Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 744/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-11-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i decyzję II instancji
Powołane przepisy: article: art. 188 w związku z art. 145 par. 1 pkt 1 lit.a i art.193 oraz art. 203 pkt 1
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mirosław Wincenciak Sędziowie sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 18 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 3 lutego 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 1343/20 w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] maja 2020 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. na rzecz M. P. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 3 lutego 2020 r. sygn. akt IV SA/Po 1343/20 oddalił skargę M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z [...] maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

M. P. w dniu [...] marca 2020 r. zwróciła się do Burmistrza O. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, K. P.

Organ decyzją z [...] kwietnia 2020 r. nr [...] odmówił przyznania skarżącej żądanego świadczenia.

Odwołanie od tej decyzji złożyła skarżąca.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją z [...] maja 2020 r. nr [...] utrzymało w mocy ww. decyzję.

W toku postępowania administracyjnego organy ustaliły, że matka skarżącej K .P., orzeczeniem Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudniania nr [...] w Z. z [...] sierpnia 1997 r. nr [...], została zaliczona na trwałe do pierwszej grupy inwalidzkiej z ogólnego stanu zdrowia. U K. P. stwierdzono schorzenia uniemożliwiające zarobkowanie i zaspokojenie potrzeb życiowych. Z rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego [...] marca 2020 r. wynika, że K. P. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, choruje na reumatoidalne zapalenie stawów i porusza się na wózku inwalidzkim. Nie jest też w stanie samodzielnie funkcjonować. Pozostaje w związku małżeńskim z E. P., jednak faktyczną opiekę nad chorą matką sprawuje skarżąca. W związku z obowiązkami opiekuńczymi skarżąca nie podejmuje zatrudnienia i zrezygnowała z pracy zarobkowej.

Organ pierwszej instancji uznał, że M .P. nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki datuje się od [...] lutego 2011 r., czyli później niż do ukończenia przez nią 25 roku życia. W związku z tym, zdaniem organu, nie jest spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1b u.ś.r. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.ś.r."

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. wskazało natomiast, że przepis art. 17 ust. 1 wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014r. sygn. K 38/13 (Dz.U. z 2014 r. poz. 1443), w zakresie, jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W takiej sytuacji wydanie w sprawie orzeczenia w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie znajduje uzasadnienia. Jednak Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że "skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa". Kolegium uznało zatem, że dla określenia treści i skutków sentencji wyroku nie ma znaczenia odwoływanie się do jego uzasadnienia, które nie zastępuje rozstrzygnięcia i nie stanowi jego uzupełniania. Innymi słowy Trybunał nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Niemniej jednak Kolegium stwierdziło, że w sprawie zachodzi negatywna przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., ponieważ K. P. pozostaje w związku małżeńskim z E. P., który jest emerytem i posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne ma na celu częściowe zrekompensowanie uszczerbku w budżecie osoby rezygnującej z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Jest ono przede wszystkim adresowane do osób, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny. Organ odwoławczy, odwołując się do art. 128, art. 139, art. 23 i art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.r.o.", wskazał, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków, w tym obowiązek łożenia na utrzymanie współmałżonka, nakazuje uwzględnianie tych przepisów przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. ustawodawca natomiast sankcjonuje wartość wynikającą z małżeństwa, decydując, że małżeństwo osoby wymagającej opieki pozbawia tytułu do świadczenia pielęgnacyjnego inne osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki, a pozostającej w związku małżeńskim. Osoby pozostające w małżeństwie są zobowiązane do wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra założonej przez zawarcie małżeństwa rodziny. Zadośćuczynienie tej powinności polega m.in. na sprawowaniu osobistej opieki nad współmałżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i dopóki ciężar ten może być realizowany przez drugiego współmałżonka, dopóty inne osoby, zobowiązane względem osoby wymagającej opieki pozostającej w związku małżeńskim, nie mogą nabyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W przepisie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. ustawodawca wskazał zatem, że obowiązek małżonka opieki i pielęgnacji względem współmałżonka legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wyprzedza obowiązek innych osób zobowiązanych do alimentacji względem niego, chyba że małżonek nie jest w stanie zrealizować obowiązku opieki i pielęgnacji, ponieważ sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co oznacza, że sam wymaga pomocy i opieki osób trzecich.

Na powyższą decyzję M .P. wniosła skargę, którą Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu powołanym na wstępie wyrokiem oddalił. Sąd podzielił stanowisko Kolegium, zgodnie z którym w sytuacji pozostawania osoby podlegającej opiece w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, nawet jeśli faktycznie – w miejsce tego współmałżonka – sprawuje ona opiekę nad osobą niepełnosprawną, rezygnując tym samym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Sąd wskazał, że stanowisko to odpowiada literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z art. 23 K.r.o. wynika, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są ww. rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. W sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Brak jest więc podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawną matkę, gdy matka pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Powyższe, jak wskazał Sąd wojewódzki, koresponduje z wyrażoną w Konstytucji RP zasadą pomocniczości. Instytucja świadczeń rodzinnych, a w szczególności świadczenie pielęgnacyjne, osadzona jest w ramach konstytucyjnych. Zasada pomocniczości, wspomniana wyraźnie we wstępie do Konstytucji RP, stanowić ma, oprócz poszanowania wolności i sprawiedliwości, współdziałania władz oraz dialogu społecznego, jeden z fundamentów obowiązującej regulacji konstytucyjnej i służyć ma umacnianiu uprawnień obywateli i ich wspólnot. Zakłada ona, że to jednostki powinny, w pierwszej kolejności, podjąć wszelkie możliwe działania zmierzające do zabezpieczenia własnych potrzeb życiowych czy interesów. Wsparcie przyznawane jednostce powinno dotyczyć sytuacji, w których nie jest ona w stanie samodzielnie zadbać o swoje sprawy oraz podjąć działań zmierzających do poprawy sytuacji życiowej.

Sąd nie podzielił przy tym stanowiska skarżącej, jak i tej linii orzecznictwa sądów administracyjnych, zgodnie z którą pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę negatywną przy ustalaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy współmałżonek nie jest w stanie tej opieki sprawować, nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie – w zastępstwie współmałżonka niemającego takiej możliwości – osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Taka interpretacja przepisów art. 17 ust. 1 i 1a w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie znajduje uzasadnienia prawnego, ponieważ brzmienie negatywnej przesłanki wykluczającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest jasne i odpowiada zarówno kodeksowej hierarchii obowiązku alimentacyjnego ciążącego w pierwszej kolejności wzajemnie na małżonkach, w dalszej na krewnych, jak i konstytucyjnej zasadzie pomocniczości.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła M. P., zaskarżając go w całości i na podstawie art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", zarzuciła Sądowi pierwszej instancji:

1. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 3 § 1, art. 134 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 P.p.s.a., polegające na tym, że Sąd pierwszej instancji, będąc zobowiązany do orzekania w granicach danej sprawy, w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej, nie zastosował środka określonego w ustawie, polegającego na uchyleniu zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. i poprzedzającej ją decyzji Burmistrza O., w sytuacji gdy zaskarżona decyzja, a także decyzja organu pierwszej instancji, obarczone były wadą polegającą na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, zwłaszcza ustalenia czy E. P. ma obiektywną możliwość sprawowania opieki nad żoną, a w konsekwencji, czy strona należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem niepełnosprawnej matki;

2. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że pozostawanie matki skarżącej w związku małżeńskim stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zgodnie z literalną brzmieniem przedmiotowego przepisu, w sytuacji gdy wykładnia celowościowa i funkcjonalna ww. przepisu przy uwzględnieniu okoliczności, z których obiektywnie wynika, że małżonek osoby wymagającej opieki, choć nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest w stanie sprawować tej opieki z uwagi na wiek i stan zdrowia, to organ administracji ma obowiązek uwzględnić wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innej osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem wymagającego opieki.

Na podstawie przywołanych zarzutów, skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz o zasądzenie od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych. Skarżąca kasacyjnie zrzekła się też przeprowadzenia rozprawy w sprawie.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie podać należy, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 P.p.s.a, ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.

Skarga kasacyjna jest zasadna.

Postępowanie kasacyjne oparte jest na zasadzie związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej i podstawami zaskarżenia wskazanymi w tej skardze. Zakres sądowej kontroli instancyjnej jest zatem określony i ograniczony wskazanymi w skardze kasacyjnej przyczynami wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego. Jedynie w przypadku, gdyby zachodziły przesłanki powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie nie stwierdzono jednak takich przesłanek.

Wskazane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania w sposób bezpośredni wiążą się z zarzutem naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, stąd ocena przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do istoty problemu w niniejszej sprawie, tj. do poprawności dokonanej przez Sąd pierwszej instancji wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i opartego na jej podstawie wniosku, że z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego należy wykluczyć dziecko osoby wymagającej stałej opieki w związku z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, jeżeli opieki takiej nie może sprawować współmałżonek tej osoby.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a lit. a u.ś.r. zaprezentowanej w zaskarżonym wyroku. Błędne było bowiem stanowisko organu odwoławczego zaakceptowane przez Sąd pierwszej instancji oparte wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w oderwaniu od kontekstu systemowego i celowościowego. Tymczasem oparcie się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji RP). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę - nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby choć jedno z małżonków posiadało ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności.

Skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne stało się zweryfikowanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. przy pomocy wykładni systemowej i celowościowej. Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi bowiem przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa.

Przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest w ocenie orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego konieczne w wyżej wskazanym kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych. Zasadny jest wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd ukształtowany pod wpływem stanowiska Trybunału Konstytucyjnego, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i art. 32 Konstytucji, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny.

Uwzględniając powyższe uwagi przy rekonstrukcji normy prawnej będącej materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia należy dojść do przekonania, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tego świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tę - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Tak przyjmuje przeważająca linia orzecznicza m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 grudnia 2009 r., sygn. I OSK 722/09 i sygn. I OSK 723/09, 18 lipca 2012 r., sygn. I OSK 190/12, 9 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 1196/12, 23 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 1899/12, 13 lutego 2013 r., I OSK 1526/12, 18 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1200/14, 6 listopada 2014 r., sygn. I OSK 251/14, 20 września 2013 r. , I OSK 46/13, 13 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1230/14, 11 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1113/15, 25 stycznia 2021 r., sygn. I OSK 2103/20 (www.orzecznia.nsa.gov.pl, także pozostałe orzeczenia sądów administracyjnych powołane w uzasadnieniu). Z powyższym stanowiskiem skład orzekający w niniejszej sprawie zgadził się.

W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jej współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Naczelny Sąd Administracyjny podziela tym samym stanowisko wyrażone w powołanych powyżej wyrokach NSA z 13 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1230/14 oraz 11 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1113/15, że niemożność sprawowania opieki nad współmałżonkiem może być wykazana również innymi dowodami dopuszczonymi w postępowaniu administracyjnym.

W świetle powyższego należało uznać za zasadne stanowisko skargi kasacyjnej sprowadzające się do wytknięcia Sądowi pierwszej instancji i organowi odwoławczemu wadliwej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., a wykładnię tego przepisu dokonaną przez autora skargi kasacyjnej należało uznać za prawidłową.

Nie są natomiast trafne zarzuty naruszenia przepisów postępowania art. 3 § 1, art. 134 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 P.p.s.a. Niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, zwłaszcza ustalenia czy E. P. ma obiektywną możliwość sprawowania opieki nad żoną, a w konsekwencji, czy strona należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem niepełnosprawnej matki, stanowiło konsekwencję zaprezentowanej w zaskarżonym wyroku wykładni przepisów u.ś.r. o świadczeniu pielęgnacyjnym.

Odnosząc się zaś szczegółowo do zarzutów naruszenia powyższych przepisów postępowania wskazać trzeba w kwestii naruszenia art. 3 § 1 P.p.s.a., że przepis ten mógłby być naruszony tylko wtedy, gdyby skarga w ogóle nie została przez Sąd pierwszej instancji rozpoznana. Taka sytuacja nie miała jednak miejsca w niniejszej sprawie. Ponadto art. 3 § 1 P.p.s.a. zawierają normę o charakterze ustrojowym. Przesłanka wskazująca na naruszenie tego przepisu mogłaby wystąpić, gdyby Sąd pierwszej instancji odmówił rozpoznania skargi, mimo wniesienia jej z zachowaniem przepisów prawa, nie przeprowadził kontroli zaskarżonego aktu administracyjnego lub dokonał tej kontroli według kryteriów innych niż zgodność z prawem lub zastosował środek nieprzewidziany w ustawie. Również i takie okoliczności w niniejszej sprawie nie wystąpiły.

Kolejno w skardze podniesiono zarzut naruszenia art. 134 § 1 P.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie granicami skargi oznacza, że sąd ma prawo, a jednocześnie i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji nawet wówczas, gdy w skardze dany zarzut nie został podniesiony. Nie jest przy tym skrępowany sposobem sformułowania skargi, użytymi argumentami, a także zgłoszonymi wnioskami, zarzutami i żądaniami (vide: wyrok NSA z 27 lipca 2004 r. sygn. akt OSK 628/04). Dla skuteczności zarzutu skargi kasacyjnej opartego na tym przepisie należy wykazać, że Sąd pierwszej instancji rozpoznając skargę dokonał oceny pod względem zgodności z prawem innej sprawy (w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym) lub z przekroczeniem granic danej sprawy, gdy sąd ten powinien był wyjść poza granice zakreślone zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, a tego nie uczynił, i że owo zaniechanie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (por. wyrok NSA z 21 stycznia 2014 r. sygn. akt II GSK 1560/12), ale również wtedy, gdy strona w postępowaniu sądowym wskazywała na istotne dla sprawy uchybienia popełnione na etapie postępowania administracyjnego bądź powołała w postępowaniu sądowym dowody, które zostały przez sąd pominięte, względnie, gdy w postępowaniu administracyjnym popełniono uchybienia na tyle istotne, a przy tym oczywiste, że bez względu na treść zarzutów sąd nie powinien był przechodzić nad nimi do porządku (vide: wyrok NSA z 11 września 2012 r. sygn. akt I OSK 1234/12; wyrok NSA z 28 lutego 2012 r. sygn. akt II OSK 2395/10). Na żadną z tych okoliczności nie powołano się stawiając zarzut naruszenia art. 134 § 1 P.p.s.a. Nie można zatem potwierdzić jego zasadności.

Również zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. nie mógł być skuteczny. W orzecznictwie NSA wielokrotnie zwracano uwagę, że przepis art. 145 § 1 P.p.s.a. nie może stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej. Zawiera on wskazanie, jakie rozstrzygnięcie podejmuje sąd administracyjny w przypadku uwzględnienia skargi ze względu na stwierdzone inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podobnie art. 151 P.p.s.a. wskazuje, jakie rozstrzygnięcie podejmuje sąd administracyjny w przypadku, gdy skarga nie jest uwzględniona. Unormowania te są przepisami kompetencyjnymi - dającymi sądowi administracyjnemu kompetencje do podejmowania przewidzianych prawem rozstrzygnięć oraz "wynikowymi" - mówiącymi o tym, jaki może być wynik sprawy. Ich naruszenie jest zawsze następstwem uchybienia innym normom prawnym, a zatem wymienione w analizowanym zarzucie przepisy nie mogą być samoistną podstawą skargi kasacyjnej (por. np. wyroki NSA z 11 października 2018 r., I OSK 2674/16, 26 września 2018 r., II OSK 104/18, 12 stycznia 2017 r., II OSK 970/15; 4 marca 2014 r., II OSK 2387/12; 9 czerwca 2016 r., I OSK 2054/14).

Nie jest także trafny zarzut naruszenia 135 P.p.s.a. Przepis ten przyznaje określone uprawnienie orzecznicze sądowi administracyjnemu. Nie stwarza jednak wnoszącemu skargę podstaw do żądania, aby sąd zakresem orzekania objął akty wydane we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, innych niż zaskarżony akt. Tak więc to do sądu należy ocena, czy w danej sprawie przepis ten należy zastosować gdyż jest to niezbędne do końcowego załatwienia sprawy. Poza tym, co istotniejsze powołany przepis art. 135 P.p.s.a. ma zastosowanie gdy Sąd stosując przewidziane ustawą środki w stosunku do zaskarżonego aktu, dostrzeże możliwość końcowego załatwienia sprawy przez wzruszenie także innych aktów wydanych w granicach sprawy. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca, ponieważ Sąd pierwszej instancji nie wzruszył zaskarżonego aktu. Zatem nie mógł stosować wymienionego przepisu.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga kasacyjna ma usprawiedliwioną podstawę naruszenia prawa materialnego i w związku z tym, na podstawie art. 188 P.p.s.a. oraz w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 193 P.p.s.a., należało uchylić zaskarżony wyrok i decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z [...] maja 2020 r. nr [...]. Konieczne będzie bowiem wyjaśnienie przez organ odwoławczy wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, zwłaszcza ustalenia czy E. P. ma obiektywną możliwość sprawowania opieki nad żoną, a w konsekwencji, czy strona należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem niepełnosprawnej matki.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 P.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U z 2015 r. poz. 1800 ze zm.).