Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 568/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2021-09-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 16a ust. 2-5, art. 20 ust. 3, art. 31
journal: Dz.U. 2003 nr 228 poz 2255
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Michał Ruszyński Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Piątek (spr.) Asesor WSA Kamila Karwatowicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym w dniu 2 września 2021 r. sprawy ze skargi A.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie uznania specjalnego zasiłku opiekuńczego za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] r., nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lipca 2020 r., nr [...], działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Funduszu Alimentacyjnego w Centrum Pomocy Rodzinie na podstawie art. 163 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm., dalej jako k.p.a.) w związku z art. 3 pkt 1 lit. a, b, c tiret 29, pkt 16, pkt 23 lit. c, pkt 24 lit. c, art. 5 ust. 2, ust. 4, ust. 4b, art. 16a ust. 2-5, art. 20 ust. 3, art. 32 ust. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej jako u.ś.r.), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz z zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466), rozporządzenia rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2018 r., poz. 1497) uchylił decyzję nr [...] z dnia [...] grudnia 2019 r. dotyczącą ustalenia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad G.M.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że na podstawie decyzji [...] z dnia [...] grudnia 2019 r. A.W. nabyła prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad G.M. Organ ustalił, że dochód A.W. za 2018 r. obejmuje kwotę zwrotu z tytułu niewykorzystanej ulgi na dzieci w wysokości 2.224,08 zł. Z kolei dochód A.W. za 2018 r. z działalności podlegającej opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne ustalono na poziomie 28.815,08 zł. Organ podał, że działalność gospodarcza jest zawieszona, co nie kwalifikuje do utraty dochodu, bowiem katalog dochodu utraconego nie przewiduje utraty dochodu w tym przypadku (art. 3 pkt 23 f u.ś.r.). Organ wskazał, że w związku z zatrudnieniem (od dnia [...] listopada 2019 r.) A.W. w rodzinie strony nastąpiło uzyskanie dochodu, Okoliczność ta spowodowała konieczność ponownego ustalenia dochodu rodziny z zastosowaniem przepisów o uzyskaniu dochodu i tym samym konieczność ponownego ustalenia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. W tej sytuacji organ uznał, że dochód rodziny za 2018 r. wyniósł: 47.604,60 zł (16.565,44 zł dochodu G.M. + 2224,08 zł kwoty zwrotu za 2018 r. + 28.815,08 zł dochodu A.W. z działalności gospodarczej) : 12 miesięcy = 3.967,05 zł +1599,34 zł (dochód za grudzień 2019 r. A.W.) = 5.566,39 zł : 5 osób = 1.113,28 zł. Dochód rodziny w przeliczeniu na osobę przekracza ustawowe kryterium dochodowe wynoszące 764 zł na osobę o kwotę 349,28 zł, zatem specjalny zasiłek opiekuńczy na G.M. nie należy się w okresie od [...] stycznia 2020 r. do [...] marca 2020 r.

Organ wskazał, że w związku z urodzeniem się dziecka. M.W. przeliczono dochody rodziny uwzględniając dodatkowego członka rodziny. Dochód rodziny za 2018 r. od. [...].04.2020 r. wyniósł: 47.604,60 zł (16 565,44 zł dochodu G.M. + 2224,08 zł kwoty zwrotu za 2018 r. + 28.815,08 zł dochodu A.W. z działalności gospodarczej) : 12 miesięcy = 3.967,05 zł +1599,34 zł (dochód za grudzień 2019 r, A.W.) 5.566,39 zł : 6 osób = 927,73 zł. W konsekwencji dochód rodziny skarżącej w okresie od dnia [...] stycznia 2020 r. do [...] czerwca 2020 r. przekraczał ustawowe kryterium dochodowe wynoszące 764,00 zł.

Na skutek złożonego przez stronę odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania organowi I instancji.

Kolegium stwierdziło, że mając na uwadze złożoność sytuacji faktycznej w trakcie prowadzonego postępowania organ winien szczegółowo przeanalizować i uwzględnić wyjątkowe okoliczności sprawy i na tej podstawie ustalić czy przy ustalaniu dochodów rodziny skarżącej winny być brane pod uwagę także odchody osiągane przez jej współmałżonka, mimo, że już od 2018 r. toczy się sprawa rozwodowa i sąd udzielił w tej sprawie zabezpieczenia wskazując miejsce pobytu jednej z córek przy ojcu, a drugiej przy matce. Nadto organ podał, że według stanowiska skarżącej sąd nie zasądził na rzecz córki, której miejsce pobytu ustalone jest przy matce, alimentów od jej męża. Organ II instancji zwrócił uwagę, że postępowanie rozwodowe z różnych powodów może trwać wiele lat i trudno uznać, że współmałżonek będzie łożył przez ten okres na utrzymanie rodziny, czy dziecka w przypadku gdy brak jest postanowienia sądu w tym zakresie.

Decyzją z dnia [...] października 2020 r., nr [...], działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Funduszu Alimentacyjnego w Centrum Pomocy Rodzinie na podstawie art. 105 § 1 k.p.a., art. 32 ust. 2 u.ś.r. umorzył postępowanie wszczęte w dniu [...].06.2020 r. w sprawie uchylenia decyzji nr [...] z dnia [...] grudnia 2019 r. dotyczącej ustalenia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad G.M.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w trakcie prowadzonego postępowania dowodowego ustalono, że A.W. pracował w firmie "E. w okresie od [...].11.2019 r. do [...].07.2020 r. Od [...].08.2020 r. zaistniała zatem instytucja dochodu utraconego (art. 5 ust. 4 u.ś.r.). W związku z powyższym nie zachodzi podstawa do uchylenia decyzji przyznającej prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Organ stwierdził również, że nie jest możliwe uchylenie decyzji wstecz ze skutkiem ex tunc, a zatem postępowanie wszczęte [...].06.2020 r. podlega umorzeniu, a zastosowanie będzie miała jedynie instytucja ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Decyzją z dnia [...] lutego 2021 r., nr [...], działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Funduszu Alimentacyjnego w Centrum Pomocy Rodzinie na podstawie art. 104, art. 107 k.p.a. w związku z art. 3 pkt 1 lit. a , b, c tiret 29, pkt 16, pkt 23 lit. c, pkt 24 lit. c, art. 5 ust. 2, ust. 4, ust. 4b, art. 16a, art. 20 ust. 3, rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz z zakresu informacji, jakie maja być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466), rozporządzenia rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2018 r., poz. 1497) uznał specjalny zasiłek opiekuńczy wypłacony A.W. w związku z koniecznością opieki nad G.M., w okresie od [...].01.2020 r. do [...].06.2020 r. za świadczenia nienależnie pobrane w łącznej kwocie 3.720 zł i zobowiązał A.W. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, iż na podstawie decyzji [...] z dnia [...] grudnia 2019 r. A.W. nabyła prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad G.M. Organ ustalił, ze za 2018 r. A.W. obejmuje kwotę zwrotu z tytułu niewykorzystanej ulgi na dzieci w wysokości 2.224,08 zł. Z kolei dochód A.W. za 2018 r. z działalności podlegającej opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne ustalono na poziomie 28.815,08 zł. Organ podał, że działalność gospodarcza jest zawieszona, co nie kwalifikuje do utraty dochodu, bowiem katalog dochodu utraconego nie przewiduje utraty dochodu w tym przypadku (art. 3 pkt 23 f u.ś.r.).

Organ stwierdził, że z uwagi na definicję legalną zawartą w art. 3 pkt 16 u.ś.r. A.W. należy zaliczyć do rodziny i a tym samym również jego dochód. Dopóki bowiem pomiędzy małżonkami nie zostanie orzeczony prawomocnie rozwód, pozostają oni w dalszym ciągu rodziną, nawet jeżeli wspólnie nie zamieszkują.

Organ podał, że w związku z zatrudnieniem (od dnia [...] listopada 2019 r.) A.W. w rodzinie strony nastąpiło uzyskanie dochodu. Okoliczność ta spowodowała konieczność ponownego ustalenia dochodu rodziny z zastosowaniem przepisów o uzyskaniu dochodu i tym samym konieczność ponownego ustalenia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. W tej sytuacji organ uznał, że dochód rodziny za 2018 r. wyniósł: 47.604,60 zł (16.565,44 zł dochodu G.M. + 2224,08 zł kwoty zwrotu za 2018 r. + 28.815,08 zł dochodu A.W. z działalności gospodarczej) : 12 miesięcy = 3.967,05 zł + 1599,34 zł (dochód za grudzień 2019 r. A.W.) = 5.566,39 zł : 5 osób = 1.113,28 zł. Dochód rodziny w przeliczeniu na osobę przekracza ustawowe kryterium dochodowe wynoszące 764 zł na osobę o kwotę 349,28 zł, zatem specjalny zasiłek opiekuńczy na G.M. nie należy się w okresie od [...].01.2020 r. do [...].03.2020 r.

Organ wskazał, że w związku z urodzeniem się dziecka. M.W. przeliczono dochody rodziny uwzględniając dodatkowego członka rodziny. Dochód rodziny za 2018 r. od. [...].04.2020 r. wyniósł: 47.604,60 zł (16 565,44 zł dochodu G.M. + 2224,08 zł kwoty zwrotu za 2018 r. + 28.815,08 zł dochodu A.W. z działalności gospodarczej) : 12 miesięcy = 3.967,05 zł +1599,34 zł (dochód za grudzień 2019 r, A.W.) 5.566,39 zł : 6 osób = 927,73 zł. W konsekwencji dochód rodziny skarżącej w okresie od dnia [...] stycznia 2020 r. do [...] czerwca 2020 r. przekraczał ustawowe kryterium dochodowe wynoszące 764,00 zł.

W dalszej kolejności organ I instancji wskazał na przepis art. 30 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r określający, że świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części. Organ wskazał, iż w decyzji z [...] grudnia 2019 r. strona została pouczona, iż w przypadku uzyskania zatrudnienia, strona jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu. Z powyższych względów organ uznał, że specjalny zasiłek opiekuńczy wypłacany w okresie, gdy przekroczone zostało kryterium dochodowe, tj. od [...] stycznia 2020 r. do [...] czerwca 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym w kwocie 3.720 zł i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi.

Na skutek złożonego przez A.W. odwołania decyzją z dnia [...] kwietnia 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również jako SKO), działając na podstawie art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 570), art. 138 § 1 pkt. 1 k.p.a. oraz art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 ust. 8 u.ś.r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

SKO wskazało na przepis art. 30 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r określający, że świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części.

Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że decyzja z dnia [...] grudnia 2019 r. przyznająca A.W. prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego zawiera pouczenie, iż zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. , w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne.

Organ II instancji wskazał, że mąż skarżącej Pan A.W. z dniem [...] listopada 2019 r. podjął pracę w Przedsiębiorstwie E. i z tego tytułu otrzymał w miesiącu grudniu wynagrodzenie w wysokości 1.599, 34 zł. SKO podzieliło ustalenia organu I instancji dotyczące dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę. Dochód rodziny skarżącej w okresie od dnia [...] stycznia 2020 r. do [...] czerwca 2020 r. przekraczał ustawowe kryterium dochodowe wynoszące 764,00 zł na osobę (A.W. utracił zatrudnienie w firmie "E." z dniem [...] lipca 2020 r.). W tej sytuacji w ocenie SKO organ I instancji zasadnie uznał, że specjalny zasiłek opiekuńczy wypłacany w okresie, gdy przekroczone zostało kryterium dochodowe, tj. od [...] stycznia 2020 r. do [...] czerwca 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym w kwocie 3.720 zł i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi. Organ odwoławczy podzielił również stanowisko organu I instancji o zaliczeniu dochodu A.W. do dochodu rodziny.

Od powyższej decyzji A.W. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. zarzucając:

1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3 pkt. 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że w sytuacji, gdy małżonkowie pozostają w długotrwałej separacji faktycznej, co potwierdzone - jest orzeczeniem sądowym przyznającym na czas trwania procesu opieki nad jedną córką matce, a nad drugą córką ojcu, mąż skarżącej jest członkiem rodziny w rozumieniu ustawy;

2. naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 k.p.a. poprzez błędną oceną materiału dowodowego sprawy i przyjęcie, że skarżąca jest członkiem jednej rodziny z A.W., podczas gdy od 2018 r. trwa postępowanie rozwodowe i strony nie mieszkają razem.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji oraz o umorzenie postępowania.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.). Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).

W ocenie Sądu skarga zasługuje na uwzględnienie, choć z innych przyczyn niż w niej podniesione. Zaskarżonym rozstrzygnięciem Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji ustalającą nienależnie pobrane świadczenia rodzinne za okres od dnia [...] stycznia 2020 r. do dnia [...] czerwca 2020 r. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięć organów stanowił art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 u. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Okres zasiłkowy – stosownie do art. 3 pkt 10 u.ś.r. – oznacza to okres od dnia 1 listopada do dnia 31 października następnego roku kalendarzowego, na jaki ustala się prawo do świadczeń rodzinnych. Świadczenie, którego dotyczyła decyzja z dnia [...] grudnia 2019 r. było świadczeniem przyznanym na okres od [...] listopada 2019 r. do [...] października 2020 r., natomiast u podstaw stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego leżało ustalenie organów, że wskutek zmiany sytuacji dochodowej strony przekroczone zostało kryterium dochodowe, o którym stanowi art. 5 ust. 1 u.ś.r. (wynoszące 764,00 zł na osobę), w związku z czym skarżąca utraciła prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Ustalając dochód rodziny skarżącej należało mieć na uwadze, że zgodnie z art. 3 pkt 2 i 2a u.ś.r. dochodem rodziny jest suma dochodów członków rodziny, zaś dochodem członka rodziny - przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 4-4c. Zgodnie z art. 3 pkt. 16 u.ś.r. pojęcie rodziny – oznacza odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2019 r. poz. 1818); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko.

W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko w myśl którego ustawodawca określając pojęcie rodziny, uwzględnia status prawny, nie zaś stan faktyczny lub przesłankę wspólnego gospodarowania. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w ogóle nie przewidują możliwości badania faktycznych okoliczności dotyczących statusu rodziny dotyczących na przykład wspólnego gospodarowania. Zatem małżonkowie - niezależnie od panujących między nimi stosunków - są członkami rodziny. W związku z tym przy ustalaniu dochodu rodziny organ powinien uwzględnić dochody wszystkich jej członków. Okoliczność, iż małżonkowie pozostają w faktycznej separacji, nie ma zatem żadnego znaczenia i słuszne było stanowisko organów, iż żona skarżącego nie może zostać wyłączona ze składu rodziny, o której mowa w art. 3 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skoro nawet małżonkowie (a więc osoby będące w związku małżeńskim) nie pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym, stanowią "rodzinę" w rozumieniu art. 3 pkt 16 u.ś.., a "dochodem rodziny" w rozumieniu art. 3 pkt 2 ustawy są dochody członków rodziny, to znaczy, że ustalając dochód rodziny, należy uwzględnić również dochód małżonka niezamieszkującego wspólnie z mężem i jego matką i niepozostającego z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. Definicja ustawowa "rodziny", zamieszczona w art. 3 pkt 16 u.ś.r., nie zawiera zwrotów niedookreślonych i nie pozostawia miejsca na ich swobodną interpretację. Warunkiem istnienia rodziny nie jest wspólne zamieszkiwanie, wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego, wspólność w zakresie budżetu domowego czy wzajemne stosunki między członkami rodziny. Definicja ta nie łączy pojęcia "rodzina" z pokrewieństwem czy obowiązkiem alimentacyjnym. "Rodzinę" tworzą wymienione w przepisie podmioty. Tym samym wobec legalnego zdefiniowania pojęcia rodziny odnoszącego się m.in. do małżonków, to dla tego pojęcia bez znaczenia jest kwestia umów o rozdzielności majątkowej, czy też intercyzy. Takie umowy nie mają wpływu na ich status prawny, są bowiem małżeństwem, a art. 3 pkt 16 u.ś.r. wyraża się o nich małżonkowie (wyrok NSA z dnia 18 grudnia 2018 r., I OSK 1806/18, wyrok NSA z dnia 16 maja 2019 r., I OSK 2543/17, ww.orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej CBOSA). Odnosząc powyższe wywody do stanu faktycznego sprawy, należy stwierdzić, że organy zasadnie uznały, że skarżąca i jej maż A.W. stanowią rodzinę w rozumieniu art. 3 pkt 16 u.ś.r.

Świadczenie rodzinne, które zostało objęte decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r. dotyczyło okresu od dnia [...] listopada 2019 r. do dnia [...] października 2020 r., w związku z czym tzw. rokiem bazowym (rokiem poprzedzającym okres zasiłkowy), z którego dochód należało uwzględnić przy przyznawaniu świadczenia był rok kalendarzowy 2018.

W ocenie Sądu w sposób wadliwy ustalono dochód męża skarżącej za 2018 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 28.815,08 zł. Z akt sprawy wynika, że prowadzona przez A.W. działalność gospodarcza została zawieszona od dnia [...] października 2018 r. (informacja z systemu CEIDG). Sąd nie podziela stanowiska organów, że zawieszenie działalności gospodarczej nie oznacza utraty dochodu. Zgodnie z art. 5 ust. 4 u.ś.r. w przypadku utraty dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy lub po tym roku, ustalając ich dochód, nie uwzględnia się dochodu utraconego. W myśl art. 3 pkt 22 u.ś.r. ilekroć w ustawie jest mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej – oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, (...) a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Innymi słowy zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową jest też prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Z kolei przepis art. 3 pkt 23 lit. c u.ś.r. wskazuje, że utratą dochodu jest utrata dochodu spowodowana utratą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skoro A.W. z końcem 2018 r. utracił dochody z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej, to doszło do utraty dochodu w rozumieniu art. 3 pkt 23 lit. c u.ś.r. Zdaniem Sądu wprawdzie przepis art. 3 pkt 23 lit. f u.ś.r. uznaje za utratę dochodu utratę dochodu spowodowaną wykreśleniem z rejestru pozarolniczej działalności gospodarczej lub zawieszeniem jej wykonywania w rozumieniu art. 16b ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017 r. poz. 2336 oraz z 2018 r. poz. 650) lub art. 36aa ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778 oraz z 2018 r. poz. 106, 138, 357, 398 i 650), to nie oznacza jednak, że nie należy za utratę dochodu uznawać utraty dochodu w sytuacji, gdy na skutek zawieszenia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej członek rodziny przestaje uzyskiwać dochody z tego tytułu. Sąd podziela pogląd, iż poza przypadkiem wynikającym z art. 3 pkt 23 lit. f u.ś.r. utratę dochodu - w rozumieniu art. 3 pkt 23 u.ś.r. - należy wiązać także z utratą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, tj. z utratą możliwości wykonywania działalności gospodarczej, połączoną z utratą dochodów z tego źródła (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2019 r., wyrok WSA w Kielcach z 20 grudnia 2017 r., II SA/Ke 772/17, wyrok WSA w Warszawie z 19 sierpnia 2016 r., I SA/Wa 841/16, CBOSA). W związku z utratą dochodu organy nie powinny uwzględnić dochodu za 2018 r. uzyskanego przez A.W. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.

Nadto w ocenie Sądu za takim stanowiskiem przemawia również inna okoliczność. Nie ulega wątpliwości, że ustawodawca przy ustalaniu kryterium dochodowego jak bazę traktuje rok kalendarzowy poprzedzający rok świadczeniowy. Jednakże należy mieć również na uwadze regulację zawartą w art. 5 ust. 4-4 c (art. 3 pkt 2a u.ś.r.). Przepis art. 5 ust. 4a. u.ś.r. stanowi, że w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, ustalając dochód członka rodziny, osoby uczącej się lub dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, osiągnięty w tym roku dochód dzieli się przez liczbę miesięcy, w których dochód ten był uzyskiwany, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. W myśl zaś art. 5 ust. 4b. u.ś.r. w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Przy czym zgodnie z art. 5 ust. 4c u.ś.r. przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu nie stosuje się do dochodu z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i dochodu z tytułu wyrejestrowania lub rozpoczęcia pozarolniczej działalności gospodarczej, jeżeli członek rodziny, osoba ucząca się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego utracili dochód z tych tytułów i w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu, uzyskali dochód u tego samego pracodawcy lub zleceniodawcy, lub zamawiającego dzieło lub ponownie rozpoczęli pozarolniczą działalność gospodarczą.

Zwrócić należy uwagę, że zastosowanie przepisu art. 5 ust. 4a (analogicznie w przypadku art. art. 5 ust. 4 b u.ś.r.) obwarowane zostało jeszcze dodatkową przesłanką, pozwalającą na doliczenie do dochodu danej osoby dochodu uzyskanego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, tj. zaistnieniem przesłanki kontynuacji uzyskiwania tego dochodu w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Oznacza to, że uzyskiwanie dochodu określonego rodzaju musi być kontynuowane w okresie świadczeniowym, na który jest ustalane lub weryfikowane prawo do świadczeń rodzinnych. Wskazana regulacja ma na celu jak najdalej idące urealnienie danych dotyczących dochodów beneficjentów świadczeń rodzinnych na datę przyznawania świadczeń lub na datę weryfikacji prawa do świadczeń, w różnych, odmiennych stanach faktycznych. Dotyczy to np. właśnie osiągnięcia dochodu w okresie pobierania świadczeń przez krótki tylko okres, co w istocie nie ma wpływu na sytuację materialną rodziny w całym okresie pobierania świadczeń. Wprowadzenie do ustawy pojęć dochodu uzyskanego jak i dochodu utraconego służyło urealnieniu dochodu rodziny w dacie przyznawania świadczeń ale także w okresie faktycznego ich pobierania. Poza dochodem z roku "bazowego", tj. poprzedzającego rok świadczeniowy, ustawodawca przy ustalaniu kryterium dochodowego uznał, że z uwagi na możliwą dynamikę sytuacji dochodowej w rodzinach, niezbędne jest ustalenie, czy na dzień orzekania przez organy nie doszło do takich istotnych zmian, które nakazują zastosowanie instytucji dochodu utraconego i uzyskanego. Celem wprowadzenia tych pojęć było nadto umożliwienie weryfikacji, czy już po przyznaniu świadczenia, w trakcie jego pobierania, nie nastąpiły w sytuacji dochodowej rodziny zmiany skutkujące brakiem podstaw do pobierania świadczenia. Z powyższego wynika, że ustawodawca miał na celu ustalenie dochodu na osobę w rodzinie w sposób jak najbardziej odzwierciedlający aktualny poziom tego dochodu (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 22 lutego 2019 r., II SA/Rz 1434/18, wyrok WSA w Krakowie z dnia 19 lutego 2020 r., III SA/Kr 1307/19, CBOSA). W rozpoznawanej sprawie organy nie wykazały, że zasada kontynuacji dochodu uzyskanego przez A.W. z tytułu działalności gospodarczej faktycznie miała miejsce. Tym samym za co najmniej przedwczesne należy uznać ustalenie orzekających w sprawie organów, że nastąpiło przekroczenie kryterium dochodowego warunkującego przysługiwanie prawa do świadczeń rodzinnych, tj. 764 zł w przeliczeniu na osobę w rodzinie.

Wskazać również trzeba, że w ocenie Sądu istotne zastrzeżenia budzi ustalenie organów, że skarżąca nienależnie pobrała świadczenia rodzinne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Wymaga podkreślenia, że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że przez nienależnie pobrane świadczenie należy rozumieć jedynie takie świadczenie, które zostało pobrane przez osobę, jakiej można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Stwierdzenie, że określona osoba pobrała takie świadczenia w sposób nienależny wymaga wykazania przez organy administracji, że podmioty te miały świadomość co do zaistnienia okoliczności mających wpływ na przyznanie tego świadczenia i pomimo tego przedstawiły organowi nieprawdziwe informacje lub nie poinformowały o zmianie sytuacji materialnej bądź osobistej. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma więc świadomość osoby lub osób pobierających świadczenie. Wskazane wyżej przesłanki odwołują się zatem do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Wynika to z faktu, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz "świadczenia nienależnie pobranego" (art. 30 ust. 2 pkt 1-5 u.ś.r.). Nie są to pojęcia tożsame, gdyż "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyroki NSA: z 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09, z 27 października 2010 r., I OSK 981/10, z19 lipca 2016 r., I OSK 3263/14, CBOSA). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyroki WSA: z 20 kwietnia 2017 r., III SA/Kr 205/17; z 9 sierpnia 2018 r., IV SA/Gl 229/18, CBOSA). Zwrot obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 20 lutego 2020 r., II SA/Łd 787/19, CBOSA). Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Niewątpliwie, przesłanki wskazane w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Dlatego też w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (wyrok NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., I OSK 751/16, CBOSA).

Zdaniem Sądu nie można uznać, że orzekające w sprawie organy wykazały, że nieuprawnione pobranie świadczenia rodzinnego nastąpiło z "winy" skarżącej i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Organy odwołały się bowiem jedynie do treści pouczenia zawartego w decyzji przyznającej specjalny zasiłek opiekuńczy i regulacji zawartej w art. 25 ust. 1 u.ś.r. zgodnie z którą, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Należy podnieść, że ocena czy wypłacone świadczenia mogą zostać uznane za świadczenie nienależnie pobrane za każdym razem musi być dokonywana z uwzględnieniem specyficznych okoliczności konkretnej sprawy. W analizowanej sprawie nie można pominąć, że skarżąca pozostaje z mężem A.W. w separacji, nie prowadzi z nim wspólnego gospodarstwa domowego, toczy się postępowanie o rozwód.

Mając na uwadze powyższe uwagi należy stwierdzić, że orzekające w sprawie naruszyły prawo materialne (art. 5 ust. 4, art. 5 ust. 4a, art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.), które miało wpływ na wynik sprawy. Organy dopuściły się również naruszenia prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.

Z powyższych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję. Ponownie rozpoznając sprawę organ będzie związany zawartymi w uzasadnieniu niniejszego wyroku wskazaniami w zakresie wykładni przepisów mających zastosowanie w sprawie.