Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 535/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-09-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 64, art. 64a
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.
article: art. 111
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c w zw.  z art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Sudoł, Sędziowie: Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak, Sędzia WSA Janina Guść (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 16 września 2021 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia 15 marca 2021 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej A. K. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 15 marca 2021 r. Burmistrz Miasta

1) ustalił dla A. K. – C. wysokość opłat za pobyt ojca – K. K. w Domu Pomocy Społecznej nr [...] w L. na kwotę 2.792,38 zł miesięcznie począwszy od dnia 1 stycznia 2021 r.,

2) zwolnił A. K.-C. częściowo z opłat za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej nr [...] w L. w kwocie 2.392,38 zł miesięcznie w okresie od dnia 1 stycznia 2021 r. do dnia 31 grudnia 2021 r.

Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał art. 60, art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2, ust. 2d i art. 64 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz.U. z 2020 r. poz. 1876), rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (t.j.: Dz. U. z 2017 r. poz. 1788) i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.), dalej powoływanej jako "k.p.a.",:

W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzją z dnia 2 stycznia 2019 r. K. K. został skierowany do Domu Pomocy Społecznej nr [...] w L. Natomiast decyzją z dnia 31 maja 2019 r. organ ustalił odpłatność K. K. za pobyt w domu pomocy społecznej w wysokości 70 % jego dochodu tj. na kwotę 857,11 zł. Od 1 lipca 2020 r. odpłatność wynosi 1.215,09 zł. K. K. zamieszkał w Domu Pomocy Społecznej nr [...] w dniu 5 czerwca 2019 r.

Ponieważ opłata wnoszona z dochodu K. K. nie pokrywała w pełni kosztów jego pobytu w placówce, należało ustalić możliwości pozostałych osób zobowiązanych w myśl art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej do partycypowania w kosztach jego pobytu w DPS. W tym zakresie organ ustalił, że osobą zobowiązaną do wnoszenia opłat za pobyt K. K. w domu pomocy społecznej jest jego córka A. K.-C.

Organ ustalił, że strona prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem, oboje pracują zawodowo. Dochód na osobę w rodzinie wynosił w grudniu 2020 r. 4.974,74 zł a w styczniu 2021 r. 5.097,81 zł. Dochody te przekraczają 300 % ustalonego kryterium dochodowe na osobę w rodzinie. Zgodnie z oświadczeniem strony, łączne wydatki miesięczne rodziny wynoszą 3.328 zł miesięcznie, natomiast miesięczny dochód rodziny wynosi 9.949,48 zł (grudzień 2020 r.). A. K.-C. przedłożyła zaświadczenie i inne dowody potwierdzające jej przewlekłą chorobę oraz oświadczenia jej matki, wujka oraz byłych sąsiadów opisujące jej trudne dzieciństwo - alkoholizm ojca, stosowaną przemoc wobec matki oraz brak zainteresowania jej losem. Matka strony oświadczyła, że chcąc chronić swoją córkę, jako pełnomocnik osoby alimentowanej zrezygnowała od dnia 1 maja 2001 r. z alimentów od swojego byłego męża, a następnie złożyła wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego dotyczącego alimentów bieżących i zaległych.

Strona odmówiła podpisania umowy zobowiązującej ją do dokonywania od dnia 1 stycznia 2021 r. opłat za pobyt ojca w DPS nr [...] w L. na kwotę 2.792,38 zł, w związku z czym wszczęto postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia w drodze decyzji administracyjnej wysokości opłat dla osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej.

Organ ustalił, że:

- średni miesięczny koszt pobytu utrzymania jednego mieszkańca DPS, zgodnie z zarządzeniem Starosty, wynosi od dnia 1 kwietnia 2020 r. kwotę 4.007,47 zł,;

- odpłatność K. K. za pobyt w DPS nr [...] w L. od dnia 1 maja 2020 r. wynosi 1.215,09 zł;

- dopłata Gminy Miasta za pobyt wyżej wymienionego w DPS wynosi od dnia 1 maja 2020 r. 2.792,38 zł.

Z uwagi na to, iż dochód rodziny strony wynosi 4.974,74 zł, to wysokość opłat za nie może przekraczać kwoty 3.390,74 zł (dochód strony 4.974,74 zł – 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie 1.584 zł = 3.390,74 zł). Jednak z uwagi na fakt, że obecna wysokość opłat Gminy Miasta za pobyt ojca strony w domu pomocy społecznej wynosi 2.792,38 zł, to opłatę strony za pobyt ojca ustalono na poziomie opłat Gminy.

Organ stwierdził, że w sprawie występują uzasadnione okoliczności (długotrwała choroba) przemawiające za częściowym zwolnieniem strony z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, na zasadach określonych w sentencji niniejszej decyzji (kwota zwolnienia wynosi około 86 % opłat ustalanej zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2a ustawy o pomocy społecznej). W związku z tym w okresie od dnia 1 stycznia 2021 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. strona winna wnosi opłaty za pobyt ojca w DPS w kwocie 400 zł miesięcznie.

A. K.-C. odwołała się od decyzji organu pierwszej instancji zarzucając jej naruszenie art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 64 pkt 2 i art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, poprzez:

- dowolną ocenę dowodów, z przekroczeniem granic uznania administracyjnego oraz z pominięciem zasad współżycia społecznego, a nadto zaniechanie przesłuchania zawnioskowanych świadków, co doprowadziło do nieuzasadnionej odmowy zwolnienia strony w całości i bezterminowo z obowiązku ponoszenia opłat;

- pominięcie, że brak relacji rodzinnych pomiędzy osobą umieszczoną w DPS, a jej zstępnym, w tym nieutrzymywanie kontaktów, niełożenie na utrzymanie małoletniego dziecka, demoralizacja dziecka, nadużywanie alkoholu, wszczynanie awantur, znęcanie fizyczne i psychiczne stanowią podstawę do zwolnienia zstępnego w całości i bezterminowo z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt rodzica w DPS;

- wadliwe uznanie, że zwolnienie z ponoszenia odpłatności nie powinno nastąpić, jeżeli osoby zobowiązane są w stanie płacić za pobyt mieszkańca w DPS, mimo że w sprawie zachodzą uzasadnione okoliczności przemawiające za zwolnieniem z odpłatności w całości i na stałe;

- odmowę uznania, że brak jakichkolwiek relacji rodzinnych oraz niewypełnianie przez mieszkańca DPS obowiązku alimentacyjnego wobec zobowiązanego do odpłatności, nie stanowi innej uzasadnionej okoliczności z art. 64 pkt 2 powoływanej ustawy;

- zaniechanie uwzględnienia przesłanki śmierci członka rodziny (babci strony) przy rozważaniu zwolnienia strony z odpłatności.

Strona zarzuciła również naruszenie art. 108 § 1 k.p.a. poprzez nieuzasadnione nadanie zaskarżonej decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności, mimo że jej ojciec posiada własne dochody.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 5 maja 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Organ odwoławczy przytoczył wynikające z ustawy o pomocy społecznej regulacje dotyczące sposobu ustalania opłat za pobyt w domu pomocy społecznej.

Organ wskazał, że zgodnie z zarządzeniem nr [...] Starosty z dnia 21 lutego 2020 r. w sprawie ustalenia średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w domach pomocy społecznej i placówce opiekuńczo-wychowawczej Powiatu L. w roku kalendarzowym 2020, miesięczny koszt utrzymania jednego mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej nr [...] w L. wynosi 4.007,47 zł. Ojciec strony partycypuje w opłacie za pobyt w placówce kwotą 1.215,09 zł, stanowiącą 70 % jego dochodu. W tej sytuacji obowiązek ponoszenia pozostałych kosztów jego pobytu w DPS nr [...] w L., w kwocie 2.792,38 zł (4.007,47 zł - 1.215,09 zł) obciąża członków jego najbliższej rodziny. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że podopieczny posiada tylko jedno dziecko, którym jest strona. Przy czym strona odmówiła zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, dotyczącej wysokości wnoszonej przez nią opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej.

Następnie organ przytoczył treść art. 64 ustawy o pomocy społecznej i wyjaśnił, że wymienione tam zwolnienia z ponoszenia wydatków na dom pomocy społecznej mają charakter fakultatywny. Zależą głównie od sytuacji materialnej i rodzinnej osób zobowiązanych do opłat. Ustawodawca nie uzależnił obowiązku ponoszenia opłat przez krewnych (wstępnych i zstępnych) od okoliczności subiektywnych, takich jak wzajemne stosunki w rodzinie. Podejmowanie decyzji w granicach wyznaczonych cytowanym przepisem wymaga dogłębnej analizy stanu faktycznego, a także odwołania się do zasad współżycia społecznego i wartości chronionych przez porządek prawny.

Organ wskazał, że stosownie do treści art. 64a ustawy o pomocy społecznej osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.

W rozpatrywanym przypadku strona nie przedłożyła prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego o pozbawieniu ojca władzy rodzicielskiej nad nią, ani prawomocnego orzeczenia sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę jej lub jej matki. Oświadczyła przy tym, że nigdy nie toczyły się żadne postępowania w tym zakresie.

Organ odwoławczy uznał, że stan zdrowia skarżącej, a także niekwestionowane niewypełnianie przez jej ojca elementarnych obowiązków rodzicielskich, uzasadniały odwołanie się do regulacji zawartej w art. 64 ustawy o pomocy społecznej. W świetle zebranego materiału dowodowego, postawa życiowa K. K., bezsprzecznie pozbawiła stronę beztroskiego i dostatniego dzieciństwa, naraziła ją na obserwowanie demoralizującego zachowania ojca oraz skutkowała traumatycznymi przeżyciami i cierpieniem. Z uwagi na brak zainteresowania ze strony ojca i niepartycypowanie w kosztach jej utrzymania, strona z całą pewnością została zmuszona do szybkiego i przymusowego zmierzenia się z dorosłością. Potrzebowała stałej pomocy członków rodziny matki, by kontynuować edukację i zdobyć wykształcenie. W przeciwieństwie do rówieśników, nie zaznała też ojcowskiej miłości i wsparcia.

Wszystkie powyższe ustalenia przemawiają za częściowym zwolnieniem strony z odpłatności za pobyt jej ojca w DPS. Obciążenie jej pełną odpłatnością, byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i poczuciem sprawiedliwości. Organ dodał, że w przedmiotowym postępowaniu nie miał zastosowania art. 1441 zd. pierwsze Kodeku rodzinnego i opiekuńczego, który pozwala zobowiązanemu na uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Organ stwierdził, że brak było podstaw do zwolnienia strony z odpłatności za pobyt ojca w DPS w całości, a przyznane zwolnienie w zakresie kwoty 2.392,38 zł miesięcznie należało uznać za wystarczające.

A. K.-C. zaskarżyła decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wnosząc o jej uchylenie, jak również o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 64 pkt 2 w związku z art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej poprzez:

a) niezasadne uznanie, że całkowity brak relacji rodzinnych pomiędzy osobą umieszczoną w domu pomocy społecznej a jej zstępnym, w tym brak kontaktów przez 35 lat, niełożenie na utrzymanie małoletniego dziecka i jego demoralizacja, nadużywanie alkoholu i wszczynanie awantur domowych, a także fizyczne i psychiczne znęcanie się nad rodziną nie stanowią podstawy do zwolnienia zstępnego z odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej w całości i bezterminowo, mimo że katalog przesłanek z art. 64 ustawy o pomocy społecznej ma charakter otwarty,

b) zaniechanie uwzględnienia przesłanki śmierci członka rodziny przy analizie podstaw do zwolnienia skarżącej od odpłatności za pobyt pana K. K. w domu pomocy społecznej, mimo że przesłanka ta została wyraźnie wymieniona w art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej;

2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 78 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez dowolną ocenę dowodów, z przekroczeniem granic uznania administracyjnego oraz pominięciem zasad współżycia społecznego, a nadto poprzez zaniechanie przesłuchania świadków zawnioskowanych przez skarżącą, co doprowadziło do uzyskania w sprawie niepełnego materiału dowodowego, a w konsekwencji do niezasadnej odmowy zwolnienia skarżącej w całości i bezterminowo z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej;

3) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, w mianowicie art. art. 107 § 3 w zw. z art. 11 k.p.a. poprzez zaniechanie odniesienia się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do zarzutu zawartego w odwołaniu dotyczącego naruszenia przepisu art. 108 § 1 k.p.a., jak również do zarzutu dotyczącego zaniechania uwzględnienia przez organ pierwszej instancji przesłanki w postaci śmierci członka rodziny, mimo że organ z mocy art. 107 § 3 w zw. z art. 11 k.p.a. ma obowiązek ustosunkowania się do wszystkich zarzutów podnoszonych przez stronę w odwołaniu i do wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności danej sprawy;

4) naruszenie przepisu postępowania, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji, mimo że dotknięta jest ona poważnymi błędami związanymi z naruszeniem przepisów postępowania oraz prawa materialnego, co obligowało organ drugiej instancji do uchylenia decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że organ odwoławczy niezasadnie uznał, że w sytuacji skarżącej nie zachodzi podstawa do zwolnienia jej w całości i bezterminowo z odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, mimo że przemawiają za tym zasady współżycia społecznego. Podkreśliła, że ojciec rażąco zaniedbywał swoje obowiązki rodzicielskie, stosował przemoc fizyczną oraz psychiczną wobec jej matki, nadużywał alkoholu, wszczynał awantury domowe, urządzał w domu libacje alkoholowe, nie łożył na potrzeby rodziny, nigdy nie płacił też alimentów na pokrycie kosztów utrzymania i wychowania swojej jedynej córki.

A. K.-C. wskazała, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, materialnej i relacji osoby zobowiązanej do opłaty z osoba umieszczona w domu pomocy społecznej mogą stanowić podstawę do wydania przez organ decyzji o zwolnieniu z ponoszenia ustalonych opłat. W szczególności brak relacji rodzinnych pomiędzy osobą zobowiązaną do zapłaty a mieszkańcem domu pomocy społecznej stanowi podstawę do zwolnienia od opłat w całości w oparciu o art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Matka skarżącej z wielu przyczyn nie starała się o pozbawienie ojca strony władzy rodzicielskiej, nie zdając sobie sprawy, że w przyszłości będzie miało to tak duże znaczenie. Problemy ze zdrowiem, rozpad małżeństwa, porzucenie rodziny i liczne obowiązki zawodowe spowodowały, że matka skarżącej chciała jak najszybciej uwolnić się od męża i zakończyć z nim małżeństwo, nie przewidując, że w przyszłości przez brak pozbawienia władzy rodzicielskiej jej córka będzie ponosić negatywne konsekwencje. Skarżąca stwierdziła, że mimo, iż w niniejszej sprawie nie zachodzi sytuacja z art. 64a ustawy o pomocy społecznej, jednak opisane okoliczności faktyczne mają podobne znaczenie i ciężar gatunkowy, co powinno skłonić organ do takiej interpretacji art. 64 pkt 2 ustawy, która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt osoby spokrewnionej w domu pomocy społecznej także okoliczności braku relacji rodzinnych między osobami związanymi formalnym pokrewieństwem. Dodała, że jej ojciec, mimo prawomocnego wyroku sądowego, nigdy nie płacił alimentów i nie ma ona kontaktu z ojcem od 35 lat.

Zdaniem skarżącej, brak więzi rodzinnych powinien mieć kluczowe znaczenie dla zwolnienia skarżącej z opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Dodatkowo, za zwolnieniem od odpłatności przemawia zdiagnozowana u skarżącej choroba przewlekła oraz śmierć bliskiej osoby (art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej).

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.

Przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), dalej powoływanej w skrócie jako "p.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie było istnienie podstaw do całkowitego zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt jej ojca w domu pomocy społecznej.

Regulujący tę kwestię przepis art. 64 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.

Nadto w art. 64a u.p.s. prawodawca przewidział całkowite zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.

Zwolnienie z opłaty przewidziane w art. 64 ustawy oraz jego zakres ma charakter uznaniowy. Organ zwalnia osobę zobowiązaną w sytuacji zaistnienia szczególnych okoliczności uzasadniających stwierdzenie, że ponoszenie takiej opłaty w całości lub części nie byłoby właściwe. Katalog przesłanek przewidzianych w art. 64 ustawy ma charakter otwarty o czym świadczy zwrot "w szczególności".

W orzecznictwie za niezasadne uznano ograniczenie badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej do związanych tylko ze sferą materialnego statusu osób zobowiązanych, z uwagi na otwarty katalog przesłanek zwolnienia z opłaty (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 29 września 2016 r. sygn. akt II SA/Łd 366/16).

Za poglądem, że relacje i więzi rodzinne mogą być ustalane przez organy i oceniane jako szczególny przypadek przemawia to, że przepis art. 64 u.p.s. początkowo ograniczający przesłanki zwolnienia do wymienionych w punkcie 1- 4, został zmieniony i dodano do niego dwie kolejne okoliczności uzasadniające uwzględnienie wniosku o zwolnienie – "pkt 5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu". Wejście w życie tej zmiany spowodowało, że do przesłanek uznaniowego zwolnienia z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej dotyczących sytuacji ekonomicznej dodano przesłanki dotyczące relacji rodzinnych.

Cytowany art. 64a ustawy o pomocy społecznej zawiera unormowanie szczególne, wprowadzające wyjątek od zasady obowiązku ponoszenia kosztów pensjonariusza domu pomocy społecznej przez jego małżonka i krewnych. O ile bezspornie nie podlega on interpretacji rozszerzającej, to niewątpliwie ma wpływ na interpretację zawartego w art. 64 ustawy o pomocy społecznej zakresu katalogu otwartego możliwych przypadków zwolnienia z odpłatności. Brzmienie art. 64a u.p.s. wskazuje, że pozbawienie władzy rodzicielskiej zwalnia ex lege potencjalnego zobowiązanego z obowiązku uiszczania opłaty, ustawodawca nie pozostawił zatem w tym przypadku swobody działania organom rozstrzygającym.

Zgodnie z art. 111 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U z 2020 poz. 1359 ze zm.), powoływanej dalej jako k.r.io. sąd opiekuńczy pozbawia rodziców władzy rodzicielskiej jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka oraz jeżeli mimo udzielonej pomocy nie ustały przyczyny zastosowania art. 109 § 2 pkt 5, a w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem. Pozbawienie władzy rodzicielskiej uzasadniają tylko takie zaniedbania obowiązków względem dziecka, które mogą być ocenione jako rażące. Muszą to być zaniedbania poważne, bądź zaniedbania o mniejszej wadze, które nabierają cech niepoprawności i uporczywości (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 1997 r., III CKN 122/97, LEX nr 1402785). Rażące zaniedbywanie obowiązków względem dzieci może polegać na długotrwałym zerwaniu więzi z dziećmi, braku zainteresowania ich losem, wieloletnim nieutrzymywaniu kontaktów z dziećmi z przyczyn leżących po stronie rodzica.

W rozpoznawanej sprawie nie mamy do czynienia z sytuacją opisaną w cytowanym art. 64a ustawy o pomocy społecznej, ale – w ocenie Sądu - z sytuacją o podobnym znaczeniu i ciężarze gatunkowym. To winno skłonić do takiej interpretacji art. 64 powołanej ustawy, która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat również okoliczności dotyczących kwestii jej relacji z ojcem.

Organ pierwszej instancji stwierdził, że w sprawie zachodzi przesłanka częściowego zwolnienia skarżącej z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej jaką jest długotrwała choroba. Organ odwoławczy wskazywał natomiast, że odwołanie się do regulacji zawartej w art. 64 ustawy o pomocy społecznej uzasadniają dwie przesłanki - stan zdrowia skarżącej, ale także niewypełnianie przez jej ojca obowiązków rodzicielskich.

W niniejszej sprawie niewątpliwie wskazywany przez skarżącą sposób sprawowania przez ojca skarżącej władzy rodzicielskiej uzasadniałby zwolnienie skarżącej z opłaty.

W sytuacji, gdy ze względu na upływ czasu, nie jest możliwe aktualnie uzyskanie orzeczenia, o którym mowa w art. 64a u.p.s., nawet, jeśli w przeszłości zachodziły faktycznie przesłanki uzasadniające wydanie takiego orzeczenia, zwolnienie takie może nastąpić na podstawie art. 64 u.p.s.

W orzecznictwie wskazano, że "wymaganie w każdym wypadku orzeczenia sądu powszechnego, w tym także od osób dojrzałych, które nawet z przyczyn od siebie niezależnych (z powództwem o pozbawienie władzy rodzicielskiej występuje drugi rodzic, a nie małoletni samodzielnie), w sposób nieuzasadniony różnicowałoby sytuację dwóch grup podmiotów (wnioskodawców) - tych, którzy uzyskali stosowny wyrok sądu powszechnego i tych, którzy nie ze swojej winy takiego wyroku nie posiadają i obecnie już nie mogą go uzyskać. Taka interpretacja przytoczonego art. 64 u.p.s. nie daje się – w ocenie Sądu - pogodzić z konstytucyjną zasadą równości, wyrażoną w art. 32 Konstytucji, którą przecież w każdym wypadku kieruje się ustawodawca. Mając na uwadze racjonalność ustawodawcy i jego związanie zasadami konstytucyjnymi, należy zatem podzielić pogląd skarżącego, że nie ma podstaw do przyjęcia, że przepis art. 64 u.p.s. wyklucza uznanie za "szczególną" okoliczność dotyczącą relacji i więzi między członkami rodziny. W ocenie Sądu, podstawowa różnica pomiędzy przepisami art. 64 i 64a u.p.s. dotyczy wyłącznie obligatoryjności bądź fakultatywności zwolnienia z odpłatności i zakresu zwolnienia - w całości (w pierwszym wypadku), bądź w części (w drugim przypadku). O ile sąd powszechny pozbawi prawomocnym orzeczeniem władzy rodzicielskiej rodzica (bądź zostanie wydany wyrok karny, o którym mowa w art. 64a u.p.s.), organ pomocy społecznej na wniosek osoby zobowiązanej do uiszczania odpłatności za pobyt tego rodzica w domu pomocy społecznej, ma obowiązek w całości zwolnić tę osobą z odpłatności. W razie przedstawienia takiego wyroku przez wnioskodawcę organ pomocy społecznej nie jest uprawniony do dokonywania odmiennych ustaleń, a w konsekwencji do prowadzenia postępowania dowodowego" (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 26 listopada 2020 r. sygn. akt II SA/Lu 363/20).

Stanowisko opowiadające się za dopuszczalnością zwolnienia z odpłatności na podstawie art. 64 u.p.s. ze względu na szczególne okoliczności dotyczące relacji pomiędzy członkami rodziny było w orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie wyrażane (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 25 czerwca 2020 r. sygn. akt II SA/Rz 302/20, wyrok WSA w Łodzi z dnia 29 września 2016 r. sygn. akt II SA/Łd 366/16, wyrok WSA w Szczecinie z dnia 15 lipca 2021 r. sygn. akt II SA/Sz 442/21, wyrok WSA w Warszawie z dnia 23 listopada 2016 r. sygn. I SA/Wa 1571/16, wyrok WSA w Olsztynie z 22 listopada 2016 r. sygn. II SA/Ol 1200/16).

Stanowisko organu odwoławczego, który co do zasady uwzględnił przy wydawaniu decyzji kwestię niewypełniania przez ojca skarżącej obowiązków rodzicielskich jest słuszne. Niemniej jednak skarżąca została zwolniona z opłaty częściowo na jednej rok. Organ nie uzasadnił odmowy zwolnienia z opłaty w pozostałym zakresie, a zwolnienie z opłaty na okres jednego roku świadczy raczej o uwzględnieniu przesłanki czasowej jaką jest choroba skarżącej a nie przesłanki dotyczącej sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej.

Wskazać należy, że przepisy ustawy o pomocy społecznej nie określają wprost, na jaki okres może być orzeczone zwolnienie osoby wskazanej w art. 60 ustawy z obowiązku uiszczania opłat za pobyt w domu pomocy społecznej. Skoro jednak podstawą do zwolnienia mogą być nie tylko przesłanki dotyczące sytuacji materialnej osoby zobowiązanej, która może ulegać zmianom, ale również i przesłanki dotyczące relacji rodzinnych, to możliwa jest taka wykładnia art. 64 ustawy, która pozwala na zwolnienie danej osoby z obowiązku uiszczania opłat na dłuższy okres niż rok, a nawet bezterminowo.

Decyzja podejmowana na podstawie art. 64 u.p.s., jest decyzją uznaniową, zatem organ nie jest ustawowo zobowiązany do przyznania wnioskowanego zwolnienia. Natomiast w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty, właściwy organ dokonuje oceny tych okoliczności zgodnie z wymaganiami art. 7 k.p.a. Uznaniowy charakter decyzji nie oznacza pełnej swobody w jej podjęciu. Każdorazowe rozstrzygnięcie o przyznaniu bądź odmowie zwolnienia z obowiązku odpłatności, organ winien uzasadnić, odnosząc się do wszystkich powoływanych przez stronę okoliczności w sposób wyczerpujący a przy tym pozwalający poznać sposób rozumowania organu oraz motywy mające przekonywać do podjętej decyzji.

Ponownie rozpoznając sprawę, organ winien dokonać w sprawie szczegółowych ustaleń umożliwiających ocenę wniosku skarżącej o zwolnienie od ponoszenia opłaty w całości i bezterminowo. Następnie organ winien dokonać oceny tego wniosku mając na uwadze przedstawioną w wyroku interpretację przepisu art. 64 u.p.s. i art. 64a u.p.s. w związku z przesłanką niewłaściwego wykonywania przez ojca skarżącej władzy rodzicielskiej. Jeżeli okoliczności sprawy ustalone przez organ potwierdzą, że postępowanie ojca skarżącej wypełniało dyspozycję art. 111 k.r.io. organ winien uwzględnić, że w sprawie mogą zajść podstawy do zwolnienia skarżącej z opłaty w całości i bezterminowo, jak to ma miejsce w przypadku wskazanym w art. 64a u.p.s.

Dodatkowo organ rozważy pominiętą przez organy, a wskazywaną przez skarżącą przesłankę zwolnienia od ponoszenia opłaty jaką jest śmierć członka rodziny.

Organy dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego – art. 64 u.p.s., a także przepisów postępowania art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., nie zebrały bowiem i nie oceniły materiału dowodowego niezbędnego do rozstrzygnięcia sprawy oraz nie dokonały na jego podstawie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy ustaleń.

Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a. uchylił decyzje organów obu instancji.

O kosztach postępowania obejmujących koszty zastępstwa procesowego, Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.).