Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 847/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-11-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a, pkt 5
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Hyla, Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Sudoł, Sędzia WSA Janina Guść (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 listopada 2021 r. sprawy ze skargi H. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia 16 grudnia 2020 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej H. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia 16 grudnia 2020 r. odmówił H. S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad ojcem – J. R. w okresie od dnia 1 lutego 2020 r. do dnia 31 sierpnia 2021 r.

W podstawie prawnej rozstrzygnięcia powołano art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j: Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.), dalej powoływanej jako "k.p.a.", art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b i ust. 5, art. 20 ust. 3, art. 24 ust. 2a i 4, art. 26 ust. 1 i ust. 2, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm.) – dalej powoływanej jako "ustawa" lub "u.ś.r.", oraz art. 128, art. 129, art. 130 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j.: Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

W uzasadnieniu organ wskazał, że w dniu 18 lutego 2020 r. wpłynął wniosek H. S. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem J. R. Decyzją z dnia 28 maja 2020 r. stronie odmówiono przyznania prawa do świadczenia, jednak po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i sprawa wróciła do ponownego rozpatrzenia.

W toku ponownego rozpoznania sprawy organ ustalił, że J. R. pozostaje w związku małżeńskim z K. R., która jest zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności. Żona jest osobą schorowaną, ale nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Ze zgromadzonych dokumentów wynika, że małżonkowie przebywają w nieformalnej separacji małżeńskiej, utrzymują ze sobą sporadyczne kontakty.

Ojciec strony legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 28 sierpnia 2018 r. zaliczającym go do znacznego stopnia niepełnosprawności do końca sierpnia 2021 r., przy czym ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 20 lipca 2018 r., natomiast nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Zatem niepełnosprawność nie powstała przed ukończeniem przez niego 18 roku życia, ani w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W momencie zaliczenia do znacznego stopnia niepełnosprawności, J. R. miał ukończone 76 lata.

Organ wspomniał, że decyzją z dnia 12 listopada 2019 r. stronie przyznano prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad ojcem do dnia 31 października 2020 r.

W okolicznościach sprawy organ uznał, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz zaistniała przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r., gdyż strona ma przyznane prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Dalej organ wskazał, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia wyłącznie opieka, która na tyle absorbuje osobę opiekuna, że wyklucza podjęcie przez niego jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W szczególności opieka taka winna być rzeczywista, stała, długotrwała i codzienna. Istotne jest, aby zaniechanie podjęcia pracy lub rezygnacja z pracy zarobkowej wymuszała konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Świadczenie pielęgnacyjne ma w ten sposób zrekompensować utratę uzyskiwanego lub potencjalnego dochodu osobie, która podejmuje się opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania.

Organ ustalił, że strona w przeszłości podejmowała zatrudnienie, ostatnio była zatrudniona w 2017 r. na terenie Niemiec. J. R. nie jest osobą leżącą, nie porusza się samodzielnie, nie je samodzielnie, jak również nie jest samodzielnie zadbać o swoją higienę, a strona opiekę nad ojcem sprawuje codziennie, średnio 12 godzin. Oboje mieszkają w tym samym domu. Pracownik socjalny przeprowadzający wywiad środowiskowy odnotował, że ojciec strony ma problemy z poruszaniem się, chodzi przy balkoniku, od niedawna jest pampersowany. Ma częste zaniki pamięci, chorobę Alzhaimera. Jego małżonka mieszka oddzielnie, sporadycznie go odwiedza. Z ustaleń pracownika socjalnego wynika, że strona sprawuje stałą opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, co uniemożliwia jej zatrudnienie.

Strona odwołała się od decyzji organu pierwszej instancji podnosząc, że przy wykładni art. art. 17 ust. 1b ustawy organ nie uwzględnił skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, oraz dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy poprzez przyjęcie, ze okoliczność pobierania przez opiekuna specjalnego zasiłku dla opiekuna stanowi negatywną przesłankę do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 14 lipca 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że organ pierwszej instancji przesłał odpis skróconego aktu zgonu K. R., z którego wynika, że zmarła ona w dniu 30 kwietnia 2021 r.

Organ odwoławczy zlecił organowi pierwszej instancji przeprowadzenie dodatkowego postępowania wyjaśniającego poprzez ustalenie: przebiegu aktywności zawodowej, a także wykształcenia i kwalifikacji zawodowych strony, aktualnego harmonogramu dnia osoby sprawującej opiekę i szczegółowego zakresu opieki i czynności dokonywanych przez stronę w związku z opieką nad ojcem, czy opieka sprawowana nad ojcem jest opieką całodobową, a jeżeli nie to kto i w jakim zakresie czasowym sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną w czasie, w którym opieka ta nie jest sprawowana osobiście przez stronę oraz w jakim stopniu osoba potrzebująca opieki jest samodzielna.

W wykonaniu wezwania Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w T. przekazał do Kolegium wywiad środowiskowy z dnia 9 czerwca 2021 r. oraz oświadczenie strony o stanie zdrowia ojca i wykonywanych przy nim czynnościach.

W pierwszej kolejności organ odwoławczy zwrócił uwagę, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca wart. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej (art. 23 k.r.o). Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Organ odwoławczy uznał, że okoliczność braku wspólnego zamieszkiwania J. R. z małżonką i niesprawowania przez nią faktycznej opieki nad mężem nie zniosła obowiązków określonych w art. 23 k.r.o.

Organ odwoławczy stwierdził, że w sprawie zaistniała negatywna przesłanka do przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. za okres od dnia złożenia wniosku do dnia śmierci K. R.

W sprawie konieczne stało się rozważenie, czy stronie może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r. w związku z opieką nad ojcem - od dnia 4 kwietnia 2021 r., tj. od dnia następującego po śmierci jego małżonki.

Organ odwoławczy zaznaczył, że główną przesłanką wskazaną w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest istnienie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki, a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osoby sprawującej opiekę, bądź jej niepodejmowanie w tymże celu. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym. gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki i nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Zdaniem organu odwoławczego, w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej H. S., a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Z dokonanych w toku postępowania ustaleń nie wynika, by rozmiar i zakres opieki sprawowanej nad ojcem wymuszał na stronie niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W szczególności jej ojciec nie jest osobą obłożnie chorą i stale leżącą, porusza się przy asyście balkonika po mieszkaniu, potrzebuje jedynie wsparcia osoby drugiej poza domem; nie jest też niesprawny ruchowo w górnej części ciała, może samodzielnie siedzieć, nie wymaga karmienia, pojenia, jest świadomy, samodzielnie spożywa przygotowane posiłki. Czynności opiekuńcze związane z osobą niepełnosprawną wykonywane przez córkę regularnie to pomoc przy kąpieli 1 raz w tygodniu); mycie włosów (1 raz w tygodniu); strzyżenie/golenie (1 raz w miesiącu); prowadzenie do toalety - w razie potrzeby; pomoc w wymianie pieluchomajtek (2 razy dziennie); pomoc w ubieraniu/rozbieraniu (2 razy dziennie); mierzenie ciśnienia i poziomu cukru we krwi (1 raz dziennie); przygotowywanie posiłków (3 razy dziennie); umawianie wizyt lekarskich i uczestniczenie w nich (2 razy w miesiącu), asystowanie przy spacerach i ćwiczeniach rehabilitacyjnych). Organ wskazał, że takie czynności jak przygotowywanie posiłków, dawkowanie leków, pomoc przy kąpieli, czy także umawianie i towarzyszenie ojcu podczas wizyt lekarskich nie mogą być uznane za czynności wymagające pełnej dyspozycyjności strony. Czynności te mogą być wykonane z pewnym wyprzedzeniem czasowym lub też stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego. Organ stwierdził, że z okoliczności sprawy nie wynika, by ojciec wnioskodawczyni wymagał całodziennej obecności czy też nadzoru z jej strony. Ustalony zakres pomocy, jakiej strona udziela ojcu nie wykracza poza przeciętne ramy pomocy świadczonej przez dzieci na rzecz rodziców w wieku starszym i obiektywnie nie wykluczałoby to możliwości podjęcia przez nią pracy zarobkowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Organ odwoławczy dodał, że praca w zawodzie krawcowej, w który strona posiada kwalifikacje, może odbywać się bez konieczności opuszczania miejsca zamieszkania ojca, a także w nienormowanym czasie pracy, np. w czasie odpoczynku osoby wymagającej opieki.

H. S., reprezentowana przez pełnomocnika, zaskarżyła decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wnosząc o jej uchylenie, jak również o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji. Ponadto wniosła o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. poprzez uznanie, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, eliminuje inne osoby bliskie w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego podczas, gdy przepis ten nie eliminuje takich osób,

2. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie decyzji, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez wnioskodawcę,

3. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 oraz art. 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę materiału dowodowego i niezasadne uznanie, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, nie eliminuje innych osób bliskich w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok WSA w Białymstoku z dnia 26 listopada 2019 r. o sygn. akt II SA/Bk 649/19). Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy obowiązany do sprawowania opieki współmałżonek, ze względu na stan zdrowia czy wiek, sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Dokładnie taka sytuacja występuje w niniejszej sprawie, ponieważ żona osoby niepełnosprawnej obiektywnie nie mogła wypełniać obowiązków związanych z opieką nad mężem.

Zdaniem skarżącej, organ odwoławczy w żaden sposób nie uzupełnił postępowania wyjaśniającego, a uzasadnienie rozstrzygnięcia jest lakoniczne. Organ formułując zawarte w zaskarżonej decyzji tezy nie wziął pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez skarżącą w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał nadto pobieżnej oceny oświadczenia skarżącej co do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Wskazane dokumenty w wystarczający sposób potwierdzają, że ojciec skarżącej potrzebuje codziennej, stałej opieki.

Skarżąca wskazała, że wykładni normy art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wyrażonej sformułowaniem "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności" należy dokonywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań. Celem tej regulacji jest natomiast udzielenie przez państwo pomocy osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Świadczenie pielęgnacyjne ma tym samym zrekompensować jej utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjalnego dochodu.

Skarżąca wskazała, że rezygnacja z zatrudnienia obejmuje również jego niepodejmowanie, tym bardziej, że przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r., enumeratywnie wymieniający katalog podmiotów sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, nie obejmuje osób bezrobotnych, zaś art. 17 ust. 6 u.ś.r. wprost stanowi, że zarejestrowanie w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego. Wobec tego za osobę nie podejmującą zatrudnienia lub pracy zarobkowej lub rezygnującą z zatrudnienia lub pracy zarobkowej należy również uznać osobę bezrobotną, która nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na sytuację na rynku pracy. Jeśli zatem osoba taka rezygnuje z dalszego poszukiwania pracy (gotowości do podjęcia zatrudnienia) i ma to bezpośredni związek przyczynowy z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, to nie ma przeszkód do przyjęcia, że określona w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie występuje.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j.: Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

W myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), powoływanej dalej w skrócie jako "p.p.s.a.", uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3).

Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych zawiera w art. 17 także katalog przesłanek negatywnych, których wystąpienie wyłącza możliwość przyznania świadczenia nawet w przypadku ustalenia, że strona spełnia przesłanki pozytywne przyznania świadczenia, to jest rzeczywiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną i z tego powodu nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje zatem jeżeli w sprawie zostanie ustalone wystąpienie choć jednej z przedstawionych poniżej okoliczności:

- osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy);

- osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy);

- osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy);

- osoba wymagająca opieki została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy);

- na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury (art. 17 ust. 5 pkt 3 ustawy);

- na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (art. 17 ust. 5 pkt 5 ustawy);

- na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej (art. 17 ust. 6 ustawy).

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 14 lipca 2021 r., która utrzymała w mocy decyzję organu pierwszej instancji o odmowie H. S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad ojcem.

Z dokonanych prze organy ustaleń wynika, że J. R. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 28 sierpnia 2018 r., zaliczającym go do znacznego stopnia niepełnosprawności do końca sierpnia 2021 r. Ustalony tam stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 20 lipca 2018 r., natomiast nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. W punkcie 7 wskazań orzeczenie stwierdza, że ojciec skarżącej wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Podstawą odmowy świadczenia przez organ pierwszej instancji były przesłanki z art. 17 ust. 1, ust. 1b oraz ust. 5 pkt 5 u.ś.r.

Natomiast organ odwoławczy wskazał na zaistnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. czyli brak związku przyczynowego między sprawowaną przez skarżącą opieką nad ojcem a brakiem możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia oraz zaistnienie przesłanki z art. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. (do chwili śmierci małżonki J. R. w dniu 3 kwietnia 2021 r.) gdyż małżonka osoby niepełnosprawnej nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Na wstępie należy zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2. sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Kwestia wieku w jakim powstała niepełnosprawność ojca skarżącej nie mogła zatem być podstawą do odmowy przyznania świadczenia. Organ odwoławczy prawidłowo wskazał na ten fakt.

Zasadniczą przyczyną odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przez organ odwoławczy był brak związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną opieką a niemożnością podjęcia zatrudnienia przez skarżącą. Organ stanął na stanowisku, że jakkolwiek opieka skarżącej nad ojcem jest sprawowana w sposób prawidłowy, to zakres czynności opiekuńczych wykonywanych w ramach opieki pozwala skarżącej na podjęcie zatrudnienia. Organ podkreślił, że ojciec skarżącej nie jest osobą leżącą, sam spożywa posiłki, skarżąca nie sprawuje nad ojcem opieki stałej i długotrwałej w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych i w realiach sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osoby sprawującej opiekę. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że skarżąca jest z zawodu krawcową i może pracować w domu.

W ocenie Sądu ocena taka nie znajduje uzasadnienia w okolicznościach sprawy.

Z art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 sierpnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1124/1). Sąd podziela stanowisko, że omawiane świadczenie nie jest przyznawane za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, który uniemożliwia mu ona wykonywanie pracy zarobkowej. Musi on wykazać, że rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z tym, że sprawuje stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną oraz, że zakres sprawowanej opieki wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia.

Podkreślić należy, że warunku "stałej" opieki, nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z 9 grudnia 2019 r. sygn. akt III SA/Kr 1164/19). W opiece takiej chodzi o zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z 3 lipca 2019 r. sygn. akt II SA/Rz 535/19). W zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługa chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może – co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania w środowisku. Taki zakres opieki wynika nie tylko z zasad doświadczenia życiowego ale także normy § 29 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (t.j.: Dz. U. z 2021 r. poz. 857).

Obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu było ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Do oceny w tym zakresie konieczne było ustalenie, czy skarżąca w celu sprawowania opieki zrezygnowała z zatrudnienia bądź go nie podejmuje, a jeżeli tak ustalenie, czy co do zasady, wymiar faktycznie sprawowanej przez skarżącą opieki wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r. poz. 573) w związku z art. 3 pkt. 21 lit. a u.ś.r. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Pojęcie niezdolności do samodzielnej egzystencji należy zaś odnieść do osób, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych).

Z wywiadu środowiskowego i zgromadzonej dokumentacji medycznej wynika, że J. R. ur. 1 lutego 1942 r. jest po 3 udarach, choruje na cukrzycę, nadciśnienie, ma problemy z trzymaniem moczu i kału, ma problemy z poruszaniem się, chodzi o balkoniku, jest pampersowany. Cierpi on na chorobę Alzhaimera i zespół Hakima. Wymaga codziennej opieki, jednak nie jest osobą leżąca, stara się poruszać przy pomocy drugiej osoby. Ojciec skarżącej stara się spożywać posiłki samodzielnie, jednakże często pomaga mu córka. Skarżąca mieszka z ojcem (zajmuje piętro domu) a deklarowane przez nią czynności to między innymi kąpiele, mycie, strzyżenie, golenie, wymiana pieluchomajtek (2 razy dziennie), mierzenie ciśnienia, podawanie posiłków (codziennie), mierzenie poziomu cukru, umawianie wizyt lekarskich, podawanie lekarstw, sprzątanie, przygotowanie posiłków, robienie zakupów, towarzyszenie na spacerze w ogrodzie, uczestniczenie w rehabilitacji (dowóz). W niewielkim stopniu skarżącej pomaga córka, w przypadku gdy skarżąca robi zakupy lub załatwia sprawy poza miejscem zamieszkania.

Fakt sprawowania opieki nad ojcem oraz zakres czynności wykonywanych przez skarżącą w trakcie opieki potwierdzają dwa wywiady środowiskowe z dnia 20 lutego 2020 r. oraz 9 czerwca 2021 r. We wnioskach z wywiadu z dnia 9 czerwca 2021 r. pracownik socjalny stwierdził, że skarżąca nie jest w stanie podjąć zatrudnienia z uwagi na konieczność opieki nad ojcem.

Okoliczność, że ojciec skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej opieki drugiej osoby została stwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ - Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. Organ mimo takiej treści orzeczenia może, co do zasady, dokonać odmiennej oceny w tym zakresie. Ocena ta musi być jednak oparta na zebranych w sprawie dowodach i przekonywująco uzasadniona.

W niniejszej sprawie zakres schorzeń na jakie cierpi osoba pozostająca pod opieką jest znaczny. Istotna niepełnosprawność fizyczna oraz niepełnosprawność psychiczna - zaniki pamięci związane z chorobą Alzheimera powodują, że wymaga on stałej opieki innej osoby w codziennym funkcjonowaniu. Skarżąca wykonuje szereg czynności związanych z opieką i pomocą dla ojca, czynności te wykonuje stale, codziennie i zajmują jej one znaczną część doby.

Sąd stwierdził, że ustalony stan faktyczny nie daje podstaw do oceny, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nie jest znaczny i umożliwia podjęcie przez nią zatrudnienia. Oceny tej nie zmienia fakt, że skarżąca jest z zawodu krawcową. Ilość i czas trwania czynności opiekuńczych wyklucza bowiem podjęcie przez skarżącą zatrudnienia.

W sprawie konieczne było także odniesienie się do pozostałych przesłanek odmowy przyznania świadczenia, wskazanych w decyzjach organów obu instancji. Podstawą odmowy przyznania świadczenia był także fakt pobierania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego do dnia 31 października 2020 r., oraz fakt pozostawania ojca skarżącej w związku małżeńskim, w sytuacji gdy jego małżonka nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wskazane kwestie mają znaczenie dla ustalenia okresu w jakim ewentualnie przysługiwać będzie skarżącej świadczenie pielęgnacyjne. Co do zasady bowiem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje od miesiąca złożenia wniosku.

Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna.

Trzeba wskazać, że ustawodawca uregulował sytuację zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego w ustawie, który stanowi, że przypadku zbiegu uprawnień do następujących świadczeń: świadczenia rodzicielskiego, lub świadczenia pielęgnacyjnego, lub specjalnego zasiłku opiekuńczego, lub dodatku do zasiłku rodzinnego, lub zasiłku dla opiekuna - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną.

W orzecznictwie sądów administracyjnych dotyczącym powołanych uregulowań, przyjmuje się, że ustawodawca przewidział w cytowanym przepisie sytuację zbiegu uprawnień, wykluczając możliwość pobierania dwóch świadczeń – świadczenia pielęgnacyjnego i świadczenia wymienionego w art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r.

Przepisy prawa umożliwiają stronie wybór świadczenia i skarżąca jako osoba spełniająca warunki do uzyskania jednocześnie różnych świadczeń, mogła dokonać wyboru i złożyć oświadczenie, że wybiera świadczenie bardziej korzystne. Skarżąca złożyła oświadczenie z dnia 13 lutego 2020 r., że z chwilą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego rezygnuje z przyznanego specjalnego zasiłku opiekuńczego. Oświadczenie to nie mogło wywrzeć skutku w postaci przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Aby przyznanie takiego świadczenia było możliwe konieczna była bowiem uprzednia rezygnacja ze zaświadczania - specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Przyznanie świadczenia w wysokości różnicy obu świadczeń nie jest mozliwie.

Początkowo w wyrokach sądów administracyjnych wyrażano stanowisko, zgodnie z którym art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mającej ustalone prawo do renty lub emerytury (analogicznie specjalnego zasiłku opiekuńczego) nie w całości, ale do wysokości pobieranego świadczenia (por. wyroki NSA z dnia 28 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 757/19, z dnia 8 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 2392/19. WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 20 lutego 2019 r. sygn. akt II SA/Go 833/18, WSA w Krakowie z dnia 11 kwietnia 2019 r. sygn. III SA/Kr 137/19, WSA w Gdańsku z dnia 12 września 2019 r. sygn. akt III SA/Gd 472/19).

Aktualnie od dawna w orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje stanowisko zgodnie z którym, osoba uprawniona powinna dokonać wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno – rentowego (por. wyroki NSA z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 254/20, z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 764/20, z dnia 27 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 2375/19, z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 254/20, z dnia 24 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 650/20 oraz z dnia 24 listopada 2020 r. sygn. akt I OSK 1416/20 wyrok WSA w Poznaniu z dnia 13 stycznia 2020 r. sygn. akt IVSA/Po 824/19, wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 20 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Rz 1265/19).

Analogiczną zasadę należy zastosować w przypadku specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Zdaniem Sądu, nie można domagać się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w wysokość różnicy pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym a otrzymywanym niższym świadczeniem w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego. W systemie świadczeń rodzinnych brak jest normy, która pozwoliłaby rozwiązać sytuację kolizji uprawnień do świadczeń poprzez obniżenie wysokości przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w formie wyrównawczej - tj. w wysokości stanowiącej różnicę między ustawową wysokością świadczenia pielęgnacyjnego a wysokością innego świadczenia wymienionego w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. - naruszałoby treść art. 17 ust. 3 u.ś.r. Przepis ten wysokość świadczenia pielęgnacyjnego określa jednoznacznie kwotowo i nie pozwala na samodzielne określanie jego wysokości przez organ administracji w oparciu o jakiekolwiek przesłanki. W doktrynie wskazuje się, że przyjęcie takiego rozwiązania skutkowałoby wprowadzeniem do porządku prawnego nowego świadczenia, a mianowicie wyrównawczego świadczenia pielęgnacyjnego (por. S. Nitecki, Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w części stanowiącej różnicę pomiędzy uzyskiwaną emeryturą a kwotą tego świadczenia. Glosa krytyczna do wyroku Naczelnego Sąd Administracyjnego z 8 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 2392/19, Samorząd Terytorialny 2020 r., nr 7-8, s. 180 i nast., wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 16 marca 2021 r. sygn. akt II SA/Rz 1383/20).

Skarżąca reprezentowana w toku postępowania administracyjnego przez profesjonalnego pełnomocnika nie złożyła oświadczenia o rezygnacji pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być zatem przyznane za okres pobierania tego zasiłku.

Kolejną kwestią wymagającą rozważenia w niniejszej sprawie była okoliczność pozostawania przez ojca skarżącej do kwietnia 2021 r. w związku małżeńskim. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jak wynika z ustalonego stanu faktycznego małżonka J. R. nie posiadała orzeczenia o niepełnosprawności. Nie mieszkała ona z mężem i skarżącą. Małżonkowie pozostawali w faktycznej separacji i sporadycznie się widywali. Skarżąca wskazywała na zły stan zdrowia matki uniemożliwiający jej opiekę nad mężem. Organ nie dokonał w tym zakresie ustaleń, uznając, że skarżącej przysługiwałoby prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jedynie w sytuacji, gdyby żona J. R. legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W orzecznictwie sądów administracyjnych sformułowano pogląd, że dokonując wykładni normy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy należy uwzględniać nie tylko okoliczność czy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale również okoliczność czy współmałżonek ten z uwagi na stan zdrowia jest zdolny opiekę sprawować. Ograniczenie się wyłącznie do stwierdzenia negatywnej przesłanki jaką jest brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby zobowiązanej do opieki w pierwszej kolejności i odmowa na tej podstawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej w następnej kolejności, w oderwaniu od stanu faktycznego sprawy, może bowiem w niektórych przypadkach prowadzić do skutków sprzecznych z celem ustawy, a mianowicie braku zapewnienia realnej opieki osobie tego wymagającej (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 17 listopada 2021 r. sygn. akt III SA/Rz 1379/21).

Naczelny Sąd Administracyjny dokonując wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 5 pkt 2a u.ś.r. na gruncie stanów faktycznych, w których prawa do świadczenia pielęgnacyjnego domagała się osoba obciążona wobec niepełnosprawnego obowiązkiem alimentacyjnym w dalszej kolejności niż żyjący współmałżonek, który obiektywnie nie był zdolny tego obowiązku wypełnić, wielokrotnie przyznawał pierwszeństwo wykładni celowościowej oraz systemowej, uwzględniającej takie wartości konstytucyjne jak dobro rodziny (art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) i pomoc państwa osobom niepełnosprawnym (art. 69 Konstytucji RP), pomijając sprzeczne z nimi wyniki wykładni literalnej (por. m.in. wyrok NSA z dnia 17 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 722/09; wyrok NSA z dnia 13 lutego 2013 r. sygn. akt I OSK 1526/12; wyrok NSA z dnia 13 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1230/14; wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1113/15; wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2103/20).

Stanowisko to podziela skład orzekający w niniejszej sprawie. Zaznaczyć przy tym należy, że konieczność przyznania pierwszeństwa wynikom wykładni celowościowej i systemowej art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. aktualizuje się wyłącznie w określonym stanie faktycznym sprawy. Następuje to w sytuacji gdy wykładnia językowa, od której rozpoczyna się proces rekonstrukcji normy prawa, daje rezultaty nieakceptowalne na gruncie systemu prawa, pozostające w sprzeczności z nadrzędnymi przepisami konstytucyjnymi (art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji RP), znajdującymi bezpośrednie zastosowanie w razie sprzeczności z nimi norm niższego rzędu (por. wyrok NSA z 14 lipca 2021 r. sygn. akt I OSK 394/21, wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 17 listopada 2021 r. sygn. akt III SA/Rz 1379/21).

Mając powyższe na uwadze, stwierdzić należy że brak ustaleń organów co do realnej możliwości sprawowania przez małżonkę opieki nad niepełnosprawnym mężem, czyni niezasadnym pozbawienie ich córki prawa do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem z tego tylko powodu, że małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Śmierć K. R. w dniu 3 kwietnia 2021 r. może wskazywać na jej zły stan zdrowia i brak możliwości sprawowania opieki nad mężem. W toku ponownego rozpatrzenia sprawy organy winny dokonać ustaleń w tym zakresie.

Biorąc pod uwagę powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz naruszeniem przepisów postępowania art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Rzeczą organu, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, będzie ocena wniosku skarżącej z uwzględnieniem wyrażonego przez Sąd stanowiska, którym organy są związane na podstawie art. 153 p.p.s.a. W szczególności, wobec spełnienia w sprawie przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy, organ zobowiązany będzie do poczynienia ustaleń w kwestii zaistnienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. W zależności od wyników tego postępowania określić od jakiej daty świadczenie pielęgnacyjne powinno skarżącej przysługiwać.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od organu odwoławczego na rzecz skarżącej 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, na które składa się wynagrodzenie reprezentującego skarżącą adwokata ustalone zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.).

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).