Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 349/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2017-12-14 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: NSA-uchylono zaskarżony wyrok i decyzje I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 179a
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 104 ust.4, art. 98, art. 37 ust.1, art. 6 pkt 16
journal: Dz.U. 2004 nr 64 poz 593
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Czaja Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński Sędzia WSA Joanna Cylc – Malec (sprawozdawca) po rozpoznaniu w Wydziale II w dniu 14 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych - na skutek skargi kasacyjnej M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 11 lipca 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 349/17 I. uchyla wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 11 lipca 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 349/17; II. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] r. Nr [...]; III. przyznaje [...] J. M. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 221,40 zł (dwieście dwadzieścia jeden złotych czterdzieści groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 41,40 zł (czterdzieści jeden złotych czterdzieści groszy) należnego podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia [...] lipca 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 349/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2017r., znak: [...].

W uzasadnieniu tego wyroku Sąd przedstawił następujący stan sprawy:

Zaskarżoną decyzją, Samorządowe Kolegium Odwoławcze - po rozpatrzeniu odwołania M. K. - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23, z późn. zm.), dalej "kpa" - utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta L. przez Kierownika Działu Świadczeń Społecznych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L. F. N. 2 z dnia [...] października 2016 r., Nr [...] w przedmiocie ustalenia M. K. nienależnie pobranych świadczeń w okresie od [...] listopada 2015 r. do [...] lipca 2016 r. w kwocie [...]zł z tytułu wypłaty zasiłku stałego oraz w przedmiocie orzeczenia o zwrocie tych świadczeń.

W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że na podstawie decyzji z dnia [...] października 2015 r., Nr [...]) przyznano M. K. w okresie od dnia [...] października 2015 r. do dnia [...] października 2019 r. zasiłek stały.

Podczas wywiadu środowiskowego z dnia [...] lipca 2016 r. stwierdzono, że w okresie pobierania zasiłku stałego zmianie uległa sytuacja finansowa strony, gdyż od [...] października 2012 r. M. K. podjął naukę w Wyższej Szkole Ekonomii i Innowacji w L. i z tego tytułu pobierał stypendium specjalne i stypendium socjalne, co spowodowało wzrost jego dochodu, lecz skarżący nie poinformował o tym organu, pomimo że miał taki obowiązek w świetle art. 109 ustawy z dnia [...] marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 930 ze zm.), dalej "ups", o czym był pouczany przez pracownika socjalnego w trakcie wywiadów środowiskowych.

Organ stwierdził, że dochód skarżącego mimo zmiany sytuacji finansowej nie przekroczył kryterium dochodowego, uprawniającego do przyznania zasiłku stałego (art. 37 ust. 1 pkt 1 ups), wynoszącego - zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2012 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. Nr 135, poz. 823) - dla osoby samotnie gospodarującej od dnia [...] października 2015 r. kwotę [...]zł. Dochód skarżącego w okresie od dnia [...] października 2015 r. do dnia [...] czerwca 2016 r. wynosił bowiem [...] zł miesięcznie (stypendium socjalne - [...] zł i stypendium specjalne - [...] zł, k 245 akt admin.). Organ ustalił również, że w tym okresie M. K. otrzymywał także dofinansowanie nauki ze środków PFRON w ramach programu "Aktywny samorząd" - Moduł II, ale z uwagi na to, że środki te miały w istocie charakter zasiłku celowego, organ nie zaliczył ich do dochodu skarżącego.

Organ stwierdził jednak, że w związku ze zmianą sytuacji dochodowej we wskazanym okresie, skarżącemu przysługiwał zasiłek stały w niższej wysokości, wyliczonej zgodnie z art. 37 ust. 2 pkt 1 ups, tj. w wysokości [...] zł miesięcznie. Tymczasem na podstawie decyzji z dnia [...] października 2015 r. skarżącemu wypłacano miesięcznie zasiłek w maksymalnej wysokości czyli po [...] zł miesięcznie.

W związku z tym w okresie świadczeniowym tj. od [...] listopada 2015 r. do [...] lipca 2016 r., w którym wypłacono skarżącemu zasiłki stałe, powstały świadczenia nienależnie pobrane w łącznej kwocie [...]zł (604 zł – [...] zł = [...] zł x 9 miesięcy). Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 6 pkt 16 ups świadczenia nienależnie pobrane są to świadczenia pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej.

Z przepisu art. 98 ups wynika z kolei, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny.

Organ wskazał również na treść art. 104 ust. 4 ups, który przewiduje, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej obciążenie lub niweczyłoby skutki udzielonej pomocy właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Mając na uwadze ten przepis organ I instancji stwierdził, że możliwa jest zatem spłata świadczeń nienależnie pobranych przy ustaleniu dogodnych rat, przy czym w tej sprawie należy złożyć stosowny wniosek. W przeciwnym razie, po upływie terminu, kiedy decyzja stanie się ostateczna i nie zostanie dokonana spłata nienależnie pobranych świadczeń bądź nie zostanie złożony stosowny wniosek, organ wystąpi na drogę postępowania egzekucyjnego w administracji, jak stanowi zapis art. 104 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

W odwołaniu od tej decyzji M. K. wskazywał na trudną sytuację finansową i wnosił o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło zarzutów odwołania, a podzielając ustalenia i stanowisko organu I instancji wskazaną na wstępie decyzją utrzymało w mocy decyzję tego organu.

Dodatkowo Kolegium stwierdziło, że M. K. od wielu lat systematycznie korzysta z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L., jednak pomimo zmiany sytuacji finansowej w związku z pobieraniem stypendium socjalnego i specjalnego w szkole wyższej w latach 2012 - 2016, nie poinformował o tym organu wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 109 ups.

Odnosząc się natomiast do wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, Kolegium wskazało, że wniosek ten powinien być rozpatrzony przez organ I instancji w odrębnym postępowaniu.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie M. K. domagał się uchylenia decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, ogólnie kwestionując to rozstrzygnięcie.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Mając na uwadze powyższe ustalenia Sąd, wskazanym wyżej wyrokiem, oddalił skargę.

Stwierdził bowiem, że bezspornie w okresie pobierania zasiłku stałego przyznanego decyzją z dnia [...] października 2015 r. w wysokości [...] zł miesięcznie na okres zasiłkowy od [...] października 2015 r. do [...] października 2019 r., przez dziewięć miesięcy tj. od [...] listopada 2015 r. do [...] lipca 2016 r. skarżącemu - ze względu na zmianę sytuacji finansowej skarżącego i uzyskanie dochodu – przysługiwał zasiłek stały w niższej, niż przyznana wskazaną decyzją, wysokości.

Zgodnie bowiem z art. 37 ust. 1 ups zasiłek stały przysługuje:

1) pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej;

2) pełnoletniej osobie pozostającej w rodzinie, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód, jak również dochód na osobę w rodzinie są niższe od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie.

W świetle natomiast art. 37 ust. 2 pkt 1 ups - zasiłek stały ustala się w wysokości - w przypadku osoby samotnie gospodarującej - różnicy między kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej a dochodem tej osoby (...).

W świetle rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2012 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. Nr 135, poz. 823), kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej od dnia [...] października 2015 r. wynosi [...] zł.

W związku ze zmianą sytuacji finansowej skarżącego na skutek uzyskania stypendiów socjalnego i specjalnego w Wyższej Szkole Ekonomii i Innowacji w L. tj. [...] zł i [...] zł, dochód skarżącego wynosił [...] zł. Kryterium dochodowe nie zostało zatem przekroczone, ale we wskazanym okresie przysługiwał mu zasiłek stały w niższej wysokości, niż został mu przyznany decyzją z dnia [...] października 2015 r. Skoro bowiem dochód wynosił [...] zł, to w świetle przytoczonego przepisu zasiłek stały przysługiwał mu w wysokości [...] zł (634 zł – [...] zł), a nie [...] zł miesięcznie. Nadpłacone kwoty stanowią więc świadczenie nienależnie pobrane, czego zresztą skarżący nie kwestionuje.

Okoliczność ta stanowi zatem bezwzględną przesłankę do orzeczenia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, gdyż skarżący o pobieraniu stypendiów, które spowodowały zmianę jego sytuacji finansowej, organu nie poinformował, pomimo takiego obowiązku, wynikającego z art.109 ups. Przepis ten stanowi, że osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie, o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń.

Jak wynika z akt i co również nie jest kwestionowane, skarżący korzysta od wielu lat systematycznie z pomocy Ośrodka, a podczas wywiadów środowiskowych był pouczany o obowiązku poinformowania organu o zmianie swojej sytuacji finansowej. Mimo to, przez niemal 4 lata pobierania stypendiów (w tym m.in. w okresie ustalonym w niniejszej sprawie) skarżący nie poinformował o tym organu.

W tej sytuacji prawidłowo organ uznał, że pobrany za ten okres (w niniejszej sprawie za 9 miesięcy) w zawyżonej wysokości zasiłek stały jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Zgodnie bowiem z art. 6 pkt 16 ups świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej.

Świadczenie takie podlega natomiast zwrotowi na podstawie art. 98 ups, który stanowi, że "świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio".

Z tych względów Sąd uznał, że skarga nie jest uzasadniona i oddalił ją na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz.1369), dalej "p.p.s.a.

Odnosząc się natomiast do sformułowanego w odwołaniu wniosku skarżącego o umorzenie należności, Sąd stwierdził, że organ odwoławczy prawidłowo wyjaśnił, że wniosek ten podlega rozpatrzeniu w odrębnym postępowaniu.

W skardze kasacyjnej do tego wyroku, M. K., reprezentowany przez adwokata J. M. wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie sprawy do ponownego rozpoznania.

Wyrokowi temu zarzucił:

- naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.:

1/ art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w zw. z art. art. 7, 8, 77 § 1, 80, 107 § 3, 136 k.p.a. przez błędne oddalenie skargi, pomimo iż zaskarżona decyzja została oparta na całkowicie błędnej ocenie materiału dowodowego, w szczególności w zakresie ustaleń odnośnie tego, czy skarżący poinformował pracowników Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L. o tym, że podjął naukę w Wyższej Szkole Ekonomii i Innowacji w L. oraz że z tego tytułu pobiera stypendium specjalne oraz stypendium socjalne;

2/ art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a, - przez nieuchylenie zaskarżonej decyzji administracyjnej, mimo nieprzeprowadzenia przez organ w sposób wszechstronny i wyczerpujący postępowania, celem ustalenia sytuacji dochodowej i majątkowej odwołującego w celu ustalenia okoliczności mających istotne znaczenia dla żądania zwrotu świadczenia przez organ, co doprowadziło do uchybienia także zasadom ogólnym postępowania administracyjnego wyrażonym w art. 7 k.p.a.;

3/ art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 10 k.p.a. - poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i oddalenie skargi w całości oraz jednoczesne utrzymanie w mocy decyzji organu administracji, w sytuacji, gdy skarżącemu uniemożliwiono przed wydaniem decyzji wypowiedzenie się co do zebranych dowodów, materiałów oraz zgłoszonych żądań oraz złożenia własnych wniosków dowodowych, za pomocą których mógłby wykazać chociażby okoliczność, iż do powstania świadczenia nienależnego doszło bez winy odwołującego się;

- naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.:

1/ art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez nieuwzględnienie sytuacji skarżącego, który z uwagi na jego stan zdrowia, orzeczony stopień umiarkowanej niepełnosprawności, brak środków do egzystencji kwalifikuje się do uznania, że zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony pozwalający na odejście od żądania zwrotu pobranych świadczeń oraz niepoinformowanie odwołującego o możliwości złożenia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu świadczenia, umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik skarżącego podniósł, że skarżący od samego początku informował pracowników organu o rozpoczęciu nauki w Wyższej Szkole Ekonomii i Inowacji w L. oraz o otrzymaniu dodatkowych świadczeń finansowych. Z informacji otrzymanych od pracowników MOPR w L. wynikało, że nie ma dla nich znaczenia, czy M. K. podjął dalszą naukę i czy wiązały się z tym jakieś dodatkowe świadczenia. Starał się również zweryfikować, czy świadczenia, które otrzymał stanowią dochód i czy mogą spowodować cofnięcie zasiłku stałego. Z informacji uzyskanych w sekretariacie Wyższej Szkoły Ekonomii i Inowacji w L. oraz Urzędu Skarbowego w L. wynikało, że stypendium specjalne oraz stypendium socjalne nie stanowią dochodu. Skarżący spełnił zatem ciążący na nim obowiązek informacyjny.

Pełnomocnik skarżącego zarzucił również, że skarżący nie miał możliwości brania czynnego udziału w postępowaniu. Skarżącemu uniemożliwiono przed wydaniem decyzji wypowiedzenie się co do zebranych dowodów, materiałów oraz zgłoszonych żądań oraz złożenia własnych wniosków dowodowych, za pomocą których mógłby wykazać chociażby okoliczność, iż do powstania świadczenia nienależnego doszło bez winy odwołującego się. Stanowi to naruszenie art. 10 § 1 k.p.a.

Uzasadniając natomiast naruszenie prawa materialnego, pełnomocnik skarżącego podniósł, że z rozwiązania prawnego przewidzianego w art. 104 ust. 1 u.p.s. nie można wyprowadzić wniosku, że odstąpienie od zwrotu nienależnie pobranych świadczeń może nastąpić wyłącznie w fazie postępowania egzekucyjnego. Z odesłania do art. 104 ust. 4 u.p.s. zawartego w art. 98 u.p.s. wynika, że to w toku ustalenia obowiązku zwrotu organ obowiązany jest uwzględnić okoliczności uzasadniające żądanie zwrotu. Natomiast, gdy po wydaniu decyzji o zwrocie nastąpiła zmiana okoliczności faktycznych, a zatem w sytuacji osoby wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności odstąpienia od zwrotu, organ może odstąpić od wszczęcia postępowania egzekucyjnego lub wystąpić o jego umorzenie (wyrok NSA z 16.12.2008r. sygn. akt IM OSK 28/08 - LEX nr 518213). Jednoznaczne brzmienie wskazanego przepisu art. 98 u.p.s., jak też ugruntowane w tym zakresie orzecznictwo sądowe nie pozostawia wątpliwości, że jego wykładni nie można dokonywać w oderwaniu od art. 104 ust. 4 u.p.s., do którego stosowania pierwszy z powołanych przepisów wprost odsyła. Z powyższego wynika zatem, że w toku rozpoznawania sprawy dotyczącej zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, organ obowiązany jest do jednoczesnego zbadania, czy nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Zobowiązany jest zatem ustalić, czy w odniesieniu do strony prowadzonego postępowania można twierdzić o występowaniu przypadku szczególnego, przejawiającego się zwłaszcza tym, że żądanie zwrotu świadczeń stanowiłoby dla niej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Dokonując takiej oceny należy mieć przy tym na uwadze, iż pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości - art. 2 ust. 1 u.p.s. (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 października 2008 r. I OSK 1863/2007, LexPolonica nr 1987280; wyrok NSA z 18 marca 2011 r. I OSK 2065/10, Lex nr 1079747). Wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych z pomocy społecznej świadczeń musi zatem być poprzedzone postępowaniem wyjaśniającym w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby zobowiązanej pod kątem możliwości zastosowania dobrodziejstw przewidzianych w art. 104 ust. 4 u.p.s., czego organ w niniejszej sprawie nie uczynił, co umknęło również Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie, który ograniczył się jedynie do zacytowania treści art. 104 ust. 4 u.p.s. Natomiast sytuacja materialna skarżącego jest bardzo trudna. Obecnie utrzymuje się z pracy zarobkowej z której otrzymuje wynagrodzenie w wysokości [...] zł (netto), czyli minimalnej krajowej. Z niego musi opłacić rachunki (woda, prąd, ogrzewanie, czynsz, telefon komórkowy), kupić żywność, leki, środki czystość, ubranie, rehabilitację oraz opłacić koszty biletu miesięcznego. W obecnej sytuacji finansowej nie jest realne, aby M. K. mógł spłacić pobrane wypłaty z tytułu zasiłku stałego. Co więcej w przypadku, gdyby musiał je zwrócić cel tej pomocy zostałby zniweczony. M. K. popadłby w zadłużenie powodujące jego faktyczną niewypłacalność. Należy podkreślić, że w związku z tym, iż ustawodawca w art. 104 ust. 4 u.p.s. przewidział obowiązek złożenia stosownego wniosku bądź przez pracownika socjalnego bądź przez samą stronę, a wniosku tego pierwszego brak, zadaniem organu jest wówczas udzielenie stronie stosownego pouczenia w tym zakresie. Nakaz takiego działania wynika bezpośrednio z art. 9 k.p.a. wyrażającego zasadę informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania.

W aktach administracyjnych niniejszej sprawy, jak też w treści wydanych decyzji brak jest tymczasem jakiegokolwiek śladu, by pracownik socjalny składał wniosek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., jak też, by strona skarżąca została w sposób prawidłowy pouczana była o możliwości złożenia takiego wniosku.

W uzasadnieniu decyzji SKO w L. oraz w uzasadnieniu wyroku WSA w Lublinie nie wspomniano o przeprowadzeniu przez te organy jakichkolwiek czynności mających na celu zbadanie, czy nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia, ani też nie wspomniano - ani słowem - do jakich wniosków doszedł w tej mierze organ. Konsekwencją powyższego jest brak ustaleń, czy w niniejszej sprawie występują przesłanki powodujące, że mamy do czynienia z przypadkiem szczególnie uzasadnionym w rozumieniu art. 104 ust. 4 u.p.s. Rozpoznające sprawę organy uchybiły zatem zasadom uregulowanym w art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a. nakazującym wyczerpujące ustalenie stanu faktycznego sprawy i jego przedstawienie w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia. Dopiero zaś dokładne wyjaśnienie wszystkich istotnych w sprawie okoliczności pozwala na prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego, w tym przypadku - art. 98 w zw. z art. 104 ust. 4 u.p.s.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 179a ustawy p.p.s.a., jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Od wydanego orzeczenia przysługuje skarga kasacyjna. Powyższa regulacja, wprowadzająca wyjątek od zasady dewolutywności skargi kasacyjnej, podyktowana jest względami ekonomiki postępowania. W ramach uprawnień autokontrolnych sąd I instancji może uchylić własne, zaskarżone orzeczenie bez przesyłania skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, jeżeli stwierdzi nieważność postępowania albo uzna, że podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione.

Dokonując autokontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku z dnia 11 lipca 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 349/17 Sąd stwierdził, że w rozpatrywanej sprawie podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, bowiem Sąd dokonał nieprawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i zastosowania prawa materialnego.

Słusznie bowiem podnosi skarżący w skardze kasacyjnej, że rozstrzygnięcie o uznaniu świadczenia z pomocy społecznej za nienależnie pobrane jest nieodłącznie związane z rozstrzygnięciem w kwestii zwrotu takiego świadczenia.

Wskazać należy, że zgodnie z art. 98 zd. 1 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Ze zdania drugiego cytowanego artykuły wynika natomiast, że organy administracji, orzekając o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, mają obowiązek odpowiedniego stosowania przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s.

Ten ostatni przepis stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu wskazanych należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Wykładni przepisu art. 98 u.p.s. nie można zatem dokonywać w oderwaniu od przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s., który to przepis ustawa nakazuje stosować odpowiednio. W razie odesłania w normie prawnej do odpowiedniego stosowania innego przepisu, należy - zgodnie z zasadami wykładni - rozważyć, czy ze względu na przedmiot regulacji przepis prawa, do którego jest odesłanie, należy stosować wprost, z pewnymi jego modyfikacjami, czy też należy wyłączyć jego stosowanie.

Dokonując wykładni pojęcia odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s., do którego odsyła art. 98 omawianej ustawy, należy uznać, że art. 104 ust. 4 u.p.s. stosuje się wprost w razie orzekania przez organy administracji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia (por. wyroki NSA: z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt I OSK 517/07, Lex nr 501065; z dnia 19 listopada 2008 r., sygn. akt I OSK 1894/07, Lex nr 580349; z dnia 30 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1863/07, publ. ONSAiWSA 2010, nr 2, poz. 31, Lex nr 570410; z dnia 18 marca 2011 r., sygn. akt I OSK 2065/10, Lex nr 1079747).

Z powyższego wynika, że rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, która wszczynana jest z urzędu, organ administracji – w toku tego postępowania – obowiązany jest, w myśl art. 104 ust. 4 u.p.s., ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu należności. Postępowanie w przedmiocie zwrotu świadczenia i odstąpienia od żądania zwrotu jest bowiem jednym postępowaniem, a nie dwoma odrębnymi postępowaniami (por wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 15 września 2016 r., sygn. akt III SA/Gd 602/16, LEX nr 2120682). Zatem w ramach tego jednego postępowania konieczne jest ustalenie, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony, zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby, która pobrała nienależne świadczenie. Jeżeli zaś chodzi o ustawowy wymóg złożenia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu (przez pracownika socjalnego lub przez stronę), uznać należy, że jeśli wniosek taki nie zostanie złożony przez pracownika socjalnego, organ winien pouczyć stronę o takiej możliwości (por. wyrok NSA z dnia 19 listopada 2008 r., sygn. akt I OSK 1894/07, Lex 580349).

W ramach postępowania zakończonego zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją powyższy obowiązek nie został przez organy administracji spełniony. Wprawdzie w uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia przytoczono treść art. 104 ust. 4 u.p.s., jednak w tym kontekście wskazano wyłącznie na możliwość rozłożenia żądanych do zwrotu należności na "dogodne raty", pod warunkiem złożenia przez stronę wniosku w tym przedmiocie. Kontrolowana decyzja nie zawiera natomiast żadnych ustaleń odnośnie aktualnej sytuacji życiowej skarżącego, a w konsekwencji nie zawiera też stosownych rozważań co do możliwości odstąpienia od nałożenia na skarżącego obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ze względu na jego sytuację życiową.

Podkreślić trzeba, że w ramach niniejszego postępowania w sprawie ustalenia wysokości nienależnie pobranych świadczeń i ich (ewentualnego) zwrotu, organ pierwszej instancji nie przeprowadził nawet wywiadu środowiskowego celem ustalenia na podstawie aktualnej sytuacji bytowej strony, jakie potencjalne skutki może wywołać jednoczesne zobowiązanie jej do zwrotu świadczeń przyznanych w szeregu spraw.

W konsekwencji nie została należycie wyjaśniona w zaskarżonej decyzji motywacja, jaka legła u podstaw nieskorzystania przez pracownika socjalnego z możliwości złożenia wniosku o odstąpienie od żądania od skarżącego zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Jednocześnie zaś – jak wynika z akt sprawy – w toku postępowania o możliwości złożenia takiego wniosku nie pouczono skarżącego. Świadczy to o wydaniu zaskarżonej decyzji z naruszeniem zasad postępowania administracyjnego określonych przepisami art. 7, art. 9 i art. 77 § 1 k.p.a.,

Wagę tych uchybień dodatkowo podkreśla fakt, że skarżący już w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji zwrócił się o umorzenie żądanego do zwrotu świadczenia, co jednak nie skutkowało rozważeniem przez Kolegium zasadności zwolnienia skarżącego z obowiązku zwrotu świadczeń, a jedynie zostało załatwione lakonicznym, a zarazem błędnym stwierdzeniem, jakoby wniosek ten podlegał rozpatrzeniu w odrębnym postępowaniu.

Zaskarżona decyzja narusza ponadto dyspozycję art. 107 § 3 k.p.a. ze względu na sporządzenie ich uzasadnień w sposób nieodpowiadający wymogom określonym tym przepisem. Należy bowiem zauważyć, że decyzja organu drugiej instancji praktycznie ogranicza się do powielenia treści uzasadnienia decyzji pierwszoinstancyjnej i stwierdzenia, że wydane rozstrzygniecie jest prawidłowe. Takie uzasadnienie decyzji zapadłej w postępowaniu odwoławczym jest natomiast niedopuszczalne już choćby z tego względu, że istotą tego postępowania jest nie tylko kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w pierwszej instancji, lecz ponowne, merytoryczne rozpatrzenie sprawy w myśl zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego wyrażonej w art. 15 w zw. z art. 136 k.p.a. Kontrolowana w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego bez wątpienia więc również tej zasady postępowania administracyjnego nie spełnia.

Naruszenie powołanych wyżej przepisów postępowania w konsekwencji doprowadziło także do naruszenia dyspozycji art. 98 w zw. z art. 104 ust. 4 u.p.s., co miało wpływ na wynik sprawy, bowiem skutkowało zobowiązaniem skarżącego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia bez uprzedniego rozważenia zasadności odstąpienia od nałożenia tego obowiązku.

Obowiązkiem organu odwoławczego – zgodnie z dyspozycją art. 153 p.p.s.a. – będzie uwzględnienie powyższych uwag przy ponownym rozpatrywaniu sprawy. Przed wydaniem stosownej decyzji, organ uzupełni więc postępowanie wyjaśniające o rzetelną analizę aktualnej sytuacji bytowej skarżącego i w kontekście tej analizy dokona oceny wystąpienia przesłanek do odstąpienia od żądania od skarżącego zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.

O przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd orzekł natomiast na podstawie art. 250 § 1 i § 2 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 2 lit. "b" w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1714) w zw. z art. 179 a p.p.s.a.

Z powyższych względów, orzeczono, jak w sentencji.