodarczej wynosiły 1.065,36 zł, wystąpiła strata w wysokości 2.126,10 zł, przychody z działalności wykonywanej osobiście – 1.065,35 zł, i wystąpiła z niej strata w kwocie 2.126,10 zł, przychody i dochody z innych źródeł w kwotach odpowiednio 8.131,33 zł i 6.728,03 zł.

Oceniając zasadność wniosku w kontekście przesłanek całkowitej nieściągalności określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Zakład stwierdził, że żadna z nich nie została spełniona. Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Opolu prowadzi wobec strony postępowanie egzekucyjne z trzech rachunków bankowych poprzez zajęcie wierzytelności z tych rachunków, na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych odpowiednio w dniach: 30 listopada 2015 r., 13 kwietnia 2016 r. i 4 maja 2016 r

Ponieważ egzekucja jest w toku, to na obecnym etapie postępowania nie jest możliwe stwierdzenie, czy w wyniku postępowania egzekucyjnego nie odzyska się w całości zobowiązania składkowego. Świadczy to o braku wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności.

Możliwość umorzenia należności składkowych została także przeanalizowana z punktu widzenia przesłanek, które pozwalają na umorzenie składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, o czym stanowi § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U. z 2003, Nr 141, poz.1365 – dalej jako: "rozporządzenie") wydanego na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Rozważając przesłankę opisaną w punkcie 1 ust. 1 § 3, tj. "gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych" Zakład wskazał, że skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, od dnia [...] 2018 r. odbywa karę pozbawienia wolności w wymiarze [...], przy czym na podstawie dostępnych mu urzędowo informacji ustalił, że nie została zgłoszona jako osoba wykonująca odpłatnie pracę w czasie odbywania tej kary. Według złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym posiada zobowiązania pieniężne z tytułu zaciągniętych kredytów na kwotę 160.000 zł oraz wobec banków na kwotę 150.000 zł. W myśl art. 102 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy, przebywając w zakładzie karnym ma zapewnione przez Państwo wyżywienie, odzież, warunki bytowe, świadczenia zdrowotne i odpowiednie warunki higieny – co składa się na podstawowe potrzeby życiowe. Tym samym przesłanka opisana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie została spełniona.

Nie wystąpiły również, w przypadku skarżącej, okoliczności wymienione w punkcie 2 ust. 1 § 3 cyt. rozporządzenia, tj. przypadek poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązaną możliwości dalszego prowadzenia działalności (na te okoliczności strona we wniosku nie wskazywała).

W zakresie przesłanki wskazanej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, opisanej jako "przewlekła choroba zobowiązanej lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności" Zakład nie stwierdził jej wystąpienia, gdyż ani we wniosku o umorzenie, ani w dalszej korespondencji, w tym w złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym skarżąca na te okoliczności się nie powoływała ani nie przedstawiła żadnej dokumentacji.

Wobec powyższego nie jest zasadne oczekiwanie skarżącej, że tylko z uwagi na fakt odbywania kary pozbawienia wolności i problemy ze spłatą zobowiązań istnieją podstawy do umorzenia należności składkowych.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca podkreśliła, ze po odbyciu kary nie będzie miała dokąd się udać, gdyż obecnie nie ma domu, w związku z karalnością trudno też będzie jej znaleźć pracę. Ponadto ciążą na niej niespłacone dotąd zobowiązania wobec pokrzywdzonych, zasądzone przez sąd karny (do spłaty pozostało ok. 156.000 zł). Wniosła wobec tego o umorzenie należności z tytułu składek w całości lub w części.

Decyzją z dnia 9 lipca 2018 r. wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 9 lipca 2018 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 – dalej jako "K.p.a.") Prezes ZUS zaskarżoną decyzję utrzymał w mocy, aprobując zawarte w niej stanowisko o niespełnieniu przesłanek całkowitej nieściągalności określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Nadto stwierdził, że nie wystąpiły również przesłanki mogące być podstawą do umorzenia należności składkowych na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia.

Zdaniem tego organu, wobec toczącego się i niezakończonego postępowania egzekucyjnego, prowadzonego przez Dyrektora ZUS poprzez zajęcie wierzytelności z rachunków bankowych w trzech bankach, brak jest podstaw do przyjęcia, by została spełniona przesłanka całkowitej nieściągalności. Dodatkowo z ustaleń tego organu wynikało, że od [...] 2018 r. skarżąca jest zatrudniona odpłatnie (w firmie A sp. komandytowa w [...]) w czasie odbywania kary pozbawienia wolności – przy czym na dzień wydania decyzji brak było informacji o uzyskiwanym przez stronę wynagrodzeniu za pracę.

Ponownie poddano ocenie zebrany w sprawie materiał dowodowy z punktu widzenia przesłanek wskazanych w § 3 ust. 1 punkty 1-3 rozporządzenia, dającym możliwość umorzenia należności z tytułu składek (przy czym chodzi tu jedynie o składki finansowane przez ich płatnika) mimo braku całkowitej nieściągalności. Rozporządzenie to, wydane na podstawie delegacji ustawowej z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., określa w § 3 szczegółowe zasady umarzania należności składkowych.

W zakresie przesłanki opisanej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia stanowiącym, że składki mogą być umorzone, jeśli opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną i jej rodzinę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych organ stwierdził, że na dzień wydania decyzji odwoławczej sytuacja strony zmieniła się o tyle, że nadal odbywając karę pozbawienia wolności podjęła ona, od [...] 2018 r., odpłatne zatrudnienie w warunkach odbywania kary. Niewątpliwie zatem nastąpiła korzystna zmiana w jej sytuacji – także w kontekście wszystkich obciążeń, jakie obowiązana jest spełnić, w tym także tych wynikających z zasądzonych wyrokiem karnym świadczeń odszkodowawczych na rzecz osób pokrzywdzonych. Zwrócono uwagę, że nawet w razie podjęcia spłaty zobowiązań w trakcie odbywania kary zobowiązana nie będzie pozbawiona możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, gdyż w całości zaspokaja je państwo.

Jeśli chodzi o pozostałe okoliczności, tj. wymienione w § 3 ust. 1 w punktach 2 i 3 rozporządzenia a szczegółowo opisane powyżej, organ odwoławczy zaaprobował w całości stanowisko organu I instancji podkreślając, że strona na nie się nie powoływała.

Dodatkowo zwrócono uwagę na brak swobody Zakładu, jako dysponenta należności składkowych, w dysponowaniu przysługującą mu wobec ubezpieczonej wierzytelnością i na istniejące w tym zakresie ograniczenia, nakazujące uwzględniać przede wszystkim interes publiczny. W tej sprawie przejawia się on w tym, że nie można uznać prymatu zobowiązań prywatnych (np. wobec banków z tytułu zaciągniętych kredytów) nad publicznoprawnymi, a ponadto możliwość spłaty zadłużenia musi być oceniana w dłuższej perspektywie czasowej jak również z uwzględnieniem możliwości spłaty zadłużenia w ramach ulgi, jaką jest układ ratalny.

We wniesionej na tę decyzję skardze skarżąca podtrzymała dotychczasowe stanowisko i wskazała, że spełnia jedną z przesłanek całkowitej nieściągalności, jaką jest zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych (art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s.). Z tytułu zatrudnienia podjętego w trakcie odbywania kary będzie otrzymywać wynagrodzenie w wysokości najniższego krajowego wynagrodzenia, z czego 72% będzie potrącane na rzecz Zakładu Karnego i inne koszty. Reszta będzie przeznaczona na spłatę odszkodowań na rzecz osób pokrzywdzonych oraz na spłaty komornicze. Podniosła, że jest osobą samotną, bez majątku a dochód uzyskany z działalności gospodarczej również był przeznaczony na spłatę osób poszkodowanych w sprawie karnej.

Wniosła o umorzenie tych należności przez Sąd.

Powyższe stanowisko podtrzymała w piśmie procesowym z dnia 7 września 2018 r. (nazwanym "Oświadczeniem") przyznając w nim ustalony przez organ fakt jej zatrudnienia i wskazując na uzyskiwanie wynagrodzenia w wysokości najniższego wynagrodzenia za pracę, z czego potrącany jest podatek i inne świadczenia przeznaczone na Służbę Więzienną, wobec czego pozostaje jej jedynie kwota ok. 500,00 zł, z czego musi spłacać pokrzywdzonych, kupić leki i środki czystości.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko o braku wystąpienia przesłanek całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i podnosząc, że nie wystąpiła w sprawie sytuacja, w której egzystencja skarżącej byłaby zagrożona poprzez znaczne obniżenie stopy życiowej lub wręcz poprzez niezapewnienie minimum socjalnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest uzasadniona.

W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 – dalej "P.p.s.a."), uwzględnienie skargi prowadzące do uchylenia zaskarżonej decyzji następuje, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie przepisów prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania (lit. b) lub naruszenia przepisów prawa procesowego w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Zgodnie z art. 134 § 1 tej ustawy Sąd orzeka niezależnie od zarzutów i wniosków skargi oraz powołanej podstawy prawnej (z zastrzeżeniem niemającym tu zastosowania).

Wniosek skarżącej inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie podlegał rozpatrzeniu w oparciu o przepis art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s., a także art. 28 ust. 3a tej ustawy oraz § 3 ww. rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 31 lipca 2003 r.

Na mocy art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Warunek ten nie musi być spełniony jedynie w odniesieniu do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek, w odniesieniu do których ustawodawca dopuszcza w uzasadnionych przypadkach możliwość umorzenia także pomimo braku całkowitej nieściągalności. "W przypadku wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonego, który był jednocześnie płatnikiem tych składek, organ stosuje art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. i bada, czy zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności składek, a w przypadku stwierdzenia, że nie występuje całkowita nieściągalność, bada sprawę pod kątem istnienia przesłanek, czy zobowiązany wykazał, że opłacenie należności pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny" (por. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 44/12 – dostępny, tak jak pozostałe orzeczenia przytaczane w uzasadnieniu, w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności wymienione są enumeratywnie w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., gdzie w punkcie 5 jako przypadek całkowitej nieściągalności wskazano sytuację, gdy "naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję", w punkcie 3 - gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa. Taką przesłanką całkowitej nieściągalności jest także sytuacja, w której oczywiste jest, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6).

Stany faktyczne uzasadniające umorzenie należności, mimo niestwierdzenia ich całkowitej nieściągalności (co dotyczy tylko składek należnych od ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek), wskazane są przykładowo w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Stanowi on, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przytoczone unormowania prawne wskazują, że zastosowanie uznania administracyjnego, w ramach którego organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia musi być poprzedzone szczegółowym przeanalizowaniem ujawnionych przez stronę danych dotyczących jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Treść przywołanego przepisu wskazuje jednocześnie, że ustalenia, czy uregulowanie zaległych należności z tytułu składek może pociągnąć dla skarżącego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki, czynione są w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę. Skoro bowiem przepis stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawcy (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1416/10, z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2410/11). Jeśli natomiast chodzi o ustalenia przesłanek opisanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., to stwierdzić należy, iż ustanowiona w art. 7 K.p.a. i doprecyzowana w art. 77 § 1 K.p.a. zasada prawdy obiektywnej zobowiązuje organ podatkowy do podjęcia wszystkich niezbędnych kroków dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Przy czym pokreślenia wymaga, że w postępowaniu toczącym się na wniosek strony (jak w tej sprawie), szczególnego znaczenia nabiera zasada aktywnego współdziałania strony w gromadzeniu materiału dowodowego, w szczególności z uwagi na fakt, że to przede wszystkim stronie są znane okoliczności dotyczące jej sytuacji rodzinnej, osobistej, stanu majątkowego. W tym miejscu należy zauważyć, że mimo szczególnej sytuacji procesowej, w jakiej znalazła się skarżąca (odbywanie kary pozbawienia wolności) brak było przeszkód, aby szczegółowe wyjaśnienia składała pisemnie, sygnalizując też potrzebę przeprowadzenia określonych dowodów i akcentując te okoliczności, które jej zdaniem powinny być szczególnie wnikliwie poddane ocenie organu. Takich wniosków strona w niniejszej sprawie jednak nie składała, wskazując w toku całego postępowania (w treści wniosku o umorzenie oraz wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) przede wszystkim na fakt odbywania przez nią kary pozbawienia wolności w wymiarze [...], co w sprawie było potwierdzone stosownym zaświadczeniem Zakładu Karnego. Nadto podkreślała konieczność spłaty zobowiązań w wysokości około 160.000 zł, zasądzonych wyrokiem sądu karnego, na rzecz osób pokrzywdzonych.

Organ rozpatrując wniosek o umorzenie należności składkowych w pierwszej kolejności poddał ocenie jego zasadność z punktu widzenia przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., a zatem całkowitej nieściągalności. W zakresie przesłanki opisanej w punkcie 5, tj. że "naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję", z poczynionych w sprawie i opisanych w uzasadnieniu decyzji ustaleń wynikało, że wobec skarżącej została wszczęta przez Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych egzekucja administracyjna poprzez zastosowanie środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności z rachunków bankowych, w trzech różnych bankach. Zgodzić się trzeba z organem, że skoro ta egzekucja nie została zakończona, to nie można mówić o spełnieniu tej przesłanki. Zatem w dacie wydania rozstrzygnięcia organ egzekucyjny, w tym przypadku Dyrektor ZUS, nie znalazł podstaw do umorzenia postępowania egzekucyjnego z uwagi na jego nieskuteczność lub brak majątku (art. 28 ust. 3 pkt 5) oraz nie stwierdził, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6). W związku z omawianą tu przesłanką Sąd podkreśla, że wskazany przepis wymaga, aby stwierdzenie braku majątku dotyczyło, po pierwsze, majątku nadającego się do egzekucji, i po wtóre – aby uczynił to jeden ze wskazanych w tym przepisie organów egzekucyjnych, tj. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy. Jest to zrozumiałe, gdyż te organy egzekucyjne nie są ograniczone w stosowaniu dopuszczalnych ustawowo środków egzekucyjnych, a więc dysponują większymi możliwościami ustalenia majątku dłużnika i skierowania do niego egzekucji, odmiennie niż Dyrektor ZUS, który w myśl art. 19§ 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2016 r., poz. 1411). Jednakże, ponieważ egzekucja przez te organy nawet nie została wszczęta, nie można mówić o wystąpieniu okoliczności przewidzianych w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.p.e.a.

W świetle powyższych okoliczności ta przesłanka całkowitej nieściągalności niewątpliwie nie została spełniona i wnioski organów w tym zakresie należy uznać za trafne.

Jeśli chodzi o pozostałe wymienione w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. przesłanki całkowitej nieściągalności, to dostrzec należy, że istotnie organ ubezpieczeniowy nie poświęcił im szerszych rozważań i nie dokonał ich szczegółowego omówienia. Choć stanowi to naruszenie art. 107 § 3 K.p.a., to w przypadku większości opisanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. sytuacji brak ich wystąpienia jest oczywisty, jak choćby śmierć dłużnika (pkt 1), oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości (pkt 2), brak zaspokojenia należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym (pkt 4), czy też okoliczności wymienione w punktach 4a i 4b art. 28 ust. 3. Prawidłowo sporządzone uzasadnienie decyzji wymagało niewątpliwie wskazania na te przesłanki i omówienia ich, z wyraźnym zajęciem stanowiska. Jednakże w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a., aby takie naruszenie przepisów prawa procesowego doprowadziło do uchylenia zaskarżonej decyzji, konieczne jest wystąpienie istotnego wpływu takiego naruszenia na wynik sprawy. Zdaniem Sądu, ponieważ akta administracyjne nie wskazują na wystąpienie tego rodzaju okoliczności, nie można przyjąć, by uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Niemniej jednak zwrócić trzeba uwagę, że organ ubezpieczeniowy obowiązany był również i te okoliczności rozważyć i dać temu wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, gdyż na taki obowiązek wskazuje również zasada przekonywania strony o słuszności podjętego rozstrzygnięcia (art. 11 K.p.a.).

Odnośnie do pominięcia przez organy przesłanki zaprzestania prowadzenia działalności, co skarżąca podniosła dopiero w skardze, to wyjaśnienia wymaga, że ta przesłanka musi być rozumiana nie jako każdy, przejściowy i swej natury nie definitywny charakter zaprzestania tej działalności, lecz tylko taki, który cechuje się trwałością. Jak wynika z informacji Naczelnika Urzędu Skarbowego, skarżąca prowadziła działalność gospodarczą do 28 grudnia 2017 r., będąc też do tego dnia wspólnikiem spółki cywilnej a również organ ubezpieczeniowy nie negował faktu zaprzestania przez nią prowadzenia działalności gospodarczej.

Przy rozważaniu tej przesłanki całkowitej nieściągalności najistotniejszą kwestią jest jednak to, że dla przyjęcia jej zaistnienia muszą równocześnie wystąpić pozostałe okoliczności wskazane w tej normie prawnej. W przeciwnym razie, gdyby sytuację opisaną w pkt 3 art. 28 ust. 3 u.s.u.s. rozumieć tylko jako samo zaprzestanie działalności przez zobowiązaną, doszłoby do pominięcia istotnego fragmentu tekstu prawnego, co w procesie wykładni prawa jest zabiegiem niedopuszczalnym. Godzi się zatem przypomnieć, że w myśl art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność zachodzi, gdy "nastąpiło zaprzestanie działalności przy równoczesnym (podkreślenie Sądu) braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa". Wykładnia literalna tego przepisu prowadzi więc do wniosku, że konieczne jest, obok zaprzestania prowadzenia działalności, także ustalenie, że równocześnie: 1) brak jest majątku, z którego można egzekwować należności; 2) brak jest małżonka; 3) brak jest następców prawnych; 4) brak jest możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu Ordynacji podatkowej. Konieczność łącznego wystąpienia tych wszystkich okoliczności jest uzasadniona w szczególności z uwagi na to, że umorzenie należności oznacza definitywną rezygnację z należnych składek, co zastrzeżone jest tylko do przypadków wyjątkowych, jako że stanowi odstępstwo od reguły płacenia składek oraz od wyrażonej w art. 2a ust. 2 pkt 2 u.s.u.s. zasady równego traktowania, przejawiającej się w szczególności w obowiązku płacenia składek na ubezpieczenia społeczne. Treść art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. wymaga zatem, obok zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, także stwierdzenia, że równocześnie występuje brak majątku z którego można egzekwować należności - przy czym zaznaczyć należy, że stwierdzenie braku takiego majątku nie wymaga uprzedniego prowadzenia egzekucji przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego, tak jak przewiduje to przepis art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. Ta ostatnia sytuacja jest odrębną i samodzielną przesłanką wystąpienia całkowitej nieściągalności – w razie jej stwierdzenia. Trzeba bowiem podkreślić, że każda z sytuacji wyspecyfikowanych w ust. 3 art. 28 tej ustawy stanowi odrębną, niezależną od innych podstawę umorzenia – (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 14 lutego 2018 r., sygn. akt I SA/Gl 1410/17), przez co wystarcza spełnienie jednej z nich, aby można było mówić o całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 28 ust. 1 u.s.u.s.

Powracając do omówienia przesłanki wymienionej w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Sąd wskazuje, że niezależnie od stwierdzenia braku majątku zobowiązanej w znaczeniu takim, jak to omówiono powyżej, zwrócić trzeba uwagę na kolejny wymóg niezbędny dla zastosowania tego przepisu, a mianowicie konieczność stwierdzenia braku małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej. Konstrukcja omawianego przepisu wskazuje, że ustawodawca dopuszczając możliwość umorzenia należności publicznoprawnej ze wskazanej w nim przyczyny wprowadza obowiązek równoczesnego ustalenia, że wystąpiły dodatkowe okoliczności, wykluczające możliwość ściągnięcia należności, w tym poprzez rozszerzenie kręgu podmiotów, wobec których można dochodzić należności składkowych (następcy prawni, małżonek, osoby trzecie). Wskazują na to wyraźnie regulacje zawarte w art. 31 u.s.u.s., w którym ustawodawca odsyła do odpowiedniego stosowania m.in. przepisu art. 109 § 1 O.p. w zakresie art. 29 O.p., czy też art. 110 § 1, § 2 pkt 2 i § 3 O.p. – ten ostatni przepis wskazuje na solidarną z małżonkiem odpowiedzialność rozwiedzionego małżonka podatnika w oznaczonym zakresie, natomiast art. 29 O.p. – na odpowiedzialność majątkową małżonka (majątek wspólny podatnika i jego małżonka – § 1, i skutki prawne ograniczenia, zniesienia, ustania wspólności majątkowej – § 2).

Ze złożonego przez skarżącą oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby, która nie prowadzi działalności gospodarczej wynika, że w dacie złożenia tego oświadczenia ([...] 2018 r.) toczyło się postępowanie o orzeczenie separacji między skarżącą a jej małżonkiem. Tym samym nie był orzeczony rozwód między małżonkami a skutki prawne orzeczenia separacji (po jego prawomocności) mogłyby być rozważane ewentualnie dopiero w przyszłości. Już więc tylko z tej przyczyny nie można było mówić, w dacie wydania zaskarżonej decyzji, o spełnieniu przesłanki wymienionej w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s.

Niezależnie od powyższego należy zwrócić uwagę, że w orzecznictwie NSA prezentowany jest pogląd, który Sąd orzekający w tej sprawie podziela, że skoro art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. stanowi materialnoprawną podstawę umorzenia składek z powodu ich całkowitej nieściągalności, to samym okoliczności te nie mogą mieć charakteru przemijającego (por. wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2013 r., II GSK 2005/11). Taki charakter ma zaś niewątpliwie sam fakt odbywania kary pozbawienia wolności.

Tym samym zarzuty skarżącej w tym zakresie nie mogą być uznane za zasadne, co czyni prawidłowym wniosek organów o braku wystąpienia przesłanek całkowitej nieściągalności wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

W świetle powyższego oraz z uwagi na treść art. 28 ust. 3a tej ustawy i § 3 ust. 1 rozporządzenia oraz treść art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd obowiązany był również ocenić legalność zaskarżonej decyzji pod kątem istnienia przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia, opisanych już szczegółowo powyżej. Dopiero w takim przypadku otwarta staje się możliwość umorzenia – na zasadzie uznania administracyjnego - należności z tytułu składek mimo braku ich całkowitej nieściągalności (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 20 kwietnia 2016 r. sygn. akt. I SA/Gl 965/15). Przy czym w realiach tej sprawy znaczenie miała przesłanka określona w § 1 pkt 1 rozporządzenia, a zatem, czy zobowiązana wykazała, że opłacenie należności pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niej i jej rodziny (okoliczności wymienione w punktach 2 i 3 bezspornie w sprawie nie miały miejsca). Jak już wyżej wskazano, z powołanego przepisu wprost wynika, że ciężar wykazania, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną zobowiązana nie jest w stanie tych należności opłacić, ponieważ pociągnęłoby to dla niej i jej rodziny zbyt ciężkie skutki, spoczywa na zobowiązanej (czyli skarżącej), na co wskazuje zwrot "jeśli zobowiązany wykaże"). Tak więc to zasadniczo na stronie spoczywa w tym zakresie ciężar dowodu (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., II GSK 1416/10, z dnia 6 czerwca 2012 r., II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., II GSK 2410/11), choć zarazem nie oznacza to, że organ administracji jest zwolniony z obowiązku dowodzenia istotnych dla sprawy okoliczności. Nadal bowiem odpowiada on za prawidłowość przeprowadzonego postępowania dowodowego oraz rzetelność dokonanych ustaleń, wobec czego to jego obowiązkiem wynikającym z art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. jest szczegółowe przeanalizowanie wszystkich ujawnionych przez stronę danych dotyczących jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Istotne jest natomiast, że to strona powinna wskazać w toku postępowania te okoliczności, które uznaje za najbardziej istotne dla ustalenia, jaka jest rzeczywiście jej sytuacja bytowa, materialna, rodzinna.

W kontrolowanej sprawie skarżącą wskazała – jako zasadniczo wyłączną przyczynę uzasadniającą, w jej ocenie, umorzenie należności – na fakt odbywania kary pozbawienia wolności oraz obowiązek spłaty zadłużenia w kwocie ok. 160.000 zł, zasądzonej wyrokiem karnego argumentując, że stopniowo spłaca te należności. Zwróciła też uwagę na trudną sytuację materialną i życiową, w jakiej znajdzie się w przyszłości, po odbyciu kary.

Nie negując tych twierdzeń podkreślić należy, że w orzecznictwie NSA wskazuje się, iż ocena możliwości umorzenia składek musi być dokonywana przez pryzmat zapewnienia egzystencji podmiotom zadłużonym, jak też umożliwienia terminowego regulowania zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną oraz popadania w spiralę zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2017 r., sygn. akt II GSK 1979/15). Zadaniem regulacji określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia jest więc zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 17 października 2017 r., sygn. akt II GSK 1498/17). Bowiem, co również wynika z orzecznictwa, punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji (por. wyrok NSA z dnia 25 sierpnia 2010 r., sygn. akt II GSK 724/09).

W kontekście wskazanej przesłanki umorzenia oraz przedstawionego powyżej sposobu jej wykładni Sąd podziela stanowisko Zakładu o braku zagrożenia dla egzystencji skarżącej w obecnej sytuacji, w jakiej się znalazła. W tym zakresie okoliczności sprawy nie były sporne, jako że nie budził wątpliwości fakt odbywania przez zobowiązaną kary o izolacyjnym charakterze orzeczonej w wymiarze [...] (co nie wyklucza możliwości przedterminowego warunkowego zwolnienia), organ ubezpieczeniowy nie kwestionował też obowiązku zapłaty przez nią kwoty ok. 160.000 zł odszkodowania zasądzonego wyrokiem sądu karnego na rzecz osób pokrzywdzonych. W ramach postępowania odwoławczego ustalono przy tym, że skarżąca odbywając karę podjęła zatrudnienie w warunkach wolnościowych i uzyskuje z tego tytułu wynagrodzenie. Co prawda jego wysokość nie była organowi znana w dacie orzekania, jednak – co nie wymaga szczególnego dowodzenia (co następnie strona potwierdziła w skardze i późniejszym piśmie skierowanym do Sądu) – musiało ono zostać ustalone na poziomie co najmniej najniższego wynagrodzenia za pracę. Kwestia ewentualnych potrąceń, w tym z tytułu zajęć komorniczych, nie ma istotnego znaczenia dla oceny zagrożenia egzystencji skarżącej, skoro – co organ prawidłowo ocenił - podstawowe potrzeby bytowe skarżącej, takie jak żywność, odzież, środki czystości czy opieka lekarska są zaspokajane przez państwo. Z tego punktu widzenia obecna sytuacja strony nie jest gorsza niż osób, które będąc zatrudnionymi i również uzyskując wynagrodzenie na poziomie najniższego wynagrodzenia za pracę muszą utrzymać się samodzielnie, tj. ponosić we własnym zakresie wszelkie wydatki niezbędne dla zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych swoich i rodziny. Z tego powodu brak było podstaw do uznania za spełnioną, w aktualnym stanie sprawy, przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, co w konsekwencji czyniło zbędnym czynienie rozważań i ocen w ramach uznania administracyjnego.

Podkreślić należy, iż rozstrzygnięcie w sprawie jest podejmowane według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Trudno zatem antycypować, w jakiej sytuacji znajdzie się skarżąca po odbyciu kary. Brak jest przeszkód prawnych, aby dopiero wówczas, w zależności od konkretnych okoliczności sprawy, mogła ona wystąpić z ponownym wnioskiem o umorzenie należności składkowych (nie występuje w tym przypadku res iudicata), co będzie podstawą do czynienia odrębnych ustaleń i ich oceny już w tym innym, zmienionym stanie faktycznym.

Końcowo zauważyć również trzeba – co wynika z akt administracyjnych - że skarżąca, wskazując w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym na istnienie zadłużenia z tytułu kredytów w wysokości 160.000 zł ze spłatą po 1.200 zł miesięcznie, a także na zadłużenie w banku wynoszące ok. 150.000 zł oświadczyła, iż zobowiązania powyższe są spłacane poprzez dobrowolne wpłaty. Zatem usprawiedliwiona była ocena o braku wystąpienia przesłanek całkowitej nieściągalności w kontekście art. 28 ust. 3 pkt 3 i 5 u.s.u.s., jak również o niespełnieniu przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Wszystkie poczynione powyżej rozważania mają odniesienie także do składek na ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy – z mocy art. 32 u.s.u.s.

Nie mógł być uwzględniony zawarty w skardze wniosek skarżącej o umorzenie należności przez Sąd administracyjny, gdyż jest to wyłączna kompetencja organu, zaś Sąd administracyjny dokonuje wyłącznie kontroli zaskarżonego aktu z punktu widzenia jego legalności.

W świetle przedstawionych rozważań Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 P.p.s.a.