Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1191/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-02-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

|Sygn. akt III SA/Kr 1191/22 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 lutego 2023 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Tadeusz Kiełkowski (spr.), Sędziowie: WSA Janusz Kasprzycki, WSA Hanna Knysiak-Sudyka, , Protokolant: Specjalista Agata Zaręba-Piotrowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 lutego 2023 r., sprawy ze skargi T. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 30 maja 2022 r. nr SKO.ŚR/4111/419/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącego T. M. kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z dnia 30 maja 2022 r., znak SKO.ŚR/4111/419/2022, działając na podstawie art. 17, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111), Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczenia rodzinnych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1466), oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735), po rozpatrzeniu odwołania T. M. od decyzji Burmistrza Miasta J. z dnia 14 marca 2022 r., nr MOPS.ŚR.5222.2.2022.ODM, orzekającej o odmowie przyznania T. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania, rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem E. M., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Burmistrz Miasta J., decyzją z dnia 14 marca 2022 r., znak MOPS.ŚR.5222.2.2022.ODM, odmówił przyznania wnioskodawcy T. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem E. M., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że w dniu 15 lutego 2022 r. T. M. złożył wniosek o świadczenie pielęgnacyjne – w związku z opieką nad ojcem E. M., który jest wdowcem i legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wnioskodawca T. M. nie podejmuje żadnej pracy zarobkowej, nie jest zarejestrowany w PUP w S., nie jest właścicielem gospodarstwa rolnego, nie podejmował pracy w gospodarstwie rolnym, w ZUS i KRUS nie pobiera żadnych świadczeń. Ubezpieczeniu zdrowotnemu w KRUS podlega przy żonie. Z dniem 2 lutego 2021 r. uprawomocniło się wykreślenie z KRS. W dniu 15 lutego 2022 r. T. M. złożył oświadczenie, że sprawuje nad ojcem stałą, całodobową opiekę. Ojciec w swoim oświadczeniu potwierdził, iż syn T. M. (który wspólnie z nim zamieszkuje) sprawuje nad nim stałą opiekę. Sam jest wdowcem, osobą bardzo schorowaną, niezdolną do samodzielnej egzystencji. W dniu 21 lutego 2022 r. zwrócono się do MOPS w J. o zebranie przez pracownika socjalnego informacji o sytuacji rodziny i sprawowanej opiece. W dniu 3 marca 2022 r. wpłynęła odpowiedź potwierdzająca prawidłowo sprawowaną przez T. M. opiekę nad ojcem. W dniu 2 marca 2022 r. zostało doręczone T. M. zawiadomienie o możliwości zapoznania się z aktami sprawy i ewentualnym przedłożeniu jeszcze innych posiadanych w sprawie dokumentów. Organ pierwszej instancji skonkludował, że w przypadku T. M. nie zostały spełnione przesłanki zawarte w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. niepełnosprawność osoby wymagająca opieki (ojca) powstała później niż do ukończenia 18 roku życia i nie w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej i nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Działając na skutek odwołania T. M., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 30 maja 2022 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zreferował przebieg postępowania, przytoczył art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych – i w nawiązaniu do argumentacji organu pierwszej instancji wyjaśnił, że obecnie nie jest dopuszczalne wydanie decyzji administracyjnej na podstawie literalnego brzmienia art. 17 ust. 1b u.ś.r., albowiem z uwagi na wejście w życie od dnia 23 października 2014 r. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 art. 17 ust. 1b nie może być stosowany w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Ustalenie daty powstania niepełnosprawności E. M. nie może stanowić przeszkody dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Dalej organ odwoławczy wskazał, że podjął się zbadania, czy wnioskujący spełnił przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Analiza materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy prowadzi – zdaniem organu odwoławczego – do wniosku, że strona nie spełniła ustawowych przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia, zatem rozstrzygnięcie zawarte w decyzji organu pierwszej instancji jest prawidłowe. Tym niemniej z uwagi na powyższe odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego T. M. powinna mieć inne uzasadnienie niż zaprezentował organ pierwszej instancji. Świadczenie pielęgnacyjne, skierowane jest nie do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, a tylko tych spełniających określone ustawowo warunki tj. takich, które decydują się na brak aktywności zawodowej właśnie w celu sprawowania czynności opiekuńczych. Jest pewnego rodzaju surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego na podstawie decyzji administracyjnej, a nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy. Celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Zarówno osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, jak też osoba opiekująca się innym członkiem rodziny, wobec którego obciążona jest obowiązkiem alimentacyjnym, wypełniają zobowiązanie o charakterze prawnorodzinnym, którego źródłem są przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obydwie te kategorie osób rezygnują, w związku z realizacją tego obowiązku z podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga.

Organ odwoławczy wskazał następnie, że w trakcie postępowania organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe oraz wywiad środowiskowy w dniu 28 lutego 2022 r. Z zgromadzonego materiału wynika, że T. M. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz ojcem. E. M. jest osobą w podeszłym wieku 88 lat, leczy się na serce oraz choroby o charakterze przewlekłym. Przeszedł udar, w wyniku którego wystąpił niedowład jednej strony ciała. W ramach opieki syn T. M. podaje leki, sprząta, robi zakupy, przygotowuje posiłki, robi pranie, pomaga w higienie osobistej, zapewnia opiekę medyczną, pomaga w załatwianiu spraw urzędowych, pali w piecu, utrzymuje porządek w domu. Jak wynika z wywiadu, E. M. ma córkę D., która jest schorowana i nie utrzymuje z ojcem częstych kontaktów. W zakresie zaś przesłanki rezygnacji z pracy i niepodejmowania zatrudnienia z materiału dowodowego wynika, iż T. M. aktywny był zawodowo od 1981 r., nieprzerwanie do 2020 r. Od 1995 r. do 2020 r. w ramach spółki prowadził kantor wymiany walut. Jak wyjaśnił, musiał zrezygnować z pracy z uwagi na pogarszający się stan zdrowia ojca.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Z normy art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. W realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia przez T. M. a koniecznością opieki nad osobą wymagającą opieki, albowiem opieka, którą sprawuje T. M. nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszała go do definitywnej rezygnacji z pracy. E. M. ze względu na schorzenia i niepełnosprawność powinien w miarę możności mieć stałą opiekę i pomoc w czynnościach dnia codziennego takich jak: przygotowanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, przyjmowanie leków i podczas wizyt lekarskich. Jednak do czynności typowo opiekuńczych spośród wymienionych przez T. M. można zaliczyć pomoc myciu, przygotowywanie lekarstw. Natomiast takie czynności jak: przygotowywanie posiłków, wykupywanie lekarstw, zapewnienie transportu do lekarzy, pranie, sprzątanie, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności T. M. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można więc przyjąć, że T. M. stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, zatem nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ma być trwała. Zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez T. M. nad niepełnosprawnym ojcem jest do pogodzenia z możliwością podjęcia zatrudnienia, choćby na ½ etatu. Na gruncie niniejszej sprawy uwzględnić należy okoliczności, iż T. M. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe razem z żoną, która zapewne włącza się czynnie w jego prowadzenie. Nie można również pominąć okoliczności, iż T. M. ma siostrę, na której w równym stopniu spoczywa obowiązek alimentacji w stosunku do ojca. Obowiązek alimentacyjny może być spełniony przez wypłatę odpowiednich środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, a nie tylko przez osobiste świadczenie. Wnioskodawca nie przedstawił żadnych obiektywnych okoliczności uniemożlwiających włączenie się siostry w opiekę na ojcem. Przyjęcie odmiennego stanowiska spowodowałoby bowiem niczym nieuzasadnione przerzucenie na organy państwa kosztów związanych z opieką nad niepełnosprawną osobą w sytuacji, gdy istnieją osoby z kręgu jej najbliższej rodziny, które w świetle obowiązujących regulacji prawnych mają względem tej osoby obowiązek pokrywania takich kosztów w ramach obowiązku alimentacyjnego. E. M. jest co prawda osobą niepełnosprawną, jednak nie jest osobą obłożenie chorą (leżącą, pampersowaną) i niesamodzielną wymagająca stałego i ciągłego zaangażowania opiekuna. Jak wynika z materiału dowodowego: samodzielnie się porusza, samodzielnie korzysta z toalety, samodzielnie spożywa posiłki, porozumiewa. Przygotowanie posiłków, zakup leków, pranie i prasowanie ubrań itp. jak już wyżej wskazano mieszczą się w zakresie codziennego prowadzenia gospodarstwa domowego. Tym samym na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, iż T. M. stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, a to oznacza, iż nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ma być trwała. Organ odwoławczy zwrócił też uwagę, że w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub mógł podejmować pracę w ograniczonym jej zakresie czasowym.

Pismem z dnia 5 lipca 2022 r. T. M. złożył skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji: 1) naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez brak przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji zaistnienia wszystkich przesłanek koniecznych do przyznania tegoż świadczenia i braku zaistnienia przesłanek negatywnych, a co za tym idzie błędne przyjęcie, że skarżący nie spełnia przesłanek opisanych w tym przepisie; 2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to: a) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie w całości materiału dowodowego, niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokonania wyjaśnień stanu faktycznego i załatwienia sprawy w tym nie wyjaśnienie: – czy siostra skarżącego ma możliwość partycypować w opiece nad ojcem, w tym chociażby poprzez ponoszenie kosztów z tym związanych; – czy żona skarżącego faktycznie partycypuje, lub czy ze względu na obowiązki zawodowe ma możliwość partycypować na co dzień w opiece nad ojcem skarżącego, – czy skarżący opiekując się ojcem w stanie w jakim ten się znajduje ma możliwość podjąć pracę zarobkową, b) art. 7 k.p.a. art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez brak wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, a w szczególności pominięcie okoliczności wynikających z dokumentacji medycznej E. M. i dodatkowych wyjaśnień skarżącego tj. – że E. M. wymaga ciągłej i nieprzerwanej opieki co wynika również z przedłożonego do akt sprawy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności; – nie jest w stanie samodzielnie się ubrać, przygotować sobie posiłków, leków, zadbać o swoją higienę; – gdy jest w lepszej formie udaje się do toalety przy pomocy kul, lecz wymaga asekuracji w drodze, w gorszym okresie korzysta z tzw. kaczki, którą to podstawia mu skarżący; – nie może pozostać sam w domu, albowiem w związku ze stanem zdrowia mógłby wyrządzić sobie krzywdę; c) art. 76 § 1 k.p.a. poprzez czynienie ustaleń sprzecznych z dokumentacją medyczną oraz dokumentacją urzędową w postaci orzeczenia o stopniu niepełnosprawności E. M. w szczególności ustalenie, iż E. M. nie wymaga całodobowej opieki, gdzie z w/w dokumentów wynika przeciwnie; d) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez bezzasadne utrzymanie w mocy wadliwej decyzji. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji obu instancji i zobowiązanie organu do wydania decyzji uwzględniającej wniosek w terminie 30 dniu od uprawomocnienia się orzeczenia. Ponadto skarżący wniósł o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi skarżący przedstawił argumentację na poparcie sformułowanych zarzutów i wniosków.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ odwoławczy odniósł się również do zarzutów i twierdzeń skargi, uznając je za niezasadne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 259, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że zachodzą podstawy do pozbawienia jej mocy wiążącej. Na zasadzie art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił także decyzję organu pierwszej instancji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej "ustawa" lub "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W niniejszej sprawie organ I instancji wskazał, jako przeszkodę do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Organ odwoławczy trafnie tę przeszkodę zweryfikował i uznał stanowisko organu I instancji za błędne. Zważywszy na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443), stwierdzić należy, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd nie podzielił natomiast stanowiska organu odwoławczego co do tego, że zebrany materiał dowodowy i poczynione na jego podstawie ustalenia są kompletne i pozwalają w sposób jednoznaczny na zanegowanie związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki przez T. M. nad niepełnosprawnym ojcem tudzież co do tego, że opieka świadczona przez T. M. – z uwagi na jej zakres – nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z drugiej strony – wbrew stanowisku skarżącego – nie można też podstaw, by w sposób jednoznaczny i pozytywny przesądzić spełnienie przez niego odnośnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Przede wszystkim zauważyć należy, że organ pierwszej instancji – motywując negatywne rozstrzygnięcie przesłanką z art. 17 ust. 1b ustawy – w ogóle nie dokonał oceny okoliczności sprawy pod kątem pozostałych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie odniósł się do zakresu czynności wykonywanych przez skarżącego w ramach sprawowanej opieki nad ojcem ani do kwestii związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki. Organ pierwszej instancji nie brał też pod uwagę okoliczności, że E. M. ma jeszcze córkę – w konsekwencji nie poczynił też ustaleń, czy i ewentualnie, w jakim zakresie może ona przyczyniać się do opieki nad ojcem.

Ustalenia co do powyższych kwestii poczynił jako pierwszy organ odwoławczy, przy czym – co warto podkreślić – organ ten sam dostrzegł istotne braki w materiale dowodowym, gdyż pismem z dnia 28 kwietnia 2022 r. wezwał skarżącego o złożenie dodatkowych wyjaśnień przez udzielenie odpowiedzi na pytania co do: osób wspólnie zamieszkujących i ich włączania się do opieki nad E. M., pomocy żony w prowadzeniu gospodarstwa domowego, aktualnego stanu zdrowia E. M., sprawowania opieki nad E. M. podczas nieobecności skarżącego, możliwości samodzielnego korzystania przez E. M. z toalety i samodzielnego spożywania posiłków i poruszania się, ewentualnych innych osób zobowiązanych do alimentacji wobec E. M., aktywności zawodowej skarżącego przed rezygnacją z zatrudnienia, sposobu opieki na E. M. przed rezygnacją skarżącego z pracy. Pytania te naprowadzają na istotne kwestie, dla wyjaśnienia których nie jest wystarczająca odpowiedź udzielona przez skarżącego ("informacja" z dnia 4 maja 2022 r.) – w ocenie Sądu, powinny one być przedmiotem postępowania dowodowego przed organem pierwszej instancji.

Rozstrzygnięcie sprawy powinno być oparte na aktualnych na dzień orzekania ustaleniach, w szczególności co do stanu zdrowia osoby wymagającej opieki. Na etapie postępowania odwoławczego, w dniu 17 maja 2022 r., do akt przedłożony został dokument (historia choroby) z dnia 13 maja 2022 r., z którego wynika, że stan zdrowia E. M. uległ znacznemu pogorszeniu, w szczególności pogłębiły się zaburzenia chodu i równowagi. Okoliczność ta nie została wzięta pod uwagę przez organ odwoławczy, a może mieć znaczenie w sprawie.

Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności samo przez się nie wyklucza ani nie znosi powinności badania – w kontekście przesłanki związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki – jaki jest zakres czynności opiekuńczych faktycznie wykonywanych przez wnioskodawcę i czy w okolicznościach danej sprawy rzeczywiście wyklucza on podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zanegowanie wspomnianego związku może się zasadzać w szczególności na wykazaniu, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne sprawuje opiekę nad osoba niepełnosprawną tylko częściowo, tj. wespół z innymi osobami. Jednak poczynione w niniejszej sprawie dotychczas ustalenia na to w sposób jednoznaczny nie wskazują.

W ocenie Sądu, nie jest też dostatecznie wyjaśniona kwestia możliwości udziału w opiece nad E. M. jego córki – przy czym jest to kwestia istotna w tym sensie, że przyznanie wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego jest uwarunkowane wykazaniem, iż udział ten – ani w postaci osobistych starań, ani w postaci partycypacji finansowej – nie jest możliwy z przyczyn w pełni obiektywnych (do takich przyczyn nie należy zamieszkiwanie w innej miejscowości; stan zdrowia może zaś być uznany za taką przyczynę, o ile jest wykazany stosownym orzeczeniem). Zgodnie bowiem z art. 135 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Zgodnie z art. 140 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. "Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to – ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie" (wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1104/22, CBOSA). Należy przy tym zaznaczyć, że – wbrew stanowisku zaprezentowanemu w skardze – zasadniczo to skarżący jako wnioskodawca powinien wyczerpująco przedstawić i ewentualnie wykazać okoliczności wskazujące na obiektywny brak możliwości udziału córki E. M. w opiece nad ojcem.

Ustalenia organu odwoławczego co do braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem oraz co do tego, że opieka świadczona przez E. M. nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych – zostały zatem poczynione przedwcześnie. Stan faktyczny nie został ustalony wyczerpująco, wobec czego doszło do naruszenia art. 7, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Zarzuty skargi Sąd uznał za zasadne tylko w zakresie, w jakim korelują z niniejszym uzasadnieniem.

Ponownie rozpatrując sprawę, uzupełniwszy w miarę potrzeby materiał dowodowy, organ rozważy kwestię spełnienia przez skarżącego przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwzględnieniem oceny prawnej sformułowanej w niniejszym wyroku oraz wynikających z niej wskazań co do dalszego postępowania.

Ponieważ, jak wynika z dokumentacji przedłożonej na etapie postępowania odwoławczego, stan faktyczny w niniejszej sprawie ulega zmianom (dotyczy to stanu zdrowia osoby wymagającej opieki i tym samym zakresu wymaganych czynności opiekuńczych), zaznaczyć należy, że potencjalnie może to mieć wpływ na określenie daty początkowej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jeżeli organ ustali, że skarżący spełniał przesłanki przyznania wspomnianego prawa już w momencie złożenia wniosku, określi tę datę zgodnie z regułą sformułowaną w art. 24 ust. 2 ustawy; z kolei w przypadku ustalenia, że skarżący spełnił odnośne przesłanki dopiero wskutek następczej zmiany stanu faktycznego, data tej zmiany powinna być datą początkową przyznawanego prawa. Podkreślić przy tym trzeba, że kwestia ta będzie mieć znaczenie wyłącznie w razie stwierdzenia podstaw do wydania decyzji pozytywnej, których niniejszy wyrok nie przesądza.

Z tych przyczyn Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w pkt I sentencji wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł w pkt II sentencji wyroku na podstawie art. 200 i 205 p.p.s.a.