Wyrok NSA, sygn. akt V SA 2490/99
NSA w Warszawie (przed reformą)
Data orzeczenia: 2000-10-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Ubezpieczenie społeczne
Powołane przepisy: article: art. 6 ust. 1 pkt 8, art. 117 ust. 3
journal: Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Teza: Stosownie do art. 117 ust. 3 i art. 6 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118/ Prezes Sądu Okręgowego potwierdza okres przebywania w więzieniach polskich na mocy skazania po dniu 31 grudnia 1956 r. za działalność polityczną.

Okres ten podlega zaliczeniu jako składkowy przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty.

TEZY

Stosownie do art. 117 ust. 3 i art. 6 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118/ Prezes Sądu Okręgowego potwierdza okres przebywania w więzieniach polskich na mocy skazania po dniu 31 grudnia 1956 r. za działalność polityczną.

Okres ten podlega zaliczeniu jako składkowy przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu sprawy ze skargi Henryka P. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 października 1999 r. (...) w przedmiocie odmowy potwierdzenia pozbawienia wolności za działalność polityczną - Uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Prezesa Sądu Okręgowego w K. z dnia 25 czerwca 1999 r. (...); (...).


UZASADNIENIE

Henryk P. we wniosku z dnia 8 czerwca 1999 r. skierowanym do Prezesa Sądu Okręgowego w K. domagał się potwierdzenia na podstawie akt sprawy VII K 65/60 przebywania w więzieniu na mocy skazania za działalność polityczną twierdząc, że żądane potwierdzenie jest niezbędne do zaliczenia okresu pozbawienia wolności i internowania od 17 maja 1960 r. do 7 grudnia 1961 r. do okresu składkowego przy ustaleniu prawa do emerytury.

Prezes Sądu Okręgowego w K. decyzją, z dnia 25 czerwca 1999 r. (...) odmówił żądanego potwierdzenia i podał, że z akt sprawy VII K 65/60 wynika, iż wnioskodawca pozbawiony był wolności, wpierw w więzieniu w K. w wyniku zastosowania wobec niego tymczasowego aresztowania przez byłego Prokuratora Powiatowego w T., a następnie internacji na mocy wyroku byłego Sądu Wojewódzkiego w P. - Ośrodek Zamiejscowy w K. z dnia 17 października 1960 r.

Wyrokiem tym Henryk P. uniewinniony został od czynu z art. 22 dekretu z 13 kwietnia 1946 r. /Dz.U. nr 30 poz. 192/, polegającego na tym, że w okresie od marca do maja 1960 r. w T. w rozmowach prowadzonych w Przychodni Obwodowej wyrażał się ujemnie o stosunkach panujących w Polsce Ludowej twierdząc, iż w porównaniu do okresu okupacji hitlerowskiej, obecnie naród żyje w trudniejszych warunkach, że wkrótce dojdzie do zmiany ustroju, przyjdą Niemcy, zaprowadzą porządek i wykończą wszystkich zajmujących kierownicze stanowiska, które to wiadomości wypowiadane w obecności pracowników Przychodni i interesantów mogły wyrządzić istotną szkodę Państwu Polskiemu i obniżyć powagę jego naczelnych organów.

Podstawę uniewinnienia stanowiło ustalenie, że w chwili czynu- wymieniony miał w pełni zniesioną poczytalność /art. 17 par. 1 Kk z 1932 r./, lecz na mocy art. 79 Kk z 1932 r. zarządzono umieszczenie wnioskodawcy w zamkniętym zakładzie dla psychicznie chorych; w którym przebywał do dnia 7 grudnia 1961 r.

Na skutek rewizji nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego, Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 3 czerwca 1993 r. (...) zmienił zaskarżony wyrok i wnioskodawcę uniewinnił od dokonania zarzucanego mu czynu. Z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego wynika, że wyrok Sądu Wojewódzkiego zapadł z obrazą art. 22 dekretu z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa /Dz.U. nr 30 poz. 192/, albowiem wypowiedzi Henryka P. były jedynie surową krytyką ówczesnej rzeczywistości społecznej, gospodarczej i politycznej i nie stanowiły "wiadomości", o których mowa w art. 22 cyt. dekretu.

Sąd Najwyższy nie dopatrzył się w czynie wnioskodawcy cech przestępstwa, a nie tylko zawinienia /art. 17 par. 1 Kk z 1932 r./, jak przyjął Sąd Wojewódzki.

W związku z orzeczeniem Sądu Najwyższego, były Sąd Wojewódzki w K. na podstawie art. 487 par. 1 Kpk z 1969 r. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wymienionego stosowne odszkodowania (...).

Art. 6 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118/ pozwala na zaliczenie do okresu składkowego pobytu w więzieniach polskich po dniu 31 grudnia 1956 r. o ile pobyt ten wiązał się z działalnością polityczną.

Zdaniem Prezesa Sądu Okręgowego pobytu w więzieniu Henryka P. nie można łączyć z prowadzeniem przez niego świadomej działalności politycznej. Nie jest bowiem taką działalnością dzielenie się z innymi osobami poglądami między innymi dot. ówczesnej rzeczywistości społecznej, politycznej czy gospodarczej.

Niewątpliwym jest, że niesłuszne pozbawienie go wolności wiązało się z doznaniem przez niego cierpień fizycznych i moralnych, jednak nie było to skutkiem prowadzenia działalności politycznej.

Orzekając na skutek odwołania zainteresowanego i utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję Minister Sprawiedliwości stwierdził, że chociaż Henrykowi P. przedstawiono zarzut, iż w okresie od marca do maja 1960 r. w T. w rozmowach prowadzonych w Przychodni Obwodowej wyrażał się ujemnie o stosunkach panujących w Polsce Ludowej, które to wiadomości wypowiadane w obecności pracowników Przychodni i interesantów mogły wyrządzić istotną szkodę Państwu Polskiemu i obniżyć powagę jego naczelnych organów, tj. o czyn z art. 22 mkk, to jednak zgromadzony w sprawie VII K 65/60 materiał dowodowy nie wykazał, że w wypowiedziach tych można było doszukać się treści wypełniających znamiona tego przestępstwa.

Zdaniem Ministra, pobyt Henryka P. w areszcie tymczasowym w K. oraz w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w W. nie był następstwem prowadzenia przez niego działalności politycznej; lecz wynikał z powodu niesłusznego pozbawienia wolności. Tak ocenił okres pozbawienia wolności Henryka P. od 17 maja 1960 r. do 17 października 1960 r. i pobyt w Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w W. od 18 października 1960 r. do 7 grudnia 1961 r. Sąd Wojewódzki w K., który postanowieniem z dnia 21 marca 1996 r. (...) zasądził od Skarbu Państwa na rzecz Henryka P. kwotę 10.000 złotych tytułem odszkodowania za poniesioną szkodę. Za nieuzasadnione Sąd ten uznał żądanie odszkodowania z tytułu odmowy zaliczenia pobytu w więzieniu i szpitalu do stażu pracy, gdyż kwestia ta została rozstrzygnięta wyrokiem Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. z dnia 24 kwietnia 1995 r., (...).

W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że wnioskodawca nie został zakwalifikowany do osób represjonowanych na podstawie ustawy kombatanckiej, a zatem żądanie wnioskodawcy w przedmiocie wypłacenia mu odszkodowania z tytułu odmowy naliczenia uprawnień kombatanckich Sąd ocenił jako nieuzasadnione.

Ponadto Henryk P. otrzymał odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznane krzywdy w kwocie 142.500.000 starych złotych w związku z oczywiście bezzasadnym aresztowaniem i umieszczeniem w szpitalu. (...).

W skardze skierowanej do Naczelnego Sądu Administracyjnego Henryk P. zakwestionował zasadność odmowy potwierdzenia pozbawienia go wolności za działalność polityczną. Zarzucił organom orzekającym w sprawie nienależyte wyjaśnienie stanu faktycznego przez pominięcie dowodów zawartych w aktach sprawy karnej VII K 65/60, z których bezspornie wynika, że aresztowanie go było związane z działalnością polityczną.

M.in. w grudniu 1956 r. zwrócił legitymację kandydacką PZPR "z pisemną dedykacją", iż czyni to na znak protestu za szykanowanie i represje mieszkańców P., odmawiał także udziału w obchodach święta pracy. Gdy dnia 24 kwietnia 1960 r. stanowczo odmówił przyjęcia zwróconej legitymacji partyjnej, tego samego dnia pracownik SB zatrudniony w Przychodni Obwodowej w T. złożył doniesienie o popełnienie czynu objętego wyrokiem w sprawie VII K 65/60.

Ponadto od 1954 r. wyszukiwał i kierował oskarżenia przeciwko członkom i działaczom PZPR do różnych władz o nadużycia gospodarcze i chociaż sprawy te były umarzane stały się powodem szykan i aresztowania, co zresztą częściowo wynika z treści postawionego mu zarzutu.

Odpowiadając na skargę Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie z argumentacją podobną do zawartej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 117 ust. 3 i art. 6 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118/ Prezes Sądu Okręgowego potwierdza okres przebywania w więzieniach polskich na mocy skazania po dniu 31 grudnia 1956 r. za działalność polityczną. Okres ten podlega zaliczeniu jako składkowy przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty.

Na tle powyższego uregulowania, podstawowym zagadnieniem w rozpoznawanej sprawie jest należyta ocena charakteru czynu zarzuconego skarżącemu, który stanowił podstawę osadzenia go w więzieniu, a następnie umieszczenia w zamkniętym zakładzie dla psychicznie chorych. Ocena czynu skarżącego zakwalifikowanego jako przestępstwo z art. 22 dekretu z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa, dokonana przez organy orzekające jest wadliwa, bowiem nie uwzględnia ówczesnych realiów i stosunków polityczno-społecznych panujących w PRL. Nie ulega przecież wątpliwości, że jakakolwiek wówczas działalność nieprzychylna władzom, w tym i krytyka skierowana przeciwko ówczesnym porządkom traktowana była jako działalność antypaństwowa i ścigana przez służby specjalne. Tak też było w sprawie niniejszej, gdzie skarżący w okresie 2 miesięcy negatywnie wyrażał się o panujących stosunkach w PRL, trudnych warunkach życia narodu, zapowiadał zmianę ustroju i wykończenie osób zajmujących stanowiska kierownice. Zachowanie to spotkało się z represjami ze strony władz łącznie z tymczasowym aresztowaniem uzasadnionym wysokim stopniem społecznego niebezpieczeństwa czynu /por. postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania/.

Nie można zgodzić się ze stanowiskiem organów orzekających w sprawie, że zachowanie skarżącego, za które został osadzony w więzieniu nie stanowiło działalności politycznej z tego powodu, że zarzucany mu czyn nie wyczerpał ustawowych znamion czynu zabronionego.

Z cytowanych przepisów art. 6 ust. 1 pkt 8 i art. 117 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. wcale nie wynika, aby warunkiem potwierdzenia przebywania w więzieniach polskich było skazanie za popełnione przestępstwo. Przeciwnie, wystarczy, że skazanie i przebywania w więzieniu miały miejsce "za działalność polityczną", chociażby działalność ta nie stanowiła przestępstwa zarówno z powodu braku znamion czynu zabronionego jak z powodu braku winy sprawcy.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ orzekający winien dokonać oceny czy okres pobytu skarżącego w zamkniętym zakładzie dla psychicznie chorych, orzeczony wyrokiem b. Sądu Wojewódzkiego w K. jest równoznaczny z przebywaniem w więzieniu w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 8 cyt. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

Wobec tego, że zaskarżona decyzja jak i ją poprzedzająca wydane zostały z naruszeniem prawa, na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 1 i 3, art. 29 i art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ należało orzec jak w sentencji.