Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 655/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2020-09-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 119 pkt 2, art. 145 par. 1 pkt 1 lit a/ w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1 b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 32 ust. 1, art. 190
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Alina Dominiak, Sędzia NSA Jacek Hyla, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 września 2020 r. sprawy ze skargi K. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 14 kwietnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 11 lutego 2020 r., nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 14 kwietnia 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia 11 lutego 2020 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

W sprawie zaistniały następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Decyzją z dnia 11 lutego 2020 r. (nr (...)) Prezydent Miasta - na podstawie art. 2 pkt 2, art. 3, art. 17, art. 23 ust. 1, 2, i 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 - dalej zwanej jako: "u.ś.r.") i rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466) w zw. z art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm. - dalej jako: "k.p.a."), po ponownym rozpatrzeniu wniosku K.W.(dalej zwanej także "stroną", "skarżącą", "wnioskodawczynią") - odmówił K.W. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na matkę - C.W. .

W uzasadnieniu organ wskazał, że z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką - C.W. – wystąpiła K.W. w dniu 23 września 2019 r. Do wniosku dołączyła m.in. orzeczenie o niepełnosprawności z dnia 8 listopada 2017 r. wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. G., zaliczające C.W. do znacznego stopnia niepełnosprawności, który istnieje od 4 października 2017 r. Strona złożyła również wcześniejsze orzeczenie o niepełnosprawności matki, wydane także przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S.G. w dniu 29 października 2013 r., które zaliczało C.W. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, stwierdzającego istnienie niepełnosprawności od 2010 r. Organ zaznaczył, że zgodnie z oświadczeniem strony orzeczenie to jest pierwszym orzeczeniem o niepełnosprawności matki i strona nie posiada informacji, aby kiedykolwiek wcześniej C.W. stawała na komisji lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i posiadała jakiekolwiek orzeczenie orzecznika ZUS.

Mając na uwadze powyższe oświadczenie i przedłożone orzeczenia lekarskie organ odmówił stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż uznał, że C.W. nie legitymuje się orzeczeniem, z którego wynikałoby, że jej niepełnosprawność powstała przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej przed ukończeniem 25 roku życia, tym samym nie została spełniona przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia.

Decyzją z dnia 8 stycznia 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło decyzję organu I instancji w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia, ze wskazaniem dotyczącym ustalenia, czy zachodzą łącznie wszystkie przesłanki wskazane w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a w szczególności czy i w jakim zakresie wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką oraz czy zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez wnioskodawczynię z pracy albo jej niepodejmowaniem, a koniecznością zapewnienia tej opieki.

W związku z powyższym organ przeprowadził w dniu 24 stycznia 2020 r. wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni i opieki nad matką, w którym ustalono, że wnioskodawczyni wcześniej była osobą aktywną zawodowo, okresy zatrudnienia u różnych pracodawców przeplatały się z okresami zarejestrowania w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoby bezrobotnej i poszukującej pracy. Ostatnie zatrudnienie, zgodnie z oświadczeniem wnioskodawczyni, trwało do 30 kwietnia 2016 r. Następnie w okresie od 26 września 2016 r. do 25 września 2017 r. była zarejestrowana jako osoba bezrobotna, najpierw z prawem do zasiłku, a potem przez okres około 3 m-cy bez prawa do zasiłku. W trakcie rejestracji w Powiatowym Urzędzie Pracy była zobowiązana do poszukiwania pracy, korzystała z porad zawodowych i informacji zawodowych. Pogarszający się stan zdrowia matki i konieczność sprawowania nad nią opieki wymusiły rezygnację z poszukiwania pracy. Wnioskodawczyni od 1 listopada 2017 r. w związku z opieką nad matką pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy. W październiku 2018 r. w wyniku upadku C.W. złamała biodra, była osobą leżącą. Wnioskodawczyni oświadczyła, że zakres obowiązków wobec matki poza codziennymi sprawami takimi jak: pranie, sprzątanie czy zakupy, to pomoc w poruszaniu się po domu, aby nie dopuścić do ponownego upadku (mama porusza się z trudem przy balkoniku), pomoc w toalecie, mycie, pomoc w ubieraniu się, przygotowywanie i podawanie posiłków (C.W. choruje na reumatoidalne zapalenie stawów i ma problem chociażby z utrzymaniem kubka czy talerza), dawkowanie i podawanie zaleconych leków, pilnowanie i pomoc w chwilach zawrotów głowy i zasłabnięcia, które wg wnioskodawczyni zdarzają się codziennie. Wnioskodawczyni oświadczyła, że jej stan zdrowia pozwala na sprawowanie codziennej opieki nad niepełnosprawną mamą, nikt w tej opiece nie pomaga. Na pomoc najbliższej rodziny, tj. sióstr nie można liczyć - jedna choruje przewlekle, druga nie utrzymuje kontaktów. Jedyną osobą, która ją wspiera w codziennych obowiązkach jest niepełnoletni, uczący się jeszcze syn. C.W. obecna podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego potwierdziła, że opiekę nad nią sprawuje córka K. i nie zgłaszała do tej opieki żadnych uwag.

W dniu 30 stycznia 2020 r. strona dostarczyła dokumentację medyczną matki w celu udokumentowania jej stanu zdrowia i złożyła oświadczenie, w którym jeszcze raz potwierdziła sprawowanie osobistej i całodobowej opieki nad matką. Ponad wcześniej już wymienione czynności opiekuńcze związane z osobistą opieką nad niepełnosprawną matką wnioskodawczyni wskazała, że C.W. ma zaleconą rehabilitację w domu, dlatego do jej obowiązków należy również pilnowanie i mobilizowanie mamy, aby codziennie wykonywała ćwiczenia, których celem jest wzmocnienie mięśni i stawów. C.W. ma 84 lata i kłopoty z pamięcią, dlatego nie może zostawać na dłużej sama w domu. Bywają okresy, że w ogóle nie wstaje z łóżka. W oświadczeniu z dnia 30 stycznia 2020 r. wnioskodawczyni stwierdziła, że nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności; jest zdolna do sprawowania opieki nad mamą, jedynym powodem niepodejmowania przez nią pracy jest konieczność sprawowania opieki nad chorą matką.

Organ wskazując na treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. stwierdził że bez wątpliwości na wnioskodawczyni, jako córce osoby niepełnosprawnej ciąży obowiązek alimentacyjny, gdyż mieści się ona w kręgu osób uprawnionych, wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Organ zaznaczył, że podstawową przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, lecz za brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania takiej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

Na podstawie posiadanego świadectwa pracy wnioskodawczyni w związku pobieranym przez wnioskodawczynię specjalnym zasiłkiem opiekuńczym oraz na podstawie wydruku z systemu SEPI organ ustalił, że ostatnim miejscem zatrudnienia wnioskodawczyni była "A" Sp. z o.o., gdzie wnioskodawczyni pracowała od 13 października 2014 r. do 30 kwietnia 2016 r., a rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło na podstawie art. 30 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy, czyli za wypowiedzeniem dokonanym przez pracodawcę. Organ stwierdził, że takie rozwiązanie stosunku pracy nie nastąpiło w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Po rozwiązaniu umowy o pracę do 25 września 2016 r. wnioskodawczyni pobierała zasiłek chorobowy z ZUS, a następnie zarejestrowała się w Powiatowym Urzędzie Pracy w S.G. jako osoba bezrobotna i poszukująca pracy. Wnioskodawczyni posiadała status osoby bezrobotnej aż do momentu przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. W okresie zarejestrowania w PUP, zgodnie z oświadczeniem z dnia 24 stycznia 2020 r. oraz wydrukiem z systemu SEPI, wnioskodawczyni aktywnie poszukiwała zatrudnienia, przyjmowała propozycje pracy, korzystała z porad zawodowych i informacji zawodowych, często kontaktowała się z pośrednikiem i doradcą zawodowym. Powodem dla którego zrezygnowała z poszukiwania pracy była konieczność sprawowania stałej opieki nad chorą mamą. Zgodnie z oświadczeniem wnioskodawczyni, wcześniej udawało się pogodzić pracę zawodową z opieką, ale postępująca choroba mamy zaczęła to uniemożliwiać. Zgodnie z oświadczeniem wnioskodawczyni konieczność sprawowania stałej, całodobowej opieki nad matką jest jedynym powodem, dla którego zaprzestała poszukiwania zatrudnienia.

Organ stwierdził, że opis sprawowanej opieki wskazuje, że czynności opiekuńcze związane wyłącznie z osobistą opieką nad niepełnosprawną zajmują dużą część doby. C.W. jest osobą schorowaną (reumatoidalne zapalenie stawów, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, demencja), a po przebytym złamaniu biodra bez pomocy drugiej osoby nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 8 listopada 2017 r. stwierdza znaczny stopień niepełnosprawności i w pkt 7. jednoznacznie stanowi o "konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

W ocenie organu wnioskodawczyni spełnia zatem przesłanki niezbędne do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką: jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec mamy; jest zdolna do pracy, ale nie podejmuje zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania stałej i osobistej opieki nad niepełnosprawną; a ponadto C.W. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z wymaganym wskazaniem w pkt 7.

Organ stwierdził, że od dnia 1 listopada 2017 r. - w związku z opieką nad matką - wnioskodawczyni pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy, jednakże nie stanowi to podstawy do odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ w przypadku zbiegu uprawnień do m.in. świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego przysługuje jedno z tych świadczeń, wybrane przez osobę uprawnioną. Oświadczeniami z dnia 9 października 2019 r. oraz z dnia 30 stycznia 2020 r. wnioskodawczyni jednoznacznie stwierdziła, że w momencie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zrezygnuje z pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego.

W ocenie organu w sprawie nie została jednak spełniona pozostała przesłanka warunkująca przyznanie wnioskowanego świadczenia, wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż zgodnie z przedstawionymi orzeczeniami z dnia 29 października 2013 r. oraz z dnia 8 listopada 2017 r. wydanymi przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S.G. niepełnosprawność C.W. istnieje od 2010 r. czyli od 74 roku życia, a ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 4 października 2017 r.

Po rozpoznaniu odwołania strony Samorządowe Kolegium Odwoławcze – na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 6 k.p.a. oraz art. 17 u.ś.r. - decyzją z dnia 14 kwietnia 2020 r. (nr (...)) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium przedstawiło dotychczasowy przebieg postępowania oraz zacytowało treść przepisów art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5, ust. 6 u.ś.r., stanowiących materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia, stwierdzając, że w aktualnym stanie prawnym, pomimo wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), nie ma podstaw do tego, by można było zaniechać czy też wykluczyć możliwość stosowania przesłanki określonej przepisem art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wyrok ten nie oznacza bowiem usunięcia wprost z ustawy o świadczeniach rodzinnych kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki warunkującej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

K.W. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku powyższą decyzję w całości, wnosząc o jej uchylenie oraz o uchylenie decyzji ją poprzedzającej oraz przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie z wnioskiem, a także o zasądzenie kosztów postępowania.

Skarżąca wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego (sygn. akt K 38/13) oraz wybrane orzecznictwo sądów administracyjnych zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez nieprawidłowe uznanie, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko w przypadku powstania niepełnosprawności w określonym wieku.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie wnosząc o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej powoływanej w skrócie jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast stosownie do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej jako: "u.ś.r."), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Jak wynika z akt administracyjnych skarżąca w dniu 23 września 2019 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką – C.W. załączając do wniosku m.in.: orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S.G. z dnia 8 listopada 2017 r., zaliczające C.W. do znacznego stopnia niepełnosprawności, z informacją, że niepełnosprawność istnieje od 74-go roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 4 października 2017 r.

Mając powyższe na uwadze w niniejszej sprawie należało rozstrzygnąć spór, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi (skarżącej) może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby (jej matki), nad którą sprawowana jest opieka, powstała później niż do ukończenia 18. roku życia czy też ukończenia 25. roku życia w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, zgodnie z literalnym brzmieniem art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Przy rozważaniu tej kwestii konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13, Dz. U. z 2014 r., poz. 1443; OTK-A 2014/9/104) dla określenia ich wpływu na sytuację prawną skarżącej.

W niniejszej sprawie organy uznały, że z uwagi na fakt, iż ustalony znaczny stopień niepełnosprawności C.W. datuje się od 4 października 2017 r., tj. od 74-go roku życia, to tym samym skarżąca nie spełnia określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. warunku do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) nie zmienia w tym zakresie jej sytuacji prawnej.

Z takim stanowiskiem nie sposób się zgodzić.

Jak wynika z treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Natomiast Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2. sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.

Przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. W konsekwencji atrybut konstytucyjności albo niekonstytucyjności nie jest przypisywany całemu aktowi prawnemu albo jego jednostce redakcyjnej (przepisowi), lecz jego fragmentowi, a ściślej rzecz biorąc jakiejś normie (normom) wywiedzionej z tego przepisu. Wyrok zakresowy rozstrzyga o przepisie, którego rozumienie nie jest sporne, lecz zarzut niekonstytucyjności odnosi się do wyraźnego zakresu zastosowania tego przepisu (por.: M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 104).

Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż - jak zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt II SA/Bd 366/15) - możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 u.ś.r. i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (por. A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy, nr 4/2011, s. 60). Trybunał Konstytucyjny derogował bowiem fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy" (por. S. Wronkowska, Kilka uwag o "prawodawcy negatywnym", Państwo i Prawo nr 10/2008).

Stanowisko to Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem wydanego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku.

Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy, tj. art. 17 ust. 1b jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie, nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

Zauważyć należy, że Trybunał Konstytucyjny nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Ani treść uzasadnienia wyroku, ani tym bardziej interpretacja fragmentu uzasadnienia nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny uzasadnienia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nie wiążą sądów (poza ewentualnie sądem pytającym w przypadku tzw. pytania prawnego), brak jest bowiem przesłanek warunkujących uznanie takiej kompetencji (por. J. Mikołajewicz, Zasady orzecznicze Trybunału Konstytucyjnego. Zagadnienia teoretyczne, Poznań 2008, s. 84).

W przywołanym wyżej wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy stwierdził, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał, m.in. po rozważeniu braku przesłanek do zróżnicowania sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na czas (wiek) powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki wskazał, że skutkiem wyroku jest stwierdzenie w punkcie 8., iż opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być traktowani przez ustawodawcę jako podmioty należące do tej samej klasy. Stwierdzenie to, podobnie jak następne dwa akapity, odnosi się bezpośrednio do ustawodawcy (tzw. sygnalizacja).

Natomiast w akapicie czwartym punktu 8. uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego znajdują się rozważania dotyczące skutku wyroku dla stanu prawnego i sytuacji prawnej adresatów przepisu art. 17 ust. 1b ustawy – "skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy w ocenie Trybunału wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien dokonać tego bez zbędnej zwłoki".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazuje dalej, że fragment ten potwierdza charakterystykę zakresowego typu wyroku. Jeśli zaś chodzi o fragmenty odnoszące się do "uchylenia decyzji przyznających świadczenia" oraz "wykreowania prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych" to dosłownie pojmując treść tego zapisu brak byłoby podstaw do stosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresowo derogowanym brzmieniu, bez ingerencji ustawodawcy. Takie stwierdzenie przeczy natomiast sentencji wyroku i możliwości zrekonstruowania wszystkich konstytutywnych elementów prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po wyłączeniu norm wynikających z derogowanego zakresu przepisu. Zapis zawarty w punkcie 8. uzasadnienia wyroku należy zatem potraktować jako wskazówkę interpretacyjną, nie zaś element rozstrzygający o zakresie derogacji i jej skutku dla obowiązywania prawa.

Podzielając powyższe stanowisko stwierdzić należy, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem sądu administracyjnego - realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich - jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje bowiem powstania luki konstrukcyjnej, a zmodyfikowany przepis 17 ust. 1b u.ś.r., w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu, może być stosowany.

W świetle poczynionych rozważań nie można więc uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmienił sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) - mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., jednakże z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W niniejszej sprawie organy z tego obowiązku się nie wywiązały.

Jak już podniesiono, wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Zaistniała zatem w omawianym zakresie podstawa do uwzględnienia skargi, bowiem przedmiotowym wyrokiem Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją RP przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, który stanowił podstawę orzekania w niniejszej sprawie.

W ocenie Sądu orzekającego należy odkodować podstawę prawną dla rozstrzygnięcia żądania strony z tych przepisów normujących daną instytucję materialnoprawną, które nie utraciły cechy zgodności z Konstytucją. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie dostrzega powodu do zmiany dotychczasowej linii orzecznictwa, tym bardziej, że także Naczelny Sąd Administracyjny jednolicie ją akceptuje (zob. w tej materii m.in.: wyrok z dnia 5 września 2017 r., sygn. akt I OSK 2370/16 oraz wyrok z dnia 5 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1079/17).

Mając powyższe na uwadze należy wskazać, że organy obu instancji wadliwie przyjęły, iż skarżąca nie może uzyskać wnioskowanego świadczenia tylko dlatego, że niepełnosprawność jej matki powstała po upływie okresów wskazanych w art.17 ust. 1b u.ś.r.

Z powyższych względów Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Stosownie do art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenia postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa do świadczenia leży po stronie organów administracji publicznej. Ponownie rozpatrując sprawę organy uwzględnią zatem przedstawione wyżej stanowisko Sądu dotyczące pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b u.ś.r., którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP. Mając z kolei na uwadze czasowy zakres świadczenia organy rozpoznając ponownie sprawę uwzględnią - stosownie do dyspozycji art. 24 ust. 2 u.ś.r. - okoliczność złożenia przez skarżącą wniosku o przyznanie świadczenia we wrześniu 2019 r. oraz oświadczenie z dnia 9 października 2019 r. o rezygnacji z pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego i wyborze świadczenia pielęgnacyjnego stosownie do art. 27 ust. 5 u.ś.r.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).