Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 3150/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2019-11-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Pełnomocnik procesowy
Prawo pomocy
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 6
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2017 poz 489
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.
article: art. 184, art. 215 § 1, art. 216, art. 250 § 1 i 2, art. 258 § 2 pkt 8
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: § 21 ust. 1 pkt 1 lit. a, § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 1
journal: Dz.U. 2019 poz 68
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie Sędzia NSA Mirosław Wincenciak del. Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 20 listopada 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej R. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 24 maja 2018 r. sygn. akt II SA/Ke 277/18 w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] lutego 2018 r. znak [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z dnia 24 maja 2018 r. sygn. akt II SA/Ke 277/18 oddalił skargę R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia [...] lutego 2018 r. znak [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (pkt I sentencji). Natomiast w punkcie II sentencji przyznał od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz radcy prawnego M. Ś. kwotę [...] zł, w tym VAT w kwocie [...] zł, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Wyrok ten został wydany w następującym stanie sprawy.

Decyzją z dnia [...] października 2017 r. znak: [...] Burmistrz Gminy i Miasta Ch. (dalej: Burmistrz; organ I instancji) odmówił R. K. (dalej: wnioskodawca; skarżący; strona) umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości 71 223,60 zł oraz odsetek od tych świadczeń w łącznej wysokości 35 432,62 zł (według stanu na dzień [...] października 2017 r.).

Decyzją z dnia [...] lutego 2018 r., wydaną w wyniku rozpatrzenia sprawy w postępowaniu z odwołania wnioskodawcy, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach (dalej: Kolegium; organ odwoławczy; organ II instancji) utrzymało w mocy decyzję Burmistrza z dnia [...] października 2017 r.

Kolegium ustaliło, że w okresie wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego wnioskodawca dokonał łącznie 14 wpłat w wysokości od 30 do 50 z, świadczenia alimentacyjne były zaś wypłacane w kwocie 300 zł na każdego z synów skarżącego. W tej sytuacji organ stwierdził, że nie ma zastosowania art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ponieważ egzekucja nie była skuteczna w żadnym okresie wymienionym w tym przepisie. Natomiast rozważając kwestię umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 2 tej ustawy, organ wskazał na uznaniowy charakter tego unormowania. W tym względzie organ odwoławczy podniósł, że na podstawie zaktualizowanego wywiadu środowiskowego ustalił, że: R. K. od 13 lat nie mieszka z żoną i synami, wyprowadził się do rodziców i do roku 2016 był na utrzymaniu matki; obecnie prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, zamieszkuje w domu będącym własnością jego siostry, w którym zajmuje dwie izby (wyposażenie podstawowe); nie ponosi żadnych opłat związanych z utrzymaniem domu; siostra nie pomaga mu finansowo, a jedynie czasami częstuje posiłkiem; w latach 1983-2002 wnioskodawca zatrudniony był w zakładzie pracy N.. "I." na stanowisku monter łożysk; obecnie jest bezrobotny, zarejestrowany w PUP; w dacie orzekania w przedmiocie jego wniosku odbywał staż (od [...] września 2017 r. do [...] marca 2018 r.) i z tego tytułu otrzymał za wrzesień stypendium w wysokości 299,20 zł, a za październik kwotę 997,40 zł. Organ II instancji zaznaczył, że wnioskodawca jest osobą zdrową, nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności.

Przy tak ustalonym stanie faktycznym Kolegium uznało, że w sytuacji strony, aczkolwiek trudnej, nie zachodzą szczególne okoliczności przemawiające za umorzeniem należności. Zdaniem organu odwoławczego skarżący posiada realne możliwości spłaty zadłużenia w przyszłości, jest zdrowy, w wieku produkcyjnym, posiada wyuczony zawód oraz odbywa staż z PUP, co zwiększa jego szanse na uzyskanie zatrudnienia i osiąganie stałych dochodów, które pozwolą mu w przyszłości spłacić zadłużenie. W ocenie organu II instancji okoliczność, że kiedy wnioskodawca nie płacił alimentów na rzecz dzieci, to opiekował się chorymi rodzicami i z tego powodu nie mógł podejmować pracy zarobkowej, nie może usprawiedliwiać całkowitego uchylania się od obowiązku alimentacyjnego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu (dalej: WSA we Wrocławiu; Sąd I instancji; Sąd wojewódzki) R. K. zarzucił rozstrzygnięciu Kolegium naruszenie prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez niewłaściwe zastosowanie oraz przepisów postępowania, tj. art. 6, art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez rozstrzygnięcie sprawy sprzecznie z materiałem dowodowym, nieuwzględnienie interesu społecznego i słusznego interesu strony.

WSA we Wrocławiu, motywując swoje rozstrzygnięcie, wskazał na to, że materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji był art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2017 r., poz. 489, z późn. zm.) – dalej również: ustawa. W tym względzie wyjaśnił, że decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 przywołanej ustawy zapada w ramach uznania administracyjnego, co oznacza sytuację, w której właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia – z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi.

Idąc dalej, Sąd I instancji stwierdził, że przesłankami do udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności są sytuacje dochodowa i rodzinna dłużnika alimentacyjnego, co wynika wprost z treści art. 30 ust. 2 powołanej ustawy; uwzględnienie sytuacji dochodowej i rodzinnej musi polegać na ustaleniu, czy i jakie dochody posiada dłużnik alimentacyjny, jakie ma możliwości uzyskiwania dochodów, jakie wydatki ma konieczne do poniesienia, jaka jest jego sytuacja rodzinna, czy prowadzi gospodarstwo domowe sam, czy z innymi członkami rodziny, czy i jaki ma to wpływ na budżet dłużnika itp. Powołując się na stanowisko orzecznictwa, Sąd podniósł, że ustalenie tych okoliczności i poddanie ich analizie pozwala na załatwienie sprawy co do jej istoty – umorzenie, bądź odmowę umorzenia.

Sąd wojewódzki nie stwierdził po stronie organu administracji uchybień w zakresie wydawania decyzji uznaniowej. W ocenie Sądu, organy w sposób wyczerpujący zgromadziły materiał dowodowy i poddały go pełnej i prawidłowej ocenie, nie naruszając granic uznania administracyjnego.

Sąd podkreślił, że umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 powołanej ustawy, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego. Dalej stwierdził, że organy prawidłowo przyjęły na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, że skarżący nie wykazał istnienia takich okoliczności, które przemawiałyby za umorzeniem, choćby częściowym, ciążącego na nim zobowiązania. W tym też względzie zauważył, że w kontekście przesłanek zastosowania art. 30 ust. 2 ustawy nie ma znaczenia, z jakich powodów strona nie wywiązywała się ze zobowiązań względem swoich dzieci; umorzenie należności na podstawie tego unormowania powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna zobowiązanego nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Zdaniem Sądu, przyjęcie innych kryteriów niż wymienione w art. 30 ust. 2 ustawy, stanowiłoby w sposób oczywisty naruszenie zasady praworządności wyrażonej w art. 6 k.p.a., gdyż znaczenie rozstrzygające mają: aktualne dochody dłużnika, jego możliwości względem uzyskiwania dochodów, wydatki konieczne do poniesienia oraz to, czy prowadzi gospodarstwo domowe samotnie czy z innymi członkami rodziny. Sąd uznał, że okoliczność zajmowania się przez skarżącego chorymi rodzicami - jakkolwiek postawę tę należy docenić - nie może przesądzać o możliwości umorzenia należności, gdyż o tym decydują przesłanki przewidziane w art. 30 ust. 2 ustawy, tj. sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika, których spełnienie podlega ustaleniu na datę wydania decyzji przez organ. Wyjaśnił przy tym, że samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych i dla zwolnienia się z przedmiotowego obowiązku dłużnik winien wskazać na okoliczności szczególne, wykraczające poza przyczyny przejęcia obowiązku alimentacyjnego przez państwo.

Sąd I instancji zauważył, że skarżący aktualnie nie pracuje, jednak w toku postępowania nie przedłożył żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że względy zdrowotne uniemożliwiają mu zarobkowanie, gdyż wskazał jedynie na to, że z uwagi na swój wiek (57 lat) i aktualną sytuację życiową nie ma możliwości znalezienia pracy – i przywołał fakt, że jeden z potencjalnych pracodawców odmówił jego zatrudnienia, motywując to dobrem firmy. Sąd uznał, że okoliczności te nie przesądzają jednak o braku możliwości zarobkowania, gdyż skarżący jest osobą zdrową, w wieku produkcyjnym, a zamieszkując u siostry, nie ponosi kosztów utrzymania domu, ma wyuczony zawód i doświadczenie zawodowe, odbył też staż zwiększający jego szanse na rynku pracy. W ocenie Sądu, trudno w takiej sytuacji znaleźć obiektywne przesłanki wyłączające skarżącego z możliwości znalezienia zatrudnienia, skoro skarżący nie wykazał, że jest niezdolny do pracy i tym samym do zarobkowania mogącego umożliwić zarówno utrzymanie siebie, jak i spłatę wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przy ewentualnym zastosowaniu innych ulg przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy.

W takich warunkach Sąd I instancji oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369, z późn. zm.) – dalej: p.p.s.a.

Co do rozstrzygnięcia o wynagrodzeniu radcy prawnego ustanowionego z urzędu Sąd wojewódzki wyjaśnił, że rozstrzygnął o tym na podstawie art. 250 § 1 i § 2 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. a, § 8, § 2 pkt 1 i 2 oraz § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. z 2016 r., poz. 1715, z późn. zm.). Motywując to orzeczenie, Sąd stwierdził, że jakkolwiek z uwagi na fakt, że przedmiotem postępowania była odmowa umorzenia należności, których wysokość uprawniała do przyznania kosztów w stosunku do wartości przedmiotu sprawy (w tym przypadku w kwocie 3 600 zł), to na podstawie art. 250 § 2 p.p.s.a. obniżył wynagrodzenie do kwoty 240 zł, odpowiadającej stawce podstawowej. W tym względzie Sąd wyjaśnił, że miał na uwadze nieskomplikowany charakter sprawy, jak też stosunkowo niewielki nakład pracy pełnomocnika. Ponadto dodał, że przyznał pełnomocnikowi zwrot kosztów przejazdu zgodnie ze złożonym spisem wydatków.

W skardze kasacyjnej, kwestionującej wyrok WSA w Kielcach w całości, wnioskodawca na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zarzucił:

- naruszenie prawa materialnego poprzez jego niewłaściwą interpretację i zastosowanie, a mianowicie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2018 r., poz. 554 z późn. zm.) poprzez dokonanie oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej strony z naruszeniem zasad logiki i doświadczenia życiowego oraz przez pominięcie przy jej ustalaniu istotnego materiału dowodowego;

- naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie to miało istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia poprzez niezasadne zastosowanie art. 250 § 2 p.p.s.a. i obniżenie wynagrodzenia radcy prawnego z urzędu w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor argumentował, że Sąd wojewódzki, dokonując oceny zebranego w toku postępowania administracyjnego przed organami I i II instancji materiału dowodowego, odrzucił jako niemającą znaczenia w przedmiotowej sprawie argumentację skarżącego i przedstawione przez niego dowody wskazujące na fakt sprawowania pieczy nad obojgiem rodziców w latach 2008-2012 i w nad matką w latach 2012-2016. Tym samym, w ocenie strony pominięto bezpośredni wpływ, jaki przerwa w aktywności zawodowej skarżącego wywarła na jego obecną sytuację dochodową i rodzinną, jak i przyczyny tej przerwy. Skarżący stwierdził, że organy obu instancji wbrew temu, co ustalił Sąd wojewódzki, przekroczyły granice uznania administracyjnego wyznaczone przez ustawodawcę.

Motywując zaś zarzut naruszenia art. 250 § 2 p.p.s.a. autor skargi kasacyjnej zwrócił uwagę na wyjątkowy charakter tej regulacji, której zastosowanie wymagało należytego uzasadnienia, jakiego zabrakło po stronie Sądu I instancji.

Przy tak skonstruowanych i umotywowanych zarzutach kasacyjnych, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji. Ponadto wniósł o przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zarazem strona wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym [tak wyartykułowanemu zrzeczeniu się rozprawy nie sprzeciwiła się strona przeciwna].

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach i z tej przyczyny podlegała oddaleniu.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. [wersja na dzień orzekania: Dz.U. z 2018 r., poz. 1302, z późn. zm.] Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny (dalej również: Sąd kasacyjny) nie stwierdził, że zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego skontrolował zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem – w granicach określonych podstawami skargi kasacyjnej.

W rozpatrywanym przypadku skarga kasacyjna została formalnie oparta na obydwu podstawach wymienionych w art. 174 p.p.s.a., tj. podstawa z pkt 1: naruszenie prawa materialnego (zarzut naruszenia art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy uprawnionym do alimentów) i podstawa z pkt 2: naruszenie przepisów postępowania (art. 250 § 2 p.p.s.a.). Trzeba jednakże zauważyć, że pierwszy w kolejności zarzut jest obarczony istotną wadą konstrukcyjną i logiczną. Otóż, po pierwsze autor skargi kasacyjnej zarzuca Sądowi I instancji jednocześnie niewłaściwą interpretację, jak i zastosowanie tego samego przepisu prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy uprawnionym do alimentów. Wobec tego podkreślić należy, że takie sformułowanie zarzutu naruszenia prawa materialnego jest nieskuteczne.

Naruszenie przez sąd prawa materialnego poprzez błędną wykładnię polega na mylnym zrozumieniu określonej normy prawnej, natomiast błędne zastosowanie prawa materialnego, czyli tzw. błąd subsumcji polega na wadliwym uznaniu, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie określonej normy prawnej, a zatem na zastosowaniu w sprawie normy prawa materialnego, która nie powinna być zastosowana, bądź na niezastosowaniu normy prawa materialnego, która winna być w sprawie zastosowana. Ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie konkretnie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy. Jeżeli z kolei dany przepis prawa został nieprawidłowo zastosowany do sytuacji faktycznej (nastąpił błąd subsumcji), to nie ma znaczenia, czy wykładnia takiego przepisu była prawidłowa, czy też nie.

Autor skargi kasacyjnej nie wykazał, że przepis art. 30 ust. 2 powołanej ustawy nie znajdował zastosowania w sprawie ani nie wskazał na to, że powinien znaleźć zastosowanie inny. Co więcej, nie wykazał też, na czym polegało błędne zrozumienie tego przepisu przez Sąd wojewódzki. Nie stanowiło bowiem przedmiotu sporu, że dla zaistnienia przesłanek z przepisu art. 30 ust. 2 powołanej ustawy doniosłość prawną mają sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika, których spełnienie podlega ustaleniu na datę wydania decyzji przez organ. Takie rozumienie przepisu jest zbieżne z tym, które strona przedstawiła w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Sąd I instancji uznał zaś prawidłowość ustaleń faktycznych organów administracji i ich wnioski co do tego, że nie wskazują one na spełnienie przesłanek z art. 30 ust. 2 przywołanej ustawy, tj. że sytuacja dochowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala na wywiązanie się z ciążącego obowiązku zwrotu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego.

W istocie zatem w ramach zarzutu naruszenia art. 30 ust. 2 tej ustawy skarżący zakwestionował prawidłowość ustalenia stanu faktycznego sprawy, tj. błędną ocenę sytuacji dochodowej i rodzinnej strony, poczynioną z naruszeniem zasad logiki i doświadczenia życiowego, a także pominięcie przy ustalaniu tejże sytuacji istotnego materiału dowodowego. Tego rodzaju działanie jest zaś niedopuszczalne, a to ze względu na sformalizowany charakter skargi kasacyjnej. Zarzut naruszenia prawa materialnego może być sformułowany wówczas, gdy w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, stan faktyczny został ustalony w sposób niewadliwy. Jeżeli natomiast skarżący uważa, że ustalenia stanu faktycznego były błędne, to zarzut naruszenia prawa materialnego jest co najmniej przedwczesny. Co więcej, naruszenie prawa materialnego nie może polegać na wadliwym (kwestionowanym przez stronę) ustaleniu faktu (por. stanowisko orzecznictwa i piśmiennictwa przedstawione w wyroku NSA z dnia 20 sierpnia 2010 r. sygn. akt II OSK 1213/10, dostępny w Internecie pod adresem: http.orzecznia.nsa.gov.pl).

W nawiązaniu do powyższego, zdaniem składu orzekającego, w niniejszej sprawie błąd skargi kasacyjnej polega na niezrozumieniu powyższej dystynkcji, tj. między zarzutem naruszenia prawa materialnego i zarzutem błędnych ustaleń stanu faktycznego. Tymczasem w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że zarzut naruszenia prawa materialnego nie może być skutecznie uzasadniony próbą zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie przez sąd I instancji. Może ona być ewentualnie skuteczna tylko w ramach podstawy kasacyjnej wymienionej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. (patrz m.in. wyrok NSA z dnia 6 lipca 2004 r. sygn. akt FSK 192/04; ONSAiWSA 2004/3/68). Zarzuty dotyczące ustaleń stanu faktycznego nie należą bowiem do sfery prawa materialnego, lecz do przepisów o postępowaniu (por. wyrok NSA z dnia 22 października 2004 r. sygn. akt GKS 811/04; ONSAiWSA 2005/4/68).

Naczelny Sąd Administracyjny zaznacza, że określona w art. 183 § 1 p.p.s.a. zasada związania granicami skargi kasacyjnej oznacza również związanie wskazanymi w niej podstawami zaskarżenia, które determinują zakres kontroli kasacyjnej, jaką Naczelny Sąd Administracyjny sprawuje na podstawie i w granicach prawa (art. 7 Konstytucji) – i w celu stwierdzenia ewentualnej wadliwości zaskarżonego orzeczenia (por. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r. sygn. akt I OSK 1910/18, dostępny w Internecie pod adresem jw.). Trzeba mieć również na uwadze, że zasada falsa demonstratio non nocet pozwala Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu na odniesienie się do wszystkich zarzutów skargi kasacyjnej – a w pewnych warunkach nawet do tego zobowiązuje (por. uchwała pełnego składu NSA z dnia 26 października 2009 r. sygn. I OPS 10/09, ONSAiWSA 1/2010/1/1; uchwała dostępna jw.) – powołanych nie tylko w samych podstawach kasacyjnych, ale również sformułowanych w uzasadnieniu skargi kasacyjnej (por. stanowisko wyrażone w wyroku z dnia 22 listopada 2016 r. sygn. akt II OSK 391/15, dostępnym jw.). Jednakże nie może to polegać na modyfikowaniu czy uzupełnianiu zarzutów lub ich motywów (uzasadnienia). Innymi słowy, jest to zastrzeżone do takich sytuacji, w których charakter i treść zarzutów można w sposób jednoznaczny ustalić ze względu na całokształt argumentacji sformułowanej w przytoczonej podstawie oraz w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, zawierającej odpowiednie odniesienie się do poszczególnych zarzutów podstawy kasacyjnej.

Wobec nieprawidłowego skonstruowania zarzutu powołanego w ramach podstawy kasacyjnej, o której mowa w art. 174 pkt 1 p.p.s.a., i braku odpowiednich rozważań w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, które pozwoliłyby Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu nadanie temu zarzutowi "prawidłowego" kształtu, zarzut naruszenia przepisu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy uprawnionym do alimentów musiał być uznany za nieskuteczny.

Naczelny Sąd Administracyjny w takiej sytuacji jedynie ubocznie zauważa, że stanowisko Sądu I instancji co do tego, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu spełnienie ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma w istocie żadnego wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W przekonaniu Naczelnego Sądu Administracyjnego, z całą pewnością nawet długotrwałego bezrobocia – przy jednoczesnym niestwierdzeniu przeszkód zdrowotnych lub innych niezależnych od zobowiązanego – do takich przesłanek nie można zaliczyć. Wszelkiego rodzaju zwolnienia z tego obowiązku mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający, bowiem obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, gdyż alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji). I to właśnie z tej perspektywy należy patrzeć na przepisy przywołanej ustawy w procesie jej wykładni i stosowania. Trafnie sąd I instancji odwołał się też do preambuły omawianej ustawy, z której wynika, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny, a konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji, zaś wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów, nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2018 r. sygn. akt I OSK 611/16 oraz z dnia 28 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 2004/18; dostępne jw.).

W rozpoznawanej sprawie takie wyjątkowe okoliczności nie zaistniały, gdyż sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie dawała podstaw do wydania decyzji o umorzeniu należności wypłaconych tytułem świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wniosek taki, na gruncie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organy administracji powzięły w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza że organ posiada swobodę wyboru rozstrzygnięcia, istotna jest natomiast argumentacja przyjęta dla uzasadnienia stanowiska zawartego w decyzji. Argumenty uzasadniające rozstrzygnięcie wydane w oparciu o uznanie administracyjne powinny zaś mieć oparcie w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym i prawnym. Prawidłowości tychże ustaleń skarżący skutecznie zaś nie podważył ze względu na wadliwie skonstruowane zarzuty skargi kasacyjnej. Podnoszony przez stronę fakt opiekowania się chorymi rodzicami bez pobierania z tego tytułu jakiegokolwiek zasiłku, jakkolwiek mógł stanowić przeszkodę do podjęcia zatrudnienia w czasie wykonywania tejże opieki, jednak stan taki nie istniał w momencie orzekania w przedmiocie umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Wobec powyższego nie można uznać, że sytuacja finansowa, w której znalazł się skarżący była wyłącznym skutkiem okoliczności obiektywnych (przeszkód niezależnych od zobowiązanego), tj. konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Odnosząc się na koniec do zarzutu sformułowanego w ramach przytoczonej procesowej podstawy kasacyjnej, należy podkreślić, że w podstawie tej powołano wyłącznie przepis art. 250 § 2 p.p.s.a. w związku z zakwestionowaniem prawidłowości ustalenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej ponoszonej przez Skarb Państwa. Autor skargi kasacyjnej wskazał na okoliczności związane z miarkowaniem wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi wyznaczonemu dla strony z urzędu. Natomiast nie sformułował zarzutów naruszenia innych przepisów związanych ze stosowaniem przez sąd administracyjny prawa pomocy. W związku z tym Sąd kasacyjny, odnosząc się w dalszej części rozważań również do innych przepisów prawa, nie mógł zarazem przypisać Sądowi wojewódzkiemu ich ewentualnego naruszania, gdyż jako niepowołane w skardze kasacyjnej – nie mogły stanowić wzorca kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jakkolwiek zastosowanie samego miarkowania przez Sąd I instancji okazało się błędne, to przedmiotowe rozstrzygnięcie może być uznane za podjęte w warunkach art. 258 § 4 w zw. z art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a. W konsekwencji, Sąd kasacyjny uznał, że zamieszczając w zaskarżonym wyroku rozstrzygnięcie dotyczące kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, podjęte z uwzględnieniem miarkowania wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu (radcy prawnego) w rybie art. 250 § 2 p.p.s.a., Sąd I instancji przyznał pełnomocnikowi prawidłową opłatę (wynagrodzenie) za pomoc prawną udzieloną stronie z urzędu. Przyznana pełnomocnikowi kwota 240 zł netto odpowiadała w swej istocie wysokości "stawki podstawowej" opłaty, znajdując swoje umocowanie w § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2016 r., poz. 1715, z późn. zm. [aktualnie: Dz.U. z 2019 r., poz. 68]).

Podkreślić należy, że sprawy ze skarg w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne lub umorzenia innych należności niepodatkowych – nienależnie pobranych świadczeń w ramach systemu zabezpieczenia społecznego (pomocy społecznej, świadczeń rodzinnych czy świadczeń z funduszu alimentacyjnego) nie są sprawami, których przedmiotem zaskarżenia są należności pieniężne. Stąd też sprawa ze skargi na decyzję umarzającą lub odmawiającą umorzenia takich należności nie jest sprawą o określenie należności pieniężnej, gdyż ta została – tak w jej wysokości, jak i sposobie i terminie uiszczenia – określona innym aktem administracji publicznej. Sprawa w przedmiocie umorzenia takiej należności, jakkolwiek mieć będzie pośredni związek z należnością pieniężną, nie może jednak być uznana za taką, której przedmiotem zaskarżenia jest ta należność. Tego rodzaju sprawa odnosić się bowiem będzie do samego faktu dalszego istnienia obowiązku zapłaty tej należności lub zaprzestania istnienia tego obowiązku. Oznacza to, że nieuzasadnionym byłoby przyjmowanie aby kategorie spraw jak w niniejszym postępowaniu, można było traktować jako sprawy, w których przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna (por. orzecznictwo przywołane w wyroku NSA z dnia 19 marca 2019 r. sygn. akt I GSK 3352/18, dostępnym jw.) Innymi słowy, w sprawach ze skarg na decyzje w przedmiocie umorzenia świadczeń z zakresu pomocy społecznej czy szerzej zabezpieczenia społecznego, w tym dotyczące umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, przedmiotem zaskarżenia nie jest należność pieniężna, o jakiej mowa w art. 216 w zw. z art. 215 § 1 p.p.s.a., lecz zastosowanie określonej instytucji pomocowej (tu: ulg w postaci umorzenia obciążających zobowiązanego należności względem funduszu alimentacyjnego). W konsekwencji, wysokość tychże należności (wraz z odsetkami) nie może stanowić podstawy do ustalenia wynagrodzenia pełnomocnika będącego radcą prawym, ustanowionego z urzędu dla strony skarżącej taką decyzję. W tym konkretnym wypadku nie znajdował zatem zastosowania § 21 ust. 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu – i w tym aspekcie Sąd I instancji błędnie zastosował ten przepis prawa, stwierdzając, że ze względu na przedmiot postępowania wysokość wynagrodzenia pełnomocnika powinna być ustalone w stosunku do przedmiotu sprawy i wynosić 3 600 zł, które następnie Sąd wojewódzki poddał miarkowaniu na podstawie art. 250 § 2 p.p.s.a. W tych warunkach przystąpienie do miarkowania nastąpiło z naruszeniem przepisu art. 250 § 2 p.p.s.a., jednakże uchybienie to nie miało znaczenia dla wyniku sprawy, ponieważ zasądzenie samej "obniżonej" opłaty w kwocie 240 zł było zgodne z "podstawową" stawką należnej opłaty, wskazaną w § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c przywołanego rozporządzenia, który powinien mieć zastosowanie w przedmiotowej sprawie. Zarazem Sąd kasacyjny stwierdza, że te same okoliczności, które Sąd I instancji powołał na uzasadnienie potrzeby miarkowania wynagrodzenia pełnomocnika, wskazywały na to, że nie zachodzą podstawy do podwyższenia przedmiotowej opłaty na warunkach określonych w § 4 ust. 2 rozporządzenia.

W świetle przedstawionych argumentów należało uznać, że w rozpatrywanej sprawie nie doszło do takiego naruszenia przepisów prawa powołanych w skardze kasacyjnej, który mógłby mieć jakikolwiek wpływ na ocenę zgodności zaskarżonego wyroku z prawem.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny końcowo wyjaśnia jeszcze, że nie rozpoznał wniosku pełnomocnika strony o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (na etapie postępowania kasacyjnego), ponieważ stosownie do art. 250 § 1 oraz art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a., o wynagrodzeniu pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy powinien rozstrzygnąć w odrębnym postanowieniu właściwy wojewódzki sąd administracyjny.