Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 705/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędzia WSA Józef Maleszewski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 listopada 2022 r. sprawy ze skargi I. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 24 sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy K. z dnia [...] marca 2022 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz I. N. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 15 marca 2022 r. nr [...] Burmistrz Gminy K. ponownie odmówił I. N. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego w związku z opieką nad mężem J. N..

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił, że w dniu 4.08.2021 r. wpłynął wniosek I. N. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad mężem, a w dniu 27.09.2021 r. wydano decyzję odmowną, która została następnie uchylona decyzją SKO w P. z dnia 21.01.2022 r. nr [...], a sprawę przekazano do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Burmistrz powołał się na przepisy: art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b i ust. 5 u.ś.r. oraz ustalił, że I. N. jest żoną osoby wymagającej opieki, tj. J. N., który zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 28.06.2021 r. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności do dnia 30.06.2024 r., przy czym nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] r., a zatem po 25. roku życia. Organ wskazał również, że I. N. przyznano specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad mężem, a na jej wniosek zostało wszczęte postępowanie w sprawie uchylenia decyzji przyznającej ten zasiłek. Burmistrz odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego również z uwagi na pobieranie przez stronę specjalnego zasiłku opiekuńczego do 31.10.2021 r. oraz pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, a zatem z uwagi na przesłanki określone odpowiednio w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b i pkt 2 lit. a u.ś.r. Ponadto Burmistrz wskazał, że posiada wiedzę, co do wydania w dniu 21.10.2014 r. przez Trybunał Konstytucyjny wyroku w sprawie o sygn. akt K 38/13 i zaznaczył, że do chwili obecnej nie dokonano żadnych zabiegów legislacyjnych zmierzających do zmiany stanu prawnego, a zatem jest zobligowany kierować się aktualnym stanowiskiem legislacyjnym.

Od decyzji odwołanie złożyła I. N., zarzucając jej:

1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

a) naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przez jego niezastosowanie w sytuacji, w której stanowi on podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie pozostającej w związku małżeńskim,

b) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. la pkt 2 u.ś.r. przez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu i niewłaściwe przyjęcie, że normuje on przypadki, w których o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się osoba pozostająca w związku małżeńskim z osobą wymagającą opieki,

c) błędne zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. Ib pkt 1 i 2 u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014 r., sygn. akt: K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

2. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6 , art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez żonę dorosłej osoby niepełnosprawnej skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia, z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

Decyzją z dnia 24 sierpnia 2022 r. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

SKO po raz kolejny podkreśliło, że małżonek osoby niepełnosprawnej może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad nią i należy do kręgu osób określonego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 10.10.2019 r. sygn. akt: III SA/Gd 523/19, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 16.04.2019 r., sygn. akt II SA/Ol 206/19, wyrok WSA w Łodzi z dnia 19.07.2019 r., sygn. akt: II SA/Łd 215/19).

Nadto wskazano, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. może dotyczyć wyłącznie sytuacji, gdy o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ubiega się inna osoba niż małżonek. Przyjęcie odmiennego stanowiska skutkowałoby odmową ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego każdemu małżonkowi osoby niepełnosprawnej, co jest sprzeczne z intencją ustawodawcy, wyrażoną m.in. w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W tym zakresie nie miał zatem racji Burmistrz Gminy K..

W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

W dniu [...] r. zostało wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, zgodnie z którym J. N., ur. [...] r., został zaliczony do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym do dnia 30.06.2024 r., przy czym nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 13.05.2019 r. Z uwagi na powyższe Burmistrz Gminy K. uznał, że w tym przypadku nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Kolegium ponownie uznało, że nie było podstaw do odmowy przyznania odwołującej świadczenia w oparciu o art. 17 ust. 1b ustawy, a to z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, i orzecznictwo sądów administracyjnych, zgodnie z którym nie budzi wątpliwości, że przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dorosłą osobą niepełnosprawną należy pominąć kryterium daty powstania niepełnosprawności.

Pomimo powyższego rozstrzygnięcie zawarte w decyzji Burmistrza jest w ocenie SKO w P. prawidłowe.

W przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazano, że w celu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego niezbędne jest spełnienie przesłanek "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" oraz "sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności". Opieka w rozumieniu w/w przepisu musi być stała lub długoterminowa, a zatem nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (wyrok WSA w Białymstoku z dnia 19.02.2019 r., sygn. akt: II SA/Bk 820/18). "Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (vide: wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11, pub. CBOSA). Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (vide: wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2729/16, pub. CBOSA). Nie budzi wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną". Analogiczne stanowisko zostało wyrażone m.in. przez NSA w wyroku z dnia 7.11.2019 r. I OSK 1549/19 i WSA w Gorzowie Wlkp. z 16.10.2019 r. II SA/Go 521/19.

Zdaniem Kolegium z powyższego wynika, że jedną z przesłanek uprawniających do świadczenia pielęgnacyjnego jest stała, osobista i długotrwała opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi przy tym stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, co oznacza konieczność istnienia ścisłego i bezpośredniego związku między rezygnacją z zatrudnia albo jego niepodejmowaniem, a sprawowaną opieką.

W ocenie SKO, dla oceny, czy w danej sprawie zostały spełnione przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. niewystarczające jest samo wydanie wobec osoby niepełnosprawnej orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym wraz z odpowiednimi wskazaniami. W tym przypadku istotne jest szczegółowe ustalenie zakresu opieki sprawowanej przez wnioskodawcę, dostosowanej do stanu osoby niepełnosprawnej i jej potrzeb, co następuje przede wszystkim podczas wywiadu środowiskowego (art. 23 ust. 4aa u.ś.r.)

W dniu 13.08.2021 r. z I. N. został przeprowadzony wywiad środowiskowy, podczas którego ustalono, że ma [...] lat, ale nie pobiera emerytury, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem J. , podjęła się opieki nad schorowanym mężem, który choruje na [...], której towarzyszą duszności, zawroty głowy, niewydolność oddechowa, obrzęk narządów wewnętrznych. Zaznaczono, że małżonek potrzebuje opieki, którą świadczy żona, wykonuje wszelkie czynności i obowiązki domowe, pomaga mężowi w czynnościach higienicznych, organizuje transport, towarzyszy w wizytach lekarskich, kupuje leki, załatwia sprawy urzędowe.

W ocenie Kolegium powyższe ustalenia były niewystarczające, by stwierdzić spełnienie w przypadku wnioskodawczyni przesłanek wskazanych w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a zatem nakazało organowi I instancji uzupełnienie postępowania dowodowego przy ponownym rozpatrzeniu sprawy.

W dniu 28.02.2022 r. z I. N. został ponownie przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy, podczas którego ustalono, że pracowała ona do 2002 r. tj. do czasu urodzenia córki, a później nigdzie nie podjęła zatrudnienia, nie składała też wniosku o przyznanie prawa do emerytury. Zaznaczono, że opiekuje się mężem od 2017 r., J. N. porusza się po mieszkaniu samodzielnie, ale zdarzało się, że się przewrócił, samodzielnie się ubierze, choć trwa to długo, a także samodzielnie je. Wskazano, że obecność osoby drugiej jest wymagana także przy wyjazdach do lekarzy, przy wyjściu na spacer, przy wprowadzeniu i wyprowadzeniu z wanny. Pracownik socjalny zaznaczył, że I. N. załatwia wizyty lekarskie, recepty, przygotowuje i podaje posiłki, kontroluje zabarwienie skóry męża, załatwia sprawy urzędowe, sprząta, pierze.

Mając na uwadze powyższe, w ocenie Kolegium, przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zostały spełnione w niniejszej sprawie. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że pomoc I. N. wobec męża koncentruje się wokół czynności, w szczególności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, które są wykonywane w ogólnie przyjętych stosunkach pomiędzy małżonkami. Wśród obowiązków małżeńskich, wynikających z art. 23 i 27 k.r.o. mieści się również obowiązek opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem.

Ustalenia dokonane w toku wywiadu środowiskowego wskazują, że I. N. nie wykonuje czynności związanych ściśle z osobą męża, który zasadniczo jest zdolny do samoobsługi, w tym do samodzielnego spożycia posiłku, ubrania się, sam się porusza. Pomoc w zakupach, prowadzeniu gospodarstwa domowego, kontaktach z lekarzami, czy też myciu są wykonywane również przez osoby pracujące zawodowo, a ich charakter i zakres nie wyklucza podjęcia zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu.

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wyłącznie osobom, które nie mogą w ogóle pracować ze względu na opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Z materiału dowodowego nie wynika, by J. N., pomimo orzeczonej niepełnosprawności, był osobą całkowicie leżącą, wymagającą ciągłej (całodziennej) obecności i pomocy ze strony żony, w stopniu uniemożliwiającym jej jakąkolwiek aktywność zawodową.

W ocenie Kolegium o braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez stronę z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad mężem świadczy również fakt, że I. N. po raz ostatni była zatrudniona w 2002 r., a zatem 20 lat temu - wówczas strona urodziła dziecko, ale materiał dowodowy nie wskazuje, by w późniejszym okresie występowały przeciwskazania do podjęcia przez nią pracy zawodowej. Z powyższego wynika, że przed chorobą męża I. N. przez wiele lat była osobą bierną zawodowo, a zatem nie można mówić o rezygnacji przez nią z zatrudnienia z uwagi na opiekę nad mężem.

Jak podkreśla się w orzecznictwie świadczenie pielęgnacyjne nie może stanowić zastępczego źródła dochodu "w przypadku, gdy choć wnioskodawca wykonuje ciążący na nim obowiązek alimentacyjny, to nie musiał z tego tytułu rezygnować z zatrudnienia (nie był aktywny zawodowo i brak aktywności zawodowej nie jest wynikiem konieczności sprawowania opieki). Celem ustawodawcy nie było i nie jest traktowanie świadczenia pielęgnacyjnego jako źródła dochodu dla osoby, która nie odnajdywała się i nie odnajduje w realiach rynku pracy z różnych przyczyn, lecz zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej niejakiego ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na cel sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą. Wobec powyższego brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez wnioskodawczynię, a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem.

Skargę na powyższą decyzję SKO wywiodła do Sądu I. N., wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie decyzji organu I instancji, a także zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucono:

1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez

a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

- przez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad mężem podczas, gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje.

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji podczas, gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej.

2. Naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj.

- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad mężem, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga okazała się zasadna.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd - jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a., nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną..

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 24 sierpnia 2022 r., utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z 15 marca 2022 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonych decyzji stanowi przepis art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r., którego ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.

- Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei w myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Podkreślić przy tym należy, na co zasadnie zwróciło uwagę Kolegium, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W niniejszej sprawie bezsporna jest zarówno okoliczność posiadania przez męża skarżącej orzeczenia z [...] r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, jak i zaliczenie skarżącej do kręgu podmiotów zobowiązanych do opieki i uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Istota sporu pomiędzy skarżącą a organami dotyczyła natomiast istnienia związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) zatrudnienia przez skarżącą, a potrzebą sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym, mężem wymagającym stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Kolegium odmówiło prawa do przedmiotowego świadczenia wyjaśniając, że skarżąca byłaby w stanie podjąć zatrudnienie z uwagi na brak konieczności sprawowania przez nią opieki nad mężem. W ocenie SKO sprawowanie opieki w rozumieniu ustawy, to sprawowanie opieki bezpośredniej. Ocena w tym zakresie wiąże się z przesłankami "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia tzn. czy rzeczywiście zakres koniecznych, wykonywanych czynności stoi na przeszkodzie podjęciu zatrudnienia lub wymaga rezygnacji z zatrudnienia."

Z treści przeprowadzonego w dniu 13.08.2021 r. wywiadu środowiskowego oraz z obserwacji poczynionych przez pracownika socjalnego wynika, iż skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, ma [...] lat, nie pobiera emerytury i opiekuje się mężem. Z kolejnego wywiadu (28.02.2022 r.) wynika, że skarżąca pracowała do 2002 r., do czasu urodzenia córki, a później nigdzie nie pojęła zatrudnienia. Mężem opiekuje się od 2017 r. Mąż skarżącej porusza się po domu samodzielnie, ale zdarzało mu się przewrócić. Czynności samoobsługowe, które mężczyzna wykonuje samodzielnie to m. in. nałożenie ubrania, wstanie z łóżka, spożywanie posiłków, korzystanie z toalety. Zdaniem pracownika socjalnego opieka nad niepełnosprawnym mężczyzną jest konieczna, przede wszystkim przy wizytach u lekarza, przygotowaniu posiłków, sprzątaniu, korzystaniu z toalety.

Takie okoliczności w ocenie Kolegium, nie uniemożliwiają skarżącej podjęcia zatrudnienia (przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy).

Zdaniem Sądu, ocena dokonana przez organy dotycząca sprawowanej przez skarżącą opieki i braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a zakresem niezbędnej opieki i pomocy niepełnosprawnemu mężowi jest nieprawidłowa.

Kolegium w oderwaniu od stanu faktycznego i swoich kompetencji arbitralnie uznało, że mąż skarżącej nie wymaga opieki w domu, bowiem jest samodzielny, a dokonywane przy nim czynności, nie wymagają obecności innej osoby, w porze dnia i nocy.

Z akt sprawy wynika, że wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został złożony przez skarżącą z uwagi na niepełnosprawność męża potwierdzoną stosownym orzeczeniem, w którym wskazano na jej znaczny stopnień, a okoliczność ta została uznana za niepodważalną.

Stosownie do treści przepisu art. 3 pkt 21 u.ś.r. znaczny stopień niepełnosprawności oznacza:

a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,

b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach,

d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów,

e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Przywołany wyżej przepis odsyła do definicji określonych w ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 573), zwanej dalej ustawą o rehabilitacji. W art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji określono, że do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Jednocześnie wydane na podstawie art. 6c ust. 9 ustawy o rehabilitacji rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2027) w § 29 ust. 1 określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, które zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące:

1) niezdolność do pracy - co oznacza całkowitą niezdolność do wykonywania pracy zarobkowej z powodu fizycznego, psychicznego lub umysłowego naruszenia sprawności organizmu;

2) konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem;

3) konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.

W ust. 2 § 29 powołanego wyżej rozporządzenia prawodawca jednocześnie wskazał, że przez długotrwałą opiekę i pomoc w pełnieniu ról społecznych rozumie się konieczność jej sprawowania przez okres powyżej 12 miesięcy w zakresie, o którym mowa w ust. 1 pkt 2 i 3. Przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych uwzględniono więc m.in. sprawność psychofizyczną organizmu w zakresie zdolności do samodzielnego zaspakajania podstawowych potrzeb życiowych, konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspakajaniu podstawowych potrzeb życiowych.

Należy więc uznać, że z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., w przypadku osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie można wyprowadzić imperatywu sprawowania opieki w odpowiednim zakresie jako przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, negując wymagania dotyczące sposobu i intensywności opieki nad niepełnosprawną osobą, określone w orzeczeniu o niepełnosprawności właściwego organu (tak wyrok WSA w Gdańsku z dnia 24 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 1045/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zarówno organy, jak i Sąd nie są uprawnione w niniejszym postępowaniu do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że mąż skarżącej ur. [...] r., legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. z [...] r., zgodnie z którym, został zaliczony do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym do dnia 30.06.2024 r., przy czym nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 13.05.2019 r.

Należy przy tym zaznaczyć, że samo posiadanie orzeczenia nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie.

Treść orzeczenia o niepełnosprawności determinuje charakter i zakres opieki, jakiej wymaga dana osoba legitymująca się takim orzeczeniem. Natomiast do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy to właśnie osoba ubiegająca się oświadczenie pielęgnacyjne faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności. Dla ustalenia, czy w danym przypadku sprawowana opieka nad osobą niepełnosprawną spełnia wymogi z art. 17 ust. 1 tej ustawy, zasadnicze znaczenie ma jej faktyczne sprawowanie w zestawieniu z treścią orzeczenia o niepełnosprawności osoby, której dotyczy opieka (por. zob. wyroki NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1334/21 oraz z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej (por. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wskazać należy, że opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę, sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela pogląd, zgodnie z którym artykuł 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę. Warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez całą dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie (wyrok WSA w Gdańsku z 14.09.2022 r., II SA/Gd 242/22, LEX nr 3408178).

Należy przy tym uwzględnić, że czynności opiekuńcze świadczone osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym, ze znacznie ograniczonymi możliwościami samodzielnej egzystencji, wymagają większej niż przeciętnie intensyfikacji i systematyczności, gdyż ich podmiotem jest osoba niepełnosprawna, cierpiąca na przewlekłe, pogłębiające się schorzenia i wymagająca specjalistycznego leczenia. Nie można bagatelizować również faktu, że oprócz czynności stricte pielęgnacyjnych skarżąca pozostaje w ciągłej gotowości do świadczenia pomocy i opieki, w tym wsparcia emocjonalnego.

Przepis art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. dopuszcza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego także tym osobom, które nie były aktywne zarobkowo i zawodowo w okresie poprzedzającym podjęcie opieki nad osobą niepełnosprawną. O tym, czy istnieje adekwatny związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką decyduje zakres wymaganych czynności i konieczny na to czas, wykluczający aktywność zarobkową i zawodową opiekuna oraz potencjalna możliwość podjęcia takiej aktywności. Jest to wystarczająca przesłanka żeby uznać, że opiekun nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, gdyż opiekuje się niepełnosprawną osobą.

W ocenie Sądu organ pomocowy nie ma podstaw do dywagacji co do przyczyn braku wcześniejszego zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną niepodejmowania zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

W tym stanie rzeczy, z powodów opisanych wyżej, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a., a na zasądzone koszty złożyło się wynagrodzenie radcy prawnego w wysokości 480 zł ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (j.t. Dz. U. 2018 r. poz. 265 ).

Ponownie rozpoznając sprawę w warunkach związania, o jakim mowa w art. 153 p.p.s.a., organ I instancji uwzględni wyrażone przez Sąd w niniejszym uzasadnieniu wyroku wskazania i oceny prawne i, ponownie rozpatrując ziszczenie się przesłanek warunkujących przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia, w szczególności pominie niekonstytucyjną regulację art. 17 ust. 1b u.ś.r.