Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2134/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-05-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 3 ust. 1 i 2, art. 6 ust. 4
journal: Dz.U. 2014 poz 1090
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej - tekst jednolity.
article: art. 18
journal: Dz.U. 1945 nr 48 poz 270
law: Dekret z dnia 25 września 1945 r. Prawo małżeńskie.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) sędzia NSA Irena Kamińska sędzia NSA Wiesław Morys Protokolant starszy inspektor sądowy Joanna Drapczyńska po rozpoznaniu w dniu 25 maja 2017 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H. K.-C. i D. K.-S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 marca 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 3069/14 w sprawie ze skargi H. K.-C. i D. K.-S. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami RP 1. oddala skargę kasacyjną; 2. odstępuje od zasądzenia od H. K.-C. i D. K.-S. na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 18 marca 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 3069/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę H. K.-C. i D. K.-S. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] ([...]) w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami RP.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

J. K. (wówczas noszący nazwisko K., dalej wnioskodawca) dnia [...] czerwca 1948 r. złożył do Komisji Osadnictwa Nierolniczego w G. wniosek o przekazanie nieruchomości nierolniczej w ramach przysługującego mu jako repatriantowi uprawnienia do rekompensaty za mienie pozostawione na Kresach Wschodnich, położone w miejscowości S., w dawnym województwie w. Pod rządami uprzednio obowiązujących przepisów nie zapadło orzeczenie rozstrzygające sprawę co do jej istoty w całości lub w części albo w inny sposób kończące postępowanie.

Wnioskodawca pismem z [...] grudnia 1971 r. wniósł do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w G. o przydział domku jako ekwiwalentu za mienie pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Również i w tej sprawie nie zapadło orzeczenie rozstrzygające sprawę co do jej istoty w całości lub w części albo w inny sposób kończące postępowanie.

Dnia [...] kwietnia 1990 r. do Urzędu Miejskiego w G. wpłynął wniosek H. K.-C. (dalej wnioskodawczyni), występującej w imieniu własnym i w imieniu pozostałych spadkobierców J. K., o potwierdzenie prawa do ekwiwalentu za mienie pozostawione przez J. K. w S. (ZSRR). W. K. wniosła dnia [...] maja 1992 r. do Urzędu Miejskiego w G. o "wydanie dokumentu zawierającego posiadanie pozostawionego mienia w S.". Dnia [...] stycznia 2009 r. do Wojewody [...] wpłynął wniosek H. K.-C. o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione na Kresach Wschodnich przez rodziców, to jest J. K. (K.) i S. K. Z. K. wniosła dnia [...] stycznia 2011 r. do Wojewody [...] o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. K. nieruchomości w S. Dnia [...] czerwca 2011 r. do Wojewody [...] wpłynął wniosek S. K. o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za mienie pozostawione przez J. K. (uprzednio J. K.) w mieście S., województwo w. Dnia [...] czerwca 2011 r. B. S., K. S. i R. S. złożyli do Wojewody [...] wnioski o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za mienie pozostawione przez J. K. (uprzednio J. K.) w mieście S., województwo w.

Decyzją z dnia [...] marca 2013 r. znak [...] (dalej decyzja z [...] marca 2013 r.) Wojewoda [...] (dalej Wojewoda) stwierdził, że S. K., B. S., K. S., R. S., Z. K., H. K.-C. i D. K.-S. posiadają prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości S., województwo w.

Od powyższej decyzji dnia [...] marca 2013 r. odwołanie złożyła Z. K., a [...] marca 2013 r. również H. K.-C. i D. K.-S., reprezentowane przez r. pr. R. Z., zarzucając, że majątek pozostawiony na terytorium obecnej Ukrainy stanowił współwłasność J. K. i S. K. na zasadach wspólności majątkowej.

Po rozpatrzeniu odwołań Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. znak [...] (dalej decyzja z [...] kwietnia 2013 r.) uchylił decyzję z [...] marca 2013 r. i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpoznania, wskazując że nie zostało wyjaśnione, do kogo należało prawo własności pozostawionej nieruchomości. Wskazał, że Wojewoda winien dokonać tłumaczeń dokumentów znajdujących się w aktach sprawy i wystąpić do Konsulatu RP w L. celem uzyskania informacji na temat S. K., a także po uzyskaniu dokumentów dokonać zbadania sprawy, zwłaszcza pod kątem analizy prawnej ustroju majątkowego, jaki obowiązywał pomiędzy J. K. a S. K.

Po dokonaniu czynności wskazanych w decyzji z [...] kwietnia 2013 r., Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 2014 r. znak [...] (dalej decyzja z [...] lipca 2014 r.), potwierdził posiadanie przez S. K., B. S., K. S., R. S., Z. K., H. K.-C. i D. K.-S. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości S., województwo w. Zwaloryzowaną wartość pozostawionej nieruchomości na dzień wydania decyzji określono na kwotę [...] zł. Wysokość świadczenia pieniężnego stanowi 20% wartości pozostawionej nieruchomości, to jest [...] zł, z czego: a. S. K. według udziałów spadkowych przysługuje rekompensata w [...] części; b. B. S. według udziałów spadkowych przysługuje rekompensata w [...] części; c. H. K.-C. według udziału spadkowego przysługuje rekompensata w [...] części; d. Z. K. według udziału spadkowego przysługuje rekompensata w [...] części; e. D. K.-S. według udziału spadkowego przysługuje rekompensata w [...] części; f. K. S. według udziału spadkowego przysługuje rekompensata w [...] części; g. R. S. według udziału spadkowego przysługuje rekompensata w [...] części.

Wojewoda rozstrzygając niniejszą sprawę nie uwzględnił żądania, podniesionego w trakcie prowadzonego postępowania przez H. K.-C. i Z. K., opartego na przekonaniu, że przedmiotowa nieruchomość stanowiła współwłasność J. K. i S. K. W ocenie Wojewody brak jest dokumentów potwierdzających, że S. K. mogła być współwłaścicielką przedmiotowej nieruchomości albo że przedmiotowa nieruchomość stanowiła wyłączną własność S. K. "Opis mienia pozostawionego", wydany przez Pełnomocnika Rejonowego dla Ewakuacji i Przedstawiciela Rejonowego wskazuje, że właścicielem pozostawionego mienia był wyłącznie J. K. (K.). Z odręcznego projektu domu mieszkalnego w miejscowości S., dołączonego do pisma J. K. z [...] grudnia 1971 r. do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w G., wynika że dom mieszkalny znajdujący się na przedmiotowej nieruchomości stanowił własność tylko J. K.

Wojewoda wskazał, że na dzień opuszczenia nieruchomości w miejscowości S. i Kresów Wschodnich J. i S. K. nie obowiązywała małżeńska wspólność majątkowa. Miejscowość S. należała w czasie rozbiorów do zaboru rosyjskiego, dlatego też na terenach tych po odzyskaniu niepodległości przez Polskę obowiązywało ustawodawstwo rosyjskie w zakresie prawa cywilnego, o ile zachowało ono moc prawną. Dopiero dekretem z dnia 29 maja 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo małżeńskie majątkowe (Dz. U. nr 31, poz. 197, dalej pwpmm) uchylono między innymi art. 109-117, 978 i 1001-1008 tomu X. cz. 1 Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego (dalej Zwód). Organ przywołał treść art. 109 Zwodu, zgodnie z którym każdy z małżonków miał prawo posiadać i nabywać na własność mienie samodzielnie, a przez małżeństwo nie powstawała wspólnota majątkowa małżonków. Nie ma podstaw do twierdzenia, że przedmiotowa nieruchomość stanowiła współwłasność obojga małżonków. Nie można przyjmować, że wskazanie w "Opisie mienia pozostawionego" J. K. jako właściciela pozostawionego mienia było wynikiem panujących ówcześnie zwyczajów, zgodnie z którymi niezależnie od stanu rzeczywistego i prawnego wymieniano jako właściciela zawsze tylko jednego małżonka – mężczyznę.

Od decyzji tej odwołanie wniosły H. K.-C. i D. K.-S. (dalej skarżące), reprezentowane przez r. pr. R. Z. W odwołaniu zarzucono, że majątek pozostawiony w miejscowości S. stanowił współwłasność J. K. i S. K. na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej, dlatego spadkobiercy S. K. są również uprawnieni do uzyskania rekompensaty za przedmiotowe mienie pozostawione w miejscowości S., dlatego wysokość rekompensaty przysługującej H. K.-C. i D. K.-S. winna być ustalona z uwzględnieniem udziału spadkowego, jaki przysługuje im z tytułu dziedziczenia po S. K. W ocenie skarżących z art. X w związku z art. XI § 1 i 2 pwpmm wynika, że J. K. i S. K. podlegali ustrojowi ustawowemu począwszy od dnia 1 października 1947 r.

Minister Skarbu Państwa (dalej Minister) po rozpatrzeniu odwołania decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r. znak [...] ([...]; dalej decyzja z [...] sierpnia 2014 r.) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

J. K. opuścił byłe terytorium RP w 1945 r. Z dowodów zebranych w sprawie wynika, że był jedynym właścicielem nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami RP, położonej w S. W szczególności został on wskazany w opisie mienia pozostawionego jako jedyny właściciel tego mienia. Z zebranych dowodów nie wynika, by S. K. była współwłaścicielką na zasadnie wspólności małżeńskiej pozostawionej nieruchomości. Odmienne twierdzenia wynikające z relacji H. K.-C. i D. K.-S. nie zostały poparte żadnymi dowodami. W ocenie Ministra, w świetle art. 109 tomu X cz. 1 Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego, zawarcie małżeństwa przez J. K. i S. K. nie ograniczało możliwości nabywania nieruchomości wyłącznie na swoją własność przez jednego z małżonków. W ocenie organu art. X w związku z art. XI § 1 i 2 pwpmm nie mają zastosowania w przedmiotowej sprawie, ponieważ zgodnie z przepisami ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. [o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 1090), dalej upr bądź ustawa zabużańska], organy administracji dokonują oceny stanu prawnego i faktycznego nieruchomości pozostawionej na dzień jej pozostawienia. Nieruchomość została pozostawiona w 1945 r., czyli pod rządami tomu X części 1 Zwodu, zatem przepisy te mają zastosowanie odnośnie ustalenia własności majątku małżonków i jego składników.

Decyzja Ministra Skarbu Państwa z [...] sierpnia 2014 r. stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z [...] lipca 2014 r. oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie: 1) art. 2 i 7 Konstytucji RP w związku z art. 8 kpa przez niedziałanie przez organ w oparciu i na podstawie przepisów prawa; 2) art. 7 kpa przez prowadzenie postępowania niezgodnie z zasadą praworządności i niedokonanie wszelkich czynności niezbędnych do ustalenia stanu faktycznego sprawy; 3) art. 9 kpa przez jego niezastosowanie i niepoinformowanie skarżących o zebraniu całego materiału dowodowego w sprawie; 4) art. 79 § 1 kpa przez jego niezastosowanie i niepoinformowanie skarżących z przeprowadzenia dowodu z zeznań jednej ze stron postępowania – K. S.; 5) art. 86 kpa przez jego niezastosowanie i nieprzesłuchanie skarżących; 6) art. 18 pmm przez nieprzyjęcie w przypadku wątpliwości, że majątek w S. jest majątkiem wspólnym małżonków K. (K.) jako majątek dorobkowy; 7) art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez uznanie, że małżonka J. K. nie była współwłaścicielem majątku w S., a co za tym idzie nie była uprawniona do otrzymania rekompensaty; 8) błąd w ustaleniach faktycznych przez przyjęcie, że majątek pozostawiony w miejscowości S. stanowił wyłączną własność J. K., podczas gdy z prawidłowo ustalonego stanu faktycznego winno wynikać, że majątek ten był objęty wspólnością ustawową małżeńską J. K. (wcześniej K.) i S. K.; 9) błąd w ustaleniach faktycznych przez oparcie się przez organ i wydanie zaskarżonej decyzji m.in. na podstawie tłumaczenia pisma Państwowego Archiwum Obwodu R. z [...] lipca 2012 r. nr [...], zgodnie z którym ustalono, że "J. K. jest właściciel nieruchomości we wsi K., powiat S. (...)", a nie jak we wniosku o wypłatę rekompensaty w miejscowości S.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że majątek w miejscowości S. został nabyty w czasie trwania małżeństwa, zatem stanowił majątek wspólny małżonków. Ponieważ dom i zabudowania gospodarcze powstały po zawarciu małżeństwa, to S. K. posiada prawo co najmniej do udziału w wartości wzniesionych na nieruchomości zabudowań (prawo do rozliczenia nakładów poczynionych na rzecz).

W skardze wywiedziono, że na podstawie art. X pwpmm prawo małżeńskie majątkowe stosuje się do powstałych po jego wejściu w życie stosunków majątkowych między małżonkami, chociażby zawarli oni małżeństwo przed tym dniem, a stosownie do art. XI pwpmm małżonkowie, którzy przed dniem wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego nie zawarli majątkowej umowy małżeńskiej, podlegają przewidzianemu w tym prawie ustrojowi ustawowemu dopiero po upływie roku od jego wejścia w życie. W ocenie skarżących J. K. i S. K. podlegali ustrojowi ustawowemu począwszy od dnia 1 października 1947 r. Zgodnie z art. 18 ppm w razie wątpliwości majątek uważa się za dorobkowy. Majątek pozostawiony w miejscowości S., w oparciu o który małżonkowie prowadzili wspólne gospodarstwo domowe, jest majątkiem wspólnym (dorobkowym) małżonków. Skarżące wskazały, że w ich ocenie prawo do rekompensaty powstało w dacie złożenia przez J. K. pierwszego wniosku o realizację prawa do rekompensaty, to jest w dniu [...] czerwca 1948 r. Prawo do rekompensaty weszło do majątku wspólnego małżonków.

Minister Skarbu Państwa w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, przedstawiając argumentację nawiązującą do uzasadnienia zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ppsa oddalił skargę.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z art. 2 upr, obowiązującym w dacie orzekania przez organy, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:

a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub

b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub

c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489)

- oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;

2) posiada obywatelstwo polskie.

W myśl art. 3 ust. 1 upr, w przypadku, gdy nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej były przedmiotem współwłasności, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim współwłaścicielom, spełniającym wymogi określone w art. 2, albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych współwłaścicieli. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej. W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej (ust. 2 art. 3 upr).

Sąd I instancji podzielił w pełni stanowisko i argumentację, wyrażone w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego sygn. akt: I OSK 606/11; I OSK 1856/12; I OSK 1355/12; I 1210/12. Wprawdzie w wyrokach tych rozpatrywano kwestię wchodzenia prawa do rekompensaty zabużańskiej w skład spadku, jednak rozważania na ten temat mają bardziej ogólne znaczenie i mogą być wykorzystane dla określenia prawnego charakteru prawa do rekompensaty.

W ww. wyrokach wskazano, że wprawdzie wynikający z dziedziczenia tytuł prawny spadkobiercy właściciela nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest konieczny do ubiegania się o potwierdzenie prawa do rekompensaty, przewidzianej ustawą zabużańską, ale to nie fakt spadkobrania jest źródłem tego uprawnienia. Prawo to powstaje z mocy przepisów ustawy zabużańskiej. Legitymowanie się przez spadkobiercę byłego właściciela pozostawionego majątku postanowieniem sądu o stwierdzeniu praw do spadku czy aktem poświadczającym dziedziczenie nie dowodzi jeszcze posiadania przez niego prawa do rekompensaty. Wydanie przez wojewodę konstytutywnej decyzji administracyjnej, opartej na przepisach ustawy zabużańskiej, daje takie prawo osobie uprawnionej, określa jego formę i wielkość.

Aktualna ustawa zawiera w art. 4 szczególne postanowienie, którego nie zawierały ustawy poprzednie. Zgodnie z art. 4 upr, prawo do rekompensaty potwierdzone na podstawie tej ustawy albo odrębnych przepisów jest niezbywalne. Okoliczność ta dodatkowo dowodzi intencji ustawodawcy, co do charakteru prawa do rekompensaty jako prawa związanego tylko z osobą uprawnionego (bo niezbywalnego). Niezbywalny charakter prawa do rekompensaty potwierdzonego przez właściwy organ nie wyklucza dopuszczalności wskazania w trybie art. 3 ust. 1 lub art. 3 ust. 2 upr osoby uprawnionej do rekompensaty (osoby ubiegającej się o potwierdzenie prawa do rekompensaty).

Prawo do rekompensaty zabużańskiej, jako prawo publicznoprawne (a nie cywilne) nie wchodzi w skład spadku; art. 4 ust. 1 pkt 16 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz. U. z 2009 r. nr 93, 768 ze zm.) zwalnia z podatku prawo do rekompensaty zabużańskiej. Przepis ów jest zawarty w ustawie o charakterze finansowym, dotyczącej regulacji podatkowych, a zatem nie może przesądzać ani o treści, ani o wykładni przepisów, dotyczących praw cywilnych, określonych w Kodeksie cywilnym. Na zasadzie art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą po jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów Kodeksu cywilnego, z tym, że – po myśli art. 922 § 2 kc - nie należą do spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami. Nie ulega wątpliwości, że przedmiotem dziedziczenia mogą być wyłącznie prawa cywilne i zbywalne.

Nie jest zasadny pogląd, prezentowany przez skarżące w skardze, że prawo do rekompensaty za pozostawione mienie powstało w dniu [...] czerwca 1948 r. i weszło do majątku wspólnego małżonków. Prawo to powstało bowiem dopiero z dniem wydania zaskarżonej decyzji, to jest z dniem [...] sierpnia 2014 r. Przedstawione w skardze do sądu administracyjnego rozważania na temat wejścia tego prawa do majątku objętego wspólnością ustawową małżeńską J. K. (wcześniej K.) i S. K. są zatem pozbawione znaczenia prawnego w ramach rozpatrywanej sprawy.

Nieruchomość została pozostawiona przez J. K. w 1945 r. pod rządami tomu X części I Zwodu. Nie można podzielić poglądu organu, że również i w dacie zawarcia związku małżeńskiego między S. K. a J. K. stosunki majątkowe między małżonkami regulowały przepisy tomu X części I Zwodu. Zgodnie z odpisem skróconym aktu małżeństwa (k. 261 akt administracyjnych) J. K. i S. J. zawarli związek małżeński w dniu [...] czerwca 1925 r. w K., powiat [...], województwo k. Zgodnie z art. 191 kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego z 1825 r., obowiązującego ówcześnie na tym obszarze, stosunki majątkowe małżeńskie winny być określone w małżeńskiej umowie majątkowej, a w jej braku obowiązywała małżonków rozdzielność majątkowa. Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. nr 101, poz. 580) J. K. i S. K. podlegali przepisom tomu X części I Zwodu w dziedzinie zdolności osobistej, stosunków familijnych i praw spadkowych prawu dopiero po jednym roku od zamieszkania na terenie poddanym rządom tych przepisów. Oznacza to, że majątek w miejscowości S. jako nabyty w czasie trwania małżeństwa mógłby stanowić majątek wspólny małżonków wyłącznie wówczas, gdyby J. K. i S. J. zawierając związek małżeński równocześnie zawarli małżeńską umowę majątkową. Skarżące nie twierdzą jednak, że taka umowa została zawarta, przeciwnie – wskazują, że małżonkowie nie zawarli żadnej umowy majątkowej małżeńskiej (k. 351). Wywodzą konieczność uznania, że majątek pozostawiony w miejscowości S. stanowił majątek wspólny małżonków, z przepisów prawa, które weszły w życie po opuszczeniu byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej. Przepisy te nie mogły znaleźć zastosowania w rozpatrywanej sprawie. Nie można uznać za zasadny zarzutu naruszenia art. 18 pmm przez nieprzyjęcie w przypadku wątpliwości, że majątek w S. jest majątkiem wspólnym małżonków K. (K.) jako majątek dorobkowy.

Kolejną kwestią mającą istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia rozpatrywanej sprawy jest kwestia tytułu prawnego do nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa zabużańska nie zawiera legalnej definicji pojęć, którymi się posługuje, a które to pojęcia są istotne dla rozstrzygnięcia analizowanego zagadnienia prawnego. Należą do nich określenia takie, jak: "pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej" - użyte w art. 1 ust. 1, 1a, art. 6 ust. 1 i art. 11 ust. 1 i 5 upr, i "prawo przysługujące właścicielowi nieruchomości, która została pozostawiona" - zastosowane w art. 2 i 5 ust. 3 upr.

Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że osoba ubiegająca się o prawo do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej winna wykazać, że nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej były przedmiotem własności lub współwłasności. Ustawa zabużańska, mówiąc o "pozostawionych nieruchomościach" nie zawiera warunku, by były to nieruchomości "stanowiące własność repatriantów w chwili ich pozostawienia" (wyrok NSA sygn. akt I OSK 662/11). Funkcją potwierdzenia prawa do rekompensaty za pozostawione mienie nie jest dokonywanie rozliczenia nakładów dokonanych na to mienie przez określoną osobę (niebędącą właścicielem mienia) w okresie przed opuszczeniem Kresów Wschodnich. Organ administracji potwierdzając spadkobiercom osoby, która pozostawiła mienie na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty za pozostawione mienie oraz określając wielkość udziałów poszczególnych uprawnionych osób może brać pod uwagę wyłącznie wielkość udziałów we współwłasności czy w spadku, jak również fakt, że niektóre z osób uprawnionych zrealizowały już przysługujące im prawo do rekompensaty.

Skarżące zarzucają, że wbrew ustaleniom organu, właścicielem mienia pozostawionego w miejscowości S. nie był wyłącznie J. K.(ówcześnie K.), ale że mienie to stanowiło współwłasność J. K. i S. K.. Z powyższych rozważań wynika, że nie można przyjąć, by majątek ten na dzień opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez J. K. i S. K. był objęty wspólnością ustawową małżeńską lub stanowił majątek wspólny małżonków jako majątek dorobkowy. Uznanie tego majątku za majątek stanowiący współwłasność J. K. i S. K. jest zatem możliwe wyłącznie w oparciu o dowody dotyczące stanu prawnego przedmiotowej nieruchomości.

Koniecznym jest wskazanie, że postępowanie w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczynane jest na wniosek strony (art. 5 ust. 1 upr), a ciężar udowodnienia spełnienia przesłanek nabycia prawa do rekompensaty spoczywa na jednostce ubiegającej się o to prawo (wyrok NSA sygn. akt: I OSK 742/10; I OSK 900/12).

Zgodnie z art. 6 ust. 4 upr dowodami, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 upr oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości, mogą być w szczególności: 1) urzędowy opis mienia; 2) orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny; 3) dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki [...], Republiki [...], Federacji [...], U. lub innych państw.

W przypadku braku ww dokumentów, dowodami mogą być, zgodnie z art. 6 ust. 5 upr, oświadczenia dwu świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy: 1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej; 2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2014 r., poz. 518, ze zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty.

Wymieniony w art. 6 ust. 4 upr katalog dowodów nie jest katalogiem zamkniętym, na co zwracały wielokrotnie uwagę sądy administracyjne (wyrok WSA w Warszawie sygn. akt I SA/Wa 5/11; wyrok NSA sygn. akt I OSK 423/12). Możliwe jest dowodzenie faktu pozostawienia przez właściciela mienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej także innymi nie wymienionymi w nim dowodami, w tym zeznaniami świadków, którzy nie spełniają kryteriów określonych w ust. 5 tego artykułu, czy wykorzystując na zasadach określonych w art. 86 kpa dowód z przesłuchania stron. Zgodnie z art. 75 § 1 kpa jako dowód należy dopuścić wszystko co może się przyczynić do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Jednym z podstawowych obowiązków organu administracji publicznej jest zebranie i rozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 kpa). Tylko taki sposób procedowania umożliwia ustalenie zgodnego z rzeczywistością stanu faktycznego sprawy, co w dalszej kolejności warunkuje prawidłowe dokonanie jego subsumcji do norm prawa materialnego. Nie sposób nie zauważyć, że sięgnięcie do tych innych środków dowodowych, wobec przypisania szczególnej roli dowodom wymienionym expressis verbis w ustawie zabużańskiej, może mieć miejsce jedynie posiłkowo i uzupełniająco. Nie można w całości ich zastępować.

Wojewoda [...], jak wynika z akt sprawy, występował do szeregu instytucji w celu uzyskania dokumentacji niezbędnej do wydania rozstrzygnięcia w sprawie.

W aktach administracyjnych znajduje się "Opis mienia pozostawionego", wydany przez Pełnomocnika Rejonowego dla Ewakuacji i Przedstawiciela Rejonowego, z którego wynika, że właścicielem pozostawionego mienia był wyłącznie J. K. (K.). Wniosek taki wynika również z przysięgłego tłumaczenia pisma Państwowego Archiwum Obwodu [...] z [...] lipca 2012 r. Nr [...] (k. 313). Z tłumaczenia przysięgłego pisma Państwowego Archiwum Obwodu [...] z [...] października 2013 r. Nr [...], wynika że nie odnaleziono danych dotyczących własności, opisu i składu nieruchomości, która miałaby należeć do S. K. (k. 322).

Z powyższych dokumentów nie można wywieść, by S. K. na dzień opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej była współwłaścicielką przedmiotowego mienia. Należy dodać, że z przywołanego w skardze do sądu administracyjnego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego sygn. akt I OSK 32/13, nie wynika, by majątek nabyty czy wytworzony/zbudowany po zawarciu małżeństwa należał do majątku wspólnego Zabużan. Naczelny Sąd Administracyjny nie rozważał w tej sprawie problematyki statusu prawnego majątku nabytego w trakcie małżeństwa przez Zabużan, ale rozważał spełnienie przesłanki wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. w odniesieniu do małżonka niepodlegającego represjom ze strony władz radzieckich w sytuacji, gdy drugi małżonek był poddany takim represjom.

W skardze do sądu administracyjnego postawiono zarzut naruszenia art. 86 kpa przez jego niezastosowanie i nieprzesłuchanie skarżących. Z akt sprawy wynika, że H. K.-C. w oświadczeniu z [...] marca 2011 r. stwierdziła, że J. K. był jedynym właścicielem mienia pozostawionego w S. na W. (k. 21). Powtórzyła ona to stwierdzenie podczas przesłuchania z [...] października 2011 r. (k. 114), natomiast w "Sprostowaniu" z [...] listopada 2011 r. wskazała, że właścicielami przedmiotowego mienia byli J. K. i S. K.. Oceny ww oświadczeń należy dokonywać w kontekście zebranego materiału dowodowego. Skoro z dokumentów zebranych w sprawie i wcześniejszych oświadczeń wynika, że właścicielem przedmiotowego mienia był J. K., to trudno dać wiarę późniejszemu oświadczeniu, niepopartemu jakimikolwiek dowodami, prostującemu wcześniejsze oświadczenia i wskazującemu na istnienie współwłasności owego mienia.

Dowód z przesłuchania strony ma charakter wyjątkowy, winien być przeprowadzony wówczas, gdy po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy (art. 86 kpa). Brak podstaw do zastosowania tego przepisu, gdy fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy zostały wyjaśnione.

Wojewoda pismem z [...] czerwca 2014 r. zawiadomił strony o prawie do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów, materiałów i zgłoszonych żądań oraz złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów (k. 325). Nie można uznać za zasadny zarzutu naruszenia art. 9 kpa przez jego niezastosowanie i niepoinformowanie Skarżących o zebraniu całego materiału dowodowego w sprawie.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 79 § 1 kpa przez jego niezastosowanie i niepoinformowanie skarżących z przeprowadzenia dowodu z zeznań jednej ze stron postępowania – K. S., należy zauważyć, że z akt administracyjnych sprawy nie wynika, by zarówno Minister, jak i Wojewoda ponownie rozpatrując sprawę przesłuchały K. S.

Odnosząc się do zarzutu popełnienia przez organ błędu w ustaleniach faktycznych przez oparcie się i wydanie zaskarżonej decyzji m.in. na podstawie tłumaczenia pisma Państwowego Archiwum Obwodu [...] z [...] lipca 2012 r. nr [...], zgodnie z którym to ustalono, że "J. K. jest właściciel nieruchomości we wsi K., powiat S. (...)", a nie jak we wniosku o wypłatę rekompensaty w miejscowości S., należy zauważyć, że zarówno z pozostałych dokumentów zebranych w sprawie, a dotyczących pozostawionego mienia, jak i z wniosków oraz innych pism składanych przez strony wynika, że pozostawione mienie znajdowało się w miejscowości S. Organ I instancji wskazał wprost w sentencji rozstrzygnięcia, że zostaje przyznane prawo do rekompensaty za mienie pozostawione w miejscowości S., w dawnym województwie w. Zarzut przyznania prawa do rekompensaty za mienie niewskazane we wniosku, to jest mienie pozostawione we wsi K., powiat S., nie jest zasadny.

Za niezasadne należy uznać zarzuty skargi dotyczące błędnego ustalenia przez organ stanu faktycznego sprawy oraz prowadzenia postępowania w sposób niezgodny z prawem, tj. art. 2 i 7 Konstytucji RP, art. 7, 8, 9, 86 kpa jak również naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego, tj. art. 3 ust. 1 upr.

Analiza zebranego materiału dowodowego i ocena podniesionych przez skarżących zarzutów prowadzą do przekonania, że brak jest podstaw do podważenia legalności zaskarżonej decyzji. Wnioskodawcy nie udowodnili, że na dzień opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej S. K. była współwłaścicielką nieruchomości położonej w miejscowości S. Organy orzekające wnikliwie i wszechstronnie rozpatrzyły stan faktyczny sprawy (art. 7 i 77 § 1 kpa), szczegółowo wyjaśniły motywy, jakimi kierowały się przy jej rozstrzyganiu oraz uzasadniły swoje orzeczenia (art. 107 § 1 i 3 kpa).

Skargę kasacyjną wywiodły H. K.-C. i D. K.-S., reprezentowane przez r. pr. R. Z., zaskarżając wyrok I SA/Wa 3069/14 w całości, zarzucając naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść wydanego orzeczenia oraz przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnie i niewłaściwe zastosowanie, tj.:

1. art. 2 i 7 Konstytucji RP w zw. z art. 8 kpa przez niedziałanie w oparciu i na podstawie przepisów prawa;

2. art. 7 kpa przez prowadzenie postępowania niezgodnie z zasadą praworządności i niedokonywaniem wszelkich czynności niezbędnych do ustalenia stanu faktycznego sprawy;

3. art. 9 kpa przez jego niezastosowanie i niepoinformowanie skarżących o zebraniu całego materiału dowodowego w sprawie okoliczności, które wynikają z dokumentów otrzymanych od Konsula Generalnego RP w L. pismem z [...] listopada 2013 r.;

4. art. 86 kpa przez jego niezastosowanie i nieprzesłuchanie skarżących, w przypadku gdy na podstawie zebranego materiału dowodowego nie można wyjaśnić wszystkich kwestii dla rozstrzygnięcia sprawy w tym kto był właścicielem nieruchomości pozostawionych poza granicami RP;

5. art. 18 pmm przez nieprzyjęcie, w przypadku wątpliwości, że majątek położony poza granicami RP w miejscowości S. jest majątkiem wspólnym małżonków K. (K.) jako majątek dorobkowy;

6. art. 3 ust. 1 i 2 upr przez uznanie, że małżonka J. K. - S. K. nie była współwłaścicielem majątku w S., a co za tym idzie nie jest uprawniona do otrzymania rekompensaty;

7. błąd w ustaleniach faktycznych przez przyjęcie, że majątek pozostawiony w miejscowości S. stanowił wyłączną własność J. K., podczas gdy z prawidłowo ustalonego stanu faktycznego winno wynikać, że majątek ten był objęty wspólnością ustawową małżeńską J. K. (wcześniej K.) i S. K.;

8. błąd w ustaleniach faktycznych przez oparcie się przez organ oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie i wydaniu zaskarżonej decyzji, i wyroku m.in. na podstawie tłumaczenia pisma Państwowego Archiwum Obwodu [...] z [...] lipca 2012 r. nr [...] zgodnie z którym ustalono, że: "J. K. jest właścicielem nieruchomości we wsi K., powiat S. (...))", a nie jak we wniosku o wypłatę rekompensaty w miejscowości S.

Skarżące kasacyjnie wniosły o: uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie od organu na rzecz każdej ze skarżących zwrotu kosztów postępowania oraz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Skarbu Państwa reprezentowany przez r. pr. B. C. wniósł o odrzucenie skargi kasacyjnej z uwagi na niespełnienie wymogów formalnych, określonych w art. 176 ppsa, a w przypadku nieuwzględnienia wniosku o odrzucenie skargi kasacyjnej o jej oddalenie z uwagi na brak podstaw uzasadniających jej uwzględnienie, jak również zgodność zaskarżonego wyroku z przepisami prawa. Minister wniósł o zasądzenie od strony skarżącej na rzecz Ministra Skarbu Państwa zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W świetle art. 183 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010, z. 1, poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie została oparta na obu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i 2 ppsa.

Zarzuty naruszenia art. 7, 9, 86 kpa oraz błędów w ustaleniach faktycznych (pkt 2, 3, 4, 7 i 8 petitum skargi kasacyjnej), jako zmierzające do zakwestionowania stanu faktycznego zaaprobowanego zaskarżonym wyrokiem, wymagały wspólnego rozpoznania. Autor skargi kasacyjnej nie wskazał norm odniesienia (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa), jednakże zgodnie ze stanowiskiem zawartym w uzasadnieniu uchwały I OPS 10/09, nadawały się do rozpatrzenia.

Zarzuty te okazały się być niezasadne. Wbrew stanowisku skarżących kasacyjnie, organy administracji publicznej przeprowadziły postępowanie zgodnie z zasadą praworządności, dokonując wszelkich czynności niezbędnych do ustalenia stanu faktycznego. Wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej, organy obu instancji przeprowadziły prawidłowo postępowanie dowodowe, podejmując wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Skarżące kasacyjnie pomijają nowe ukształtowanie zasady prawdy obiektywnej, w wyniku nowelizacji art. 7 kpa, dokonanej ustawą z dnia 3 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania administracyjnego... (Dz. U. z 2011 r. nr 6, poz. 18 ze zm.). Ustawodawca podwyższył do rangi zasady ogólnej udziału strony w ustaleniu stanu faktycznego i udziału czynnego przez wnioskowanie czynności dowodowych (B. Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2016, s. 66-69, nb 6, 7, 10). Skarżące, reprezentowane przez profesjonalnego pełnomocnika, mogły zgłaszać wnioski dowodowe w toku postępowania, w tym przedkładać organowi dowody z dokumentów bądź odpisów dokumentów, zwłaszcza gdy wywodziły z nich korzystne dla siebie skutki procesowe. Nietrafnie skarżące kasacyjnie podnoszą, że "organ jak i Sąd nie uwzględniły w żadnym stopniu informacji wynikających z relacji H. K.-C. i D. K.-S., dotyczących własności majątku położonego w S.". Przeciwnie – zarówno Wojewoda (s. 5-8 uzasadnienia decyzji z [...] lipca 2014 r.), jak i Minister (s. 4-13 uzasadnienia decyzji z [...] sierpnia 2014 r.) przedstawili drobiazgowo działania podjęte przez Wojewodę dla ustalenia stanu faktycznego sprawy i ocenę całokształtu materiału dowodowego zebranego w sprawie. W ocenie tej organy obu instancji odniosły się do oświadczeń H. K.-C. (w tym z [...] lutego 2011 r.; [...] marca 2011 r.; protokołu przesłuchania H. K.-C. z [...] października 2011 r.; "Sprostowania" z [...] listopada 2011 r.; k. 21, 69, 71, 114 akt administracyjnych), a ocena zebranych dowodów dokonana została prawidłowo i mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa). Sąd I instancji w sposób staranny dokonał oceny prawidłowości ustaleń poczynionych przez organy obu instancji i oceny oświadczeń H. K.-C. w kontekście całokształtu prawidłowo zebranego materiału dowodowego (s. 11-14 uzasadnienia wyroku I SA/Wa 3069/14). Autor skargi kasacyjnej nie stawia zarzutu naruszenia art. 80 kpa, co czyni niemożliwym dokonanie kontroli tej oceny przez Naczelny Sąd Administracyjny.

W zaskarżonym wyroku Sąd I instancji trafnie uznał, że w kontrolowanym postępowaniu nie naruszono art. 9 kpa, wskazanego jako norma dopełnienia. Wojewoda po otrzymaniu dokumentów przy piśmie Konsula Generalnego w L. z [...] listopada 2013 r., pismem z [...] czerwca 2014 r. zawiadomił strony o prawie do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów, materiałów i zgłoszonych żądań; złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów (k. 325 akt administracyjnych), czym dopełnił ciążących na organie obowiązków z art. 9 i 10 § 1 kpa.

Sąd I instancji słusznie wskazał, że organy nie miały w kontrolowanej sprawie obowiązku prowadzenia dowodu z zeznań stron – skarżących. W doktrynie trafnie wskazuje się, że dopuszczalność dowodu z zeznań stron jest oparta na wystąpieniu łącznie dwu przesłanek: 1) wyczerpaniu innych środków dowodowych lub ich braku w ogóle; przesłuchanie stron jest dopuszczalne w świetle tej przesłanki tylko w przypadku, gdy organ orzekający nie ma możliwości ustalenia stanu faktycznego za pomocą innych środków dowodowych; 2) pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy; zgodnie z tą drugą przesłanką, przesłuchanie stron jest dopuszczalne, jeżeli organ orzekający nie ma możliwości wyjaśnienia istotnych dla sprawy okoliczności, bez których nie można ustalić stanu faktycznego sprawy zgodnego z rzeczywistością. Dowód z przesłuchania stron jest środkiem dowodowym posiłkowym, dopuszczalnym w postępowaniu administracyjnym w ostateczności (B. Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, C.H. Beck 2016, s. 433-434, nb 2, 3). Wobec zgromadzania dzięki aktywności dowodowej Wojewody szeregu dowodów pozwalających w sposób wystarczający na dokonanie ustaleń faktów istotnych w sprawie (w tym dowodu z zeznań H. K.-C. z [...] października 2011 r.; k. 114 akt administracyjnych), na organach obu instancji nie ciążył obowiązek prowadzenia dalszych dowodów w sprawie (art. 7 i 77 § 1 kpa) – w tym w szczególności posiłkowego dowodu z zeznań skarżących (art. 86 kpa), skoro zebrany w sprawie materiał jest dostateczny do jej rozstrzygnięcia (wyrok SN z 8.7.1980 r., I CR 75/08, OSNC 1981/2-3/36) co trafnie uznał Sąd I instancji (s. 14 uzasadnienia wyroku I SA/Wa 23069/14).

W kontrolowanej sprawie nie doszło do błędu w ustaleniach faktycznych. W szczególności Sąd I instancji trafnie aprobował ustalenia organów obu instancji, które nie pominęły żadnego z dowodów ani go nie przeinaczyły. Autor skargi kasacyjnej nie wskazuje żadnego dowodu, który prowadziłby do odmiennych ustaleń niźli aprobowane zaskarżonym wyrokiem. Skarżące kasacyjnie nie przywołują żadnego dowodu, który pozwoliłby na ustalenie, że majątek postawiony w miejscowości S. byłby objęty wspólnością ustawową małżeńską J. K. (uprzednio K.) i S. K. Wskazanie w tłumaczeniu pisma Państwowego Archiwum Obwodu [...] z [...] lipca 2012 r. nr [...] zgodnie z którym ustalono, że: "J. K. jest właścicielem nieruchomości we wsi K., powiat S. [...])", nie ma wpływu na ustalenia poczynione przez organy obu instancji, prawidłowo aprobowane zaskarżonym wyrokiem (s. 14-15 uzasadnienia wyroku I SA/Wa 23069/14). To wnioski osób uprawnionych, złożone nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. (art. 5 ust. 1 upr), określają granice przedmiotowe sprawy. W żadnym z przedmiotowych wniosków wnioskujący nie wskazywali, by J. K. bądź S. K., pozostawili nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej "we wsi K., powiat S. [...]", bowiem w toku całego postępowania J. K. (dawniej K.), a następnie strony, wskazywały wyłącznie na pozostawione mienie w S. na W. (wniosek J. K. z [...] grudnia 1971 r., wniosek H. K.-C. z [...] kwietniu 1990 r.).

Stanowisko skarżących kasacyjnie o tym, że S. K. była współwłaścicielką przedmiotowego majątku (czy to objętego majątkiem wspólnym małżonków, czy z innego tytułu prawnego), nie ma żadnego oparcia w zebranych dowodach. Skarżące kasacyjnie na poparcie swego stanowiska wskazują w istocie wyłącznie argumenty materialnoprawne.

Zarzut naruszenia art. 18 dekretu z dnia 29 maja 1946 r. Prawo małżeńskie majątkowe (Dz. U. z 1946 r. nr 31, poz. 196, sprost. z 1947 r. nr 24, poz. 95) okazał się niezasadny. Autor skargi kasacyjnej nie stawia zarzutu naruszenia art. 191 kcKP, który obowiązywał w dniu [...] czerwca 1925 r., gdy J. K. i S. z domu J. zawarli związek małżeński w K., w powiecie [...], województwie k. (k. 261 akt administracyjnym). Zgodnie z art. 191 kcKP, stosunki maiątkowe miedzy małżonkami, o ile przez umowę urządzone nie są, ulegać będą następuiącym prawidłom [to jest określonym w art. 192-206 kcKP). Trafnie zatem Sąd I instancji uznał, że skoro małżonkowie nie zawarli małżeńskiej umowy majątkowej (bezsporne; k. 351 akt administracyjnych), to małżonków obowiązywała rozdzielność majątkowa. Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. nr 101, poz. 580), po jednym roku od zamieszkania w województwie w., małżonkowie J. K. i S. K. zaczęli podlegać przepisom tomu X części I Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego w dziedzinie zdolności osobistej, stosunków familijnych i praw spadkowych. Skoro małżonkowie J. K. i S. K. z d. J. nie zwarli małżeńskiej umowy majątkowej, to majątek w miejscowości S., nabyty w czasie trwania małżeństwa nie mógł być objęty wspólnością majątkową małżonków. Trafnie Sąd I instancji wskazał, że przepisy które weszły w życie po opuszczeniu w 1945 r. przez J. K. i S. K. dawnych Kresów Wschodnich, a które weszły w życie 1 października 1946 r. (art. 58 pmm; art. XVI pwpmm), nie znalazły zastosowania w kontrolowanej sprawie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że art. XI § 2 łącznie z § 1 art. XI pwpmm i art. 16 pkt 1 pmm z 1946 r. może być rozumiany tylko w ten sposób, że za dorobek podlegający podziałowi może być uważany tylko ten majątek, który powstał po poddaniu małżonków ustrojowi ustawowemu, a więc w danym wypadku po dniu 1 października 1947 r. Była to więc zupełnie odmienna konstrukcja ustawodawcza od tej, jaką przyjął później ustawodawca w art. XVIII pwkr. Skoro wspomniana nieruchomość została nabyta w 1937 r., kiedy małżonkowie podlegali tzw. systemowi wyłączności (art. 191 i nast. kcKP) jako ustrojowi ustawowemu, to nie mogła ona wejść do majątku objętego wspólnością dorobku w rozumieniu pmm z 1946 r. Podziałowi i rozliczeniom, o których mowa w tym prawie, mogą podlegać tylko wzajemne roszczenia powstałe między 1 października 1947 r. a dniem ustania małżeństwa (orzeczenie SN z 23.8.1961 r., II CR 495/61, OSNC 1963/5/96, dalej orzeczenie II CR 495/61).

Autor skargi kasacyjnej w petitum skargi kasacyjnej nie postawił zarzutu naruszenia przepisów ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. kodeks rodzinny (Dz. U. nr 34, poz. 308, zm. z 1953 r. nr 31, poz. 124, dalej kr) ani ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. przepisy wprowadzające kodeks rodzinny (Dz. U. nr 34, poz. 309, dalej pwkr). Jedynie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej przywołał art. 21 § 1 kr i art. XVIII pwkr. Jednakże w dacie wejścia w życie kr i pwkr (1 października 1950 r.) ani w skład majątku odrębnego J. K., ani w skład majątku małżonków J. K. i S. K. nie wchodziła nieruchomość pozostawiona w S., bowiem J. K. pozostawił tę nieruchomość w 1945 r. Ustawodawca wskazał, że jeżeli w chwili wejścia w życie kodeksu rodzinnego stosunki majątkowe małżonków podlegały ustrojowi ustawowemu, przewidzianemu w prawie małżeńskim majątkowym (Dz. U. R. P. z 1946 r. Nr 31, poz. 196 oraz z 1947 r. Nr 24, poz. 95), przepisy kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej stosuje się do istniejącego jeszcze majątku dorobkowego małżonków bez względu na czas jego nabycia (art. XVIII pwkr). Przedmiotowa nieruchomość nie stanowiła "istniejącego jeszcze majątku dorobkowego małżonków" w rozumieniu art. XVIII pwkr, a zgodnie z orzeczeniem [...], utracona nieruchomość nie mogła wejść do majątku objętego wspólnością dorobku w rozumieniu pmm z 1946 r.

Nie doszło do naruszenia zaskarżonym wyrokiem art. 3 ust. 1 i 2 upr. W kontrolowanej sprawie nie wykazano, że nieruchomość pozostawiona w S. stanowiła współwłasność J. K. i S. K., zatem art. 3 ust. 1 upr nie został naruszony. Z kolei art. 3 ust. 2 został prawidłowo zastosowany, skoro po śmierci właściciela J. K., prawo do rekompensaty przysługuje wskazanym w decyzji z [...] lipca 2014 r. osobom.

Zarzut naruszenia art. 2 i 7 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. nr 78, poz. 483; sprost. z 2001 r., nr 28, poz. 319; zm. z 2006 r., nr 200, poz. 1471, z 2009 r., nr 114, poz. 946) w zw. z art. 8 kpa okazał się niezasadny. Autor skargi kasacyjnej nie wskazuje żadnej konkretnej zasady, zawartej w art. 2 Konstytucji RP, a Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszenia którejkolwiek z zasad, w tym zawartych wprost (zasada demokratycznego państwa prawnego; zasada sprawiedliwości społecznej; jak i wypracowanych przez orzecznictwo i doktrynę - B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, C.H. Beck 2012, s. 17-57). Zaskarżony wyrok nie narusza także zasady praworządności (art. 7 Konstytucji RP) ani zasady pogłębiania zaufania (art. 8 kpa). Zarówno organy obu instancji, jak i Sąd I instancji uwzględniły informacje wynikające z zeznań H. K.-C. oraz pism i oświadczeń obu skarżących. Uwzględnienie stanowiska stron obligowało organy jedynie do ich wnikliwego rozważenia. Rozważenie stanowiska stron nie czyni koniecznym ich pełnej realizacji, zwłaszcza w sprawie, gdy interesy poszczególnych stron są ze sobą (w zakresie wysokości przyznanych udziałów w rekompensacie) sprzeczne, a organ musi respektować prawo materialne. Skoro skarżące nie wykazały w sposób prawem przewidziany, że ich twierdzenia o faktach (zmieniane w toku postępowania w zakresie prawa własności/współwłasności przedmiotowej nieruchomości) znajdują oparcie w wiarygodnych dowodach, to nie sposób przyjąć, że zaskarżony wyrok narusza wzorce kontroli wskazane w zarzucie 1 (pierwszym).

Na podstawie art. 184 ppsa skargę kasacyjną należało oddalić. Na podstawie art. 207 par. 2 ppsa naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.