Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 918/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-12-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: ART. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: Art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak (spr.) Sędziowie WSA Maria Zawadzka ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi D. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 21 kwietnia 2022 r. nr SKO.NP/4115/163/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.


UZASADNIENIE

Wójt Gminy T. decyzją z dnia 7 marca 2022 r. znak: [...] odmówił skarżącej D. B. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką A. S.

W uzasadnieniu organ pomocowy wyjaśnił, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego wynikające z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Ponadto, zdaniem organu, obowiązek alimentacyjny względem matki skarżącej spoczywa również na pozostałych dzieciach, których jest czwórka.

W odwołaniu skarżąca zarzuciła błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 21 kwietnia 2022 r. znak: SKO.NP/4115/163/2022 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu SKO wyjaśniło, że wnioskiem z dnia 30 lipca 2021 r. skarżąca zwróciła się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką (ur. 27 czerwca 1941 r.), legitymującą się orzeczeniem z dnia 11 września 2014 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe ze stwierdzeniem, że niepełnosprawność istnieje od 52 roku życia, natomiast ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 31 lipca 2014 r. Skarżąca ostatnio była zatrudniona w okresie od 16 listopada 2012 r. do 15 lutego 2014 w "C" M. R. w wymiarze 1/2 czasu pracy, umowa została wypowiedziana przez pracodawcę, a następnie w okresie od 10 września 2019 r. do 9 marca 2020 r., na podstawie skierowania wydanego przez Powiatowy Urząd Pracy w T., skarżąca odbywała staż w Firmie [...] M. M. K.

Organ wskazał, że schorzenia A. S. znajdują potwierdzenie w przedłożonych kopiach dokumentacji medycznej. Z treści tych dokumentów wynika, że ww. cierpi na chorobę Alzheimera i inne dolegliwości zdrowotne. Z dołączonego do wniosku opisu zakresu oraz częstotliwości czynności związanych z opieką nad matką wynika, że skarżąca 2 razy w tygodniu pomaga matce w zakresie higieny osobistej, wymienia pielucho-majtki codziennie, przewraca na drugi bok i przeciwdziała odleżynom (3x dziennie), smaruje kremami przeciw odparzeniom (2-3 x dziennie), przygotowuje ubrania i ubiera (2 x dziennie), wykonuje ćwiczenia fizyczne (1x dziennie), mierzy ciśnienie (1 x dziennie), mierzy poziomu cukru (1 x w tygodniu), podaje leki (2 x dziennie), przygotowuje i podaje posiłki (3-4 x dziennie). W przeprowadzonym rodzinnym wywiadzie środowiskowych pracownik socjalny odnotował, że skarżąca wraz ze swoja rodziną zamieszkuje w domu jednorodzinnym, zaś A. S. zamieszkuje w odrębnym domu (zlokalizowanym na tej samej nieruchomości). Z uwagi na rozległość chorób, matka skarżącej wymaga stałej opieki i pomocy. Nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i wykonywać podstawowych czynności. Opieka nad ww. polega na: przeprowadzeniu do toalety, zmiany położenia chorego, wymianie pielucho-majtek, zmianie odzieży, przygotowaniu i podaniu posiłków oraz leków, sprzątaniu, pielęgnacji ciała środkami przeciw odleżynom, oklepywaniu, obcinaniu paznokci, pomiarze ciśnienia, przygotowywaniu obiadu, czynnościach porządkowych, robieniu codziennych zakupów, ćwiczeniach ruchowych, pomocy w toalecie wieczornej, zmianie odzieży na nocną. Inne czynności wykonywane podczas opieki nad osobą niepełnosprawną to: zamawianie recept w przychodni, wykupienie leków, dojazd do apteki, wizyty lekarskie w razie potrzeby, opłata rachunków, sprawy urzędowe, sprzątanie mieszkania, pranie odzieży.

Przechodząc do merytorycznego rozpoznania Kolegium sprawy wyjaśniło m.in., że w rozpoznawanej sprawie nie ma wątpliwości, że zaprzestanie przez skarżącą wykonywania pracy zarobkowej z dniem 15 lutego 2014 r. nie było spowodowane koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką, ponieważ umowa o pracę została wypowiedziana przez pracodawcę. Organ podkreślił, że wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności matki skarżącej został złożony w dniu 31 lipca 2014 r. Od tej daty ustalony został również w jej przypadku znaczny stopień niepełnosprawności. Rezygnacja z zatrudnienia nastąpiła zatem przed stwierdzeniem konieczności roztoczenia nad jej matką stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że skarżąca już w czasie objęcia matki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności odbywała staż pracowniczy (od 10 września 2019 r. do 9 marca 2020 r.), na który została skierowana jako osoba bezrobotna.

Organ podkreślił nadto, że z ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, że sprawowana przez skarżącą opieka nad matką ma charakter stały. Niemniej jednak matka skarżącej ma jeszcze czwórkę dzieci - które jako również obowiązane do opieki nad matką - mogą czynić zadość temu obowiązkowi nie tylko przez sprawowanie opieki osobiście, ale także przez udział w pokrywaniu jej kosztów, odległość nie stanowi w tym zakresie przeszkody. Trójka z dzieci A. B., tj. A. S., R. S. oraz M. O. pozostają aktywni zawodowo i zamieszkują w pobliżu miejsca zamieszkania matki. Bez znaczenia dla istnienia obowiązku alimentacyjnego pozostałych dzieci pozostaje wspomniany fakt nieformalnej umowy pomiędzy rodzeństwem, mocą której to skarżąca przyjmuje na siebie obowiązek sprawowania opieki nad matką w zamian za darowaną nieruchomość.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła naruszanie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

Mając powyższe na uwadze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Skarżąca wniosła również o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalanie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują m.in. wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu, czynności, czy bezczynności organu administracji publicznej. W świetle art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie ma jednak obowiązku badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04). Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, na podstawie ww. ustaw, Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja SKO w Tarnowie utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy T. odmawiającą przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Materialnoprawną podstawą wydania ww. decyzji były przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy organy obu instancji prawidłowo przyjęły, że w sprawie nie zachodzi bezpośredni i ścisły związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Mając na uwadze ww. art. 17 ust. 1 ustawy, stwierdzić należy, że podstawowym wymogiem do uzyskania ww. świadczenia jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Świadczenie to ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy, czy też niemożność jej podjęcia z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Świadczenie to nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy, należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., I OSK 1148/20). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo -skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy, opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19), przy czym w każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. np. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13).

W przedmiotowej sprawie organy biorąc pod uwagę ostatni okres zatrudnienia skarżącej (na pół etatu), który zakończył się w 2014 r. wskutek wypowiedzenia umowy przez pracodawcę, tj. przed uzyskaniem przez matkę skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, prawidłowo ustaliły, że przyczyną zaprzestania pracy nie była rezygnacji z niej w celu sprawowania opieki nad matką. Mając na uwadze zestawienie ww. dat trudno przyjąć, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez skarżącą było następstwem choroby matki oraz potrzeby sprawowania opieki nad nią. Od ww. rozwiązania umowy o pracę skarżąca jest osobą zarejestrowaną w PUP, bez prawa do zasiłku, pozostaje w gospodarstwie domowym z mężem (pracującym zagranicą) oraz 11-letnią córką (dwie starsze córki mieszkają oddzielnie, jedna przebywa i pracuje zagranicą, druga jest na utrzymaniu męża).

Rozważając z kolei, czy skarżąca nie może podjąć zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad matką, organy prawidłowo wskazały, że taka konieczność nie zachodzi skoro osoba wymagająca opieki ma pięcioro dzieci, które mogą i zgodnie z prawem powinny wypełniać obowiązek alimentacyjny względem matki.

Podkreślić należy w tym miejscu, mając na uwadze zasady ogólne wyrażone w dziale I rozdział 2 k.p.a., że wprawdzie co do zasady gospodarzem postępowania administracyjnego jest organ administracji publicznej, który powinien je prowadzić zgodnie z zasadą oficjalności, to jednak strona ma prawo czynnego uczestniczenia w postępowaniu wyjaśniającym, a w szczególności ma prawo inicjatywy dowodowej, z którego powinna korzystać, chcąc wykazać zasadność podnoszonych przez siebie wniosków i twierdzeń, a tym samym uniknąć negatywnych konsekwencji związanych z poczynionymi przez organ ustaleniami w zakresie stanu faktycznego sprawy na podstawie znanych organowi środków dowodowych. Strona nie jest zatem zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. Powinna ona bowiem przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu lub które tylko ona może przedstawić, potwierdzające okoliczności wskazane w uzasadnieniu wniosku wszczynającego postępowanie. Jeśli organ administracji publicznej dokonał ustaleń w zakresie stanu faktycznego na podstawie wszystkich wskazanych przez wnioskodawcę dowodów, a strona kwestionuje te dowody i ustalenia, przeciwdowód może być przeprowadzony z jej inicjatywy. Organ nie ma natomiast obowiązku poszukiwania dowodów dla wykazania słuszności stanowiska strony (por. np. wyrok NSA z 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08).

Wykładnia art. 17 ust. 1 jednoznacznie wskazuje, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna (czy niemożność jej podjęcia) musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby które z konieczności podejmują się sprawowanie opieki, pozbawiają się bowiem możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową. Dlatego w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, jednakże powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19). Brak aktywności zawodowej (lub jej zaprzestanie) będący wyborem życiowym danej osoby nie może być automatycznie uznany za stan tożsamy z rezygnacją z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Matka skarżącej jest osobą bardzo chorą (leżącą, z zaawansowanym chorobą Alzheimera, "bez kontaktu" i innymi schorzeniami, w tym cukrzycą i nadciśnieniem), wymaga zatem stałej opieki. Mieszka w oddzielnym domu położonym na tej samej działce, co dom skarżącej. Ma pięcioro dzieci (w tym skarżącą) i 13 wnuków. Nie sposób zatem przyjąć, aby przy odpowiedniej organizacji opieki nad matką przez wszystkie jej dzieci (ewentualnie także chociaż częściowo przez wnuki), oraz/ lub zatrudnieniu opiekuna, czy skorzystaniu z usług opiekuńczych, skarżąca nie mogła podjąć zatrudnienia, chociażby na pół etatu (tak jak ostanie zatrudnienie). Ponadto pamiętać należy, że takie czynności, jak przygotowywanie posiłków i ich podanie, podanie leków, zakładanie pampersów, ubieranie, czy czynności higieniczne, a tym bardziej czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (zakupy, sprzątanie, pranie, itd.) trudno uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności opiekuna. Są to bowiem typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i mają pod opieką starszych i z reguły schorowanych rodziców, a które wykonują przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, czy też w dni wolne od pracy. Podzielenie się ww. obowiązkami przez dzieci (pięć osób i ich rodziny), przy dobrej woli i organizacji nie powinno nastręczać problemów. W konsekwencji nie sposób przyjąć, aby konieczność opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką powodował brak możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Wskazać należy też, że rodzeństwo skarżącej mieszka w pobliżu matki , a zatem może i powinno wspólnie realizować obciążający ich z mocy prawa obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "k.r.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, a zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.

Sąd podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż nawet wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, czy stwierdzony znaczny stopień niepełnosprawności, który nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowanie opieki nad osobą wymagającą opieki, jednakże okoliczności takie tego nie uniemożliwiają, tym bardziej że wykonanie obowiązku alimentacyjnego nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. W aktach brak dowodu aby skarżąca przed zwróceniem się o pomoc Państwa próbowała wyegzekwować spełnienie ww. obowiązku swojego rodzeństwa (pozostałych dzieci matki). W konsekwencji, nie sposób przyjąć, aby istniały jakiekolwiek obiektywne przeszkody w wywiązywaniu się przez rodzeństwo skarżącej z ich obowiązków alimentacyjnych względem matki.

Przypomnieć należy, że pomoc Państwa ma charakter subsydiarny, ponieważ to przede wszystkim na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie znosi obowiązków dzieci wobec rodziców. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas gdy wnioskujący o nią wykaże, w sposób niebudzący jakichkolwiek wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekunki, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a pomimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, z posiadanych przez nią schorzeń) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie.

W nin. sprawie skarżąca oświadczyła, że utrzymuje regularne kontakty z krewnymi zamieszkałymi oddzielnie (str. 7 wywiadu środowiskowego z dnia 10.08.2021 r.), a mimo to nie wykazała, aby zwróciła się do rodzeństwa o wykonanie ich obowiązków alimentacyjnych względem matki.

Reasumując, prawidłowe jest stanowisko Kolegium, że okoliczności stanu faktycznego wynikające z materiału dowodowego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Podkreślić należy, że Sąd nie kwestionuje złego stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności pomocy również przez skarżącą (do czego jest ona, jako córka, zobowiązana zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym), jednakże samo sprawowanie opieki, jak wyżej podkreślono, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ww. ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione przez organy ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Decyzja ta zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu.

Zdaniem Sądu, w sytuacji – gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodzi konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia w celu opieki nad matką.

Jak słusznie wskazuje się w orzecznictwie, w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego (por. np. wyrok WSA z dnia 19 października 2022 r., III SA/Kr 589/22, CBOSA), w tym w szczególności Konstytucji RP oraz ustaw, w nin. sprawie: u.ś.r. oraz k.r.o. Sprzeczna z prawem, w tym normami konstytucyjnymi (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) nakazującymi pomoc Państwa rodzinom w trudnej sytuacji oraz ww. ustawami, a także nie do pogodzenia z interesem społecznym (art. 7 kpa.) byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców. W takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny zobowiązanych do alimentacji. Doprowadziłoby to też do - z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.i.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP).

Zdaniem Sądu, limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o zobiektywizowane kryterium – konieczność wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców.

Na konieczność uwzględnienia całego prawnego kontekstu systemowego zwrócił uwagę NSA w uchwale 7 sędziów z dnia 14 listopada 2022 r. I OPS 2/22 dotyczącej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., dochodząc do wniosku, że skoro na gruncie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego relacje między małżonkami i wzajemne ich obowiązki względem siebie poprzedzają obowiązki alimentacyjne zstępnych i innych osób zobowiązanych do alimentacji, to nie można uznać, że regulacja przyjęta w odniesieniu do świadczenia pielęgnacyjnego narusza kontekst systemowy. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad bliskim członkiem rodziny, nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy (czy też nie może jej podjąć).

Z tych to powodów Sąd doszedł do wniosku, że Kolegium w zaskarżonej decyzji w sposób prawidłowy dokonało wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wobec czego w trybie uproszczonym, na podstawie art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.