Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 1081/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2020-03-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 104 ust. 1, 3, 4
journal: Dz.U. 2019 poz 1507
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - teskt jedn.

SENTENCJA

Dnia 10 marca 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia NSA Janina Kosowska (spr.) Sędziowie sędzia WSA Tadeusz Lipiński sędzia WSA Katarzyna Matczak Protokolant specjalista Wojciech Grabowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 marca 2020 roku sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w E. z dnia ... nr ... w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku celowego oraz jego zwrotu - uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

W dniu 19 grudnia 2019 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wpłynęła skarga M. M. (dalej zwanej "skarżącą") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej zwanego "Kolegium") z "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej i jego zwrotu. Skarga ta została przekazana Sądowi przez Kolegium wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę.

Jak wynika zaś z przekazanych Sądowi akt sprawy, decyzją z "[...]" Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Burmistrza K. (dalej zwany "organem I instancji") przyznał skarżącej zasiłek celowy na częściowe pokrycie opłat mieszkaniowych w wysokości 150 zł. (w kwietniu 2015 r.) i 250 zł. (w maju 2015 r.).

W wyniku wznowienia postępowania powyższa decyzja organu I instancji została uchylona, a skarżącej odmówiono przyznania prawa do zasiłku celowego na częściowe pokrycie opłat mieszkaniowych w kwietniu i maju 2015 r. W tych okolicznościach, decyzją z "[...]" organ I instancji uznał świadczenie pieniężne przyznane skarżącej w oparciu o decyzję z "[...]" za świadczenie nienależnie pobrane i ustalił, że zwrot tego świadczenia w kwocie 400 zł. ma nastąpić w terminie 14 dni, licząc od dnia, w którym decyzja ta stanie się ostateczna.

Wnioskiem z 27 maja 2019 r. skarżąca zwróciła się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń w postaci zasiłku stałego, zasiłków celowych, zasiłków okresowych i zasiłków celowych przyznanych w ramach programu "Pomoc państwa w zakresie dożywiania".

W dniu 23 lipca 2019 r. w miejscu zamieszkania skarżącej, stanowiącym lokal komunalny, został przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy, z którego wynika, że rodzina skarżącej, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, składa się z czterech osób (skarżącej, jej męża i dwojga dzieci skarżącej). W trakcie wywiadu ustalono także, że dochód rodziny skarżącej wynosi 3.123,50 zł. (co stanowi na osobę w rodzinie 780,88 zł.) i jest wyższy niż kryterium dochodowe rodziny uprawniające do korzystania ze świadczeń z pomocy społecznej (2.112 zł. – na osobę 528 zł.). Wyjaśniono, że na dochód ten składa się: otrzymywane przez męża skarżącej wynagrodzenie z tytułu pracy, renta z ZUS i zasiłek pielęgnacyjny, a także otrzymywane przez skarżącą świadczenia rodzinne oraz alimenty na dzieci. Dodano, że skarżąca otrzymuje również świadczenie wychowawcze na dzieci w kwocie 1.000 zł., które choć nie jest wliczane do dochodu rodziny, to przeznaczane jest na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych dzieci. Zaznaczono, że skarżąca w sierpniu 2019 r. otrzyma ostatnie świadczenie wychowawcze na syna w związku z osiągnięciem przez niego pełnoletności. Podano, że skarżąca jest osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim, kontynuuje leczenie z powodu choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa, stawów, nerwicy; jest osobą bierną zawodowo. Wskazano, że także mąż skarżącej jest osobą niepełnosprawną (zaliczoną do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności) i kontynuuje leczenie z powodu epilepsji. Dodano, że dzieci skarżącej od września 2019 r. będą pobierały naukę w zasadniczej szkole zawodowej poza miejscem zamieszkania (córka w klasie I na kierunku hotelarstwo, a syn w klasie III na kierunku sprzedawca). Zrelacjonowano, że skarżąca ponosi koszty opłat mieszkaniowych, telewizji cyfrowej, usług telekomunikacyjnych, spłaty kart debetowych, koszty leczenia i zakupu leków. Oceniono, że sytuacja materialno-bytowa rodziny jest dobra, rodzina dysponuje comiesięcznymi środkami finansowymi, które po uiszczeniu kosztów utrzymania mieszkania i zaspokojeniu potrzeb bytowych rodziny, mogą być w części przeznaczone na spłatę nienależnie pobranych świadczeń.

W dniu 21 sierpnia 2019 r. skarżąca złożyła przed organem I instancji oświadczenie, z którego wynika, że w styczniu 2019 r. jej mąż zawarł umowę pożyczki na kwotę 57.000 zł. (netto 44.255,77 zł.), a pozyskane w ten sposób środki zostały przeznaczone na: spłatę zadłużenia w innych bankach (w kwocie 11.535 zł.), zwrot nienależnie pobranych dodatków mieszkaniowych i stypendiów szkolnych (w kwocie 18.189,14 zł.), kurs prawa jazdy dla syna (1.500 zł.), zakup stołu (1.300 zł.), szafy (1.200 zł.) i kosiarki (1.200 zł), a także pokrycie bieżących potrzeb bytowych, dojazdy do lekarzy, zakup leków i opału.

Natomiast ze sporządzonego w dniu 5 września 2019 r. "Planu pomocy i działań na rzecz osoby lub rodziny" wynika, że pracownik socjalny, który przeprowadził rodzinny wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania skarżącej, zaproponował odmowę umorzenia kwoty nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń z pomocy społecznej w 72. sprawach, w których łączna kwota świadczeń podlegających zwrotowi przez skarżącą wynosi ponad 28.000 zł.

Decyzją z "[...]" organ I instancji, powołując m.in. art. 104 ust. 1, 3, 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r. poz. 1507 ze zm.); dalej jako "u.p.s.", odmówił skarżącej umorzenia pobranego świadczenia z pomocy społecznej w postaci zasiłku celowego przyznanego w oparciu o ww. decyzję tego organu z "[...]" oraz zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 400 zł. w terminie 14 dni, licząc od dnia, w którym decyzja ta stanie się ostateczna. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ I instancji przedstawił opisane powyżej ustalenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Dodał, że skarżąca pozostaje pod kontrolą poradni neurologicznej, ortopedycznej, psychiatrycznej oraz neurochirurgicznej, zaś jej mąż – pod kontrolą poradni neurologicznej. Zauważył, że leczenia wymaga także córka skarżącej u której rozpoznano chorobę tarczycy oraz kamicę nerkową. Podał, że skarżąca z kwoty dysponowanego dochodu ponosi co miesiąc: koszty opłat mieszkaniowych (w łącznej wysokości 641,94 zł.), telewizji cyfrowej (69,50 zł.), rachunków abonamentowych za usługi telekomunikacyjne (299,34 zł.), spłaty kart debetowych (350 zł.), zakupu leków i pokrywa koszty leczenia, które w miesiącu czerwcu oraz lipcu 2019 r. wyniosły 263,21 zł. Dodał, że skarżąca w lipcu 2019 r. dokonała w znacznej części spłaty nienależnie pobranego stypendium szkolnego oraz dodatku mieszkaniowego w łącznej kwocie 18.189,14 zł.

Odnosząc się natomiast do przesłanek umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, o których mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., organ I instancji wyjaśnił, że użyty w tym przepisie zwrot "szczególnie uzasadniony przypadek" nie został ustawowo dookreślony. Przyjął więc, że oceniając przesłanki przemawiające za zastosowaniem którejkolwiek z ulg przewidzianych w tym przepisie organ działa w granicach uznania administracyjnego. Wywiódł, że o zastosowaniu ulgi przesądzać będą okoliczności konkretnego przypadku, w tym zarówno obecnie ustalona sytuacja rodzinna, zdrowotna i finansowa strony, jak również rokowania dotyczące możliwości zwrotu w czasie przyszłym. Wyjaśnił, że analizując sprawę w tym konkretnym przypadku wziął pod uwagę fakt, że sytuacja materialno-bytowa rodziny skarżącej jest dobra. Podał, że rodzina skarżącej fizycznie dysponuje comiesięcznymi środkami finansowymi, ponosi wydatki na leczenie i zakup leków, opłaty mieszkaniowe, natomiast z pozostałych środków finansowych jest w stanie zaspokoić potrzeby bytowe, jak również dokonywać spłaty nienależnie pobranego świadczenia. Dodał, że skarżąca nie ujawniła faktu zatrudnienia jej męża na podstawie umowy o pracę, pobierając jednocześnie świadczenia pieniężne z pomocy społecznej, świadomie podając nieprawdziwe informacje, jak również faktu zawarcia umowy o przyznanie kredytu gotówkowego.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wskazała na trudną sytuację materialno-bytową swojej rodziny, a także na okoliczności zdrowotne i finansowe, które są zgodne z ustaleniami w tym zakresie poczynionymi przez organ I instancji.

Opisaną na wstępie decyzją z "[...]" Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Kolegium oceniło, że decyzja organu I instancji w kontekście zgromadzonego materiału dowodowego jest prawidłowa. Kolegium uznało bowiem, że organ I instancji wykazał, że rodzina skarżącej posiada stały dochód w wysokości 3.123,50 zł. miesięcznie (przy kryterium dochodowym wynoszącym w przypadku czteroosobowej rodziny - 2.112,00 zł.), a skarżąca otrzymuje także świadczenie ,,500+" na córkę, które choć nie jest wliczane do dochodu rodziny, to stanowi świadczenie pieniężne pozwalające na zaspokojenie części potrzeb. Podało, że miesięczne wydatki wskazywane przez skarżącą w wywiadzie środowiskowym wynoszą łącznie 1.623,69 zł. W tych okolicznościach Kolegium podzieliło ocenę organu I instancji, że sytuacja finansowa rodziny skarżącej jest stabilna (rodzina posiada stałe, miesięczne dochody) co umożliwia zarówno zaspokojenie potrzeb bytowych, jak również spłatę (choćby np. w ratach) nienależnie pobranego świadczenia. Kolegium wskazało przy tym, że skarżąca w przeprowadzanych wywiadach środowiskowych nie wykazywała kwoty raty wynikającej z zaciągniętej przez jej męża pożyczki, jednakże z akt wynika, że pożyczka ta została zaciągnięta już w chwili, gdy skarżąca miała wiedzę o uchyleniu przez organ I instancji decyzji przyznających jej (w okresie 2014-2018) prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (w różnej postaci). Oceniło więc, że skarżąca powinna była liczyć się z tym, iż organ - po przeprowadzeniu kompletnego postępowania - będzie żądał zwrotu świadczeń wypłaconych za ten okres. Skonstatowało, że choć kwota (wynikająca ze wszystkich decyzji skierowanych do skarżącej, a dotyczących zwrotu nienależnie pobranych świadczeń) jest wysoka, to w rodzinie skarżącej nie wystąpił żaden szczególny przypadek, który mógłby uzasadnić udzielenie ulgi w postaci umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Podało przy tym, że występujące w rodzinie choroby mają charakter stały, nie nagły, a deklarowana kwota wydatków na zakup leków i wizyty lekarskie w okresie dwóch miesięcy (263,21 zł) nie jest kwotą uniemożliwiającą rodzinie funkcjonowanie. Kolegium dodało, że ocenia to także w kontekście opłat za abonamenty telefoniczne ponoszonych przez rodzinę w wysokości 300 zł miesięcznie. Przyjęło więc, że skarżąca, jak też i jej mąż, posiadają stałe, comiesięczne dochody umożliwiające spłatę (choćby ratalną) nienależnie pobranych świadczeń.

W skardze na powyższą decyzję Kolegium, skierowanej do tutejszego Sądu, skarżąca podniosła, że nie jest w stanie spłacić nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, gdyż dochód jej czteroosobowej rodziny wynosi ok. 3.400 zł. miesięcznie, a mężowi skarżącej kończy się umowa o pracę w styczniu 2020 r. Wskazała przy tym na trudną sytuację zdrowotną członków swojej rodziny, z którą obok konieczności zakupu leków wiążą się także koszty dojazdów do lekarzy, wynajęcia samochodu. Podała, że nie wie dlaczego pobrała nienależne jej świadczenia, wyrażając przypuszczenie, że zrobiła to raczej z biedy i strachu, że nie będzie w stanie zapewnić rodzinie utrzymania. Wyjaśniła, że jej dzieci nie mają komputerów i innych rzeczy, a tylko telefony i internet, które są niezbędne chociażby z uwagi na potrzebę zapoznania się z ocenami ze szkół. Do skargi załączyła natomiast wyciąg z rachunku bankowego z opisem operacji obejmujących okres jednego miesiąca, kserokopie dokumentacji medycznej dotyczącej jej i męża oraz kopię umowy o pracę męża.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się natomiast do treści skargi Kolegium wskazało, że sytuacja rodziny skarżącej, choć niewątpliwie trudna, szczególnie z uwagi na stan zdrowia jej członków, to jednak jest stabilna, także finansowo, gdyż małżonkowie posiadają stałe źródła utrzymania. Podało, że określony czas, na jaki zawarto umowę o pracę z mężem skarżącej nie oznacza, że umowa na następny okres nie zostanie zawarta, a obecnie mąż skarżącej nadal pozostaje w zatrudnieniu. Kolegium uznało także, że sytuacja finansowa rodziny skarżącej nie jest szczególnie trudna, skoro rodzina ta posiadała w styczniu 2019 r. zdolność kredytową do zawarcia umowy o kredyt konsumpcyjny na kwotę 44.255,77 zł. (kwota wypłaconych środków). Za nieracjonalne Kolegium uznało przy tym dodatkowe zadłużanie się rodziny skarżącej i wydatkowanie części pozyskanych w ten sposób środków na zakupy typu kosiarka spalinowa za 1.200 zł. w sytuacji gdy rodzina ta utrzymuje się częściowo ze środków publicznych, mając świadomość konieczności zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w wysokiej kwocie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje:

Skarga jest zasadna.

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) oraz art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, na podstawie stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania zaskarżonego aktu, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje m.in. w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie prawa materialnego lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Z taką zaś sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, zakończonej zaskarżoną do tutejszego Sądu ostateczną decyzją Kolegium z "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej i jego zwrotu.

Podstawę materialnoprawną podjęcia kontrolowanych w niniejszej sprawie decyzji stanowił art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ("u.p.s."), który stanowi, że "w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty". W ocenie organów obu instancji, w niniejszej sprawie nie wystąpił "szczególnie uzasadniony przypadek", o których mowa w cytowanym przepisie. Organy uznały bowiem, że sytuacja materialno-bytowa rodziny skarżącej jest dobra (stabilna), gdyż rodzina skarżącej fizycznie dysponuje comiesięcznymi środkami finansowymi (w kwocie 3.123,50 zł.), ponosi wydatki na leczenie i zakup leków, opłaty mieszkaniowe, natomiast z pozostałych środków finansowych jest w stanie zaspokoić potrzeby bytowe, jak również dokonywać spłaty nienależnie pobranego świadczenia. Zdaniem Sądu ocena ta nie może być uznana za prawidłową, tym bardziej że organy nie ustaliły i nie rozważyły istotnych okoliczności sprawy na tle ustalonego stanu faktycznego.

Wywody organów zdają się bowiem odnosić wyłącznie do nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku celowego na częściowe pokrycie opłat mieszkaniowych w kwietniu i maju 2015 r. w kwocie 400 zł., które skarżąca ma zwrócić w związku z decyzją organu I instancji z "[...]". Tymczasem zarówno ze skargi, jak i z akt organu I instancji wynika, że skarżąca została zobowiązana w tym samym czasie do zwrotu znacznej kwoty – ponad 28.000 zł. - wynikającej aż z 72 decyzji zobowiązujących ją do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. Wprawdzie Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zauważyło, że kwota wynikająca ze wszystkich tych decyzji jest wysoka, to jednak nie dokonało oceny wpływu tej okoliczności na sposób rozstrzygnięcia wniosku skarżącej o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia zgłoszonego w niniejszej sprawie. Za niewystarczające w tym zakresie należy bowiem uznać ogólne stwierdzenie Kolegium, że w rodzinie skarżącej nie wystąpił żaden szczególny przypadek, który mógłby uzasadnić udzielenie ulgi w postaci umorzenia nienależnie pobranych świadczeń.

W ocenie Sądu, w sytuacji, gdy w tym samym czasie, lecz odrębnymi decyzjami, organ rozstrzyga w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, to winien brać pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych sprawy, w tym także łączną sumę świadczeń, do których zwrotu została zobowiązana skarżąca. W związku z tym winien zważyć, czy odmowa umorzenia przynajmniej części należności i związana z tym konieczność natychmiastowego uiszczenia lub wyegzekwowania tak znacznej kwoty nie doprowadzi stronę i jej rodzinę do sytuacji, w której będzie ona funkcjonowała na granicy minimum socjalnego. Zaniechanie takiej oceny, z czym mamy do czynienia także w niniejszej sprawie, pozostaje w oczywistej sprzeczności nie tylko z zasadami dowodzenia określonymi w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., ale przede wszystkim z celami i zadaniami pomocy społecznej określonymi w art. 2 ust. 1 i art. 3 u.p.s. Zgodnie bowiem z art. 2 ust. 1 u.p.s., "pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości" W świetle zaś art. 3 u.p.s., "pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1, przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem. Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej". Uszczegółowieniem tych regulacji jest art. 100 ust. 1 u.p.s. statuujący, że "w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej należy kierować się przede wszystkim dobrem osób korzystających z pomocy społecznej i ochroną ich dóbr osobistych". Wyrazem zaś takiego podejścia ustawodawcy do spraw z zakresu pomocy społecznej jest nałożenie na organy w art. 107 ust. 1 u.p.s. obowiązku przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego zarówno u osób i rodzin korzystających, jak i ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej, który ma na celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej.

Jak wynika z akt administracyjnych, takie wywiady środowiskowe były przeprowadzane w miejscu zamieszkania skarżącej zarówno w trakcie pobierania przez nią świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, które następnie zostały uznane za nienależnie pobrane, jak również po złożeniu przez skarżącą wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Dokonując jednak oceny tych wywiadów w całokształcie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego stwierdzić należy, że wywiady przeprowadzone w trakcie pobierania przez skarżącą świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej nie doprowadziły do osiągnięcia celu, o którym mowa w art. 107 ust. 1 u.p.s. Natomiast propozycje pracownika socjalnego zawarte w "Planie pomocy i działań na rzecz osoby lub rodziny", stanowiącym część IV wywiadu przeprowadzonego u skarżącej po złożeniu przez nią wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej godzą zarówno w cele, jak i zadania pomocy społecznej.

Jeśli chodzi o wywiady przeprowadzane w trakcie pobierania przez skarżącą świadczeń z pomocy społecznej, które uznane zostały za nienależnie pobrane, to zauważyć należy, że w toku ich przeprowadzania nie doszło do ustalenia rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej rodziny skarżącej. W trakcie tych wywiadów w żaden sposób nie zweryfikowano bowiem oświadczeń skarżącej o sytuacji dochodowej rodziny. Tymczasem wiarygodność tych oświadczeń, pomimo składania ich przez skarżącą pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, winna być – zgodnie z art. 80 k.p.a. - dokonana w oparciu o całokształt materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, a w tym ustaleń poczynionych podczas wywiadu środowiskowego. Takie działanie organu jest niezbędne szczególnie w takich sprawach, w których o świadczenia z pomocy społecznej ubiega się osoba niepełnosprawna, a schorzenia tej osoby mogą budzić uzasadnione wątpliwości co do prawidłowego rozeznania znaczenia składanych oświadczeń. Takie wątpliwości powinny wzbudzić u pracownika socjalnego także oświadczenia skarżącej, która jak wynika z wywiadu jest osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim i kontynuuje leczenie m.in. z powodu nerwicy, choroby psychicznej; jest osobą bierną zawodowo. Taką zależność dostrzeżono jednak dopiero w postępowaniu karnym prowadzonym w związku z nienależnym pobraniem przez skarżącą świadczeń z pomocy społecznej, w toku którego, jak wynika z załączonych do skargi dokumentów, skarżąca została skierowana na badania sądowo-psychiatryczne. W tych okolicznościach, za co najmniej przedwczesne należy uznać twierdzenie organu I instancji, jakoby skarżąca świadomie podała nieprawdziwe informacje o sytuacji dochodowej swojej rodziny. Zdolność do podejmowania przez skarżącą racjonalnych decyzji jest zaś niewątpliwie także jedną z okoliczności, którą organy winny wziąć pod uwagę w niniejszej sprawie oceniając wystąpienie przesłanki z art. 104 ust. 4 u.p.s., tj. "przypadku szczególnie uzasadnionego", a to także w kontekście wskazywanych przez Kolegium – i ocenionych przez ten organ jako nieracjonalne - zakupów skarżącej typu kosiarka spalinowa, abonamenty telefoniczne.

Jak już podano zastrzeżenia Sądu budzą także propozycje pracownika socjalnego zawarte w "Planie pomocy i działań na rzecz osoby lub rodziny", stanowiącym część IV wywiadu przeprowadzonego u skarżącej po złożeniu przez nią wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej, które godzą zarówno w cele, jak i zadania pomocy społecznej ujęte w ramy cytowanych powyżej art. 2 ust. 1 i art. 3 u.p.s. Pracownik bezrefleksyjnie zaproponował bowiem w ramach pomocy dla skarżącej, której dochód 4-osobowej rodziny wynosi 3.123,50 zł., odmowę umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń orzeczonych aż w 72. decyzjach, których łączna kwota przekracza 28.000 zł. Tymczasem jak już podkreślono, wydanie rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, które poprzedzał ten Plan, wymagało rozważenia, czy odmowa umorzenia przynajmniej części należności i związana z tym konieczność natychmiastowego uiszczenia lub wyegzekwowania tak znacznej kwoty nie doprowadzi stronę i jej rodzinę do sytuacji, w której będzie ona funkcjonowała na granicy minimum socjalnego lub poniżej tego minimum także w związku z utratą od sierpnia 2019 r. prawa do świadczenia wychowawczego na syna po osiągnięciu przez niego pełnoletności.

W niniejszej sprawie wymaga także zauważenia, że dochód rodziny skarżącej (3.123,50 zł.) nieznacznie przekracza dochód uprawniający do korzystania ze świadczeń z pomocy społecznej, który dla 4-osobowej rodziny wynosi 2.112,00 zł. W rodzinie skarżącej występują zaś co najmniej trzy przyczyny, które w świetle art. 7 u.p.s. determinują "w szczególności" udzielenie pomocy społecznej osobie lub rodzinie, to jest: bezrobocie, niepełnosprawność, długotrwała choroba (która co należy podkreślić dotyczy aż trzech z czterech osób wchodzących w skład rodziny skarżącej). W tych okolicznościach ocenę organów co do stabilności sytuacji materialno-bytowej rodziny, także w kontekście umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, winna poprzedzać pogłębiona analiza potrzeb rodziny skarżącej i wydatków z tym związanych. W analizie tej, obok wydatków dotyczących utrzymania mieszkania i zakupu leków (które zostały ustalone przez organy), należy uwzględnić także wydatki związane z dojazdem do lekarzy, zakupem żywności, ubrań i kosztami dojazdu dzieci skarżącej i pobierania przez nie nauki poza miejscem zamieszkania. Nie sposób przeoczyć także wydatków przeznaczanych na pokrycie zobowiązań powstałych chociażby w związku z zaciągnięciem przez męża skarżącej kredytu.

Choć pozyskanie środków pieniężnych z tego kredytu czasowo poprawiło sytuację materialną rodziny skarżącej, to jednak niezasadne jest stanowisko organu, który oceniając możliwości skarżącej w zakresie spłaty należności, powołał się na fakt posiadania przez członków rodziny zdolności kredytowej. Nie wiadomo bowiem, jakimi kryteriami kierowała się instytucja udzielająca kredytu i czy na tę ocenę nie miał wpływu fakt ustanowienia odpowiednich zabezpieczeń. Natomiast podkreślić należy, że z kwoty tej skarżąca spłaciła należności z tytułu nienależnie pobranego stypendium szkolnego i dodatku mieszkaniowego, a także uregulowała inne swoje zobowiązania. Organ zarzucając zaś skarżącej, że część kwoty pożyczki przeznaczyła na własne potrzeby, nie ustalił, czy faktycznie została ona wydatkowana w sposób nieracjonalny. Sam fakt, że skarżąca nabyła przedmioty niebędące przedmiotami pierwszej potrzeby nie zawsze musi bowiem oznaczać, że posiadane środki finansowe są marnotrawione.

Dodatkowo należy wskazać, że organ I instancji niezasadnie rozstrzygnął w pkt 2 decyzji o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w terminie 14 dni, licząc od dnia, w którym decyzja ta stanie się ostateczna, a Kolegium nieprawidłowo utrzymało w mocy decyzję organu I instancji także w tym zakresie. Kwestia ta została już bowiem rozstrzygnięta w decyzji z dnia "[...]" i brak jest podstaw prawnych do ponownego jej rozstrzygania.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy uwzględnią ocenę prawną zawartą w niniejszym orzeczeniu i po niezbędnym uaktualnieniu źródeł dochodu rodziny skarżącej, a także uzupełnieniu materiału dowodowego co do wszystkich wydatków ponoszonych miesięcznie przez rodzinę skarżącą, rozpatrzą wniosek skarżącej o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń biorąc pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych sprawy, w tym także łączną sumę świadczeń, do których zwrotu została zobowiązana skarżąca.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji wyroku.