Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 1432/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-11-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Prezydent Miasta
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art.246 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 sierpnia 2015 r. sygn. akt IV SAB/Wa 142/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. M. na bezczynność Prezydenta [...] w przedmiocie udzielenia informacji postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

M. M. w dniu 18 maja 2015 r. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosek przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. We wniosku wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz z dwójką małoletnich dzieci. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód w łącznej wysokości 3.000 zł, osiągany z tytułu umów zlecenia i umów o dzieło zawieranych przez żonę wnioskodawcy oraz dochód z tytułu najmu mieszkania. M. M. dodał, że jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. W oświadczeniu o stanie majątkowym stwierdził również, że nie ma żadnych oszczędności. Posiada natomiast dwa mieszkania o powierzchni 105 m2 i 39 m2 oraz działkę budowlaną o powierzchni 384 m2. Dochód uzyskany z wynajmu mieszkania o powierzchni 39 m2 przeznacza na spłatę kredytu hipotecznego zaciągniętego na zakup mieszkania o powierzchni 105 m2. Ponadto oświadczył, że jego żona jest współwłaścicielem i prezesem [...] Sp. z o.o., ale z tego tytułu toczy się przeciwko niej postępowanie egzekucyjne na kwotę 240 tys. zł.

Postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2015 r. sygn. akt IV SAB/Wa 142/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił M. M. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem Sądu I instancji, wnioskodawca nie znajduje się w sytuacji, która uzasadniałaby przyznanie mu prawa pomocy, gdyż jest posiadaczem 3 nieruchomości, tj. dwóch mieszkań oraz działki budowlanej. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się natomiast, że posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów. Stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Ponadto WSA w Warszawie podniósł, że zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego nie świadczy o tym że Państwo M. nie dysponują środkami na pokrycie kosztów postępowania. To, że nie regulują oni terminowo zobowiązań - nie stanowi wystarczającej przesłanki do stwierdzenia, że ich możliwości płatnicze uniemożliwiają wygospodarowanie dodatkowych środków. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podkreślił również, że to skarżący powinien podejmować takie czynności i przedstawić takie dowody, które przekonałyby o zasadności przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego, gdy przedstawione przez niego dane uniemożliwiają ocenę tego stanu, mimo ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Z tych tez względów, w ocenie WSA w Warszawie należało odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Od powyższego postanowienia WSA w Warszawie M. M. złożył zażalenie. Wskazał przy tym, że na skutek działań pracowników IPN wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie około 1000 skarg. Dodał również, że działka budowlana prawdopodobnie straci swój charakter.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić przez złożenie przez wnioskodawcę szczegółowego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym, a także przez złożenie innych dokumentów dotyczących sytuacji finansowej jego i jego rodziny. Ocena czy takie okoliczności zachodzą należy natomiast do sądu. Rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że jeżeli wnioskodawca aktualnie nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów zainicjowanych postępowań sądowych, sąd może przyznać prawo pomocy, jeżeli uzna, że zachodzi taka potrzeba, nie ma natomiast bezwzględnego obowiązku uwzględnienia każdego żądania strony.

Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy. Zasadą bowiem jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zwolnienie od kosztów sądowych może zatem obejmować tylko osoby najuboższe, których rzeczywiste zdolności płatnicze uniemożliwiają wywiązanie się z obowiązku partycypowania w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Ma ono na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących żywotnych interesów strony. Korzystanie z takiej instytucji powinno mieć miejsce zatem miejsce wyłącznie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy strona nie nadużywa swych uprawnień procesowych i gdy zgromadzenie przez nią funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu jest obiektywnie niemożliwe. Tylko wówczas, gdy wnioskodawca podejmował wszechstronne starania, aby uzyskać niezbędne środki finansowe, może oczekiwać, że koszty jego udziału w postępowaniu sądowym zostaną przerzucone na innych obywateli i podatników. Ocena zdolności płatniczych obejmuje nie tylko majątek posiadany przez stronę i jej rodzinę, ale także posiadanie obiektywnie rozumianej zdolności do zdobycia potrzebnych środków finansowych.

Zgodnie z art. 243 P.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Dlatego to w interesie samej strony jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających jej żądanie. Domagając się zwolnienia z kosztów i przyznania adwokata, powinna ona w sposób przekonywujący i rzetelny wykazać, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia zgłoszonego wniosku. Podmiot występujący na drogę postępowania sądowego powinien mieć również świadomość, że to on w pierwszej kolejności zobowiązany jest do ponoszenia kosztów swojego udziału postępowaniu sądowym. Konieczność ponoszenia kosztów sądowych powinna sprzyjać rozwadze przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z możliwości wniesienia skarg, od których uiszcza się wpis sądowy. Strona powinna tym samym liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na takie cele oraz koszty sądowe traktować na równi z innymi zobowiązaniami prywatnymi swojej rodziny.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy, Sąd I instancji właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania M. M. prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewątpliwie miesięczny dochód (zadeklarowany przez skarżącego) osiągany przez rodzinę skarżącego (głównie przez jego żonę) nie jest znaczny. Skarżący wskazał jednak, że jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań oraz działki gruntowej. W orzecznictwie sądów administracyjnych powszechnie zaś przyjmuje się, że okoliczność posiadania majątku, w szczególności prawa własności nieruchomości, wyłącza co do zasady możliwość zwolnienia strony z kosztów sądowych. Dla oceny związanych z tymi faktami możliwości płatniczych wnioskodawcy istotny jest przy tym aktualny stan nieruchomości a nie potencjalne zmiany, czyli zmiany, które – jak zasygnalizowano w zażaleniu – może nastąpią w przyszłości. W sprawie nie wykazano też, by posiadany przez wnioskodawcę majątek nie mógł służyć jako zabezpieczenie dodatkowego kredytu lub pożyczki na sfinansowanie kosztów rozległej działalności skargowej M. M., bez konieczności przerzucania ciężaru sfinansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa w tej sprawie.

Zamierzonego skutku nie mogły też odnieść argumenty dotyczące konieczności spłaty kredytu zaciągniętego przez wnioskodawcę i jego żonę. Niedopuszczalne jest bowiem przedkładanie przez stronę należności prywatnoprawnych nad publicznoprawnymi. Zaciąganie kredytów jest obecnie dość powszechne i nie ma znamion wyjątkowości. Konieczność ich spłacania nie może być zatem traktowana priorytetowo. Ilość funduszy publicznych dostępnych na udzielanie pomocy prawnej jest ograniczona i nie pozwala na automatyczne stosowanie omawianej instytucji w stosunku do wszystkich osób, które mają obciążenia finansowe powstałe przez wcześniejsze zaciągnięcie zobowiązań kredytowych. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc tak rozległą działalność skargową jak w przypadku skarżącego i przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na prowadzenie tych spraw. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy.

Również powoływanie się na znaczne zadłużenie Spółki, której prezesem jest żona skarżącego oraz prowadzone przeciwko niej postępowanie egzekucyjne, nie może decydować o wyniku sprawy. Nie ma bowiem jakichkolwiek dowodów, by [...] Sp. z o.o. zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej i by w toku tej działalności nie generowała żadnych zysków, które chociaż w części mogłyby być przeznaczone na sfinansowanie udziału M. M. w postępowaniu sądowoadministracyjnym.

Ponadto M. M. nie może skutecznie domagać się zwolnienia z kosztów sądowych i ustanowienia adwokata, powołując się na swój status bezrobotnego. Z akt sprawy nie wynika, aby wnioskodawca był osobą niezdolną do pracy. Samo zarejestrowanie się w urzędzie pracy nie może zatem usprawiedliwiać jego bierności zawodowej i niepodejmowania przez niego jakiegokolwiek, nawet dorywczego zatrudnienia. Osoba, która od kilku lat nie wykazuje żadnej aktywności zawodowej i nawet nie stara się poszukiwać pracy we własnym zakresie, nie może oczekiwać, że taka jej pasywna postawa spowoduje uruchomienie dla niej pomocy z środków publicznych. Strona, która powinna liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych i która nie wykorzystuje wszystkich swoich możliwości zarobkowych w celu zebrania środków na sfinansowanie swojego udziału w postępowaniu sądowym, nie może korzystać z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy. W przedstawionej sytuacji domaganie się przez skarżącego by koszty postępowania zostały przerzucone na Państwo, którego budżet wypracowany jest przez ogół obywateli, może być kwalifikowane jako nadużywanie tego prawa i kłóci się z ratio legis instytucji prawa pomocy. Wreszcie to skarżący powinien podejmować takie czynności i przedstawić takie dowody, które wskazywałyby na zasadność przyznania mu prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do samodzielnego poszukiwania dokumentów pozwalających na ustalenie sytuacji majątkowej skarżącego, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają ocenę takiego stanu, bo są niepełne lub też są niewiarygodne. Ciężar wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na samym wnioskodawcy.

Z powyższych względów należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem zasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.