Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1206/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-11-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa AWSA Maria Mikolik /spr./ Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 listopada 2021 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 1206/21

UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] maja 2021r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania J. J., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] lutego 2021r., nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z akt sprawy, wnioskiem z 3 listopada 2020r. J. J. wystąpiła do Burmistrza Miasta [....] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. S. Do wniosku załączyła orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o niepełnosprawności w [...] z dnia 7 maja 2020r. nr [....], zaliczające matkę do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na stałe. W powyższym orzeczeniu wskazano, że znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 1 stycznia 2011r., natomiast daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Jednocześnie wnioskodawczyni złożyła oświadczenie, że ojciec S. S. (mąż M. S.) nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności.

Biorąc pod uwagę, że znaczny stopień niepełnosprawności u M. S. powstał w wieku 57 lat oraz fakt, iż M. S. pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, Burmistrza Miasta [...] decyzją z dnia [...] listopada 2020r. nr [...] odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. S.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyła J. J. a Kolegium decyzją z dnia [...] grudnia 2020r. nr [...] uchyliło w całości zaskarżoną decyzję Burmistrza Miasta [...] z [...] listopada 2020r. nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia.

W toku ponownego rozpoznania sprawy, S. S. złożył oświadczenie z 12 lutego 2021r., w którym potwierdził, że nie posiada stopnia niepełnosprawności. Ponadto oświadczył, że z uwagi na swój wiek i pogarszający się stan zdrowia nie jest w stanie realizować w pełni opieki nad żoną, w czym wyręcza go córka, natomiast wspiera żonę psychicznie i towarzyszy jej w czasie, w którym J. J. jest na zakupach, odwozi dziecko do szkoły, przebywa u lekarza lub zajmuje się sprawami urzędowymi. Natomiast w godzinach nocnych czuwa przy żonie w razie potrzeby.

W trakcie wywiadu środowiskowego stwierdzono, że M. S. ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie sama wykonywać podstawowych czynności w zakresie higieny osobistej, korzystania z toalety, przemieszczania się po mieszkaniu. Większość czasu spędza w pozycji leżącej, porusza się tylko z pomocą balkonika i osoby towarzyszącej. J. J. sprawuje opiekę nad matką, poprzez pomoc przy toalecie, podawanie leków, zmianie opatrunków, przygotowywanie posiłków; w razie potrzeby także karmienie. Wykonuje także obowiązki domowe tj. pranie, sprzątanie, zmiana pościeli oraz organizuje wizyty lekarskie. Organ nie wnosił zastrzeżeń co do sprawowanej opieki.

Decyzją z dnia [...] lutego 2021r., nr [...] Burmistrz Miasta [...] odmówił J. J. ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ powołał się na brak spełnienia przesłanek wynikających z art. 17 ust.1b oraz art.17 ust.5 pkt 2 lit.a ustawy z dnia 28 listopada 2003r., o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2020r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.).

J. J. złożyła od powyżej decyzji organu I instancji odwołanie, zarzucając jej naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględniania okoliczności wywołanych wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 oraz art. 17 ust.5 pkt. 2a u.ś.r. bez uwzględnienia obiektywnych okoliczności, które wskazują, że małżonek osoby wymagającej opieki nie może sprawować opieki nad współmałżonką z uwagi na swój stan zdrowia.

J. J. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy.

Odwołująca argumentowała, że na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, że matka nie jest w stanie samodzielnie wykonywać podstawowych czynności w zakresie osobistej higieny, korzystania z toalety, przemieszczania się po mieszkaniu. Zostało również ustalone, że to Odwołująca opiekuję się na co dzień matką, zajmuje się domem, przygotowuje posiłki. Zrezygnowała z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad matką. Pomimo tych ustaleń organ pierwszej instancji, odnosząc się do treści art. 17 u.ś.r. uznał, iż zasadnym jest odmówienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad chorą matką M. S.

Odwołująca wskazała, że stan zdrowia małżonka matki stanowi istotną, obiektywną przeszkodę w sprawowaniu opieki. Jej ojciec, pomimo tego, iż nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności nie jest w stanie opiekować się swoją żoną, a jej matką. Małżonek ma problemy ze zdrowiem, jest po operacji onkologicznej prostaty, przeszedł operację usunięcia dysku, ma dyskopatię, stale leczy się na kręgosłup i ciśnienie tętnicze. Schorzenia i stany po operacji powodują, iż nie może podnosić ciężkich przedmiotów, ani przenosić żadnych obciążeń. Podnoszenie, zwłaszcza gwałtowne powoduje, iż nie kontroluje czynności fizjologicznych. Z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie podnieść mamy, chodzika, wózka czy pomagać w chodzeniu. Nie jest w stanie pomóc w czynnościach, w których mama wymaga codziennej pomocy. Nie może pomóc przy kąpieli, nie jest w stanie przytrzymać mamy, pomóc przy wchodzeniu pod prysznic. Może jedynie wspierać ją psychicznie, co faktycznie robi. Stan zdrowia matki i jej schorzenia wymagają siły i sprawności fizycznej przy codziennym sprawowaniu opieki nad nią. Opieka nad mamą wymaga wykonywania gwałtownych ruchów, szarpnięć, utrzymania równowagi, co również Odwołującej - zdrowej osobie sprawia trudność.

SKO opisaną na wstępie decyzją z [...] maja 2021r. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.

Kolegium zaznaczyło, że ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit, a u.ś.r. wyraźnie wskazał że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit, a u.ś.r. dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność.

Kolegium uznało, że to mąż osoby wymagającej opieki zobowiązany jest do alimentacji w pierwszej kolejności przed stroną odwołującą.

Kolegium uznało natomiast, że oparciu negatywnej decyzji organu I instancji na treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest błędne. , zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

W ocenie Kolegium, pogląd organu I instancji co do sposobu wykładni art. 17 ust. 1 b u.ś.r. - zwłaszcza w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 - nie może stanowić przeszkody dla przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium powołało się na ukształtowane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym poglądy, że skoro na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 stwierdzona została we wskazanym zakresie niezgodność powyższego przepisu z Konstytucją, to okoliczność ta jako rzutująca na sytuację prawną opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych nie może zostać pominięta przy ubieganiu się przez nie o świadczenie pielęgnacyjne. Do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego mimo braku spełnienia kryterium wieku powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą sprawowana jest opieka nie jest zatem niezbędne uprzednie dokonanie stosownych zmian ustawodawczych. Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. I b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem TK powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

J. J. wniosła skargę na decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze nr [...] z dnia [...] maja 2021 r., wnosząc o jej uchylenie w całości wraz z poprzedzającą ją decyzją Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] lutego 2021 r.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy- poprzez błędną wykładnię art. 17ust 5 pkt 2 lit a u.ś.r., polegającą na uznaniu, iż w przypadku gdy osoba wymagająca opieki jest w związku małżeńskim, a mąż nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności to osoba zobowiązana do alimentacji, która faktycznie sprawuje opiekę i pomoc nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarżąca zarzuciła, że Kolegium stosując przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych oparło się wyłącznie na literalnym brzmieniu przepisu art. 17 ust 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., bez odniesienia się do szerszego kontekstu oraz zakresu ochrony praw jaką gwarantuje państwo poprzez przepisy prawa. Zdaniem skarżącej niewłaściwie została zrekonstruowana norma prawna zawarta w przepisie art. 17 ust 5 pkt 2 lit a. ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skarżąca podkreśliła, że w prowadzonym postępowaniu dowodowym przez organ I instancji zostało ustalone, że to wnioskodawczyni sprawuje faktyczną opiekę nad chorą matką. Zajmuje się pomocą w codziennych czynnościach, utrzymaniem higieny, podawaniem lekarstw, zmianą opatrunków, przygotowywaniu posiłków, a także w razie potrzeby przy karmieniu. Organ nie wnosił zastrzeżeń co do sprawowanej opieki przez wnioskodawczynię. Mąż osoby wymagającej opieki złoży oświadczenie, w którym wyjaśnił, że z uwagi na wiek i stan zdrowia nie jest w stanie realizować w pełni opieki nad żoną. Zaznaczył, że wspiera ją psychicznie i towarzyszy jej w czasie, w którym wnioskodawczym jest na zakupach, odwozi dziecko do szkoły, przebywa u lekarza lub zajmuje się sprawami urzędowymi. Powyższe zostało potwierdzone dokumentacją medyczną S. S. Ustalenia dotyczące możliwości sprawowania opieki w żaden sposób nie zostały uwzględnione przez organy orzekające w sprawie.

Skarżąca powołała się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, który orzekając w sprawach odnoszących się do instytucji świadczenia pielęgnacyjnego (wyrok TK z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, wyrok TK z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. akt P 41/07) stwierdził istnienie jednolitej praktyki sądów przy interpretacji art.17 ust 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, przyznającej pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej tej regulacji przed jej wykładnią językową. Trybunał Konstytucyjny w swoim orzeczeniu wskazał, że nie można doprowadzać do sytuacji, w której członkowie rodziny uzyskaliby świadczenie w sytuacji, gdyby osoba wymagająca opieki była rozwiedziona. Przepis nie powinien wywoływać skutku w postaci rozwiązywania małżeństw w celu uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę nad rodzicem. Według Skarżącej, dokonując wykładni art. 17 ust 5 lit a u.r.ś. należ mieć na uwadze stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, który uznał, że skoro członek rodziny wywiązuje się ze swoich obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie.

W niniejszej sytuacji zostało potwierdzone w prowadzonym postępowaniu dowodowym, że wnioskodawczyni od lat prawidłowo sprawuje opiekę nad matką, a mąż wymagającej opieki matki angażuje się jedynie w psychiczne wsparcie małżonki, ponieważ nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną, ze względu na stan zdrowia i brak siły. Podkreślenia wymaga również fakt, że z uwagi na schorzenia matki wnioskodawczyni, opieka nad nią wymaga siły fizycznej przy pomocy w czynnościach codziennych, a mąż chorej cierpi na choroby kręgosłupa.

Mając na uwadze fakt, że organy nie podjęły się oceny stanu zdrowia i obiektywnej możliwości wykonywania opieki przez męża osoby wymagającej opieki Skarżąca wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z zaświadczeń lekarskich męża osoby wymagającej opieki, które dopiero teraz ze względu na dostępność lekarzy w sytuacji zagrożenia epidemicznego zostały uzyskane. Zaświadczenia lekarskie jednoznacznie potwierdzają stan zdrowia i wykluczają możliwość wykonywania opieki nad inną osobą przez S. S.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

W myśl art. 1 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019r., poz. 2325 ze zm., dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c P.p.s.a.). Jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach – sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). W przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie (art. 145 § 3 P.p.s.a.).

W ocenie Sądu skarga okazała się zasadna. Wskazana przez Kolegium w zaskarżonej decyzji przyczyna odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w świetle zaprezentowanej przez organ odwoławczy wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest w przekonaniu Sądu błędna.

Na aprobatę zasługuje jedynie wyrażona w zaskarżonej decyzji ocena co do braku możliwości oparcia negatywnego w stosunku do Skarżącej rozstrzygnięcia na treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. Należy tutaj odnotować, że organ I instancji dwukrotnie, gdyż zarówno w decyzji z [...] listopada 2020r. a następnie w decyzji z [...] lutego 2021r. wskazywał na art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako na podstawę decyzji odmownej w stosunku do skarżącej (niepełnosprawność matki skarżącej powstała w 57 roku życia) mimo, że Kolegium już w decyzji kasatoryjnej z [...] grudnia 2020r. prawidłowo wskazywało, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do wydania decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (pkt 2). Jednakże Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wobec powyższego wyroku Trybunału, w orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dorosłą osobą niepełnosprawną należy pominąć kryterium daty powstania niepełnosprawności. Wniosek taki wyprowadza się z brzmienia art. 190 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji RP, z którego wynika, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, wchodząc w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego - co w przypadku istotnej w sprawie regulacji nie miało miejsca. Jeżeli więc Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, to znaczy, że od dnia 23 października 2014 r., w którym weszło w życie przedmiotowe orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, powołany art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści zakwestionowanej przez Trybunał Konstytucyjny (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 grudnia 2017r., I OSK 1079/17, z 11 lipca 2017r. I OSK 1600/16, wszystkie powołane przeczenia sądów administracyjnych dostępne na stronie: http://orzeczenia.nsa,gov.pl). Kwestia ta w orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości i powinna zostać uwzględniona już na etapie postępowania przed organem I instancji. Nieuwzględnianie – dwukrotnie - przez organ I instancji skutków wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. K 38/13, wynikających z art. 190 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji należy ocenić negatywnie.

Jeżeli zaś chodzi o podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego SKO utrzymało w mocy decyzję organu I instancji uznając, że zachodzi negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W sprawie nie są bowiem kwestionowane ustalenia faktyczne co do tego, że M. S., będąca osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym – pozostaje w związku małżeńskim. Jej małżonek S. S. nie legitymuje się natomiast orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

Należy tutaj zwrócić uwagę, że Kolegium w decyzji kasatoryjnej z [...] grudnia 2020r., wydanej na wcześniejszym etapie sprawy wskazywało na konieczność ustalenia, czy małżonek M. S. jest w stanie sprawować nad nią opiekę z uwagi na swój stan zdrowia zgodnie z celem tej opieki, mając na względzie argumenty podniesione w odwołaniu. Z kolei w zaskarżonej decyzji Kolegium z [...] maja 2021r. organ odwoławczy stanął już na stanowisku, że brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia z uwagi na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Odnosząc się do tak zarysowanej rozbieżności w traktowaniu znaczenia przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., uwidocznionej w rozstrzygnięciach organu odwoławczego należy wskazać, że Sąd podziela stanowisko zajęte w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych o konieczności uwzględnienia w procesie wykładni ww. przepisu rezultatów wykładni systemowej i funkcjonalnej. W szczególności w wyroku z 25 stycznia 2021r., I OSK 2103/20 NSA stwierdził, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tą - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Na konieczność uwzględnienia w procesie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.s.r. zasady praworządności i zasady równości - art. 2 i art. 32 Konstytucji - wskazywał Naczelny Sąd Administracyjny również w wyrokach z 11 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1113/15; z dnia 17 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 722/09 i sygn. akt I OSK 723/09; z dnia 18 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1200/14. Wskazano, że negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., rozumiana w sposób językowy wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Otóż, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą, a jednocześnie mają również obowiązek sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby gdyby taki związek małżeński nie istniał. Podkreślono, że tak rozumiany przepis oznacza swoistą sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Powyższe potwierdza również analiza treści art. 71 Konstytucji RP, w myśl którego państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Przepis ustawy nie powinien zatem wywoływać skutku w postaci rozwiązywania małżeństw w celu uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę nad rodzicem, podczas gdy pozostaje on w związku małżeńskim z drugim niepełnosprawnym rodzicem. Wskazano nadto, że z podobnych przyczyn literalna wykładnia tegoż przepisu kłóci się z treścią art. 32 Konstytucji RP, w myśl którego, wszyscy są wobec prawa równi oraz wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane tak jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich.

Należy również uwzględnić stanowisko zajęte przez Trybunał Konstytucyjny w sprawie o sygn. P 38/09. Trybunał postanowieniem z 25 maja 2010 r. umorzył ostatecznie postępowanie w związku z niespełnieniem przez pytanie prawne Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy wymagań formalnych. Trybunał umarzając postępowanie zauważył, że analiza praktyki sądów administracyjnych, dokonana w postanowieniu o sygn. P 38/09, prowadzi do wniosku, że możliwe jest nadanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach w praktyce sądowej takiego brzmienia, które nie prowadziłoby do wniosku o wewnętrznej sprzeczności ustawy o świadczeniach.

Ponadto już w samej ustawie o świadczeniach rodzinnych można odnaleźć przesłanki pozwalające na przełamanie kategorycznego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a. Jak wskazał WSA w Rzeszowie w prawomocnym wyroku z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. II SA/Rz 230/20, a także w wyroku z 23 lutego 2021r., sygn. II SA/Rz 1417/20, z jednej strony jest oczywiste, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednak z drugiej strony art. 17 ust. 1 u.ś.r. stanowi, że osobom wymienionym w pkt. 1-3 oraz innym niż tam wymienione osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (a więc także małżonkom), z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą tej opieki wymagającej (osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji). Racją wyłączenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą jej wymagającą i pozostającą w związku małżeńskim jest przyjęte przez ustawodawcę założenie, że jeżeli współmałżonek osoby wymagającej opieki jest osobą zdolną do sprawowania tej opieki, to opieka ta powinna być sprawowana przez tego współmałżonka niezależnie od kwestii przysługiwania mu świadczeń rodzinnych z tego tytułu. Ustawodawca wyłącza jednak powyższą przesłankę negatywną w sytuacji, gdy współmałżonek sam jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pod tym względem unormowanie wynikające z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w zakresie przesłanki negatywnej znacznego stopnia niepełnosprawności osoby mającej sprawować opiekę jest treściowo zbliżone do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jednak pełni inną funkcję. O ile art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wyłącza możliwość nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. eliminuje przeszkodę do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę niebędącą współmałżonkiem, na której zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny. Prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może więc nabyć osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nad osobą wymagającą opieki, która jest dotknięta znacznym stopniem niepełnosprawności, a także taka, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (art. 132 k.r.o.). Zatem pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki (osobiście lub za pośrednictwem innych osób), powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zostaje wyeliminowana. W takiej sytuacji trzeba przyjąć, że skoro współmałżonek osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w tym przez krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jego współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że podopieczny pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Oceny tej należy dokonać z uwzględnieniem rozmiaru opieki, jakiej wymaga sam podopieczny oraz sytuacji zdrowotnej jego współmałżonka. Konieczne jest bowiem ustalenie, czy stan zdrowotny małżonka pozwala na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym małżonkiem, tj. na wykonywanie w sposób efektywny i bezpieczny tych czynności opiekuńczych, których taki niepełnosprawny małżonek wymaga. Oceny takiej należy dokonać na podstawie wszelkiej dostępnej dokumentacji medycznej, która w niniejszej sprawie została w sposób wyczerpujący przedstawiona przez stronę skarżącą z uwzględnieniem zasad logiki i doświadczenia życiowego.

Należy zwrócić uwagę, że organ I instancji nie kwestionował, że skarżąca w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką zrezygnowała z zatrudnienia. Ostatnie zatrudnienie zakończyła bowiem 14 stycznia 2019r. a następnie od 1 lutego 2019r. rozpoczęła pobieranie specjalnego zasiłku opiekuńczego. Jak ustalono w wywiadzie środowiskowym z 12 lutego 2021r., skarżąca sprawuje opiekę nad matką całodobowo.

Jeżeli chodzi o okoliczności przejęcia całodobowej opieki przez skarżącą nad matką – wyjaśnienia w tym zakresie złożył małżonek osoby niepełnosprawnej S. S. w piśmie z 12 lutego 2021r. Wyjaśnił on, że po kilkukrotnym złamaniu miednicy i kości udowej przez M. S. – całodobową opiekę nad nią przejęła skarżąca. Stwierdzenie to znajduje odzwierciedlenie z dokumentacji medycznej. Do podwójnego złamania miednicy oraz uda doszło 2 stycznia 2019r. (wg karty pacjenta izby przyjęć) a specjalny zasiłek opiekuńczy został przyznany skarżącej decyzją z 11 lutego 2019r. Jak ustalono w trakcie wywiadu środowiskowego, do ww. złamań doszło po próbie samodzielnego poruszania się przez matkę skarżącej. Ponadto, jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego, które znajdują potwierdzenie w przedstawionej przez skarżącą dokumentacji medycznej – matka skarżącej jest po dwóch przeszczepach nerki. Ta okoliczność, w połączeniu ze skutkami wskazanych powyżej złamań powoduje, że matka skarżącej nie jest w stanie samodzielnie wykonać podstawowych czynności w zakresie higieny osobistej, korzystania z toalety, ma trudności ze schyleniem się, nie może samodzielnie się ubrać, założyć butów. Pogarszający się stan zdrowia (również miażdżyca opisana jako krytyczne niedokrwienie kończyć dolnych) powoduje, że większą część czasu M. S. spędza w pozycji leżącej. Matka skarżącej cierpi również na samoistnie powstające troficzne rany podudzi. Jak wynika z wywiadu środowiskowego, powyższa okoliczność rodzi konieczność podawania odpowiednich maści, antybiotyków, aby nie doprowadzić do komplikacji prowadzących do amputacji kończyny. Porusza się wyłącznie z pomocą balkonika oraz osoby towarzyszącej. Ustalony w toku postępowania stan zdrowotny matki skarżącej wskazuje, że opieka nad M. S. jest bardzo wymagająca. Wymaga skrupulatności, nie tylko jeżeli chodzi o podawanie leków, lecz przede wszystkim w zakresie pielęgnacji ww. ran i wynikających z tego koniecznych czynności pielęgnacyjnych w przypadku osoby leżącej. Ograniczona samodzielność jeżeli chodzi o poruszanie się powoduje, że matka skarżącej – wymaga pomocy przy przemieszczaniu się ze strony osoby, która jest sprawna fizycznie po to, ażeby przechodzenie z łóżka do balkoniku odbywało się bez zagrożenia dla bezpieczeństwa niepełnosprawnej (niebezpieczeństwo upadku).

Jeżeli chodzi natomiast o stan zdrowia małżonka osoby niepełnosprawnej – na podstawie wywiadu środowiskowego oraz dokumentacji medycznej ustalono, że S. S. przebywa w stałym leczeniu z uwagi na chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa i stawów obwodowych, chorobę niedokrwienną serca, jaskrę oraz w wyniku przebytego raka prostaty. Odnośnie braku możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawną małżonką S. S. w piśmie z 12 lutego 2021r. wskazał, że z uwagi na ww. choroby nie jest w stanie sprawować prawidłowej opieki nad swoją małżonką. Z uwagi na pogarszający się stan kręgosłupa nie jest w stanie pomóc małżonce przy podstawowych czynnościach higienicznych, takich jak kąpiel, ubieranie się, czy zmiana opatrunków. Po ostatnich połamaniach małżonki (kilkukrotnym złamaniu miednicy i kości udowej) opiekę całodobową nad małżonką przejęła córka. Skarżąca w odwołaniu a następnie skardze wyjaśniała natomiast, że z uwagi na ww. choroby S. S. nie jest w stanie podnieść matki z wózka, chodzika czy też pomagać w chodzeniu, w szczególności nie jest w stanie przytrzymać mamy, czy też pomoc przy wchodzeniu pod prysznic. Stan zdrowia matki wymaga siły i sprawności fizycznej przy sprawowaniu codziennej opieki, związanej z wykonywaniem gwałtownych ruchów, szarpnięć, utrzymania równowagi i nawet osobie zdrowej sprawia trudność.

Kolegium ustalonych w toku postępowania przedstawionych powyżej ustaleń nie wzięło pod uwagę przy wydawaniu ostatecznego rozstrzygnięcia w sprawie. Przy ocenie co do zaistnienia obiektywnych przeszkód dla realizacji obowiązku alimentacyjnego należy wziąć pod uwagę stan zdrowia małżonka osoby niepełnosprawnej z uwzględnieniem czynności opiekuńczych i pielęgnacyjnych, jakich osoba niepełnosprawna wymaga. Należy uwzględnić, że wraz ze skargą skarżąca przedstawiła również dwa zaświadczenia lekarskie z 2 czerwca 2021r., w których wskazano po pierwsze, że małżonek osoby z uwagi na dużą dysfunkcję obwodowego układu kostno – szkieletowego wymaga opieki osób drugich i nie jest w stanie sprawować opieki nad inną osobą niepełnosprawną. Po drugie wskazano, że z uwagi na zdiagnozowane organiczne zaburzenia afektywne w obecnym stanie zdrowia psychicznego ww. osoba nie jest w stanie pełnić roli opiekuna innej osoby. Dokumenty te w toku ponownego rozpoznania sprawy należy wziąć pod uwagę, gdyż dopełniają one ujawnionych już okoliczności co do stanu zdrowia ww. małżonka. Prowadzone postępowanie z uwagi na ustalenia wywiadu środowiskowego oraz dokumentację medyczną wykazało, że matka skarżącej wymaga opieki ze strony osoby w pełni sprawnej fizycznie, która jest w stanie podołać czynnościom związanym z bezpiecznym przemieszczaniem się osoby niepełnosprawnej po mieszkaniu. Na gruncie niniejszej sprawy jest to o tyle istotne, że jak ustalono, matka skarżącej w wyniku próby samodzielnego poruszania się doznała ww. poważnych złamań miednicy oraz uda. Stąd akcentowana jest potrzeba sprawowania opieki przez osobę, która daję rękojmię bezpieczeństwa podczas wykonywanych czynności pielęgnacyjnych. Po drugie opieka matki skarżącej – z uwagi na fakt, że w przeważającej części dnia jest osobą leżącą - wymaga skrupulatnej opieki w zakresie leczenia ran troficznych i podawania leków – mając na względzie fakt, że jest to osoba po przeszczepie dwóch nerek. Opieka ta musi być sprawowana więc przez osobę, która jest w stanie w sposób skrupulatny wykonywać czynności pielęgnacyjne i kontrolować podawanie leków. Mając na względzie ustalone przez organy okoliczności co do stanu zdrowia małżonka osoby wymagającej opieki Sąd staje na stanowisku, że opieki nad M. S. z uwagi na przeszkody obiektywne nie jest w stanie sprawować jej małżonek. Opiekę taką sprawuje natomiast córka – która jako osoba również zobowiązana do alimentacji spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W roku ponownego rozpoznania sprawy Kolegium zobowiązane będzie uwzględnić przedstawioną powyżej ocenę prawną.

Z przedstawionych powyżej względów Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. Sąd nie orzekał o zwrocie kosztów postępowania sądowego, gdyż strona była z nich zwolniona z mocy prawa na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.