Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2608/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-01-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 151, 200 wzw z art. 205  par. 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Marciniak (spr.) Sędziowie: WSA Emilia Lewandowska WSA Anita Wielopolska-Fonfara Protokolant starszy sekretarz sądowy Artur Dobrowolski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 stycznia 2015 r. sprawy ze skarg R. M. i Gminy [...]. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję w pkt. 3 oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] w zakresie działek ewidencyjnych nr: [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja w części opisanej w pkt 1 wyroku nie podlega wykonaniu; 3. oddala skargę Gminy [...]; 4. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej R. M. kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2014 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. po rozpatrzeniu odwołania R. M. – Ł.:

1. uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] w zakresie dotyczącym orzeczenia, że część nieruchomości ziemskiej "P.", oznaczona obecnie w ewidencji gruntów - jako działka nr [...], podlegała pod działanie art. 2 ust 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej,

2. orzekł, że część nieruchomości ziemskiej "P.", określona w punkcie pierwszym, nie podpadała pod działanie ww. dekretu PKWN,

3. utrzymał w mocy powyższą decyzję Wojewody [...] w pozostałym zakresie.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 16 września 2009 r. R. M. – Ł. wystąpiła do Wojewody [...] z wnioskiem o wydanie decyzji ustalającej, iż działki nr: [...] i [...], wchodzące w skład zespołu pałacowo-parkowego "P." położonego w obrębie [...] nie podlegały przejęciu na własność Państwa na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51, ze zm.) (dalej jako: "dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej").

Decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] Wojewoda [...] umorzył postępowanie z uwagi na jego bezprzedmiotowość, a Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] uchylił decyzję Wojewody i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

Pismem z dnia 30 września 2011 r. wnioskodawczyni zmodyfikowała swój wniosek ograniczając go do nieruchomości stanowiącej stawy lub urządzenia związane z ich obsługą, tj. działek nr: [...],[...],[...],[...] oraz [...], wchodzących w skład nieruchomości ziemskiej "P.".

Kolejną decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] Wojewoda [...] stwierdził, że nieruchomość, położona w gminie M., powiat [...], oznaczona w ewidencji jako działki ewidencyjne nr [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] oraz [...] o łącznej powierzchni [...] ha z obrębu [...], wchodząca w skład nieruchomości ziemskiej "P.", podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. uchylił ww. decyzję Wojewody [...] z uwagi na nieprawidłowe ustalenie przez Wojewodę zakresu przedmiotowego wniosku.

Pismem z dnia 5 września 2012 r. strona ponownie sprecyzowała swój wniosek informując, że obejmuje on działki ewidencyjne o nr: [...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie [...] i [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie [...] i [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie [...]), [...] (obecnie [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie [...]),[...] (obecnie nr [...]),[...] (obecnie [...]), i [...],[...] i [...], które nie zostały zmienione. Ponadto wnioskodawczyni wniosła, aby na obecnym etapie rozpoznano wniosek o niepodpadanie pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej dwóch jednolitych obszarów to jest obszaru pierwszego obejmującego działki nr [...],[...],[...] i [...] oraz obszaru drugiego obejmującego działki nr [...],[...],[...],[...] i [...].

Następnie w dniu 31 stycznia 2013 r., wnioskodawczyni poinformowała, że podtrzymuje wniosek w zakresie działek nr [...],[...],[...],[...] i [...] jako działek powiązanych z zespołem pałacowo – parkowym i mających charakter inny niż pozostałe grunty.

Po analizie zgromadzonych materiałów geodezyjnych Wojewoda [...] stwierdził, że pierwotny wniosek z dnia 16 września 2009 r., po jego ostatecznym sprecyzowaniu obejmuje działki ewidencyjne nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] z obrębu [...].

W dniu 2 stycznia 2013 r. Wojewoda [...] poinformował strony, że postępowanie i prowadzone pod dotychczasową sygnaturą [...] dotyczyć będzie i stwierdzenia, w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, że nieruchomość położona w gminie M., powiat [...] oznaczona w ewidencji jako działki ewidencyjne nr [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] i [...] o łącznej powierzchni [...] ha z obrębu [...] nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o przeprowadzeniu reformy rolnej. Natomiast postępowanie dotyczące stwierdzenia, w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, że nieruchomość położona w gminie M., powiat [...] oznaczona w ewidencji jako działki ewidencyjne nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] będzie prowadzone pod sygnaturą [...].

Pismem z dnia 15 lutego 2013 r. Wojewoda [...] zawiadomił strony o wszczęciu postępowania w sprawie stwierdzenia czy nieruchomość położona w gminie M., powiat [...] oznaczona w ewidencji jako działki ewidencyjne nr [...], [...], [...], [...] oraz [...] nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W toku postepowania Wojewoda ustalił, że na podstawie odpisu działu II księgi wieczystej pod nazwą "[...]" właścicielem przedmiotowej nieruchomości był A. M. - Ł. Na podstawie dokumentów nadesłanych do akt administracyjnych sprawy organ ustalił, że R. M. – Ł. jest spadkobierczynią dawnego właściciela majątku.

Ustalając przedmiot postępowania Wojewoda sięgnął do dokumentów uzyskanych ze Starostwa Powiatowego w [...]. Z treści wypisów z rejestru gruntów z dnia 15 listopada 2012 r. wynika, że działka ewidencyjna nr [...] o powierzchni [...] ha, stanowi grunt pod wodami powierzchniowymi płynącymi, jest własnością Skarbu Państwa i jest użytkowana przez Okręgową Dyrekcję [...]; działka nr [...] o powierzchni [...] ha, stanowi grunty zadrzewione i zakrzewione oraz pastwiska trwałe, działka [...] o powierzchni [...] ha, stanowi grunty zadrzewione i zakrzewione, grunty orne, a działka [...] o powierzchni [...] ha, stanowi grunty zadrzewione i zakrzewione, grunty orne, i są one własnością Skarbu Państwa - Agencji [...] w W. działka ewidencyjna nr [...] o powierzchni [...] ha, stanowi tereny rekreacyjno- wypoczynkowe i jest własnością Gminy M.

Organ pierwszej instancji zaznaczył, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dawał podstaw do przejęcia całego majątku nieruchomego właścicieli ziemskich, lecz tylko nieruchomości ziemskich lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Zatem, przy orzekaniu na podstawie § 5 ww. rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania dekretu tej części nieruchomości, która nie jest funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele dekretu. Organ wskazał, iż wprawdzie dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej, oraz ww. rozporządzenie nie definiowały pojęcia "nieruchomości ziemskie" to jednak w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. - W 3/89 OTK 1990/1/26 wskazano, że pod tym pojęciem należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, czyli nieruchomości, które mogły być wykorzystywane przez inne podmioty do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

Wojewoda zauważył, że jakkolwiek z treści pism wnioskodawczyni wynika, że przedmiotowa nieruchomość obejmuje działki okołopałacowe powiązane z zespołem pałacowo-parkowym, wpisane do rejestru zabytków, jednak nie potwierdzają tego dokumenty zgromadzone w aktach sprawy. Z treści załącznika dołączonego do pisma z dnia 31 stycznia 2013 r. wynika bowiem, że na przedmiotowej nieruchomości znajdują się budynki dawnej wozowni, spichlerza, stajni oraz tzw. czworaki, które z racji swej funkcji użytkowej służyły produkcji rolnej. Natomiast podczas przesłuchania w dniu 22 lutego 2008 r. R. M.- Ł. opisała, iż na przedmiotowej nieruchomości, tam gdzie znajdowały się pozostałe zabudowania, prowadziła drewniana brama - mniejsza od głównej bramy. Część ta była ogrodzona dość wysokim ceglanym murem, który był mniej więcej równy drewnianej bramie. Mur odgradzał park od części gospodarczej majątku. Na tym terenie znajdowała się wozownia, mały domek, dwa domy dla pracowników, stary spichlerz, parnik, obora, stajnia. Zdaniem organu, oznacza to, że na przedmiotowej nieruchomości znajdowały się de facto zabudowania gospodarcze służące produkcji rolnej.

Wojewoda wskazał, że przedstawiona przez stronę w toku postępowania opinia geodezyjna, sporządzona w dniu 29 października 2008 r. przez geodetę uprawnionego S. K., także potwierdza rolnicze przeznaczenie przedmiotowej nieruchomości. Wojewoda stanął na stanowisku, że przedmiotowa nieruchomość była wyraźnie oddzielona od zespołu pałacowo-parkowego w P., a z przeznaczenia budynków na tej nieruchomości (stajnia, rządcówka, czworaki, kuźnia, spichlerz) jednoznacznie wynika, że służyły one produkcji rolnej.

Mając na uwadze powyższe, decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...] Wojewoda stwierdził, że nieruchomość położona w gminie M., powiat [...], oznaczona w ewidencji jako działki ewidencyjne nr [...], [...], [...], [...] oraz [...] o łącznej powierzchni [...] ha z obrębu [...], wchodząca w skład nieruchomości ziemskiej "P." podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Od powyższej decyzji R. M. – Ł. wniosła odwołanie do Ministra Skarbu Państwa kwestionując rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.

W toku postępowania odwoławczego Minister powtórzył ustalenia Wojewody dotyczące stanu własnościowego nieruchomości ziemskiej wskazując, że w dacie 1 września 1939 r., jak i w dniu 13 września 1944 r., stanowiła ona własność w 1/3 A. M. – Ł. oraz w 2/3 J. M. –Ł. spadkobierców po zmarłym A. M. -Ł. Minister wskazał, że zaświadczeniem z dnia 3 października 1946 r. Wojewódzki Urząd Ziemski w [...] potwierdził, że nieruchomość ziemska w P., położona w powiecie [...], stanowiąca własność M. – Ł., została przeznaczona na cele reformy rolnej, zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Stosownie do art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233, ze zm.), Urząd Wojewódzki wniósł o skreślenie z listy właścicieli M. – Ł. oraz o wpisanie Skarbu Państwa, jako właściciela tej nieruchomości.

Organ zauważył, że zgodnie z art. 4 powyższego dekretu oraz § 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 sierpnia 1946 r. o sposobie oznaczenia w księdze hipotecznej (gruntowej) nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej i o sposobie składania i przechowywania w sądzie wniosków oraz dokumentów dotyczących takich nieruchomości (Dz. U. Nr 39, poz. 235), Wojewódzki Urząd Ziemski wniósł o wydanie zaświadczenia o złożeniu zgłoszonego wniosku. Ponadto, Wojewódzki Urząd Ziemski w piśmie z dnia 28 października 1946 r. stwierdził, że księga hipoteczna nieruchomości ziemskiej "P." uległa zniszczeniu.

W ocenie Ministra, pomimo, że w zgromadzonym materiale dowodowym brak jest dokumentu stwierdzającego dokonanie powyższej czynności przez Sąd Okręgowy, nie ma podstaw, aby uznać, że Sąd odmówił złożenia żądanego wpisu. W materiale dowodowym zachowały się bowiem późniejsze dokumenty dotyczące nieruchomości ziemskiej "P." wskazujące, że właścicielem powyższych gruntów - przejętych na realizację celów reformy rolnej - był Skarb Państwa. Minister zauważył, że zgodnie z protokołem przejęcia nieruchomości ziemskiej "P." na rzecz Skarbu Państwa, obszar jej wynosił w dniu przejęcia [...] ha, w tym: [...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk, [...] ha stawów rybnych, [...] ha nieużytków, [...] ha ogrodów owocowych, [...] ha parku, [...] ha podwórz i budynków oraz [...] ha dróg i rowów.

Organ wskazał, że ww. powierzchnia poszczególnych użytków należących do majątku ziemskiego "P." znajduje potwierdzenie (z niewielkimi różnicami) w bogatym materiale dowodowym, zgromadzonym w niniejszej sprawie, w tym w: akcie zdawczo- odbiorczym majątku P. z dnia [...] kwietnia 1945 r. protokole zdawczo-odbiorczym z dnia [...] sierpnia 1947 r., ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi o przeprowadzeniu reformy rolnej według stanu na dzień 31 grudnia 1947 r. oraz opinii technicznej geodety S. K. i pisma geodety S. K. z dnia 19 sierpnia 2008 r. kierowanego do [...] Urzędu Wojewódzkiego, potwierdzającego, że majątek "[...]" w 1939 r. "powinien posiadać [...] ha". Jednakże wskazana rozbieżność powierzchniowa była niewielka i nie podważa omawianych wcześniej dowodów wskazujących, że ogólna powierzchnia przejętego majątku "[...]" miała powierzchnię ok. [...] ha. Również w innych dokumentach wykazywano nieznaczne różnice powierzchniowe majątku "[...]" odnośnie poszczególnych użytków, w tym m. in. w zakresie podwórz i budynków. Na zachowanej mapie topograficznej, pochodzącej z czasów [...] administracji majątkiem "P." na początku lat czterdziestych XX wieku, powierzchnia całego majątku ziemskiego "P." obejmowała [...] ha, w tym poszczególne użytki zajmowały następującą powierzchnię: stawy [...] ha, grunty orne [...] ha, łąki [...] ha, ogrody [...] ha, podwórza i budynki [...] ha, parki [...] ha, zakrzaczenia ([...]) [...] ha pozostałe grunty (nieużytki, drogi i inne) [...] ha.

W ocenie Ministra powyższe dowody wskazują, iż powierzchnia podwórz i budynków

w przejętym majątku "[...]" wynosiła ok. [...] ha.

Zgodnie z wnioskiem R. M. – Ł., przedmiotem postępowania zostały objęte m. in. grunty z obrębu [...], oznaczone w ewidencji gruntów jako działki nr: [...],[...],[...],[...] oraz [...], o łącznej powierzchni [...] ha. Zgodnie z wypisami z rejestru gruntów z dnia 15 listopada 2012 r.: działka ewidencyjna nr [...] o pow. [...] ha, stanowi rzekę [...] – wody powierzchniowe płynące we własności Skarbu Państwa, w użytkowaniu Okręgowej Dyrekcji [...], działki ewidencyjne nr: [...] o pow. [...] ha, [...] o powierzchni [...] ha oraz [...] o powierzchni [...] ha - są własnością Skarbu Państwa Agencji [...] w W. i stanowią odpowiednio: grunt zadrzewione/pastwisko oraz grunty rolne zabudowane działka ewidencyjna nr [...] o pow. [...] ha - stanowi teren rekreacyjno- wypoczynkowy "Bz" i jest własnością Gminy M.

Analizując materiał dowodowy zebrany w sprawie Minister ustalił, że obecne działki nr: [...] oraz [...] (dawna działka nr [...]) stanowią grunt graniczący od strony zachodniej ze stawem, od strony południowo-wschodniej z zespołem pałacowo-parkowym w "P.", od strony północno-wschodniej z drogą relacji P.-P. Zgodnie z mapą Starostwa Powiatowego w [...], odwzorowującą mapę sporządzoną w 1964 r, w W. na podstawie fotomapy z 1959 r. na powyższej działce znajdowało się sześć budynków. Na zachowanej mapie topograficznej pochodzącej z czasów [...] administracji majątkiem "P." na początku lat czterdziestych XX wieku, grunty położone na obecnych działkach nr: [...] i [...] oznaczone zostały jako ogrody o powierzchni [...] ha oraz podwórza i zabudowania ("[...]") o powierzchni [...] ha.

Minister wskazał, że wnioskodawczyni nie sprecyzowała jakiego rodzaju zabudowania się tu znajdowały, wskazując jedynie na "pominięcie przez organ pierwszo-instancyjny oświadczenia wnioskodawczyni z dnia 1 lutego 2013 r., wskazującego na brak rolniczego charakteru wozowni i spichlerza" oraz pominięcie "dokumentacji Konserwatora Zabytków wskazującej na zabytkowy charakter nieruchomości objętej wnioskiem i powiązania architektonicznego z zespołem pałacowo-parkowym".

Zgodnie z powyższymi mapami, na dawnej działce nr [...] budynków było sześć. Najbardziej szczegółowy układ budynków zlokalizowanych na dawnej działce nr [...] przedstawił geodeta S. K. w załączniku opinii geodezyjnej z dnia 29 października 2008 r. stwierdzając, iż znajdowało się na niej co najmniej piętnaście budynków. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że były to budynki folwarczne, położone w kierunku północno - wschodnim od pałacu i parku w P. Na stronie 10 powyższej opinii wskazano, że w skład nieruchomości ziemskiej "P." w miejscu odpowiadającym obecnym działkom nr: [...] oraz [...] znajdowały się: "budynki folwarczne, położone na północny - wschód od pałacu i parku, ogrodzone trwałym płotem [mur odgradzający zabudowania folwarczne] i bramą wjazdową [do dziś istniejącą] od strony parku, w tym rządcówka piętrowa z facjatą z 1785 r., kuźni ...".

Jak wskazano w przedstawionej opinii, powyższe nieruchomości: "z uwagi na ogrodzenie nie stanowiły jednej nieruchomości z pałacem i parkiem". Na istnienie ogrodzenia oddzielającego część parkowo-pałacową od części gospodarczej wskazywała również R. M. – Ł. w protokole przesłuchań z dnia 22 lutego 2008 r., Ponadto w części północno-wschodniej od zespołu pałacowo-parkowego "P." był ogród warzywny drzew owocowych.

Przedstawione ustalenia dotyczące istnienia licznych budynków gospodarczych w majątku ziemskim "P." znajdują potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym z czasów przejęcia powyższego majątku ziemskiego "P." na rzecz Skarbu Państwa. Organ podkreślił ze zarówno rzeka i droga nie zmieniły swojego położenia od czasu przejęcia na rzecz Skarbu Państwa. Organ zauważył, że po przejęciu majątku [...] na własność Skarbu Państwa działki nr [...] oraz działki nr [...] nadal utrzymały funkcje rolnicze. Zgodnie z wypisami z rejestru gruntów z dnia 15 listopada 2012 r., działki te stanowią użytki rolne we własność Skarbu Państwa – Agencji [...] w W.

Jedyne wątpliwości mogą dotyczyć budynku wozowni, która była zlokalizowana wśród wielu budynków gospodarczych na działce nr [...]. Za uznaniem powyższego budynku jako nadającego się do wykorzystania na cele reformy rolnej przemawia dominująca funkcja rolnicza zabudowy zlokalizowanej na dawnej działce nr [...]. Organ zauważył również, że dokumentacja konserwatorska dotycząca wozowni i stajni nie może decydować o tym, że budynki nią objęte nie nadały się do wykorzystania na cele reformy rolnej. Bowiem dokumentacją konserwatorską były obejmowane spichlerze, stare zabudowania gospodarcze i inne budowle co nie oznacza, że budynki powyższe nie mogły być wykorzystane na realizację celów reformy rolnej.

Minister podkreślił, że w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że przy rozpoznawaniu tego typu spraw można orzekać nie tylko w zakresie norm obszarowych, o których stanowi art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, lecz także, czy dana nieruchomość jest nieruchomością o charakterze rolniczym, a jeśli nie jest, czy pozostawała w związku funkcjonalnym i gospodarczym z przejmowaną nieruchomością ziemską. Minister zauważył, że w przedmiotowej sprawie wykazano, że zabudowa folwarczna na działce nr [...] (obecne działki nr: [...] oraz [...]) oraz użytek rolniczy położony na działce nr [...] (obecna działka nr [...]) pomiędzy drogą, a rzeką [...] stanowiły fragment nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, co uprawniało do odstąpienia od badania istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy poszczególnymi elementami nieruchomości ziemskiej w "P.".

Zdaniem organu odwoławczego, zabudowania gospodarcze będące przedmiotem niniejszego postępowania, położone na dawnej działce nr [...] (obecnych działkach nr: [...] oraz [...]) w gminie M. były przeznaczone do prowadzenia szeroko rozumianej działalności rolniczej i nadawały się do realizacji zadań wskazanych w art. 1 ust. 2 lit. d) dekretu o przeprowadzeniu reformy. Podlegały zatem przejęciu na realizację celów reformy rolnej. Natomiast na dawnej działce nr [...] (obecnej działce nr [...]) płynęła (i płynie nadal) rzeka [...]. Zgodnie z art. 1 i 3 obowiązującej w dacie przejęcia nieruchomości ziemskiej "[...]" na rzecz Skarbu Państwa ustawy wodnej z dnia 19 września 1922 r. (Dz. U. z 1928 r., Nr 62, poz. 574, ze zm.), wody płynące mogły stanowić własność prywatną.

W ocenie Ministra, w przedmiotowym stanie faktycznym choć "rzeka" nie została wymieniona expressis verbis w protokole przejęcia nieruchomości ziemskiej "P.", to nie ma podstaw aby kwestionować, że fragment powyższej rzeki [...] został przejęty na cele reformy rolnej. W protokole przejęcia została wymieniona pozycja: "[...] ha dróg i rowów", gdzie teoretycznie mógł zostać zaklasyfikowany fragment rzeki [...]. Odnośnie natomiast celów reformy rolnej, jakie mógł pełnić powyższy fragment rzeki, Minister wskazał, że na ogół sama rzeka dzieli los gruntów przez które przepływa. Powyższe wynika z art. 5 ust. 1 ustawy wodnej z 1922 r. - obowiązującego w dacie przejęcia nieruchomości ziemskiej [...]. W przedmiotowej sytuacji, gruntami sąsiadującymi z fragmentem rzeki [...], którego dotyczy prowadzone postępowanie administracyjne, były i są grunty rolne. Ponadto, co bardzo istotne, na przedmiotowym fragmencie rzeki [...] jest zlokalizowana zapora spiętrzająca wodę, przez co uzyskano wyższy poziom rzeki, skąd z kolei woda mogła zasilać okoliczne grunty w wodę dla realizacji celów rolniczych. Powyższe argumenty wskazują, że dawna działka nr [...] (obecna nr [...]) mogła służyć celom reformy rolnej, co oznacza, że mogła również zostać przejęta na realizację tychże celów na podstawie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Minister nie zgodził się natomiast ze stanowiskiem Wojewody, iż dawna działka ewidencyjna nr [...] (oznaczona obecnie jako nr [...]) podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Powyższa działka położona była (i jest) we wschodniej części zespołu pałacowo-parkowego "P." na obszarze graniczącym bezpośrednio i ulicą [...] relacji P.-P. Zgodnie z [...] mapą wsi P. z lat czterdziestych XX wieku, powyższa działka stanowiła część parku.

Minister podkreślił, że [...] sierpnia 1944 r. pod P. została stoczona walka przez jednostki wojskowe Armii Krajowej należące do [...] obwodu "[...]" z wojskiem [...] w okresie powstania [...]. Osoby rozstrzelane zostały złożone w 1944 r. do wspólnej mogiły na obszarze parku [...] w obrębie dawnej działki nr [...] (obecnej działki nr [...]). Po 1946 r. na powyższej działce wybudowano pomnik-mauzoleum poświęcony pamięci ofiar tamtych wydarzeń. Organ uznał, że park nie ma charakteru rolniczego i nie jest miejscem, w którym może być prowadzona działalność rolnicza, jak również względy aksjologiczno- prawne dotyczące upamiętnienia miejsca pochówku osób poległych w czasie działań wojennych, kwestia braku możliwości wykorzystania powyższej działki na cele reformy rolnej, a także niepodpadania pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej jest bezdyskusyjna. Dlatego też Minister uznał, że działka określona wcześniej jako nr [...] (obecnie nr [...]), wchodząca w skład nieruchomości ziemskiej P. nie podlegała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Mając powyższe na uwadze decyzją z dnia [...] czerwca 2014 r., Minister uchylił decyzję Wojewody [...] nr [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r. w zakresie dotyczącym orzeczenia, że część nieruchomości ziemskiej "P.", oznaczona obecnie w ewidencji gruntów - jako działka nr [...], podlegała pod działanie art. 2 ust 1 lit. e) dekretu przeprowadzeniu reformy rolnej, orzekł, że część nieruchomości ziemskiej "P.", określona w punkcie pierwszym, nie podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] w pozostałym zakresie.

Na powyższą decyzję Ministra skargi wnieśli Gmina M. i R. M. – Ł. domagając się w zaskarżonych częściach jej uchylenia jak również uchylenia decyzji organu pierwszej instancji.

Gmina M. zaskarżyła ww. decyzję w części uchylającej decyzję organu pierwszej instancji w zakresie orzekającym, że część nieruchomości ziemskiej "P.", oznaczona obecnie w ewidencji gruntów jako działka nr [...], podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (pkt 1) oraz w części orzekającej, że część ww. nieruchomości ziemskiej "P." nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (pkt 2).

Zaskarżonej decyzji skarżąca Gmina zarzuciła naruszenie:

1) art. 136 i 138 § 2 k.p.a. przez przyjęcie, że organy miały podstawę prawną do rozpatrywania wniosku R. M. – Ł. w przedmiocie ustalenia czy działka m.in. oznaczona nr [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej,

2) art. 156 § 1 pkt 3, 4 , i 5 k.p.a. przez przyjęcie przez organ, że była podstawa prawna do orzekania w przedmiocie wniosku R. M. – Ł. nie uwzględnienia przy orzekaniu w sprawie istnienia zapadłego wcześniej rozstrzygnięcia w przedmiocie jej wniosku zespołu pałacowo- parkowego inną decyzją ostateczną, wydania rozstrzygnięcia pomimo niewykonalności decyzji w dniu jej wydania i trwałego charakteru niewykonalności tej decyzji,

3) art. 7 w zw. art. 77 § 1 k.p.a. poprzez zaniechanie dokonania wyczerpujących ustaleń faktycznych, które przyjęto jako podstawę do ustalenia rodzaju, funkcji i zagospodarowania działki nr [...],

4) art. 8 k.p.a., poprzez nierzetelne zbadanie stanu faktycznego sprawy i wybiórcze uwzględnienie zgromadzonych w sprawie dowodów, bez wyjaśnienia przyczyn takiego postępowania,

5) art. 2 ust. 1 lit. "e" oraz art. 5 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji zaniechanie wskazania przez organ drugiej instancji konkretnej daty, na którą dokonywane będą ustalenia co do stanu faktycznego,

6) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez błędną wykładnię pojęć "nieruchomość ziemska" oraz "związek funkcjonalny",

7) naruszenie prawa przez wadliwe zastosowanie przy orzekaniu w sprawie art. 5 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. (Dz.U. Nr 10, poz.51) przez przyjęcie przez organ wydający zaskarżoną decyzję, że przepis ten stanowił podstawę do orzekania w przedmiocie złożonego przez R. M. – Ł. wniosku w okolicznościach sprawy, t.j. wydania decyzji przez Wojewodę [...] z dnia [...] maja 2009 r., Nr [...].

8) § 5 i 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z art. 6 k.c. poprzez jego niezastosowanie, a konsekwencji bezzasadne przyjęcie co do nieruchomości objętej wnioskiem domniemania nieprawidłowości (niezgodności z prawem) stosowania w stosunku do zespołów pałacowo- parkowych przepisów o reformie rolnej.

W uzasadnieniu skargi Gmina wskazała, że organ zaniechał wyjaśnienia związku funkcjonalnego między kompleksem pałacowo - parkowym, a działką nr [...]. W ocenie Gminy M. brak jest konkretnych ustaleń umożliwiających zakwalifikowanie tej działki jako części zespołu dworsko-parkowego. Minister nie zauważył, iż w sprawie zespołu pałacowo-parkowego w P. już wcześniej orzekał Wojewoda [...] i decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2009 r., Zdaniem Gminy, organ odwoławczy winien odnieść się do obszaru, rodzaju gruntów i zabudowy tworzących zespół pałacowo parkowy w P., który został objęty wcześniejszą decyzją Wojewody [...]. Tymczasem Minister nie ustalił w jakiej relacji działka nr [...] pozostaje do obszaru objętego decyzją Wojewody z dnia [...] maja 2009 r. Organ nie zbadał związku terytorialnego działki nr [...] z resztą majątku, nie dokonał w tym zakresie żadnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, jak również nie uznał za konieczne przeprowadzenia w tym zakresie postępowania wyjaśniającego przez organ pierwszej instancji. Nie wyjaśnił również kwestii czy i w jakim okresie czasowym park rozciągał się terytorialnie na działkę nr [...], która ma stosunkowo małą powierzchnię oraz jej położenie w stosunku do działki zabudowanej pałacem może budzić wątpliwości co do jej charakteru tj. czy był to park powiązany funkcjonalnie z pałacem, nie zbadał stanu zadrzewienia działki w 1944 r., w sposób pozwalający na przyjęcie, że stanowił on park jako uzupełnienie zabudowy pałacowej i służył wyłącznie do celów rekreacyjnych. Podsumowując, orzekanie w drugiej instancji winno odbywać się poprzez ewentualną zmianę decyzji Wojewody [...] z dnia [...] maja 2009 r. i rozstrzygnięcie w zakresie obszaru i rodzaju gruntu przynależnego do zespołu pałacowo-parkowego w P.

Ponadto, Minister wadliwe zastosował § 5 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. Nie zbadał bowiem czy przejęta na cele reformy rolnej nieruchomość spełnia wszystkie przesłanki przesądzające o podpadaniu jej pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Skarżąca zwróciła uwagę, że objęcie w posiadanie działki [...] przez R. M. – Ł., czynienie przez nią użytku z tej działki i czerpanie korzyści z przysługujących do działki praw właścicielskich jest niewykonalne (niewykonalność decyzji ma charakter trwały), albowiem wydarzenia, które miały miejsce w obszarze nieruchomości ziemskiej" P.", w tym częściowo w parku tej nieruchomości [...] sierpnia 1944r., zdaniem Skarżącego- Gminy M. wykluczają taką możliwość.

Z kolei R. M. – Ł. zaskarżyła pkt 3 decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2014 r., zarzucając mu naruszenie:

1) § 5 w zw. z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z art. 2, art. 7 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez rozszerzająca wykładnię i przyjęcie, że działki [...], [...], [...] i [...] miały charakter rolniczy,

2) art. 6, art. 7 w zw. z art. 77, art. 8 kpa w zw. z art. 140 kpa poprzez naruszenie podstawowych zasad postępowania i pominięcie, że postępowanie nie dotyczyło nieruchomości o charakterze rolniczym (pierwotne brzmienie Dekretu), a także brak ustalenia przeznaczenia nieruchomości na dzień 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r.,

3) art. 107 § 3 w zw. z art. 140 kpa poprzez brak odniesienia się do zarzutów zawartych w odwołaniu, w tym sprzeczność ustaleń w zakresie nieużytków, rzeki, niektórych budynków (np. wozowni i spichlerza) a wydanym rozstrzygnięciem oraz jednostronną ocenę zeznań wnioskodawczym z pominięciem stanu na 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r.,

W uzasadnieniu skargi strona podniosła, że § 4 Rozporządzenia jednoznacznie wskazywał, jakiego typu grunty można znacjonalizować. Nie ma tam wymienionych stawów, podobnie, jak w dekrecie nie ma odniesienia do nieużytków, rzeki czy budynków nie nadających się do działalności rolniczej. W jej ocenie nie ustalono, które działki i w jaki sposób służyły do produkcji rolniczej i jaki miały charakter. Skarżąca podkreśliła, że nieruchomości objęte wnioskiem nie były rozparcelowane i nie stanowiły terenu dla ośrodków rolniczych. Zaznaczyła, że pojęcie terenu jest jednoznaczne, a w ramach reformy rolnej przejmowano pałace, dwory czy też inne obiekty o wartości historyczno-kulturalnej na siedziby władz, domów kultury, bibliotek, kółek rolniczych, państwowych gospodarstw rolnych czy też różnych organizacji społecznych, przez co w praktyce dekret był nierzadko tylko pretekstem dla osiągniecia celów odległych od w nim wskazanych.

R. M. – Ł. wskazała, że Minister nie wykazał rolniczego charakteru o nieruchomości objętych wnioskiem na datę 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r. Niektóre ustalenia są sprzeczne z sentencją orzeczenia i nie wskazują żadnej zgodności z celami reformy rolnej. Rolniczego charakteru działek nie można wykazać aktualnymi wypisami z rejestrów gruntu (z 2012 r.), choć i te w zakresie działek [...] i [...] jednoznacznie wskazują na brak związku z gruntami ornymi. Dodała, że z protokołu przejęcia nieruchomości z dnia [...] marca 1945 r. jednoznacznie wynika, że obok gruntów ornych były odrębne pozycje jak drogi i rowy ([...]ha) oraz nieużytki ([...]ha). Dane [...] wskazują nieco inne powierzchnie. Nie były to też tereny, o których mowa w art. 1 ust. 2 Dekretu, gdyż nie miały nic wspólnego z rolnictwem i bez nich mogły być uprawiane użytki rolne. Także określenia, jak podwórza i budynki, czy też opis z 1947 r. wskazujący na istnienie czworaków, stajni piętrowej, obory, spichrza, obory czeladniczej, magazynu ogrodniczego, pieca piekarskiego, cieplarni, mleczarni, wozowni, kuźni i kurnika (obora), sieczkami i stodoły (uzasadnienie str. 8) nie są jednoznaczne ze stanem sprzed 13 września 1944 r. Z protokołu przejęcia nieruchomości wynika, że część budynków była w stanie "lichym". Nawet stan dobry nie oznacza, że budynki użytkowano zgodnie z ich nazwami.

R. M. – Ł. zaznaczała, że organ II instancji pominął ustalenia zawarte w opinii S. K. i wskazanie, że nie ma kuźni a są jej ruiny, a z żaden dokument nie wskazuje przeznaczenia budynków poza murami. Ponadto nie wskazał jednoznacznie, na jakiej podstawie Państwo przejęło poszczególne działki, w tym płynącą rzekę.

Zdaniem skarżącej, o jakości zapisów w rejestrze gruntów świadczy fakt, że działka nr [...], na której znajduje się pomnik poległych Żołnierzy [...], oznaczona jest jako teren rekreacyjno-wypoczynkowy.

Reasumując, organy jednostronnie oceniły materiał dowodowy pomijając niezbędne ustalenia faktyczne i wybiórczo przywołując jej zeznania nie odnosząc ich do dat związanych z dekretem. Dlatego orzeczenie w zaskarżonej części jest przedwczesne, gdyż w trakcie postępowania nie wykazano przekonująco i jednoznacznie rolniczego charakteru działek odwołując się do odpowiednich dowodów. Jej zdaniem nie budzi wątpliwości brak rolniczego znaczenia działek [...] i [...]. Dogłębnej analizy wymaga ustalenie stanu zabudowań i ich przeznaczenia, nie w czasie PGR-u, ale na dzień 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r. Analiza jej zeznań nie wydaje się korzystna dla Skarbu Państwa, gdyż nie wskazuje, czy opisany stan był tożsamy na 13 września 1944 r.

W odpowiedzi na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o ich oddalenie. Wskazał, że kwestie dotyczące charakteru i faktycznego wykorzystania gruntów stanowiących działki nr: [...], [...], [...] i [...] szeroko wyjaśnił w zaskarżonej decyzji w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy. Organ powtórzył ustalenia poczynione w decyzji co do charakteru zabudowań na nieruchomości, lokalizacji w terenie i stwierdził, że w tej sytuacji trudno uznać argumenty skarżącej dotyczące zastosowania rozszerzającej wykładni przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Za nietrafione organ uznał zarzuty dotyczące braku ustalenia stanu prawnego i przeznaczenia nieruchomości na dzień 1 września 1939 r oraz 13 września 1944 r. oraz nieuwzględnienia dokumentacji konserwatorskiej dotyczącej wozowni i stajni. Zaznaczył, że dokumentacja ta nie może decydować o tym, że budynki nią objęte nie nadawały się do wykorzystania na cele reformy rolnej.

Za niezrozumiałą Minister uznał argumentację Gminy M. dotyczącą błędnego orzekania w zakresie działki nr [...], gdyż w zakresie zespołu pałacowo- parkowego w P. została już wydana inna decyzja ostateczna. Wskazał, iż decyzja Wojewody [...] z dnia [...] maja 2009 r., nr [...] dotyczyła gruntów stanowiących inne działki, aniżeli obecna działka nr [...].

Minister nie zgodził się także z Gminą odnośnie zaniechania dokonania w zaskarżonej decyzji wyczerpujących ustaleń faktycznych dotyczących działki nr [...]. Wskazał, że określił charakter powyższego gruntu, jego lokalizację oraz faktyczne wykorzystanie w czasie przejęcia go na rzecz Skarbu Państwa. Podkreślił, że na obszarze działki nr [...] została utworzona wspólna mogiła osób – [...]. Powyższa działka położona jest we wschodniej części zespołu pałacowo-parkowego "P.", na obszarze graniczącym bezpośrednio z ulicą [...] relacji P.-P. Zgodnie z [...] mapą wsi P. z lat czterdziestych XX wieku - czyli z czasów zbliżonych do dnia przejęcia powyższego majątku na rzecz Skarbu Państwa - sporna działka stanowiła część parku. Zdaniem organu, z powyższego wynika, że na cele reformy rolnej został przejęty grunt nieodpowiadający celom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przepisy powyższego dekretu wskazywały bowiem w art. 1 ust. 2, jakie grunty mogą być przeznaczone na cele reformy rolnej, nie dając możliwości przejęcia na rzecz Skarbu Państwa części parku, w której znajdowała się mogiła poległych żołnierzy. Zdaniem organu, nie ma znaczenia dla sprawy argumentacja Gminy M. o braku wykazania zadrzewienia działki. De facto powyższa działka nie mogła być tylko terenem zadrzewionym, gdyż znajdowała się tam mogiła/pomnik poległych powstańców. Ponadto, parkiem może być również fragment gruntu, który przejściowo, bądź trwale, jest pozbawiony drzewostanu. Minister nie uznał również argumentów Gminy dotyczących niewykonalności zaskarżonej decyzji stwierdzając, że decyzja Ministra była wydana w przedmiocie podpadania na cele reformy rolnej określonej nieruchomości i nie ustanawiała praw i obowiązków związanych z jej wykorzystywaniem.

Na rozprawie w dniu 22 stycznia 2015 roku Sąd na podstawie art. 11 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowił zarządzić połączenie spraw zainicjowanych skargami R. M. – Ł. i Gminy M. w celu ich łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Oznacza to, że kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy organ administracji wydając zaskarżony akt nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Powyższa ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego. Natomiast zgodnie z art. 134 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej "ppsa", Sąd badając legalność zaskarżonego aktu nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów stwierdzić należy, że skarga skarżącej R.M. – Ł. zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji w części objętej tę skargą zostały wydane z naruszeniem prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 13 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Z 2013 r., poz. 267), zwanej dalej "kpa", co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Natomiast oddaleniu podlegała skarga Gminy M., gdyż, w ocenie Sądu, zaskarżona decyzja w części objętej tą skargą nie narusza prawa.

Na wstępie wskazać trzeba, iż przedmiotem kontroli Sądu w przedmiotowej sprawie jest decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydana na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t. j. Dz. U, Nr 3, poz. 13) w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.).

Odnosząc się do zakresów zaskarżenia odmiennie ujętych w obu skargach Sąd zauważa, iż źródłem sporu w sprawach rozstrzyganych na podstawie § 5 powołanego wyżej rozporządzenia – a w konsekwencji istotą takiego postępowania – jest ustalenie, czy dana nieruchomość (w określonych granicach i powierzchni) przeszła na własność Skarbu Państwa w sytuacji gdy w ocenie wnioskodawcy nieruchomość ta nie miała charakteru rolnego w dacie przejęcia.

Analizowana sprawa dotyczyła ustalenia czy nieruchomość położona w gminie M., powiat [...], oznaczona ewidencyjnie jako działki ewidencyjne o numerach [...], [...], [...], [...] oraz [...] o łącznej powierzchni [...] ha z obrębu [...], wchodząca w skład nieruchomości ziemskiej "P." nie podpadała – w rozumieniu § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. - pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zdaniem organu odwoławczego, wyżej wskazane działki oznaczone w ewidencji numerami ewidencyjnymi nr [...], [...], [...], [...] podlegały przepisom o reformie rolnej, zaś działka oznaczona numerem ewidencyjnym [...] nie podlegała tym przepisom.

Odnosząc się w odpowiedzi na skargi do zarzutów R. M. – Ł. organ odwoławczy wskazał, iż kwestie dotyczące charakteru i faktycznego wykorzystania gruntów stanowiących obecne działki nr [...], [...], [...] i [...] zostały szeroko wyjaśnione w zaskarżonej decyzji w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy. Organ wskazał ponadto na nietrafność zarzutów skarżącej dotyczących braku ustalenia stanu prawnego i przeznaczenia nieruchomości na dzień 1 września 1939 r. oraz 13 września 1944 r., gdyż Minister prowadził postępowanie w oparciu o szeroki materiał dowodowy, w tym z czasów przed przejęciem i po przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na cele reformy rolnej majątku ziemskiego w P.

W ocenie Sądu, analiza materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie nie potwierdza jednak powyższego stanowiska organu.

Jak wynika z zaskarżonej decyzji i akt sprawy, ustalenia dotyczące charakteru, położenia i faktycznego wykorzystania działek ewidencyjnych o numerach [...], [...], [...], [...] Minister przeprowadził na podstawie następującego materiału dowodowego: pozyskanego z archiwum odpisu księgi wieczystej pod nazwą "[...]", mapy Starostwa Powiatowego w [...], odwzorowującej mapę sporządzoną w 1964 r. w W. na podstawie fotomapy z 1959 r., zachowanej mapy topograficznej pochodzącej z czasów [...] administracji majątkiem "P." na początku lat czterdziestych XX wieku, zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia 3 października 1946 r., pisma Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia 28 października 1946 r., dokumentacji archiwalnej dotyczącej przejęcia majątku P. na rzecz Skarbu Państwa z okresu marzec 1945 – sierpień 1947, opinii technicznej geodety S. K. z dnia 29 października 2008 r. w sprawie zespołu pałacowo – parkowego "P." (działka nr [...]), wypisów z rejestru gruntów z dnia 15 listopada 2012 r. dotyczących działek oznaczonych ewidencyjnie nr [...], [...], [...], [...] oraz protokołu przesłuchania strony R. M. – Ł. z dnia 22 lutego 2008 r. w sprawie zespołu pałacowo-parkowego "P".

Wskazany materiał dowodowy, poza mapą topograficzną pochodzącą z czasów [...] administracji majątkiem "P." na początku lat czterdziestych XX wieku, pochodzi bądź z okresu sprzed 1 września 1939 r. bądź z okresu po przejęciu majątku na rzecz Skarbu Państwa (marzec 1945 – sierpień 1947). Jak wynika z zaskarżonej decyzji, na tych dokumentach oparł się organ ustalając stan faktyczny dotyczący rolniczego charakteru (lub jego braku), lokalizacji i faktycznego sposobu wykorzystania działek oznaczonych ewidencyjnie numerami [...], [...], [...], [...].

Podkreślić trzeba, iż postępowanie administracyjne prowadzone na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. jest postępowaniem prowadzonym w trybie zwykłym. Oznacza to, iż na organie administracji spoczywa obowiązek przeprowadzenia pełnego i wyczerpującego postępowania dowodowego, a jako dowód w sprawie należy dopuścić wszystko co może przyczynić się do jej wyjaśnienia, a nie jest sprzeczne z prawem, o czym stanowi art. 75 § 1 kpa. Zgodnie zaś ze zdaniem drugim tego przepisu, w szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Organ nie może przy tym pominąć konieczności ustalenia stanu faktycznego w zakresie rolniczego charakteru (lub jego braku), lokalizacji i faktycznego sposobu wykorzystania nieruchomości objętych wnioskiem na określone daty, tj. na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (13 września 1944 r.) lub przed dniem 1 września 1939 r., jeśli po wybuchu II wojny światowej doszłoby do zasadniczych zmian w funkcjonowaniu nieruchomości ziemskiej (np. zniszczenie, utrata rynków zbytu na produkty wytwarzane w nieruchomości ziemskiej, śmierć właściciela).

Konieczność ustalenia stanu faktycznego na wskazane powyżej daty dostrzegł organ odwoławczy analizując kwestię prawa własności do przedmiotowej nieruchomości. Na str. 3 uzasadnienia zaskarżonej decyzji Minister wskazał, iż "zgodnie ze zgromadzonym materiałem dowodowym, majątek ziemski "P." stanowił w dniu 1 września 1939 r., jak i w dniu 13 września 1944 r. własność w 1/3 A. M.– Ł. oraz w 2/3 J. M. – Ł. – spadkobierców po zmarłym A. M. – Ł. W ocenie Sądu, w prowadzonym postępowaniu zabrakło jednak ustalenia stanu faktycznego w zakresie rolniczego charakteru (lub jego braku), lokalizacji i faktycznego sposobu wykorzystania działek oznaczonych ewidencyjnie numerami [...], [...], [...], [...] na wskazane wyżej daty.

W szczególności, z zaskarżonej decyzji nie wynika, na podstawie jakich dowodów organ orzekł o dominującej funkcji rolniczej zabudowy zlokalizowanej na działkach oznaczonych ewidencyjnie nr [...] i [...] w okresie przed przejęciem nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. W aktach sprawy brak jest bowiem dokumentów czy innych dowodów dotyczących charakteru, lokalizacji i faktycznego sposobu wykorzystania tych zabudowań w okresie wybuchu II wojny światowej i w okresie wejścia w życie dekretu (13 września 1944 r.). Ze znajdujących się w aktach sprawy dowodów w postaci protokołu przesłuchania R. M. – Ł. oraz wyciągu z opinii geodety S. K. wynika jedynie, iż zabudowania te były odgrodzone płotem od parku i pałacu. Ponadto, w ww. opinii geodezyjnej znalazło się stwierdzenie iż "gospodarstwo rolne prowadził zarządca mianowany przez właściciela urzędującego w rządcówce na terenie folwarku". Jednakże, w powołanej opinii nie wskazano na jakiej podstawie geodeta powziął to ustalenie i - co równie istotne - jakiego okresu to ustalenie dotyczy. Wskazać przy tym trzeba, iż zarówno sama opinia geodezyjna z dnia 29 października 2008 roku jak i przesłuchanie R. M. – Ł. z dnia 22 lutego 2008 roku zostały przeprowadzone w postępowaniu wszczętym na wniosek skarżącej o stwierdzenie niepodlegania pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej działki oznaczonej ewidencyjnie nr [...] (dawniej nr [...]), na której znajduje się pałac i park w P. Nie oznacza to oczywiście, że organ nie może się powołać na te dowody pomocniczo w niniejszej sprawie, ale nie zwalnia organu od dokonania prawidłowych ustaleń dotyczących objętych wnioskiem działek oznaczonych ewidencyjnie nr [...], [...], [...], [...].

Ponadto, ze znajdującej się w aktach sprawy mapy topograficznej pochodzącej z czasów [...] administracji majątkiem "P." na początku lat czterdziestych XX wieku wynika, iż na działkach oznaczonych ewidencyjnie nr [...] i [...] znajdowały się wówczas ogrody o powierzchni [...] ha (oznaczone literą "[...]"). Z zaskarżonej decyzji nie wynika aby organ podjął próbę wyjaśnienia charakteru, obszaru czy faktycznego sposobu wykorzystania tych ogrodów na datę wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i okres po wybuchu II wojny światowej.

Nie może również znaleźć uznania argument organu, iż za rolniczym charakterem działek oznaczonych ewidencyjnie nr [...], [...], [...] przemawia fakt, iż po przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nadal zachowały one funkcje rolnicze (str. 8 uzasadnienia zaskarżonej decyzji), na co wskazują załączone do akt sprawy wypisy z rejestru gruntów z dnia 15 listopada 2012 r. Według tych zapisów powyższe działki stanowią użytki rolnicze we własności Skarbu Państwa. W ocenie Sądu, to czy dana nieruchomość była w rzeczywistości wykorzystywana zgodnie z celem określonym w art. 1 ust. 2 dekretu o reformie rolnej nie determinuje tego, czy dana nieruchomość podlegała temu dekretowi. Wadliwe bowiem przeznaczenie przejętej przez Skarb Państwa nieruchomości nie może być miarodajne dla wykładni norm dekretu.

Organ nie dokonał również żadnych ustaleń co do faktycznego przeznaczenia działki nr [...] w dacie wejścia w życie dekretu PKWN. W ocenie Sądu, powołanie się przez Ministra na to, iż z racji samego położenia nieruchomość ta nie mogła być funkcjonalnie powiązana z zespołem pałacowo – parkowym w P. nie spełnia opisanych wyżej wymogów dowodowych, jakie nakłada na organ prowadzenie postępowania administracyjnego zainicjowanego w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. Nie wiadomo również skąd pochodzi wniosek organu, iż "gruntami sąsiadującymi z fragmentem rzeki [...], którego dotyczy prowadzone postępowanie administracyjne, były i są grunty rolne." W tym zakresie w zaskarżonej decyzji brak zarówno ustaleń jak i materiału dowodowego, który potwierdza to ustalenie na datę wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Sąd w składzie orzekającym podziela wyrażony w orzecznictwie pogląd, iż zastosowanie prawa materialnego do danego stanu faktycznego może być prawnie skuteczne, ale dopiero po prawidłowym ustaleniu stanu faktycznego. Stan ten zaś ustala się na podstawie dowodów przeprowadzonych w postępowaniu administracyjnym. Zatem, dopiero właściwie przeprowadzone postępowanie dowodowe, to znaczy przeprowadzone zgodnie z procedurą administracyjną i pozwalające na wyciągnięcie logicznych wniosków z określonych źródeł dowodowych, pozwala na dokonanie rzetelnych ustaleń faktycznych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 czerwca 2014 r., I OSK 1866/13, dostępny w bazie: www. orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wskazać przy tym trzeba, iż w postępowaniu administracyjnym prowadzonym na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. zasadnicze znaczenie dla ustalenia rolniczego charakteru nieruchomości (lub jego braku), położenia i faktycznego sposobu wykorzystania na okres z dnia wejścia w życie dekretu mogą mieć dowody ze źródeł osobowych, które powinny być jednocześnie precyzyjnie i właściwie powiązane z dowodami pozyskanymi z innych źródeł np. mapami.

Przy tym, ciężar dowodowy w niniejszym postępowaniu nie spoczywa wyłącznie na organie, ale przede wszystkim na stronie, która wywodzi, że dana nieruchomość nie podpadała pod przepisy dekretu. Strona powinna przedłożyć dowody na tę okoliczność lub co najmniej wskazać świadków, których należałoby przesłuchać. Z akt sprawy nie wynika jednak, aby wnioskodawczyni R. M. – Ł. przejawiała jakąkolwiek inicjatywę dowodową co do powołania i przesłuchania w charakterze świadków ewentualnych żyjących jeszcze dawnych pracowników (imienny wykaz pracowników majątku P. sporządzony dnia 6 kwietnia 1945 r. znajduje się w aktach archiwalnych sprawy), czy innych osób, które mogłyby posiadać jakąkolwiek wiedzę o dawnym majątku P. i jego funkcjonowaniu przed przejęciem majątku na rzecz Skarbu Państwa. W ocenie Sądu, organ powinien wezwać wnioskodawczynię do wskazania osób, które w tym charakterze mogłyby zostać przesłuchane. Kodeks postępowania administracyjnego dopuszcza również, w przypadku wyczerpania środków dowodowych lub ich braku, gdy pozostały nie wyjaśnione okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy – dowód z przesłuchania strony. Te środki dowodowe zostały pominięte w przedmiotowym postępowaniu. Jak wskazano powyżej, przesłuchanie skarżącej przeprowadzone w dniu 22 lutego 2008 r. dotyczyło innej nieruchomości (działki obecnie oznaczonej ewidencyjnie nr [...]).

Ponadto, ubocznie już tylko wskazać trzeba - w odniesieniu do argumentacji skarżącej o zabytkowym charakterze zabudowań posadowionych na działkach [...] i [...] - iż stosownie do art. 3 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 29, poz. 265, z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym w dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, przedmioty otrzymują charakter zabytków w znaczeniu niniejszego rozporządzenia na skutek orzeczenia władzy konserwatorskiej pierwszej instancji, stwierdzającego wartość zabytkową przedmiotu, a nadto przy zabytkach nieruchomych określającego granice zabytku i granice otoczenia podlegającego przepisom niniejszego rozporządzenia w myśl art. 2 punkt 2. Z akt sprawy nie wynika, aby w dacie wejścia w życie dekretu o reformie rolnej zabudowania posadowione na działkach [...] i [...], o których mowa w sprawie, miały charakter zabytku w rozumieniu ww. rozporządzenia z dnia 6 marca 1928 r. Jednak takich ustaleń – na datę wejścia w życie dekretu PKWN – w zaskarżonej decyzji organu nie przeprowadzono.

Biorąc wskazane powyżej naruszenia przepisów postępowania, Sąd uznał, iż skarga skarżącej R. M. – Ł. zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji w części objętej tę skargą zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponownie rozpoznając sprawę, organ uwzględni zaprezentowane powyżej wskazania Sądu co do dalszego postępowania dowodowego. W szczególności, organ zgromadzi materiał dowodowy pozwalający na ustalenie charakteru objętych wnioskiem nieruchomości, ich położenia oraz faktycznego wykorzystania w okresie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 16 września 1944 r., a po zebraniu tego materiału dokona jego wszechstronnej i wyczerpującej analizy.

Natomiast Sąd oddalił skargę Gminy M. obejmującą rozstrzygnięcie Ministra w zakresie działki oznaczonej ewidencyjnie numerem [...].

Sąd podzielił stanowisko organu, iż jak jednoznacznie wynika z mapy topograficznej pochodzącej z czasów [...] administracji majątkiem "P." na początku lat czterdziestych XX wieku powołana działka stanowiła część parku. Jak wynika z akt sprawy, w 1944 roku na terenie ww. działki zostali złożeni do wspólnej mogiły żołnierze [...], którzy brali udział w walce w dniu [...] sierpnia 1944 r. Zasadnie zatem organ ocenił, po uprzednim ustaleniu charakteru tego gruntu, jego położenia i faktycznego wykorzystania na datę wejścia w życie dekretu PKWN, iż ww. działka nie mogła być przeznaczona na cele reformy rolnej, a zatem nie mogła podlegać przepisom dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Ponadto, w ocenie Sądu, wbrew stanowisku skarżącej Gminy nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy wydanie przez organ wcześniejszego rozstrzygnięcia w sprawie zespołu pałacowo – parkowego. Jak wynika z akt sprawy, powołana w skardze decyzja Wojewody [...] z dnia [...] maja 2009 roku dotyczyła bowiem stwierdzenia niepodlegania pod przepisy dekretu zespołu pałacowo – parkowego w P. o powierzchni [...] a, obejmującego obecnie działkę ewidencyjną nr [...]. Zaś przedmiotowe postępowanie dotyczy niepodlegania pod przepisy dekretu działek ewidencyjnych nr [...], [...], [...], [...] i [...], co oznacza, iż zupełnie inny jest jego przedmiot.

Sąd nie podzielił ponadto zarzutu niewykonalności zaskarżonej decyzji w części dotyczącej nieruchomości stanowiącej obecnie działkę nr [...]. Jak trafnie wskazał Minister, zaskarżona decyzja została wydana wyłącznie w przedmiocie niepodlegania danej nieruchomości na cele reformy rolnej. Oznacza to, iż zaskarżona decyzja nie ustanawiała praw i obowiązków związanych z jej wykonywaniem.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w punkcie 1 i 2 sentencji wyroku. W pkt 3 sentencji wyroku orzekł o oddaleniu skargi Gminy M. zgodnie z art. 151 wyżej wymienionej ustawy. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 2 ppsa.