Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1081/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-11-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art.83
journal: Dz.U. 2017 poz 1383
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj (spr.), Sędzia WSA Agnieszka Góra - Błaszczykowska, Sędzia WSA Piotr Borowiecki, , Marcin Kwiatkowski, Protokolant specjalista, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 listopada 2019 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] marca 2019 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z [...] stycznia 2019 r. o odmowie przyznania K.S.świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270, z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną" jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:

- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,

- nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Wyjaśnił także, iż w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przypomniał, ze w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęty jest powszechnie pogląd, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo wskazał, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby.

Po ponownej analizie sprawy organ podkreślił, że nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabyła Pani uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie zostało wykazane, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które Pani nie miała wpływu. Podkreślił, że z akt sprawy wynika, że do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy udowodniła Pani jedynie 8 miesięcy i 24 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 łącznych okresów składkowych. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do Pani wieku, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok NSA z dnia 20.12.2005 r., sygn. akt I OSK 764/05). Natomiast w 10-leciu przed dniem złożenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym przesuniętym o okres pobierania renty rodzinnej zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowała Pani 6 miesięcy i 18 dni tych okresów.

Dalej organ wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje krótki okres, usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 6.11.2007 r., sygnatura II SA/Wa 1056/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Pierwsze zatrudnienie podjęła Pani 14.08.2017 r., tj. w wieku 46 lat. Przed tą datą nie wykonywała Pani zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Wobec Pani nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Całkowita niezdolność do pracy została Pani ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS dopiero od [...].08.2017 r. Zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne od Pani niezależne, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

Dalej organ wskazał również, iż z akt sprawy wynika, że dochód Pani rodziny stanowi renta rodzinna Pani matki w wysokości 2417,95 zł brutto. Dochód przypadający na jednego członka dwuosobowej rodziny w kwocie 1208,98 zł brutto w ocenie organu nie pozwala stwierdzić, że pozostaje Pani bez niezbędnych środków utrzymania. Podkreślił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury która od 1 marca 2019 r. wynosi 1100,00 zł brutto (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15.11.2012 r., sygnatura I OSK 2248/12; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8.06.2017 r., sygnatura II SA/Wa 1851/16, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważono, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 10.02.2017 r., sygnatura II SA/Wa 1625/16, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Od powyższej decyzji skargę do tut. Sądu wywiodła K.S.. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

I. Mającą wpływ na decyzję obrazę:

a) art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy - Kodeks Postępowania Administracyjnego, polegające na niedokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego, dokonaniu oceny wniosku o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku bez wszechstronnej i całościowej analizy jego treści i w konsekwencji poczynienie błędnych ustaleń, w zakresie i uniemożliwiających zatrudnienie i pracę okoliczności, a pozostawania skarżącej bez niezbędnych środków utrzymania, a warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku;

II. Obrazę przepisów prawa materialnego, tj.;

a)art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego niezastosowanie, ewentualne błędne przyjęcie, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki jego zastosowania, a w konsekwencji odmowę przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W oparciu o powyższe zarzuty wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji znak: [...]z dnia [...].01.2019 r. o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku - w całości - i przyznanie skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, oraz o zasądzenie kosztów postępowania sądowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu podniosła, że ZUS rozstrzygając przedmiotową sprawę winien w szczególności przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a tym samym podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Ponadto Prezes ZUS winien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić materiał dowodowy zebrany w sprawie (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz należycie uzasadnić swoje rozstrzygnięcie (art. 107 § 3 k.p.a.). W niniejszej sprawie w ocenie skarżącej organ dopuścił się naruszeń ww. reguł procesowych, a czego wyrazem jest przede wszystkim treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Równocześnie zdaniem skarżącej organ błędnie uznał, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku czym dopuścił się dokonania nieprawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Prezes zakładu wydając decyzję odmowną w sprawie uznał, że renta w drodze wyjątku nie może zostać przyznana, albowiem ubezpieczona na przestrzeni 48 lat udowodniła tylko 6 miesięcy i 18 dni okresów składkowych oraz 2 miesiące i 6 dni okresów nieskładkowych. Tymczasem przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne. Równocześnie w judykaturze podkreśla się, że przyznanie świadczenia o w drodze wyjątku nie jest uzależnione od wielkości stażu ubezpieczeniowego. Ponadto, jak wynika z akt sprawy, wnioskodawczym nie mogła kontynuować zatrudnienia z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie i pracę, W wyniku nagłego zatrzymania krążenia i resuscytacji w dniu [...] sierpnia 2017 r. u wnioskodawczym rozpoznano encefalopatię niedokrwienną mózgu. Skutkiem przedmiotowego zdarzenia jest pozostawanie wnioskodawczyni z głębokimi deficytami neurologicznymi, w tym z objawami spastycznego czterokończynowego niedowładu oraz z zaburzeniami funkcji językowych i poznawczych, a nadto z napadami agresji. Z uwagi na fakt, że stopień naruszenia sprawności organizmu uniemożliwił wnioskodawczym wykonywanie jakiejkolwiek pracy, wnioskodawczynię uznano za całkowicie niezdolną do pracy. Od tej pory egzystencja wnioskodawczyni ograniczona została właściwie do przebywania w domu i unieruchomienia w łóżku. Ponadto w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji skarżąca wymaga stałej opieki osób trzecich polegającej na pomocy w czynnościach sanitarnych, fizjologicznych, higienicznych, podawaniu leków, przygotowywaniu i podawaniu posiłków. Opiekę nad skarżącą sprawuje w głównej mierze jej matka, która jednak z uwagi na podeszły wiek nie jest jej w stanie sama należycie zapewnić. Tymczasem skarżąca nie posiada jakichkolwiek środków, z których mogłaby opłacić dodatkowe usługi opiekuńcze. Skarżąca swoje potrzeby komunikuje werbalnie, jej mowa jest niewyraźna. Z powodu kurczowego porażenia czterokończynowego skarżąca wymaga rehabilitacji prowadzonej zarówno w ośrodkach rehabilitacji jak i w miejscu zamieszkania. Skarżąca winna być poddawana rehabilitacji codziennie, a nie tylko okresowo, co ma miejsce w przypadku skarżącej z uwagi na jej sytuację materialną. Ponadto skarżąca cierpi na nadciśnienie tętnicze, chorobę niedokrwienną serca i miażdżycę, dusznicę bolesną i hipercholesterolemię.

Ponadto organ w uzasadnieniu decyzji nie wykazał, aby skarżąca nie spełniała przesłanki pozostawania bez niezbędnych środków utrzymania, a warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Organ wyeliminował skarżącą z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku, gdyż matka skarżącej otrzymuje rentę rodzinną w wysokości 2417,95 zł, co w ocenie organu oznacza, że dochód przypadający na jednego członka dwuosobowej rodziny nie pozwala stwierdzić, że skarżąca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Twierdzenia organu w tym zakresie są nie tylko błędne, co przede wszystkim przedwczesne. Organ nie skonfrontował wysokości renty rodzinnej otrzymywanej przez matkę skarżącej M.Z. ze spoczywającymi na skarżącej i jej matce miesięcznymi ciężarami utrzymania.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

skargę uznać należy za niezasadną.

Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 z późn. zm.) Sąd Administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem, skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym.

Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez wnioskodawczynię, przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy o Emeryturach i Rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 – tekst jedn.). W/przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są:

- brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty,

- niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem,

- brak niezbędnych środków utrzymania.

Podkreślić po raz kolejny należy, iż powyższe okoliczności, muszą występować łącznie, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia.

Przechodząc do realiów niniejszej sprawy wskazać należy, iż kluczową kwestią sporną było istnienie po stronie wnioskodawczyni okoliczności faktycznych, potwierdzających istnienie pierwszej z w/w przesłanek omawianego przepisu. Brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy bowiem badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty. Należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne czy rentowe stanowi więc wypadkową okresu przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma to, czy okres czasu przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu jest adekwatny do wieku uprawnionego. Świadczenie w drodze wyjątku jest bowiem świadczeniem pochodnym do okresu ubezpieczenia. Jest to o tyle oczywiste i zrozumiałe, że na Fundusz składają się wszystkie osoby odprowadzające swoje składki. Zasadnym jest wiec, aby beneficjentami świadczeń z Funduszu były osoby, jakie go tworzyły odprowadzając przez lata pracy stosowne składki.

W sytuacji zaś, gdy staż pracy jest nieadekwatnie krótki do wieku wnioskodawcy, ustalenia wymaga to, czy brak wypracowania odpowiednio długiego okresu składkowego, był spowodowany okolicznościami szczególnymi.

Przechodząc do realiów niniejszej sprawy podkreślić należy, iż skarżąca, na 46 lat życia wypracowała jedynie 8 miesięcy i 24 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okolicznością nie wymagającą dowodu jest więc to, że okres pozostawania przez nią w zatrudnieniu był w sposób jaskrawy nieadekwatnie krótki w stosunku do jej wieku.

W świetle powyższego należało wyjaśnić, czy strona wykazała istnienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły jej wypracowania stażu pracy stosownego do wieku. Ciężar dowodowy w tym zakresie obciążał stronę dochodzącą przedmiotowego świadczenia. Tylko bowiem strona mogła dysponować wiedzą na temat tego, czy w jej życiu istniały szczególne przeszkody, które uniemożliwiały podejmowanie zatrudnienia.

Analiza materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie prowadzi do konkluzji, ze nie udowodniono ani nawet nie podnoszono tego, aby w okresie przed stwierdzeniem całkowitej niezdolności do pracy, istniały po stronie wnioskodawczyni szczególne okoliczności, uniemożliwiające wypracowanie okresów składkowych o długości adekwatnej do wieku uprawnionego.

Reasumując, należało uznać, że istniały w sprawie przesłanki uzasadniające tezę zaprezentowaną przez organ w skarżonej decyzji, iż przyznanie dochodzonego świadczenia stanowiłoby nadużycie w stosunku do innych osób ubezpieczonych, które przez dużo dłuższy okres wypracowywały składki z których składa się Fundusz Ubezpieczeń Społecznych.

W ocenie tut. Sądu organ prawidłowo też uznał, iż stan faktyczny sprawy nie wyczerpuje trzeciej, z wymienionych w art. 83 przedmiotowej ustawy, okoliczności.

Analizując przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnienia wymaga to, iż nie zawierają one definicji pojęcia "niezbędne środki utrzymania". Zachodziła więc konieczność wypracowania przez judykaturę i organy administracji sposobu rozumienia tego pojęcia. Należy przychylić się do stanowiska organu, iż metodą wyjaśnienia spornego pojęcia może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Za uzasadnione należy bowiem uznać twierdzenie, iż najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym, umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Podkreślić przy tym wypada, iż chodzi tutaj jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Odniesienie takie jak wyżej, stanowi więc obiektywny miernik spełnienia przesłanki ustawowej.

W świetle w/przedstawionych wywodów, uznać należało, iż organ właściwie przyjął, iż po stronie skarżącej nie istnieje wymagana przez ustawodawcę okoliczność braku środków utrzymania. Okolicznością niesporną w sprawie jest bowiem to, iż dochód na osobę w rodzinie skarżącej przewyższa kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Powyższe również powoduje więc w konsekwencji niemożliwość zastosowania wobec skarżącej dyspozycji art. 83 omawianej ustawy, i przyznania renty w trybie specjalnym.

Analizując skarżoną decyzję tut. Sąd pragnie podkreślić, iż omawiany przepis prawa nie przewiduje przesłanki "należytego zaspokojenia potrzeb wnioskodawcy" czy "zaspokojenia wszelkich potrzeb". Stąd więc organ zasadnie, nie odnosił się w swoim rozstrzygnięciu do rzeczywistych potrzeb wnioskodawczyni i rzeczywistych kosztów jej utrzymania. Nawiązywanie do owych subiektywnych przesłanek, prowadziłoby bowiem do naruszenia zasady równego traktowania beneficjentów systemu ubezpieczeń społecznych.

Na zakończenie należało jeszcze raz podkreślić, iż podnoszona w skardze trudna sytuacja materialna i zdrowotna wnioskodawczyni, nie stanowi samoistnej przesłanki uzasadniającej przyznanie omawianego świadczenia. Nie jest ono bowiem świadczeniem o charakterze odpowiadającym zapomodze społecznej. Przedmiotowe rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie, nie uniemożliwia natomiast wystąpienia w przyszłości z tożsamym wnioskiem, gdyby sytuacja materialna skarżącej uległa zmianie.

W świetle powyższego, uznając iż skarżona decyzja nie narusza prawa, a organ administracji prawidłowo ocenił stan faktyczny i dokonał prawidłowej subsumcji normy prawnej, stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art.151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.).