Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1927/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-02-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 119 pkt 2, art. 120, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 200
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas (spr.), sędzia WSA Magdalena Durzyńska, asesor WSA Mateusz Rogala, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 2 lutego 2023 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 11 maja 2022 r. nr KO-71/4103/17/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy S. z dnia 21 grudnia 2021r. nr GOPS.5211.10.2.21; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku na rzecz M. W. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 11 maja 2022 r. nr KO-71/4103/17/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 21 grudnia 2021 r. nr GOPS.5211.10.2.21 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:

Decyzją z 21 grudnia 2021r. nr GOPS.5211.10.2.21 Wójt Gminy [...], odmówił M. W. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieka nad niepełnosprawną matką K. W., ur. [...] czerwca 1944r., a także objęcia ubezpieczeniem emerytalno-rentowym oraz ubezpieczeniem zdrowotnym.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nr [...] z dnia 13 września 2021 r. u K. W. stwierdzono trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji od dnia 2 kwietnia 2021 r. M. W. w złożonym wniosku oświadczył, że jest rolnikiem oraz zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 18 listopada 2021 r.

w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Organ ustalił, że wnioskodawca nie ma ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Również żaden członek rodziny osoby sprawującej opiekę nie ma ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego. M. W. podał, że jest jedyną osobą z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, która może sprawować opiekę nad matką i faktycznie ją sprawuje. K. W. jest wdową, posiada jeszcze troje dzieci: S. W., I. W. i T. W., którzy z uwagi na obowiązki zawodowe i rodzinne nie mogą partycypować w opiece nad matką.

W toku rodzinnego wywiadu środowiskowego, przeprowadzonego w dniu

24 listopada 2021 r., ustalono, że M. W. mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną M. W.. W tym samym budynku mieszka jego matka – K. W., która jest osobą niepełnosprawną, która pozostaje w stałym leczeniu z uwagi na chorobę [...] oraz [...]

i wymaga opieki w czynnościach życia codziennego. K. W. ma 77 lat,

a opiekę nad nią sprawuje syn M. W.. Według jego oświadczenia z uwagi na konieczność sprawowania stałej i regularnej opieki nad matką w zakresie, który wyklucza możliwość jednoczesnego wykonywania pracy, od dnia 1 maja 2021 r. zaprzestał on pracy we własnym gospodarstwie rolnym, jednak cały czas opłaca składki emerytalno-rentowe w KRUS. Ustalono nadto, że M. W. nigdy nie pracował poza gospodarstwem rolnym, nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna

w Powiatowym Urzędzie Pracy. Żona wnioskodawcy – M. W. otrzymuje rentę chorobową z KRUS, natomiast M. W. jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 9,765ha przeliczeniowych. Sprawowanie opieki polega na myciu, kąpaniu, ubieraniu, przygotowywaniu posiłków, podawaniu posiłków, pomocy przy poruszaniu się poza mieszkaniem, w dotarciu do lekarza, w załatwianiu spraw urzędowych, przy robieniu zakupów, porcjowaniu i aplikacji leków. M. W. podał, że wykonuje także czynności gospodarcze tj. sprząta, robi pranie. Łączny wymiar opieki wynosi według jego wyliczeń 16 godzin w ciągu dnia i 2 godziny w porze nocnej. Ponadto K. W. wymaga stałego nadzoru, ponieważ ma kłopoty z pamięcią

i potrafi zapomnieć o włączonym gazie. W toku wywiadu organ ustalił, że K. W. nie jest osobą leżącą, nie wymaga pomocy i asekuracji w przemieszczaniu się w obrębie mieszkania, nie wymaga pomocy przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych, nie korzysta ze środków higienicznych i nie wymaga pomocy przy spożywaniu posiłków.

Organ zwrócił uwagę, że w przypadku rolników, małżonków rolników lub domowników, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, ubiegających się o świadczenie pielęgnacyjne konieczne jest spełnienie dodatkowych warunków. Organ powołał się na przepis art. 3 ustawy

o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, z którego wynika, że spełnienie przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestania wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym organ administracji ustala w oparciu

o treść oświadczenia złożonego przez osobę nieubiegającą się o przyznanie zasiłku dla opiekuna, złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej za składnie fałszywych zeznań, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy. Organ podkreślił, że jest to jedyna droga weryfikacji przez organ spełnienia warunku, o którym mowa w art. 3 ust. 1 ustawy, dla osób ubiegających się o zasiłek, jeżeli osoby te są rolnikami. Zatem samo posiadanie gruntów rolnych, z którym to posiadaniem nie wiążę się faktyczne uprawianie gruntów, ani też zarządzanie nimi i czerpanie korzyści finansowych, nie pozbawia rolnika prawa do zasiłku dla opiekuna. Według organu analogiczne uregulowania wynikają z art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W toku postępowania wyjaśniającego organ ustalił, że odwołujący się sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką – K. W.,

co znajduje potwierdzenie w wywiadzie środowiskowym z dnia 24 listopada 2021r. Zgodnie z orzeczeniem Lekarza Orzecznika KRUS z dnia 13 września 2021r. K. W. jest osobą wymagającą opieki, została zaliczona do osób niepełnosprawnych, jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji od dnia 2 kwietnia 2021 r., a więc po ukończeniu wieku wskazanego w art. 17 ust.1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W tej sytuacji organ uznał, że w sprawie nie został spełniony warunek daty powstania niepełnosprawności, bowiem niepełnosprawność Pani K. W.,

ur. 23 czerwca 1944r. powstała po ukończeniu 25 roku życia.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł M. W..

Kolegium rozpatrując sprawę wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2022r. poz. 615, dalej "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia

9 czerwca 20lir. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny

i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Według art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w wysokości 1830,00 zł miesięcznie i podlega waloryzacji (art. 17 ust. 3 i 3a u.ś.r.). W art. 17

ust. 5 u.ś.r. wymieniono natomiast przesłanki wyłączające prawo do omawianego świadczenia, wyliczając w sposób enumeratywny kategorie osób, którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

Kolegium podniosło, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014r. sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014r. poz.1443) orzekł, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Z uwagi na powyższe Kolegium uznało, że w przedmiotowej sprawie odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może być uzasadniona tylko brakiem spełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

W ocenie organu odwoławczego brak jest jednak podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż w istocie brak jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaną przez odwołującego się opieką,

a niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a także rezygnacją z takich form aktywności zawodowej.

Kolegium podkreśliło, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji osobie niepełnosprawnej. W odróżnieniu od innych świadczeń opiekuńczych świadczenie pielęgnacyjne, jako tego rodzaju forma wsparcia rodziny,

nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawną członkiem rodziny, czynią to w tak dużym - a wynikającym ze stopnia niepełnosprawności osoby, którą się opiekują - zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy. Przez rezygnację z zatrudnienia w znaczeniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc rozumieć faktyczny brak jakiejkolwiek możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przytoczony przepis należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych,

w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, bądź wymusza na osobie sprawującej opiekę rezygnację z wykonywanej pracy. Sposób sprawowania opieki nie został w u.ś.r. określony i dlatego należy go rozpatrywać przez pryzmat celu tej rezygnacji, czyli sprawowania opieki, która musi mieć charakter stały bądź długotrwały i odnosić się do wszystkich niezbędnych potrzeb życiowych osoby pozostającej pod opieką, a których z uwagi na niepełnosprawność nie jest w stanie sama sobie zapewnić. Według NSA "określenia stała lub długoterminowa wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, albo sporadycznie (wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r. sygn. I OSK 2201/15, Lex 2240790). A zatem opieka powinna być sprawowana codziennie w taki sposób, który uniemożliwia wykonywanie przez opiekuna pracy zarobkowej. Przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie więc spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, znaczny stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej musi uniemożliwiać opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Omawiana opieka powinna więc w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jej niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni (tak m.in.: wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 4023/18).

W niniejszej sprawie ustalony na podstawie zebranego materiału dowodowego stan faktyczny wskazuje zdaniem Kolegium, że zakres sprawowanej opieki przez odwołującego się nie uniemożliwia mu pracy w gospodarstwie rolnym, czy podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze godzin,

a rezygnacja z pracy w gospodarstwie rolnym nie jest związana z koniecznością sprawowania stałej, długotrwałej opieki. Zgodnie z art. 17b ust. 1 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:

1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego, 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia

w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej

za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu

o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. W niniejszej sprawie oświadczenie takie zostało złożone w dniu 24 listopada 2021r. Odwołujący się oświadczył, że z dniem 1 maja 2021 r. zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego

i pracy w tym gospodarstwie w związku z opieką nad matką K. W.. Następnie oświadczeniem z dnia 29 listopada 2021 r. wskazał, że zaprzestał pracy

w gospodarstwie rolnym nie od daty 1 maja 2021r., którą podał omyłkowo, ale od dnia 18 listopada 2021r.

W ocenie Kolegium w przypadku rolnika, posiadającego funkcjonujące gospodarstwo rolne, które stanowi źródło utrzymania rolnika i jego rodziny, nie sposób uznać, że wsparcie finansowe państwa w postaci świadczenia pielęgnacyjnego, będzie zgodne z celem i istotą tego świadczenia, jakim jest rekompensata braku możliwości zarobkowania w związku z sprawowaną opieką nad bliską osobą niepełnosprawną.

W uchwale z dnia 11 grudnia 2012 r. o sygn. akt I OPS 5/12, która - mimo podjęcia jej

w poprzednio obowiązującym stanie prawnym dotyczącym świadczeń pielęgnacyjnych - zachowała aktualność Naczelny Sąd Administracyjny wyraźnie wskazał odnośnie świadczenia pielęgnacyjnego, że nie jest osobą uprawnioną do tego świadczenia osoba, która nie podejmuje zatrudniania lub innej pracy zarobkowej w sytuacji, gdy ma inne źródło utrzymania i to bez względu na wielkość tych dochodów. Tymczasem odwołujący się jest właścicielem gospodarstwa rolnego, które nadal funkcjonuje

i przynosi dochody. Oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym podlega ocenie jako dowód na zasadach ogólnych, a następstwem złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa jest utrata statutu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników. Z akt sprawy nie wynika, iż gospodarstwo to zostało wydzierżawione, a odwołujący się nadal opłaca składki na ubezpieczenie społeczne rolników. Dochody z tego gospodarstwa pozwalają mu na uzyskanie środków na opłacenie tych składek. Prowadzenia gospodarstwa rolnego nie można utożsamić jedynie tylko z fizycznym wykonywaniem pracy, ale również, jak podkreślił to NSA

w przywołanej wyżej uchwale, jest to zarządzanie i współdecydowanie o działalności rolniczej.

Według Kolegium przy właściwej organizacji pracy, z uwzględnieniem pomocy współmałżonki, odwołujący się może jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest on bowiem organizatorem własnej pracy i w tym sensie ma możliwość pogodzenia tych dwóch rodzajów czynności. Należy przy tym uwzględnić,

że K. W. posiada jeszcze troje dzieci, które według oświadczenia odwołującego się nie mogą podjąć się opieki nad matką z uwagi na obowiązki zawodowe. Jednakże nie można pominąć, że z uwagi na obciążający ich obowiązek alimentacyjny wobec matki, nie mogą uchylać się od uczestniczenia, chociażby finansowego, w sprawowaniu nad nią opieki.

Z akt sprawy wynika, że K. W. niewątpliwie jest osobą przewlekle chorą, bowiem choruje na chorobę [...] oraz [...]. Wymaga więc pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, w szczególności przy poruszaniu się. Codzienną opiekę nad mamą sprawuje syn M. W., który pomaga przy myciu, kąpaniu, ubieraniu, przygotowywaniu posiłków, podawaniu posiłków, przy poruszaniu się poza mieszkaniem, w dotarciu do lekarza, w załatwianiu spraw urzędowych, przy robieniu zakupów, porcjowaniu i aplikacji leków. Ponadto sprząta i robi pranie. Jednakże K. W. nie jest osobą leżącą, nie wymaga pomocy i asekuracji

w przemieszczaniu się w obrębie mieszkania, nie jest pampersowana i nie wymaga pomocy przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych, nie wymaga też pomocy przy spożywaniu posiłków.

W ocenie Kolegium opieka, którą wykonuje odwołujący się nie jest sprawowana w sposób ciągły. Większość czynności, które wskazał np. czynności związane

z robieniem zakupów, przygotowaniem posiłków, czy sprzątaniem domu, praniem, należą do zwykłych prac domowych, które wykonywane są przez osoby pracujące

w każdej rodzinie i odwołujący się wykonywałaby je również wtedy, gdyby nie miał pod opieką niepełnosprawnej matki. Są to czynności dnia codziennego, związane

z prowadzeniem gospodarstwa domowego, które nie mogą być uznane za opiekę

w rozumieniu art. 17 u.ś.r. Z kolei umawianie wizyt lekarskich, uczestniczenie w tych wizytach, czy załatwianie spraw urzędowych nie może być uznane za przeszkodę

w podjęciu zatrudnienia lub innej pracy i da się pogodzić z wykonywaniem pracy, zwłaszcza, że jako rolnik odwołujący się może tak rozłożyć pracę, aby zorganizowanie wizyty u lekarza, czy w urzędzie, było możliwe. Wizyty lekarskie odbywają się

w określonych odstępach czasu, a sprawy urzędowe dotyczące K. W. są raczej sporadyczne. Dotyczy to także podawania leków, co wykonywane jest 2,3 razy dziennie i podjęcie pracy da się pogodzić z nadzorowaniem przyjmowania leków przez podopieczną. Czynności opiekuńcze wykonywane przez odwołującego się tj. pomoc

w czynnościach higienicznych, w ubieraniu się, w spacerach, mogą być wykonywane przed lub po pracy i nie wymagają takiego zaangażowania czasowego, że niemożliwe jest wykonywanie pracy w gospodarstwie rolnym. Reasumując wskazane czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego oraz wymienione czynności opiekuńcze nie kolidują z pracą odwołującego się w własnym gospodarstwie rolnym. Opisana wyżej pomoc jest niejednokrotnie łączona z zatrudnieniem i wykonywaniem pracy zawodowej. Pomoc w postaci świadczenia opiekuńczego dedykowana jest natomiast osobom rzeczywiście nie mogącym podjąć żadnego zatrudnienia, które

w sposób ciągły sprawują opieką nad osobą niepełnosprawną. Taka zaś sytuacja,

o czym była już mowa wyżej, w niniejszej sprawie nie zachodzi.

Skargę na decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Warszawie wniósł M. W. zarzucając jej:

naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych:

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną przez niego opieką nad matką podczas gdy

w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje.

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej.

naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj.

- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącego nad matką, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej i zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną,

z zastrzeżeniem art. 57a.

Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za zasadną.

Na wstępie Sąd podkreśla, że nie budzi żadnych wątpliwości prawidłowość stanowiska Kolegium dotyczącego zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. w stanie faktycznym kontrolowanej sprawy. Zasadnie bowiem Kolegium uznało, że nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ww. przepis, którego niezgodność z konstytucyjną zasadą równości została stwierdzona wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Kwestia ta, jako już utrwalona w orzecznictwie nie wymaga szerszego omówienia a przedstawione przez organ odwoławczy wywody i wnioski jej dotyczące są właściwe i Sąd podziela takie właśnie stanowisko.

Pomimo, że trafnie zauważyło Kolegium powyższe kwestie, to błędem było utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji.

Kolegium uznało bowiem, że istnieją inne okoliczności wykluczające przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką, jaką sprawuje nad niepełnosprawną matką.

Mianowicie - jego zdaniem - przeszkodą w przyznaniu wnioskowanego świadczenia jest brak pozytywnej przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia,

a mianowicie rezygnacji z zatrudnienia. Odnosząc się do znajdującego się w aktach oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia działalności rolniczej organ wskazał, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest zrekompensowanie osobie opiekuna utraty potencjalnych dochodów w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i niemożliwością podjęcia działań w celu zapewnienia sobie źródeł utrzymania. Zdaniem Kolegium mająca w sprawie rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego nie spowodowała natomiast, że skarżący utracił jakiekolwiek dochody z gospodarstwa rolnego. Gospodarstwo to jest nadal prowadzone i przynosi dochody.

Z tak wyrażonym stanowiskiem nie sposób się zgodzić.

Istotą sporu w sprawie jest rozstrzygnięcie zagadnienia czy w świetle przepisów u.ś.r. wnoszącemu skargę, będącemu rolnikiem, który zrezygnował z prowadzenia

i pracy w gospodarstwie rolnym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.

W sprawie bezsporne jest, że matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie jest również kwestionowane, że opiekę nad matką sprawuje wyłącznie skarżący i że opieka ta wykonywana jest w sposób prawidłowy.

W związku z tak zakreślonym przedmiotem sporu rozpocząć należy

od przywołania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne

z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny

i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (...) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (...)".

Zgodnie natomiast z art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia,

o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:

1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;

2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.

Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu

o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

W tym miejscu należy podkreślić, że art. 17b u.ś.r. został dodany ustawą z dnia

4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r., poz. 567), która weszła w życie z dniem 15 maja 2014 r., czyniąc tym samym nieaktualnym uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r.

I OPS 5/12, która dyskwalifikowała rolnika jako podmiot uprawniony do pobierania przedmiotowego świadczenia. W aktualnym stanie prawnym możliwe jest więc uzyskanie przez rolnika świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17

ust. 1 u.ś.r. Treść przytoczonych powyżej i obowiązujących przepisów wyraźnie wyklucza wszelkie rozważania na temat tego kto zamiast wnioskodawcy prowadzi gospodarstwo rolne i jakie osiąga z tego tytułu dochody i czy dochody te stanowią źródło utrzymania wnioskodawcy jako nie mające doniosłości prawnej (nie mające znaczenia) dla przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak już wspomniano w niniejszej sprawie ustalono ponad wszelką wątpliwość, że matka skarżącego legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest w stanie zdrowia uniemożliwiającym samodzielną egzystencję

i bezwzględnie wymagającą stałej opieki innej osoby. Ustalono także, że skarżący rzeczywiście świadczy matce całodobową opiekę i z powodu tej opieki nie jest w stanie wykonywać żadnej pracy zawodowej, w tym w dalszym ciągu prowadzić gospodarstwa rolnego. Z akt wynika także, że we wniosku o świadczenie pielęgnacyjne skarżący zawarł w formie przewidzianej prawem oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego. Powyższe ustalenia wyczerpują przesłanki zawarte

w przytoczonych wyżej przepisach art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17b ust. 1 pkt 1

i ust. 2 u.ś.r., co powoduje stwierdzenie Sądu, iż organ odwoławczy przy wydaniu zaskarżonej decyzji naruszył wskazane wyżej przepisy.

Sąd podkreśla, że w powyższym zakresie podziela w pełni stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyrokach z 13 stycznia 2015 r., sygn. akt I OSK 905/14: "Samo posiadanie lub własność gospodarstwa nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie określonej działalności rolniczej. Wniosek taki wynika wprost z legalnej definicji "rolnika" w art. 6 pkt 1 ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, która posiadanie lub własność gospodarstwa sytuuje jako jeden z elementów pojęcia rolnika, jak i - na przykład - z domniemania zawartego w art. 38 pkt 1, sprowadzającego się do stwierdzenia, że właściciel gruntów prowadzi działalność rolniczą. Nie ma wątpliwości, że domniemanie takie nie byłoby potrzebne, gdyby sama własność gospodarstwa wystarczała do uznania właściciela za rolnika" oraz z 5 listopada 2015 r., sygn. akt

I OSK 980/14 (opubl. LEX nr 1990007): "Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1 art. 17b u.ś.r., potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań". W tym ostatnim wyroku Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że nie może również ujść uwadze,

to, iż po podjęciu przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały z dnia 11 grudnia 2012 r. I OPS 5/12 ustawa o świadczeniach rodzinnych była wielokrotnie nowelizowana. Zaznaczono także, że w sprawie zgodności z Konstytucją RP przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych orzekał również Trybunał Konstytucyjny (wyrok z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 i wyrok z 18 listopada 2014 r. sygn. akt SK 7/11). Przywołane nowelizacje, które uwzględniały również orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, dążyły do uwzględnienia i utrzymania standardów konstytucyjnych, określonych w art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (dobro rodziny, zasada równości wobec prawa). Ustawodawca zatem zrealizował postulaty - także społeczne - i wprowadził do ustawy o świadczeniach rodzinnych regulacje dotyczące zasad i trybu przyznawania świadczeń osobom będącym rolnikami, ich małżonkom i domownikom (art. 17b u.ś.r.), a które dotychczas pozbawione były możliwości ubiegania się o takie świadczenia.

Podsumowując, w aktualnym porządku prawnym ciężar dowodu wykazania zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego ciąży na rolniku. Ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Takim środkiem dowodowym, podlegającym ocenie na zasadach ogólnych, jest oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. Oświadczenie winno wskazywać na całkowite zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego czy wykonywania w nim pracy. Zakres oświadczenia winien być zgodny z zakresem przewidzianym w art. 17b ust. 2 u.ś.r.

i oświadczenie winno być złożone w przewidzianej przez przepisy formie, aby mogło być uwzględnione przez organy orzekające w sprawie.

Przy czym co do zasady nie ma obowiązku badania treści tego oświadczenia (tj. co do faktów) przez organy orzekające w sprawie, co jednak nie wyklucza możliwości oceny prawdziwości oświadczenia jako dowodu w sprawie. Ocena ta powinna się przy tym odbywać z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów, tym bardziej że oświadczenie jest składane właśnie pod rygorem odpowiedzialności karnej. Odpowiedzialność za złożenie oświadczenia przerzucana jest na osobę, która dane oświadczenie składa. W sytuacji gdy strona postępowania administracyjnego złoży nieprawdziwe oświadczenie zawierające klauzulę, że jest świadoma odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, może podlegać odpowiedzialności karnej z art. 233 § 1 k.k. Zgodnie z art. 233 § 1 k.k., kto, składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Przepis ten stosuje się odpowiednio do osoby, która składa fałszywe oświadczenie, jeżeli przepis ustawy przewiduje możliwość odebrania oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej (art. 233 § 6 k.k.).

Co z kolei po stronie organu, w sytuacji np. powzięcia informacji o braku zaprzestania przez rolnika prowadzenia gospodarstwa rolnego, może powodować obowiązek, o którym mowa w art. 304 § 2 k.p.k., tj. zawiadomienia prokuratury lub policji. Instytucje państwowe i samorządowe, które w związku ze swą działalnością dowiedziały się bowiem o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu,

są obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym prokuratora lub policję oraz przedsięwziąć niezbędne czynności do czasu przybycia organu powołanego do ścigania przestępstw lub do czasu wydania przez ten organ stosownego zarządzenia, aby nie dopuścić do zatarcia śladów i dowodów przestępstwa. (e- komentarz do

art. 17b u.ś.r. Małysa-Sulińska Katarzyna (red.) Kawecka Anna, Sapeta Joanna).

W świetle przedstawionej treści art. 17b u.ś.r. i jego wykładni za bezzasadne należało ocenić stanowisko Kolegium odnośnie konieczności uwzględnienia,

że gospodarstwo jest prowadzone i przynosi dochody. Jednocześnie organ nie wykazał by istniały jakiekolwiek wątpliwości odnośnie prawdziwości złożonego przez skarżącego oświadczenia. Twierdzenia skarżącego odnośnie zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego nie były przez organ bowiem w żaden sposób weryfikowane. Jak natomiast wskazano warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest złożenie oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia tego gospodarstwa, pod rygorem odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny stanowi o spełnieniu przesłanki "rezygnacji", z którą u.ś.r. wiąże przyznanie przedmiotowego świadczenia.

Mając na względzie powyżej przedstawioną argumentację, Sąd uchylił decyzje organów obydwu instancji jako wydane z naruszeniem wyżej wskazanych przepisów prawa materialnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 135 ustawy Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, o kosztach postępowania rozstrzygając na podstawie art. 200 tej ustawy. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ orzekający będzie miał na uwadze przedstawione w niniejszym wyroku stanowisko Sądu.