Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 870/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2015-06-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6200 Choroby zawodowe
Hasła tematyczne: Inspekcja sanitarna
Skarżony organ: Inspektor Sanitarny
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: par. 1, par. 8, par. 10
journal: Dz.U. 1983 nr 65 poz 294
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych.
article: art. 84 par. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

|Sygn. akt IV SA/Wr 870/14 | | , [pic], , WYROK, , W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ, , , Dnia 9 czerwca 2015 r., , , Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, w składzie następującym:, Przewodniczący, , Sędzia NSA Julia Szczygielska (spr.), , Sędziowie, Sędzia WSA Lidia Serwiniowska, Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski, , , Protokolant, starszy referent Katarzyna Leśniowska, , , po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 9 czerwca 2015 r., sprawy ze skargi S. B., na decyzję D. Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W., z dnia [...] września 2014 r. nr [...], w przedmiocie braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej, , , oddala skargę., , ,


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] września 2014r., Nr [...] D. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. powołując się na przepis art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 14 marca 1985r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz.U. z 2011 r,, Nr 212, poz. 1263 ze zm.) oraz § 10 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. Nr 65, poz.294 ze zm.) w związku z § 11 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 105, poz. 869) oraz § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 maja 2012 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. poz. 662) i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. po rozpatrzeniu odwołania S. B. od decyzji Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w J. z dnia [...] lipca 2014r., Nr [...] o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej - przewlekłej choroby oskrzeli wywołanej działaniem substancji powodujących napadowe stany spastyczne oskrzeli i choroby płuc przebiegające z odczynami zapalno-wytwórczymi w płucach - astma oskrzelowa (poz. 3 wykazu chorób zawodowych - załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych), utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Powyższe rozstrzygnięcie organ odwoławczy oparł na następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

S. B. ur. [...], w okresie od 20 stycznia 1959 r. do 31 stycznia 1987 r. pracowała na pełnym etacie w A w J. (obecnie: B S.A.), zaś od 20 sierpnia 1987r. do 31 grudnia 1988r. na 1/2 etatu jako pakowacz oraz operator urządzeń dozujących na Wydziale [...].

S. B. w dniu 8 stycznia 2001r. badana była w J. Ośrodku Medycyny Pracy w J., który wydał orzeczenie lekarskie znak: [...] o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej: astmy oskrzelowej pochodzenia zawodowego (poz. 3 w/w wykazu chorób zawodowych). W uzasadnieniu tegoż orzeczenia podano: "Dokumentacja lekarska z okresu zatrudnienia - brak wpisów o występowaniu napadów duszności w czasie pracy (również poza nią); częste infekcje górnych dróg oddechowych. Rozpoznanie astmy oskrzelowej ustalono dopiero w 2000 r. podczas leczenia szpitalnego. Od 1994 r. była leczona z powodu przewlekłego spastycznego nieżytu oskrzeli. Nie można powiązać przyczynowo obecnie występującego u badanej schorzenia - astmy oskrzelowej z poprzednią pracą w A gdyż brak danych o występowaniu objawów chorobowych typowych dla tej choroby w czasie ekspozycji na różnorodne alergeny występujące w czasie pracy".

W trybie odwoławczym S. B. była badana w Instytucie [...] w S., który w dniu [...] października 2001 r. wydał orzeczenie lekarskie nr [...] o braku podstaw do rozpoznania u skarżącej choroby zawodowej: astmy oskrzelowej pochodzenia zawodowego (poz. 3 w/w wykazu chorób zawodowych). W uzasadnieniu w/w Instytut podał, iż: "Pacjentka została skierowana do Szpitala I[...] w S. przez JOMP J. w trybie § 9 ust. 1 rozporządzenia o chorobach zawodowych. Przedmiotem obserwacji było ustalenie ewentualnego związku przyczynowo-skutkowego astmy oskrzelowej z pracą zawodową. Jak wynika z wywiadu i dostarczonej dokumentacji pierwsze objawy o charakterze zapalenia tchawicy i oskrzeli wystąpiły w roku 1992 a więc 5 lat po zaprzestaniu pracy zawodowej. Od roku 1993 dołączyły się duszności wysiłkowe i nocne. Na podstawie przeprowadzonych badań oraz po uwzględnieniu danych dotyczących przebiegu choroby brak jest podstaw do uznania związku przyczynowego astmy oskrzelowej z pracą, jako, że niemożliwe jest wystąpienie astmy zawodowej po zaprzestaniu zatrudnienia. Dodatkowym argumentem przemawiającym przeciwko zawodowej etiologii astmy są ujemne Wyniki testów skórnych z potencjalnymi alergenami środowiska pracy. Przebieg choroby, współistniejące częste infekcje górnych dróg oddechowych, obecnie stwierdzona śluzowo-ropna plwocina z patogenną florą bakteryjną (Klebsiella pneumoniae) wskazuje na dominujący udział czynników infekcyjnych w rozwoju astmy oskrzelowej."

Na podstawie powyższych orzeczeń lekarskich, Powiatowy Inspektor Sanitarny w J. dnia [...] grudnia 2001r. wydał decyzję znak [...] o braku podstaw do stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej.

W wyniku rozpatrzenia odwołania skarżącej od powyższej decyzji, organ II instancji decyzją z dnia [...] marca 2002r., znak [...], utrzymał w mocy decyzję organu I instancji .

Wyrokiem z dnia 5 października 2004r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu po rozpatrzeniu skargi S. B. na opisana wyżej decyzję , uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Powiatowego Inspektora Sanitarnego w J. z dnia [...] grudnia 2001 r., albowiem organy prowadziły postępowanie administracyjne w sprawie jednej jednostki chorobowej, tj. astmy oskrzelowej, natomiast - zgodnie z żądaniem zainteresowanej powinny objąć postępowaniem także sprawę drugiej jednostki chorobowej: przewlekłego obturacyjnego zapalenia oskrzeli.

Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w J. wszczął postępowanie w kierunku drugiej jednostki chorobowej: przewlekłego obturacyjnego zapalenia oskrzeli, które spowodowało trwałe upośledzenie sprawności wentylacyjnej płuc z obniżeniem natężonej objętości wydechowej pierwszosekundowej (FEVi) poniżej 50% wartości należnej, wywołane narażeniem na pyły lub gazy drażniące, jeżeli w ostatnich 10 latach pracy zawodowej były przypadki stwierdzenia na stanowisku pracy przekroczeń odpowiednich normatywów higienicznych (poz. 5 wg rozporządzenia Rady Ministrów z 30.07.2002 r.).

W dniu [...] kwietnia 2005r. D. Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy - Oddział w J. wydał orzeczenie lekarskie nr [...] o braku podstaw do rozpoznania u skarżącej opisanej wyżej choroby zawodowej (poz. 5 wg rozporządzenia Rady Ministrów z 30.07.2002 r.).

Decyzją z dnia [...] maja 2005r., Nr [...] Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w J. umorzył postępowania w sprawie rozpoznania choroby zawodowej z poz. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z 30.07.2002r., wskazując, że sprawa powinna toczyć się wg przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. nr 65, poz. 294).

Od powyższej decyzji odwołała się S. B. wnosząc o jej uchylenie.

Odwołanie wniosło również B S.A. zarzucając organowi instancji naruszenie przepisów, poprzez założenie, iż postępowanie w niniejszej sprawie stało się bezprzedmiotowe oraz naruszenie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30.07.2002r. poprzez przyjęcie, że przy rozstrzygnięciu niniejszej sprawy winny mieć zastosowanie przepisy nieobowiązującego rozporządzenia Rady Ministrów z 1983 r.

Organ II instancji decyzją z dnia [...] sierpnia 2005r., Nr [...] znak [...] utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] maja 2005 r. o umorzeniu postępowania.

Dnia 31 sierpnia 2005r. do WSA we Wrocławiu wpłynęła skarga B S.A. w J. na ww. decyzję.

WSA we Wrocławiu wyrokiem z dnia 8 sierpnia 2006 r., sygn.akt: III SA/Wr 440/05, uchylił zaskarżoną decyzję organu II instancji, z uwagi na to, że brak było podstaw do umorzenia postępowania. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w J. winien ponownie rozpatrzyć sprawę kontynuując prowadzenie postępowania administracyjnego odnośnie dwóch jednostek chorobowych: astmy oskrzelowej i przewlekłego obturacyjnego zapalenia oskrzeli i zakończyć je wydaniem merytorycznej decyzji,

Decyzją z dnia [...] grudnia 2006r. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. zgodnie z zaleceniami zawartymi w ww. wyroku, uchylił decyzję organu I instancji nr [...] z dnia [...].05.2005 r. o umorzeniu postępowania i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia.

W toku ponownie prowadzonego postępowania D. Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w J. w piśmie z dnia 8 marca 2007r. podtrzymał treść wydanego orzeczenia lekarskiego z dnia [...] czerwca 2005 r., nr [...] oraz orzeczenia lekarskiego z dnia [...] czerwca 2005r., nr [...] o braku podstaw do rozpoznania chorób zawodowych u S. B.: przewlekłej choroby oskrzeli wywołanej działaniem substancji powodujących napadowe stany spastyczne oskrzeli i choroby płuc przebiegające z odczynami zapalno-wytwórczymi w płucach - astma oskrzelowa (poz. 4 wykazu chorób zawodowych - załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18.11.1983 r.), oraz przewlekłego zapalenia oskrzeli wywołanego działaniem substancji toksycznych (...) - poz.3 w/w wykazu chorób zawodowych.

W uzasadnieniu orzeczenia lekarskiego nr [...] dotyczącego przewlekłej choroby oskrzeli wywołanej działaniem substancji powodujących napadowe stany spastyczne oskrzeli i choroby płuc przebiegające z odczynami zapalno-wytwórczymi w płucach - astma oskrzelowa (poz.3) podano, iż "(...) Analiza dokumentacji medycznej z okresu zatrudnienia orzekanej (dokumentacja z badań profilaktycznych i porad lekarskich) pozwala na stwierdzenie, że w całym okresie zatrudnienia nie występowały u ww. napady duszności w czasie pracy, jak i poza nią. Brak również skarg na objawy ze strony dróg oddechowych w całej dostępnej dokumentacji z badań profilaktycznych. Lekarz sprawujący opiekę nad pracownikami zakładu potwierdza w swoim oświadczeniu, że w okresie zatrudnienia badanej nie występowały u niej objawy chorobowe typowe dla astmy oskrzelowej, tzn. mniej lub bardziej rozlany skurcz oskrzeli ani nie potwierdza pojawiania się objawów bronchospastycznych w czasie dniówki roboczej. (...) w oparciu o całość obrazu, w tym danych o przebiegu choroby, ujemne wyniki testów skórnych z potencjalnymi alergenami środowiska pracy, brak danych o występowaniu objawów chorobowych w czasie ekspozycji na różne alergeny w czasie pracy stwierdzamy, że nie można powiązać przyczynowo występującego u badanej schorzenia, tj. astmy oskrzelowej z pracą wykonywaną w A. W okresie zatrudnienia badanej nie stwierdzono objawów astmy oskrzelowej, czyli nie został spełniony pierwszoplanowy warunek zależności czasowej pomiędzy narażeniem na potencjalny czynnik sprawczy a pojawieniem się pierwszych ataków duszności bądź ich ekwiwalentów. Brak jest podstaw do uznania związku przyczynowego astmy oskrzelowej z pracą w sytuacji, gdy stwierdzenie astmy oskrzelowej następuje w kilka lat po ustaniu zatrudnienia."

Na podstawie ww. orzeczenia lekarskiego i po przeprowadzeniu oceny środowiska pracy, decyzją z dnia [...] kwietnia 2007r., nr [...] Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w J. orzekł o braku podstaw do stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej: przewlekłej choroby oskrzeli wywołanej działaniem substancji powodujących napadowe stany spastyczne oskrzeli i choroby płuc przebiegające z odczynami zapalno-wytwórczymi w płucach - astma oskrzelowa (poz. 3 wykazu chorób zawodowych - załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18.11.1983 r.).

Od decyzji tej S. B. wniosła odwołanie do Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego we W. Organ odwoławczy dnia 18 czerwca 2007 r. skierował do zainteresowanej pismo o możliwości przeprowadzenia badania w placówce diagnostyczno-orzeczniczej II stopnia. Wobec braku odpowiedzi na ww. pismo, organ skierował do skarżącej pisma-monity (w dniu 20.07.2007r., 22.08.2007r., 20.09.2007r.) oraz pismo z dnia 23.10.2007r. informujące o konsekwencjach nie udzielenia odpowiedzi na wspomniane pisma.

W dniu [...] lutego 2008r., organ II instancji wydał decyzję nr [...] utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji, którą S. B. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu.

WSA we Wrocławiu wyrokiem z dnia 12 maja 2009r., sygn.akt III SA/Wr 577/08 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ja decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wyroku stwierdzono, m.in. iż: "Biorąc pod uwagę kwestionowanie przez skarżącą orzeczenia lekarskiego, a także fakt, że w sprawie wszczęto ponowne postępowanie orzeczniczo-lekarskie, według Sądu, zgodnie z § 9 ust. 1 rozporządzenia z 1983 r., organ I instancji powinien był skierować skarżącą na ponowne badania lekarskie przez właściwy instytut naukowo-badawczy resortu zdrowia. Nie uczynił tego jednak. Takie kroki podjął dopiero organ II instancji, kierując do skarżącej pismo z dnia 18 czerwca 2007 r. a następnie kolejne pisma z 20 lipca 2007 r., 22 sierpnia 2007 r. (...) Sąd podziela pogląd skarżącej, która nie odpowiadała na powyższe pisma organu II instancji, że wskazana wada postępowania I instancji nie mogła być naprawiona w postępowaniu przed organami II instancji. Organ ten mógł zlecić badania uzupełniające, ale nie badania ponowne w trybie określonym w powołanym § 9 ust. 1 rozporządzenia z 1983 r." Nadto Sąd wskazał, że "w orzeczeniu lekarskim z dnia [...] czerwca 2005 r. nr [...] wprowadzono kryterium negatywnego upływu czasu od ustania narażenia zawodowego oraz nieprecyzyjne kryterium niewystępowania przekroczenia normatywów higienicznych, których nie zawiera rozporządzenie z 1983 r."

W toku ponownie prowadzonego postępowania przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w J. zostało wydane orzeczenie lekarskie nr [...] z dnia [...] listopada 2009 r. przez placówkę diagnostyczno-orzeczniczą I stopnia na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18.11.1983 r. o braku podstaw do rozpoznania przewlekłej choroby oskrzeli wywołanej działaniem substancji powodujących napadowe stany spastyczne oskrzeli i choroby płuc przebiegające z odczynami zapalno-wytwórczymi w płucach (poz.3 wykazu chorób zawodowych). W uzasadnieniu orzeczenia podano: "Z definicji zawodowej astmy oskrzelowej wynika jednoznacznie, że jest to schorzenie wywołane prze czynniki obecne w środowisku pracy i nie spotykane poza nim. Z tej racji kluczowe znaczenie w postępowaniu diagnostyczno-orzeczniczym w przypadku astmy zawodowej ma ustalenie początku choroby. Z dokumentacji medycznej, zarówno z badań profilaktycznych jak i poradnictwa z okresu zatrudnienia badanej w A wynika, że w całym okresie zatrudnienia nie występowały u ww. napady duszności w czasie pracy, jak i poza nią. Brak również skarg na objawy ze strony dróg oddechowych w całej dostępnej dokumentacji z badań profilaktycznych. Lekarz sprawujący opiekę nad pracownikami zakładu pracy potwierdza w swoim oświadczeniu, że w okresie zatrudnienia badanej nie występowały u niej objawy chorobowe typowe dla astmy oskrzelowej, tzn. mniej lub bardziej rozlany skurcz oskrzeli, ani nie potwierdza pojawienia się objawów bronchospastycznych w czasie dniówki roboczej. S. B. była leczona systematycznie od 1994 r. z powodu przewlekłego spastycznego zapalenia oskrzeli i jak wykazano poprzednio diagnoza "astma oskrzelowa" pojawiła się dopiero w 2000 r. (karty informacyjne z leczenia szpitalnego w [...] w K.) (...) Dla celów orzeczniczych konieczne jest wykazanie czynnika, który wywołał astmę pochodzenia zawodowego oraz udowodnienie zależności czasowej między narażeniem na potencjalny czynnik sprawczy a pojawieniem się pierwszych ataków duszności bądź ich ekwiwalentów. (...) Stwierdzamy, że w oparciu o całość obrazu, w tym dane o przebiegu choroby, ujemne wyniki testów skórnych z potencjalnymi alergenami środowiska pracy, brak danych o występowaniu objawów chorobowych w czasie ekspozycji na różne alergeny w czasie pracy, nie można powiązać przyczynowo występującego u badanej schorzenia tj. astmy oskrzelowej z pracą wykonywaną w A. Brak jest podstaw do uznania związku przyczynowego astmy oskrzelowej rozpoznanej u badanej w kilka lat po ustaniu zatrudnienia z praca zawodową."

W trybie odwoławczym - wobec nie zgłoszenia się S. B. w wyznaczanych dwukrotnie terminach - Instytut [...] w S. wydał opinię uzupełniającą z dnia [...].05.2013 r. w uzasadnieniu której wskazano, że: "(...) badana nie zgłosiła się w wyznaczonym terminie do badań lekarskich, nadesłała natomiast pisma (05.02.2010 i 12.07.2010) prezentujące szereg zarzutów w stosunku do prowadzonego dotychczas postępowania orzeczniczego. (...) Zawodowa astma oskrzelowa może być rozpatrywana jako astma alergiczna - z uczulenia na czynniki występujące w środowisku pracy lub tzw. astma z podrażnienia - wywołana wysokimi stężeniami czynników drażniących drogi oddechowe, występującymi w stężeniach wielokrotnie przewyższających normatywy higieniczne. W każdym przypadku astmy istotne jest wykazanie pojawienia się objawów astmatycznych w bezpośrednim związku czasowym z ekspozycją na alergen (reakcja alergiczna pojawia się po kilkunastu minutach do kilkunastu-kilkudziesięciu godzin od kontaktu z alergenem) lub z narażeniem na czynnik drażniący (objawy astmatyczne do 24 godzin od zadziałania czynnika drażniącego). Wiedza dotycząca patomechanizmu astmy oskrzelowej a priori wyklucza możliwość jej wystąpienia bez korelacji czasowej z ekspozycją na wyżej wspomniane czynniki. (...) Pojawienie się natomiast objawów astmy w pewnym odstępie czasowym od ustania narażenia zawodowego jednoznacznie wyklucza możliwość stwierdzenia, że choroba została spowodowana czynnikami szkodliwymi występującymi w środowisku pracy i równocześnie wyklucza możliwość rozpoznania astmy zawodowej. Z dokumentacji wynika, że S. B. zatrudniona była w latach 1959-1988 w A na stanowisku operatora urządzeń dozujących. Analiza załączonej dokumentacji (od 1974 roku) wskazuje na brak w okresie zatrudnienia objawów astmy (manifestacji reakcji alergicznej lub zespołu astmatycznego z podrażnienia) lub jej ekwiwalentów. Po raz pierwszy adnotacje dotyczące objawów mogących wskazywać na początek astmy (duszności, objawy bronchospastyczne) pojawiają się w rok 1992, cztery lata po ustaniu narażenia zawodowego".

Organ I instancji - mając na uwadze szereg zarzutów zgłoszonych przez S. B. do opinii uzupełniającej Instytutu [...] w S. oraz jednoznaczne wskazanie ze strony ww., że "ze względu na wiek oraz stan zdrowia" nie jest w stanie poza miejscem zamieszkania zgłosić się na badania - zwrócił się pismem z dnia 24.06.2013 r. zgodnie z sugestią strony do ww. Instytutu o wydelegowanie uprawnionego lekarza i wykonanie badań w J. lub ew. wydanie orzeczenia zaocznego na podstawie dokumentacji medycznej. W odpowiedzi z dnia 01.07.2013 r. ww. jednostka orzecznicza wskazała, że: "nie istnieje możliwość wydania orzeczeń zaocznych na podstawie dokumentacji medycznej (...) jak również nie jest możliwe wydelegowanie lekarza i wykonania badań w J."

Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w J., po wymianie obszernej korespondencji ze stroną postępowania zwrócił się do Instytutu [...] W Ł. z zapytaniem czy "istnieje możliwość wydania orzeczeń na podstawie dokumentach medycznej lub wydelegowanie lekarza uprawnionego i wykonanie badań w J. w trybie odwoławczym w kierunku chorób zawodowych rozpatrywanych w trybie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. u S. B. W odpowiedzi z dnia 16.09.2013 r. ww. jednostka orzecznicza poinformowała, że: "nie ma możliwości oddelegowania lekarza orzecznika z Instytutu [...] w Łodzi do J. celem przeprowadzenia badania pacjenta i żadne przepisy tego nie regulują." Jednocześnie ww. Instytut wskazał, że: "możemy ewentualnie podjąć się wydania orzeczenia na podstawie dokumentacji medycznej (...)".

Mając na uwadze powyższe, Instytut [...] w Ł. wydał orzeczenie lekarskie nr [...] z dnia [...].11.2013 r. o braku podstaw do rozpoznania u S. B. choroby zawodowej: przewlekłej choroby oskrzeli wywołanej działaniem substancji powodujących napadowe stany spastyczne oskrzeli i choroby płuc przebiegające z odczynami zapalno-wytwórczymi w płucach: astmy oskrzelowej (poz. 3). W uzasadnieniu podano: "(...) Na podstawie zgromadzonej dokumentacji nie znaleziono podstaw do uznania etiologii zawodowej rozpoznanej astmy (dychawicy) oskrzelowej, gdyż pierwsze rozpoznanie choroby jak i ewentualne objawy choroby datuje się na lata 1995-2000, czyli około 7 lat po ustaniu narażenia zawodowego. Brak cech choroby w okresie zatrudnienia, świadczonej przez 29 lat i bezpośrednio po jej zakończeniu nie pozwala według wiedzy medycznej stwierdzić w sposób pewny bądź z przeważającym prawdopodobieństwem związku między rozpoznanym schorzeniem a warunkami świadczonej pracy. W przypadku astmy oskrzelowej objawy występują bowiem bezpośrednio w trakcie bądź krótko po ekspozycji na substancje alergizujące, czego nie obserwowano u opiniowanej. W przedstawionej dokumentacji nie znaleziono też potwierdzenia alergicznego tła tej jednostki chorobowej. W związku z powyższym przyczynę rozpoznania astmy oskrzelowej należy przypisać innym, pozazawodowym czynnikom, których identyfikacja nie jest istotą postępowania orzeczniczego w kierunku choroby zawodowej."

Do ww. orzeczenia S. B. wniosła szereg zarzutów, do których odniósł się w opinii uzupełniającej z dnia [...].02.2014 r. Instytut [...] w Ł., wyjaśniajac m.in., że "Opiniowana w swoim piśmie potwierdza, że pierwsze dolegliwości wystąpiły około 1992 roku czyli 4 lata po ustaniu narażenia zawodowego. Pierwsze badanie spirometryczne (dostępne w zgromadzonej w związku z postępowaniem dokumentacji lekarskiej), które wykazało zaburzenia wentylacyjne płuc typu obturacyjno-restrykcyjnego miało miejsce w 1995 roku, a więc 7 lat po ustaniu narażenia zawodowego. Z medycznego punktu widzenia, nieprawdopodobne jest wystąpienie pierwszych objawów chorobowych astmy, czy przewlekłego zapalenia oskrzeli dopiero po wielu latach od ustania narażenia na czynniki potencjalnie wywołujące przytoczone jednostki chorobowe."

Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w J. na podstawie orzeczeń lekarskich oraz w oparciu o ocenę narażenia zawodowego, decyzją z dnia [...] lipca 2014 r., nr [...] orzekł o braku podstaw do stwierdzenia u S. B. choroby zawodowej: przewlekłej choroby oskrzeli wywołanej działaniem substancji powodujących napadowe stany spastyczne oskrzeli i choroby płuc przebiegające z odczynami zapalno-wytwórczymi w płucach - astma oskrzelowa (poz. 3 wykazu chorób zawodowych - załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18.11.1983 r. w sprawie chorób zawodowych).

Od powyższej decyzji S. B. złożyła odwołanie, podnosząc, że istniejące dolegliwości zdrowotne są ściśle związane z wykonywaną w przeszłości pracą zawodową. Nadto kwestionując orzeczenia lekarskie wydane przez placówki diagnostyczno-orzecznicze, powołała orzecznictwo sądowe w zakresie wypracowanego m.in. poglądu "że dla uznania danej choroby za zawodową wystarczy - stosownie do § 1 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych (...) ustalenie, że choroba ta mieści się w specjalnym wykazie chorób zawodowych i została spowodowana wykonywaniem zatrudnienia w warunkach narażających na jej powstanie. Wystarczy zatem samo stwierdzenie istnienia warunków narażających na powstanie danej choroby, nie jest natomiast konieczne udowodnienie, że w danym, wypadku warunki takie ja spowodowały (...)".

D. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. nie podzielił zarzutów odwołania i zaskarżoną decyzją z dnia [...] września 2014r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] lipca 2014r.. Uzasadniając swe stanowisko organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18.11.1983 r. w sprawie chorób zawodowych, do stwierdzenia choroby zawodowej przez Państwową Inspekcję Sanitarną muszą być spełnione jednocześnie, jak to wynika z definicji choroby zawodowej zawartej w § 1 ust. 1 tegoż rozporządzenia , dwa warunki:

1. choroba musi być rozpoznana przez upoważnioną do tego placówkę służby zdrowia i znajdować się w wykazie chorób zawodowych,

2. choroba ta musi być wywołana czynnikami szkodliwymi znajdującymi się w środowisku pracy.

W przypadku S. B. ww. kryteria nie zostały spełnione. Dwie niezależne placówki diagnostyczno-orzecznicze uprawnione do orzekania w sprawach chorób zawodowych: D. Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w J. jak i Instytut [...] w Ł., były zgodne co do faktu, iż wg rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18.11.1983 r., brak jest podstaw do rozpoznania u skarżącej choroby zawodowej: przewlekłej choroby oskrzeli wywołanej działaniem substancji powodujących napadowe stany spastyczne oskrzeli i choroby płuc przebiegające z odczynami zapalno-wytwórczymi w płucach - astma oskrzelowa (poz. 3).

Ww. jednostki medyczne podkreślają że w przypadku astmy istotne jest wykazanie pojawienia się objawów astmatycznych w bezpośrednim związku czasowym z ekspozycją na alergen lub z narażeniem na czynnik drażniący. Wiedza dotycząca patomechanizmu astmy oskrzelowej a priori wyklucza możliwość jej wystąpienia bez korelacji czasowej z ekspozycją na czynniki drażniące lub alergizujące. Pojawienie się natomiast objawów astmy w pewnym odstępie czasowym od ustania narażenia zawodowego jednoznacznie wyklucza możliwość stwierdzenia, że choroba została spowodowana czynnikami szkodliwymi występującymi w środowisku pracy i równocześnie wyklucza możliwość rozpoznania astmy zawodowej. Dla celów orzeczniczych konieczne jest wykazanie czynnika, który wywołał astmę pochodzenia zawodowego oraz udowodnienie zależności czasowej między narażeniem na potencjalny czynnik sprawczy a pojawieniem się pierwszych ataków duszności bądź ich ekwiwalentów. Jednostki orzecznicze wskazują że niewątpliwie współistniejące częste infekcje górnych dróg oddechowych, stwierdzona śluzowo-ropna plwocina z patogenną florą bakteryjną wskazuje na dominujący udział czynników infekcyjnych w powstaniu astmy oskrzelowej.

Organ odwoławczy podkreślił przy tym, iż zgodnie z ugruntowanym w piśmiennictwie poglądem: "Niezbędne do przyjęcia, że [astma powstała w związku z wykonywaną pracą] jest potwierdzenie zależności czasowej pomiędzy narażeniem na potencjalny czynnik sprawczy a pojawieniem się pierwszych ataków duszności bądź ich ekwiwalentów, przy czym konkretny czynnik sprawczy musi być swoisty dla stanowiska pracy." ("Choroby zawodowe" pod redakcją Kazimierza Marka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001). Jak wskazuje Instytut [...] w Ł. w opinii uzupełniającej z dnia [...].02.2014 r. "z medycznego punktu widzenia, nieprawdopodobne jest wystąpienie pierwszych objawów chorobowych astmy czy przewlekłego zapalenia oskrzeli dopiero po wielu latach od ustania narażenia na czynniki potencjalnie wywołujące przytoczone jednostki chorobowe."

W dalszej części uzasadnienia, organ powołując się na definicję choroby zawodowej, stwierdził, że objawy występujące u S. B. nie mogą być wiązane przyczynowo z czynnikami, które występowały w środowisku jej pracy. Za takim wnioskowaniem przemawia fakt braku m.in. korelacji czasowej między objawami choroby a okresem narażenia zawodowego. Dlatego też zdaniem lekarzy orzeczników schorzenia występujące u S. B. nie były spowodowane czynnikami występującymi w środowisku pracy i z tych też przyczyn nie został spełniony wymóg związku między schorzeniem a wykonywaną pracą zawarty w definicji choroby zawodowej.

Zdaniem organu odwoławczego, rozpoznanie choroby zawodowej może jedynie nastąpić w drodze orzeczenia lekarskiego wydanego przez upoważnioną placówkę diagnostyczno-orzeczniczą w zakresie chorób zawodowych. Ocenę narażenia i ustalenie związku przyczynowo-skutkowego między narażeniem zawodowym a rozpoznanym schorzeniem, dokonuje lekarz orzecznik dysponujący wiedzą specjalistyczną która pozwala na ocenę prawdopodobieństwa, że środowisko pracy leży u podstaw rozpoznanej jednostki chorobowej.

Odnosząc się do kwestii dotyczącej powiązania dolegliwości zdrowotnych S. B. z wykonywaną pracą zawodową tj. związku przyczynowego pomiędzy schorzeniem a warunkami środowiska pracy, w którym występowały czynniki chorobotwórcze, organ stwierdził, że w tym zakresie - zgodnie z orzecznictwem sądowym - czym innym jest domniemanie zawodowej etiologii choroby będącej normalnym następstwem warunków pracy, dopuszczalne w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, a czym innym wyraźne wykluczenie takiego związku przez uprawnione jednostki orzecznicze, co ma miejsce w niniejszej sprawie. W takim wypadku wszelkie domniemania są niedopuszczalne, (por. wyrok NSA w innej sprawie sygn. akt II OSK 145/12 z dnia 18.04.2012 r.). W przedmiotowym postępowaniu lekarze orzecznicy po analizie dokumentacji medycznej i na podstawie wykonanych badań kategorycznie wykluczyli zawodową etiologię astmy oskrzelowej. Na marginesie należy zauważyć, iż sam fakt występowania czynników szkodliwych na stanowisku pracy nie jest równoznaczny z wystąpieniem choroby zawodowej u pracownika narażonego na dany czynnik.

Nadto organ podkreślił, że wydane w sprawie orzeczenia lekarskie zostały poprzedzone specjalistycznymi badaniami stanu zdrowia odwołującej się (orzeczenie DWOMP) oraz analizą zgromadzonej dokumentacji (orzeczenie zaoczne IMP), są obiektywne, przekonujące oraz wyczerpująco uzasadnione i wyjaśniają wszelkie wątpliwości. Zaznaczyć trzeba, że lekarz wydający orzeczenie lekarskie jest to lekarz specjalista, który ma świadomość doniesień naukowych i dysponuje szeroką wiedzą medyczną oraz posiada odpowiednią praktykę w zakresie orzecznictwa w sprawie chorób zawodowych. Ustawodawca powierzył obowiązek rozpoznawania chorób zawodowych jednostkom organizacyjnym, zatrudniającym wyspecjalizowany personel medyczny, gdyż czynność ta wymaga wiedzy specjalistycznej i leży poza kompetencjami organów administracji.

Mając na uwadze wątpliwości strony odwołującej się dotyczące przyczyn istniejących dolegliwości zdrowotnych, organ zauważał, że ustawodawca nie nakłada na jednostki orzecznicze obowiązku wyjaśnienia przyczyn powstania określonej choroby po wykluczeniu jej przyczyn zawodowych, co zresztą w większości przypadków leży poza zakresem kompetencji takich jednostek. Zgodnie z linią orzeczniczą zawartą m.in. w wyroku WSA we Wrocławiu z dnia 28.06.2011 r., sygn.akt IV SA/Wr 227/11, która w ocenie organu zachowuje aktualność w przedmiotowym stanie prawnym: "(...) Uprawnione jednostki orzecznicze służby zdrowia I i II stopnia wydające orzeczenie w postępowaniu dotyczącym istnienia podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej, nie rozstrzygają problemów związanych ze stanem zdrowia osoby badanej i nie wypowiadają się na inne tematy, niż będące celem tego postępowania administracyjnego, w tym także na pytania postawione przez skarżącego w skardze, dotyczące przyczyn stwierdzonych u niego zmian chorobowych." oraz w wyroku NSA z dnia 24.05.2012 r. (sygn. akt II OSK 654/12): (...) "Do zadań lekarskich jednostek orzeczniczych nie należy prowadzenie dalszych badań mających na celu ustalenie pozazawodowych przyczyn schorzenia."

Nadto organ wskazał, że w orzecznictwie przyjmowany jest powszechnie pogląd o związaniu organów inspekcji sanitarnej rozpoznaniem podanym w opinii lekarskiej wydanej przez uprawnioną jednostkę medyczną. (...) O wartości merytorycznej orzeczenia lekarskiego przy tym nie decyduje obszerność wywodów uzasadnienia, lecz jego zawartość merytoryczna odnosząca się do istoty sprawy, (wyrok NSA z 24 listopada 2011 r., II OSK 1809/11, LEX nr 1152055)." Co za tym idzie proces diagnostyczno-orzeczniczy, nie jest uregulowany przepisami prawa - nie można oczekiwać, z uwagi na nieścisły charakter nauk medycznych, iż proces ten zostanie ujęty w sztywne ramy podlegające kontroli organów administracji.

Zdaniem organu, właśnie z powyższych przyczyn - wolą prawodawcy tryb postępowań w sprawach chorób zawodowych jest szczególny. W ramach niego jednostki orzecznicze w sposób niezależny od organów administracji dokonują rozpoznania choroby. Zwrócić uwagę trzeba, iż nie można żądać, aby biegły brał udział w przeprowadzaniu kolejnych dowodów, bądź wydawał dodatkowe opinie, tylko dlatego, że konsekwentnie podtrzymuje swoje ustalenia, które nie są korzystne dla strony. Nadto, wbrew twierdzeniom odwołującej się dotyczącym naruszenia reguły dwuinstancyjności rozpoznania choroby zawodowej przez jednostki służby zdrowia, organ stwierdził, że organ I instancji w trybie § 9 ust. 1 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych z dnia 18.11.1983 r. skierował odwołującą się na powtórne badania do jednostki orzeczniczej II stopnia - Instytutu [...]. Instytut ten wydał w trybie zaocznym orzeczenie lekarskie nr [...] z dnia [...].11.2013 r. o braku podstaw do rozpoznania u skarżącej choroby zawodowej: przewlekłej choroby oskrzeli wywołanej działaniem substancji powodujących napadowe stany spastyczne oskrzeli i choroby płuc przebiegające z odczynami zapalno- wytwórczymi w płucach: astmy oskrzelowej (poz. 3).

Organ podkreślił, że placówką medyczną I stopnia diagnostycznego w przedmiotowej sprawie jest D. Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy we W. Oddział w J., który wydał orzeczenie lekarskie nr [...] z dnia [...].11.2009r., stąd zarzut braku dwukrotnego rozpoznania sprawy choroby zawodowej przez upoważnione jednostki medyczne jest chybiony.

Organ powołując się na przepis § 8 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18.11.1983 r., zgodnie z którym - jednostki orzecznicze "...po dokonaniu oceny stanu zdrowia badanego" wydają stosowne orzeczenie lekarskie, stwierdził, że podnoszony przez stronę argument, iż orzeczenie wydano bez przeprowadzenia bezpośredniego badania odwołującej się jest chybiony. Zdaniem organu, orzeczenie nie zawsze musi być wydane na podstawie badania pacjenta. Winno ono być natomiast poprzedzone oceną zdrowia osoby zainteresowanej stwierdzeniem choroby zawodowej. Z tych też przyczyn w ocenie organu II instancji, w przypadku braku możliwości poddania się przez S. B. bezpośrednim badaniom w jednostce orzeczniczej II stopnia z powodów zdrowotnych, wydane zaocznie orzeczenie lekarskie na podstawie dokumentacji, która przedstawia ocenę stanu zdrowia pacjentki, czyni zadość wymaganiom prawodawcy stawianym orzeczeniu lekarskiemu. Poza tym, co podnosi strona, ww. orzeczenie, jak wskazano wyżej są w świetle przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego opiniami biegłych, z tych też przyczyn zarzut o niepowołaniu biegłego jest również nietrafny.

Zdaniem D. Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego również zarzut strony o błędnie ustalonym stanie zdrowia na podstawie nieaktualnego orzeczenia lekarskiego nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazać trzeba, iż odwołująca się od lat nie pracuje w narażeniu zawodowym i z tych względów, jak wskazali lekarze orzecznicy, istotnym dla sprawy jest kształtowanie się stanu zdrowia w okresie narażenia zawodowego jak i bezpośrednio po jego zakończeniu. Oczywiście nie jest to przesłanka formalna, lecz merytoryczna wynikająca z samej definicji schorzenia i konieczności wykazania, iż przyczyną jego powstania były czynniki znajdujące się w środowisku pracy. Na marginesie dodać należy, iż ocena stanu zdrowia za każdym razem dokonywana była przy uwzględnieniu całości dokumentacji medycznej, również tej powstałej obecnie i przedstawiającej aktualny stan zdrowia S. B.

Wbrew twierdzeniom strony odwołującej się dokumentacja medyczna - dołączana przez odwołującą się do akt sprawy była przedmiotem analizy zarówno lekarzy orzeczników (każdorazowo przesyłano do uprawnionych placówek orzeczniczych), jak i samego organu. Niemniej jednak jak wskazano wyżej, organ nie jest upoważniony do merytorycznej jej analizy, a jedynie formalnej.

Organ podkreślił, że dokonując oceny całego materiału dowodowego, w tym także orzeczeń lekarskich uzupełnionych opiniami medycznymi, które są w świetle regulacji § 8 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18.11.1983 r. w sprawie chorób zawodowych, szczególnym rodzajem dowodu, jako opinie wyspecjalizowanych jednostek medycznych, stwierdzono, że opinie te są przekonujące i spójne z zebranym materiałem dowodowym. W ocenie organu treść orzeczeń lekarskich w kontekście zebranego materiału dowodowego pozostaje spójna, zaś logiczny tok rozumowania pozwalał na przyjęcie wyjaśnień lekarzy orzeczników, iż schorzenie ma podłoże pozazawodowe. To że strona odwołująca się nie przyjmuje do wiadomości tych wyjaśnień i przedstawia swoją ocenę, gdyż kierunek rozstrzygnięcia nie jest po myśli odwołującej się, nie oznacza, że organ ma obowiązek prowadzenia wyjaśnień, które z uwagi na przeciwne interesy stron mogą nigdy nie zostać zaaprobowane. Fakt, iż strona odwołująca się podważa ustalenia poczynione przez lekarzy orzeczników, nie jest wystarczającą przesłanką która by obligowała organ II instancji do uznania, że Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w J. "nie rozpoznał należycie sprawy."

Ponadto zdaniem organu bez znaczenia dla przedmiotowego postępowania są okoliczności występowania choroby zawodowej u innych osób. Nigdy jednostki orzecznicze ani organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej nie uzależniały swoich rozstrzygnięć od faktu, że brak było takich zachorowań w zakładzie S. B. Dane te zawarte w formularzu są wykorzystywane przez Inspekcję do działań o charakterze prewencyjnym, poza prowadzonym postępowaniem administracyjnym, w ramach nadzoru sanitarnego nad zakładem pracy.

Mając powyższe na uwadze, D. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny we W. orzekł jak wyżej.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na powyższą decyzję wniosła S. B. Zarzucając wydanym w sprawie decyzjom rażące naruszenie prawa materialnego, proceduralnego oraz błędne ustalenie stanu faktycznego, a nadto nie odniesienie się do wszystkich zarzutów zawartych w odwołaniu, skarżąca wniosła o:

1) jej uchylenie lub stwierdzenie nieważności,

2) uznanie choroby zawodowej,

3) zasądzenie od strony przeciwnej kosztów postępowania według norm prawe: przepisanych.

W uzasadnieniu skargi, skarżąca stwierdziła m.innymi, że organ I instancji przy wydaniu decyzji, opierając się wyłącznie na rażąco wadliwych tzw. orzeczeniach lekarskich, nie dokonał, nie tylko należytej ich oceny, ale wręcz nie dokonał żadnej ich oceny, rażąco naruszając przez to przepisy obowiązującej procedury. Nie jest to jedyny mankament wydanej decyzji, albowiem z jej uzasadnienia wynika, że w wielu miejscach jest ona wewnętrznie sprzeczna oraz, że pierwszo-instancyjny organ nie rozpoznał istoty sprawy. Stąd też uzasadnia to wyeliminowanie niniejszej decyzji z obrotu prawnego.

Zdaniem skarżącej, niewątpliwie nie jest prawidłowym ustaleniem faktycznym w sprawie powołanie się przez ten organ na opinie z [...] listopada 2009 r. oraz z [...] listopada 2013 r. i rzekomo uzupełniającą opinię z [...] maja 2013 r. do opinii z [...] października 2001 r. bez przeprowadzenia badań. Ustalenie takie jest wynikiem błędnego założenia, że po ustaniu zatrudnienia, tj. po ustaniu narażenia zawodowego nie jest możliwe stwierdzenie choroby zawodowej i to w sytuacji, gdy na str. 5 decyzji wskazano, że w odpowiedzi na zapytanie z dnia 24.06.2013 r. o możliwość wydania orzeczeń zaocznych lub wydelegowanie lekarza do wykonania badań w J., I[...] w S. poinformował w dniu 01.07.2013 r., że nie istnieje możliwość wydania orzeczeń zaocznych (...), jak również nie jest możliwe wydelegowanie lekarza i wykonanie badań pacjenta w J., a następnie w dniu 26 listopada 2013 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w J. otrzymał z I[...] w S. opinię lekarską z dnia [...] listopada 2014 r. o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej.

W ewidentny sposób została – w ocenie skarżącej, naruszona reguła dwuinstancyjności rozpoznania choroby zawodowej przez jednostki służby zdrowia, ponieważ po wydaniu negatywnego orzeczenia lekarskiego w niższej instancji służy prawo do ponownego badania w wyższej instytucji - instytucie naukowo-badawczym. To prawo do dwukrotnego rozpoznania choroby zawodowej zostało naruszone. Oparcie się na opinii lekarskiej z 2001 r. przy rozpoznawaniu i rozstrzygnięciu sprawy w 2014 r. jest naruszeniem przepisów prawa procesowego, jako, że ustalenie stanu zdrowia nie można opierać się na nieaktualnych orzeczeniach (opiniach) lekarskich.

Skarżąca zarzuciła przy tym, że organ I instancji w żaden sposób nie odniósł się do posiadanej w aktach sprawy dokumentacji lekarskiej, a przedłożonej przez skarżącą. Również w Jej ocenie nie jest właściwe, iż organ ten pomimo wniosku skarżącej z odwołaniem się do przepisu art. 84 § 1 k.p.a., nie powołuje biegłego lub biegłych. Ponadto nie jest prawidłowe, gdy przy wydaniu opinii lekarskich nie są przeprowadzone badania stanu zdrowia, a wydająca opinie jednostka nie odnosi się, nie tylko do znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji medycznej przedłożonej przez Odwołującą się, ale także do wypełnionego przez B w J. w dniu 5 lutego 2001r. tzw. formularza postępowania wyjaśniającego w związku ze zgłoszeniem choroby zawodowej.

Tym samym – zdaniem skarżącej, zaskarżona decyzja wydana została z uchybieniem art. 7, 10 k.p.a. w związku z art. 81 k.p.a. .

Na poparcie swoich zarzutów, skarżąca powołała się tak na orzecznictwo sądów administracyjnych, jak i orzecznictwa Sadu Najwyższego, podnosząc dodatkowo zarzut naruszenia przez organy konstytucyjnej zasady równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 w zw. z art. 7 w zw. z art. 8 Konstytucji R.P. z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.), podkreślając, że organ odwoławczy ponownie nie zdobył się w tej sprawie na rozpoznanie jej istoty i wydał po raz kolejny zaskarżoną decyzję z rażącym naruszeniem powszechnie obowiązującego prawa.

Nie usprawiedliwia – zdaniem skarżącej zaskarżonej decyzji okoliczność, że po wyroku WSA we Wrocławiu z dnia 12 maja 2009 r., organ I instancji decyzję wydał w dniu [...] lipca 2014r., a więc dopiero po upływie ponad 5 (pięciu) lat licząc od dnia wydania w/w wyroku, gdy okres ponad 5 (pięciu) lat nie jest terminem przewidzianym przez przepisy prawa, zwłaszcza, że w ocenie skarżącej, posiadany organy materiał dowodowy uzasadniał stwierdzenie choroby zawodowej. Wadliwe nie rozpoznawanie choroby zawodowej w związku z wykonywaną pracą zawodową przez długoletni okres na stanowisku pracy w narażeniu na czynniki powodujące nabycie choroby zawodowej nie prowadzi – zdaniem skarżącej, do wydania w tej sprawie niewadliwej decyzji administracyjnej o rzekomym braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej.

W konsekwencji powyższego, skarżąca wskazała, że w niniejszej sprawie stwierdzona choroba (wraz z jej długotrwałymi niezwykle dolegliwymi objawami) jest ujęta we właściwym wykazie chorób zawodowych.

W tych też, wymienionych powyżej okolicznościach sprawy, niewątpliwie zdaniem skarżącej uzasadniają one wnioski, jak na wstępie niniejszej skargi.

W odpowiedzi na skargę D. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny wniósł o ich oddalenie. Podtrzymując stanowisko w sprawie, organ nie podzielił zarzutów skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Działając w granicach kompetencji wynikających z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2014r., poz.1647) w związku z art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwaną dalej p.p.s.a. /t.j. Dz. U. z 2012r., poz.270/, Wojewódzki Sąd Administracyjny jest obowiązany skontrolować, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu, czy też to prawo narusza.

Wobec treści skargi godzi się podnieść, że Wojewódzki Sąd Administracyjny nie orzeka o istocie sprawy administracyjnej, czyli nie przyznaje określonych uprawnień, jak i nie odmawia ich przyznania, lecz rozstrzyga o legalności decyzji, to jest o ich zgodności z prawem na podstawie stanu prawnego i faktycznego istniejącego w dniu wydania zaskarżonej decyzji.

Dokonując kontroli legalności podjętych w niniejszej sprawie decyzji, Sąd stosownie do zapisu art. 134 p.p.s.a. - nie jest związany granicami skargi. Oznacza to, że Sąd bierze z urzędu pod uwagę wszelkie naruszenia prawa proceduralnego, materialnego niezależnie od treści podnoszonych w skardze zarzutów, jednakże w zakresie oceny legalności nie może wykraczać poza sprawę, która była przedmiotem postępowania przed organami administracji publicznej i której dotyczy zaskarżone rozstrzygnięcie.

Przeprowadzona w powyższym zakresie kontrola nie wykazała, by zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji - wydana została z naruszeniem przepisów prawa w zakresie wskazanym w art. 145 p.p.s.a.

Oznacza to, że skarga nie może być uwzględniona, jako że uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności, przez Sąd następuje tylko w razie istnienia istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy /art. 145 § 1 p.p.s.a./.

W ocenie Sądu kontrolowana decyzja nie uchybia natomiast prawu, stąd zawarty w skardze wniosek o jej uchylenie, względnie stwierdzenie jej nieważności nie zasługiwał na uwzględnienie.

W świetle zarzutów skargi istota sporu sprowadza przede wszystkim do rozstrzygnięcia kwestii, czy orzeczenia lekarskie na podstawie których wydano zaskarżone decyzje były wadliwe (jak utrzymuje skarżąca), oraz czy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy był wystarczający do stwierdzenia braku podstaw do rozpoznania u skarżącej przedmiotowej choroby zawodowej.

Niewątpliwe jest w sprawie, że podstawę materialno - prawną rozpoznania sprawy będącej przedmiotem zaskarżonej do Sądu decyzji stanowią przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 65, poz. 294, ze zm.), a to zgodnie z przepisem § 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych (Dz. U. Nr 132, poz. 1115), wobec tego, że postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte przed dniem 3 września 2002 r.

Wskazać przy tym zatem należy, że zgodnie z § 1 w/w rozporządzenia Rady Ministrów z 18 listopada 1983r. w sprawie chorób zawodowych, za choroby zawodowe uważa się choroby określone w wykazie chorób zawodowych stanowiącym załącznik do rozporządzenia, jeżeli zostały spowodowane działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy.

Trafnie tym samym przyjmują orzekające w niniejszej sprawie organy, że stwierdzenie choroby zawodowej uzależnione zostało od łącznego wystąpienia dwóch niżej wymienionych przesłanek:

- po pierwsze, musi być to rodzaj choroby, który mieści się w wykazie chorób zawodowych stanowiącym załącznik do powołanego rozporządzenia;

- po drugie, choroba zawodowa została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy.

Istotny jest przy tym przepis § 7 ust.1 i ust. 4 powołanego rozporządzenia, stosownie do którego, jednostkami organizacyjnymi właściwymi do rozpoznawania chorób zawodowych są poradnie chorób zawodowych, kliniki chorób zawodowych, oddziały chorób zawodowych wchodzące w skład odpowiednich zakładów społecznej służby zdrowia, akademii medycznych lub instytutów naukowo-badawczych, a w odniesieniu do pracowników kolejowych - oddziały i poradnie medycyny pracy kolejowej służby zdrowia. Wymienione jednostki wydają orzeczenie w sprawie choroby zawodowej na podstawie informacji o zagrożeniach zawodowych, wyników dochodzenia epidemiologicznego w środowisku pracy, dokumentacji dotyczącej przebiegu zatrudnienia, wyników przeprowadzonych badań klinicznych i dokumentacji lekarskiej.

W niniejszej sprawie zarówno orzeczenie lekarskie D. Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy Oddział w J. z dnia [...] listopada 2009r., Nr [...] (k.113,t.2 akt administracyjnych), jak i opinia uzupełniająca Instytutu [...] w S. z dnia [...] maja 2013r. do orzeczenia lekarskiego z dnia [...] października 2001r., Nr [...] (k.144, t.2 akt administracyjnych), a także orzeczenie lekarskie nr [...] z [...] listopada 2013r. Instytutu [...] w Ł., uzupełnione stanowiskiem, zawartym w piśmie tegoż Instytutu z dnia [...] lutego 2014r., Nr [...] (k.160 i k.165, t.2 akt administracyjnych), są orzeczeniami jednostek organizacyjnych właściwymi do rozpoznawania chorób zawodowych zgodnie z powołanym § 7 ust. 1 rozporządzenia.

Orzeczenia te zgodne są również z przepisami rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 15 września 1997r. w sprawie specjalizacji lekarskich niezbędnych do wykonywania orzecznictwa w zakresie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 124, poz. 795 ze zm.), gdyż podpisane zostały przez osoby posiadające stosowne specjalizacje, tym samym przez osoby posiadające uprawnienia do orzekania w zakresie chorób zawodowych.

W myśl bowiem § 1 w/w rozporządzenia, specjalizacjami lekarskimi, niezbędnymi do wykonywania orzecznictwa w zakresie chorób zawodowych, z zastrzeżeniem § 2 i 3, są: medycyna pracy, medycyna przemysłowa, medycyna morska i tropikalna, medycyna kolejowa, medycyna lotnicza lub higiena pracy.

W/wyżej jednostki organizacyjne w myśl § 8 ust. 1 rozporządzenia, po dokonaniu oceny stanu zdrowia badanego wydają orzeczenia lekarskie w sprawie choroby zawodowej, które wraz z posiadaną dokumentacją przesyłają właściwemu inspektorowi sanitarnemu.

Podkreślić przy tym należy, że w orzecznictwie powszechnie zostało przyjęte, iż orzeczenia lekarskie wydane przez powyższe placówki wiążą inspektorów sanitarnych, którzy nie są uprawnieni do samodzielnej oceny dokumentacji lekarskiej, prowadzącej do odmiennego rozpoznania schorzenia (por. wyroki NSA: z dnia 9 lipca 1998 r. sygn.akt II SA 634/98, z dnia 24 lutego 1998 r., sygn.akt I SA 1520/97 – ONSA z 1998 r., Nr 4, poz. 150).

Zgodnie bowiem z § 10 ust. 1 cyt. rozporządzenia, inspektor sanitarny wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej lub decyzję o braku podstaw do jej stwierdzenia, na podstawie orzeczenia lekarskiego, o którym mowa w § 8 oraz wyników dochodzenia epidemiologicznego.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że postępowanie administracyjne – wbrew zarzutom skarżącej, prowadzone było zgodnie z przepisami w/w rozporządzenia z dnia 18 listopada 1983r. w sprawie chorób zawodowych i przepisami kodeksu postępowania administracyjnego, a także z uwzględnieniem oceny prawnej i wskazań zawartych w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 12 maja 2009r., sygn.akt III S.A./Wr 577/08, którym to wyrokiem uchylono poprzednio w tej sprawie wydane rozstrzygnięcia organów administracji obu instancji.

W ocenie Sądu organy wykonały zalecenia zawarte w w/w wyroku z dnia 12 maja 2009r., sygn.akt III S.A./Wr 577/08.

Jak to już wyżej Sąd zauważył, rozpoznając sprawę ponownie, w dniu [...] listopada 2009r. organy uzyskały orzeczenie D. Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy Oddział w J. Nr [...] (k.113, t.2 akt administracyjnych), w którym stwierdzono brak podstaw do rozpoznania u skarżącej przewlekłej choroby oskrzeli wywołanej działaniem substancji powodujących napadowe stany spastyczne oskrzeli i choroby płuc przebiegające z odczynami zapalno-wytwórczymi w płucach - astma oskrzelowa (poz. 3 wykazu chorób zawodowych - załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych). W uzasadnieniu tegoż orzeczenia przedmiotowa jednostka medyczna, stwierdziła m. innymi, cyt.: "(...) w oparciu o całość obrazu, w tym dane o przebiegu choroby, ujemne wyniki testów skórnych z potencjalnymi alergenami środowiska pracy, brak danych o występowaniu objawów chorobowych w czasie ekspozycji na różne alergeny w czasie pracy, nie można powiązać przyczynowo występującego u badanej schorzenia tj. astmy oskrzelowej z pracą wykonywaną w A. Brak jest podstaw do uznania związku przyczynowego astmy oskrzelowej rozpoznanej u badanej w kilka lat po ustaniu zatrudnienia z praca zawodową.(...)."

Choć orzeczenie to zostało zakwestionowane przez skarżącą, to skarżąca odmówiła stawienia się do jednostek orzeczniczych II stopnia celem poddania się ponownym badaniom.

I tak, pomimo, że Instytut [...] w S. umożliwił odwołującej się wykonanie ponownych badań w dogodnym dla niej terminie, to skarżąca konsekwentnie - powołując się na swój podeszły wiek ([...] lata) - odmawiała przybycia do Instytutu w celu przeprowadzenia owych badań, niezbędnych do wydania orzeczenia lekarskiego.

Podobnie miała się sprawa ze stawieniem się skarżącej na ponowne badania do Instytutu [...] w Ł. (por. k.154, k.155 i k.156, t. 2 akt administracyjnych).

Skarżąca nie wyrażając zgody na przyjazd do Instytutu [...] w S., jak i przyjazd do Instytutu [...] w Ł. - uniemożliwiła tym samym przeprowadzenie ponownych badań w jednostce orzeczniczej II-go stopnia, innymi słowy sama dobrowolnie zrezygnowała z przysługującego Jej prawa do ponownego badania, co czyni niezasadny zarzut, iż w sprawie naruszona została przez organ, cyt.: " reguła dwuinstancyjności rozpoznania choroby zawodowej przez jednostki służby zdrowia".

Mając na uwadze powyższe, Sąd uznał, że organy orzekając w przedmiocie stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej, były uprawnione oprzeć się na opisanym wyżej orzeczeniu lekarskim jednostki orzeczniczej I instancji, jak i orzeczeniu Instytutu [...] w Ł. z dnia [...] listopada 2013r., Nr [...] (k.160,t.2 akt administracyjnych), uzupełnionym stanowiskiem Instytutu zawartym w piśmie z dnia [...] lutego 2014r. (k.165, t.2 akt administracyjnych.), skoro przedmiotowe orzeczenia Instytutu, jako jednostki orzeczniczej II-go stopnia - wydane zostały w wyniku analizy m.innymi (nadesłanej także przez skarżącą) dokumentacji medycznej, jak i karty narażenia zawodowego.,

W powyższych okolicznościach, bezzasadny jest zarzut skarżącej naruszenia art. 75 k.p.a. w związku z art. 84 k.p.a., poprzez zaniechanie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego, z tego to przede wszystkim względu, że stosownie do powołanego wyżej § 10 ust. 1 rozporządzenia z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych, warunkiem koniecznym stwierdzenia przez organy inspekcji sanitarnej choroby zawodowej jest jej lekarskie rozpoznanie jedynie przez właściwe jednostki orzecznicze, W tej zaś sprawie uprawnione jednostki orzecznicze zgodnie orzekły, że do rozpoznania opisanej wyżej choroby zawodowej nie było podstaw, wydając opisane wyżej orzeczenia, które mają moc opinii biegłego (art.84 § 1 k.p.a.).

Jeszcze raz podkreślić należy, że analiza akt administracyjnych niniejszej sprawy prowadzi do wniosku, że orzeczenie Instytutu [...] w Ł. z dnia [...] listopada 2013r., Nr [...] (k.160 akt administracyjnych), wraz z wydanym do niej uzupełnieniem (k.165 akt administracyjnych), sporządzone zostało – wbrew zarzutom skarżącej w oparciu o informację o zagrożeniach zawodowych, wyniki dochodzenia epidemiologicznego w środowisku pracy, dokumentację dotyczącą przebiegu zatrudnienia, wyniki wcześniejszych przeprowadzonych badań klinicznych, a także w oparciu o przesłaną do Instytutu tak przez skarżąca, jak i organy - dokumentację medyczną/lekarską.

Zgodzić się należy z organem odwoławczym, że orzeczenie to zawiera szczegółowe uzasadnienie, odniesienie się do uwag /zastrzeżeń/ zgłoszonych przez skarżącą co pozwala na stwierdzenie, że spełnia warunki do uznania go za opinię biegłego w rozumieniu art. 84 § 1 k.p.a.

Istotne jest przy tym także i to, że moc dowodowa tego orzeczenia, jak i orzeczenia D. Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy Oddział w J. z dnia [...] listopada 2009r., Nr [...] nie została obalona, wobec czego, orzeczenia te w myśl cyt. wyżej § 10 ust.1 omawianego rozporządzenia były wiążące dla organów inspekcji sanitarnej.

Tak jak to już Sąd wyżej podkreślił, zasadniczym dowodem w sprawie o stwierdzenie choroby zawodowej jest orzeczenie lekarskie, wydane przez uprawnione jednostki orzecznicze, jako, że stanowi ono jedyny wiarygodny środek dowodowy służący stwierdzeniu tej choroby .

W niniejszej sprawie orzeczenia lekarskie, stanowiące podstawę kwestionowanych decyzji organów, wykluczyły u skarżącej rozpoznanie przedmiotowej choroby zawodowej.

Organy orzekające związane treścią tych opinii lekarskich i nie dysponując przeciwdowodami, które mogłyby orzeczenia te podważyć, nie miały podstaw do przyjęcia, że stan zdrowia skarżącej był inny niż przyjęty przez lekarzy orzeczników.

Niesporne jest w sprawie, że pierwsze dolegliwości wystąpiły u skarżącej około 1992 roku czyli 4 lata po ustaniu narażenia zawodowego. Pierwsze zaś badanie spirometryczne (dostępne w zgromadzonej w związku z postępowaniem dokumentacji lekarskiej), które wykazało zaburzenia wentylacyjne płuc typu obturacyjno-restrykcyjnego miało miejsce w 1995 roku, a więc 7 lat po ustaniu narażenia zawodowego. Jak zaś stwierdził w/w Instytut, z medycznego punktu widzenia, nieprawdopodobne jest wystąpienie pierwszych objawów chorobowych astmy, czy przewlekłego zapalenia oskrzeli dopiero po wielu latach od ustania narażenia na czynniki potencjalnie wywołujące przytoczone jednostki chorobowe.

Istotne jest przy tym, że obie w/w jednostki orzecznicze zgodnie stwierdziły, że ustalone okoliczności sprawy, w myśl definicji choroby zawodowej, nie pozwalają na bezsporne lub z wysokim prawdopodobieństwem uznanie związku przyczynowo – skutkowego między stwierdzoną u skarżącej chorobą a warunkami pracy.

W konsekwencji, Sąd orzekający w niniejszej sprawie - nie będąc uprawniony do poddawania analizie materiału dowodowego z medycznego punktu widzenia (por.np wyrok WSA w Warszawie z dnia 19 marca 2007 r., sygn. akt VII SA/Wa 2429/06, wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 listopada 2008 r., sygn. akt VIII SA/Wa 256/08 dostępne w CBOSA), uznał, że organy opierając się na stanowiskach uprawnionych placówek medycznych, rozstrzygnęły sprawę zgodnie z prawem.

Sąd podzielił tym samym stanowisko organów, iż sama praca wykonywana w warunkach narażenia na czynniki szkodliwe, nie jest wystarczającą podstawą do stwierdzenia choroby zawodowej. Niezbędne jest bowiem kliniczne rozpoznanie choroby zawodowej, odpowiadające definicji choroby zawodowej zamieszczonej w cyt. wyżej § 1 omawianego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983r., a takie rozpoznanie choroby nie miało miejsca w niniejszej sprawie.

W konsekwencji powyższego, stwierdzić należy, że organy zasadnie przyjęły brak podstaw do stwierdzenia u skarżącej przedmiotowej choroby zawodowej, co przekłada się na stwierdzenie, że organy w niniejszym postępowaniu – wbrew zarzutom skarżącej, nie naruszyły reguł prowadzenia postępowania dowodowego określonych m.innymi w art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., prawidłowo ustalając istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne, a wyprowadzone z nich wnioski nie wykraczają poza swobodną ocenę dowodów.

Odnosząc się do kolejnego zarzutu skargi, a dotyczącego powiązania dolegliwości zdrowotnych skarżącej z wykonywaną w przeszłości pracą zawodową tj. związku przyczynowego pomiędzy schorzeniami a warunkami środowiska pracy, w którym występowały czynniki chorobotwórcze, to należy stwierdzić, że w tym zakresie - zgodnie z orzecznictwem sądowym - czym innym jest domniemanie zawodowej etiologii choroby będącej normalnym następstwem warunków pracy, dopuszczalne w orzecznictwie sądowo-administracyjnym, a czym innym wyraźne wykluczenie takiego związku przez uprawnione jednostki orzecznicze, co ma miejsce w niniejszej sprawie. W takim wypadku wszelkie domniemania są niedopuszczalne (por. wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2012 r., sygn. akt II OSK 145/12).

W przedmiotowym postępowaniu lekarze orzecznicy po analizie dokumentacji medycznej (obie jednostki orzecznicze) i na podstawie wykonanych badań skarżącej (jednostka orzecznicza I stopnia), nie stwierdzili zmian charakterystycznych dla przedmiotowej choroby zawodowej.

Skarżąca wprawdzie kwestionuje w/w opinie – orzeczenia, tym niemniej tak jak to już wyżej Sąd podkreślił, skarżąca nie przedstawiła dowodów podważających zasadność wydanych opinii orzeczeń lekarskich, co uzasadnia stanowisko o braku podstaw do stwierdzenia ich niewiarygodności lub nierzetelności.

Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, iż wbrew zarzutom skargi, postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone prawidłowo, zgodnie z wymogami procedury administracyjnej, a organy orzekające - zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, wyrażoną w art. 7 k.p.a. - podjęły kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zbierając i rozpatrując w sposób wyczerpujący materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), przy jednoczesnym zachowaniu reguł oceny materiału dowodowego wskazanych w art. 80 k.p.a.

W niniejszej sprawie stan faktyczny został przez organy ustalony prawidłowo, a w związku z tym brak było podstaw do podejmowania dodatkowych działań zmierzających do wyjaśnienia okoliczności sprawy.

W konsekwencji formułowany w skardze zarzut naruszenia przepisów postępowania nie znajduje potwierdzenia w poddanym ocenie materiale dowodowym zawartym w aktach sprawy.

W skardze strona skarżąca podnosi również, że organy nie odniosły się do wszystkich formułowanych przez nią zarzutów i nie podały przyczyn z powodu których argumentom skarżącego odmówiono wiarygodności. Ze stanowiskiem skarżącej nie można się zgodzić, ponieważ z uzasadnień decyzji organów obu instancji wynika, że organy w sposób zgodny z art.107 §3 k.p.a. odniosły się do zarzutów skarżącej formułowanych w toku postępowania administracyjnego (por. str.10 i11 uzasadnienia decyzji organu I-szej instancji – k.173, tom 2 akt administracyjnych oraz str.10,11,12 uzasadnienia decyzji organu odwoławczego – k. 183, tom 3 akt administracyjnych).

Także podnoszone przez skarżącą okoliczności związane m. innymi ze stanem zdrowia, aczkolwiek bardzo istotne z Jej punktu widzenia, nie mogły być uwzględnione przez Sąd z tej to przede wszystkim przyczyny, iż względy społeczne, czy też sprawiedliwości społecznej Sąd ten nie może brać pod uwagę, jako, że dotyczą one sfery pozaprawnej.

Również podniesiony przez skarżącą zarzut, iż w niniejszej sprawie organy naruszyły przepisy postępowanie określające czasokres załatwiania spraw, nie miał istotnego znaczenia.

Skoro zatem podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku, nie stwierdzając przy tym, aby organy w prowadzonym postępowaniu naruszyły – jak zarzuca skarżąca, konstytucyjną zasadę równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 w zw. z art. 7 w zw. z art. 8 Konstytucji R.P.

H.B.9.07.2015 r.