Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 414/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-10-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2020 poz 266
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.
article: art. 153
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 77, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Barbara Mleczko-Jabłońska Sędzia NSA Piotr Pietrasz Sędzia NSA Henryk Wach (spr.) po rozpoznaniu w dniu 5 października 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej J. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 21 stycznia 2021 r. sygn. akt I SA/Rz 485/20 w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z 21 stycznia 2021r., sygn. akt I SA/Rz 485/20 oddalił skargę J. S. (dalej: skarżący) na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] lipca 2020 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Od przedmiotowego wyroku skarżący złożył skargę kasacyjną wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach kasacyjnych przewidzianych w art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: p.p.s.a.) zarzucając naruszenie:

1) art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2021 poz 423, dalej: u.s.u.s.) w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z, tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 poz 141 nr 1365, dalej: rozporządzenie), poprzez oddalenie skargi, pomimo że w sprawie doszło do realizacji przesłanek uzasadniających umorzenie należności skarżącego - opłacenie składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dła zobowiązanego i jego rodziny, uniemożliwiłoby mu zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, tym bardziej skoro z uwagi na ciężką przewlekłą chorobę skarżący nie jest w stanie uzyskać dodatkowych źródeł dochodu - a w szczególności wobec faktu, iż:

dochód skarżącego i jego rodziny jest szczególnie niski, graniczy z minimalnym standardem egzystencji i jest wyczerpywany w całości na pokrycie najbardziej podstawowych wydatków - wobec obecnych cen żywności i utrzymania pięcioosobowej rodziny dochód ten nie pozwala na poczynienie jakichkolwiek oszczędności lub też pokrycie dalszych wydatków bez rażącego naruszenia podstawowych warunków egzystencjonalnych skarżącego i rodziny,

dochód skarżącego i rodziny jest w całości wyczerpywany na pokrycie elementarnych wydatków życiowych, w tym zarówno opłat za czynsz, opłat eksploatacyjnych, kosztów leczenia, etc, ale i nieuwzględnionych przez organ (wbrew wskazaniom Sądu w poprzednio wydanych orzeczeniach) kosztów wyżywienia, kosztów zakupu ubioru, środków higieny, środków nauki i aktywizacji dla dzieci skarżącego,

skarżący cierpi na przewlekłą chorobę, która znacznie ogranicza jego możliwości zarobkowe, skarżący ponosi wysokie koszty zabiegów i zakupu leków, w obecnych realiach skarżący nie jest w stanie podjąć zatrudnienia - skarżący podlega stałemu leczeniu, w tym leczeniu operacyjnemu, co wiąże się z szeregiem istotnych dolegliwości zdrowotnych i bólowych po jego stronie, które uniemożliwiają prawidłowe funkcjonowanie, co więcej skarżący musi pozostawać w stałej dyspozycji do kontroli lekarskich i leczenia szpitalnego - w obecnych realiach rynku pracy, w świetle zasad praktyki i doświadczenia życiowego, skarżący nie posiada perspektyw na pozyskanie zatrudnienia na stanowisku, które nie doprowadzi do pogłębienia jego stanu bólowego i dolegliwości, oraz w wymiarze umożliwiającym mu na stałe kontynuowanie leczenia, wielokrotne udawanie się na zabiegi, leczenie szpitalne etc.

nawet przy optymistycznym założeniu, że pozwany znajdzie pracę w warunkach chronionych, na stanowisku nieprowadzącym do pogorszenia jego zdrowia - wobec faktu życia skarżącego i jego rodziny na granicy minimum egzystencji niewielki wzrost osiąganych dochodów nie spowoduje większej poprawy jego sytuacji majątkowej, w tym m.in. w zakresie spłaty należnych w sprawie zobowiązań,

sytuacja osobista i materialna skarżącego i jego rodziny oparta na stanie aktualnym wg. dnia wydania rozstrzygnięcia (a nie na bardzo optymistycznych rokowaniach i przypuszczeniach Sądu oraz organu co do przyszłości) potwierdza, że środki finansowe będące w dyspozycji rodziny skarżącego są znikome, pozwalają na zachowanie wyłącznie minimalnego standardu egzystencji, uniemożliwiają pokrycie dodatkowych kosztów i opłat, chyba że skarżący zrezygnuje z elementarnych wydatków rodziny takich jak wyżywienie, opał, woda,

skarżący nie dysponuje możliwością odłożenia spłat raty kredytu bez rażącego uszczerbku dla siebie i rodziny w tym m.in. w postaci całkowitej upadłości, mając na względzie fakt, że brak terminowej spłaty może doprowadzić do postawienia kredytu w stan natychmiastowej wykonalności i obarczenia skarżącego i jego rodziny zadłużeniem w kwocie kilkunastu tysięcy złotych, której ze względów oczywistych skarżący nie byłby w stanie spłacić i co doprowadziłoby wyłącznie do jego całkowitej upadłości,

część środków pozostających w dyspozycji skarżącego w wysokości 1000 zł stanowi świadczenie wychowawcze, które jest w całości wyczerpywane na pokrycie kosztów ubioru, wyżywienia, zakupów środków higienicznych i środków do nauki oraz aktywizacji dla małoletnich dzieci skarżącego - co w świetle obecnych kosztów utrzymania i wychowania dzieci nie pozwala na odłożenie dodatkowych oszczędności, a tym bardziej na przeznaczenie świadczeń na dzieci na spłatę należności na rzecz ZUS.

2) art. 153 p.p.s.a. poprzez oddalenie złożonej skargi, pomimo że wydana decyzja organu nie uwzględnia dotychczasowych wydanych w sprawie wskazań i ocen prawnych Sądu - ustalenia te zostały przez organ wręcz zignorowane, organ ponownie oparł się na argumentacji będącej poprzednio podstawą uchylenia decyzji, w tym poprzez:

przeprowadzenie przez organ zestawienia dochodów i wydatków skarżącego oraz jego rodziny, które nie uwzględniało kosztów wyżywienia (niewątpliwie wysokich przy pięciosobowej rodzinie) - pomimo że takie wskazania Sąd wyraził w wydanym w sprawie wyroku z dnia 12 kwietnia 2018 r.

przyjęcie przez organ, że dochód w pięciosobowej rodzinie skarżącego po doliczeniu świadczenia wychowawczego wynosi 705,40 zł na osobę, oraz że dochód ten nie stanowi (z przyczyn niewyjaśnionych przez organ) minimum socjalnego - pomimo, że stanowisko to jest sprzeczne zarówno z powołanym w uzasadnieniu decyzji minimum socjalnym 5-osobowej rodziny ustalonym na podstawie danych opublikowanych przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych z marca 2020 r. (952,02 zł na osobę) jak i z wskazaniami Sądu zawartymi m.in. w wyroku z dnia 5 marca 2019 r. (w którym to Sąd wprost wskazał, że skarżący i jego rodzina żyją na granicy minimum socjalnego i aspekt ten powinien być przez organ szczegółowo rozpoznany),

oparcie się przez organ na własnych (bardzo optymistycznych) przypuszczeniach co do sytuacji skarżącego i jego rodziny w przyszłości, w tym zakresie możliwości ewentualnego uzyskania nowych dochodów przez skarżącego i jego rodzinę, pozyskania przez skarżącego zatrudnienia - pomimo, że stanowisko to nie odpowiada dotychczasowym wskazaniom Sądu (w tym w wyroku z dnia 5 marca 2019 r., wyroku z dnia 16 stycznia 2020 r.), w których to Sąd wyraźnie przyjął, że organ nie może opierać się na swych rokowaniach co do sytuacji zdrowotnej czy materialnej skarżącego w przyszłości, natomiast rozstrzygnięcie powinno opierać się na sytuacji skarżącego i jego rodziny aktualnej na dzień wydania decyzji,

ustaleniu przez organ, że zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym skarżący nie został pozbawiony możliwości pracy w warunkach chronionych - pomimo że stoi to w sprzeczności z wskazaniami Sądu w wyroku z dnia 16 stycznia 2020 r., w którym to Sąd wyraźnie wskazał, że organ nie powinien skupiać się wyłącznie na formalnych uwarunkowaniach sytuacji zdrowotnej skarżącego, ale na faktycznych okolicznościach dot. stanu jego zdrowia, wykazywanych dolegliwości, wymogach związanych z jego leczeniem, które w rzeczywistości uniemożliwiają mu podjęcie pracy (a które zostały przez organ pobieżnie rozpoznane i w żaden sposób niewyjaśnione).

3) art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i 3 w zw. z art 80 k.p.a. poprzez brak rozpatrzenia sprawy w sposób wnikliwy i wyczerpujący, a w konsekwencji poczynienie ustaleń i interpretacji błędnych i sprzecznych z obowiązującym prawem, w tym poprzez:

dokonanie pobieżnej i niezgodnej z stanem faktycznym sprawy oceny sytuacji finansowej skarżącego i jego rodziny, w tym pominięcie faktu: życia przez skarżącego i jego rodzinę na granicy minimalnego standardu egzystencji, niskich dochodów osiąganych przez skarżącego i rodzinę w szczególności w zestawieniu z obecnymi kosztami utrzymania i żywności, ciężkiej sytuacji zdrowotnej skarżącego uniemożliwiającej mu podjęcie zatrudnienia, przeznaczania przez skarżącego i rodzinę całości osiąganych dochodów na najbardziej elementarne wydatki, braku możliwości poczynienia dodatkowych oszczędności czy też pokrycia dalszych wydatków bez rażącego pogorszenia sytuacji życiowej skarżącego i jego rodziny,

poprzez uwzględnienie przy obliczaniu dochodu rodziny - a co za tym idzie sytuacji materialnej i finansowej Skarżącego - świadczenia "500 plus" w kwocie 1.000,00 zł przyznawanego na podstawie przepisów ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy Państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r. poz. 2407), podczas gdy zgodnie z art. 4 ust. 1 tej ustawy celem tego świadczenia jest cęściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zapokojeniem jego potrzeb życiowych w związku z czym środki te winny w pierwszej kolejności służyć zaspokajaniu potrzeb dzieci a nie być przekazywane między innymi na spłatę zobowiązań należnych ZUS,

ustalenie, że rzekomo pozostała skarżącemu kwota z tytułu świadczenia wychowawczego pozwala mu uregulowanie należności, pomimo że suma ta, zgodnie z przeznaczeniem, jest wyczerpywana w całości na zaspokojenie potrzeb małoletnich dzieci skarżącego i pokrycie ich wydatków z tytułu wyżywienia, zakupu ubioru, środków higienicznych, środków nauki i aktywizacji, oraz elementarnych kosztów gospodarstwa domowego etc. - co w świetle skali wydatków małoletnich dzieci, zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego, nie pozwala na odłożenie z w/w kwoty dalszych środków,

przyjęcie, że brak zaległości w spłacie opłat eksploatacyjnych lub rat kredytu wykazuje, że w sprawie brak jest podstaw do umorzenia należności - pomimo że wydatki te są niezbędne dla zapewnienia skarżącemu i jego rodzinie elementarnych standardów egzystencji (prąd, woda, ogrzewanie), koszty te służą zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych rodziny skarżącego i już z tego względu skarżące nie może zrezygnować z ich terminowego regulowania na potrzeby spłaty należności ZUS,

przyjęcie, że brak zaległości w spłacie opłat eksploatacyjnych lub rat kredytu wykazuje, że w sprawie brak jest podstaw do umorzenia należności - pomimo że skarżący nie dysponuje możliwością odłożenia spłat raty kredytu bez rażącego uszczerbku dla siebie i rodziny w tym m.in. w postaci całkowitej upadłości, mając na względzie fakt, że brak terminowej spłaty może doprowadzić do postawienia kredytu w stan natychmiastowej wykonalności i obarczenia skarżącego i jego rodziny zadłużeniem w kwocie kilkunastu tysięcy złotych, co skutkowałoby wyłącznie całkowitą ich upadłością,

przyjęcie, że skarżący jest w stanie pozyskać zatrudnienie i osiągnąć z tego tytułu dochód, pomimo że w świetle realiów rynku pracy, praktyki, doświadczenia życiowego, za bardzo optymistyczne i oderwane od realiów życiowych uznać należy założenie, że skarżący znajdzie pracę na stanowisku, które nie doprowadzi do pogłębienia jego stanu bólowego i dolegliwości oraz w wymiarze umożliwiającym mu na stałe kontynuowanie leczenia, wielokrotne udawanie się na zabiegi, leczenie szpitalne etc.

przyjęcie ustaleń organu, który stwierdził, że dochód w pięciosobowej rodzinie skarżącego po doliczeniu świadczenia wychowawczego wynosi 705,40 zł na osobę, co nie stanowi w ocenie organu (z przyczyn przez niego niewyjaśnionych) minimum socjalnego - pomimo, że w tym samym uzasadnieniu decyzji organ minimum socjalnym 5-osobowej rodziny ustalonym na podstawie danych opublikowanych przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych z marca 2020 r. wynoszące 952,02 zł na osobę (tj. ponad 200 zł więcej niż dochód w rodzinie skarżącego),

przyjęcie ustaleń organu, które w istocie oparte zostały na bardzo optymistycznych rokowaniach co do sytuacji materialnej i osobistej skarżącego i jego rodziny w przyszłości, nie natomiast na stanie aktualnym wg. dnia wydania rozstrzygnięcia, który wykazuje, że skarżacy nie jest w stanie uregulować spornych należności bez istotnego uszczerbku dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych swoich i rodziny.

Argumenty na poparcie powyższych zarzutów zostały przedstawione w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik organu wniósł o jej oddalenie i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania wg norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.

Według art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza zatem przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Omawiany przepis ogranicza wymogi, jakie musi spełniać uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną wyłącznie do, niemającej swojego odpowiednika w art. 141 § 4 p.p.s.a., oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny uzyskał fakultatywne uprawnienie do przedstawienia, zależnie od własnej oceny, wyłącznie motywów zawężonych do aspektów prawnych świadczących o braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej albo o zgodnym z prawem wyrokowaniu przez sąd pierwszej instancji mimo nieprawidłowego uzasadnienia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w wyroku z 16 stycznia 2020 r., I SA/Rz 752/19 wyraził w trybie art. 153 p.p.s.a. ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania: " (...) Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że ZUS w rozpatrywanej przez siebie sprawie wykroczył poza granice uznania administracyjnego, a wydana przez niego decyzja nosi cechy dowolności. W przeprowadzonym ponownie, od początku postępowaniu, ZUS w pierwszej kolejności dokona aktualizacji dotychczas poczynionych ustaleń faktycznych, uzupełni je w zakresie korzystania przez rodzinę skarżącego z pomocy społecznej, we wszelkich jej aspektach, a następnie zajmie jednoznaczne stanowisko odnośnie przesłanek umorzenia należności, wynikających z przepisów rozporządzenia, w szczególności § 3 ust. 1 pkt 1 tego aktu. Dopiero wówczas, w sytuacji stwierdzenia zaistnienia którejkolwiek z nich, rozważy zasadność umorzenia, w granicach uznania administracyjnego. Wydając tego rodzaju rozstrzygnięcie organ weźmie pod uwagę wskazania Sądu w tym zakresie, wyrażone we wszystkich wydanych do tej pory wyrokach."

Przepisy art. 153 p.p.s.a. i art. 141 § 4 zdanie drugie p.p.s.a. zakreślają granice postępowania przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Przez ocenę prawną wyrażoną przez wojewódzki sąd administracyjny rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie, pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie, jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał ten akt, zostało uznane za błędne. Ocena prawna o charakterze wiążącym musi dotyczyć właściwego zastosowania konkretnego przepisu czy też prawidłowej jego wykładni w odniesieniu do ściśle określonego rozstrzygnięcia podjętego w konkretnej sprawie. Musi ponadto pozostawać w logicznym związku z treścią orzeczenia sądu administracyjnego, w którym została sformułowana. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości. Ocena prawna o charakterze wiążącym wyrażona przez Sąd I instancji obejmuje wykładnię konkretnego przepisu prawa materialnego celem jego prawidłowego zastosowania do ustalonego stanu faktycznego sprawy. Z kolei, ocena prawna obejmująca przepisy postępowania wskazuje sposób ich zastosowania przez organ administracji publicznej przy ponownym rozpatrzeniu sprawy i jest powiązana ze wskazaniami co do dalszego postępowania. Ocena prawna wyrażona przez wojewódzki sąd administracyjny jest opinią, osądem, krytyką, diagnozą o dotychczasowym zastosowaniu przepisów prawa w zaskarżonym akcie przez organ administracji publicznej. Elementy oceny prawnej muszą zostać wyrażone w postaci jednoznacznych twierdzeń sformułowanych w sposób jasny, umożliwiający organowi administracji publicznej oraz sądowi ustalenie treści związania bez potrzeby podejmowania skomplikowanych zabiegów interpretacyjnych. Także Naczelny Sąd Administracyjny związany jest oceną prawną i wskazaniami wyrażonymi w orzeczeniu wojewódzkiego sądu administracyjnego. Zasada związania oceną prawną powoduje, że skutki wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy i obejmują zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, w którym orzeczenie zostało wydane, postępowanie administracyjne, w którym zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie administracyjne, jak i wszystkie przyszłe postępowania administracyjne i sądowoadministracyjne dotyczące danej sprawy administracyjnej. Ocena prawna wyrażona przez wojewódzki sąd administracyjny w trybie art. 153 p.p.s.a. w wyroku uchylającym decyzję ostateczną musi być uznana za jedynie słuszną, nawet gdyby organ administracji publicznej i strony miały odmienne stanowisko (porównaj: wyrok NSA z 18 kwietnia 2016 r., sygn. akt I GSK 1088/14, LEX nr 2081039). Gdyby organ administracji publicznej i Sąd I instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy pominęli ocenę prawną i wskazania, byłoby to istotne uchybienie procesowe uzasadniające oparcie skargi kasacyjnej na zarzucie naruszenia art. 153 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu granice sprawy podlegają zawężeniu do granic, w jakich wojewódzki sąd administracyjny rozpoznał skargę, w tym postępowaniu nie ma już zastosowania art. 134 § 1 p.p.s.a. Oznacza to, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy wojewódzki sąd administracyjny jest związany zarzutami i wnioskami skargi i nie bada już w pełnym zakresie zgodności z prawem zaskarżonego aktu organu administracji publicznej, lecz w zakresie wytyczonym przepisem art. 153 p.p.s.a. Inaczej mówiąc, prawodawca założył że wojewódzki sąd administracyjny uwzględniając skargę, będąc związany przepisem art. 134 § 1 p.p.s.a. dostrzegł już wszystkie naruszenia prawa, a w uzasadnieniu wyroku wyraził pełną ocenę prawną oraz zawarł wszystkie wskazania co do dalszego postępowania przy ponownym rozpatrzeniu sprawy.

Należy podkreślić, że w tej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wcześniej wyrokami: z 23 marca 2017 r., I SA/Rz 108/17; z 12 kwietnia 2018 r., I SA/Rz 160/18; z 5 marca 2019 r., I SA/Rz 1209/18 uchylał decyzje ostateczne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w zaskarżonym skargą kasacyjną wyroku z 21 stycznia 2021 r., I SA/Rz 485/20 przyjął ustalenia faktyczne dokonane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, pełnoletnim synem (bezrobotny, bez prawa do zasiłku) oraz dwiema niepełnoletnimi córkami. Nie posiada tytułu do ubezpieczeń i nie jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna. Źródłem dochodu rodziny jest wynagrodzenie żony, świadczenie wychowawcze, zasiłek rodzinny. Wydatki stałe to czynsz, opłaty eksploatacyjne, koszty leczenia oraz inne wydatki. Skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości o powierzchni 1,25 ha, obciążonej hipotekami na rzecz ZUS oraz banków. W Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców figuruje jako właściciel 3 pojazdów. Rodzina korzysta z pomocy społecznej wyłącznie w zakresie związanym z wychowaniem dzieci (świadczenia wychowawcze). Wnioskodawca legitymował się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym do 31 stycznia 2020 r., ale obecnie nie ubiega się o przyznanie renty, zaś wcześniejsze wnioski nie zostały uwzględnienie. Ustalono, że nie zachodzą okoliczności określone w art. 28 ust. 3 usus. Wobec strony nie prowadzono postępowania upadłościowego, zadłużenie jest wyższe od kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone 7 stycznia 2016 r. z uwagi na podpisanie umowy o rozłożenie należności z tytułu nieopłaconych składek na raty, ale z uwagi na rozwiązanie umowy 13 października 2016 r. zostało podjęte. W ostatnich 6 miesiącach nie odnotowano wpłat egzekucyjnych. Zaległości zabezpieczono poprzez ustanowienie hipoteki, dzięki czemu istnieje możliwość dochodzenia należności z przedmiotu hipoteki. Z uwagi na toczące się postępowanie egzekucyjne nie można było stwierdzić bezskuteczności egzekucji. Organy egzekucyjne nie stwierdziły braku majątku, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne. Nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Wnioskodawca nie wykazał, aby posiadał zaległości w regulowaniu zobowiązań cywilnoprawnych, w tym opłat eksploatacyjnych w miejscu zamieszkania lub w spłacie kredytu. Nie stwierdzono trwałego ubóstwa, stwierdzono możliwość podjęcia zatrudnienia w warunkach pracy chronionej. Uzasadnienie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zawiera jednoznaczne stanowisko, co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie rozpoznając po raz piąty sprawę skarżącego jednoznacznie stwierdził: "W przekonaniu Sądu kontrolowana obecnie decyzja wydana została z uwzględnieniem wszystkich dotychczasowych wskazań (w tym odnośnie rezultatów postępowania w sprawie renty, wysokości świadczenia wychowawczego, zaspokajania potrzeb bytowych zobowiązanego – ogólnie aktualizacji informacji na temat warunków bytowych i majątkowych rodziny). Poczyniono ustalenia faktyczne, niezbędne do rozpoznania wniosku. Okoliczności faktyczne zostały ustalone w sposób mogący stanowić podstawę wyrokowania. Sytuacja majątkowa, rodzinna i osobista wnioskodawcy została ustalona i nie jest sporna (skarżący nie zarzuca, aby w tym zakresie popełniono błędy), a rozstrzygnięcie decyzji mieści się w granicach określonych w przepisach prawa. Skarżący kwestionował w istocie negatywny dla siebie charakter decyzji i błędną ocenę zgromadzonych dowodów (wadliwe wnioski)."

Autor skargi kasacyjnej zarzucając Sądowi I instancji w pkt 1) petitum skargi kasacyjnej naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne nie sprecyzował, czy zostały one naruszone przez błędną wykładnię, czy przez niewłaściwe zastosowanie, lub też przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie (błąd podwójny niezależny). W orzecznictwie przyjmuje się, że zarzuty dotyczące obu form naruszenia prawa materialnego powinny być formułowane w przypadku, gdy stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób prawidłowy i nie budzi wątpliwości. Ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonywana wyłącznie na podstawie stanu faktycznego, którego ustalenia nie są kwestionowane lub nie zostały skutecznie podważone. W przeciwnym wypadku ich stawianie jest przedwczesne. Podnoszenie takich zarzutów w oparciu o podstawy wymienione w art. 174 pkt 1) p.p.s.a. nie jest skuteczne w przypadkach, gdy strona chce zakwestionować wadliwe, jej zdaniem, ustalenia stanu faktycznego. Wykazywanie naruszenia prawa materialnego nie polega bowiem na kwestionowaniu przez stronę ustaleń w zakresie okoliczności sprawy. Próba zwalczenia ustaleń faktycznych, uznanych za prawidłowe w zaskarżonym skargą kasacyjną wyroku, nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego. Może być ona skuteczna tylko w ramach drugiej podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2) p.p.s.a. Tymczasem w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 1) p.p.s.a. strona postawiła zarzut dotyczący ustaleń faktycznych: poprzez oddalenie skargi, pomimo że w sprawie doszło do realizacji przesłanek uzasadniających umorzenie należności, kwestionując w punktach a) do g) stan faktyczny przyjęty przez Sąd I instancji.

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionej podstawy z art. 174 pkt 1) p.p.s.a.

Zgodnie z art. 174 pkt 2) p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Konstrukcja tej normy prawnej wskazuje, że stawiając zarzut naruszenia przepisów postępowania, które w ocenie strony skarżącej zostały naruszone przez Sąd I instancji, należy uprawdopodobnić istnienie potencjonalnego związku przyczynowego między uchybieniem proceduralnym a wynikiem postępowania sądowoadministracyjnego. W tym wypadku nie chodzi o to, że ewentualne uchybienie mogło mieć jakikolwiek wpływ na wynik sprawy, lecz wpływ istotny.

W ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2) p.p.s.a. w pkt 2. petitum skargi kasacyjnej autor skargi kasacyjnej zarzucił Sądowi I instancji naruszenie art. 153 p.p.s.a.; natomiast w pkt 3) naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w powiązaniu z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oparcie skargi kasacyjnej na naruszeniu przepisów postępowania jest niezbędne w sytuacji, gdy strona zamierza kwestionować stan faktyczny przyjęty przy wyrokowaniu przez Sąd I instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie nie naruszył przepisów art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 i 3 k.p.a., art. 80 k.p.a. nie stwierdzając ich naruszenia przez organ administracji publicznej w postępowaniu administracyjnym oraz akceptując ustalenia faktyczne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie nie naruszył również art. 153 p.p.s.a. stwierdzając, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych uwzględnił ocenę prawną i wskazania wyrażone przez wojewódzki sąd administracyjny w wyroku z 16 stycznia 2020 r., I SA/Rz 752/19, którymi związany jest również Naczelny Sąd Administracyjny. Tym samym skarga kasacyjna jest sprzeczna z prawomocną, wiążącą oceną prawną dokonaną w tej sprawie, którą prawidłowo odczytał i uwzględnił wojewódzki sąd administracyjny w zaskarżonym wyroku. Zarzuty skargi kasacyjnej podważają i naruszają stanowisko interpretacyjne zajęte przez wojewódzki sąd administracyjny we wskazanym wyroku uchylającym decyzję ostateczną. Zgodnie z art. 170 p.p.s.a., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Gdyby organ administracji publicznej i Sąd I instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy pominęli ocenę prawną i wskazania, byłoby to istotne uchybienie procesowe uzasadniające oparcie skargi kasacyjnej na zarzucie naruszenia art. 153 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu granice sprawy podlegają zawężeniu do granic, w jakich wojewódzki sąd administracyjny rozpoznał skargę. Odstąpienie od oceny prawnej i wskazań, o których mowa w tym przepisie, możliwe jest jedynie w przypadku zmiany stanu prawnego. Przyjmuje się, że ustanie mocy wiążącej oceny prawnej, może spowodować zmiana – po wydaniu orzeczenia sądowego – istotnych okoliczności faktycznych oraz wzruszenie orzeczenia zawierającego ocenę prawną w przewidzianym do tego trybie. Ponadto, Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 sierpnia 2004 r., FSK 207/04 (OSP 2005/2, poz. 18 z glosą Z. Kmieciaka, OSP 2005/2, s. 76–77) uznał, że sformułowanie takiej oceny, odmiennej od oceny zawartej w zaskarżonym orzeczeniu wojewódzkiego sądu administracyjnego, możliwe jest w wypadku oddalenia skargi kasacyjnej, jeżeli orzeczenie to mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. Przepis art. 153 p.p.s.a. może wyjątkowo stanowić podstawę do wyrażania oceny prawnej w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego wydanym w postępowaniu kasacyjnym.

Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w wyroku z 16 stycznia 2020 r., I SA/Rz 752/19 wyraził w trybie art. 153 p.p.s.a. błędną ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania w następującym zakresie: "Wydając tego rodzaju rozstrzygnięcie organ weźmie pod uwagę wskazania Sądu w tym zakresie, wyrażone we wszystkich wydanych do tej pory wyrokach." Przepisy p.p.s.a. nie przewidują funkcjonowania w obiegu prawnym kompilacji ocen prawnych i wskazań wyrażonych w sprawie w trybie art. 153 p.p.s.a., w której kilkakrotnie wojewódzki sąd administracyjny uchylał decyzję ostateczną. Wiążąca jest ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w ostatnim orzeczeniu sądu wojewódzkiego sądu administracyjnego, który z kolei uwzględnia wiążącą go ocenę prawną i wskazania wyrażone w poprzednim orzeczeniu.

Zarzut naruszenia przepisów postępowania nie jest trafny i sprowadza się w istocie do kwestionowania stanowiska Sądu I instancji, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa procesowego co do dokładnego ustalenia stanu faktycznego i przyjęcia za prawidłowe ustaleń, że brak jest przesłanek do umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionej podstawy z art. 174 pkt 2) p.p.s.a.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.