Uchwała NSA, sygn. akt II OPS 4/05
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2005-12-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6271 Ochrona cudzoziemca, w tym nadawanie statusu uchodźcy, azyl, zezwolenie na pobyt tolerowany i ochrona czasowa
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Podjęto uchwałę
Powołane przepisy: article: art. 15 par. 1 pkt 3
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Teza: Fundacja jako organizacja społeczna może na podstawie art. 33 par. 2 w zw. z art. 25 par. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ zgłosić udział w postępowaniu sądowym w charakterze uczestnika postępowania w sprawie dotyczącej interesu prawnego innej osoby.

TEZY

Fundacja jako organizacja społeczna może na podstawie art. 33 par. 2 w zw. z art. 25 par. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ zgłosić udział w postępowaniu sądowym w charakterze uczestnika postępowania w sprawie dotyczącej interesu prawnego innej osoby.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego - Janusz Trzciński Sędziowie NSA: Barbara Adamiak (sprawozdawca) Roman Hauser Zygmunt Niewiadomski Włodzimierz Ryms (współsprawozdawca i autor uzasadnienia) Maria Rzążewska Maria Wiśniewska Protokolant Jędrzej Dessoulavy-Śliwiński z udziałem Prokuratora Prokuratury Krajowej Marii Teresy Kalocińskiej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej w dniu 12 grudnia 2005 r. w sprawie z zażalenia Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 grudnia 2004 r. sygn. akt V SA/Wa 898/04 o odmowie dopuszczenia Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka do udziału w sprawie ze skargi [...] reprezentowanej przez [...] na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z dnia 19 marca 2004 r. [...] w przedmiocie odmowy nadania statusu uchodźcy, zagadnienia prawnego przedstawionego przez skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2005 r., sygn. akt II OZ 165/05 do rozstrzygnięcia w trybie art. 187 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.): "czy fundacja, której zakresu statutowej działalności dotyczy sprawa sądowo-administracyjna innej osoby, może zgłosić swój udział w charakterze uczestnika postępowania jako organizacja społeczna w rozumieniu art. 25 § 4 i art. 33 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi" podjął następującą uchwałę: Fundacja jako organizacja społeczna może, na podstawie art. 33 § 2 w związku z art. 25 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zgłosić udział w postępowaniu sądowym w charakterze uczestnika postępowania w sprawie dotyczącej interesu prawnego innej osoby.


UZASADNIENIE

W toku rozpoznawania sprawy ze skargi [...] na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z dnia 19 marca 2004 r. o odmowie nadania skarżącej statusu uchodźcy w Polsce i wyrażeniu zgody na pobyt tolerowany, udział w postępowaniu sądowym zgłosiła Helsińska Fundacja Praw Człowieka na podstawie art. 33 § 2 w związku z art. 25 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 8 grudnia 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił dopuszczenia Fundacji do udziału w tej sprawie. Zdaniem Sądu udział w postępowaniu sądowym w sprawie innej osoby może zgłosić organizacja społeczna, jeżeli sprawa dotyczy zakresu jej statutowej działalności. Organizacją społeczną jest organizacja obywatelska, która ma charakter korporacyjny. Fundacja nie jest organizacją społeczną, ponieważ podstawą jej działania jest majątek przeznaczony na określony cel społeczny. Stosownie do przepisów ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz. U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 ze zm.) w ocenie Sądu fundacje chociaż mogą być uznane za organizacje obywatelskie realizujące cele społecznie lub gospodarczo użyteczne, to jednak nie są organizacjami społecznymi w rozumieniu art. 25 § 4 i art. 33 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 5 § 2 pkt 5 Kodeksu postępowania administracyjnego. Na poparcie takiego stanowiska Sąd przytoczył także orzeczenia NSA, w których również przyjęty został taki pogląd (postanowienie NSA z dnia 6 maja 1998 r., sygn. akt IV SA 898/96; wyrok NSA z dnia 21 grudnia 2001 r., sygn. akt II SA 786/00).

W zażaleniu na to postanowienie Fundacja podniosła zarzut naruszenia przepisów art. 25 § 4 i art. 33 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 12 Konstytucji RP. Zdaniem Fundacji określenie "organizacja społeczna" powinno być wyjaśnione w zgodzie z art. 12 Konstytucji RP, który gwarantuje wolność samoorganizowania się społeczeństwa w różnych formach, w tym także w formie fundacji. Tak więc krąg podmiotów, które mogą być uznane za organizacje społeczne określa przepis art. 12 Konstytucji RP. Na szeroki zakres pojęcia "organizacja społeczna" wskazuje także ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873 ze zm.), która zbliża znaczenie pojęć "organizacja społeczna" i "organizacja pozarządowa". Nie ma więc wystarczającego uzasadnienia stanowisko, iż organizacjami społecznymi są organizacje typu korporacyjnego.

Rozpoznając zażalenie skład orzekający , na podstawie art. 187 § 1 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przedstawił do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów zagadnienie prawne wyrażone w pytaniu: czy fundacja, której zakresu statutowej działalności dotyczy sprawa sądowoadministracyjna innej osoby, może zgłosić swój udział w charakterze uczestnika postępowania jako organizacja społeczna w rozumieniu art. 25 § 4 i art. 23 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Skład orzekający przyjął, że zagadnienie to budzi wątpliwości, ponieważ nie ma legalnej definicji pojęcia "organizacja społeczna". W dotychczasowym orzecznictwie przeważał pogląd, że fundacja nie jest organizacją społeczną (postanowienie NSA z dnia 12 stycznia 1993 r., sygn. akt I SA 1762/92, ONSA z 1993r., z. 3, poz. 75). Za odmiennym stanowiskiem może przemawiać art. 12 Konstytucji RP, który wskazuje formy samoorganizacji społeczeństwa obywatelskiego i zalicza do nich expressis verbis także fundacje. Za szerokim rozumieniem pojęcia "organizacja społeczna" zdaje się przemawiać także to, że w ustawodawstwie pojęcie "organizacja społeczna" jest zastępowane określeniem "organizacja pozarządowa". Również względy celowościowe przemawiają za udziałem fundacji w postępowaniu sądowym, ponieważ udział powinien zależeć od celu i zakresu działania organizacji, a nie od prawnej formy jej utworzenia. Zdaniem składu orzekającego nie budzi wątpliwości, iż rozpoznawana sprawa dotyczy statutowej działalności Fundacji. Fundacja ta została dopuszczona do udziału w postępowaniu sądowym w innej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny (postanowienie NSA z dnia 29 czerwca 2005r., sygn. akt II FSK 153/05).

Wyjaśniając przedstawione zagadnienie prawne Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów, zważył co następuje:

W obowiązującym ustawodawstwie określenie "organizacja społeczna" występuje w przepisach regulujących postępowanie administracyjne i sądowe (Kodeks postępowania administracyjnego, Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks postępowania karnego, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), jednakże przepisy te nie wskazują jakie organizacje są organizacjami społecznymi, ani też nie wyjaśniają co oznacza określenie "organizacja społeczna", czy według jakich kryteriów można zakwalifikować organizację do organizacji społecznych.

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowi w art. 9, że "Organizacja społeczna, w zakresie swojej działalności statutowej, może brać udział w postępowaniu w przypadkach określonych w niniejszej ustawie". Według art.25 § 4 tej ustawy "Zdolność sądową mają ponadto organizacje społeczne, choćby nie posiadały osobowości prawnej, w zakresie ich statutowej działalności w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób". Art. 25 § 4 przyznaje zatem organizacjom społecznym zdolność sądową w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób, a przepis art. 33 § 2 stanowi o uprawnieniach procesowych w granicach tej zdolności "Udział w charakterze uczestnika może zgłosić (...) także organizacja społeczna, o której mowa w art. 25 § 4, w sprawach innych osób, jeżeli sprawa dotyczy zakresu jej statutowej działalności. Na postanowienie o odmowie dopuszczenia do udziału w sprawie przysługuje zażalenie".

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przyznając zdolność sądową organizacji społecznej nie określa zakresu podmiotowego pojęcia "organizacja społeczna", ponieważ nie definiuje pojęcia organizacji społecznej. O ile przy określeniu zakresu podmiotowego strony skarżącej, gdy organizacja społeczna wnosi skargę, broniąc własnego interesu prawnego, nie ma to znaczenia bowiem granice zdolności sądowej określone w art.25 § 1 (osoba prawna) i w art.25 § 2 (organizacja społeczna nieposiadająca osobowości prawnej) będą wystarczające, to w przypadku konstrukcji legitymacji organizacji społecznej do wniesienia skargi do sądu w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób (art. 50 § 2 ustawy), jak i dopuszczenia takiej organizacji do udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym w tych sprawach (art. 33 § 2), ustalenie zakresu podmiotowego pojęcia organizacja społeczna ma zasadnicze znaczenie.

Również w innych przepisach prawa procesowego brak jest ustawowej definicji organizacji społecznej.

Kodeks postępowania cywilnego w art. 8 stanowi "Organizacje społeczne, których zadania statutowe nie polegają na prowadzeniu działalności gospodarczej, mogą w wypadkach przewidzianych w ustawie dla ochrony praw obywatela spowodować wszczęcie postępowania, jak również brać udział w toczącym się postępowaniu".

W postępowaniu karnym według art.90 Kodeksu postępowania karnego "W postępowaniu sądowym do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego udział w postępowaniu może zgłosić przedstawiciel organizacji społecznej, jeżeli zachodzi potrzeba ochrony interesu społecznego lub ważnego interesu indywidualnego, objętego zadaniami statutowymi tej organizacji, w szczególności ochrony wolności i praw człowieka (§ 1). W zgłoszeniu organizacja społeczna wskazuje przedstawiciela, który ma reprezentować tę organizację, a przedstawiciel przedkłada sądowi pisemne upoważnienie (§ 2). Sąd dopuszcza przedstawiciela organizacji społecznej, jeżeli leży to w interesie wymiaru sprawiedliwości (§ 3)". W kontekście postępowania administracyjnego wprawdzie w słowniczku, w art. 5 § 2 pkt 5 określono, co rozumie się przez organizację społeczną, ale jest to określenie otwarte, gdyż ustawodawca posłużył się definicją według której przez organizację społeczną rozumie się "organizacje zawodowe, samorządowe, spółdzielcze i inne organizacje społeczne". Pojęcia organizacja społeczna nie definiuje również ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), w której dodano art. 133a ustawą z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 143, poz. 1199).

W systemie materialnego prawa administracyjnego brak jest ogólnej regulacji dotyczącej organizacji społecznych, nie ma bowiem ustawy o organizacjach społecznych. W materialnym prawie administracyjnym zawarte są jedynie regulacje, które expressis verbis stanowią o przyznaniu określonym jednostkom organizacyjnym statusu prawnego organizacji społecznych. Według art. l ust. l ustawy z dnia 16 listopada 1964 r. o Polskim Czerwonym Krzyżu (Dz.U. Nr 41, poz.276) "Polski Czerwony Krzyż jest organizacją społeczną działającą na zasadach dobrowolności". Takie rozwiązanie prawne, które stanowi expressis verbis o przyznaniu jednostce organizacyjnej statusu prawnego organizacji społecznej jest rozwiązaniem wyjątkowym. Z tego względu trudno przyjąć, że ilekroć w przepisach prawa procesowego jest mowa o organizacjach społecznych należy zakres tego pojęcia odnieść do tych jednostek, którym przepisy prawa powszechnie obowiązującego expressis verbis przyznały taki status prawny.

W doktrynie prawa administracyjnego i konstytucyjnego buduje się pojęcie organizacji społecznych nie w oparciu o kryterium przyznania jednostkom organizacyjnym w przepisach prawa expressis verbis statusu organizacji społecznej, a poszukuje się kryteriów materialnych, na przykład kryterium formy organizacyjnej; jako podstawowe kryterium przyjmuje się - zrzeszanie się obywateli. W takim też kierunku proponuje się budowanie definicji organizacji społecznych, a zatem odstępując od wąskiego znaczenia pojęcia organizacji społecznych na rzecz przyjęcia szerokiego znaczenia, obejmując nim wszelkie rodzaje zrzeszeń (E.Smoktunowicz, Prawo zrzeszania się w Polsce). W oparciu o to kryterium przyjmuje się, "termin organizacje społeczne w szerokim znaczeniu, obejmującym wszelkie formy, w których urzeczywistnia się konstytucyjne prawo obywateli do zrzeszania się" (E.Smoktunowicz, Status administracyjnoprawny obywatela w: System prawa administracyjnego, Wrocław 1980, T. IV, s.35). Rozbudowana definicja pojęcia organizacji społecznych w oparciu o poglądy doktryny, rozwiązania prawne przyjęte w polskim prawie oraz orzecznictwo sądowe obejmuje "wszelkie trwałe zrzeszenia osób fizycznych, a także prawnych, tzn. takie grupy tych podmiotów, które związane są wspólnym celem i stałą więzią organizacyjną, nie wchodzące w skład aparatu państwowego i nie będące zarazem spółkami prywatnymi" (E. Smoktunowicz, Prawo zrzeszania się w Polsce, R.Michalska-Badziak, w: Prawo administracyjne, Pojęcia, instytucje, zasady w teorii i orzecznictwie, Warszawa 2000, s.200).

W nieco wcześniejszej literaturze (na tle analizy odpowiednich postanowień kpa) formułowany był też pogląd, że organizacją społeczną jest każda jednostka organizacyjna nie należąca do aparatu państwowego (W. Dawidowicz, Ogólne postępowanie administracyjne, Warszawa 1962, s. 65).

Przytoczone poglądy nauki na temat pojęcia organizacji społecznej prowadzą do wniosku, że za podstawowe kryterium w budowie pojęcia organizacji społecznych przyjmuje się kryterium - trwałego zrzeszenia określonej grupy społecznej. W tym zakresie nie ma rozbieżności w poglądach doktryny prawa administracyjnego. Do tego podstawowego kryterium dodaje się niekiedy kryteria pomocnicze: 1) dobrowolność członkostwa, 2) szczególne rozwiązania dotyczące struktury organizacyjnej wewnętrznej, tzn. takiej, w której najwyższą pozycję zajmuje ogół członków, wszelkie zaś inne organy są mu bezpośrednio lub pośrednio podporządkowane.

W tym miejscu należy poczynić następujące uwagi: 1) brak jest legalnej definicji pojęcia organizacja społeczna, 2) nauka prawa administracyjnego typując cechy organizacji społecznej zakres tego pojęcia ustaliła szeroko, uznając różnorodność form organizacyjnych jakie może przybrać organizacja społeczna.

Odpowiedzi na pytanie czy fundacja jest organizacją społeczną należy poszukiwać w postanowieniach Konstytucji gdzie pojęcie fundacji występuje w kontekście organizacji (np. związki zawodowe, stowarzyszenia), które niewątpliwie są organizacjami społecznymi. I mimo, że Konstytucja RP nie posługuje się określeniem "organizacja społeczna", to jednak na gruncie Konstytucji możliwe jest wnioskowanie, że wskazanie w samej Konstytucji różnych typów organizacji pozwala na przyjęcie wspólnego dla nich określenia i wyznaczenie cech wspólnych łącznie je charakteryzujących.

Podstawowe znaczenie dla tego rodzaju rozumowania ma przepis art. 12 Konstytucji, zamieszczony w rozdziale "Rzeczpospolita" określającym ustrój państwa. Art. 12 Konstytucji wyraża zasadę udziału obywateli w funkcjonowaniu państwa, poprzez tworzenie różnego rodzaju organizacji i struktur, które umożliwiają obywatelom realizację ich interesów oraz wyrażenie opinii. Jest to zasada społeczeństwa obywatelskiego, pozostająca w ścisłym związku z zasadą pomocniczości, o której mowa we wstępie do Konstytucji, która gwarantuje obywatelom wolność samoorganizowania się w celu formułowania zróżnicowanych programów i tworzenia organizacji (wspólnot) służących ich realizacji. W ramach tej zasady społeczeństwo obywatelskie korzysta z wolności tworzenia organizacji i struktur w wybranej przez siebie formie. W art. 12 Konstytucji wymienia się wprost związki zawodowe i organizacje społeczno-zawodowe rolników, stowarzyszenia, ale także ruchy obywatelskie i inne dobrowolne zrzeszenia oraz fundacje.

Analiza cech poszczególnych organizacji wymienionych w art. 12 Konstytucji prowadzi do następujących wniosków:

Pierwszy – Konstytucja zakłada różnorodność form organizacyjnych realizacji prawa do zrzeszania się obywateli, a wyliczenie w art. 12 Konstytucji organizacji nie jest wyczerpujące.

Drugi – że wszystkie wymienione w art. 12 Konstytucji organizacje mają co najmniej 5 cech wspólnych, które można uznać za minimalny zespół cech charakteryzujących je razem:

a) są to organizacje obejmujące wyodrębniony zespół osób, oparte na dobrowolności przynależności do nich;

b) do organizacji tych odnosi się właściwy zespół przepisów określających jej strukturę, zakres praw i obowiązków stanowiący o ich organizacyjnej odrębności i samodzielności;

c) działalność i cele organizacji określone są przede wszystkim statutem i muszą pozostawać w zgodzie z celami państwa;

d) organy tych organizacji pochodzą z wyboru tych, którzy te organizacje tworzą;

e) organizacje, o których powyżej mowa pozostają pod kontrolą lub nadzorem organów władzy publicznej.

Wymienione cechy posiada także fundacja.

Z tych względów należy opowiedzieć się za stanowiskiem, iż art. 12 Konstytucji RP wskazując różnego typu organizacje społeczne, zalicza do organizacji społecznych także fundacje. Na takim stanowisku stoją też komentatorzy art. 12 Konstytucji (zob. np. P. Sarnecki, Wolność zrzeszania się, Warszawa 1998, s. 29 i J. Boć (red.), Prawo administracyjne, Kolonia Limited 2000, s. 163 i n.).W każdym razie nie ma wystarczających podstaw, na gruncie przepisów konstytucyjnych, do przyjęcia poglądu, iż zasadniczą, konstytutywną cechą organizacji społecznej jest kryterium korporacyjne rozumiane w ten sposób, że istotą organizacji społecznej jest zrzeszanie obywateli w formie członkostwa.. Łączenie się grup obywateli lub określonych społeczności w celu realizacji ich zamierzeń nie musi być oparte na zasadzie członkostwa. Korporacyjność organizacji nie jest zatem zasadniczym wyróżnikiem organizacji społecznej, rozumianej jako organizacja lub struktura tworzona przez obywateli w celu realizacji ich zamierzeń. Zrzeszanie się (tworzenie zrzeszeń obywatelskich) nie może być utożsamiane z tworzeniem organizacji opartych na formalnym członkostwie osób tworzących organizacje. Wolność tworzenia organizacji to także wolność wyboru prawnej formy realizacji tej wolności.

Podstawy prawne działania fundacji reguluje ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz.203 ze zm.). Według art. l ustawy o fundacjach "Fundacja może być ustanowiona dla realizacji zgodnych z podstawowymi interesami Rzeczypospolitej Polskiej celów społecznie lub gospodarczo użytecznych, w szczególności takich jak: ochrona zdrowia, rozwój gospodarki i nauki, oświata i wychowanie, kultura i sztuka, opieka i pomoc społeczna, ochrona środowiska oraz opieka nad zabytkami". Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o fundacjach "Fundacje mogą ustanawiać osoby fizyczne niezależnie od ich obywatelstwa i miejsca zamieszkania bądź osoby prawne mające siedziby w Polsce lub za granicą". W oświadczeniu woli o ustanowieniu fundacji fundator powinien wskazać cel fundacji oraz składniki majątkowe przeznaczone na jego realizację (ust. 2). Składnikami majątkowymi mogą być pieniądze, papiery wartościowe, a także oddane fundacji na własność rzeczy ruchome i nieruchomości".

W doktrynie podkreśla się, że określając "istotę fundacji, można wskazać, że polega ona na przeznaczeniu majątku na cele użyteczności publicznej przez utworzenie osobnego podmiotu prawnego. Elementami fundacji są: - istnienie majątku przeznaczonego na określone cele, a zwłaszcza cele użyteczności publicznej, - trwałe źródła dochodu, - posiadanie osobowości prawnej" (Z.Leoński, Zarys prawa administracyjnego, Warszawa 2004, s.84). Tak też przyjmuje określenie istoty fundacji E.Ochendowski "Fundacja jest instytucją opartą na majątku przeznaczonym przez jej założyciela na określone, niegospodarcze cele, zazwyczaj naukowe, kulturalne, oświatowe bądź dobroczynne" (E.Ochendowski, Prawo administracyjne. Część ogólna. Toruń 2002, s.236).

Sposób tworzenia fundacji, cele ich działania, ale także włączanie się do działalności fundacji obywateli jednoznacznie wskazują, że fundacje mogą być formą samoorganizowania się obywateli w celu realizacji celów społecznych. Nie ma więc argumentów zasadniczej natury, które przemawiałyby za nie zaliczeniem fundacji do organizacji społecznych.

Udział organizacji społecznych w postępowaniach administracyjnych i sądowych ma na celu umożliwianie tym organizacjom prezentowanie własnego stanowiska w kwestiach, które mają znaczenie dla sposobu załatwienia sprawy. W samym założeniu więc celem udziału organizacji społecznej w postępowaniu jest nie tyle wspieranie strony, której interesu prawnego sprawa dotyczy, co przedstawianie własnego stanowiska odnośnie rozpoznawanej sprawy, z wykorzystaniem środków procesowych przysługujących stronie. Taki też jest cel udziału organizacji społecznej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, na podstawie art. 25 § 4 i art. 33 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Udział fundacji w tym postępowaniu w żadnym stopniu nie podważa tego celu.

W postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 1993 r., I SA 1762/02 (ONSA z 1993 r., z. 3, poz. 75) wyrażone zostało stanowisko, iż fundacja nie jest organizacją społeczną, jednakże stanowisko to było następstwem odwołania się do obowiązującego wówczas art. 84 przepisów Konstytucji, utrzymanych w mocy przez ustawę konstytucyjną z dnia 17 października 1992 r. Przepis ten posługiwał się określeniem "organizacja społeczna" i wiązał je z prawem zrzeszania się obywateli. Stanowisko to odnosiło się więc do innego stanu prawnego.

Ustalenie treści pojęcia organizacja społeczna należy zdecydowanie oddzielić od zagadnień prywatyzacji zadań administracji publicznej i roli w tym zakresie organizacji pożytku publicznego. Prywatyzację zadań publicznych łączy się z poszukiwaniem sposobów rozwiązywania problemów wynikających z rozbudowania zadań administracji publicznej, w tym potrzeby zmniejszenia kosztów wykonywania administracji i zwiększenia jej efektywności, tworzenia alternatywnych sposobów zaspakajania potrzeb społecznych. Zagadnienie prywatyzacji zadań publicznych jest w doktrynie rozważane z punktu widzenia odejścia od tradycyjnego sposobu wykonywania zadań publicznych przez podmioty administracji publicznej (organy administracji rządowej i samorządowej) w formach prawa publicznego (S.Biernat, Prywatyzacja zadań publicznych, Problematyka prawna. Warszawa-Kraków 1994). Przez prywatyzację rozumie się wszelkie przejawy odstępowania od wykonywania zadań przez podmioty administracji publicznej działające w formach prawa publicznego. Pojęciem prywatyzacji są obejmowane różne przypadki zmiany cech podmiotu wykonującego zadania (miejsce podmiotu publicznego zajmuje podmiot niepubliczny), zmiany form wykonywania zadań - z form prawa publicznego (administracyjnego) na formy prawa prywatnego (S.Biernat, Prywatyzacja zadań publicznych. Problematyka prawna, Warszawa-Kraków 1994). Prywatyzacja zadań administracji publicznej przez powierzenie jej wykonywania innym od władzy publicznej podmiotom, w tym organizacjom społecznym, osobom fizycznym, osobom prawnym nie może mieć znaczenia prawnego dla zmiany pojęcia organizacji społecznej. Nie ma żadnych podstaw do zastępowania pojęcia organizacji społecznej przez wprowadzanie w to miejsce pojęcia organizacji pozarządowej lub uważania, że są to pojęcia synonimiczne. Przeciwko temu przemawiają wprost rozwiązania przyjęte w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. Nr 96, poz. 873 ze zm.), która reguluje zasady uzyskania przez organizacje pozarządowe statusu organizacji pożytku publicznego. Pojęcie organizacji pozarządowej obejmuje wszelkie jednostki, które nie są jednostkami sektora finansów publicznych, w tym organizacje społeczne. Stanowi o tym art.3 ust.2 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie "Organizacjami pozarządowymi są, niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia, z zastrzeżeniem ust.4".

Z przytoczonych względów należało dojść do wniosku, iż fundacja jako organizacja społeczna może na podstawie art. 33 § 2 w związku z art. 25 § 4 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zgłosić udział w postępowaniu sądowym w charakterze uczestnika postępowania w sprawie dotyczącej interesu prawnego innej osoby.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 15 § 1 pkt 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi podjął uchwałę jak w sentencji.


ZDANIE ODRĘBNE

Zdanie odrębne sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego Barbary Adamiak i Marii Rzążewskiej

Przedstawione zagadnienie prawne "czy fundacja, której zakresu statutowej działalności dotyczy sprawa sądowo-administracyjna innej osoby, może zgłosić swój udział w charakterze uczestnika postępowania jako organizacja społeczna w rozumieniu art.25 § 4 i art.33 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi" ma istotne znaczenie prawne. Dotyczy bowiem granic dopuszczalności udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym podmiotów, które nie bronią własnego interesu prawnego. Przyznanie dopuszczonym do udziału w postępowaniu innym podmiotom praw strony (art.12 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. -Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) ma wpływ na pozycję procesową strony postępowania sądowoadministracyjnego, przez np. prawo do wnoszenia środków odwoławczych. Wyznaczenie zatem granic podmiotowych udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest istotne dla samej koncepcji sądownictwa administracyjnego jako instytucji prawnej ochrony praw podmiotowych jednostki, czy instytucji ochrony obiektywnego porządku prawnego.

Według art.2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej "Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej". Z konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego wyprowadza się dwie podstawowe zasady, które mają zasadnicze znaczenie dla kształtowania relacji pomiędzy jednostką a władzą publiczną, która wyposażona jest w kompetencje do jednostronnego kształtowania praw i obowiązków jednostki. Pierwszą wartością mającą znaczenie dla kształtowania tej relacji jest prawo do obrony interesu prawnego (obowiązku prawnego) na drodze regulowanej przepisami prawa. Druga zaś wartość to prawo do obrony na drodze sądowej przed niezawisłym sądem. Przyznanie prawa do obrony na drodze postępowania administracyjnego a następnie postępowania sądowoadministracyjnego nie stanowi dostatecznej gwarancji prawnej, jeżeli na tej drodze jednostka nie ma prawa do obrony w trybie sprawiedliwej procedury. Prawo do sprawiedliwej procedury jest nie tylko jednym ze standardów europejskich ale też należy prawo to wyprowadzić z zasady sprawiedliwości społecznej. Zasada sprawiedliwości społecznej nakazuje tak kształtować reguły procesowe, w których nie daje się pierwszeństwa obronie jednego interesu nad drugim, a więc wyższości interesu społecznego nad interesem indywidualnym. Takie rozwiązanie, które przyznawało

szczególną ochronę interesu społecznego kosztem interesu indywidualnego było właściwe dla konstrukcji prawnej przyjmowanej w rozwiązaniach prawnych państwa socjalistycznego. Wielką zdobyczą w odwróceniu takiej interpretacji rozwiązań prawnych (art.7 kodeksu postępowania administracyjnego) było orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, które powróciło do koncepcji pierwszeństwa ochrony interesu indywidualnego.

W rozwiązaniach prawnych przyjętych w okresie państwa socjalistycznego do prawa procesowego wprowadzono instytucje właściwe dla stworzenia szczególnej ochrony interesu społecznego, a zatem również prawo dopuszczenia organizacji społecznej do udziału w postępowaniu administracyjnym gdy interes społeczny tego wymagał. Konstrukcję tę utrzymano też w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wprowadzenie do prawa procesowego instytucji organizacji społecznej uzasadniane było też rolą kontroli społecznej.

Demokratyczne państwo prawne urzeczywistniające zasady sprawiedliwości społecznej obowiązane jest do przyjmowania takich koncepcji, które równoważą możliwości prawne ochrony interesu indywidualnego i interesu społecznego, nie dając przewagi ochronie jednemu z tych interesów. Szczególnie jest to ważne w postępowaniu sądowoadministracyjnym, w którym jedną z procesowych zasad jest zasada kontradyktoryjności, której istotą jest wyeliminowanie dotychczasowej nierównej pozycji prawnej w obronie interesu indywidualnego i interesu społecznego. Nierównej bowiem organ administracji publicznej wyposażony we władzę do jednostronnego kształtowania praw i obowiązków jednostki z urzędu reprezentuje interes społeczny, co daje w postępowaniu administracyjnym nierówne prawa obrony. Postępowanie sądowoadministracyjne obowiązane jest znosić tę nierównowagę przez zapewnienie równego prawa do obrony. Dla zapewnienia tego równego prawa legitymację dla obrony obiektywnego porządku prawnego przyznano prokuratorowi. W razie zatem naruszenia chronionego przepisami prawa interesu społecznego zarówno zapewniona jest możliwość złożenia skargi, jak i wywodzenia naruszenia tego interesu przez rzecznika ochrony obiektywnego porządku prawnego.

Wprowadzanie do postępowania sądowoadministracyjnego innych podmiotów, które nie zawsze wystąpią w zgodzie z interesem indywidualnym narusza prawo do sprawiedliwej procedury sądowej. To dążenie do zapewnienia jednostce prawa do sprawiedliwej procedury, w której reprezentacja jednego z interesów nie otrzymuje większej ochrony prawnej przemawia przeciwko rozszerzającej wykładni pojęcia organizacji społecznej. Wykładnia funkcjonalna i celowościowa wywodzona z istoty sądownictwa administracyjnego jako

instytucji prawnej, której podstawowym celem jest ochrona praw podmiotowych jednostki powinna być podstawą przy interpretacji przepisów prawa procesowego. Dostrzegając potrzebę powrotu do tych wartości prawa procesowego zmieniono rozwiązania przyjęte w postępowaniu cywilnym. Według art.8 kodeksu postępowania cywilnego "Organizacje społeczne, których zadania statutowe nie polegają na prowadzeniu działalności gospodarczej, mogą w wypadkach przewidzianych w ustawie dla ochrony praw obywatela spowodować wszczęcie postępowania, jak również brać udział w toczącym się postępowaniu". W postępowaniu karnym również z dużą rozwagą uregulowano udział organizacji społecznej. Według art.90 kodeksu postępowania karnego "W postępowaniu sądowym do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego udział w postępowaniu może zgłosić przedstawiciel organizacji społecznej, jeżeli zachodzi potrzeba ochrony interesu społecznego lub ważnego interesu indywidualnego, objętego zadaniami statutowymi tej organizacji, w szczególności ochrony wolności i praw człowieka (§ 1). W zgłoszeniu organizacja społeczna wskazuje przedstawiciela, który ma reprezentować tę organizację, a przedstawiciel przedkłada sądowi pisemne upoważnienie (§ 2). Sąd dopuszcza przedstawiciela organizacji społecznej, jeżeli leży to w interesie wymiaru sprawiedliwości (§ 3)". W postępowaniu karnym nie przyznaje się praw procesowych organizacji społecznej strony postępowania, a zwłaszcza nie ma prawa do zaskarżania zapadłych orzeczeń (T.Grzegorczyk, w: T.Grzegorczyk, J.Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2005, s.352).

Przepisy prawa procesowego wprowadzając do postępowania sądowoadministracyjnego udział organizacji społecznej nie definiują tego pojęcia. Według art.9 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi "Organizacja społeczna, w zakresie swojej działalności statutowej, może brać udział w postępowaniu w przypadkach określonych w niniejszej ustawie". Według art.25 § 4 tej ustawy "Zdolność sądową mają ponadto organizacje społeczne, choćby nie posiadały osobowości prawnej, w zakresie ich statutowej działalności w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób". Art.25 § 4 przyznaje zatem organizacjom społecznym zdolność sądową w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób, a w art.33 § 2 stanowi o uprawnieniach procesowych w granicach tej zdolności "Udział w charakterze uczestnika może zgłosić (...) także organizacja społeczna, o której mowa w art.25 § 4, w sprawach innych osób, jeżeli sprawa dotyczy zakresu jej statutowej działalności. Na postanowienie o odmowie dopuszczenia do udziału w sprawie przysługuje zażalenie".

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przyznając zdolność sądową organizacji społecznej nie określa zakresu podmiotowego, nie definiując pojęcia organizacji społecznej. O ile przy określeniu zakresu podmiotowego strony skarżącej -organizacji społecznej broniącej własnego interesu prawnego nie ma to znaczenia bowiem granice zdolności sądowej określone w art.25 § 1 (osoba prawna) i w art.25 § 2 (organizacja społeczna nieposiadająca osobowości prawnej) będzie przesądzająca, to w przypadku konstrukcji legitymacji organizacji społecznej do wniesienia skargi do sądu w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób (art.50 § 2 tej ustawy), jak i dopuszczenia do udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym ustalenie zakresu podmiotowego pojęcia organizacja społeczna jest zasadnicze.

W związku z tym, że przepisy prawa procesowego nie definiują pojęcia organizacji społecznej należy wyprowadzić definicję tego pojęcia w oparciu o rozwiązania prawne przyjęte w materialnym prawie. W systemie materialnego prawa administracyjnego brak jest ogólnej regulacji dotyczącej organizacji społecznych - brak ustawy o organizacjach społecznych. W systemie materialnego prawa administracyjnego zawarta jest jednak regulacja, która expressis verbis stanowi o przyznaniu określonym jednostkom organizacyjnym statusu prawnego organizacji społecznych. Tak według art.l ust.l ustawy z 16 listopada 1964 r. o Polskim Czerwonym Krzyżu (Dz.U. Nr 41, poz.276) "Polski Czerwony Krzyż jest organizacją społeczną działającą na zasadach dobrowolności".

Takie rozwiązanie prawne, które stanowi expressis verbis o przyznaniu jednostce organizacyjnej statusu prawnego organizacji społecznej jest rozwiązaniem wyjątkowym. Z tego względu trudno przyjąć, że ilekroć w przepisach prawa procesowego jest mowa o organizacjach społecznych należy zakres tego pojęcia zawęzić do tych jednostek, którym przepisy prawa powszechnie obowiązującego expressis verbis przyznały taki status prawny.

W doktrynie prawa administracyjnego buduje się pojęcie organizacji społecznych nie w oparciu o kryterium przyznania jednostkom organizacyjnym w przepisach prawa expressis verbis statusu organizacji społecznej, a poszukuje się kryteriów materialnych - kryterium formy organizacyjnej, przyjmując jako podstawowe kryterium - zrzeszania grup społecznych. W takim też kierunku proponuje się budowanie definicji organizacji społecznych a zatem odstępując od wąskiego znaczenia pojęcia organizacji społecznych na rzecz przyjęcia szerokiego znaczenia, obejmując nim wszelkie rodzaje zrzeszeń (E. Smoktunowicz, Prawo zrzeszania się w Polsce, Warszawa 1992 r., s.13). W oparciu ó to kryterium przyjmuje się, że

"termin organizacje społeczne w szerokim znaczeniu obejmującym wszelkie formy, w których urzeczywistnia się konstytucyjne prawo obywateli do zrzeszania się" (E.Smoktunowicz, Status administracyjnoprawny obywatela, w: System prawa administracyjnego, Wrocław 1980, T. IV, s.35). Rozbudowana definicja pojęcia organizacji społecznych w oparciu o poglądy doktryny, rozwiązania prawne przyjęte w polskim prawie oraz orzecznictwo sądowe obejmuje "wszelkie trwałe zrzeszenia osób fizycznych, a także prawnych, tzw. takie grupy tych podmiotów, które związane są wspólnym celem i stałą więzią organizacyjną, nie wchodzące w skład aparatu państwowego i nie będące zarazem spółkami prywatnymi" (E.Smoktunowicz, Prawo zrzeszania się w Polsce, Warszawa 1992, s. 15, R.Michalska-Badziak, w: Prawo administracyjne, Pojęcia, instytucje, zasady w teorii i orzecznictwie, Warszawa 2000, s.200).

Podstawowym kryterium w budowie pojęcia organizacji społecznych jest kryterium -trwałego zrzeszenia określonej grupy społecznej. W tym zakresie nie ma rozbieżności w poglądach doktryny prawa administracyjnego. Do tego podstawowego kryterium dodaje się kryteria pomocnicze: 1) dobrowolność członkostwa, 2) szczególne rozwiązania dotyczące struktury organizacyjnej wewnętrznej, tzn. takiej, w której najwyższą pozycję zajmuje ogół członków, wszelkie zaś inne organy są mu bezpośrednio lub pośrednio podporządkowane.

Przyjęcie tego podstawowego kryterium znajduje oparcie w przepisach Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a mianowicie w art.12, który stanowi "Rzeczypospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania związków zawodowych, organizacji społeczno-zawodowych rolników, stowarzyszeń, ruchów obywatelskich, innych dobrowolnych zrzeszeń oraz fundacji". Art. 12 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przyznaje prawo do wolności tworzenia i działania jednostek w różnych formach organizacyjnych, wprowadzając rozróżnienie na dwie zasadnicze, a mianowicie formy oparte na regule zrzeszenia oraz formy fundacji. Z rozwiązań przyjętych w Konstytucji kryterium - trwałego zrzeszenia spełniają partie polityczne (art. 11 ust.l Konstytucji "Rzeczypospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania partii politycznych. Partie polityczne zrzeszają na zasadach dobrowolności i równości obywateli polskich w celu wpływania metodami demokratycznymi na kształtowanie polityki państwa") i związku zawodowe, organizacje społeczno-zawodowe rolników oraz organizacje pracodawców (art.59 Konstytucji stanowi "Zapewnia się wolność zrzeszania się w związkach zawodowych, organizacjach społeczno-zawodowych rolników oraz w organizacjach pracodawców"). Art.58 Konstytucji stanowi "Każdemu zapewnia się wolność zrzeszania się (ust.l). Ustawa określa rodzaje zrzeszeń podlegających sądowej

rejestracji, tryb tej rejestracji oraz formy nadzoru nad tymi zrzeszeniami". Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej poza regulacją zrzeszania się w partie polityczne i związki zawodowe, organizacje społeczno-zawodowe rolników oraz w organizacje pracodawców nie przesądza form organizacyjnych zrzeszania się, odsyłając do regulacji ustawowej. Tak formą zrzeszenia są stowarzyszenia. W myśl art.l ust.l ustawy z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (tj. Dz.U. 2001 r. Nr 79, poz.855 ze zm.) "Obywatele polscy realizują prawo zrzeszenia się w stowarzyszeniach, zgodnie z przepisami Konstytucji oraz porządkiem prawnym określonym w ustawach". Formą zrzeszenia są spółdzielnie. Według art.l § 1 ustawy z 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (tj. Dz.U. 2003 r. Nr 188, poz.1848 ze zm.) "Spółdzielnia jest dobrowolnym zrzeszeniem nieograniczonej liczby osób, o zmiennym składzie osobowym i zmiennym funduszu udziałowym, który w interesie swoich członków prowadzi wspólną działalność gospodarczą". Na zasadzie zrzeszenia działają samorządy zawodowe. Tak np. według art.3 ustawy z 15 grudnia 2000 r. o samorządach zawodowych architektów, inżynierów budownictwa oraz urbanistów (Dz.U. 2001 r. Nr 5, poz.42 ze zm.) "Samorządy zawodowe architektów, inżynierów budownictwa oraz urbanistów, zwane dalej »samorządami zawodowymk, tworzą członkowie zrzeszeni w izbach architektów, inżynierów budownictwa oraz urbanistów". Zasada zrzeszenia jest podstawą działania Polskiego Związku Łowieckiego. W myśl art.32 ust.l ustawy z 13 października 1995 r. Prawo Łowieckie (tj. Dz.U. 2005 r. Nr 127, poz.1066) "Polski Związek Łowiecki jest zrzeszeniem osób fizycznych i prawnych, które prowadzą gospodarkę łowiecką poprzez hodowlę i pozyskiwanie zwierzyny oraz działają na rzecz jej ochrony poprzez regulację liczebności populacji zwierząt łownych".

Podstawy prawne działania fundacji reguluje ustawa z 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (tj. Dz.U. 1991 r. Nr 46, poz.203 ze zm.). Według art.l ustawy o fundacjach "Fundacja może być ustanowiona dla realizacji zgodnych z podstawowymi interesami Rzeczypospolitej Polskiej celów społecznie lub gospodarczo użytecznych, w szczególności takich jak: ochrona zdrowia, rozwój gospodarki i nauki, oświata i wychowanie, kultura i sztuka, opieka i pomoc społeczna, ochrona środowiska oraz opieka nad zabytkami". Zgodnie z art.2 ust.l ustawy o fundacjach "Fundacje mogą ustanawiać osoby fizyczne niezależnie od ich obywatelstwa i miejsca zamieszkania bądź osoby prawne mające siedziby w Polsce lub za granicą". Art.3 ustawy o fundacjach stanowi "Oświadczenie woli o ustanowieniu fundacji powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Zachowania tej formy nie wymaga się, jeżeli ustanowienie fundacji następuje w testamencie (ust.l). W oświadczeniu woli o ustanowieniu fundacji fundator

powinien wskazać cel fundacji oraz składniki majątkowe przeznaczone na jego realizację (ust.2). Składnikami majątkowymi, o których mowa w ust.2, mogą być pieniądze, papiery wartościowe, a także oddane fundacji na własność rzeczy ruchome i nieruchomości (ust.3)".

Pod pojęciem fundacja (od łac. fundatio) rozumie się majątek, z którego dochody przeznaczone są, stosownie do woli fundatora na określony cel (np. dobroczynny, kulturalny). Takie ujęcie pojęcia fundacji przyjmuje się w języku polskim "Fundacja: 1. zapis, akt prawny nadania majątku, 2. sam majątek, 3. instytucja, której założyciel przeznaczył majątek na określone cele" (Słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005 r.). W doktrynie podkreśla się, że określając "istotę fundacji, można wskazać, że polega ona na przeznaczeniu majątku na cele użyteczności publicznej przez utworzenie osobnego podmiotu prawnego. Elementami fundacji są: - istnienie majątku przeznaczonego na określone cele, a zwłaszcza cele użyteczności publicznej, - trwałe źródła dochodu, - posiadanie osobowości prawnej" (Z.Leoński, Zarys prawa administracyjnego, Warszawa 2004, s.84). Tak też przyjmuje określenie istoty fundacji E.Ochendowski "Fundacja jest instytucją opartą na majątku przeznaczonym przez jej założyciela na określone, niegospodarcze cele, zazwyczaj naukowe, kulturalne, oświatowe bądź dobroczynne" (E.Ochendowski, Prawo administracyjne. Część ogólna. Toruń 2002, s.236).

W doktrynie zatem do podstawowego kryterium w budowie definicji fundacji przyjmuje się kryterium - majątku. Na podstawowe zasadnicze różnice zwraca się uwagę w doktrynie prawa cywilnego. "Do szczególnie istotnych należy podział osób prawnych na dwa typy ze względu na zorganizowanie zespołu ludzi zainteresowanych w ich funkcjonowaniu. Są to osoby typu korporacyjnego (korporacje, zwane także zrzeszeniami) oraz typu zakładowego (zakłady). (...). Najczęściej występujące różnice między tymi typami polegają na tym, że:

korporacje są zbiorowością osób fizycznych związanych z osobą prawną przez członkostwo

i realizujących wspólny im ceł, podczas gdy zakłady zaspakajają potrzeby osób fizycznych nie

będących ich członkami (tzw. destynariuszy, jak np. chorzy korzystający ze szpitala lub

czytelnicy korzystający z biblioteki),

skład członków korporacji da się określić liczbowo, podczas gdy krąg osób korzystających

z zakładu nie jest określony,

substratem korporacji są ludzie, substratem zakładu - majątek,

o celach i działalności korporacji decydują członkowie, cel zaś i kierunek działalności

zakładu jest z góry określony przez wolę założyciela, który też określa sposób powołania

organów osoby prawnej. (...). Fundacje stanowią typowy przykład osoby prawnej typu zakładowego. Do ich istoty należy to, że dla osiągania (osiągnięcia) pewnego celu społecznie użytecznego (filantropijnego, kulturalnego, naukowego) zostaje z woli fundatora wyodrębniony określony majątek (majątek ten może pochodzić ze zbiórki), przy czym realizacja tego celu następuje bądź wprost z tego majątku, bądź z dochodów, jaki ten majątek przynosi (np. z odsetek, jeżeli przeznaczony na cele fundacji majątek stanowi umieszczona w banku suma pieniężna). Do powstania fundacji konieczne jest - poza wyodrębnieniem majątku i określeniem celu - określenie jej organizacji i przyznanie samodzielności w postaci osobowości prawnej. Od osób prawnych typu korporacyjnego fundacja różni się tym, że substratem podstawowym jest jej majątek, a nie zespół ludzi. Motorem jej działania nie jest - jak w przypadku korporacyjnej osoby prawnej - wola zespołu członkowskiego wyrażona w chwili założenia tej osoby i stale uzupełniana (w postaci uchwał), lecz wola jej założyciela, a więc zasady z góry przez niego określone w akcie założycielskim. Majątkiem fundacji zarządzają zarządcy powołani przez założyciela, a następnie powoływani w sposób przez niego wskazany. Korporacyjna osoba prawna służy zaspokojeniu interesów przede wszystkim jej członków, natomiast fundacja realizuje potrzeby osób znajdujących się niejako z zewnątrz (stypendystów, osób chorych lub z innej przyczyny potrzebujących pomocy, czytelników założonej biblioteki)". (A.Wolter, J.Ignatowicz, K.Stefaniuk, Prawo cywilne. Zakres części ogólnej, Warszawa 2001, s.224 i 225).

Również w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że przy budowie pojęcia fundacji kryterium zasadniczym jest majątek. W postanowieniu z 12 stycznia 1993 r. I SA 1762/92 (Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego 1993, nr 3, poz.75), Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzając wykładnię pojęcia organizacji społecznej przyjął "Wyjaśnienie tego terminu zawarte jest w utrzymanych w mocy przez Ustawę konstytucyjną z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą, wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz.U. Nr 84, poz.426) przepisach Konstytucji. Z poświęconego tej kwestii art.84 wynika, że organizacją społeczną jest zrzeszenie (korporacja) obywateli, w celu zapewnienia im czynnego udziału w życiu politycznym, społecznym, gospodarczym i kulturalnym. W świetle tego przepisu oraz przepisów ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz.203) fundacja nie jest organizacją społeczną. Nie jest bowiem ona korporacją obywateli, ale swoistą »masą majątkową«. Fundacja jest osobą prawną, powołaną do życia przez tak zwany akt

fundacyjny, którego mocą fundator przeznaczył pewien majątek na oznaczone cele (np. naukowe, kulturalne, charytatywne itp.)". Takie też stanowisko zostało przyjęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 maja 1998 r. IV SA 898/96 (niepublikowany) "(...). Fundacje zgodnie z ustawą z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz.203) należą do organów obywatelskich, których podstawą działania jest majątek przeznaczony na określone cele. W ujęciu tej ustawy fundacja nie jest korporacją i mimo że celem działania fundacji jest realizacja celów społecznych lub gospodarczo użytecznych, nie są one organizacjami społecznymi w rozumieniu art.5 § 2 pkt 5 k.p.a.". Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 1998 r. III ZP 44/97 (Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych 1998, nr 16, poz.472) podkreślił, że "Konstytutywnymi elementami fundacji jest majątek, cel oraz osobowość prawna". Sąd Najwyższy podkreśla też inne różnice z osobami prawnymi typu korporacyjnego "W przeciwieństwie do osób prawnych typu korporacyjnego, fundacja może dysponować przekazanym jej majątkiem realizując wolę fundatora w sposób wskazany w ustanowionym przez niego statucie".

Takie stanowisko w wykładni art.25 § 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi reprezentują autorzy komentarzy. "»Organizacja społeczna« jest zrzeszeniem obywateli, co pozwala wykluczyć z zakresu tego pojęcia takie jednostki organizacyjne, których substratem jest majątek" (T.Woś, H.Knysiak-Molczyk, M.Romanowska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2005, s.173). "Tworzenie organizacji społecznych wiąże się z realizacją konstytucyjnej wolności zrzeszania się, znajdującej swój wyraz przede wszystkim w art.12 ustawy zasadniczej, zgodnie z którym Rzeczypospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania związków zawodowych, organizacji społeczno-zawodowych rolników, stowarzyszeń, ruchów obywatelskich, innych dobrowolnych zrzeszeń oraz fundacji. Wolność zrzeszania gwarantuje również art.58 Konstytucji. Należy przy tym zaznaczyć, że fundacje nie stanowią organizacji społecznych, mimo że niekiedy stosuje się do nich niektóre rozwiązania prawne dotyczące takich organizacji np. podlegają wpisowi do tego rejestru w Krajowym Rejestrze Sądowym, w którym znajdują się stowarzyszenia" (B.Dauter, B.Gruszczyński, A.Kabat, M.Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s.64.

Odmienne stanowisko reprezentuje J.P.Tarno, który przyjął, że "Po wejściu Konstytucji RP przestał być aktualny pogląd, że organizacjami społecznymi nie są fundacje". (J.P.Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2004, s.42) nie wywodząc jednak argumentów za tą tezą.

W oparciu o rozwiązania prawne przyjęte w art.2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przyjęcie rozszerzającej wykładni pojęcia organizacji społecznej narusza reguły ukształtowania prawa do sądu opartego na zasadzie sprawiedliwej procedury, która zapewnia równe prawo do obrony interesowi indywidualnemu i interesowi społecznemu. Reprezentacja w postępowaniu sądowoadministracyjnym interesu społecznego przez organ wykonujący administrację publiczną oraz rzecznika interesu publicznego (prokuratora) jest gwarancją wystarczającą. Rozszerzenie reprezentacji interesu publicznego na wszelkie formy organizacji społeczeństwa, narusza równowagę na korzyść interesu społecznego. Takiej rozszerzającej wykładni pojęcia organizacji społecznej nie można wyprowadzić z art.12 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, która stanowi o różnych formach organizacji społeczeństwa wyodrębniając formę korporacyjną i zakładową - fundacji. Powiązanie art.12 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z zasadą pomocniczości nie można wiązać z przyznawaniem praw procesowych innym podmiotom, które w danym procesie nie bronią własnego interesu społecznego. Zasadę pomocniczości należy odnosić do wykonywania administracji publicznej przez inne podmioty od państwa. Takie ujęcie zasady pomocniczości znajduje oparcie w ustawie z 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego (Dz.U. Nr 96, poz.873 ze zm.). Według art.l pkt 1 powołanej ustawy o działalności pożytku publicznego "Ustawa reguluje zasady: prowadzenia działalności pożytku publicznego przez organizacje pozarządowe i korzystanie z tej działalności przez organy publiczne w celu wykonywania zadań publicznych". Art.3 ust.l tej ustawy stanowi "Działalnością pożytku publicznego jest działalność społecznie użyteczna, prowadzona przez organizacje pozarządowe w sferze zadań publicznych określonych w ustawie". Według art.3 ust.2 tej ustawy "Organizacjami pozarządowymi są, niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia, z zastrzeżeniem ust.4". Zakres zadań publicznych, którą mogą prowadzić organizacje pozarządowe reguluje ustawa o pożytku publicznym w art.4, zaś formy współdziałania z organizacjami pozarządowymi w art.5. W zakresie regulacji ustawowej organizacjom pozarządowym nie

przyznano praw procesowych w postępowaniu dotyczącym interesów prawnych innych podmiotów. Regulacja powołanej ustawy o pożytku publicznym nie daje podstaw do przyjęcia szerokiego pojęcia organizacji społecznej, przedmiotem bowiem regulacji jest wykonywanie zadań publicznych w procesie ich prywatyzacji.

Z wywiedzionych wyżej względów na postawione pytanie należało udzielić odpowiedzi: Fundacja jest instytucją, która nie spełnia przesłanek konstytutywnych zaliczenia do organizacji społecznych. Fundacja nie jest uprawiona do udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym na podstawie art.25 § 4 i art.33 § 2 - Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.