Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 487/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-07-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 16a ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Monika Świerczak Sędzia WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 lipca 2021 r. sprawy ze skargi W. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta T. z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] o odmowie przyznania W. W. prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad niepełnosprawną C. W.. W podstawie rozstrzygnięcia wskazano art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 16a w zw. z art. 2 pkt 2 oraz art. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111, z późn. zm.).

Powyższą decyzję wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym:

W dniu [...] listopada 2020 r. W. W. (zwana dalej także "Wnioskodawczynią" lub "Skarżącą") złożyła wniosek do Burmistrza Miasta T. (dalej zwanym także "Burmistrzem") o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku ze sprawowaną opieką nad jej babcią - C. W., urodzoną w dniu [...] kwietnia 1946 r.

Z treści przeprowadzonego wywiadu środowiskowego z dnia [...] stycznia 2021 r. wynika, że C. W. zamieszkuje sama i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jest osobą niepełnosprawną, całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji. Opiekę nad C. W. sprawuje jej wnuczka. Syn C. W. jest jej opiekunem prawnym, jednakże z uwagi na pracę zarobkową poza miejscem zamieszkania nie zawsze może zajęć się matką. Do wywiadu środowiskowego załączono oświadczenia osoby wymagającej opieki, oświadczenia W. W., a także postanowienie Sądu Rejonowego w T. z dnia [...] września 2005 r., sygn. akt [...], o ustanowieniu opieki nad całkowicie ubezwłasnowolnioną C. K. W., którym obowiązki opiekuna powierzono P. W. W..

Do akt organu I instancji załączono także decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] o przyznaniu W. W. specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad babcią C. W. w okresie od dnia [...] marca 2015 r. do dnia [...] października 2015 r. w wysokości [...] zł miesięcznie.

Zgodnie z oświadczeniem wnioskodawczyni z dnia [...] lutego 2021 r., A. S. – córka C. W., mieszka we W. i wychowuje czworo dzieci, pracuje zawodowo. Zdaniem wnioskodawczyni zamieszkanie we W. stanowi obiektywną przeszkodę w realizacji obowiązku bezpośredniej opieki nad matką – C. W.. C. W. ma także syna P. W., ojca wnioskodawczyni, który jako kierowcą, a w domu przebywa w soboty i niedziele, kiedy to sprawuje bezpośrednią opiekę nad matką, a całotygodniową opiekę sprawuje bezpośrednio Wnioskodawczyni. Natomiast A. W. K. – córka C. W., zmarła w dniu [...] grudnia 2020 r. w S..

Decyzją z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] Burmistrz [...] odmówił W. W. przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad babcią C. W. na okres od dnia [...] listopada 2020 r. do dnia [...] października 2021 r.

W uzasadnieniu Burmistrz wskazał, że W. W. sprawuje opiekę nad swoją babcią, co potwierdził przeprowadzony wywiad środowiskowy. Wnioskodawczyni nie osiągała dochodu w 2019 r., a dochód C. W. nie przekraczał ustawowo ustalonego kryterium dochodowego. Według Burmistrza, córka C. W. – A. S. oraz syn C. W. – P. W. są osobami, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wyprzedzający obowiązek alimentacyjny wnioskodawczyni – wnuczki C. W.. Burmistrz uznał, że obie te osoby – A. S. i P. W. – są czynne zawodowo, na nich obojgu spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec ich matki – C. W., co uzasadnia odmowę przyznania W. W. specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Od powyższej decyzji W. W. złożyła odwołanie o Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wskazując, że nie podejmuje ona zatrudnienia ani żadnej innej pracy zarobkowej, ponieważ opiekuje się ona swoją babcią. Wnioskodawczyni nie uczy się i nie studiuje. Według wnioskodawczyni, jej ojciec, a syn C. W., nie może zwolnić się z pracy w celu sprawowania opieki nad swoją matką, ponieważ ma też zobowiązania wobec swojej rodziny, a za kwotę specjalnego zasiłku opiekuńczego nie utrzyma siebie ani rodziny. Z drugiej strony choć pracuje zawodowo, to nie osiąga dostatecznie wysokich dochodów, by było go stać na wynajęcie całodobowej, czy choćby częściowej opieki nad C. W.. Według W. W. ustawa o świadczeniach rodzinnych nie uzależnia przyznania opiekunowi osoby niepełnosprawnej prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego od kolejności alimentacji określonej w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, zdaniem wnioskodawczyni, że spośród osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, a zatem spośród osób uprawnionych do ubiegania się o specjalny zasiłek opiekuńczy, świadczenie to przysługuje temu opiekunowi, który jako pierwszy złoży wniosek i spełnia inne warunki ustawowe.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r. ([...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej także zwane "Kolegium") utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W podstawie rozstrzygnięcia wskazano art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 16a w zw. z art. 2 pkt 2 oraz art. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111, zwaną dalej także "u.ś.r.").

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 16a ust. 1 u.ś.r. specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Kolegium wyjaśniło, że art. 16a ust. 1 u.ś.r. nie odsyła tylko do przywołanego przepisu, ale do całości regulacji kodeksowej odnoszącej się do obowiązku alimentacyjnego. Ta ustanawia zaś kolejność, w jakiej zobowiązani mają temu obowiązkowi podlegać, w zależności od stopnia pokrewieństwa. W art. 130 § ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (aktualnie t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1359 ze późn. zm., zwaną dalej także "K.r.o.") wskazano m.in., że w przypadku zstępnych obowiązek alimentacyjny obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Przywołano także art. 129 § 2 K.r.o., w którym mowa o rozłożeniu obowiązku alimentacyjnego tylko na krewnych w tym samym stopniu, wedle kryterium ich możliwości zarobkowych i majątkowych. Toteż obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

W uzasadnieniu Kolegium wyjaśniło, że C. W. jest osobą rozwiedzioną, ma dwoje dzieci – córkę A. S., pracującą zawodowo, zamieszkującą we W., oraz syna P. W., pracującego zawodowo, zamieszkującego w T. . Zdaniem Kolegium, obowiązek alimentacyjny dzieci C. W. wyprzedza obowiązek alimentacyjny jej wnuczki – W. W.. Jak stwierdziło Kolegium, z materiału dowodowego w sprawie nie wynika, aby osoby zobowiązane w bliższej kolejności nie były w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, wręcz przeciwnie wynika, że syn P. W., który zamieszkuje pod tym samym adresem co W. W., pracuje zawodowo jako kierowca i w domu przebywa w soboty i niedziele i z tych powodów nie może opiekować się własną matką. Odnosząc się do zarzutów odwołania, Kolegium przypomniało, że uprawnienie do specjalnego świadczenia pielęgnacyjnego powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie (specjalny zasiłek opiekuńczy), a decyduje o tym przepis prawa. Zdaniem Kolegium, nie zachodziły żadne obiektywne okoliczności uniemożliwiające P. W. i A. S. – dzieciom C. W., spełnienia ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki, co oznacza, iż W. W. jako wnuczce zobowiązanej do alimentacji względem C. W. dopiero w następnej kolejności – specjalny zasiłek opiekuńczy nie może być przyznany. Kolegium stwierdziło, że fakt zatrudnienia czy znaczna odległość zamieszkania od osoby wymagającej opieki nie stanowi przesłanek wyłączających możliwość sprawowania opieki nad swoją niepełnosprawną matką. Osoby (pracujące) mają zatem możliwość spełnienia obowiązku alimentacyjnego poprzez sfinansowanie kosztów związanych z opieką nad matką. Wykonanie tego obowiązku może bowiem polegać na świadczeniu pomocy materialnej, a nie tylko osobistej opieki nad osobą niepełnosprawną.

Pismem z dnia [...] kwietnia 2021 r. W. W. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Kolegium z dnia [...] kwietnia 2021 r. ([...]), zarzucając jej naruszenie art. 16a ust. 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na:

- pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy;

- przyjęciu, że faktyczne sprawowanie przez Skarżącą opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią – C. W., nie jest wystarczające do uzyskania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego z uwagi na okoliczność, iż C. W. ma dwoje dzieci, na których – jako spokrewnionych w pierwszym stopniu – spoczywa obowiązek opieki nad matką;

- braku spójności w argumentacji decyzji wynikającej z niedogłębnego przeanalizowania faktów, z których wynika jasno, że ojciec Skarżącej nie mieszka pod wspólnym adresem z C. W. (P. W. zamieszkuje pod adresem T. ul. [...], [...], a C. W. zamieszkuje pod adresem T. ul. [...], [...]);

- przyjęciu, iż art. 16a ust. 1 u.ś.r. wskazuje osoby zobowiązane do alimentacji, a nie bierze pod uwagę faktu, że regulacja dotycząca kolejności alimentacji zawarta jest jedynie w art. 17 ust. 1a u.ś.r. i dotyczy tylko i wyłącznie ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;

- uznaniu, że potencjalny obowiązek alimentacyjny dzieci względem wymagającej opieki matki bez względu na szczególne okoliczności wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnuczki, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uznania, iż w sytuacji skarżącej nie zaktualizował się wynikający z przepisów K.r.o. obowiązek alimentacyjny względem babci, co z kolei przesądziło o braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;

- nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy u.ś.r. pozwalają organowi na ustalanie możliwości i formy realizacji obowiązku alimentacyjnego przez osobę zobowiązaną, a przez to wkraczanie w kompetencje zastrzeżone dla sądu powszechnego;

- nieznajomości treści ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w której żaden z artykułów nie podnosi kwestii alimentacji, ustalania wysokości świadczonej pomocy na rzecz osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia lub w związku z uprawnieniami przy ustalaniu praw do świadczenia;

- nadinterpretację art. 16a u.ś.r. i rozpatrywanie go zgodnie z przepisami K.r.o., co narusza sens istnienia ustawy o świadczeniach rodzinnych;

- błąd formalny polegający na zrównaniu ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220, ze zm.) z ustawą z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (tj. Dz. U. z 2020 roku, poz. 1876, ze zm.), ponieważ tylko art. 103 ustawy o pomocy społecznej mówi o obowiązku alimentacyjnym;

- nieuznaniu treści art. 132 K.r.o., zgodnie z którym nie wzięto pod uwagę, że strony nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od nich potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami;

- nieuznaniu treści art 135 § 1 K.r.o. w zakresie świadczeń alimentacyjnych (zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego);

- pogwałceniu zasady równości obywatela wobec prawa wynikającej z art. 32 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. z uwagi na to, że wszystkie Ośrodki Pomocy Społecznej w powiecie tureckim wypłacają specjalny zasiłek opiekuńczy zgodnie z zasadą wynikającą z ustawy o świadczeniach rodzinnych, co oznacza, że spośród osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, uprawnionych do ubiegania się o specjalny zasiłek opiekuńczy (są to w szczególności krewni w linii prostej, rodzeństwo ale także współmałżonek), świadczenie to przysługuje opiekunowi, który sprawuje opiekę, pierwszy złoży wniosek i spełnia inne warunki ustawowe, tzn. z zasiłku korzystają wnuki, pomimo że osoba wymagająca opieki ma dzieci.

Jednocześnie, w skardze sformułowano wniosek o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta T. .

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że decyzje w jej sprawie zostały wydane z naruszeniem art. 16a ust. 1 u.ś.r. oraz z pogwałceniem przepisów postępowania wskazanych w zarzutach skargi. Za wydaniem wskazanych decyzji nie przemawiał również słuszny interes strony, a wręcz przeciwnie – wydane rozstrzygnięcia doprowadziły do sytuacji, w której pomimo, iż Skarżąca opiekuje się swoją niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią - faktu tego organy nie kwestionują - i z tego względu nie podejmuje aktywności zawodowej, nie może ona uzyskać należnego świadczenia.

Skarżąca zwróciła także uwagę na art. 16 ust. 1 u.ś.r., w którym ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w K.r.o. Nie można, zdaniem skarżącej, pominąć treści art. 132 K.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Mając na uwadze osobistą sytuację C. W., skarżąca podniosła, że jej córka A. S. mieszka w odległości [...] km od miejsca zamieszkania matki i sama zajmuje się wychowaniem i opieką nad czworgiem małych dzieci, z których najmłodsze ma dwa lata. Syn P. W. (ojciec skarżącej) jest kierowcą busa. Pracuje osiągając niewielkie wynagrodzenie (umowy zlecenia). W związku z zadłużeniami finansowymi funkcjonuje w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Na utrzymaniu ma córkę w wieku szkolnym ([...] lat). Skarżąca wskazała za tym, że dzieci C. W. nie są w stanie zająć się opieką nad nią, także pod względem materialnym (pozostają w trudnych sytuacjach ekonomicznych). Zawróciła także uwagę na to, że ojciec skarżącej nie mieszka pod wspólnym adresem z C. W.. Skarżąca wskazała także, że C. W. nie chce być mieszkańcem DPS, którą to prośbę rodzina szanuje, dlatego nie rozważa takiej możliwości. Zaznaczyła dodatkowo także, że jej zdaniem w sprawie nie wzięto pod uwagę faktu, że dzieci C. W. nie są w stanie zabezpieczyć na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania, gdyż jest to niemożliwe finansowo i połączone z nadmiernymi trudnościami. Ojciec skarżącej przez cały tydzień jest delegowany na wyjazdy krajowe (bus transportowy) a A. S. – córka C. W., mieszka we W.. Obie te osoby – dzieci C. W., nie są więc w stanie ocenić na bieżąco potrzeb babci. Dlatego potrzebny jest bezpośredni kontakt babci z opiekunem, którym jest Skarżąca. Skarżąca zwróciła także uwagę na to, że organ zróżnicował jej sytuację prawną, gdyż jej wniosek o przyznanie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego na 2020 r. został rozpatrzony negatywnie decyzją podlegającą zaskarżeniu w niniejszym postępowaniu, a zgodnie z wcześniejszą decyzją Kolegium z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] Skarżącej przyznano prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w okresie od dnia [...] marca 2015 r. do dnia [...] października 2015 r.

W odpowiedzi na skargę z dnia [...] maja 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie Sąd wyjaśnia, że zarządzeniem nr 26/20 Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 października 2020 r. w sprawie odwołania rozpraw i wdrożenia w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażeniem wirusem SARS-Cov-2 oraz w zw. z Zarządzeniem nr 39 Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2020 r. o odwołaniu rozpraw i kontynuowaniu działalności orzeczniczej Sądu w trybie rozpoznawania spraw na posiedzeniach niejawnych, sprawa niniejsza została przez Przewodniczącego Wydziału skierowana na posiedzenie niejawne (k. 33 akt sąd.) w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374). W świetle tego przepisu Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Zgoda Strony na rozpoznanie w tym trybie nie jest zatem konieczna. Przeprowadzenie posiedzenia niejawnego w tym przypadku jest uzależnione od uznania, że rozprawa mogłaby wywołać nadmierne zagrożenie dla życia i zdrowia osób w niej uczestniczących. Mając na uwadze, aktualny stan epidemiologiczny, przesłanka powyższa została spełniona. Powyższe stanowisko jest zgodne z poglądem zawartym w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2020 r., wydanej w sprawie o sygn. akt II OPS 6/19, zgodnie z którą przepis art. art. 15zzs4 ust. 3 uCOVID-19 należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019, poz. 2325 – dalej jako: "p.p.s.a."). Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w obecnym stanie faktycznym istnieją takie okoliczności, które w zarządzonym stanie pandemii, w pełni nakazują uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania organów wymiaru sprawiedliwości.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej p.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Przeprowadzając kontrolę sądowoadministracyjną zgodnie z przedstawionymi wyżej zasadami, Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem skargi jest decyzja Kolegium o utrzymaniu w mocy decyzji organu pierwszej instancji o odmowie przyznania Skarżącej specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu niepodjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią.

Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111, z późn. zm., zwana dalej także "ustawa o świadczeniach rodzinnych" lub "u.ś.r.") oraz ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r., poz. 1359, z późn. zm., zwana dalej także "Kodeks rodzinny i opiekuńczy" lub "K.r.o.").

Ustawa o świadczeniach rodzinnych określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń. W katalogu świadczeń rodzinnych zawartym w art. 2 u.ś.r. widnieje także specjalny zasiłek opiekuńczy jako jedno ze świadczeń opiekuńczych (pkt 2). Na podstawie art. 16a ust. 1 u.ś.r., specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2019 r. poz. 2086 i 2089) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:

1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub

2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej

- w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego określają kogo obciąża obowiązek alimentacyjny oraz w jakiej kolejności. Stosownie do art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża, zgodnie z art. 129 § 1 K.r.o, zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Przepis art. 132 K.r.o. uzupełnia, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

W realiach rozpoznawanej sprawy przyczyną odmowy W. W. specjalnego zasiłku opiekuńczego było ustalenie, że osoba wymagająca opieki – C. W. ma dwoje dzieci, których obowiązek alimentacyjny wyprzedza obowiązek alimentacyjny Skarżącej – W. W., która jest wnuczką C. W.. Kolegium zwróciło nadto uwagę, że w sprawie nie zachodziły żadne obiektywne okoliczności uniemożliwiające dzieciom C. W. spełnienie ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Zdaniem Sądu, to stanowisko organu jest przedwczesne.

Sąd wskazuje, że zawarte w art. 16a ust. 1 u.ś.r. uregulowanie prawne, iż osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje specjalny zasiłek opiekuńczy, w przypadku gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu nie jest w stanie sprawować opieki na niepełnosprawnych członkiem rodziny, musi być interpretowane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych, do których nie należy sam fakt pozostawania w zatrudnieniu (por. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1220/19). Zgodzić się trzeba z kolegium, że sam fakt pozostawiania w zatrudnieniu nie może a priori uzasadniać braku możliwość realizacji ciążącego na dziecku obowiązku alimentacyjnego względem matki. Aby uznać, że w świetle przepisów u.ś.r. obowiązek alimentacyjny przeszedł z zstępnych zobowiązanych w pierwszej kolejności (dzieci osoby wymagającej opieki) na osoby będące zobowiązane w dalszej kolejności (wnuki osoby wymagającej opieki) należy wykazać, że zachodzą okoliczności o których mowa w art. 132 K.r.o. Oznacza to, że organy administracji publicznej muszą ocenić to czy osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Zdaniem Sądu, kwestie te nie zostały dostatecznie zbadane w toku rozpoznania sprawy z wniosku W. W., i to pomimo że Wnioskodawczyni wskazywała – już w toku postępowania przed organem pierwszej instancji a następnie w odwołaniu – na wystąpienie przesłanek uniemożliwiających realizację obowiązku alimentacyjnego przez dzieci C. W. – P. W. oraz A. S.. Skarżąca już w toku postępowania przed Burmistrzem akcentowała, że P. W. (jej ojciec a syn C. W.), pomimo pozostawaniu w zatrudnieniu, nie jest w stanie wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem jego matki. Jak wskazała Skarżąca, P. W. jest kierowcą busa i osiąga niewielkie wynagrodzenie z umowy zlecenie. Funkcjonuje w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Jak podniosła Skarżąca, A. S. – córka C. W. zamieszkuje w odległości [...] km od miejsca zamieszkania swojej matki, sama zajmuje się wychowaniem i opieką nad czwórką małych dzieci, z których najmłodsze ma dwa lata (oświadczenie Skarżącej z dnia [...] lutego 2021 r., karta nienumerowana). Nie oceniono jej możliwości w zakresie dostarczania środków utrzymania matki. Wobec faktu, że kwestie te nie podlegały ustaleniu przez Kolegium, stanowisko tego organu co do braku obiektywnych przesłanek dla przejścia obowiązku alimentacyjnego na Skarżącą jest przedwczesne.

W okolicznościach badanej sprawy ma to tym bardziej istotne znaczenie, że w porównywalnym stanie faktycznym i prawnym sprawy w 2015 r. to Samorządowe Kolegium Odwoławcze przyznało Skarżącej specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad babcią C. W.. Na ten fakt Skarżąca wskazywała już w piśmie z dnia [...] lutego 2021 r. Kolegium nie odniosło się do tej kwestii w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, co zdaniem Sądu narusza zasadę budowania zaufania obywatela do działania organów administracji publicznej, wyrażoną w art. 8 K.p.a.

Mając na uwadze powyższe należało stwierdzić, że Kolegium wydając zaskarżoną decyzję naruszyło art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 1 i § 3 K.p.a. Wobec powyższego należało uchylić zaskarżoną decyzję.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy rzeczą Kolegium będzie poczynienie i udokumentowanie ustaleń na okoliczność tego czy dzieci C. W. są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu względem matki. Ustalenia te Kolegium poczyni mając na uwadze brzmienie art. 132 K.r.o. oraz okoliczności podnoszone przez W. W. w toku postępowania, a później w skardze do Sądu. Uzasadniając nowe rozstrzygnięcie, Kolegium mając na uwadze wynikającą z art. 8 K.p.a. zasadę budowania zaufania do organów administracji publicznej wyczerpująco ustosunkuje się do własnego rozstrzygnięcia z 2015 r. na mocy którego W. W. przyznano prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w okresie od dnia [...] marca 2015 r. do dnia [...] października 2015 r.

Wobec powyższego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzeczono, jak wyroku.