Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 681/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2018-09-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 pkt 1 lit. a, c
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 8
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 30 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 8a, art. 5 ust. 8
journal: Dz.U. 2016 poz 1518
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc - Malec (sprawozdawca), Sędziowie Asesor sądowy Jerzy Parchomiuk, Sędzia WSA Iwona Tchórzewska, Protokolant Starszy asystent sędziego Łucja Krasińska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 27 września 2018 r. sprawy ze skargi K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku rodzinnego za świadczenie nienależnie pobrane uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy z dnia [...] r., nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] maja 2017 r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania K. Z. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), dalej jako "k.p.a." oraz 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia [...] listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.), dalej jako "u.ś.r." utrzymało w mocy decyzję z dnia [...] kwietnia 2017 r., Nr [...] wydaną z upoważnienia Wójta Gminy Z. przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. w przedmiocie uznania za świadczenia nienależnie pobrane: zasiłków rodzinnych przyznanych na N. Z. i A. Z. na okres od dnia [...] czerwca 2016 r. do [...] października 2016r. oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu urodzenia dziecka przyznanego na A. Z. jednorazowo - pobranych w okresie od [...] czerwca 2016 r. do [...] października 2016 r. w łącznej kwocie [...]zł.

Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia [...] lipca 2016r. organ przyznał K. Z. zasiłek rodzinny na córki - N. Z. i A. Z. na okres od [...] czerwca 2016 r. do [...] października 2016 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu urodzenia dziecka, w łącznej wysokości [...] zł miesięcznie. Ustalając prawo do świadczeń rodzinnych organ badał sytuację dochodową rodziny uwzględniając oświadczenie złożone w dniu [...] czerwca 2016 r. przez męża wnioskodawczyni [...], z którego wynikało, że w 2014 r. nie posiadał gospodarstwa rolnego i nie uzyskiwał z tego tytułu dochodów.

Skarżąca pobrała przyznane jej świadczenia.

Następnie w dniu [...] marca 2017 r. wpłynęło do organu oświadczenie [...], że w 2014 r. posiadał on gospodarstwo rolne o powierzchni 7,51 ha przeliczeniowych, uzyskując dochód w wysokości [...] zł (k. 35).

Mając powyższe na uwadze, organ wszczął postępowanie, w toku którego ponownie ustalił dochód rodziny, doliczając stosownie do art. 5 ust. 8 u.ś.r. dochód z gospodarstwa rolnego. Miesięczny dochód rodziny wynosił w konsekwencji w 2014 r. - [...] zł, a w przeliczeniu na osobę [...] zł i przekraczał kryterium dochodowe wynoszące [...] zł (art. 5 ust. 1 u.ś.r.), a więc zasiłek rodzinny skarżącej nie przysługiwał.

W związku z tym wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] kwietnia 2017 r., organ I instancji na podstawie art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. uznał przyznane i wypłacone świadczenia za świadczenia nienależnie pobrane.

W odwołaniu od tej decyzji K. Z. zarzucała, że organ bezpodstawnie uznał, że nie zostały spełnione przesłanki ustawowe przyznania jej spornych świadczeń. Podniosła, że posiadane gospodarstwo zostało wydzierżawione do 2021 r. siostrze męża P. Z. ([...]), która rozpoczęła działalność rolniczą w 2011 r. Grunty te weszły w skład gospodarstwa siostry męża i zgodnie z zapisami umowy to ona opłaca podatek rolny, leśny oraz ponosi koszty ubezpieczenia i inne świadczenia związane z przedmiotem umowy. W związku z tym brak było podstaw do uwzględnienia przez organ dochodu z wydzierżawionego w tej formie gospodarstwa rolnego. Podkreśla, że składając oświadczenie o dochodach mąż nie miał świadomości co do treści obowiązujących przepisów i tego jakie kryteria są brane do ustalania dochodu. Mąż wyszedł z założenia, że jak się ma własność, to należy ją podać i tak zrobił. Na poparcie swojego stanowiska skarżąca złożyła nakaz płatniczy z dnia z dnia [...] stycznia 2014r. oraz umowę dzierżawy z dnia [...] lutego 2011 r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło zarzutów odwołania i podzielając ustalenia i stanowisko organu I instancji zaskarżoną decyzją utrzymało w mocy decyzję tego organu.

Kolegium przytoczyło treść art. 30 u.ś.r., podkreślając, że stosownie do regulacji wynikających z ust. 2 pkt. 1 tego przepisu - do uznania świadczenia za nienależnie pobrane konieczne jest spełnienie dwóch przesłanek: po pierwsze wypłacenia świadczenia mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, a po drugie pouczenie pobierającego świadczenie o braku prawa do ich pobierania.

W ocenie Kolegium obie przesłanki zachodzą w niniejszej sprawie.

W pierwszej kolejności Kolegium stwierdziło, że skarżącej świadczenia rodzinne nie przysługiwały, gdyż jej dochód w 2014 r. przekraczał kryterium dochodowe. Prawidłowo bowiem organ I instancji doliczył do tego dochodu dochód z gospodarstwa rolnego męża skarżącej. Kolegium wyjaśniło, że zgodnie art. 5 ust. 8 u.ś.r., dochód ten ustalany jest ryczałtowo, w sposób określony w tym przepisie, przyjmując, że z 1 ha przeliczeniowego uzyskuje się dochód miesięczny w wysokości 1/12 dochodu ogłaszanego corocznie w drodze obwieszczenia przez Prezesa GUS. W myśl natomiast art. 5 ust. 8a u.ś.r. do powierzchni gospodarstwa stanowiącego podstawę wymiaru podatku rolnego nie wlicza się obszarów rolnych oddanych w dzierżawę, ale wyłącznie na podstawie ściśle wskazanych w tym przepisie umów tj. umowy dzierżawy zawartej stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, części lub całości znajdującego się w posiadaniu rodziny gospodarstwa rolnego i umowy dzierżawy zawartej w związku z pobieraniem renty określonej w przepisach o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej oraz w przepisach o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. Żadnej z tych umów skarżąca natomiast nie zawarła. Umowa dzierżawy zawarta stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników (art. 5 ust. 8a pkt 1 u.ś.r.) to bowiem umowa zawierana wyłącznie pomiędzy podmiotami wymienionymi w tych przepisach, w świetle których wydzierżawiającym zawsze pozostaje emeryt lub rencista (art. 28 ust. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. z 2016 r. poz. 277 ze zm.), natomiast skarżąca, ani jej mąż nie są emerytami ani rencistami.

Bezsporne jest również – zdaniem Kolegium - to, że wnioskodawczyni składając wniosek o świadczenie rodzinne została pouczona, że prawo do świadczenia uzależniona jest od spełnienia warunku kryterium dochodowego, jak również miała wiedzę o konieczności wykazania powierzchni posiadanego gospodarstwa rolnego (k. 7 -9).

W związku z tym, Kolegium stwierdziło, że spełnione zostały materialnoprawne przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. uzasadniające zakwalifikowanie wypłaconych skarżącej w okresie od [...] czerwca 2016 r. do [...] października 2016 r. świadczeń rodzinnych jako nienależnie pobranych.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie K. Z. domagała się uchylenia decyzji organów obu instancji.

Zarzuciła, podobnie jak w odwołaniu, że organ błędnie doliczył do dochodu rodziny dochód jej męża z gospodarstwa rolnego, gdyż gospodarstwo to zostało wydzierżawione.

Podniosła, że nie została należycie pouczona o tym, jakie dokładnie dochody należy wykazywać, z jakich źródeł, organ nie rozmawiał z nią na ten temat a jedynie przedstawił jej druk oświadczenia do podpisania.

Wskazała, że gospodarstwo rolne zostało wydzierżawione siostrze jej męża – P. P.. Umowa ta jest honorowana przez ARMiR, KRUS i na jej podstawie siostra męża rozpoczęła działalność rolniczą. Na podstawie tej umowy to siostra męża, a nie skarżąca, płaci podatek od nieruchomości i rolny.

Skarżąca podniosła, że w związku z umową dzierżawy gospodarstwa rolnego, dochód z tego gospodarstwa uwzględniany jest także przez OPS w B. przy ustalaniu dochodu rodziny P. P. dla potrzeb ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego i świadczeń rodzinnych.

W związku z tym, P. P. zwróciła się do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej o interpretację przepisów, w szczególności art. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Z udzielonej pisemnej odpowiedzi tego Ministra wynika – zdaniem skarżącej - że nie było podstaw do doliczania do dochodu zarówno wydzierżawiającego, jak i dzierżawcy - dochodu z wydzierżawionego gospodarstwa rolnego.

Skarżąca podniosła również, że organ błędnie ustalał dochód za 2014 r., zamiast za 2015 r. i wskazał, że w 2015 r. powierzchnia gospodarstwa rolnego jej męża była mniejsza, niż w 2014 r.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302), dalej jako "p.p.s.a." sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Skarga zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie jej argumenty są trafne.

Zgodnie z przepisem art. 30 ust. 2 pkt 1 powołanej już wyżej ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.), za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Rację ma organ, że świadczenia wypłacone skarżącej z tytułu przyznanych dla jej córek świadczeń rodzinnych (zasiłków rodzinnych i dodatku do zasiłku) na okres od [...] czerwca 2016 r. do [...] października 2016 r. skarżącej nie przysługiwały.

Przyznając te świadczenia organ – wbrew zarzutom skargi – prawidłowo wyliczał dochód za 2014 r. (a nie za 2015 r.), gdyż świadczenia dotyczyły okresu zasiłkowego [...], a w świetle art. 3 pkt 2 i 2a u.ś.r. dochód oznacza przeciętny miesięczny dochód członka rodziny/rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 4-4c, tj. z uwzględnieniem dochodu utraconego lub uzyskanego.

Nie ma również racji skarżąca, że sporna umowa dzierżawy gospodarstwa rolnego z dnia [...] lutego 2011 r. (k.4 akt admin.) zawarta pomiędzy jej mężem a P. P., wyłącza obowiązek uwzględnienia dochodu z tego gospodarstwa przy ustalaniu dla skarżącej prawa do świadczeń rodzinnych.

Zasady wyliczania dochodu z gospodarstwa rolnego zostały szczegółowo przedstawione skarżącej przez tut. Sąd w innych sprawach m.in. II SA/Lu 1053/17 i II SA/Lu 1052/17 i argumentację wyrażoną w tamtych sprawach Sąd obecnie w całości podtrzymuje. Przypomnieć zatem należy, że zgodnie z art. 5 ust. 8a pkt 1 u.ś.r. - ustalając dochód rodziny uzyskany z gospodarstwa rolnego, do powierzchni gospodarstwa stanowiącego podstawę wymiaru podatku rolnego wlicza się obszary rolne oddane w dzierżawę, z wyjątkiem:

1) oddanej w dzierżawę, na podstawie umowy dzierżawy zawartej stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, części lub całości znajdującego się w posiadaniu rodziny gospodarstwa rolnego;

2) gospodarstwa rolnego wniesionego do użytkowania przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną;

3) gospodarstwa rolnego oddanego w dzierżawę w związku z pobieraniem renty określonej w przepisach o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej oraz w przepisach o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich.

Z kolei zgodnie z art. 28 ust. 4 pkt 1 stanowi, że uznaje się, że emeryt lub rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem (współwłaścicielem) lub posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym i nie prowadzi działu specjalnego, nie uwzględniając:

1) gruntów wydzierżawionych, na podstawie umowy pisemnej zawartej co najmniej na 10 lat i zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków, osobie niebędącej:

a) małżonkiem emeryta lub rencisty,

b) jego zstępnym lub pasierbem,

c) osobą pozostającą z emerytem lub rencistą we wspólnym gospodarstwie domowym,

d) małżonkiem osoby, o której mowa w lit. b lub c.

Zgodnie z utrwaloną w orzecznictwie wykładnią tych przepisów, umowa dzierżawy, stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, jest zawierana wyłącznie pomiędzy podmiotami wymienionymi w tych przepisach, w świetle których wydzierżawiającym zawsze pozostaje emeryt lub rencista. Wydzierżawiający to emeryt lub rencista w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, dlatego że wypłata emerytury lub renty rolniczej ulega zawieszeniu, jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą (art. 28 ust. 1), natomiast zawarcie przez emeryta lub rencistę umowy dzierżawy pozwala na uznanie, iż zaprzestał tej działalności (art. 28 ust. 4). Umowa dzierżawy, stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, jest zawierana w celu wykazania, że działalność rolnicza ustała, lecz badanie celu umowy nie jest zadaniem organów prowadzących postępowanie administracyjne, gdyż cel umowy nie wymaga ustaleń, jeżeli – przy zachowaniu pozostałych warunków – wydzierżawiającym jest emeryt lub rencista. Nie znajduje więc uzasadnienia prawnego stanowisko, że – dla potrzeb ustawy o świadczeniach rodzinnych - wydzierżawiającym może być każdy, kto ma gospodarstwo rolne, nie zaś wyłącznie emeryt lub rencista rolniczy. (zob. wyrok NSA z dnia 27 października 2006 r., sygn. akt I OSK 601/06). Podobne stanowisko wyrażono w wyrokach: Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 marca 2011r., sygn. akt I OSK 1922/10 i z dnia 18 lutego 2010r., sygn. akt I OSK 1425/09 oraz Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Białymstoku z dnia 22 grudnia 2015r., sygn. akt I SA/Bk 744/15 oraz w Łodzi z dnia 29 marca 2011r., sygn. akt II SA/Łd 201/11, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Tylko zatem umowa dzierżawy gospodarstwa rolnego, w której wydzierżawiającym jest emeryt/rencista, zwalania z obowiązku uwzględnienia dochodu (wyliczanego ryczałtowo) przy ustalaniu dochodu rodziny w postępowaniu o przyznanie zasiłku rodzinnego, a taka sytuacja w niniejszej sprawie nie występuje.

Nie ma również znaczenia to, że na podstawie spornej umowy dzierżawy, zawartej pomiędzy mężem skarżącej a jej siostrą, umówiono się, że podatek rolny od objętego nią gospodarstwa rolnego uiszczać będzie dzierżawca. Jak bowiem trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 22 grudnia 2015 r., I SA/Bk 744/15 - "Postanowienia umowy dzierżawy, która nie została zawarta na warunkach przewidzianych w art. 3 ust. 3 ustawy z 1984 r. o podatku rolnym (odnoszącym się do art. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników) nie mogą wyłączyć ustawowego obowiązku podatkowego, bowiem nie wchodzi to w zakres regulacji pozostawionej uznaniu stron umów cywilnoprawnych" (podobnie wyrok WSA w Poznaniu z dnia 10 maja 2017 r., II SA/po 127/17).

Powyższej wykładni przepisów art. 5 ust. 8a pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie zmienia także stanowisko Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zawarte w piśmie z dnia 25 maja 2017 r., w którym stwierdzono, że "przy prawidłowym stosowaniu tych przepisów przez gminny organ właściwy nie może być mowy o wliczaniu gospodarstwa rolnego wydzierżawionego na podstawie umowy dzierżawy spełniającej warunki, wskazane w tym przepisie, zarówno jego właścicielowi, jak i dzierżawcy". Pismo to nie ma bowiem charakteru wiążącego dla organu ustalającego świadczenie.

Nie miało w sprawie znaczenia także to, że dochód z przedmiotowego gospodarstwa rolnego został uwzględniony również przy ustalaniu prawa do świadczenia wychowawczego dla dzieci siostry męża skarżącej, której wydzierżawiono to gospodarstwo. Zgodnie bowiem z art. 5 ust. 8a pkt 1 u.ś.r. – ustalając dochód rodziny uzyskany przez dzierżawcę gospodarstwa rolnego oddanego w dzierżawę na zasadach, o których mowa w ust. 6, dochód uzyskany z gospodarstwa rolnego pomniejsza się o zapłacony czynsz z tytułu dzierżawy. Niezależnie od prawidłowości decyzji, dotyczącej siostry męża skarżącej- P. P., która nie podlega kontroli legalności w niniejszej sprawie, gdyż nie jest ona przedmiotem skargi, stwierdzić należy, że w świetle przytoczonego przepisu, w razie zawarcia umowy dzierżawy stosownie do art. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a więc tylko takiej – jak wyżej wskazano – w której wydzierżawiającym jest emeryt/rencista rolniczy – dochód z gospodarstwa rolnego objętego taką umową jest dochodem dzierżawcy (i podlega pomniejszeniu o czynsz z tytułu dzierżawy).

W świetle powyższego, ustalany w sposób ryczałtowy dochód z gospodarstwa rolnego, stanowiącego własność męża skarżącej, podlegał uwzględnieniu przy ustalaniu dochodu rodziny skarżącej przy przyznawaniu jej świadczeń rodzinnych na córki. Niewskazanie przez skarżącą posiadanego gospodarstwa, skutkowało przyznaniem skarżącej świadczeń, pomimo tego, że jej nie przysługiwały ze względu na przekroczenie kryterium dochodowego, oznacza to że były one nienależne.

Rację ma natomiast skarżąca, że przy orzekaniu o zwrocie takiego świadczenia, organ powinien zbadać, czy skarżąca świadomie pobierała świadczenia, wiedząc, że jej się one nie należą, a więc ustalić, czy skarżąca pobrała nienależnie świadczenie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym dotyczącym wykładni tego przepisu, podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Oznacza to, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dlatego też w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. (por. wyrok NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., I OSK 751/16).

Z przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wynika wyraźnie, że ustalenie przez właściwy organ pobrania przez osobę świadczenia rodzinnego w sposób nienależny uzależnione jest od wykazania przez ten organ, że "osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania".

W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w doktrynie podkreśla się, że tylko wówczas można mówić o spełnieniu powyższej przesłanki, gdy pouczenie dotyczące warunków legalnego korzystania ze świadczeń rodzinnych, a więc korzystania nienarażającego świadczeniobiorcy na zwrot świadczeń nienależnie pobranych, ma charakter zindywidualizowany, tj. powinno być dostosowane do sytuacji konkretnej osoby. Pouczenia takiego nie zastępuje przytoczenie treści przepisów prawa ani też ogólnikowa informacja uprawnionego o znajomości "przyczyn powodujących ustanie, zawieszenie prawa lub wstrzymanie wypłaty". Organ udzielający pouczenia powinien wymienić całą enumeratywną listę przyczyn narażających na zwrot świadczenia, a ponadto sprecyzować sankcję administracyjną (zwrot świadczenia), jaką zagrożone jest zajście wymienionych w pouczeniu okoliczności faktycznych lub prawnych (A. Korcz-Maciejko, W. Maciejko (red.), Komentarz do art. 30 u.ś.r. w: A. Korcz-Maciejko, W. Maciejko (red.), Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz, Warszawa 2014, SIP Legalis, nb. 7 wraz z powołanym orzecznictwem).

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12 wyjaśnił, że "pouczenia zamieszczane standardowo na drukach wniosków o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy, z którym świadczeniobiorca ma możliwość zapoznania się jedynie w momencie składania wniosku, a które następnie pozostawione są w aktach administracyjnych sprawy lub pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji, w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za należyte, w szczególności, gdy przytaczają one jedynie przepis ustawy, bez nawet jakiejkolwiek próby jego wyjaśnienia. Takie sformułowania są bowiem dla większości osób nie posiadających wykształcenia prawniczego zupełnie nieczytelne i nie mogą być traktowane jako pouczenie o tym, kiedy i jakie okoliczności osoba taka winna wziąć pod uwagę w toku pobierania świadczenia. Ponieważ prawidłowe pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot zasiłku, uznać należy, że brak prawidłowego pouczenia powoduje, że świadczeniobiorca nie ma obowiązku zwrotu pobranych kwot, choćby nawet z innych źródeł mógł powziąć wiadomość o tychże okolicznościach".

Ponadto trafnie wskazał NSA w uzasadnieniu wyroku z dnia 18 kwietnia 2014r., sygn. akt I OSK 1701/12, że pouczenie powinno być zawarte bezpośrednio w treści decyzji ustalającej prawo do świadczenia albo w odrębnej ulotce wydawanej stronie za potwierdzeniem odbioru, czyli w takiej formie, która umożliwia świadczeniobiorcy bezpośredni, wielokrotny dostęp do treści pouczenia. Pouczenie dotyczy bowiem zmian w stanie faktycznym w stosunku do stanu istniejącego w dacie przyznania świadczenia, pobierający świadczenie musi mieć zatem pełną możliwość skonfrontowania zmian, jakie zaszły w jego przypadku, z treścią pouczenia. Dopiero wówczas można uznać, że osoba pobierająca świadczenia została prawidłowo pouczona, ma świadomość i zrozumienie pojęcia nienależnie pobranego świadczenia oraz skutków i przyczyn, a także możliwości powstania takiej sytuacji. Całkowicie niewystarczającym jest złożenie jedynie podpisu pod wnioskiem, który znajduje się w aktach administracyjnych. W takiej sytuacji świadczeniobiorca nie ma bowiem możliwości skonfrontowania zmian, jakie zaszły w jego przypadku, z treścią pouczenia".

Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności niniejszej sprawy stwierdzić należy, że skarżąca nie została należycie pouczona o warunkach legalnego korzystania z przyznanych jej na rzecz córek zasiłków rodzinnych oraz dodatku do tego zasiłku.

Kwestią budzącą wątpliwości skarżącej jest uwzględnianie przez organ - przy ustalaniu dochodu rodziny – dochodu z posiadanego gospodarstwa rolnego.

Jak wyżej wyjaśniono, dochód ten ustalany jest ryczałtowo – niezależnie od dochodów faktycznie uzyskiwanych. Co do zasady podlega on doliczeniu do dochodu rodziny, nawet, jeśli gospodarstwo zostało wydzierżawione. Tylko w sytuacjach, gdy umowa dzierżawy wiąże się z zaprzestaniem prowadzenia działalności rolniczej w związku z przejściem na rentę/emeryturę, a więc gdy jest to szczególny rodzaj umowy dzierżawy, o której mowa w art. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rodników, dochód z tak wydzierżawionego gospodarstwa rolnego nie podlega uwzględnieniu przy ustalaniu dochodu strony.

Okoliczność ta jest istotna przy przyznawaniu świadczeń rodzinnych i w ocenie Sądu powinna być jasno przedstawiona w pouczeniu strony o przesłankach przyznania takich świadczeń w część dotyczącej wskazania, jakie dochody uwzględnia się przy ustalaniu dochodu strony. Sądowi znane jest z urzędu, że wiele osób ubiegających się o przyznanie takich świadczeń, nie wie, że tylko umowa dzierżawy związana z przejściem na rentę/emeryturę wyłącza obowiązek wykazania dochodu z posiadanego gospodarstwa rolnego. Brak należytych pouczeń w tym zakresie prowadzi do wydawania wadliwych decyzji, które później wymagają zmiany bądź uchylenia, a następnie niejednokrotnie wszczynania odrębnych postępowań. Konsekwencje braku należytego pouczenia stron w tym zakresie są więc negatywne zarówno dla stron, której często zarzuca się świadome wprowadzenie organu w błąd czy zatajenie informacji o posiadanym gospodarstwie rolnym, ale także dla organu, który zobligowany jest do wszczynania kolejnych postępowań, które są czasochłonne i z którymi wiążą się dodatkowe koszty. Konsekwencji tych mógłby organ uniknąć umieszczając w decyzji bądź już we wniosku o przyznanie świadczeń wyraźne jednoznaczne pouczenie o tym, w jakich sytuacjach dochód z gospodarstwa rolnego nie podlega doliczeniu do dochodu, w szczególności to, jaki rodzaj umowy dzierżawy wyłącza takie doliczenie. Zamieszczenie takiego pouczenia stanowiłoby realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej, wyrażonej w art. 8 § 1 i 2 k.p.a., który aktualnie stanowi, że organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Organy administracji publicznej bez uzasadnionej przyczyny nie odstępują od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym.

W niniejszej sprawie takich jednoznacznych, wyraźnych pouczeń nie było.

Zarówno pouczenie zawarte we wniosku o przyznanie świadczeń, jak i w decyzji miało jedynie ogólny charakter. We wniosku została sformułowana tylko informacja o obowiązku powiadomienia organu o "zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych (...), uzyskaniu dochodu" (k.5 akt admin.), podobną informację zawarto w decyzji przyznającej świadczenia (k.17 akt admin.). Szczegółowych informacji o tym, kiedy dochody z gospodarstwa rolnego podlegają doliczeniu do dochodu, a kiedy ich się nie uwzględnia, nie ma również na drukach oświadczeń strony o uzyskaniu dochodu w danym roku kalendarzowym. Zawarto w nich jedynie pouczenie, jak wylicza się ryczałtową wysokość tego dochodu oraz o tym, że dochodu wlicza się "dochody uzyskane z gospodarstwa rolnego" (k.7 akt admin.). Brak należytego pouczenia oznacza, że skarżącej nie można zarzucić świadomego pobierania świadczeń, pomimo że jej się one nie należały.

Zarzutu takiego nie można jej postawić także dlatego, że - jak podnosi - dochód z wydzierżawionego, spornego gospodarstwa rolnego podlegał doliczeniu do dochodu siostry męża skarżącej – P. P. przy ustalaniu dla niej świadczeń, przez inny organ pomocy społecznej. Skoro to P. P. prowadziła na podstawie spornej umowy działalność rolniczą, uiszczając należne podatki, skarżąca – wobec braku jasnego, wyraźnego pouczenia o zasadach ustalania dochodu z gospodarstwa rolnego – miała podstawy pozostawać w przekonaniu, że sam fakt własności wydzierżawionego gospodarstwa rolnego nie jest istotną okolicznością przy przyznawaniu jej prawa do świadczeń rodzinnych.

W świetle powyższego stwierdzić należy, że zaskarżone decyzje zostały wydane z naruszeniem art. 7, 77, 80 i 107 § 3 kpa i art. 30 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., dlatego podlegają one uchyleniu na podstawie art. 135 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" p.p.s.a.

Ponownie rozpatrując sprawę, organ uwzględni powyższe rozważania i wyda właściwe rozstrzygnięcie.