Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1085/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2019-12-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 8 ust. 11, ust. 3, ust. 4
journal: Dz.U. 2018 poz 1508
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jedn.
article: art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Stanisław Śliwa Sędziowie NSA Małgorzata Wolska WSA Piotr Godlewski /spr./ Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2019 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie zmiany wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] maja 2019 r. nr [...]; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na rzecz adwokata A. R. wynagrodzenie w kwocie 295 zł 20/100 /słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy/ tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym: tytułem wynagrodzenia kwotę 240 zł /słownie: dwieście czterdzieści złotych/ i tytułem 23 % podatku VAT kwotę 55 zł 20/100 /słownie: pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy/.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 1085/19

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi całkowicie ubezwłasnowolnionej A.B. (reprezentowanej przez opiekuna prawnego E.B. - ojca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] lipca 2019 r. nr [...] dotycząca zmiany opłaty za jej pobyt w domu pomocy społecznej.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy, A.B. decyzją Starosty [...] z [...] listopada 2017 r. nr [...] umieszczona została w Domu Pomocy Społecznej [...] w [...] (dalej: DPS). W związku z tym, decyzją z [...] maja 2018 r. nr [...] i decyzją ją zmieniającą z [...] października 2018 r. nr [...] Prezydent Miasta [...] ustalił opłatę za jej pobyt w DPS na poziomie średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w wysokości 3 147 zł, w tym: opłatę ponoszoną przez A.B. od 1 listopada 2018 r. 1 303,57 zł miesięcznie, przez zobowiązanego E.B. od 1 października 2018 r. 441,15 zł, zaś przez Gminę [...] w październiku 2018 r. 2 077,12 zł, a od 1 listopada 2018 r. 1 402,28 zł.

Zgodnie z oświadczeniem E.B. z [...] kwietnia 2019 r., A.B. na podstawie prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z [...] marca 2018 r. sygn. akt [...] nabyła spadek po matce w ½ części, obejmującej m.in. zgromadzone na rachunkach bankowych kwoty pieniężne w wysokości 61 564 zł (kwota obliczona stosownie do udziału w spadku). Współspadkobiercą w takiej samej części został E.B. Fakt ten potwierdziło zeznanie podatkowe o nabyciu rzeczy lub praw majątkowych.

Mająca na uwadze powyższe ustalenia, Prezydent decyzją z [...] maja 2019 r. nr [...] – działając na podstawie art. 106 ust. 5, art. 8 ust. 1, 3 i 11 pkt 1, art. 60, art. 61 ust. 1 pkt 1-3, ust. 2 pkt 1, 2 a) i 3, art. 109 i art. 110 ust. 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r., poz. 1508 ze zm., dalej: u.p.s.) oraz art. 104 i art. 163 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej: K.p.a.) - zmienił decyzję własną z [...] października 2018 r. dotyczącą opłaty za pobyt A.B. w DPS w ten sposób, że obciążająca ją opłata od maja 2018 r. do stycznia 2019 r. wynosi 3 147 zł miesięcznie, od lutego do kwietnia 2019 r. 3 386 zł miesięcznie, a od maja 2019 r. 1 405,19 zł miesięcznie; E.B. od maja 2018 r. do kwietnia 2019 r. nie ponosi opłaty za pobyt córki w DPS, a od maja 2019 r. jego opłata wynosi 512,67 zł miesięcznie; Gmina [...] od maja 2018 r. do kwietnia 2019 r. nie ponosi opłaty za pobyt A.B. w DPS, zaś od maja 2019 r. miesięczna opłata po stronie Gminy wynosi 1 468,14 zł.

Od powyższej decyzji odwołanie złożył E.B. wskazując, że kwotę jaką uzyskała córka z tytułu spadku chce przeznaczyć na jej rehabilitację i leczenie (wg załączonej karty informacyjnej z leczenia szpitalnego z [...] kwietnia 2015 r., A.B. choruje także na [...]). Wniósł o potraktowanie tych środków jako oszczędności, które mogą służyć córce w leczeniu i rehabilitacji, bowiem w tym celu zostały zgromadzone przez niego i żonę.

Opisaną na wstępie decyzją z 2 lipca 2019 r. Kolegium - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu wyjaśniło, że zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s., za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o: 1) miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych; 2) składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach; 3) kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób.

Uregulowania zawarte w u.p.s. zawierają zasadę uwzględniania wszystkich dochodów, bez względu na ich pochodzenie, z nielicznymi wyjątkami (art. 8 ust. 4 u.p.s.) uzasadnionymi charakterem określonych dochodów, w szczególności przyznawanych ze względu na trudną sytuację materialną osób i rodzin z dziećmi. Wśród takich wyjątków nie znalazł się dochód w postaci kwoty otrzymywanej z tytułu nabycia spadku. W myśl art. 8 ust. 11 u.p.s., w przypadku uzyskania w ciągu 12 miesięcy poprzedzających miesiąc złożenia wniosku lub w okresie pobierania świadczenia z pomocy społecznej dochodu jednorazowego przekraczającego pięciokrotnie kwoty: 1) kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, w przypadku osoby samotnie gospodarującej, 2) kryterium dochodowego rodziny, w przypadku osoby w rodzinie - kwotę tego dochodu rozlicza się w równych częściach na 12 kolejnych miesięcy, poczynając od miesiąca, w którym dochód został wypłacony.

Zgodnie z art. 106 ust. 5 u.p.s., decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony, pobrania nienależnego świadczenia, a także można zmienić lub uchylić decyzję, jeżeli wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 11, art. 12 i art. 107 ust. 5. Zmiana decyzji administracyjnej na korzyść strony nie wymaga jej zgody.

Kolegium wskazało na akceptowany w orzecznictwie pogląd, iż wysokość opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej ciążącej na mieszkańcu determinowana jest wysokością dochodów tej osoby. Ewentualna ich zmiana może prowadzić do zmiany wysokości nałożonej na nią z tego z tytułu opłaty - również na jej niekorzyść. Decyzja zmieniająca, wydana na podstawie art. 106 ust. 5 u.p.s., może mieć skutek wsteczny.

Stosownie do tego, przysługująca A.B. kwota 61 564 zł stanowi dochód w rozumieniu przepisów u.p.s., który należy rozliczyć w oparciu o art. 8 ust. 11 tej ustawy. Prawidłowo zatem organ I instancji rozliczył tę kwotę na 12 kolejnych miesięcy od kwietnia 2018 r. do marca 2019 r. po 5 130,33 zł miesięcznie. W art. 8 ust. 11 mowa jest o "dochodzie jednorazowym", który oznacza świadczenie o charakterze incydentalnym np. odszkodowanie, przysporzenie z tytułu darowizny lub dziedziczenia, podziału majątku wspólnego itp.

Stosownie do art. 60 ust. 1 u.p.s., zobowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób

małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Z art. 60 ust. 2 pkt 1 - 3 wynika, iż opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

W oparciu o zgromadzoną w sprawie dokumentację obrazującą dochody rodziny, koszt utrzymania mieszkańca w DPS oraz powyższe przepisy organ I instancji prawidłowo ustalił wysokość opłaty A.B. za pobyt w DPS. Nie można uznać, że kwota spadku stanowi oszczędności, gdyż byłoby to sprzeczne z art. 8 ust. 11 u.p.s.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na decyzję SKO z [...] lipca 2019 r. E.B. - działający w imieniu A.B. - podniósł, że kwota uzyskana przez nią po matce tytułem spadku stanowi oszczędności życia jego i żony zgromadzone z przeznaczeniem na leczenie, rehabilitację i godne życie w przyszłości ich córki cierpiącej na [....] oraz [...] skutkujące [...] z objawami patologicznymi. Ponadto od tej kwoty zapłacony został podatek od spadku w wysokości 3 109 zł. Córka jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Na [....] choruje od 15 - 16 roku życia i w czasie I stadium choroby miała [...]. [....] rozpoznano u niej 8 lat temu. Kwota uzyskana przez nią tytułem spadku po zmarłej matce powinna być zatem potraktowana jako oszczędności, a nie jako dochód. Na poparcie swojego stanowiska E.B. powołał się na odpowiedź na zapytanie poselskie nr [...] z [...] października 2017 r. udzieloną przez podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej E.B. w analogicznej sprawie, w której przyjęto stanowisko, że oszczędności finansowe ulokowane na koncie bankowym nie są dochodem osoby i nie mogą być brane pod uwagę przy ustalaniu odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. Opieka i pomoc osobom niepełnosprawnym znajduje swoje umocowanie w Konstytucji.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Zarzut, że wydane w sprawie decyzje pozbawiają skarżącą oszczędności zgromadzonych za życia jej matki z przeznaczeniem na jej leczenie i rehabilitację został także podniesiony w toku rozprawy sądowej przez ustanowionego dla skarżącej w ramach prawa pomocy pełnomocnika z urzędu, który podtrzymał zawartą w skardze argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Przedmiot zaskarżenia stanowi decyzja SKO z [...] lipca 2019 r., utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] maja 2019 r. dotyczącą zmiany opłaty za pobyt A.B. w DPS z uwagi na zmianę jej sytuacji dochodowej spowodowanej uzyskaniem jednorazowego dochodu z tytułu nabycia spadku po zmarłej matce.

Stosując wskazane wyżej kryteria kontroli Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zarówno decyzja organu II jak i I instancji dotknięta jest wadami, które wykluczają uznanie prawidłowości zawartych w nich rozstrzygnięć.

Kwestie związane z kryterium dochodowym stanowiącym m.in. punkt odniesienia do naliczenia wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej a także ze sposobem obliczania tego dochodu uregulowane są w art. 8 u.p.s.

Wg ust. 3 tego artykułu, za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o:

1) miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych;

2) składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach;

3) kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób.

Zgodnie zaś z ust. 4 tego artykułu, do dochodu ustalonego zgodnie z ust. 3 nie wlicza się:

1) jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego;

2) zasiłku celowego;

3) pomocy materialnej mającej charakter socjalny albo motywacyjny, przyznawanej na podstawie przepisów o systemie oświaty;

4) wartości świadczenia w naturze;

5) świadczenia przysługującego osobie bezrobotnej na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z tytułu wykonywania prac społecznie użytecznych;

5a) świadczenia pieniężnego o którym mowa w ustawie z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych, Dz. U. z 2018 r., poz. 690 ze zm., (...),

6) dochodu z powierzchni użytków rolnych poniżej 1 ha przeliczeniowego;

7) świadczenia wychowawczego o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r., poz. 2134 ze zm.) oraz dodatku wychowawczego o którym mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2019 r., poz. 1111 ze zm.);

8) świadczenia pieniężnego o którym mowa w art. 8a ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o Karcie Polaka (Dz. U. z 2018 r., poz. 1272 ze zm.);

9) świadczenia pieniężnego przyznawanego na podstawie art. 9 ustawy z dnia 22 listopada 2018 r. o grobach weteranów walk o wolność i niepodległość Polski (Dz. U. poz. 2529);

10) nagrody specjalnej Prezesa Rady Ministrów przyznawanej na podstawie art. 31a ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów (Dz. U. z 2019 r., poz. 1171).

W związku z powyższymi regulacjami w orzecznictwie sądowym co do zasady przyjmuje się, że wyliczenia dokonane w art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s. stanowią katalogi zamknięte, a wyliczenia w nich zawarte mają charakter enumeratywny (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 stycznia 2018 r. I OSK 1673/17 - LEX nr 2436443, z 21 kwietnia 2016 r. I OSK 1631/14 - LEX nr 2081127, z 9 stycznia 2015 r. I OSK 1541/13 - LEX nr 1769206). Inaczej rzecz ujmując, na gruncie u.p.s. pod pojęciem dochodu należy rozumieć wszystkie przychody bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, z wyłączeniem odliczeń i pomniejszeń enumeratywnie w nich wymienionych (wyrok NSA z 9 stycznia 2018 r. I OSK 1673/17 - LEX nr 2436443). Tym samym, skoro art. 8 ust. 4 u.p.s. określa wyjątki od zasady ustalania dochodu określonej w ust. 3 tego artykułu, katalog tych wyjątków nie może podlegać wykładni rozszerzającej, a przychody niewymienione w ust. 4 podlegają wliczeniu do dochodu o którym mowa w ust. 3 branego pod uwagę przy ustalaniu wysokości świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

W rozpoznawanej sprawie z uwagi na rodzaj dochodu, z regulacjami zawartymi w art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s pozostaje w związku przepis ust. 11 tego artykułu, stosownie do którego "w przypadku uzyskania w ciągu 12 miesięcy poprzedzających miesiąc złożenia wniosku lub w okresie pobierania świadczenia z pomocy społecznej dochodu jednorazowego przekraczającego pięciokrotnie kwoty:

1) kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, w przypadku osoby samotnie gospodarującej,

2) kryterium dochodowego rodziny, w przypadku osoby w rodzinie

- kwotę tego dochodu rozlicza się w równych częściach na 12 kolejnych miesięcy, poczynając od miesiąca, w którym dochód został wypłacony".

W związku z podnoszonym przez opiekuna prawnego skarżącej zarzutem, iż środki finansowe które weszły w skład spadku stanowiły oszczędności jego i zmarłej żony gromadzone z przeznaczeniem na leczenie i zabezpieczenie przyszłości ich córki (skarżącej A.B.), należy zwrócić uwagę na dwa aspekty:

- żaden z przepisów u.p.s. nie przewiduje możliwości nieuwzględnienia dochodu z uwagi na szczególny sposób jego wykorzystania (por. wyrok WSA w Łodzi z 4 lipca 2019 r. II SA/Łd 278/19 - LEX nr 2695870),

- w rozumieniu art. 8 ust. 3 u.p.s. oszczędności nie są w ogóle dochodem i należy je traktować w kategoriach posiadanego majątku (zasobów), a nie uzyskiwanego dochodu (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 18 maja 2018 r. IV SA/Wr 157/18 - LEX nr 2510585).

Za oszczędności mogą być jednak uznane tylko takie zasoby finansowe, które są odnoszone do osoby która je poczyniła; zgromadzone zasoby finansowe tracą charakter oszczędności w momencie ich nabycia przez inną osobę, dla której stają się dochodem.

W rozumieniu art. 8 ust. 3 u.p.s. jako dochód należy więc także traktować przysporzenie finansowe z tytułu nabycia spadku, jeżeli takie faktycznie zostało przez spadkobiercę uzyskane.

I. W ocenie Sądu, orzekające w sprawie organy przedwcześnie i bez wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności uznały, że doszło do uzyskania przez skarżącą jednorazowego dochodu z tytułu nabycia po zmarłej matce zasobów pieniężnych, mającego wpływ na ponoszenie przez nią i pozostałe zobowiązane podmioty opłaty za jej pobyt w DPS.

O ile bowiem wskazywana przez nie kwota 61 564 zł niewątpliwie przekracza pięciokrotnie kwotę kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (5 x 701 zł = 3 505 zł), wynika to z deklaratywnego charakteru postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku (zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego, sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę), a takie postanowienie SR w [...] z [...] marca 2018 r. sygn. akt [...] (prawomocne od [...] kwietnia 2018 r.) stanowiło podstawę podjęcia przez organy działań skutkujących wydaniem zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

Spadkobiercy nabywają spadek w chwili jego otwarcia i z tą chwilą powstaje pomiędzy nimi wspólność majątku spadkowego. Wspólność ta powstaje ex lege i dotyczy majątku spadkowego traktowanego jako całość; spadkobierca ma udział w spadku, a nie w poszczególnych składnikach spadku. W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku nie określa się składników majątku spadkowego ani praw spadkobierców względem poszczególnych przedmiotów majątkowych tworzących spadek. Celem wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku jest jedynie ustalenie kręgu osób dziedziczących po zmarłym (spadkobierców) oraz udziałów poszczególnych spadkobierców w całości spadku.

Art. 1035 K.c. stanowi, że do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, z zachowaniem postanowień art. 1036-1046 K.c. Wspólnością majątku spadkowego objęte są wszelkie prawa tworzące spadek, bez względu na ich istotę i charakter, w tym też i prawa podzielne. Przed działem spadku nie wiadomo, jakie konkretnie składniki przypadną określonym spadkobiercom, stąd też spadkobierca bez zgody pozostałych nie może dysponować poszczególnymi składnikami spadku, co stanowiłoby czynność przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem spadkowym; w myśl bowiem art. 1036 K.c., "spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku".

Zniesienie wspólności odbywa się poprzez dział spadku, który może nastąpić bądź na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami, bądź na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców (art. 1037 § 1 K.c.); umowny dział spadku może objąć cały spadek lub być ograniczony do jego części (art. 1038 § 2 K.c.).

Wchodzące w skład spadku sumy pieniężne są ze swej istoty świadczeniami podzielnymi, którymi współspadkobiercy działając wspólnie mogą zadysponować. Mogą też zawrzeć umowę, w której ustalą sposób rozdysponowania środkami pieniężnymi wchodzącymi w skład spadku. Umowę taką należy potraktować jako częściowy dział spadku (Kidyba Andrzej, red., Kodeks cywilny. Komentarz. Tom IV. Spadki, wyd. IV, LEX 2015).

Ponieważ jak już wskazano powyżej, samo stwierdzenie nabycia spadku nie daje podstaw do wywodzenia jakie konkretnie składniki i w jakiej części przypadną określonym spadkobiercom, a umowny dział spadku wymaga zgodnego współdziałania wszystkich współspadkobierców, zdaniem Sądu wiązało się to w okolicznościach sprawy z zachowaniem przez organy szczególnej ostrożności i koniecznością dokonania wnikliwych ustaleń, czy z uwagi na fakt ubezwłasnowolnienia skarżącej, mogło po wydaniu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku dojść do umownego jego działu w zakresie zasobów pieniężnych (czynność przekraczająca zwykły zarząd), zwłaszcza że drugą stroną umowy musiałby być jej ojciec będący jej opiekunem prawnym.

Jak wynika z analizy akt sprawy i wydanych decyzji, takich działań ze strony organów zabrakło, które dysponując wyłącznie postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku po M.B. niejako automatycznie przyjęły na podstawie złożonych [...] kwietnia 2019 r. przez E.B. w imieniu swoim i córki oświadczeń dotyczących otrzymania jednorazowego dochodu (k. 43 i 53 akt administracyjnych), że do podziału majątku spadkowego w zakresie zasobów pieniężnych doszło.

W ocenie Sądu jest to także o tyle wątpliwe, że treść tych oświadczeń wskazuje na niezrozumienie przez E.B. istoty postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, z którego - wg poczynionych w oświadczeniach zapisów - wywiódł "podział majątku prawomocnym orzeczeniem Sądu". Organy administracji bazując na jego błędnym przekonaniu co do skutków postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku - wynikającym zapewne z braku dostatecznej wiedzy nt. obowiązujących w tym zakresie regulacji prawnych - nie powinny tej sytuacji wykorzystywać i wyciągać z tego dalej idących dla niego i córki konsekwencji, zwłaszcza że w toku prowadzonego postępowania powinny kierować się zasadą prawdy obiektywnej (stojąc na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmować wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli - art. 7 K.p.a.) i zasadą informowania stron (zobowiązującą je do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, w tym czuwania, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa oraz udzielania im w tym celu niezbędnych wyjaśnień i wskazówek – art. 9 K.p.a.), a prowadząc postępowanie dowodowe obowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.).

Wobec wątpliwości odnośnie należytego rozeznania E.B. co do skutków postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, nie została również zdaniem Sądu w należyty sposób wykazana prawidłowość stanowiska orzekających w sprawie organów, że każdy ze spadkobierców otrzymał kwotę 61 464 zł; zostało ono oparte wyłącznie na złożonych przez E.B. w imieniu swoim i córki w toku postępowania administracyjnego oświadczeniach o stanie majątkowym.

Jak już wspomniano wyżej, podniósł on w toku postępowania, że środki te stanowiły oszczędności jego i zmarłej żony. Zakładając istnienie między nimi małżeńskiej wspólności majątkowej, w skład spadku po M.B. mogła wejść jedynie połowa tych środków. Z uwagi na sądowe stwierdzenie nabycia spadku przez E.B. i A.B. po ½ części (w odniesieniu do udziału przysługującego M.B.), oznacza to, że w ramach spadku mogło przypaść im po 1/4 (½ z ½) z wszystkich zgromadzonych przez M. i E.B. środków finansowych (w ujęciu całościowym, w rezultacie na E.B. przypadałoby 3/4, zaś na A.B. 1/4 tych środków).

Wprawdzie w aktach administracyjnych sprawy znajduje się kopia złożonego na formularzu SD-3 zeznania podatkowego E.B. o nabyciu rzeczy lub praw majątkowych, jednak widoczne są w nim poprawki co do wielkości nabywanych udziałów w rzeczach lub w prawach majątkowych z pierwotnie wpisanych 1/4 na 1/2, aczkolwiek już bez zmiany wartości rynkowej nabywanych udziałów (do A.B. odnosi się "informacja o pozostałych podatnikach" złożona na załączniku SD-3/A).

W tym kontekście nie zostało przez organy w żaden sposób potwierdzone, czy zadeklarowane przez E.B. kwoty pieniężne jakie miały przypaść jemu i córce A. faktycznie odpowiadają wielkości ich udziałów spadkowych, z wyłączeniem przysługującemu mu udziału (1/2) w całości zgromadzonych przez niego i zmarłą żonę zasobów pieniężnych objętych małżeńską wspólnością majątkową;

II. Niezależnie od okoliczności wyżej opisanych, w sprawie zaistniały samoistne podstawy do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji z powodu mającego wpływ na wynik sprawy naruszenia stanowiącego materialnoprawną podstawę ich wydania art. 8 ust. 11 pkt 1 u.p.s.

Przyjmując stosownie do treści tego przepisu (z zastrzeżeniem uwag poczynionych w pkt I), że skarżąca w okresie pobierania świadczenia z pomocy społecznej (zgodnie z art. 36 pkt 2 o) u.p.s. świadczeniem niepieniężnym z pomocy społecznej jest pobyt i usługi w domu pomocy społecznej) uzyskała z tytułu spadku po matce jednorazowy dochód przekraczający pięciokrotnie kwotę kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej oraz że dochód ten został jej wypłacony (postawiony do jej dyspozycji), to rozliczenie tego dochodu powinno nastąpić w równych częściach na 12 kolejnych miesięcy, poczynając od miesiąca w którym dochód został wypłacony.

Zakładając – jak uznały to organy – jego wypłatę w kwietniu 2018 r., rozliczenie powinno zatem obejmować okres od tego miesiąca do marca 2019 r. (wskazano na to już na s. 3 oznaczonej tą samą datą co decyzja organu I instancji "Oceny sytuacji osoby /rodziny, wnioski pracownika socjalnego"). Jak tymczasem wynika z pkt 1 sentencji decyzji organu I instancji, rozliczenie – skutkujące obciążeniem A.B. całością opłaty za pobyt w DPS – zostało dokonane za okres od maja 2018 r. do kwietnia 2019 r. W sposób oczywisty rzutuje to na wynikające z pkt 2 i 3 tej decyzji zwolnienie z ponoszenia opłat przez E.B. i Gminę [...], które nie powinno odnosić się do okresu od maja 2018 r. do kwietnia 2019 r., lecz powinno korelować z okresem, w którym prawidłowo do ponoszenia całości opłaty jako konsekwencji dokonania rozliczenia zobowiązana byłaby skarżąca, tj. od kwietnia 2018 r. do marca 2019 r. Co więcej, w zakresie pkt 1 swej decyzji organ I instancji wykazał się niekonsekwencją, gdyż w jej uzasadnieniu (s. 2) wskazał (prawidłowo), że dochód uzyskany przez mieszkankę DPS zostanie rozliczony "poczynając od miesiąca w którym dochód został wypłacony tj. od kwietnia 2018 r. do marca 2019 r."

Uchybień tych nie dostrzegło SKO, które po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, nieadekwatnie do tego – aczkolwiek trafnie - stwierdzając w uzasadnieniu decyzji (s. 2), że "prawidłowo organ I instancji rozliczył zatem wymienioną kwotę na 12 kolejnych miesięcy od kwietnia 2018 r. do marca 2019 r.", z czym jednak nie pozostaje już spójne powtórzone na s. 3 za organem I instancji wadliwe wskazanie, że opłata Pani A.B. wynosi od maja 2018 r. do stycznia 2019 r. 3 147 zł miesięcznie, od lutego 2019 r. do kwietnia 2019 r. 3 386 zł miesięcznie, a od maja 2019 r. 1 495,19 zł miesięcznie.

Odnośnie powyższego należy zauważyć (czym przy wydawaniu decyzji mógł się omyłkowo "zasugerować" organ I instancji), że przewidziany w art. 8 ust. 11 u.p.s. sposób ustalania okresu w jakim dokonuje się rozliczenia jednorazowego dochodu ("poczynając od miesiąca, w którym dochód został wypłacony") jest odmienny od tego, który został przewidziany w art. 60 u.p.s. w przypadku zmiany średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej; zgodnie z ust. 4 tego artykułu, ogłoszenie o którym mowa w ust. 2 (o ustaleniu średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w DPS) stanowi podstawę do ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej "od następnego miesiąca przypadającego po miesiącu", w którym ogłoszenie zostało opublikowane.

O ile opisane powyżej w pkt I i II uchybienia mają kluczowy wpływ na ocenę prawidłowości wydanych w sprawie decyzji, nie można także pominąć, że decyzja organu I instancji – utrzymana w mocy zaskarżoną decyzją – została wydana w trybie zmiany wcześniejszej decyzji Prezydenta Miasta [...] z [...] października 2018 r. nr [...], która także była decyzją zmieniającą decyzję tego organu z [...] maja 2018 r. nr [...].

Ponieważ A.B. skierowana została do DPS decyzją Prezydenta Miasta [...] z [...] listopada 2017 r. nr [...] i umieszczona w placówce decyzją Starosty [...] z [...] listopada 2017 r. nr [...], regulacja art. 59 ust. 1 u.p.s. prowadzi do wniosku, że także decyzja z [...] maja 2018 r. nie była pierwotną decyzją ustalającą opłatę za jej pobyt w DPS. Kwestia ta nie jest możliwa do ustalenia na podstawie przedstawionych Sądowi akt administracyjnych z uwagi na brak jakichkolwiek informacji w tym zakresie.

W tym aspekcie należy podkreślić (na co w uzasadnieniu swej decyzji – powołując się na orzecznictwo sądowe - zwrócił również uwagę organ I instancji), że decyzja w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej stanowi decyzję zaliczaną do decyzji konstytutywnych, która może działać zarówno z mocą na przyszłość, jak i z mocą wsteczną. W sytuacji jednak, gdy już w okresie przebywania osoby skierowanej do DPS doszło do zmiany jej sytuacji dochodowej, nie jest wydawana kolejna decyzja ustalająca odpłatność a decyzja ją zmieniająca.

W przypadku gdy w obrocie prawnym funkcjonuje już decyzja o ustaleniu opłaty za pobyt danej osoby w d.p.s., to jej modyfikacje - związane tak ze zmianą kręgu podmiotów obowiązanych do ponoszenia opłaty jak i jej wysokości obciążającej poszczególne podmioty - powinny odbywać się w trybie przewidzianym przez art. 106 ust. 5 u.p.s. Zmianie podlega jednak pierwotna decyzja o ustaleniu opłaty (ewentualnie już zmieniona późniejszymi decyzjami, które należy wymienić w kolejnej decyzji zmieniającej), a nie decyzja wydana w następstwie decyzji pierwotnej (w tym także nie tak jak w niniejszej sprawie ostatnia z wydanych przez Prezydenta decyzji, tj. z [...] października 2018 r.), gdyż ta sama w sobie jest już decyzją zmieniającą.

Reasumując, orzekające w sprawie organy w sposób co najmniej przedwczesny przyjęły, że w przypadku skarżącej doszło do uzyskania jednorazowego dochodu mającego wpływ na ponoszenie odpłatności jej i pozostałych zobowiązanych podmiotów za jej pobyt w DPS, a także dokonały jego nieprawidłowego rozliczenia.

Do wydania kontrolowanych w sprawie decyzji doszło zatem z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 8 ust. 11 u.p.s. (w zw. z ust. 3 i 4 tego artykułu), a także z uchybieniem przepisom normującym prowadzenie postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.

W opisanych okolicznościach konieczne było więc wyeliminowanie z obrotu prawnego tak zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. (pkt I sentencji wyroku).

Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań.

Niejako na marginesie Sąd dodatkowo wskazuje na daleko posuniętą nieczytelność części sporządzanej odręcznie w toku postępowania przed organem I instancji dokumentacji, co z uwagi na rodzaj stwierdzonych uchybień nie miało wprawdzie decydującego znaczenia w niniejszej sprawie, niemniej powinno zostać wzięte pod uwagę na przyszłość, gdyż poprzez brak możliwości weryfikacji podejmowanych w sprawie czynności i czynionych ustaleń może to rzutować na ocenę prawidłowości wydawanych na ich podstawie rozstrzygnięć.

O kosztach postępowania (pkt II sentencji wyroku) - obejmujących wynagrodzenie ustanowionego dla skarżącej w ramach prawa pomocy adwokata orzeczono na podstawie art. 250 § 1 P.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r., poz. 18).

-----------------------

4