Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 32/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-06-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 6 ust. 4 pkt 2
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
article: art. 133 § 1, art. 141 § 4, art. 143 § 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska, Sędzia NSA Monika Nowicka (spr.), Sędzia del. NSA Andrzej Wawrzyniak, Protokolant asystent sędziego Marta Romanowska, po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Skarbu Państwa od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2768/13 w sprawie ze skargi M. T. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz M. T. kwotę [...] złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 3 września 2014 r. (sygn. akt I SA/Wa 2768/13), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi M. T., uchylił decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] września 2013 r. nr [...] oraz utrzymaną przez nią w mocy decyzję Wojewody Ł. z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Decyzją z dnia [...] lipca 2013 r., Wojewoda Ł. - orzekając w ramach związania prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 stycznia 2013 r. (sygn. akt I SA/Wa 1292/12), polecającym by organ, rozpoznając ponownie wniosek M. T., uwzględnił, że norma, wynikająca z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), została uznana, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. (sygn. akt SK 11/12), za niezgodną z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP – ponownie odmówił wnioskodawczyni potwierdzenia prawa do rekompensaty. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że wprawdzie J. S. i M. T. przysługiwało przed wybuchem II Wojny Światowej prawo własności do nieruchomości miejskiej położonej w W. przy ul. A. a składającej się z: placu o powierzchni [...] m², [...] domów drewnianych o łącznej ilości [...] izb mieszkalnych, budynku gospodarczego oraz ogrodu owocowo – warzywnego, to jednak nie został w sprawie udowodniony fakt, że byli właściciele tego mienia przymusowo opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Rozpatrując sprawę, w trybie instancji odwoławczej, Minister Skarbu Państwa, decyzją z dnia [...] września 2013 r., utrzymał w mocy decyzję Wojewody Ł., podzielając w całości stanowisko zajęte przez organ I instancji.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podniesiono, że wprawdzie z orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] lipca 1945 r. wynikało, iż J. S. i M. T. pozostawili w W. opisaną wyżej nieruchomość to jednak z treść ich podania (złożonego do tego urzędu trzy wcześniej bo w dniu [...] lipca 1945 r., na podstawie którego wydane zostało owo orzeczenie), wskazywała, że osoby te zamieszkiwały przed wojną oraz w jej trakcie w W.

Ponadto podkreślono, iż nie udało się uzyskać dokumentów, które potwierdzałyby repatriację J. S. i M. T. (dziadka i matki wnioskodawczyni) z byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej, natomiast przeciwne twierdzenia wnioskodawczyni - w ocenie organu – należało uznać za mało wiarygodne z uwagi na jej datę urodzenia (1947 r.).

Organ wskazał również, że w toku postępowania uzyskał dokument świadczący o tym, iż poprzednicy prawni wnioskodawczyni, w okresie poprzedzającym wybuch wojny oraz w czasie działań wojennych, zamieszkiwali w W. przy ul. S. (informacja uzyskana z Konsulatu Generalnego RP w Wilnie). W ocenie Ministra, powyższe orzeczenie PUR - w zakresie opuszczenia przez właścicieli nieruchomości pozostawionej - nie mogło zatem stanowić podstawy do podważenia wiarygodności oświadczeń złożonych przez samych właścicieli, skoro w oparciu o te oświadczenia orzeczenie to zostało wydane. Podniesiono również, iż zgromadzone w aktach sprawy dowody, mające wskazywać na zamieszkiwanie przez J. S. i M. T. w W. w latach trzydziestych XX wieku nie obejmowały swoim zakresem lat 1938 – 1939, a zatem w żaden sposób nie wykluczały okoliczności, że przed wybuchem wojny, poprzednicy prawni M. T. dobrowolnie przenieśli się do W.

Zdaniem Ministra, powyższe oznaczało więc, że J. S. i M. T. nie byli repatriantami (tj. nie mieszkali na byłym terytorium RP i w związku z działaniami wojennymi, nie zostali zmuszeni do pozostawienia swojego majątku na Kresach Wschodnich) oraz przesłanki opuszczenia przez nich byłego terytorium RP nie pozostawały w związku przyczynowym z okolicznościami, o których mowa w art. 1 ustawy zabużańskiej.

Na wyżej przedstawioną decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] września 2013 r. M. T. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której zarzuciła organowi naruszenie art. 7 ust. 2 ustawy "zabużańskiej", poprzez uznanie, że nie spełnia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 tej ustawy a także naruszenie: art. 6, art. 7, 8, art. 77 k.p.a. oraz art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP poprzez zastosowanie art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP.

Odpowiadając na skargę, Minister Skarbu Państwa wnosił o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Uchylając – na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 poz. 270 ze zm.) zwanej dalej: "p.p.s.a." – zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Ł.z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] – Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Sąd wskazał na treść art. 1 i art. 2 a także art. 3 ust. 2 ustawy "zabużańskiej" z dnia 8 lipca 2005 r. (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) i stwierdził, że skarżąca bezspornie była jest spadkobierczynią byłych właścicieli nieruchomości położonej w W., którzy również bezspornie posiadali do niej tytuł prawny przed wybuchem II Wojny Światowej. Niekwestionowaną też okolicznością w sprawie był fakt, iż ww. osoby posiadały w dniu 1 września 1939 r. obywatelstwo polskie. Kwestią sporną było natomiast to, czy poprzednicy prawni skarżącej opuścili byłe terytorium RP pod wpływem przymusu związanego z wojną rozpoczętą w 1939 r., a więc czy została spełniona wobec nich przesłanka, o której mowa w art. 2 pkt 1 ustawy "zabużańskiej" - jak twierdzi skarżąca, czy też nie - jak przyjęły organy rozpoznające sprawę. Spełnienie tych przesłanek przez właścicieli pozostawionego mienia było bowiem warunkiem koniecznym dla uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty przez ich spadkobiercę, stosownie do art. 3 ust. 2 tej ustawy. Brak ich zaś - prowadził do wydania przez wojewodę decyzji negatywnej, na podstawie art. 7 ust. 2 powołanej ustawy.

W związku z powyższym Sąd, odwołując się do treści art. 5 ust. 1 ustawy "zabużańskiej", wyjaśnił, że potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r., do którego należy dołączyć dowody, świadczące o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości (art. 6 ust. 1 tej ustawy). Dowodami, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2 w/w ustawy, mogą być zaś w szczególności: 1) urzędowy opis mienia; 2) orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny; 3) dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw; 4) wydane przez władze polskie dokumenty, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego.

Jednocześnie także Sąd zauważył, że w orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowane jest jednolite stanowisko, iż dopuszczone przez ustawodawcę dowody, potwierdzające pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami RP, ich rodzaj i powierzchnię, nie stanowią katalogu zamkniętego, o czym świadczy sformułowanie "w szczególności". Tak więc, jakkolwiek przepisy ustawy "zabużańskiej" przyznają szczególny walor wskazanym w niej dowodom - w tym dokumentom wymienionym w art. 6 ust. 4 - to jednak nie wykluczają stosowania także innych środków dowodowych. Ustawodawca nie wyłączył bowiem w tego rodzaju sprawach stosowania przepisów kodeksu postępowania administracyjnego a więc również art. 75 § 1 k.p.a.

Biorąc zatem powyższe pod uwagę, Sąd nie zgodził się z oceną wiarygodności orzeczenia PUR, dokonaną przez organy, bowiem – jak podkreślił - to właśnie na podstawie orzeczenia PUR poprzednicy prawni skarżącej uznani zostali przez ówczesne władze za repatriantów. Organy orzekające pominęły przy tym zupełnie fakt, że w aktach sprawy znajdował się wniosek J. S. z dnia [...] grudnia 1946 r. o kupno nieruchomości oraz pominęły również okoliczność, że zawiadomienie Powiatowego Oddziału w Ł. Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] stycznia 1948 r. L.dz.[...], skierowane do J. S. i M. T., świadczyło o tym, że na podstawie właśnie orzeczenia z dnia [...] lipca 1945 r. przydzielony im został obiekt położony w Ł. przy ul. C. (nr hipoteczny [...]) po byłym właścicielu narodowości niemieckiej. Natomiast to, czy J. S. i M. T. objęli tę nieruchomość w posiadanie, mogłoby mieć znaczenie jedynie z punktu widzenia zrealizowania (w całości lub w części) prawa do rekompensaty. Nie miało natomiast znaczenia dla oceny statusu tych osób, dokonanej przez Państwowy Urząd Repatriacyjny w lipcu 1945 r. tj. bezpośrednio po zakończeniu wojny.

W tym kontekście, zdaniem Sądu, jako dowolne jawiło się kategoryczne stanowisko organów obecnie orzekających a sprowadzające się do poglądu, że poprzednicy prawni skarżącej przenieśli się do W. jeszcze przed wojną, co sugerowałoby trwałości tego stanu, a w rzeczywistości świadczyło jedynie o częstych ich pobytach w tym mieście, czego dowodziła skarżąca.

Ponadto, jak zauważył Sąd, organ odwoławczy przyznał w zaskarżonej decyzji, że zgromadzone w aktach sprawy dowody, mające wskazywać na zamieszkiwanie przez J. S. i M. T.w W. w latach 30 – tych XX wieku nie obejmowały swoim zakresem lat 1938 – 1939, a zatem, jak słusznie podnosiła skarżąca, dowody te wprawdzie nie wykluczały okoliczności, że w/w osoby dobrowolnie przeniosły się do W., ale też tego nie potwierdzały.

Ostatecznie, mając na uwadze: treść orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] lipca 1945 r. jako dowodu, któremu przepisy ustawy "zabużańskiej" przyznają szczególny walor, treść zawiadomienia tego urzędu z dnia [...] stycznia 1948 r. oraz fakt, że inne dowody w sposób nie budzący wątpliwości nie wykluczały opuszczenia przez J.S. i M. T. byłego terytorium RP w związku z okolicznościami, o których mowa w art. 1 tej ustawy, Sąd uznał, że organ administracji winien się kierować w niniejszej sprawie zasadą rozstrzygania wątpliwości na korzyść strony. Zasada ta, jest bowiem konsekwencją istnienia w prawie administracyjnym ogólnej zasady prowadzenia postępowania w sposób pogłębiający zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.) , jak też uwzględniania w jego toku interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.).

W związku z tym Sąd przyjął, że fakt, iż w orzeczeniu z [...] lipca 1945 r. wskazano jako ostatnie miejsce zamieszkania poprzedników prawnych skarżącej W. ul. A. mogło świadczyć o tym, że to właśnie miejsce było przez nich uznawane jako miejsce stałego pobytu (a nie W., gdzie przed wybuchem wojny jedynie przebywali). Miejsce to zaś zostało potwierdzone przez Państwowy Urząd Repatriacyjny co prowadziło do wniosku, że okoliczności związane z działaniami wojennymi zmusiły poprzedników prawnych skarżącej do opuszczenia W. i nie pozwoliły im do niego wrócić. To z kolei powodowało, iż nie było podstaw do wykluczenia, że właściciele nieruchomości pozostawionej, których następcą była skarżąca, opuścili byłe terytorium RP pod wpływem przymusu związanego z wojną. W tej sytuacji więc – w ocenie Sądu - decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem art. 7 ust. 2 ustawy "zabużańskiej" poprzez jego nieuprawnione okolicznościami sprawy zastosowanie, będące z kolei następstwem wadliwie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego i błędną oceną materiału dowodowego (art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a.).

W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, Minister Skarbu Państwa zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie naruszenie:

I. prawa materialnego, to jest: art. 6 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej {Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) - poprzez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, iż obecność w aktach sprawy orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego (oznaczone L.dz. [...]) wyłącza możliwość oparcia ustaleń faktycznych w zakresie terminu i okoliczności opuszczenia byłego terytorium RP przez właścicieli mienia pozostawionego na podstawie innych dowodów, niezależnie od okoliczności danej sprawy;

II. przepisów postępowania, to jest:

1) art. 133 § 1 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. - poprzez dokonanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie własnych ustaleń faktycznych, niemających oparcia w zebranym materiale dowodowym, tj. przyjęcie, iż miejsce ostatniego pobytu właścicieli nieruchomości pozostawionej zostało potwierdzone przez Państwowy Urząd Repatriacyjny w orzeczeniu z dnia [...] lipca 1945 r.,

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 k.p.a. oraz art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez bezpodstawne przyjęcie, iż w przedmiotowej sprawie organy w następstwie naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, błędnie orzekły o odmowie potwierdzenia skarżącej prawa do rekompensaty w sytuacji, gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału jednoznacznie wynika, iż nie została spełniona jedna z przesłanek, o których mowa w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., tj. przesłanka opuszczenia przez właściciela nieruchomości pozostawionej byłego terytorium RP z przyczyn wymienionych w art. 1 ww. ustawy,

3) art. 141 § 4 p.p.s.a. - poprzez brak jasnego stanowiska Sądu i instancji odnośnie stanu faktycznego przyjętego jako podstawa zaskarżonej decyzji, jak również sporządzenie uzasadnienia w sposób uniemożliwiający instancyjną kontrolę zaskarżonego wyroku.

Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący Minister Skarbu Państwa wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania ewentualnie, w przypadku gdyby Naczelny Sąd Administracyjny nie uwzględnił zarzutów co do naruszenia przepisów postępowania, mającego istotny wpływ na wynik postępowania, wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi wraz z zasadzeniem zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej, jej autor akcentował, że Sąd Wojewódzki niewłaściwie zastosował przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i dokonał wadliwej wykładni art. 6 ust. 4 pkt 2 w/w ustawy przyjmując, że obecność w aktach sprawy orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego wyłączała możliwość oparcia ustaleń faktycznych - w zakresie terminu i okoliczności opuszczenia byłego terytorium RP przez właścicieli mienia pozostawionego - na podstawie innych dowodów, niezależnie od okoliczności danej sprawy.

Autor skargi kasacyjnej zwracał przy tym uwagę, że bez wątpienia katalog dowodów, które mogą potwierdzać okoliczności wymienione w art. 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., jest katalogiem otwartym i w związku z tym w sprawie miał zastosowanie również art. 75 § 1 k.p.a., orzeczenie PUR było też niewątpliwie dokumentem urzędowym, któremu ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. przyznaje szczególny walor dowodowy. Dokument ten korzystał z dwojakiego rodzaju domniemania: prawdziwości (autentyczności) oraz zgodności z prawdą twierdzeń w nim zawartych (wiarygodności). Co do zasady nie można było zatem odrzucić istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym, ale można było te domniemania jednak podważyć (art. 76 § 3 k.p.a.). Dlatego też nie sposób było uznać za prawidłowe stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który powołując się na fakt, iż na podstawie orzeczenia PUR z dnia [...] lipca 1945 r. poprzednicy prawni skarżącej zostali uznani przez ówczesne władze za repatriantów, odmówił jakiejkolwiek mocy dowodowej zgromadzonym w sprawie dowodom odnoszącym się do kwestii opuszczenia przez J. S. oraz M. T. byłego terytorium RP. Podkreślano przy tym, że ww. orzeczenie PUR nie zawierało informacji o terminie opuszczenia byłego terytorium RP przez powyższe osoby ani danych o przyczynie lub przyczynach opuszczenia.

Ponadto, autor skargi kasacyjnej zwracał uwagę, że Sąd bezpodstawnie ustalił, jakoby miejsce ostatniego pobytu właścicieli nieruchomości pozostawionej zostało potwierdzone przez orzeczenie PUR-u z dnia [...] lipca 1945r. Tymczasem w powyższym dokumencie brak jakiejkolwiek wzmianki w kwestii pobytu ww. osób. Podkreślano też, iż pojęcie miejsce zamieszkania nie jest tożsame znaczeniowo z pojęciem faktycznego pobytu a poza tym - w rozumieniu przepisów obowiązujących w dniu wydania orzeczenia PUR - możliwa była sytuacja, w której dana osoba posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania. Tym samym fakt, iż właściciel nieruchomości pozostawionej zamieszkiwał (i faktycznie przebywał) przed wybuchem II Wojny Światowej na obecnym terytorium RP, nie wykluczał, że właściciel taki posiadał "dodatkowe" miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Nie sposób tym samym uznać określenia w tym dokumencie, że J. S. i M. T. ostatnio zamieszkiwali w W., ul. A. , za rozstrzygające kwestię faktycznego pobytu tych osób przed i po wybuchu wojny.

Wskazywano również, że nie wszystkie repatriacje, w tym mające miejsce po zakończeniu II Wojny Światowej mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Nie sposób też uznać za skutki Wojny wydarzeń, które miały miejsce przed jej wybuchem, tj. przed 1 września 1939 r. W przedmiotowej sprawie szereg zebranych dowodów (w szczególności oświadczenie samych właścicieli mienia pozostawionego <> złożone bezpośrednio po wojnie, a ponadto na potrzeby analogicznego w stosunku do przeprowadzonego postępowania, związanego z przyznaniem rekompensaty za utracone mienie, potwierdzone przez dwóch świadków, tj. Pana B. W. i Pana B. D., a także oświadczenie samej skarżącej z dnia [...] grudnia 2008 r. odebrane pod rygorem odpowiedzialności karnej) wskazywały na fakt, iż J. S. i M. T., jeszcze przed wybuchem wojny przeprowadzili się do W. Jednocześnie brak jest w aktach jakiegokolwiek dowodu, który potwierdzałby opuszczenie byłego terytorium RP przez ww. osoby po wybuchu wojny. Brak było wiec podstaw do twierdzenia, że J. S. oraz M. T. opuścili byłe terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i byli zmuszeni do jej opuszczenia bezpośrednio na skutek wybuchu wojny.

W ocenie organu, nie można też zgodzić się ze stanowiskiem, jakoby o opuszczeniu przez w/w osoby nieruchomości w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. świadczył fakt, iż po wybuchu wojny oraz jej zakończeniu osoby te nie wróciły na tereny poza obecnymi granicami RP. Dla wystąpienia kwestii możliwości powrotu na byłe terytorium RP niezbędnym bowiem było by wcześniej terytorium to zostało opuszczone.

W rezultacie skarżący organ akcentował, że zaskarżony wyrok naruszał art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak jasnego stanowiska Sądu I instancji odnośnie stanu faktycznego przyjętego jako podstawa zaskarżonej decyzji, jak również sporządzenie uzasadnienia w sposób uniemożliwiający instancyjną kontrolę zaskarżonego wyroku. Sąd I instancji w uzasadnieniu wyroku nie zawarł bowiem wykładni art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zakresie rozumienia przesłanki opuszczenia z przyczyn, o których mowa w art. 1 ww. ustawy, pomimo że z powodu niespełnienia tej przesłanki, stosownie do treści art. 7 ust. 2 powyższej ustawy, organy odmówiły skarżącej potwierdzenia prawa do rekompensaty. Powyższy brak uniemożliwia zaś ustalenie, które elementy stanu faktycznego stwierdzonego w toku sprawy powinny mieć - w ocenie Sądu - znaczenie dla jej rozstrzygnięcia oraz jakie okoliczności powinny zostać wyjaśnione w ewentualnym dalszym postępowaniu. Nie sposób również zrekonstruować, jakie znaczenie prawne Sąd I instancji przypisał kwestii charakteru pobytu J. S. i M. T. w zakresie oceny spełnienia przesłanki opuszczenia byłego terytorium RP z przyczyn określonych w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Zwracano też uwagę na sprzeczności w stanowisku Sądu I instancji w odniesieniu do ustaleń faktycznych, poczynionych przez organy administracji w kwestii opuszczenia przez właścicieli mienia pozostawionego byłego terytorium RP. Sąd na stronie 7. uzasadnienia Sąd stwierdził bowiem, że nie można zgodzić się ze stanowiskiem, że wzmianka o ostatnim miejscu zamieszkania w orzeczeniu PUR-u z dnia [...] lipca 1945 r. nie może stanowić podstawy do podważenia wiarygodności oświadczeń samych właścicieli co do przeniesienia się przez nich przed wybuchem wojny do W., gdyż "na podstawie PUR poprzednicy prawni skarżącej uznani zostali przez ówczesne władze za repatriantów". W tym samym akapicie stwierdza zaś, iż "jako dowolne jawi się kategoryczne stanowisko organów orzekających, że poprzednicy prawni skarżącej przenieśli się do W. przed wojną, co sugerowałoby trwałość tego stanu, a nie częste pobyty, jak dowodzi skarżąca". Zaś na stronie 8 uzasadnienia Sąd wskazuje, iż to W. była miejscem, gdzie poprzednicy prawni skarżącej przed wybuchem wojny przebywali. Ponadto zaznaczył, że "okoliczności związane z działaniami wojennymi zmusiły i nie pozwoliły poprzednikom prawnym wrócić i przebywać na terenie W.". Nie sposób zatem – jak wywodził autor skarg kasacyjnej - stwierdzić, czy zdaniem Sądu I instancji na podstawie zebranego materiału dowodowego nie można przyjąć za wykazany fakt przeniesienia się właścicieli mienia pozostawionego na obecne terytorium Polski przed wybuchem wojny, czy też z jakiś przyczyn powyższa okoliczność nie ma znaczenia w przedmiotowej sprawie. Wskazane zaś uchybienia uniemożliwiały prześledzenie toku rozumowania Sądu I instancji oraz merytoryczną ocenę, czy prowadzone przez ten Sąd postępowanie odpowiadało przepisom prawa.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie polegało więc wyłącznie na badaniu zasadności zarzutów kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej.

Zarzuty te zostały oparte na obu podstawach kasacyjnych, określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., to jest zarówno na zarzucie obrazy prawa materialnego w postaci art. 6 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), jak i naruszenia przepisów postępowania, to jest: art. 133 § 1, art. 141 § 4 p.p.s.a. i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i art. 80 k.p.a. Zarzuty te okazały się nieskuteczne w tym sensie, iż zaskarżony wyrok, pomimo częściowo wadliwego uzasadnienia, odpowiadał jednak prawu.

Analizowana sprawa dotyczyła wniosku M. T. o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez jej poprzedników prawnych (dziadka - J. S. i matkę – M. T.) mienia nieruchomego w W. a który to wniosek, decyzją Wojewody Ł. z dnia [...] lipca 2013 r., nie został uwzględniony zaś Minister Skarbu Państwa, decyzją z dnia [...] września 2013 r., utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu wojewódzkiego. Zdaniem organów obu instancji, chociaż wnioskodawczyni bezspornie była spadkobierczynią byłych właścicieli nieruchomości położonej w W., którzy posiadali do niej tytuł prawny przed wybuchem II Wojny Światowej i w dniu 1 września 1939 r. legitymowali się obywatelstwem polskim, to jednak nie można było w tym przypadku mówić, że poprzednicy prawni wnioskodawczyni opuścili terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej pod wpływem przymusu, związanego z wojną rozpoczętą w 1939 r. Zatem – w ocenie organu – nie można było przyjąć, iż w rozpatrywanym stanie faktycznym spełniona wobec nich została przesłanka, o której mowa w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej z 2005 r. Powyższy pogląd organy wyprowadzały z faktu, że skoro J. S. i M.T. w podaniu z dnia [...] lipca 1945 r., skierowanym do urzędu repatriacyjnego sami napisali, iż ich miejscem zamieszkania była W. i sama także wnioskodawczyni oświadczyła (oświadczenie z dnia [...] grudnia 2008 r.), iż jej poprzednicy prawni jeszcze przed wybuchem II Wojny Światowej przeprowadzili się do W., to na podstawie takich dowodów można było – na zasadzie art. 76 § 3 k.p.a. - podważyć domniemanie wiarygodności dokumentu urzędowego, jakim było orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] lipca 1945 r. W orzeczeniu tym stwierdzono zaś bowiem, że (cyt.): " ob. prof. dr repatriant J. S. i M. T. zamieszkały ostatnio w W., [...] (...) pozostawili w W. (...) nieruchomość miejską (...)".

Odmienne zdanie miał w tej materii Sąd Wojewódzki, który akcentując znaczenie dowodu, jakim było wspomniane wyżej orzeczenia PUR z dnia [...] lipca 1945 r. (dowód urzędowy, któremu przepisy ustawy zabużańskiej z 2005 r. przyznają szczególny walor), wiązał jego treść z faktem, że zgromadzone w postępowaniu administracyjnym dowody nie obejmowały okresu lat 1938-1939 a zatem nie można było wprawdzie wykluczyć, że poprzednicy prawni strony dobrowolnie przenieśli się przed wybuchem II Wojny Światowej do W., ale też nie można było tego faktu potwierdzić. Sąd zwracał przy tym także uwagę na treść art. 8 k.p.a., bowiem osoby te były poprzednio traktowane przez władze państwowe jako repatrianci (vide: zawiadomienie PUR z dnia [...] stycznia 1948 r. l. dz. [...] o przydzieleniu im obiektu położonego w Ł. przy ul. C. oraz wniosek J. S. z dnia [...] grudnia 1946 r. w sprawie kupna nieruchomości).

Zdaniem składu orzekającego natomiast, wnioski dowodowe, które wypływały ze środków dowodowych zgromadzonych w sprawie nie były wzajemnie sprzeczne. Kluczową kwestią była zaś prawidłowa wykładnia prawa materialnego. Stanowiły je przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej – w wersji obowiązującej w dacie orzekania przez organy.

Ustawa ta kompleksowo reguluje zagadnienia uprawnień Zabużan, określając w art. 1, 2 i 3 podmiotowe i przedmiotowe przesłanki, jakie musi spełnić wnioskodawca by uzyskać potwierdzenia prawa do rekompensaty "zabużańskiej". Jedną z nich jest zamieszkiwanie wnioskodawcy albo jego poprzedników prawnych na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Kwestię tę reguluje art. 2 w/w ustawy, który - w dacie wydawania zaskarżonej decyzji - przewidywał, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 (to jest: w wyniku wypędzenia z tego terytorium lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wymienionych w ustawie tzw. układów republikańskich; w związku z regulacją granicy wschodniej, na podstawie umowy granicznej zawartej pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a ZSRR z 15 lutego 1951 r. a także z innych przyczyn związanych z wojną), 2) posiada obywatelstwo polskie.

Istotne znaczenie dla niniejszej sprawy miał fakt, że w dniu 23 października 2012 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie o sygnaturze akt SK 11/12, w którym orzekł, że art. 2 pkt 1 w/w ustawy jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej – w zakresie, w jakim uzależnia on prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Wprawdzie wejście w życie tego wyroku zostało odroczone na okres 18 miesięcy, licząc od dnia jego ogłoszenia i w związku z tym organy w analizowanej sprawie orzekały na podstawie dotychczasowych regulacji prawnych, tym niemniej winny one (tak samo zresztą jak Sąd Wojewódzki) dokonać wykładni pojęcia "miejsca zamieszkania" repatrianta, w taki sposób, jak uczynił to w powyższym wyroku Trybunał Konstytucyjny. Trybunał stwierdził zaś, że ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. nie zawiera definicji tego pojęcia a zatem, w tym przypadku będą miały zastosowanie zasady ogólne, które obowiązywały przed wojną. Przepisy międzywojenne, obowiązujące zresztą do lat sześćdziesiątych XX wieku – jak wyjaśnił to Trybunał Konstytucyjny – dopuszczały możliwość posiadania przez obywateli kilku miejsc zamieszkania (vide: art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych – Dz. U. Nr 101, poz. 580 oraz § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu oraz Ministrem Spraw Zagranicznych o meldunkach i księgach ludności – Dz. U. Nr 54, poz. 489). Zważyć przy tym trzeba, że zgodnie z w/w § 9 rozporządzenia meldunkowego, za miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach, będzie uważana stosownie do okoliczności ta z tych miejscowości, w której m. in. znajduje się majętność osoby interesowanej.

Odnosząc powyższe do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy, trzeba zauważyć, że dziadek wnioskodawczyni – J. S. był wybitnym polskim otolaryngologiem i filozofem medycyny. W aktach administracyjnych znajduje się Polski Słownik Biograficzny (t. [..]), wydany przez Polską Akademię Nauk i Polską Akademię Umiejętności Warszawa - Kraków 2012, zawierający notatkę biograficzną poświęconą [...]. Wynika zaś z niej, że w/w całe życie był związany zarówno z Uniwersytetem [...] W., jak i Uniwersytetem W., na którym w Zakładzie Histologii – przed samym wybuchem wojny – prowadził zajęcia. Z tego powodu sformułowanie: (cyt.): "Przed wojną przenieśliśmy się do W.", zawarte w podaniu J. S. i jego córki – M. T., skierowanym do urzędu repatriacyjnego, mogło dowodzić jedynie miejsca ostatniego pobytu autora pisma przez samą wojną, ale nie mogło dowodzić, że ostatnim jego stałym miejscem zamieszkania przez wybuchem II Wojny Światowej była W. Pobyt w tym mieście wiązał się bowiem jedynie z aktualną aktywnością naukowo - zawodową [...].

Z tego powodu, skoro organ dysponował dokumentem, o którym mowa w art. 6 ust. 4 pkt 2 ustawy "zabużańskiej", którego wiarygodność – w świetle tego co wyżej zostało powiedziane - nie mogła być uznana za skutecznie podważoną, to nie można było w tym przypadku twierdzić, że dowodzenie, w oparciu o treść orzeczenia PUR z dnia [...] lipca 1945 r., naruszało w/w przepis. Natomiast oczywiście, zgodzić się trzeba ze skarżącym kasacyjnie organem, że przyjęcie takiego poglądu jako zasady, która ma zastosowanie w każdym przypadku, tak jak przyjął to Sąd Wojewódzki, nie było uzasadnione. Ostatecznie jednak, mimo, że zakwestionowanie przez Sąd I instancji możliwości dowodzenia przeciwko treści dokumentu urzędowego nie zostało w zaskarżonym wyroku w należyty sposób wyjaśnione i umotywowane, to jednak - w świetle powyższej wykładni pojęcia "miejsca zamieszkania" - okoliczność ta nie miała charakteru istotnego naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., gdyż nie wpływała na treść samego wyroku.

Zgodzić się także trzeba ze skarżącym kasacyjnie organem, iż Sąd Wojewódzki, nie wskazując, na jakiej podstawie sam ustalił, że (cyt.): " okoliczności związane z działaniami wojennymi zmusiły i nie pozwoliły poprzednikom prawnym wrócić i przebywać na terenie W.", stanowiła uchybienie proceduralne Sądu, gdyż okoliczność ta winna być dopiero zbadana przez organ przy ponownym rozpoznawaniu sprawy. Tym niemniej, chociaż zaskarżony wyrok istotnie, w w/w zakresie, przekraczał granice wyznaczone przez art. 133 § 1 p.p.s.a., to jednak uchybienie to również nie wpływało na treść rozstrzygnięcia. Skoro bowiem zaskarżony wyrok został oparty m. in. na art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., gdyż Sąd Wojewódzki stwierdził naruszenie przez organy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., to należało uznać, że wyrok ten odpowiadał prawu. Organy w toku postępowania administracyjnego nie wyjaśniły bowiem w należyty sposób okoliczności, związanych z opuszczeniem przez poprzedników prawnych strony terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej. Zarzut naruszenia w/w przepisów proceduralnych był więc w istocie usprawiedliwiony.

Aktualnie rozpoznając ponowie sprawę, organ wojewódzki będzie miał na uwadze przedstawioną wyżej wykładnię pojęcia "miejsca zamieszkania", o którym mowa w art. 2 ustawy "zabużańskiej", zwłaszcza, że jest ona zbieżna z nowym, aktualnym brzmieniem tego przepisu (art. 2 ust. 1 omawianej ustawy w obecnym brzmieniu). Ponadto, organ weźmie także pod uwagę, że w w/w przepis zawiera aktualnie regulację nie tylko dotyczącą przyczyn opuszczenia przez byłego właściciela jego mienia położonego poza obecnymi granicami Państwa Polskiego, ale także odnosi się on in fine do osób, które z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy, nie mogły powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z tych powodów konieczne zatem będzie ustalenie, czy – w świetle obecnej treści art. 2 ustawy "zabużańskiej" – M. T. może być beneficjentką uprawnienia "zabużańskiego".

Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny – z mocy art. 184 p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego oparto na przepisie art. 204 pkt 2 p.p.s.a.