Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 804/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2021-10-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a pkt 2, ust. 5 pkt 1, art. 27 ust. 5 pkt 2 i 5
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Tadeusz Lipiński Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 października 2021 r. sprawy ze skargi J.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz J. K. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z 21 maja 2021 r. J. K. (dalej jako: "skarżąca") zwróciła się do Urzędu Miejskiego o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią K. K. Jednocześnie skarżąca oświadczyła, że w związku z przysługującym jej prawem wyboru jednego ze świadczeń, jako osoba pobierająca zasiłek dla opiekuna rezygnuje z tego zasiłku na rzecz świadczenia pielęgnacyjnego z dniem, w którym organ prowadzący postępowanie poinformuje ją, że jedyną przeszkodą w przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego jest pobieranie zasiłku dla opiekuna.

Decyzją z "[...]" r. działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Główny Specjalista w Departamencie Świadczeń Rodzinnych (dalej jako: "organ I instancji") odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Organ I instancji wyjaśnił, że nie kwestionuje faktycznego sprawowania przez skarżącą opieki nad babcią. Wskazał, że z tytułu tej opieki ma ona ustalone prawo do zasiłku dla opiekuna, co z mocy art. 17 ust. 5 pkt 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 poz. 111, dalej jako: "u.ś.r.") stanowi przesłankę negatywną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jako kolejną przyczynę odmowy wskazał art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność K. K. powstała po ukończeniu przez nią 25. roku życia. Ustalono też, że niepełnosprawna ma zamieszkałego od 30 lat za granicą syna, który miał wylew i trzy tętniaki w mózgu. Drugi syn – ojciec skarżącej - nie żyje. Organ wskazał, że w pierwszej kolejności to na dorosłym dziecku niepełnosprawnej ciąży obowiązek alimentacyjny i to jemu ustawa przyznaje pierwszeństwo w ubieganiu się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Nie ma znaczenia, że z innych przyczyn (np. z powodu zamieszkiwania w innym mieście czy za granicą lub z powodu wykonywania pracy) osoby zobowiązane w pierwszej kolejności takiej opieki nie mogą sprawować. Decydujące są jedynie przyczyny obiektywne, do których ustawa zalicza legitymowanie się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Innego rodzaju okoliczności nie mogą być brane pod uwagę przez organy administracji orzekające w sprawie.

W odwołaniu od powyższej decyzji pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. i art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i nieuwzględnienie, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. doszło do uznania niekonstytucyjności części normy opisanej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz poprzez przyjęcie, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z uprzednio przyznanego zasiłku dla opiekuna, podczas przepisy u.ś.r. powinny być wykładane w ten sposób, że nie zachodzi konieczność rezygnacji z przyznanego już świadczenia przed otrzymaniem zapewnienia organu, że drugie z tych świadczeń rzeczywiście zostanie przyznane. Zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynika sprawy, poprzez błędne ustalenie, że w sprawie nie zaistniały obiektywne i usprawiedliwione przeszkody w sprawowaniu opieki przez syna osoby wymagającej opieki, podczas gdy przebywa on na stałe w Kanadzie i jest osobą schorowaną w podeszłym wieku, zatem nie może zapewnić opieki matce.

Decyzją z w "[...]" r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy", "organ II Instancji"), po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium argumentowało, że odwołanie nie może być uwzględnione, gdyż stoi temu na przeszkodzie przepis art. 17 ust.1 pkt 4 i ust.1a pkt 2 u.ś.r. Skarżąca jako wnuczka nie jest spokrewniona z osobą wymagającą opieki w pierwszym stopniu, ma zatem do niej zastosowanie przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r., stanowiący że osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne pod warunkiem łącznego spełnienia dodatkowych warunków określonych w tym przepisie. Organ odwoławczy podniósł, że zgodnie z art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ( dale jako: "k.r.o."), jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych, obowiązek alimentacyjny obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Zgodnie zaś z art. 132 k.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Co prawda K. K. posiada znaczny stopień niepełnosprawności i wymaga opieki osoby drugiej od 14 lutego 2007 r., jednak przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, będącej wnuczką osoby uprawnionej do opieki, mogłoby nastąpić wyłącznie w razie ustalenia, że jej syn legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tylko w takim przypadku doszłoby bowiem do nabycia przez skarżącą obowiązków alimentacyjnych wobec babci, gdyż obowiązek sprawowania opieki spoczywa w pierwszej kolejności na K. K. – synu osoby niepełnosprawnej.

Organ II instancji nie odniósł się do pozostałych zarzutów odwołania, ponieważ w jego ocenie nie miały one znaczenia dla rozstrzygnięcia.

W skardze na powyższą decyzję wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenie:

a) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

- art. 7, 77 i 80 k.p.a. poprzez błędne ustalenie, że w sprawie nie zaistniały obiektywne i usprawiedliwione przeszkody w sprawowaniu opieki przez syna osoby niepełnosprawnej, podczas gdy przebywa ona stałe w Kanadzie, jest osobą schorowaną (po przebytym wylewie) w podeszłym wieku, co skutkowało wadliwym zastosowaniem art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust.1 pkt 4 u.ś.r.;

- art. 8 § 2 k.p.a. przez bezpodstawne odstąpienie organów bez uzasadnionej przyczyny od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym, a to poprzez odmówienie przyznania świadczenia podczas gdy uprzednio w identycznym stanie faktycznym organ przyznał skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku dla opiekuna;

- art.138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez wadliwe utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, podczas gdy zaistniały przesłanki do zastosowania art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.

b) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez ich wadliwą wykładnię, przez uznanie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje na rzecz wnuczki osoby wymagającej opieki w przypadku, gdy istnieją osoby spokrewnione w pierwszym stopniu nieposiadające orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy formalnego ograniczenia z art. 17 ust. 1a nie można stosować w sytuacji gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów nie może realizować swych obowiązków , a realizuje je inna osoba.

Podnosząc powyższe zarzuty pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji, zasądzenie kosztów postępowania i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu podniósł,, że organy zbyły milczeniem fakt, że syn osoby wymagającej opieki praktycznie nie utrzymuje kontaktów z matką, poza telefonowaniem kilka razy w roku. Przebywa on na stałe w Kanadzie i jest osobą schorowaną, co stanowi obiektywną i usprawiedliwiona przeszkodę w sprawowaniu opieki nad matką. Podkreślił, że decyzją z "[...]" r. organ I instancji przyznał skarżącej świadczenie pielęgnacyjne a decyzją z "[...]" r. zasiłek dla opiekuna, co świadczy o uznaniu przez organ zaistnienia okoliczności uniemożliwiających sprawowanie opieki przez syna osoby niepełnosprawnej. Skoro organ przyznał powyższe świadczenia skarżącej, to uznał spełnienie przez nią wymaganych prawem przesłanek dla uzyskania świadczeń. Stan faktyczny sprawy nie uległ zmianie, zatem organ zaprzecza sam sobie odmawiając obecnie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, co pozostaje w sprzeczności z art. .8 § 2 k.p.a. Wskazał także , że mając na względzie art. 132 k.r.o., należy uznać, że syn osoby wymagającej opieki, wskutek przebywania na stałe za granicą i złego stanu zdrowia, nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu, względnie uzyskanie od niego na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub jest połączone z nadmiernymi trudnościami. Oznacza to, że z obiektywnych i usprawiedliwionych przyczyn nie jest on w stanie opiekować się matką, co z kolei powoduje aktualizacje obowiązku alimentacyjnego dalszych krewnych – w tym wypadku skarżącej.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wniosło też o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. Ponownie podkreśliło, że warunkiem koniecznym do skutecznego ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r jest przynależność wnioskodawcy do kręgu osób obciążonych wobec osoby wymagającej opieki obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów k.r.o., przy czym dopiero w przypadku gdy nie ma osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności lub legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, inne osoby niż spokrewnione w pierwszym stopniu mogą ubiegać się o to świadczenie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 i art.120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, dalej jako: "p.p.s.a."), na zgodny wniosek obu stron.

W myśl art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mających wpływ na wynik sprawy - art. 145 p.p.s.a. W myśl art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy.

Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie wskazać należy, że zasadny był zarzut odwołania, do którego organ odwoławczy się nie odniósł, dotyczący wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, w którym to wyroku przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Zatem art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia.

Skarżąca uprzednio korzystała z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią, które wygasło z mocy prawa z dniem 1 lipca 2013 r. i od 2014 r. korzysta z tytułu sprawowanej opieki z prawa do zasiłku dla opiekuna. Zgodnie z ustawą z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2020 r. poz. 1297) zasiłek dla opiekuna przysługuje osobie, jeżeli decyzja o przyznaniu jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wygasła z mocy prawa na podstawie art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1548 oraz z 2013 r. poz. 1557) z dniem 1 lipca 2013 r. (art. 2 ust.1 ustawy). Zgodnie z art. 2 ust. 2 pkt 2 tej ustawy zasiłek dla opiekuna przysługuje od dnia wejścia w życie ustawy, jeżeli osoba spełnia warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego określone w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012 r. Prawo do zasiłku dla opiekuna ustalało się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony. Skarżąca skorzystała z uprawnienia do zasiłku dla opiekuna, który został jej przyznany bezterminowo. Unormowania te w istocie zapewniły skarżącej kontynuację wygasłego z mocy prawa świadczenia na warunkach obowiązujących w dacie nowelizacji przepisów. Okoliczność ta nie uniemożliwia jednak skarżącej ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne na nowych zasadach. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do m.in. zasiłku dla opiekuna. Stosownie zaś do art. 27 ust. 5 pkt 2 i 5 u.ś.r. w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami. Unormowania te mają zapobiec kumulatywnemu pobieraniu świadczeń przysługujących z tego samego powodu, czyli z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym członkiem rodziny, wymagającym stałej lub długotrwałej opieki. Skarżąca składając wniosek o świadczenie pielęgnacyjne jednocześnie wskazała, że rezygnuje z zasiłku dla opiekuna od momentu, w którym organ poinformuje ją, że jedyną przeszkodą w przyznaniu jej wnioskowanego świadczenia jest pobieranie przez nią tego zasiłku. Z akt sprawy nie wynika jednak, żeby organ nadał bieg temu wnioskowi, gdyż uznał, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje skarżącej z innych przyczyn.

W rozpoznawanej sprawie podstawę prawną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 w z wz. z art. 17 ust. 1a u.ś.r.

Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Odnosząc się do treści art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. wyjaśnić należy, że kierując się literalnym brzmieniem art. 17 ust. 1a u.ś.r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie przyjmował w części dotychczasowych rozstrzygnięć, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom spokrewnionym w dalszym stopniu jest ustalenie, że osoby spokrewnione w bliższym stopniu legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wykładnia językowa przepisu art. 17 ust. 1a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Stanowisko to zostało zanegowane przez Naczelny Sąd Administracyjny (vide: wyrok z 7 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2831/19, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"). NSA uznał, że wykładnia językowa przytoczonych przepisów narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Zdaniem NSA formalistyczna wykładnia omawianych przepisów mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Dlatego NSA przyjął, że formalnego ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 1a u.ś.r., nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inny krewny. Takie samo stanowisko NSA zajął w wyrokach z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1939/18 oraz z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16. Za zasadnością tej linii orzeczniczej opowiedział się też Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1115/19 i z 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2161/20, (publ. w CBOSA), w których potwierdził, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności.

Odmienne stanowisko zajął natomiast Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 371/21 (publ. w CBOSA), uznając że rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 1a u.ś.r. potwierdzają dyrektywy systemowe i celowościowe. Według składu orzekającego NSA błędne jest stanowisko, że wykluczenie wnuka z kręgu osób upoważnionych do świadczenia, gdy członkowie rodziny spokrewnieni w pierwszym stopniu nie mogą wykonywać opieki z innych powodów, niż stwierdzona orzeczeniem niepełnosprawność w stopniu znacznym, narusza standardy Konstytucji. Osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagająca opieki, nie może być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli są inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, chyba, że osoby te legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W konsekwencji NSA uznał, że nie było potrzeby prowadzenia dalszego postępowania wyjaśniającego, gdyż zakres postępowania dowodowego w danej sprawie wyznaczają przesłanki prawa materialnego.

Przytoczone orzeczenia uwidaczniają rozbieżną interpretację art. 17 ust. 1a u.ś.r. w judykaturze. Skład orzekający Kolegium w zaskarżonej decyzji, jak wnioskować można, podzielił stanowisko i argumenty powołane właśnie w cytowanym wyroku NSA z 17 czerwca 2021 r., uznając, że już sam fakt nielegitymowania się orzeczeniem o niepełnosprawności przez pełnoletniego syna osoby niepełnosprawnej, dyskwalifikuje wniosek skarżącej.

W ocenie Sądu, w realiach niniejszej sprawy, nie można było poprzestać tylko na literalnym brzmieniu art. 17 ust. 1a u.ś.r. Przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni językowej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w sytuacji, gdy bliżsi krewni legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenie wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinno mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym – tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (tak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z 5 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 320/18 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 382/21, publ. w CBOSA). Przy ocenie, czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do świadczenia alimentacyjnego nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi należy zastosować kryterium obiektywne, tzn. że dla przeciętnego obserwatora jest oczywiste, że osoba zobowiązana nie jest w stanie wypełniać obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z 4 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1947/20, CBOSA).

Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z treści art. 129 § 1 k.r.o. wynika zaś, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi; krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 2). Natomiast zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Przyjmuje się, że obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonych rzeczy, albo na osobistych staraniach. W przypadku ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ustawodawca sprecyzował tylko jedną obiektywną przesłankę, która uzasadnia przyjęcie, że obowiązek alimentacyjny przeszedł na dalszych krewnych, jest to fakt legitymowania się przez osobę spokrewnioną w bliższym stopniu orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca wskazał przez to, że tylko względy zdrowotne mogą zwalniać z obowiązku alimentacyjnego w kontekście prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W szczególności nie może uzasadniać przyjęcia zaistnienia obiektywnej przeszkody do sprawowania opieki okoliczność pozostawania w zatrudnieniu przez zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności, gdyż rezygnacja z zatrudnienia jest jednym z warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Tak samo inne pobudki ekonomiczne nie mogą usprawiedliwiać uchylania się od zapewnienia opieki przez bliższych krewnych i przejścia prawa do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne na dalszych krewnych, gdyż świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem socjalnym, jego celem jest dostarczenie środków utrzymania osobom, które zrezygnują z własnej aktywności, aby wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego. Nie stanowi też obiektywnej przeszkody do sprawowania opieki sam fakt zamieszkiwania w pewnej odległości od osoby niepełnosprawnej. Pod uwagę mogą być brane tylko względy obiektywne, z powodu których krewny pierwszego stopnia nie byłby w stanie sprawować osobistej opieki, nawet gdyby zrezygnował z własnej aktywności.

W rozpoznawanej sprawie należało więc ustalić czy po stronie syna niepełnosprawnej zachodzą obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki nad matką, gdyż z akt sprawy jednoznacznie wynika, że od 2011 r. jedyną osobą faktycznie sprawującą opiekę na 83–letnią osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym posiadającą wskazania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, jest skarżąca.

W związku z tym uwzględnić należy, że syn skarżącej K. K. od 30 lat zamieszkuje w Kanadzie i z matką kontaktuje się jedynie telefonicznie kila razy w roku. Jak wskazała skarżąca, kilka lat temu przeszedł wylew, miał 3 tętniaki mózgu, co ewentualnie mogłoby go uprawniać do ubiegania się o ustalenie stopnia niepełnosprawności, zgodnie z polskim prawodawstwem. Niemniej jednak trudno wymagać, aby osoba od kilkudziesięciu lat zamieszkująca poza granicami kraju miała jakiekolwiek powody, aby o takie orzeczenie się starać, zwłaszcza że do Polski nie przyjeżdża. Taką wieloletnią nieobecność, zamieszkiwanie na innym kontynencie i brak kontaktów osobistych z matką można w okolicznościach rozpoznawanej sprawy uznać za spełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1a u.ś.r. , a mianowicie, że nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, co z kolei skutkuje zaktualizowaniem się, w oparciu o art. 132 k.r.o., obowiązku alimentacyjnego wnuczki czyli skarżącej. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę o zbliżonym stanie faktycznym, w wyroku z dnia 4 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1947/20 ( dostępny w CBOSA) stwierdził: "W związku z tym, że zaktualizował się w oparciu o przepis art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności skarżącego względem jego babci, gdyż nie ma syna zainteresowanej, który zamieszkuje na innym kontynencie i nie może sprawować opieki nad matką, uznać należało (...), że nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Z tych przyczyn w związku ze spełnieniem innych przesłanek materialnych nabycia świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r., skarżący winien być uznany za osobę uprawnioną do żądanego świadczenia pielęgnacyjnego. Odmienna ocena tych okoliczności prowadziłaby do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby faktycznie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny będącej jego krewnym w linii prostej, co naruszałoby fundamenty aksjologiczne całego systemu prawa polskiego i byłoby sprzeczne z celem przepisów u.ś.r."

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w całości ten pogląd podziela.

Z podanych przyczyn Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji uwzględnią treść art. 153 p.p.s.a. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań. Przede wszystkim organy orzekające wezmą pod uwagę fakt, że skarżąca od 2011 r. otrzymuje świadczenia związane z opieką nad niepełnosprawna w stopniu znacznym babcią i ustalą, czy zakres sprawowanej opieki uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a następnie, jeśli okaże się, że jedyną przeszkodą w uzyskaniu świadczenia pielęgnacyjnego jest pobieranie zasiłku dla opiekuna, poinformują o tym skarżącą, aby umożliwić jej rezygnację z tego zasiłku.

O zwrocie kosztów postępowania od organu na rzecz skarżącej obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 480 zł orzeczono po myśli art. 200 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c). rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t. j. Dz. U. z 2018 r., poz. 265)