Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 698/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-12-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Wesołowska, Sędziowie sędzia WSA Bożena Marciniak, sędzia WSA Dariusz Pirogowicz (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi S. Z., W. Z., M. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołań S. Z., W. Z. i M. R. oraz Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezydenta Miasta [...] od decyzji Wojewody [...] z [...] listopada 2016 r., nr [...], decyzją z [...] stycznia 2020 r., nr [...]: 1) utrzymał w mocy pkt I zaskarżonej decyzji (w zaskarżonej części, tj. z wyjątkiem pgr [...] i [...]), oraz pkt II i IV; a uchylił jej pkt III i stwierdził, że parcela katastralna część pgr [...] (obj. Iwh tab. [...] [...]), stanowiąca aktualnie część działki ew. nr [...], położonej w Krakowie, obręb [...], jednostka ewidencyjna [...], podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, ze zm.) dalej: "dekret PKWN".

Decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z [...] września 2011 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, uchylił decyzję Wojewody [...] z [...] sierpnia 2002 r. i stwierdził, że parcele katastralne pb [...] i pgr [...] objęte dawnym wykazem hipotecznym Iwh [...] tab. [...], stanowiące byłą współwłasność S. i J. Z., nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 12 kwietnia 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 1883/11 oddalił skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a następnie Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 4 września 2013 r., sygn. akt I OSK 1795/12 oddalił skargę kasacyjną od wyroku WSA w Warszawie.

Odrębną decyzją z [...] września 2011 r. (nr [...]) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody [...] z [...] listopada 2007 r. i stwierdził, że nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu parcele katastralne: pb nr [...] i pgr nr [...], [...], [...], [...], [...] i [...], objęte dawnym wykazem hipotecznym Iwh [...] tab. [...], stanowiące byłą współwłasność S. i J. Z.. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 21 lutego 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 1887/11oddalił skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a następnie Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 4 września 2013 r. sygn. akt I OSK 1249/12 oddalił skargę kasacyjną od wyroku sądu pierwszej instancji.

W tym stanie rzeczy [...] września 2013 r. S. Z., W. Z. i M. R. (następcy prawni S. i J. Z.) wystąpili do Wojewody [...] o stwierdzenie, "analogicznie do prawomocnych decyzji MRiRW z [...].09.2011 r.", że nieruchomości położone w [...] w [...], stanowiące obecnie działki ewidencyjne nr [...], [...], [...], obręb [...], będące częścią zespołu dworsko-parkowego należącego przed wojną do S. i J. Z. - nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e przywołanego dekretu. Następnie rozszerzyli ów wniosek o aktualne działki ewidencyjne nr [...], nr [...] oraz [...]. W oparciu o sporządzone na zlecenie organu przez geodetę uprawnionego L. D. opracowanie geodezyjno-prawne z [...] grudnia 2015 r. ustalono, że:

- działka ew. nr [...] odpowiada pgr [...] (z Iwh tab. [...]);

- działka ew. nr [...] odpowiada pgr [...] (z Iwh [...]), pgr [...] (ze [...]), pgr [...] (z Iwh tab. [...]), pgr [...] (z Iwh [...]),

- działka ew. nr [...] odpowiada pbud [...] oraz pgr [...] (z Iwh tab. [...]), pgr [...] (z Iwh [...]), pgr [...], [...] (z Iwh [...]), pgr [...] (z Iwh [...]), pbud [...] i pgr [...],[...] (z Iwh [...]), pgr [...] (z KW [...]), pgr [...] (ze [...]),

- działka ew. nr [...] odpowiada pgr [...] (z Iwh tab. [...]), pgr [...] (z Iwh [...]), pgr [...] (z Iwh [...]), pgr [...] (z Iwh [...]), pgr [...] i [...] (z Iwh [...]), pgr [...] (z Iwh [...]), pgr [...] (z KW [...]), pgr [...] (z Iwh [...] cd kw [...]),

- działka ew.nr [...] odpowiada pgr [...], [...] i [...] (ze [...]), pgr [...], [...], [...], [...] (z Iwh tab. [...]), pgr [...], [...] (z Iwh [...]), pgr [...], [...] (z Iwh [...]), pgr [...], [...] (z Iwh [...]), pgr [...], [...] (z Iwh [...]), pgr [...], [...] (z Iwh [...]), pgr [...], [...] (z Iwh [...]), pgr [...], [...] (z Iwh [...]), pgr [...], [...] (z Iwh [...]), pgr [...], [...] (z Iwh [...]), pgr [...], [...] (z Iwh [...]) oraz pgr [...], [...] (z Iwh [...]).

Decyzją z [...] listopada 2016 r. Wojewoda [...] orzekł o:

I. umorzeniu postępowanie odnośnie nieruchomości ziemskiej "[...]" oznaczonej w dniu [...] września 1944 r. jako parcele katastralne:

- część pgr [...] (obj. kw [...]), część pgr [...] (obj. Iwh [...], cd. kw [...]) w granicach części działki ew. nr [...];

- część pgr [...] (obj. kw [...]), część pgr [...] (obj. [...]) w granicach części działki ew. nr [...];

- część pgr [...], część pgr [...] i części pgr [...] (obj. [...]) w granicach części działki ew. nr [...];

- część pgr [...] (obj. [...]), część pgr [...] (obj. Iwh [...]) stanowiąca aktualnie część działki ew. nr [...] obręb [...], jednostka ewidencyjna [...]

II. umorzeniu postępowanie odnośnie nieruchomości ziemskiej "[...]" oznaczonej w ww. dacie jako parcele katastralne:

- część pgr [...], część pgr [...], część pgr [...] (obj. Iwh tab. [...]) w granicach działki ew. nr [...], obręb [...], jednostka ewidencyjna [...],

- część pgr [...] (obj. Iwh [...]) w granicach części działki ew. nr [...], obręb [...], jednostka ewidencyjna [...],

- część pgr [...] (obj. Iwh [...]) w granicach części działki ew. nr [...], ,

- część pb [...], część pgr [...] (obj. Iwh [...]) w granicach części działki ew. nr [...].

W punkcie III. stwierdził, że pochodząca z nieruchomości ziemskiej "[...]" nieruchomość oznaczona w dniu [...] września 1944 r. jako parcela katastralna część pgr [...] (obj. Iwh [...]), stanowiąca aktualnie część działki ewidencyjnej nr [...] - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN

Natomiast w punkcie IV. stwierdził, że podpadały pod działanie ww. przepisu parcele oznaczone w dniu [...] września 1944 r. jako:

- pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]) stanowiące aktualnie część działki ew. nr [...],

- część pgr [...] (obj. Iwh [...]) stanowiąca aktualnie część działki ew.j nr [...],

- część pgr [...] (obj. Iwh [...]), część pgr [...] (obj. Iwh [...]), część pgr [...] (obj. Iwh 586), część pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), część pgr [...] (obj. Iwh [...]), stanowiące aktualnie część działki ew. nr [...],

- część pgr [...] (obj. Iwh [...]), część pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), część pgr [...] (obj. Iwh [...]), pb [...], część pgr [...] i część pgr [...] (obj. Iwh [...]), stanowiące aktualnie część działki ew. nr [...],

- część pgr [...] (obj. Iwh tab. [...]) w granicach działki ew. nr [...]

Odwołania od decyzji Wojewody [...] złożyli: Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta Miasta [...] (w zakresie pkt III decyzji) oraz S. Z., W. Z. i M. R. - w zakresie pkt 1 (oprócz pgr [...] i [...]), pkt II i pkt IV.

W wyniku rozpoznania tych odwołań Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] stycznia 2020 r. orzekł o utrzymaniu w mocy pkt I decyzji Wojewody [...] (w zaskarżonej części, tj. z wyjątkiem pgr [...] i [...]), a także pkt II i IV tej decyzji (pkt 1), a uchylił ją w punkcie III i w tym zakresie orzekł, że parcela katastralna część pgr [...] (obj. Iwh [...]) stanowiąca aktualnie część działki ew. nr [...], położonej w [...], obręb [...], jednostka ewidencyjna [...], podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN (pkt 2).

W motywach rozstrzygnięcia Minister wskazywał, że inicjatorzy postępowania swój interes prawny w sprawie wywodzą ze spadkobrania po S. i J. Z., byłych właścicielach majątku "[...]". Ci zaś byli ujawnieni jako właściciele nieruchomości w wykazie hipotecznym tabularnym Iwh [...], a także w wykazach hipotecznych Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...], Iwh [...]- wszystkie w gm. kat. [...]. Nieruchomości te zostały przejęte na własność Skarbu Państwa na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, co stwierdzają zaświadczenia wystawione przez właściwe organy: zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] lipca 1945 r. (w odniesieniu do Iwh [...]), zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] stycznia 1947 r. (w odniesieniu do Iwh [...]) oraz zaświadczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z [...] października 1960 r. (w odniesieniu do pozostałych Iwh). Wprawdzie w żadnym z nich nie figurował Iwh [...], to jednak z uwagi na to, że karcie B tego wykazu jako podstawę ujawnienia prawa własności Skarbu Państwa podano jednak zaświadczenie z [...] października 1960 r., a towarzyszący temu zaświadczeniu wniosek do Sądu Powiatowego dla m. [...] wymieniał już ww. nieruchomość, Minister przyjął, że także ona przejęta została na podstawie dekretu. W konsekwencji w odniesieniu do tych nieruchomości możliwe było wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia.

Nie stanowiły natomiast własności S. i J. Z. i nie zostały przejęte przez Skarb Państwa z powołaniem się na przepisy dekretu PKWN części dawnych parcel katastralnych oznaczonych jako: pgr [...] (obj. [...]), pgr [...], [...], [...], [...] (obj. Spisem I) oraz pgr [...] (obj. [...]). W tym kontekście Minister zwracał uwagę, że co prawda plan sytuacyjny z [...] lutego 1912 r. przewidywał podział nieruchomości w gminie katastralnej [...] pomiędzy Gminą [...] i S. Z. w ten sposób, że ten ostatni miał otrzymać część parceli gruntowej [...], całą parcelę gruntową [...] oraz parcelę gruntową [...]. Jednakże z akt nie wynika, by parcele te zostały wpisane do wykazów hipotecznych, w których ujawnionymi właścicielami byli S. i J. Z..

Na obszarze zaś byłego zaboru [...] (gdzie zlokalizowana są przedmiotowe nieruchomości), kwestię przeniesienia własności nieruchomości regulował § 431 Kodeksu cywilnego [...] (ABGB), który stanowił: "Celem przeniesienia własności rzeczy nieruchomej, musi nastąpić wpis aktu nabycia do przeznaczonych na to ksiąg publicznych. Wpis ten nazywa się wpisem hipotecznym (intabulacją)". Regulacja ta została powtórzona w § 4 powszechnej ustawy o księgach gruntowych z 25 lipca 1871 r. (Dz.U. p. austr. Nr 95), który stanowił: "Nabycie, przeniesienie, ograniczenie i umorzenie praw hipotecznych (§ 9) może być uzyskane tylko przez wpisanie ich do księgi głównej". Minister zakwestionował przy tym możliwość dowodzenia przynależnego małżonkom Z. tytułu prawno-rzeczowego do nieruchomości - jak chcieli tego wnioskodawcy – poprzez wnioskowanie z faktu tworzenia przez nie jednego kompleksu z innymi gruntami majątku "[...]", co z kolei wynikać miało z mapy prof. M. (sporządzonej na potrzeby studium konserwatorsko-projektowego) i planu sytuacyjnego rozparcelowanego majątku. Ustalenie tak istotnej okoliczności jak stan prawny nieruchomości nie może odbywać się bowiem na podstawie swobodnej analizy przypadkowych map, zwłaszcza że nie posługują się one oznaczeniami hipotecznymi, nie rejestrują stanu prawnego i nie stanowiły podstawy dokonania zmian w księgach wieczystych. Jedynym dokumentem pozwalającym na ustalenie kwestii własności nieruchomości jest wypis z właściwej księgi wieczystej.

Skoro zatem S. i J. Z. nie zostali ujawnieni jako właściciele w księgach wieczystych prowadzonych dla ww. parcel, to nie nabyli także skutecznie ich własności, a zatem ich spadkobiercy nie mają interesu prawnego, aby domagać się ustalenia, że nie przeszły one na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wydanie rozstrzygnięcia w odniesieniu do wymienionych parcel nie miałoby bowiem żadnego wpływu na sytuację prawną wnioskodawców. Ustalenie braku interesu prawnego po stronie wnioskodawców (w odniesieniu do wymienionych parcel) powoduje, że postępowanie w tym zakresie pozbawione jest elementu podmiotowego, a więc jednej z konstytutywnych cech sprawy administracyjnej, i nie może się dalej toczyć. W tym stanie rzeczy podlega ono w tej części umorzeniu jako bezprzedmiotowe na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. Dodatkowo organ zwracał uwagę, na brak dowodów na to, że parcele te przejęte zostały na własność Skarbu Państwa z powołaniem się na art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Nie figurują bowiem w żadnym z wykazów hipotecznych prowadzonych dla majątku S. i J. Z. w [...], nie zostały również wymienione w zaświadczeniach stwierdzających, że określone nieruchomości przeszły na cele reformy rolnej. Dla parcel tych prowadzono [...], [...] i Iwh [...], gdzie nie odnotowano wpisu prawa własności Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Jeśli zaś chodzi o zasadność umorzenia postępowania co do części dawnych parcel katastralnych pgr [...],[...],[...], [...] oraz pb [...] - w zakresie, w jakim odpowiadają dziś częściom działek nr [...], [...], [...], [...] – Minister wskazywał, że w stosunku do tych nieruchomości wydano już ostateczne decyzje administracyjne (dwie decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] września 2011 r.). Stąd prowadzenie w tym przedmiocie ponownie postepowania jest niedopuszczalne.

Przechodząc zaś do merytorycznych aspektów sprawy związanych z podpadaniem nieruchomości objętych postępowanie pod przepisy dekretu PKWN, Minister wskazywał, że należący do S. i J. Z. majątek "[...]" liczył [...] ha, w tym [...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk, [...] ha ogrodów warzywnych [...] ha pod zabudowaniami, [...] ha wód, [...] ha nieużytków, [...] ha parku (tabela z Archiwum Akt Nowych, z zespołu archiwalnego Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych, sygn. [...]). Nieco inne wielkości podaje protokół przejęcia majątku na cele reformy rolnej z 27 lutego 1945 r.: [...] ha, w tym [...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk, [...] ha sadów i ogrodów warzywnych, [...] ha podwórza, zabudowań, dróg i parków, [...] ha nieużytków. Majątek ów jako całość przekraczał przewidziane dla województwa [...] normy [...] ha powierzchni ogólnej i [...] ha użytków rolnych (wystarczające było spełnienie jednej z nich). Wnioskodawcy zaś domagają się wyłączenia spod przejęcia jedynie części dawnego majątku z uwagi na jej nierolniczy charakter. Za niemającą charakteru rolniczego Wojewoda uznawał części parceli katastralnej nr [...] objętej Iwh tab. [...], wchodzącej w skład aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] (objętą punktem III rozstrzygnięcia). Na omawianej nieruchomości znajdował się bowiem pierwotnie staw, a organ wojewódzki uznał, że wobec braku dowodów pozwalających na uznanie, że w majątku funkcjonowało gospodarstwo rybne, ów staw "zapewne musiał mieć charakter rekreacyjny, ozdobny, a nie rolny". Nie istnieje przy tym związek funkcjonalny pomiędzy tą parcelą a częścią gospodarcza majątku. Stanowiska tego Minister nie podzielił. Zwracał mianowicie uwagę, że co prawda stawy rybne nie stanowiły użytków rolnych w rozumieniu § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51), to jednak art. 2 ust. 1 dekretu PKWN wyraźnie przewidywał istnienie dwóch norm obszarowych, z których jedna dotyczyła powierzchni ogólnej nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, a druga - użytków rolnych wchodzących w skład takiej nieruchomości, a jednocześnie stanowił o przejęciu nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym "w całości" (tj. w granicach powierzchni ogólnej). Reguły wykładni językowej (zakaz wykładni synonimicznej) nakazują uznać, że pojęcie "nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym" nie jest tożsame z pojęciem "użytki rolne". Zakres znaczeniowy pierwszego z wymienionych pojęć jest szerszy od drugiego, ponieważ oprócz "użytków rolnych" w rozumieniu § 4 wymienionego rozporządzenia mieszczą się w nim także inne tereny (grunty), np. nieużytki, rowy, stawy, drogi, place itp. (uchwała NSA z 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06). Jak wskazał zaś Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r. W 3/89, intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości łub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Nie ma znaczenia, że po przejęciu majątku, staw na parceli nr [...] pozostawał niezagospodarowany, skoro zeznania świadka i strony potwierdzają, że w okresie wcześniejszym prowadzono w nim produkcję rybną. Do przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej wystarczająca była potencjalna możliwość rolniczego jej wykorzystania. Rybołówstwo było i jest traktowane jako część rolnictwa w szerokim znaczeniu. Obowiązujący w czasie przeprowadzenia reformy rolnej § 50 rozporządzenia Ministra Skarbu z 31 marca 1937 r. wydanego w porozumieniu z Ministrami: Spraw Wewnętrznych oraz Rolnictwa i Reform Rolnych o wymiarze i poborze państwowego podatku gruntowego (Dz.U. Nr 32, poz. 250) wymieniał grunty pod wodami (w tym takimi, na których prowadzi się gospodarstwo rybne) jako podlegające podatkowi gruntowemu na równi z pastwiskami (II kategoria gruntów). Ustawa z 13 lipca 1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi (Dz.U. Nr 39, poz. 172) stanowiła w art. 1 ust. 2, że nieruchomość użytkowana na cele produkcji rybnej jest nieruchomością rolną. Zbliżona definicja nieruchomości rolnej wyrażona jest obecnie w art. 461 k.c. Ustalenie, że nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, jest wystarczające do uznania, że podpadała ona pod przepisy dekretu. Nie ma więc potrzeby oceniania czy staw stanowił część zespołu pałacowo-parkowego i czy pozostawał w związku funkcjonalnym z gospodarczą częścią majątku, skoro sam - jak już wykazano - mógł mieć charakter produkcyjny. Można jednak zauważyć, że staw nie był położony wewnątrz parku, lecz wewnątrz sadu, tak więc nie służył podkreśleniu reprezentacyjnej funkcji części mieszkalno-wypoczynkowej. Z tego względu Minister uchylił pkt III decyzji Wojewody i stwierdził, że ww. parcela, podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN.

Odnosząc się z kolei do parcel ujętych w pkt IV decyzji Wojewody [...], Minister zauważał, że ocena ich charakteru wymaga szerszego spojrzenia na cały kompleks parkowo-folwarczno-sadowniczy w [...]. Nieruchomość objęta obecnie prowadzonym postępowaniem oraz postępowaniami zakończonymi decyzjami z 2011 r. tworzy bowiem jeden kompleks u zbiegu ulic [...] i [...] w [...]. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa zawiera w pkt 13 informacje na temat ukształtowania powierzchni i układu kompozycyjnego terenu: Zajmuje obszar w kształcie zbliżonym do trójkąta, z zabudową na obszernym, wyrównanym tarasie w części górnej i polami uprawnymi na zwężającym się skłonie wzniesienia w części dolnej. Przecinająca założenie droga wewnętrzna, wytyczona na osi północ południe, dzieli zabudowania gospodarcze zgrupowane po stronie zachodniej, zabudowy mieszkalnej z dworem i parkiem po stronie wschodniej; dalszy przebieg przechodzi w naturalną drogę polną. Dwór położony w otaczającym go parku, w jego części północno-zachodniej, zwrócono frontem ku północnemu wschodowi. Park, w obecnej postaci, swobodny, o charakterze naturalistycznym, z zachowanym starodrzewiem i osobliwościami dendrologicznymi. Po stronie gospodarczej współczesna zabudowa wraz z centrum administracyjnym i spichlerzem - pozostałością zabudowań wcześniejszych. Całość zespołu ogrodzona siatką rozpiętą na metalowych słupach. Narożnik północno-wschodni ujęty ceglanym murem pełnym, nakrytym dwuspadowym daszkiem. W północnym odcinku ogrodzenia brama wjazdowa. Cały ten kompleks liczy [...] ha, tj. objęte niniejszym postępowaniem działki nr [...], [...], [...] o łącznej powierzchni [...] ha oraz odzyskane przez wnioskodawców (na skutek decyzji z 2011 r.) działki nr [...] i [...] o łącznej powierzchni [...] ha.

Informacja o zróżnicowanym charakterze całego kompleksu znajduje potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Katalog parku dworskiego sporządzony w 1976 r. przez W. G. podaje, że założenie (którego powierzchnię wskazano na [...] ha) dzieli się na części prawie równe powierzchniowo, powiązane zależnością geometryczną, są to: część ściśle parkowa, część gospodarcza z zabudowaniami, która uległa częściowemu przekształceniu, oraz trójkątny klin upraw. Świadek H. B. (ur. 1921) zeznał, że było ogrodzenie bezpośrednie koło dworku, tzn. sam dwór był ogrodzony razem z parkiem, część to był sad, część park owocowy i te tereny stanowiły duży klimat. Ogrodzenie pierwsze było od ul. [...], [...] i w dół klina w głąb parceli, oddzielony był sad owocowy od reszty parku płotem drewnianym. Z kolei świadek J. J. (ur. 1935) podała: To jest chyba koło [...] hektarów całego kompleksu dworowo-pałacowego. Te [...] ha to jest i dwór, i zabudowania gosp., i pole, gdzie się sadziło, i szklarnie, te wszystkie budynki gospodarcze, o których mówiłam wcześniej (protokół posiedzenia Sądu Okręgowego w [...] z [...] października 2005 r. w sprawie [...] C [...], k. 166-169 akt [...]). Także syn dawnych właścicieli – S. Z. ( ur. 1921 r.) podczas przesłuchania w dniu [...] maja 2007 r. wyjaśnił, że gospodarstwo miało ogrodzenie zewnętrzne i wewnętrzne. Ogrodzenie zespołu było ze wszystkich stron. Ogrodzenie było drewniane ze sztachetek (...) Ogrodzenie wewnętrzne odgradzało park od sadu i części gosp. Do protokołu przesłuchania dołączono wyrys z mapy ewidencyjnej, na którym przedstawiono wyraźnie podział całego kompleksu na część parkową (północno-wschodnią), folwarczną (północno-zachodnią) i sadowniczą (południową). Nie ma więc znaczenia, że tereny objęte niniejszym postępowaniem oraz zwrócone już działki nr [...] i [...] do 2013 r. stanowiły jedną działkę ewidencyjną [...] "traktowaną jako jednolity zespół dworsko-parkowy". Utworzenie działki ewidencyjnej nr [...] - w miejsce dawnych parcel katastralnych - było zjawiskiem wtórnym (nastąpiło w toku zakładania ewidencji gruntów wiele lat po przeprowadzeniu reformy rolnej), a poza tym wcale nie dowodzi jednolitego charakteru terenu, ponieważ w skład działki ewidencyjnej mogą wchodzić różne użytki. Działki ewidencyjne nie są bowiem obszarami gruntu jednorodnymi pod względem funkcjonalnym, ale co do zasady obszarami jednorodnymi pod względem prawnym- zob. § 9 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z 29 marca 2001 r. w sprawie ewidencji gruntów i budynków (Dz.U. z 2019 r. poz. 393). Przytoczony obszernie materiał dowodowy podważa zresztą tezę o jednolitym charakterze całej działki nr [...]. Z tych samych powodów objęcie całego kompleksu w kształcie trójkąta ochroną konserwatorską nie może przesądzać o braku możliwości przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej.

Północno-wschodnia część kompleksu przylegająca bezpośrednio do ulic [...] i [...] została objęta decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] września 2011 r. (znak [...]) - była to, zgodnie z przytoczonym opisem, część dworsko-parkowa zajmująca parcele katastralne pb [...] i pgr [...] objęte dawnym wykazem hipotecznym Iwh [...]. Parcela budowlana [...] liczyła [...] ha, a parcela gruntowa [...] - [...] ha, tj. łącznie [...] ha, co odpowiada w przybliżeniu powierzchni parku wskazanej w dokumentacji z Archiwum Akt Nowych ([...] ha), w katalogu parku dworskiego z 1976 r. autorstwa W. G. ([...] ha), a także w opisie nieruchomości na dzień [...] kwietnia 1945 r. i w protokole zdawczo-odbiorczym z [...] marca 1948 r. ([...] ha). Z wymienionych dokumentów wynika ponadto, że ogród i sad liczą [...] ha (dokumenty z AAN), [...] ha (opis z 1945 r.) lub [...] ha (protokół z 1948) r., a powierzchnia podwórzy, dróg i zabudowań - [...] ha (dokumenty z AAN), [...] ha (opis z 1945 r.) lub [...] ha (protokół z 1948 r.). Łączna powierzchnia parku, ogrodów oraz podwórzy, dróg i zabudowań wynosi więc [...] ha (dokumenty z AAN), [...] ha (opisz 1945 r.) lub [...] ha (protokół z 1948 r.), a więc odpowiada powierzchni całego układu kompozycyjnego w kształcie trójkąta położonego u zbiegu ulic [...] i [...] ([...] ha). Skoro park zajmował jedynie ok. [...]-[...] ha i położony był wyłącznie na parcelach pb [...] i pgr [...], o których rozstrzygnięto ostatecznie w 2011 r., to - w świetle przedstawionych wielkości - pozostała część kompleksu, położona za zachód i południe od parku (w tym część objęta niniejszym postępowaniem), nie miała charakteru rekreacyjnego, lecz stanowiła sad (ogród) oraz podwórza, drogi i zabudowania. Spośród parcel objętych pkt IV decyzji Wojewody na zachód od części dworskoparkowej położone były parcele pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pb [...], pgr [...], pgr [...]. Świadek J. J. zeznała w protokole z [...] marca 2002 r., że obok obecnie istniejącej na dz. [...] stacji trafo był staw -zasypany po wojnie oraz budynki gospodarcze - obora dla krów, obora dla trzody. chlewnej i stajnia dla koni. Kawałek dalej znajdowała się stodoła (protokół przesłuchania Z kolei H. B. podał, że po wjeździe od strony [...] (tj. od północy - przyp. MRiRW) do dworu, po jego lewej stronie aż do stawu ciągnął się park, a po stronie prawej znajdowały się budynki gospodarcze, z tego co pamiętam spichlerz i stajnia. Było to tak odgrodzone, zasłonięte drzewami, że praktycznie niewidoczne (protokół z [...] czerwca 2002 r.). Inni świadkowie nie potwierdzają istnienia podwórza gospodarczego. M. K. zeznał, że w najbliższym otoczeniu dworu nie było żadnych budynków gospodarczych (...) nie widziałem tam żadnego ruchu gospodarczego. Podobnie M. P. podała: Nigdy nie zauważyłam, aby w [...] były dokonywane jakieś czynności gospodarcze. Nie było tam żadnych budynków gospodarczych ani też budynków dla służby dworskiej - nic takiego nie zauważyłam. Także W. J. wskazał: Nie pamiętam, aby były tam jakieś krowy, świnie. Na pewno nie było tam żadnych budynków gospodarczych. Absolutnie nie zauważyłem tam żadnych czynności gospodarczych (protokół z [...] stycznia 2002 r.). Należy przyjąć, że przedmiotem opisu M. K., M. P. i W. J. była wyłącznie część pałacowo-parkowa o powierzchni ok. [...] ha (zeznania zostały złożone w toku postępowania, które dotyczyło tej właśnie części), a świadkowie – będący w dzieciństwie gośćmi pałacu - nie interesowali się pozostałą częścią majątku. M. K. wskazał wprost: Przebywałem raczej w pobliżu części rezydencyjnej, nie pamiętam dokładnie, co było poza nią. Niewiedza na temat części folwarcznej mogła wynikać także z wyraźnego odgrodzenia obu części, na co wskazywał H. B..

Protokoły sporządzone po przejęciu majątku na własność Skarbu Państwa potwierdzają, że w jego skład wchodziły typowe budynki gospodarcze, takie jak stajnia, chlewnia, kurnik, królikarnia, stodoła, szopa, wozownia, spichlerz, oraz inwentarz żywy i martwy (protokół przejęcia z [...] lutego 1945 r., opis nieruchomości z [...] kwietnia 1945 r., protokół zdawczo-odbiorczy z [...] marca 1948 r.). Na istnienie części folwarcznej na zachód od dworu wskazywał także S. Z. podczas przesłuchania w 2007 r. Parcele pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pb [...], pgr [...], pgr [...] położone są w północno-zachodniej części całego kompleksu, sąsiadują: od wschodu z częścią folwarczną, od północy - z ulicą [...], od południa - z sadem (o którym będzie jeszcze mowa), a od zachodu - z polami uprawnymi. Charakterystykę tej części założenia zawiera studium konserwatorskie, gdzie opisana jest ona w następujący sposób; Jedynym obszarem o niesprecyzowanej jednoznacznie w fazach rozwoju historycznego treści, funkcji i formie są dwa - obecnie możliwe do wyodrębnienia - zespoły wnętrz architektoniczno-krajobrazowych w pn-zach. i środkowo-zach. części założenia. Znajduje się ona poza historycznymi granicami dawnych części folwarcznych, niemniej z racji położenia w stosunku do ogólnego układu przestrzennego zespołu stanowią (zwłaszcza ZNAK nr 9) części o znacznej ekspozycji krajobrazowej i dużej roli w zakresie integracji ogólnej sylwetki założenia - gł. od strony ulicy [...]. W obecnej postaci są one zajęte przez bezstylowe, degradujące otoczenie formy obiektów IHAR-u (hala wegetacyjna, kotłownia, stodoła itd.)(..) (s. 55). Obszar ten oznaczony jest numerami 8 i 9 na planach nr 7 i 8 stanowiących załącznik do studium konserwatorskiego. Porównanie dawnej mapy katastralnej z wymienionymi planami (i innymi planami załączonymi do studium) pozwala stwierdzić, że:

1) w granicach podwórza folwarcznego znajdują się wschodnie części parcel [...] i [...] oraz parcele [...], [...];

2) w granicach obszaru "o niesprecyzowanej treści, funkcji i formie" znajdują się zachodnie części parcel [...], [...], a także pb [...], pgr [...], [...].

Podwórze folwarczne jest miejscem chowu zwierząt gospodarczych, przechowywania płodów rolnych, wykonywania różnych prac gospodarskich, w tym transportowych i rzemieślniczych, a także przydzielania robotnikom pracy i rozliczania ich z jej wykonania. Na taki charakter podwórza gospodarczego w [...] wskazują wcześniej omówione dowody, wymieniające budynki gospodarcze oraz inwentarz żywy i martwy. Podwórze gospodarcze służyło bezpośrednio produkcji rolnej, a zatem parcele wchodzące w jego skład -jako nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym –podpadały pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Zdaniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi teren położony na zachód od podwórza folwarcznego, tj. pas gruntu obejmujący zachodnie części parcel [...], [...], a także pb [...], pgr [...], [...], również wchodził w skład gospodarczej części majątku. Został oznaczony jako "część folwarczna" na mapie sytuacyjnej stanowiącej załącznik do protokołu przesłuchania S. Z. z [...] maja 2007 r. Obszar ten nie miał charakteru ozdobno-rekreacyjnego, ponieważ był oddalony od pałacu i parku (pomiędzy pałacem a omawianym obszarem znajdowało się podwórze folwarczne). Z wcześniej przywołanych wyliczeń dotyczących wielkości poszczególnych rodzajów gruntów wynika, że teren ten nie mógł być zakwalifikowany inaczej jak podwórze gospodarcze czy sad (ogród warzywny). Z kolei parcele pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...] i pgr [...] położone były w południowej części kompleksu, na południe od części dworsko-parkowej i gospodarczej. W zaskarżonej decyzji Wojewoda [...] uznał, że na parcelach tych znajdował się sad (ogród owocowy), będący użytkiem rolnym w rozumieniu § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. i jako nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym podpadał pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, z czym nie zgodzili się następcy prawni dawnych właścicieli, wywodząc, że tereny na południu kompleksu służyły mieszkańcom dworu do spacerów z dziećmi, były polem doświadczeń naukowych właściciela dworu (S. Z. był profesorem [...]) i stanowiły integralną część parku zagospodarowaną zgodnie z założeniami modnego wówczas ogrodnictwa naturalistycznego oraz stylu angielskiego. Odnosząc się do tej argumentacji Ministra wskazywał na informacje zamieszczone w studium konserwatorskim z 1988-1989 r., z których wynika, że park dworski w [...] powstał pod koniec XIX wieku, a założeniu temu towarzyszył obszerny sad w części południowej. Po II wojnie światowej sady zlikwidowano, a teren ten przeznaczono na pola doświadczalne Instytutu [...]. Istnienie sadów w południowej części założenia potwierdził także S. Z. w swoich zeznaniach. Katalog parku dworskiego sporządzony w 1976 r. przez W. G. oznacza omawiany teren liczbą X (zgodnie z załączoną mapą) i podaje, że część ta nie zmieniła zarysu w stosunku do stanu pierwotnego, jedynie zmienił się charakter jej pokrycia i działka sadownicza przekształciła się w uprawy niskie. Także archiwalne dokumenty z lat 40. XX wieku potwierdzają, że w okresie przeprowadzenia reformy rolnej na tym terenie znajdował się sad. W tym aspekcie organ przywoływał: protokół przejęcia z [...] lutego 1945 r., gdzie wymienia się [...] ha ogrodów warzywnych i sadów oraz liczne narzędzia i sprzęty ogrodnicze (w tym [...] okien inspektowych). Protokół zdawczoodbiorczy z [...] marca 1948 r., w którym podano, że w majątku było [...] ha ogrodu i sadu, a załącznik nr 3 wymienia m.in. [...] szt. okien inspektowych, [...] ram okiennych, [...] wazoników glinianych oraz liczne narzędzia ogrodnicze, w tym łopaty, kilofy, widły, gracki, kopaczki, termometry do szklarni, aparat do spryskiwania drzew i węże gumowe. Z kolei załącznik nr 5 "Warzywnictwo, kwieciarstwo i sad" opisuje dokładnie stan wymienionych rodzajów upraw ([...] drzewa owocowe, [...] krzewów winogron, porzeczek i agrestu, uprawy inspektowe i szklarniowe kalafiorów, kalarepy, sałat, pomidorów, ogórków i selerów, a także kwiatów).

W świetle tak dokładnych informacji dokumentujących prowadzenie działalności ogrodniczo-sadowniczej na dużą skalę, twierdzenia odwołujących się o dekoracyjnym charakterze nieruchomości nie mogły okazać się skuteczne.

Analizując z kolei przedłożone przez wnioskodawców w toku postępowania zdjęcia lotnicze z lat 1944-1956, na których - w południowej części zespołu –uwidocznione były jedynie niewielkie skupiska drzew (co miało dowodzić, że na tym terenie w dacie nacjonalizacji nie istniał żaden sad), Minister wskazywał, że nie podważają one dotychczas poczynionych ustaleń. Do prowadzenia produkcji owocowo-warzywnej nie było konieczne istnienie znacznej liczby drzew owocowych; z wcześniej przywołanych dokumentów wynika, że działka sadownicza przekształciła się w uprawy niskie, z których część była prowadzona w inspektach i szklarniach. Nie można przy tym uznać, że istnienie roślinności na omawianym terenie było wyłącznie wynikiem pasji i zainteresowań naukowych właściciela, a prowadzonej przez niego działalności naukowej nie sposób wiązać z rolnictwem. Wykorzystanie gruntu do celów badawczych świadczy o jego wysokiej przydatności dla produkcji roślinnej. Organ zwracał przy tym uwagę, że po przejęciu nieruchomości na własność Skarbu Państwa działalność naukowo-doświadczalna była kontynuowana, tym razem przez Instytut [...]. Pozwala to uznać, że nadawała się ona do realizacji celu reformy rolnej określonego w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu PKWN (prowadzenie poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej). Parcele położone w południowej części założenia stanowiły ogrody warzywne i owocowe, stanowiły użytek rolny w rozumieniu § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. i jako nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym podpadały pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Krańcowo wyjaśniał, że na wynik prowadzonego postępowania nie miały wpływu wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 września 2013 r., sygn. akt I OSK 1249/12 i I OSK 1795/12 (i wcześniejsze wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie). Sprawy, w których one zapadły, dotyczyły bowiem innych części majątku w [...]. Ocena prawna sformułowana w przywołanych wyrokach dotyczyła zatem nieruchomości oznaczonych określonymi numerami parcel katastralnych, innych niż objętych niniejszym postępowaniem.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli S. Z., W. Z. i M. R. zarzucając jej:

I. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez bezzasadne utrzymanie w mocy decyzji Wojewody [...] z [...] listopada 2016 r. w punktach I, II i IV oraz naruszenie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez bezzasadne uchylenie ww. decyzji w punkcie III podczas gdy: organ winien był zastosować art. 138 § 2 i 2a k.p.a. a tym samym uchylić zaskarżoną decyzję Wojewody w punktach I (w zaskarżonym zakresie), II i lV oraz utrzymać ją w punkcie III i przekazać sprawę temu organowi do ponownego rozpoznania ze względu na liczne naruszenia zarówno przepisów prawa materialnego (art. 1 i 2 ust. 1 pkt e dekretu PKWN) jak i przepisów postępowania (w szczególności art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a.). a także niewyjaśnienie przez ten organ zakresu sprawy istotnego dla rozstrzygnięcia;

2. art. 136 k.p.a. w zw. z art. 15 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez oparcie zaskarżonej decyzji jedynie na ustaleniach poczynionych przez organ I instancji i zaniechanie przeprowadzenia przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi postępowania wyjaśniającego we własnym zakresie, podczas gdy:

• sprawa administracyjna winna być dwukrotnie rozpoznana i rozstrzygnięta, najpierw przez organ I instancji, a następnie przez organ odwoławczy;

• zarówno organ I instancji jak i organ odwoławczy winny przeprowadzić postępowanie

• wyjaśniające w zakresie niezbędnym do należytego wyjaśnienia sprawy, zwłaszcza w sytuacji, gdy Wnioskodawcy wskazują w postępowaniu odwoławczym nowe istotne dowody, jak np. zdjęcia lotnicze oraz mapy z Archiwum Państwowego w [...];

• rolą organu odwoławczego nie jest jedynie weryfikacja decyzji administracyjnej, tylko ponowne rozpoznanie sprawy administracyjnej;

• brak należytego uzasadnienia decyzji zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a.

3. naruszenie art. 7 k.p.a. i art. 8 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a. poprzez niewyjaśnienie w sposób wszechstronny sprawy oraz materiału dowodowego w niej zgromadzonego, a także dokonanie ustaleń dotyczących stanu faktycznego sprawy wbrew zasadom logicznego rozumowania oraz poprzez niedopuszczalne, wybiórcze traktowanie materiału dowodowego z pominięciem wiążących ustaleń Naczelnego Sądu Administracyjnego, w szczególności polegające na:

a) zignorowaniu treści wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4 września 2013 r., I OSK 1795/12 i I OSK 1249/12, oraz poprzedzających je wyroków WSA w Warszawie: z 21 lutego 2012 r. IV SA/Wa 1887/11 oraz z 12 kwietnia 2012 r. IV SA/Wa 1883/11 i decyzji administracyjnych Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2011 r. nr: [...] oraz [...], przesądzających o nie podpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nieruchomości wchodzących w skład zespołu dworsko-parkowego w [...], których integralną częścią są nieruchomości objęte niniejszą skargą;

b) zignorowaniu treści wyroków wydanych w wymienionej w punkcie a. sprawie, tj. wyroku NSA z dnia 7 kwietnia 2010 roku, I OSK 1590/09 oraz wyroku NSA w Warszawie z dnia 5 listopada 2003 roku, sygn. akt: IV SA 4973/02. w których wyraźnie stwierdzono, iż ,,okres okupacji w latach 1939-44 nie mógł być miarodajny dla oceny związku funkcjonalnego między budynkiem dworu a resztą majątku ziemskiego" w konsekwencji,

c) błędnym i nie popartym należytym materiałem dowodowym przyjęciu, że pomiędzy częścią zespołu dworsko parkowego w [...] stanowiącą działki ewidencyjne nr [...] i [...], co do których orzeczono już prawomocnie i ostatecznie decyzjami Ministra Rolnictwa oraz wyrokami WSA w Warszawie i NSA wymienionymi w punkcie I.1.a. powyżej) o fakcie ich nie podlegania reformie rolnej, a pozostałą częścią tegoż samego zespołu dworsko - parkowego w [...], będącego przedmiotem zaskarżonych niniejszą skargą decyzji istnieją jakościowe różnice uzasadniające stwierdzenie w zaskarżonej decyzji ich podleganie reformie rolnej, podczas gdy nieruchomość objęta Wnioskiem w niniejszej sprawie stanowi integralną część dawnego zespołu dworsko - parkowego Z. w [...] – [...], który w całości pełnił funkcje wyłącznie mieszkalne, rekreacyjne i naukowe i jako jednolita całość został w wyniku nacjonalizacji oddany w użytkowanie wieczyste instytutu badawczego - [...] i nigdy nie był użytkowany na cele produkcji rolnej, a zatem nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu:

4. naruszenie art. 7, 10 § 1 i 80 k.p.a. art. 77 oraz 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia i rozpatrzenia wszystkich okoliczności sprawy, i w konsekwencji błędne ustalenie, iż objęte wnioskiem nieruchomości były lub mogły być w dacie wejścia w życie Dekretu wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, lub sadowniczej, oraz w szczególności sprzeczność istotnych ustaleń organu z treścią zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego polegającą na:

a) błędnym i nie popartym należytym materiałem dowodowym przyjęciu, że zespół dworsko - parkowy w [...] (w zakresie objętym zaskarżoną decyzją MRIRW) był w chwili przejęcia na rzecz Skarbu Państwa na mocy dekretu PKWN nieruchomością o charakterze rolnym, podczas gdy z zebranego w sprawie materiału wynika, iż zespół ten w całości pełnił wyłącznie funkcje rezydencjalno-reprezentacyjne oraz doświadczalno-naukowe, a więc nie posiadał charakteru rolnego;

b) błędnym ustaleniu, że objęta wnioskiem nieruchomość w części południowej, była wykorzystywana dla celów produkcji sadowniczej oraz rybnej, podczas gdy sad w dacie przejęcia pod pretekstem reformy rolnej już nie istniał, a pojedyncze drzewa i krzewy owocowe służyły do celów doświadczalnych, a w czasie wojny zaspokajały w całości jedynie potrzeby dworu, a staw miał charakter ozdobny:

c) błędnym i nie popartym należytym materiałem dowodowym przyjęciu, opartym na interpretowaniu wszelkich wątpliwości na niekorzyść wnioskodawców, że dawne parcele katastralne numer: [...] ([...]) pgr [...] ([...]), [...] ([...]) pgr [...] LWH [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...] ([...]) nie stanowiły własności S. i J. Z. oraz nie przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN i w konsekwencji błędnym przyjęciu, że postępowanie w odniesieniu do tych działek winno zostać umorzone, podczas gdy dokonując prawidłowej oceny dowodów z uwzględnieniem zasad logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, w szczególności biorąc pod uwagę treść planów sytuacyjnych z 1912 roku, w powiązaniu z mapą prof. M. sporządzoną do Studium konserwatorsko - projektowego, oraz biorąc pod uwagę fakt, iż całość terenu objętego zaskarżoną decyzją, jako jeden zespół dworsko - parkowy w [...], został po bezprawnym przejęciu pod pretekstem reformy rolnej przekazany w zarząd, a następnie użytkowanie wieczyste jednego podmiotu państwowego - Instytutu [...] w [...], organ winien ustalić, iż powyżej wymienione parcele katastralne były własnością S. i J. Z. (spadkobierców S. Z.) i zostały, podobnie jak cała reszta ich majątku, w szczególności przedmiotowego zespołu dworsko - parkowego przejęte pod pretekstem reformy rolnej;

5. naruszenie art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a., 80 k.p.a. oraz 107 § 3 k.p.a. poprzez błędną, wybiórczą ocenę dowodów, skutkującą niewyjaśnieniem w sposób wszechstronny sprawy oraz poczynieniem błędnych ustaleń faktycznych, a także brak jakiegokolwiek odniesienia się w uzasadnieniu decyzji do dowodów wskazanych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy oraz w późniejszym piśmie Wnioskodawców z dnia [...].10.2018 roku, które to dowody świadczą jednoznacznie o braku charakteru rolnego i przydatności przedmiotowej nieruchomości dla celów reformy rolnej, a w szczególności zarzucam:

a) wybiórcze oparcie się na kilku jedynie, błędnie interpretowanych źródłach dowodowych, na podstawie których organ ustalił rolniczy charakter zespołu dworskoparkowego w [...] (w zakresie nieruchomości objętych zaskarżoną decyzją), a tym samym poprzestanie na arbitralnym stwierdzeniu występowania przesłanek dekretowych, z pominięciem dowodów przeciwnych, w szczególności:

• zdjęcia lotniczego z [...].07.1944 roku na płycie CD wraz z wydrukami zbliżenia (załączniki nr 1a/-d/ do pisma pełnomocnika wnioskodawców z [...].10.2018 r.), faktury z [...] z podaną datą zdjęcia [...].07.1944 r. (zał. nr 1e), zdjęć lotniczych z 1949 (x2), 1953 i 1956 r. ze zbiorów Wojskowego Biura Historycznego na płycie CD oraz wydruki (załączniki nr 2a/-2d/ do pisma wnioskodawców z dnia [...].10.2018 r.),

• legendy mapy do Studium konserwatorsko — projektowego autorstwa prof. M., gdzie tereny w południowej części założenia opisane na mapie jako sady, w legendzie definiowane są jako "nieistniejące sady" - z której wynika jednolity i nierolniczy charakter założenia dworsko - parkowego, w tym działek objętych zaskarżoną decyzją, jako zespołu zabudowań dworskich osadzonych w bujnym naturalistycznym parku w stylu angielskim, przechodzącym swobodnie w park z pojedynczymi drzewami i krzewami owocowymi - w sąsiedztwie rekreacyjnego stawu ozdobnego - zgodnie z założeniami ogrodów w stylu angielskim i naturalistycznym, a nie o charakterze rolniczym,

• zdjęć południowej części zespołu dworsko - parkowego, na których nie widać żadnych sadów, a jedynie rekreacyjny i ozdobny staw oraz boisko do siatkówki umiejscowione na terenie rzekomych "sadów",

• mapy pt.: Plan sytuacyjny rozparcelowanego majątku [...] położonego w gminie katastralnej [...] pow. [...] skala 1:2880. sygn. [...] - załącznika nr 4 do pisma Wnioskodawców z dnia [...].10.2018 roku – wykazującej nieruchomości reprezentacyjnej objętej Wnioskiem w niniejszej sprawie,

• notatki biograficznej o S. Z. Notatki na temat rodziny W. i M. W. ze strony www.Kedyw.info: fragmentu książki dostępnej online pt. Okupacja od kuchni. Aleksandra Zaprutko-Janicka oraz kopia pierwszej strony publikacji naukowej Prof. Ziobrowskiego pt. Rejony Sadownicze Polski - załączonych do pisma Wnioskodawców z [...].10.2018 r.; a także publikacje naukowe prof. S. Z. załączone do odwołania z [...].11.2016 r., dowodzących wyjątkowości sytuacji gospodarczej majątku w [...] w okresie okupacji i nieadekwatność tego okresu do oceny rolniczego charakteru nieruchomości objętych wnioskiem oraz ozdobnego i wyłącznie naukowego i hobbystycznego charakteru pojedynczych nasadzeń znajdujących się na przedmiotowej nieruchomości,

• pliku zdjęć rodzinnych stanowiących załącznik nr 7 do pisma Wnioskodawców z dnia [...].10.2018 r. dowodzących typowo rekreacyjnego charakteru przedmiotowej nieruchomości, tj. pominięcie i brak odniesienia się do np. fotografii grupy eleganckich ludzi grającej w siatkówkę, fotografii przedstawiającej J. Z. na hamaku, fotografii przedstawiającej J. Z. na tle dworu;

b) pominięcie okoliczności, iż zespół pałacowo-parkowy w [...] wykorzystywany był przez właściciela nieruchomości wyłącznie na cele mieszkalno-reprezentacyjne jego rodziny oraz działalność naukową (wywłaszczony właściciel był profesorem botaniki), a zatem nieruchomości objęte wnioskiem nie mogły mieć charakteru rolnego;

c) pominięcie okoliczności, że zespół dworsko - parkowy w [...] (rozumiany jako już zwrócone prawowitym właścicielom działki nr [...] i [...] oraz działki objęte zaskarżoną decyzją MRiRW) stanowiły wyodrębnioną fizycznie integralną całość odrębną funkcjonalnie od gospodarstwa rolnego — odległego o około kilometr od części dworskiej (wydzielone naturalnymi granicami użytkowymi, płotem oraz drogą zakopiańską, na co wprost wskazują zdjęcia lotnicze, mapy oraz zdjęcia znajdujące się w aktach sprawy), a zatem bezzasadne uznanie że zespół ten miał charakter rolniczy;

d) nie wykazanie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że zespół pałacowo-parkowy w [...] (w części objętej niniejszym postępowaniem) został przeznaczony na realizację celów dekretu (jednego z celów o których mowa w art. 1 dekretu), podczas gdy wykazanie tej okoliczności jest jedną z dwóch głównych (obok charakteru rolnego nieruchomości) przesłanek wydania decyzji odmownej;

6. naruszenie art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., w zw. z art. 81a k.p.a. poprzez niezastosowanie zasady rozstrzygania wszelkich wątpliwości co do stanu faktycznego sprawy wyłącznie na korzyść strony oraz, w konsekwencji poprzez rażąco błędne ustalenie kluczowych dla sprawy okoliczności faktycznej polegające na uznaniu, iż objęte wnioskiem nieruchomości podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu i stanowiły nieruchomości o charakterze rolnym, oraz, w zakresie terenów objętych dawnymi parcelami katastralnymi numer: [...] ([...]) pgr [...] ([...]I), [...] ([...]) pgr [...] LWH [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...] ([...]) do błędnego uznania, iż parcele te nie zostały przejęte od S. i J. Z. na rzecz Skarbu Państwa na mocy reformy rolnej, podczas gdy:

• zgodnie z wyrokiem WSA w Poznaniu z 26 kwietnia 2018 r. II SA/Po 50/18 "Poprzez rozstrzyganie wątpliwości na korzyść strony" należy rozmieć wybór takiego sposobu oceny zebranego materiału dowodowego, przy którym prawa strony są najpełniej chronione. Mówiąc inaczej należy wybrać sposób oceny optymalny dla strony na tle innych sposobów oceny, które okazały się możliwe i równie prawdopodobne",

• zgodnie z wyrokiem WSA w Warszawie z 28 sierpnia 2018 r. IV SA/Wa 937/18: "Celem art. 81a § 1 k.p.a. jest przeciwdziałanie przyjmowaniu przez organu wersji niekorzystnej dla strony w sytuacji, w której w prawie są co najmniej dwie zasadniczo sprzeczne, ale równie prawdopodobne w realiach danej prawy, możliwe wersje stanu faktycznego;

7. naruszenie art. 7a k.p.a. w zw. z art. 1 i art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN poprzez niezastosowanie przy dokonywanej wykładni prawa zasady rozstrzygania wszelkich wątpliwości co do znaczenia normy prawnej wyłącznie na korzyść strony, co doprowadziło organ do błędnego uznania, iż objęte wnioskiem nieruchomości podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i stanowiły nieruchomości o charakterze rolnym, oraz, w zakresie terenów objętych dawnymi parcelami katastralnymi numer: [...] ([...]) pgr [...] ([...]), [...] ([...]) pgr [...] LWH [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...] ([...]) do błędnego uznania, iż parcele te nie zostały przejęte od S. i J. Z. na rzecz Skarbu Państwa na mocy reformy rolnej;

8. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 105 § 1 k.p.a. poprzez umorzenie postępowania i ustalenie, że postępowanie w zakresie dawnych parcel katastralnych numer: [...] ([...]) pgr [...] ([...]), [...] ([...]) pgr [...] LWH [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...] ([...]) jest bezprzedmiotowe, podczas gdy biorąc pod uwagę treść planów sytuacyjnych z 1912 roku, w powiązaniu z mapa prof. M. sporządzoną do Studium konserwatorsko — projektowego, oraz biorąc pod uwagę fakt, iż całość terenu objętego zaskarżoną decyzją, jako jeden zespół dworsko - parkowy w [...], został po bezprawnym przejęciu pod pretekstem reformy rolnej przekazany w zarząd, a następnie użytkowanie wieczyste jednego podmiotu państwowego - Instytutu [...] w [...], organ winien ustalić, iż powyżej wymienione parcele katastralne były własnością S. i J. Z, (spadkobierców S, Z.) i zostały, podobnie jak cała reszta ich majątku, w szczególności przedmiotowego zespołu dworsko — parkowego przejęte pod pretekstem reformy rolnej, a zatem postępowanie w przedmiocie ich nie podlegania reformie rolnej winno być przeprowadzone, a organ z urzędu winien poszukiwać dowodów w celu ustalenia stanu prawnego ww. dawnych parcel katastralnych:

II. naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności:

1. naruszenie art. 1 oraz art. 2 ust. 1 lit. e oraz art. 2 ust. 2 dekretu PKWN, poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, ignorujące ugruntowane orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego, w szczególności poprzez błędną wykładnię pojęcia "nieruchomości ziemskie" oraz niedozwoloną, rozszerzającą wykładnię celów reformy rolnej - w sposób sprzeczny z uchwałą Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89, uchwałą 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 czerwca 2006 r. I OPS 2/06, oraz uchwałą 7 sędziów NSA z 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10 polegającą na:

a) niewłaściwym przyjęciu, że zabudowana dworem nieruchomość o funkcji wyłącznie mieszkalnej, a nie rolnej, wraz z otaczającym ją zabytkowym parkiem w stylu angielskim, którego integralną częścią był teren "byłego sadu" oraz staw ozdobny ("oczko wodne") stanowią część "nieruchomości ziemskiej" w rozumieniu art. 1 i art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, podczas gdy z utrwalonego i jednolitego orzecznictwa TK, NSA, WSA i SN wynika, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej wyłącznie tych nieruchomości, lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej — przez inne podmioty" (tak Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 roku (sygn. akt W 3/89, OTK 1990, poz. 26);

b) błędnym przyjęciu, że usytuowanie w pobliżu dworu dawnych zabudowań gospodarczych przesądza o ich rolnym charakterze, podczas gdy istnienie kilku dawnych zabudowań gospodarczych należy tłumaczyć pierwszym założeniem majątku, które na początku XX wieku miało już tylko historyczne znaczenie, gdyż dwór wraz z otaczającym go parkiem i pozostałymi zabudowaniami spełniał funkcje wyłącznie reprezentacyjno-rezydencjonalne, w szczególności spichlerz nazywany był "domkiem ogrodnika" a stajnie pełniły funkcję "garażu", zaś szklarnie służyły gospodarzowi – profesorowi [...] [...] do celów naukowych i doświadczalnych:

c) zastosowaniu w niniejszej sprawie niedopuszczalnej rozszerzającej wykładni przepisów dekretu PKWN, wbrew utrwalonemu w orzecznictwie stanowisku, zgodnie z którym nie podlegają wykładni rozszerzającej przepisy pozbawiające prawa własności (tak SN w wyroku z dnia 6 marca 1998 roku, sygn. akt II CKN 393!97. opublik. w OSP 1998/10/171, NSA w wyroku z dnia 1 grudnia 1995 roku, sygn. akt IJ SA. 1400/94, opublik. Wokanda 1996/3/32 oraz SN w wyroku z dnia 8 maja 1992 roku, sygn. Akt IIIARN23/92, opublik. w OSP 1993/3/47), a także sprzecznie z tzw. zasadą proporcjonalności (wyrażoną w art. 7 k.p.a. i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP - zob. artykuł Huberta Izdebskiego "Zasada proporcjonalności a władza dyskrecjonalna administracji publicznej w świetle polskiego orzecznictwa sądowego" w: Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 1(28)/2010), poprzez zignorowanie jednolitego i utrwalonego w orzecznictwie stanowiska, przy badaniu rolniczego charakteru nieruchomości ziemskiej konieczne jest ustalenie in concreto przydatności danej nieruchomości dla celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 dekretu, czego organ w niniejszej sprawie bezzasadnie zaniechał (por. wyrok NSA z 11 października 2006 r. sygn. akt I OSK28/06, wyrok z 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02 i z 19 września 2000 r. sygn. akt lV SA 451/00, wyrok WSA w Warszawie z dnia 27 sycenia 2009 roku, IV SA/Wa 1359/08, Lex nr 531027);

2. naruszenie art. 1 sporządzonego w dniu 20 marca 1952 roku Protokołu Nr 1 ratyfikowanego przez Polskę w dniu 10 października 1994 roku (Dz.U. z 1995 roku Nr 26, poz. 175) do sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku, a następnie zmienionej Protokołem Nr 3, Nr 5 i Nr 8 oraz uzupełnionej Protokołem Nr 2 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 roku Nr 61, poz. 284) poprzez pozbawienie skarżących zaskarżoną decyzją prawnie uzasadnionego oczekiwania (ekspektatywy) uzyskania efektywnego korzystania z nieruchomości (prawa własności nieruchomości) stanowiących zespół dworsko-parkowy w [...] por. uzasadnienie decyzji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 27 stycznia 2000 roku, nr 33752196, LEK nr 41130, orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 23 listopada 2000 roku w sprawie nr 25701j94 - Case ofthe Farmer King ofGreece and Others vs. Greece – dost. na stronie internetowej Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasbourgu — www.echr.coe.int, w którym Trybunał stwierdził, dokonane w łatach 60-tych XX wieku wywłaszczenie byłego króla Grecji z jego majątku prywatnego bez odszkodowania jest niezgodne z normami międzynarodowymi i narusza podstawowe prawa obywatelskie; tak samo Trybunał w Strasbourgu w orzeczeniu z lutego 2001 roku w sprawie Dan Brumarescu vs. Rumunia);

3. naruszenie art. 99 Konstytucji z dnia 21 marca 1921 roku poprzez pozbawienie S. i J. małżonków Z. oraz ich spadkobierców (Skarżących) własności nieruchomości bez jakiegokolwiek odszkodowania i nie na cel publicznie użyteczny:

W oparciu o tak sformułowane zarzuty wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej w zakresie: pkt I (za wyjątkiem decyzji o umorzeniu postępowania co do dawnych parcel katastralnych pgr [...], Iwh [...]; pgr [...], obj. Kw [...];), pkt II oraz pkt IV: oraz o zasądzenie na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Stanowisko Ministra poparł uczestnik postępowania Instytut [...] – Państwowy Instytut Badawczy w [...].

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zakwestionowana decyzja nie narusza prawa.

Materialnoprawną podstawę tej decyzji stanowił art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, zgodnie z którym na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego (gdzie położone są sporne nieruchomości) i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu.

Z treści tego przepisu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone po pierwsze "nieruchomości ziemskie" o powierzchni przekraczającej ustalony w nim normatyw, a po wtóre takie, których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w art. 1, część druga dekretu. Nie chodzi zatem o wszystkie nieruchomości, które mogły by być kwalifikowane jako "ziemskie", ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 10 stycznia 2011 r. I OPS 3/10, należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, przeznaczone na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret nie obejmował jednak (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, jak np. przedsiębiorstwa przemysłu rolnego (zob. art. 6 dekretu). Analogiczne wnioski wypływają z wykładni pojęcia "nieruchomości ziemskiej", przyjętej przez Trybunał Konstytucyjny w przywoływanej przez organy uchwale z dnia 19 września 1990 r. W. 3/89, powszechnie akceptowanej w judykaturze, wedle której pod pojęciem tym rozumieć należy nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tj. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej. Przy czym, co należy podkreślić, w trybie powołanego przepisu na cele reformy rolnej na własność Państwa co do zasady przechodziły majątki ziemskie o charakterze rolniczym w całości wraz zabudowaniami (w tym także dworami, pałacami), parkami, drogami, stawami i innymi gruntami. A zatem nie tylko te części nieruchomości ziemskich, których grunty stanowiły użytki rolne w ujęciu rozporządzenia wykonawczego do dekretu (grunty orne, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe), ale również zabudowania i nieużytki, parki, stawy, jeziora i inne pod warunkiem że wchodziły w skład jednej stanowiącej całość nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. W świetle zaś § 5 rozporządzenia z 1 marca 1945 r., na podstawie którego toczyło się niniejsze postępowanie, dopiero wykazanie, że pewna część tej nieruchomości była niejako odrębna od nieruchomości ziemskiej (czyli nie pozostawała z nią w związkach funkcjonalnych, gospodarczych, ekonomicznych) umożliwiało jej wyłączenie. Z tych też przyczyn w orzecznictwie wskazywano na konieczność badania tych związków, ale jedynie wówczas, gdy pewna część przejętej nieruchomości (np. zespół pałacowo parkowy) funkcjonowała odrębnie od reszty majątku, przez co nie podpadała pod działanie dekretu. Tak też zadziało się w odniesieniu do części dawnego majątku Borek Fałęcki wchodzącej w skład zespołu parkowo-dworskiego, o której Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi rozstrzygał dwoma ostatecznymi decyzjami z 13 września 2011 r., od których skargi zostały prawomocnie oddalone wyrokami Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21 lutego 2012 r. IV SA/Wa 1887/11 oraz z 12 kwietnia 2012 r. IV SA/Wa 1883/11.

Przedmiotem natomiast niniejszego postępowania pozostaje inna część nieruchomości, wchodzących w skład owego majątku, która w ocenie organów posiada charakter rolny, a więc taki, który stwarzał potencjalną możliwość wykorzystania na cele produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej. Z akt sprawy wynika, że sąsiadują one jedynie z obszarem zasadniczego zespołu parkowo-dworskiego (w tym samego parku zlokalizowanego w północno-wschodniej części działki ew. nr [...] – na terenie dawnych parcel nr [...] i [...]). Zatem oceny prawne sformułowane w przywołanych wyżej wyrokach (jak również wydanych w tych sprawach wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego), dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie mają istotnego znaczenia. Pomiędzy tymi sprawami, a sprawą niniejszą nie zachodzi bowiem tożsamość przedmiotowa. Stąd podnoszony w skardze zarzut naruszenie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) w związku z art. 7, 8, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., upatrywany w wybiórczym potraktowaniu materiału dowodowego i wiążących ustaleń Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie mógł być skuteczny. Sam natomiast majątek "[...] przekraczał bezspornie ogólny normatyw powierzchniowy określony art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, jak też normatyw użytków rolnych, co potwierdza znajdujący się w aktach protokół z przejęcia majątku na cele reformy rolnej z [...] lutego 1945 r., gdzie w łącznym obszarze [...] ha ujęto m.in. [...] gruntów ornych, [...] ha łąk i [...] ha sadów i ogrodów warzywnych. Zlokalizowany w południowej części owego kompleksu (w granicach dawnej parceli [...]) staw, wbrew temu co sugeruje skarżący, już choćby ze względu na jego powierzchnię, wynoszącą blisko 14a (vide kopia protokołu parcelowego złączona do opracowania geodezyjnego z [...]2 grudnia 2015 r.), trudno uznać li tylko za mające walor ozdobny tzw. "oczko wodne". Potwierdza to także fakt jego usytuowania w znacznej odległości od dworu - co wynika zarówno ze znajdującej się w aktach mapy stanu ewidencyjno-prawnego, planów studium konserwatorskiego, jak i zeznań jednej ze stron postępowania – S. Z. Ten zresztą - na co słusznie zwracał uwaga organ – potwierdzał również, że majątek poza częścią parkową, obejmował graniczącą z nią od zachodu część folwarczną, a od południa sady, od których był oddzielony ogrodzeniem wewnętrznym (vide protokół z przesłuchania strony z [...] maja 2017 r.). To zaś w otoczeniu owego sadu (ogrodu warzywnego), a nie dworu (pałacu) i parku, funkcjonował wspomniany zbiornik wodny. Wprawdzie istotnie pozostawał on wówczas niezagospodarowany (na co wskazuje opis nieruchomości z [...] kwietnia 1945 r.), jednakże taki stan rzeczy nie wyklucza samej hipotetycznej możliwości wykorzystania go przy hodowli ryb, a zatem prowadzenia gospodarki rolnej zwierzęcej, co z kolei świadczy o rolniczym charakterze nieruchomości i jest wystarczające dla uznania, że wraz z pozostałą rolną częścią majątku podlegał on działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Jak zresztą słusznie zauważał Minister, za uznaniem takiego charakteru gruntów zajętych stawami przemawia to, że w obowiązujących w dacie wejścia w życie dekretu przepisach rozporządzenia Ministra Skarbu z 1937 r. o wymiarze i poborze państwowego podatku gruntowego, grunty pod wodami kwalifikowane były do opodatkowania na równie z pastwiskami, a więc typowymi użytkami rolnymi. Z kolei dekret z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej (Dz.U. Nr 27, poz. 162)., definiując w art. 1 ust. 2 pojęcie resztówek zaliczał do nich części pozostałe z majątków rozparcelowanych na podstawie dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wraz ze znajdującymi się na nich m.in. stawami rybnymi (art. 1 ust 2 dekretu). A skoro tak, to oczywistym pozostaje, że reforma rolna także je musiała obejmować, co oznacza, że grunty zajęte stawami stanowiły nieruchomości ziemskie w rozumieniu art. 2 ust.1 dekretu PKWN. Podlegały zatem przejęciu na rzecz Państwa. Przedstawione stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym (wyroki WSA w Warszawie z dnia 24 stycznia 2014 r., I SA/Wa 2537/13; oraz z dnia 16 lipca 2014 r, l SA/Wa 2665/13; a także wyrok NSA z dnia 19 lipca 2017 r., I OSK 2254/15). Nie ma zatem racji skarżący kwestionując zasadność tej części rozstrzygnięcia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w której działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., uchylił on decyzję Wojewody [...] i orzekł, że część nieruchomości wchodzącej w skład majątku [...], ze zlokalizowanym na niej w dacie wejścia w życie dekretu stawem, podlegała pod działanie ww. przepisu.

Prawidłowo jest również konstatacja organów, że położone na południe od zespołu parkowo-dworskiego parcele, oznaczone dawnymi numerami: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...], w świetle zgromadzonego w aktach materiału dowodowego, zakwalifikować należało, jako sad względnie ogród warzywny – zlikwidowany po zakończeniu II wojny światowej. Ten zaś jako użytek rolny –w rozumieniu § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. , podpadał do działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Nawet jeśli przyjąć - jak wywodzą skarżący - że obszar ów wykorzystywany był przez właściciela (profesora [...]) dla celów naukowych, tudzież rekreacyjnych, nie mogło to w sposób zasadniczy rzutować na ocenę charakteru tworzących go użytków, a co za tym idzie jego przydatności dla realizacji celów reformy rolnej, wymienionych w art. 1 pkt 2 dekretu, choćby w zakresie wskazywanej przez organ potrzeby zarezerwowania odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podnoszenia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysły rolnego (art. pkt 2 lit.d). Rolniczy charakter grunty te zachowały także po likwidacji sadu, która jako można domniemywać z dokumentów konserwatorskich nastąpiła dopiero po zakończeniu wojny. Nawet jednak, gdyby to miało miejsce wcześniej, nie pozabawiało by gruntu, na którym był on urządzony rolnego charakteru. Ten zresztą został zachowany także po wojnie, gdzie ta część majątku pozostawała (i pozostaje nadal) wyraźnie wyodrębniony od części stricte parkowej. Zachowanie charakteru rolnego omawianej części majątku [...] potwierdzają również przedkładane przez strony w toku postępowania zdjęcia lotnicze z lat czterdziestych ub. wieku, na których obok skupisk drzew/krzewów (nielicznych - jak podkreślają skarżący), można dostrzec także wyraźnie odróżniające się do siebie poprzeczne pasy gruntu, charakterystyczne dla widzianego z powietrza obrazu różnego rodzaju upraw realizowanych na danym terenie. Podobnie zresztą przedstawia sią uwidoczniony na tych zdjęcia stan gruntów obejmujący aktualne działki nr [...] i [...] [...] (w skład których weszły dawne parcele [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...]). Na części z nich (parcelach [...] i [...]) dostrzegalne są nadto charakterystyczne dla sadów owocowych rzędy zasadzonych w równych odstępach drzewek. Zdjęcie te zatem nie tylko nie zaprzeczają, ale wręcz potwierdzają słuszność wnioskowania organu o rolnym charakterze tych nieruchomości i korespondują z obrazem tej części majątku wyłaniającym się z pozostałych zgromadzonych w aktach dowodów, obszernie omówionych przez Ministra w uzasadnieniu decyzji na str. 15 do 19. W tych okolicznościach zasadne było stwierdzenie organów obu instancji, że teren ten podpadał pod działanie part. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Brak jest zatem uzasadnionych podstaw do podważania poczynionych w tym zakresie przez organy ustaleń stanu faktycznego, co czyni sformułowane w tym aspekcie zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów procedury administracyjnej chybione. Wbrew też temu co podniesiono w skardze, Minister nie opierał się w swoich rozważaniach wyłącznie na stanie faktycznym i prawnym ustalonym przez organ wojewódzki, ale dokonywał w tym zakresie także własnych ustaleń. Odnosił się również do przedkładanych przez strony dowodów, w tym dowodów z dokumentacji zdjęciowej, czemu dał wyraz choćby na str. 18 uzasadnienia decyzji. Trudno zresztą w tym przypadku mówić o wyłącznym skontrolowaniu przezeń decyzji pierwszoinstancyjnej (bez czynienia samodzielnych ustaleń i ocen co do okoliczności mających w sprawie znaczenie relewantne) skoro efektem przeprowadzonego postępowania było podjęcie przez organ odwoławczy rozstrzygnięcia reformatoryjnego. Stąd także zarzut naruszenia art. 136 w zw. z art. 15 w zw. z art. 107 § 3 k.pa. nie jest trafny.

Zasadnie również wobec braku dowodów na przynależny poprzednikom prawnym tytuł do nieruchomości obejmujących dawne parcele nr nr [...], [...], [...], [...], [...] i [...], Wojewoda [...] umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie w sprawie, a jego rozstrzygnięcie w tej części Minister utrzymał w mocy. Okolicznością niesporną jest bowiem, że dowodów wprost wskazujących na przynależny S. i J. małżonkom Z. tytuł prawno-rzeczowy do tych nieruchomości skarżący nie przedłożyli. Prawo to wywodzili wyłącznie z dowodów pośrednich w postaci planu podziału nieruchomości pomiędzy Gminą [...] i S. Z. z 1912 r. zakładającym otrzymanie przez tego ostatniego parcel nr [...], [...] i części parceli [...], a także faktu lokalizacji tych gruntów w obszarze majątku [...] uwidocznionym m.in na mapach sporządzonych na potrzeby studium konserwatorskiego czy planie sytuacyjnym rozparcelowanego majątku z [...] stycznia 1947 r. oraz przejęciu i przekazaniu całości terenu dawnego majątku jako jednego kompleksu w zarząd, a następnie użytkowanie wieczyste podmiotu państwowego. Taki sposób dokumentowania własności słusznie został przez organy prowadzące postępowania podważony. Jak trafnie bowiem wywodzono, na terenie byłego zaboru austriackiego (gdzie zlokalizowany jest przedmiotowy majątek ziemski) do skutecznego przeniesienia własności konieczne było wpisania aktu nabycia nieruchomości do przeznaczonych na to ksiąg publicznych, czego jednak w odniesieniu do ww. nieruchomości nie stwierdzono. Umykać przy tym zdaje się uwadze skarżących, że przewidziany w § 5 i 6 rozporządzenia wykonawczego do dekretu PKWN tryb rozstrzygania sporów co do kwestii przejęcia z mocy prawa określonych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej, nie miał i nie ma na celu ustalenie do kogo w przeszłości nieruchomość przynależała, ale wyłącznie zbadanie czy możliwe było legalne zastosowanie w stosunku do niej regulacji z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Jest ono wszak uruchamiane – jak wyjaśniono to w uzasadnieniu do uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 czerwca 2006 r. I OPS 2/06 – wówczas, kiedy właściciel (współwłaściciel) uważał, że jego nieruchomość z takich czy innych względów nie spełnia warunków określonych w ww. przepisie i w związku z tym powinna być wyłączona spod jego działania, czyli nie powinna podlegać przejęciu na cele reformy rolnej w części bądź w całości. Możliwość zatem zainicjowania w tym trybie postępowania i doprowadzenia do wydania w nim decyzji administracyjnej rozstrzygającej meriti ów spór, zastrzeżona została wyłącznie do sytuacji gdy istotnie dana nieruchomość (jej część) przejęta została ex lege na własność Skarbu Państwa na podstawie ww. przepisu, a zdaniem jej byłego właściciela przejęta być nie powinna. Stąd także tylko ów właściciel (ewentualnie jego spadkobierca) może skutecznie takie postępowanie uruchomić. Jeśli zaś uczyniła to osoba, która takim tytułem nie dysponuje, postępowania jako uruchomione w następstwie żądania zgłoszonego przez podmiot ku temu nielegitymowany, podlegać musi umorzeniu. Praw własności, z którego wywodzony jest interes prawny legitymujący do wszczęcia postępowanie nie można przy tym domniemywać. Ze względu zaś na deklaratoryjny charakter wydawanej w takim postępowaniu decyzji, nie znajduje w nim zastosowania ustalona w art. 81a § 1 k.p.a. reguła rozstrzygania niedających się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego na korzyść strony. Ma ona bowiem zastosowanie wyłącznie w postępowaniach, których przedmiotem jest nałożenie na stronę obowiązku lub odebranie jej uprawnie – co wprost wynika z brzmienia ww. przepisu. Niezależnie od powyższego, nie stosuje się jej jeżeli w sprawie uczestniczą strony o spornych interesach lub wynik postepowania ma bezpośredni wpływ na interes osób trzecich (art. 81a § 2 pkt 1 k.p.a.). Takimi zaś są sprawy o podpadanie nieruchomości pod przepisy o reformie rolnej.

Nie mógł także odnieść zamierzonego skutku zarzut naruszenie art. 99 Konstytucji z 21 marca 1921 r. oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, upatrywany w pozbawieniu pierwotnych właścicieli bez odszkodowania własności nieruchomości oraz ich następców prawnych prawnie uzasadnionego oczekiwania uzyskania efektywnego korzystania z nieruchomości (prawa własności nieruchomości). Należy bowiem mieć na uwadze, że kontrolowane przez Sąd rozstrzygnięcia nie orzekały o wywłaszczeniu, gdyż przejęcie nieruchomości przez Państwo w trybie dekretu nastąpiło z mocy prawa. Sąd w składzie orzekającym w sprawie podziela jednocześnie pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 listopada 2018 r. I OSK 2/17, gdzie wywiedziono, że "skoro przejęcie nieruchomości w trybie reformy rolnej nastąpiło w 1944 r. bez odszkodowania, to w dacie ratyfikacji przez Rzeczpospolitą Polską Protokołu Dodatkowego (Protokołu nr 1) do EKPC, tj. 10 października 1994 r., nie istniało jakiekolwiek prawo do przejętego mienia czy ekspektatywa jego restytucji. Europejski Trybunał Praw Człowieka (Izba Wielka) w wyroku z dnia 2 marca 2005 r. w sprawie von Maltzan i inni p. Niemcom (skargi nr 71916/01, 71917/01 i 10260/02; ECHR 2005-V) stwierdził, że pozbawienie praw do nieruchomości w trybie nacjonalizacji jako akt jednorazowy nie kreuje ciągłej sytuacji pozbawienia mienia (tak też Trybunał w wyroku w sprawie Malhous p. Czeskiej Republice, skarga nr 33071/96; ECHR 2000-XII, postanowienie z 13.12.2005 r. ETPCz w sprawie Bergauer i 89 innych przeciwko Czechom). Powołany w skardze kasacyjnej art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji nie może być interpretowany jako nakładający na państwa generalny obowiązek rewindykacji nieruchomości przejętych przed ratyfikowaniem Konwencji, gdyż jest to w tym zakresie pozostawione uznaniu poszczególnych państw (por. wyrok ETPC z dnia 4 marca 2003 r. w sprawie Jantner p. Słowacji, skarga nr 39050/97, ECHR 2000-XII)".

Sąd nie podziela wreszcie zarzutu naruszenia art. 1, art. 2 ust. 1 lit. e oraz art. 2 ust. 2 dekretu PKWN, jakiego miałby się dopuścić organ poprzez błędną wykładnię pojęcia "nieruchomości ziemskie" oraz niedozwoloną rozszerzającą wykładnię celów reformy rolnej, w sposób sprzeczny z uchwałą Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r. jak też uchwałami Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 czerwca 2006 r i 10 stycznia 2011 r. Interpretacja ww. przepisów dokonana przez organ wprost bowiem do tych orzeczeń nawiązuje. Istota zaś sporu sprowadzała się nie tyle do ich wykładni, ale do poprawności zrekonstruowania przez organ stanu faktycznego i jego subsumcji do norm w nich zawartych. Te zaś, w świetle materiału dowodowego zgromadzonego w aktach, nie budzą zastrzeżeń Sądu.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.).