Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 2997/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-06-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 291
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.
article: art. 153
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Tomasz Szmydt (spr.), Asesor WSA Michał Sułkowski, , Protokolant starszy specjalista Ewa Kielak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi małoletniego L. N. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

M. N. (dalej: "Skarżąca") – przedstawicielka ustawowa małoletniego L. N. (dalej: "małoletni Skarżący") pismem z 12 lipca 2021r. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS"), z [...] czerwca 2021 r. znak: [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, dalej: "k.p.a.") utrzymującą w mocy decyzję własną z [...] kwietnia 2021 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń (Dz. U. z 2020 r., poz. 53), odmawiającej przyznania małoletniemu Skarżącemu przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu W. S. (dalej: "ojciec").

Zaskarżone decyzje zostały wydane w wyniku uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z 30 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 225/20, decyzji z [...] listopada 2019 r. oraz poprzedzającej ją decyzji z [...] września 2019 r. znak: [...] odmawiającej małoletniemu przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. Wobec przytoczenia stanu faktycznego we wskazanym wyroku z 30 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 225/20, Sąd przyjmuje go w niniejszej sprawie widząc jedynie konieczność jego uzupełnienia w poniższym zakresie.

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że przy rozpatrywaniu sprawy przez Prezesa ZUS nie doszło do prawidłowego zastosowania przepisu art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Prezes ZUS nie wziął bowiem pod rozwagę wszystkich materiałów dowodowych znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy, a przede wszystkim pominął te znajdujące się na k. 18 i k. 24-28. Brak więc uwzględnienia przez Prezesa ZUS w decyzji, wydanej w pierwszej instancji ww. dowodów w postaci wypisu z treści orzeczenia z [...] marca 1997 r. Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia (k. 18 akt administracyjnych) oraz wypisu z treści orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z [...] listopada 2002r. (k. 24 akt administracyjnych), jak również sprawozdania sądowo-lekarskiego wraz z opinią z [...] kwietnia 2003r. (k. 25-28 akt administracyjnych), stanowiło naruszenie ww. przepisów. Z dokumentów tych wynikało bowiem, że wobec ojca Skarżącego była orzekana niezdolność do pracy. Zdaniem Sądu dokumenty te nie były przedmiotem szczegółowej analizy Prezesa ZUS. Na naruszenie przepisów dotyczących realizacji zasady prawdy obiektywnej, o której mowa w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., wskazuje również zdaniem Sądu obszerność załączonych przez pełnomocnika - po zamknięciu rozprawy przez Sąd - materiałów do ww. pism procesowych.

Ponownie rozpoznając sprawę, po uchyleniu decyzji przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, Prezes ZUS, decyzją z [...] kwietnia 2021 r. odmówił małoletniemu Skarżącemu przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. W uzasadnieniu podniósł, że na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291, ze zm., dalej "ustawa o emeryturach i rentach z FUS") jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:

– jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

– nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,

– nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

– nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich tych warunków. Powołany wyżej przepis może mieć ponadto zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych. Podkreślił, że renta rodzinna jako pochodna świadczenia przysługującego zmarłemu uzależniona jest od uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej.

Prezes ZUS wskazał, że z dokumentacji rentowej wynikało, iż ojciec dziecka, który zmarł w wieku 49 lat, ma udokumentowane 12 lat, 10 miesięcy i 2 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, zaś w dziesięcioleciu przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – ma udokumentowany tylko 1 rok, 1 miesiąc i 10 dni. Z akt rentowych ojca wynika, że w latach 1992-1995, 1995-1996, 2003-2004, 2009-2013 i 2015-2019 wystąpiły przerwy w wykonywaniu pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Wskazano ponadto, że ojciec dziecka był uzależniony od [...]. Jego dokumentację medyczną przekazano do lekarza orzecznika ZUS w [...] celem ustalenia, czy przed dniem śmierci ojciec dziecka był niezdolny do pracy. Orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z [...] marca 2021 r. ustalono u ojca dziecka trwałą całkowitą niezdolność do pracy od [...] czerwca 2019 r. (data śmierci), a także o braku medycznych przesłanek do ustalenia wcześniejszej daty powstania niezdolności do pracy. Organ zajął stanowisko, że [...] osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością, uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia, nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy.

Ponadto w ocenie Prezesa ZUS problemy zdrowotne i orzeczona od [...] sierpnia 1996 r. do marca 1998 r. częściowa niezdolność do pracy mogły w tym czasie ograniczać, ale nie uniemożliwiały podjęcie przez ojca dziecka zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Podkreślił, że subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Organ wskazał, że ojciec dziecka dwukrotnie rozwiązywał umowy o pracę z przyczyn leżących po jego stronie. W ocenie Prezesa ZUS osoba decydująca się na taką formę rozwiązania stosunku pracy powinna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Prezes ZUS wskazał, że ocenie podlegała również sytuacja materialna w jakiej znajduje się małoletni Skarżący, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku, gdyż świadczenie to nie ma charakteru świadczenia socjalnego.

Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes ZUS wydał wymienioną na wstępie decyzję z [...] czerwca 2021 r. W jej uzasadnieniu organ wyjaśnił, że po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego, nadal nie stwierdza istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżąca nie wykazała aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ojciec nie miał wpływu. Prezes ZUS podniósł, że niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości.

Powtórzył następnie, że w okresach od [...].12.1992 r. do [...].03.1995 r., od [...].04.1995 r. do [...].12.1996 r., od [...].06.2003 r. do [...].08.2004 r., od [...].04.2009 r. do [...].11.2013 r., od [...].01.2015 r. do [...].06.2019 r., tj. do dnia śmierci, wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dziecka pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. zaś z akt sprawy nie wynika, by w wykazanych przerwach ojciec dziecka nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Prezes ZUS powtórzył następnie argumentację zajętą w decyzji wydanej w I instancji.

Odnosząc się do zarzutów strony skarżącej, wskazał, że dane zawarte w tej dokumentacji medycznej, potwierdzającej fakt rozpoznania i leczenia w 2012 r. zespołu uzależnienia od [...], nie dają podstaw do stwierdzenia, że istniało takie naruszenie sprawności organizmu, które powodowało częściową lub całkowitą niezdolność do pracy. Prezes ZUS wskazał, powołując się na stanowisko wyrażone w orzecznictwie, że uzależnienie [...] nie stanowi nie dającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dalej podniósł, że jak wiele innych chorób, jest to dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Podejmowanie prób leczenia choroby [...] może zostać wzięte pod uwagę przy ocenie wystąpienia przesłanki szczególnych okoliczności wyłącznie wtedy, gdyby miało charakter nieprzerwany, wskazujący na wolę jej wyleczenia. Tymczasem terapia [...] nie przyniosła zamierzonego efektu.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła M. N. – reprezentująca małoletniego L. N. Wydanej decyzji zarzuciła naruszenie art. 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przejawiające się w błędnej wykładni pojęcia "szczególnych okoliczności" określonej jako przesłanki przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, które nie mogą być ograniczone do oceny "czy brak tych uprawnień nie był spowodowany okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które ojciec dziecka nie miał wpływu", skoro ustawa nie przewiduje żadnych ograniczeń, co do rozumienia tego pojęcia.

W ich ocenie małoletni Skarżący spełnia wszystkie kryteria do przyznania mu renty rodzinnej w drodze wyjątku. Nie sposób mu przypisać winy za to, że nie nabył uprawnień do renty rodzinnej w zwykłym trybie, jak i ponosić winy za to, że jego ojciec nie uzyskał odpowiedniego stażu pracy. W ocenie strony skarżącej, to na ojcu dziecka spoczywał obowiązek dostarczania mu środków utrzymania, a wobec jego śmierci, obowiązek ten powinien być wykonany przez ZUS. Następnie wskazała, że Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej, zaś art. 72 Konstytucji RP zapewnia ochronę praw dziecka, a dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych.

Skarżąca podniosła, że Prezes ZUS ponownie nie rozważył w sprawie wszystkich istotnych okoliczności, mających znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, czym naruszył przepisy postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Podkreśliła, że "jako okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków" Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę (powołała w tym zakresie wyrok NSA w Warszawie z 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00 oraz wyrok NSA w Warszawie z 11 października 2000 r., sygn. akt II SA 954/00). Podniosła, że za taką okoliczność należy również uznać choroby [...] powodujące jego niezdolność do pracy. Tymczasem organ całkowicie pominął wyjaśnienia Skarżącej dotyczące choroby [...] ojca dziecka, która wystąpiła na tle choroby [...], jak również jego [...]. Podkreśliła, że Prezes ZUS powinien dostrzec i uwzględnić fakt podejmowanych prób wyjścia z uzależnienia w szpitalu w [...], co wynika z materiału zgromadzonego w aktach sprawy, i pomimo choroby [...] nadal podejmował zatrudnienie i inną działalność powiązaną z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Dopiero choroba [...] uniemożliwiła mu stałe podjęcie zatrudnienia.

Skarżąca podniosła także, że dolegliwości zdrowotne osoby ubezpieczonej (aczkolwiek niekwalifikowane przez lekarza orzecznika ZUS jako całkowita niezdolność do pracy) mogą usprawiedliwiać jej ograniczoną aktywność na rynku pracy i w całokształcie zaistniałych okoliczności stanowić okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a także, że "szczególne okoliczności" to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy i pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców, również takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, chociaż nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej, a jedynie o częściowej, niezdolności do pracy". Skarżąca zarzuciła ponadto organowi, że ten badając czy zachodzą warunki do przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku, nie ocenił okoliczności, że ojciec dziecka stał się całkowicie niezdolny do pracy na skutek choroby [...]. Ponadto nie wyjaśnił, czy po stronie skarżącego nie zaistniały okoliczności wynikające ze stanu zdrowia, które uniemożliwiały mu kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest niezasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do treści art. 3 § 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tDz. U. z 2022 r. poz. 329, ze zm., dalej "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola działalności administracji publicznej obejmuje, między innymi orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Tylko zatem stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a, b, c p.p.s.a.). Sąd uwzględniając skargę stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą, ale rozstrzyga w granicach danej sprawy, stosownie do treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a) i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Na wstępie wskazania wymaga, że Sąd orzekający w niniejszej sprawie znajduje zastosowanie art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

W pojęciu "ocena prawna" mieści się wykładnia przepisów prawa materialnego i procesowego, która zmierza do wyjaśnienia istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku w związku z rozpoznawaną sprawą. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (por. wyrok NSA z 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GSK 2101/11, wszystkie orzeczenia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, a zatem zarówno organ administracji, jak i sąd, obowiązane są zastosować się do oceny prawnej i zaleceń zawartych w prawomocnym wyroku (por. wyrok NSA z 1 września 2010r., sygn. akt I OSK 920/10).

Rozpatrując zatem niniejszą sprawę, Sąd ma na względzie stanowisko wyrażone w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 30 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 225/20.

Przeprowadzone w określonych na wstępie ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wykazało, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem nie można organowi skutecznie zarzucić, że przy rozstrzyganiu sprawy naruszył obowiązujące przepisy prawa. W szczególności w ocenie Sądu organ wykonał nałożony na niego we wskazanym wyżej orzeczeniu obowiązek uzupełnienia i przeanalizowania materiału dowodowego w niniejszej sprawie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym.

Przy czym renta rodzinna jest pochodną osoby zmarłej, zatem renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie ustalane jest prawo do tego świadczenia przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej.

W ocenie Sądu, stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób dostateczny, a interpretacja powołanych przez organy przepisów materialnych jest prawidłowa. Należy też wskazać, że decyzja Prezesa ZUS dotycząca przyznania bądź odmowy przyznania świadczeń w drodze wyjątku ma charakter uznaniowy, co oznacza, że wydający decyzję samodzielnie ocenia, czy dana sytuacja może być szczególną okolicznością, która uniemożliwiła zainteresowanemu spełnienie ustawowych warunków nabycia prawa do świadczeń.

Sądowa kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym polega natomiast na zbadaniu, czy organ administracji dokonał prawidłowej wykładni stosowanej normy prawnej, czy wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej zgodnie z celem danej ustawy, oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Kontroli sądowej podlega w szczególności uzasadnienie decyzji uznaniowej z punktu widzenia powiązania ustaleń faktycznych z rekonstruowaną normą prawną oraz z wyrażeniami normatywnymi, określającymi przesłanki aktualizacji upoważnienia do wydania decyzji uznaniowej. Przy takim zakresie kontroli obowiązkiem sądu jest sprawdzenie nie tylko tego czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, lecz również tego czy w granicach upoważnienia ustawowego zrealizował swoje kompetencje uznaniowe w sposób odpowiadający standardom demokratycznego państwa prawnego, w tym czy realizując te kompetencje respektował konstytucyjne publiczne prawo podmiotowe obywateli do zaopatrzenia społecznego w wysokości określonej w oparciu o materialnoprawne zasady, tj. czy rozstrzygnięcie nie ma charakteru arbitralnego, bądź dowolnego.

W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Uprawnienie do świadczenia w drodze wyjątku należało zatem w tym przypadku rozważać w odniesieniu do wskazywanej aktywności zawodowej. Za okoliczność szczególną, z powodu której ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia na zasadach ogólnych, można uważać tylko takie zdarzenie bądź stan, które wykluczają aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Tymczasem, jak wynika z akt postępowania oraz stanowiska Skarżącej, brak wymaganej aktywności zawodowej ojca dziecka wynikał z jego choroby [...], a także choroby [...] będącej następstwem uzależnienia.

Odnosząc się do argumentacji podniesionej w skardze, należy zwrócić uwagę, że podnoszone "dobro dziecka" nie ma w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych charakteru absolutnego. W przedmiotowej sprawie dochodzi bowiem do kolizji norm konstytucyjnych, tj. właśnie wskazanego w skardze obowiązku zapewnienia dziecku pozbawionemu opieki rodzicielskiej opieki i pomocy władz publicznych z interesem społecznym i zasadami sprawiedliwości społecznej. Nie bez znaczenia w niniejszym przypadku jest, że małoletni Skarżący nie został całkowicie pozbawiony opieki rodzicielskiej. W konsekwencji konfliktu norm nie sposób nie dojść do konkluzji, szeroko prezentowanej w orzecznictwie, że w tego rodzaju sprawach niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń - niewiele różniących się co do wysokości - osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny (art. 7 k.p.a.), a także zasady sprawiedliwości". (tak: NSA w Warszawie w wyrokach z 24 kwietnia 2001 r., II SA 3276/00, oraz z 14 maja 2001 r., II SA 249/01, również wyroki NSA w Warszawie: z 24 lipca 2001 r., II SA 421/01; z 20 września 2001 r., II SA 932/01; z 8 lutego 2002 r., II SA 2235/01). Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni ten pogląd podziela. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. Świadczenie to nie ma charakteru powszechnego. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, zaś te nie mogą prowadzić do przyznania świadczenia na równi ze świadczeniem przysługującym osobom, u których wymagania ustawowe zostają spełnione.

Sąd nie neguje, że w istocie dziecko nie powinno ponosić negatywnych konsekwencji decyzji życiowych rodzica. Nie mniej należy mieć na uwadze, przy dokonywaniu wykładni spornego przepisu, że uzależnienie [...] nie może być traktowane, jak okoliczność usprawiedliwiająca bezczynność zawodową. Sąd ma na uwadze, że pojawienie się choroby [...] nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia (wyrok WSA w Warszawie z 26 listopada 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1638/09), Jednakże w tym zakresie, Sąd zgadza się ze stanowiskiem organu, że ojciec dziecka niejako – wybrał drogę życiową, zaś pozostałe schorzenia stanowią konsekwencje podejmowanych działań.

Z akt sprawy, w tym wyjaśnień Skarżącej, wynika bowiem, że podjęta terapia nie przyniosła oczekiwanych rezultatów – ojciec dziecka nadal nadużywał [...]. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, uzależnienie [...] nie stanowi nie dającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalnej (por. wyrok NSA z 21 lutego 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02). Czym innym przecież nieuzyskanie przez uprawnionego do świadczenia niezbędnego stażu pracy z powodu przedwczesnej śmierci w wyniku wypadku, czy kalectwa, a czym innym świadomy wybór i przyczynienie się skarżącego do szeregu schorzeń będących następstwem choroby [...]. Choroby, która pomimo podjętej terapii – a ta nie przynosiła oczekiwanych rezultatów – powodowała brak wymaganego stażu pracy. W ocenie Sądu dopiero leczona choroba [...], która daje szansę na funkcjonowanie na rynku pracy, mogłaby by być w ogóle rozważana jako podstawa od uznania ją za szczególny przypadek.

Sąd podziela zatem stanowisko organu, że w sprawie nie zaistniały tego rodzaju w podjęciu zatrudnienia przez ojca dziecka, których gdyby chciał, to nie mógłby przezwyciężyć. Stanowiły bowiem łatwo dającą się przewidzieć konsekwencję własnych działań, do których ojciec dziecka się przyczynił. Organ przeanalizował również sytuację materialną małoletniego, lecz jak trafnie wskazał, nawet trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. (tak m.in. WSA w Warszawie w wyroku z 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 4/20).

W takim stanie rzeczy, wydaną w sprawie decyzję należy uznać za prawidłową. Jakkolwiek uznaniowość w tego typu sprawach nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie dostrzegł przekroczenia granic uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi.

Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), orzekł, jak w sentencji.