Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1045/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2018-11-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 5 pkt 2  lit. a
journal: Dz.U. 2017 poz 1952
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: Art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożenna Blitek Sędziowie WSA Renata Czeluśniak (spr.) WSA Ewa Michna Protokolant sekretarz sądowy Honorata Kuźmicka-Wełna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2018 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji


UZASADNIENIE

Burmistrz Miasta i Gminy decyzją z dnia [...] 2018 r. nr [...], działając na podstawie art. 104 oraz art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2017 r., poz. 1257 z późn. zm.) – dalej k.p.a., art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 11, 20-21, art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 20 ust. 3, art. 24 ust. 2a i ust. 4, art. 26, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1952 z późn. zm.) – dalej u.ś.r.; § 10 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r., w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466), odmówił przyznania A. B. – dalej skarżącej, świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką J. C.

W uzasadnieniu organ wskazał, że wnioskiem z dnia 29 marca 2018 r. A. B. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nad matką J. C., która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 9 lutego 2009 r. wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności na czas nieokreślony. Orzeczenie wskazuje na brak możliwości ustalenia od kiedy istnieje niepełnosprawność, wskazując jedynie na datę ustalenia stopnia niepełnosprawności, tj. 1 kwietnia 2008 r. Do wniosku dołączyła również skrócony odpis aktu małżeństwa wydany w dniu 28 marca 2018 r. potwierdzający istnienie związku małżeńskiego pomiędzy J. C. a B. C. zawartego w dniu 22 czerwca 1963 r. oraz zaświadczenie o zaliczeniu B. C. do drugiej grupy inwalidów.

Burmistrz wyjaśnił, że w dniu 20 kwietnia 2018 r. przeprowadzono również wywiad środowiskowy, z którego wynika, iż wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką J. C. oraz synem M. lat 13. J. C. pozostaje w nieformalnej separacji z mężem B. C., który zamieszkuje w innym domu od ok. 30 lat. Skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia w celu zapewnienia całodobowej opieki matce J. C.

Organ stwierdził, że zobligowany był odmówić skarżącej uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką J. C., ponieważ nie jest możliwym ustalenie daty powstania niepełnosprawności, co stwierdzono w orzeczeniu, a ponadto przemawia za tym fakt pozostawania J. C. w związku małżeńskim z B. C., który legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a nie znacznym stopniu niepełnosprawności, jak wymaga ustawodawca.

W odwołaniu A. B. wskazała, że powyższa decyzja jest dla niej krzywdząca. W jej ocenie organ I instancji pominął wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który uznał, iż warunkowanie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności jest sprzeczne z Konstytucją RP. Skarżąca wskazała, że spełnia wszystkie przesłanki do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego, zrezygnowała z pracy, aby całodobowo opiekować się matką, która posiada znaczny stopień niepełnosprawności. Jak wyjaśniła, rodzice wprawdzie nie mają rozwodu, lecz od ok. 30 lat mieszkają osobno. Ojciec jest również schorowany (II gr.) i sam wymaga stałej opieki, jednak nie chce poddać się specjalistycznemu leczeniu.

Wobec powyższego skarżąca wniosła o uchylenie decyzji w całości i rozstrzygnięcie, co do istoty sprawy, poprzez przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od dnia złożenia wniosku.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 12 lipca 2018 r. nr. [...], na podstawie art. 3 pkt 21 lit. a, art. 17, art. 24 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium wyjaśniło, że przesłankami przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są: sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny legitymującym się m.in. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i niepodejmowanie z tego powodu pracy.

Celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Zarówno osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, jak też osoba opiekująca się innym członkiem rodziny, wobec którego obciążona jest obowiązkiem alimentacyjnym, wypełniają zobowiązanie o charakterze prawnorodzinnym, którego źródłem są przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obydwie te kategorie osób rezygnują, w związku z realizacją tego obowiązku z podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia.

Zdaniem organu, skarżąca znajduje się w kręgu podmiotów uprawnionych do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Zgodnie z orzeczeniem z dnia 9 lutego 2009 r., wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności J. C., ur. [...] 1940 r. zaliczona została do stopnia niepełnosprawności - znacznego na stałe, niepełnosprawność istnieje od - nie można ustalić, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 1 kwietnia 2008 r.

Organ wskazał na treść art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Jak podkreślił, z powyższego wyroku wynika, że ww. przepis w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Kolegium wyjaśniło, że badając akta przedmiotowej sprawy i konfrontując stan faktyczny z przepisami prawa oraz wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego oraz linią orzeczniczą sądów administracyjnych w Polsce, wbrew stanowisku organu I instancji, wydałoby orzeczenie, iż skarżąca spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż zrezygnowała ona z zatrudnienia i nie podejmuje pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, gdyby nie druga z wymaganych ustawowych przesłanek uprawniających organ do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a mianowicie fakt pozostawania J. C. w związku małżeńskim z B. C., który posiada orzeczenie Obwodowej Komisji Lekarskiej ds. Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w K z dnia 25 marca 1993 r. zaliczającego go do drugiej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia, tj. umiarkowanego stopnia niepełnosprawności.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie A. B. wniosła o uchylenie decyzji obu instancji oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że rodzice pozostają w nieformalnej separacji od ponad 30 lat. Matka wymaga całodobowej opieki, ojciec natomiast jest w trackie przekazania dokumentów do Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności, w celu uzyskania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, w pełni podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Na rozprawie skarżąca przedłożyła kserokopię karty informacyjnej leczenia szpitalnego ojca B. C.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. 2018 r., poz. 2107) sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), zwanej dalej "ppsa". Orzekanie - w myśl art. 135 ppsa - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Z istoty bowiem kontroli wynika, że zasadność zaskarżonej decyzji podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie podejmowania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu, czynności, czy bezczynności organu administracji publicznej. Wady skutkujące koniecznością uchylenia decyzji, stwierdzenia jej nieważności bądź wydania decyzji z naruszeniem prawa, przewidziane są w przepisie art. 145 § 1 ppsa. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ppsa Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę na podstawie art. 151 ppsa.

Dokonując kontroli zaskarżonego aktu prawnego, zgodnie z powołanymi wyżej przepisami stwierdzić należy, że skarga jest zasadna.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 lipca 2018 r., utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...] 2018 r., odmawiającą przyznania skarżącej A. B., świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką J. C.

Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji były przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ I instancji za podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przyjął art. 17 ust. 1b oraz ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Organ odwoławczy z kolei stanął na stanowisku, że skarżąca spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż zrezygnowała z zatrudnienia i nie podejmuje pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednakże fakt pozostawania matki skarżącej J. C. w związku małżeńskim z B. C., który posiada orzeczenie Obwodowej Komisji Lekarskiej ds. Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w K, zaliczającego go do drugiej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia, tj. umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, przemawia za odmową przyznania przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie ww. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Sąd stanowisko organu II instancji w kontekście spełnienia przez skarżącą przesłanek z art. 17 ust. 1b aprobuje. Natomiast w odniesieniu do wystąpienia okoliczności o których mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Sąd zobowiązany jest do ustalenia czy wykładnia językowa ww. przepisu została zastosowana przez Kolegium prawidłowo, co sprowadza się do odpowiedzi na pytanie czy wykładnia ta jest wystarczająca i urzeczywistnia normy, zasady i wartości konstytucyjne. Zagadnienie to wymaga przypomnienia istoty świadczenia pielęgnacyjnego i genezy przepisów je statuujących.

I tak, świadczenie pielęgnacyjne stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą, ze względu na swój stan zdrowia, pomocy w wykonywaniu podstawowych czynności życiowych.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Z kolei art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

O ile z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika przede wszystkim katalog podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku wystąpienia przesłanek pozytywnych do jego otrzymania, o tyle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy określa przesłanki negatywne uzyskania tego świadczenia.

Zdaniem Sądu, błędne stanowisko organów wynika z dokonania wyłącznie językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. w oderwaniu od kontekstu systemowego i celowościowego. Z kilkuzdaniowych uzasadnień decyzji organów obydwu instancji wynika w istocie, że organy ograniczyły się jedynie do przytoczenia treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ww. ustawy bez poddania go analizie systemowej i celowościowej. Tymczasem oparcie się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości (art. 2 i 32 Konstytucji).

W pierwszej kolejności należy podkreślić, że w judykaturze wyrażano trafny pogląd, zgodnie z którym nieuprawniona jest taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim (vide m. in. wyroki WSA w Olsztynie z dnia 11 marca 2009 r., II SA/Ol 60/09; z dnia 11 marca 2009 r., II SA/Ol 61/09; z dnia 6 maja 2009 r., II SA/Ol 386/09; wyrok WSA w Krakowie z dnia 22 marca 2010 r., III SA/Kr 1236/09; wyroki NSA w Warszawie dnia 7 grudnia 2009 r., I OSK 722/09; z dnia 7 grudnia 2009 r., I OSK 723/09). Nie znajduje uzasadnienia kwestionowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi, wobec których są zobowiązane do alimentacji, jeśli niepełnosprawni pozostają w związku małżeńskim z osobą faktycznie (z uwagi na stan zdrowia) niezdolną do zapewnienia im niezbędnej opieki, nawet nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne stało się zweryfikowanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wykładnią systemową i celowościową powyższych przepisów. W rozbudowanym, dynamicznym i rozczłonkowanym systemie źródeł prawa administracyjnego potrzeba weryfikowania rezultatów wykładni językowej wykładnią systemową i celowościową nie budzi wątpliwości w doktrynie i orzecznictwie (por. np. wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2009 r., I OSK 722/09, w którym wskazano, że gdy wyniku wykładni językowej nie da się zaakceptować ze względu na konsekwencje o charakterze systemowym, należy się posiłkować tym ostatnim, co oznacza, że granice wykładni językowej nie są bezwzględne i ich przekroczenie jest uzasadnione w sytuacji odwołania się do wartości konstytucyjnych). Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa.

W kontekście powyższego stanowiska należy zauważyć, że brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i powyżej zaprezentowany wynik jego językowej wykładni, pozostają w sprzeczności z intencją, jaka towarzyszyła Trybunałowi Konstytucyjnemu kilkakrotnie wypowiadającemu się na temat prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na osobę pozostającą w związku małżeńskim. W wyniku tych wypowiedzi sporny przepis był kilkakrotnie zmieniany. Początkowo, zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługiwało zasadniczo wyłącznie rodzicom i opiekunom faktycznym dzieci niepełnosprawnych. W wyniku wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. w sprawie P 27/07 zmieniono ten przepis. Trybunał uznał bowiem, że brzmienie art. 17 ust. 1 ustawy w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, narusza zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Zmiana polegała na poszerzeniu kręgu uprawnionych do świadczenia o wszystkie osoby rezygnujące z pracy z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą, wobec której mają obowiązek alimentacyjny. Z uwagi jednak na to, że pozytywne skutki powyższej zmiany ograniczało brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.- w którym jako negatywną przesłankę przyznania tego wsparcia wymieniono pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim - Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawie S 1/10 przedstawił Sejmowi uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych (OTK-A 2010/5/54). W wyniku tego postanowienia ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów dokonano nowelizacji wskazanego przepisu. W obecnym brzmieniu, obowiązującym od dnia 14 października 2011 r., wyklucza on przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, jeśli jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zauważyć należy, że w uzasadnieniu postanowienia w sprawie S 1/10 Trybunał Konstytucyjny polecił rozważenie, czy "nie należy wprost wprowadzić do tej ustawy zasady (...), że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie stanowi negatywnej przesłanki dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy małżonek tej osoby również jest osobą niepełnosprawną, a opiekunami obojga jest ich dziecko". Również w uzasadnieniu postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawie P 38/09 wskazano, że "osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich" (OTK-A 2010/5/53). Z powyższych wypowiedzi Trybunału wynika, że sygnalizując władzy ustawodawczej potrzebę wprowadzenia zmian w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wskazywał, aby w wyniku nowelizacji z kręgu osób uprawnionych do świadczenia nie były wykluczone osoby ubiegające się o świadczenie na niepełnosprawnego małżonka, jeśli jego współmałżonek faktycznie nie jest w stanie takiej opieki sprawować.

Analiza stanowiska Trybunału Konstytucyjnego od pierwszego wyroku dotyczącego konstytucyjności art. 17 u.ś.r. do wskazanego wyżej postanowienia z dnia 1 czerwca 2010 r. wskazuje, że w jego ocenie poszerzenie kręgu uprawnionych do świadczenia przede wszystkim o osoby z rodziny niepełnosprawnego, aby w jak najszerszym zakresie to rodzina (dzieci, współmałżonek) sprawowała nad nim opiekę, pożądane jest tak z uwagi na konstytucyjną zasadę ochrony i poszanowania więzi rodzinnych (art. 71 ust. 1 Konstytucji), jak i z uwagi na mniejsze koszty społeczne takiego rozwiązania.

Wobec powyższego zatem przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest konieczne, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych. Zasadny jest wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd ukształtowany pod wpływem stanowiska Trybunału Konstytucyjnego, że artykułu 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i 32 Konstytucji, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny.

W tym miejscu podkreślić należy, że przesłanka zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r., rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. W istocie bowiem, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą – a jednocześnie mają również obowiązek – sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby gdyby taki związek małżeński nie istniał. Takie rozumienie przepisu oznaczałoby pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim nie znajdującą uzasadnienia w świetle art. 18 Konstytucji RP. Pozostawanie w związku małżeńskim będzie więc stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć niezależnie od faktu legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mieć bowiem należy na względzie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Jest to subsydiarna forma pomocy rodzinie, która samodzielnie podejmuje się zapewnić niezbędną pomoc osobie niepełnosprawnej odciążając w ten sposób Państwo (por. m.in. art. 68 ust. 3 Konstytucji). Aktualne pozostaje w stanie prawnym niniejszej sprawy stanowisko NSA wyrażone w wyroku z dnia 18 lipca 2012 r., I OSK 190/12, zgodnie z którym sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, nie wyłącza podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pozostawanie w związku małżeńskim stanowi natomiast przeszkodę w przyznaniu tego świadczenia wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest w stanie skutecznie tę pomoc świadczyć.

Zgodnie z ugruntowaną jednolitą linią orzeczniczą NSA na tle art. 17 ust. 1 pkt 2 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., ukształtowaną po zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych z dniem 14 października 2011 r. (por. wyroki NSA: z dnia 9 stycznia 2013 r., I OSK 1196/12; z dnia 25 stycznia 2013 r., I OSK 1899/12; z dnia 13 lutego 2013 r., I OSK 1526/12, z dnia 8 maja 2013 r., I OSK 2002/12, z dnia 20 czerwca 2013 r., I OSK 2249/12), przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy powinien być rozumiany w ten sposób, że normuje on przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jej współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Nie można przy tym stracić z pola widzenia okoliczności, że jak wynika z akt sprawy, matka skarżącej J. C. pozostaje od 30 lat w nieformalnej separacji z mężem B. C., a przede wszystkim tego, że mąż matki skarżącej ma 83 lata i jak stwierdzono w szpitalnej karcie informacyjne z dnia 21 listopada 2018 r. ma on problemy z chodzeniem (karta nr 23 akt sądowych). Niewątpliwie powyższa systemowa i celowościowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. wykracza poza językowe brzmienie tego przepisu, jest jednak uzasadniona koniecznością takiego odczytywania norm prawnych, aby ich treść nie pozostawała w sprzeczności z Konstytucją RP. W konsekwencji za nieuprawnioną uznać należy taką wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59 ze zm.) traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim z tego tylko powodu, że małżonek tej osoby nie legitymuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i bez względu na to, czy małżonek tej osoby również takiej opieki wymaga.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy wezmą pod uwagę zaprezentowaną przez Sąd wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i przeprowadzą niezbędne czynności wyjaśniające wynikające wprost z treści niniejszego uzasadnienia.

Z powyższych przyczyn, uznając, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a u.ś.r., na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji wyroku.