Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt I SA/Ol 274/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2010-05-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 1998 nr 137 poz 887
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: par. 3 ust. 1 - 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 8, art. 11, art. 89 par. 1 i 2, art. 107 par. 1 i 3
journal: Dz.U. 1960 nr 30 poz 168
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wojciech Czajkowski (spr.), Sędziowie sędzia WSA Ryszard Maliszewski,, sędzia WSA Tadeusz Piskozub, Protokolant Paweł Guziur, po rozpoznaniu w Olsztynie na rozprawie w dniu 26 maja 2010r. sprawy ze skargi Z. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1.uchyla zaskarżoną decyzję, 2.zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz pełnomocnika kwotę 240 zł (słownie dwieście czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 19 lutego 2010 r., sygn. akt II GSK 393/09, Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu skargi kasacyjnej Z.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 12 lutego 2009 r., o sygn. akt I SA/Ol 580/08, oddalającego skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zaskarżony wyrok uchylił w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie.

Z materiałów przeprowadzonego przez organ postępowania administracyjnego wynikało, że zaskarżoną decyzją Prezes Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia Z.K. należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy.

Uzasadniając rozstrzygnięcie wydane w związku z wnioskiem Z. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes Zakładu powołał jako podstawę prawną m.in. treść art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), dalej jako u.s.u.s., zgodnie z którym, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek w całości lub w części w przypadku ich całkowitej nieściągalności. W ocenie organu, przeprowadzona przez organ analiza sytuacji majątkowej wnioskodawcy nie potwierdziła, by w sprawie zachodziła przesłanka całkowitej nieściągalności. Strona jest bowiem właścicielem nieruchomości, na której dokonano zabezpieczenia należności poprzez ustanowienie hipoteki. Nie zostały również spełnione przesłanki umorzenia należności z tytułu składek, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 – 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U Nr 141, poz. 1365 - powoływanego dalej jako rozporządzenie). Strona nie wykazała bowiem, iż nie jest w stanie podjąć pracy z uwagi na stan zdrowia. O zwrócił też uwagę, że z orzeczenia Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności wynika, iż wnioskodawca jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym na okres do 31 lipca 2011 r., jednakże może podjąć pracę w warunkach chronionych. Ponadto, według przedstawionych dokumentów, strona jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy od 18 sierpnia 2008 r., jako osoba poszukująca zatrudnienia, co powoduje, iż nie można jednoznacznie stwierdzić, że wnioskodawca nie uzyska zatrudnienia w przyszłości.

Również sprawowanie opieki nad synem nie stanowiło, zdaniem organu, okoliczności przemawiającej za podjęciem pozytywnej decyzji o umorzeniu zadłużenia, gdyż zapewnienie opieki nad dzieckiem nie jest okolicznością nadzwyczajną, lecz obowiązkiem rodzica. Tego że wnioskodawca sprawuje całodobową opiekę nad dzieckiem nie potwierdziła ponadto matka dziecka. W ocenie Prezesa ZUS, z przedłożonych w toku postępowania dokumentów nie wynikało też, aby brak możliwości podjęcia zatrudnienia spowodowany był koniecznością sprawowania opieki nad chorym przewlekle ojcem. Ojciec wnioskodawcy oświadczył bowiem, że syn opiekuje się nim w takim stopniu, w jakim pozwalają Mu warunki życiowe i czasowe.

W odniesieniu do argumentacji wnioskodawcy, iż w przypadku decyzji Zakładu o licytacji mieszkania zostanie On osobą bezdomną, organ wskazał, że dokonano jedynie zabezpieczenia nieopłaconych należności poprzez wpis hipoteki na nieruchomości, zaś Dyrektor ZUS nie jest organem uprawnionym do wszczynania i prowadzenia postępowań egzekucyjnych z nieruchomości.

W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skardze na powyższą decyzję, strona wnosząc o jej uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, zarzuciła jej naruszenie:

- przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 1, ust. 2, ust. 3 i ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia,

- naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 8, art. 107 § 1 i 3, art. 89 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), powoływanej dalej jako K.p.a., w zw. z art. 123 u.s.u.s., poprzez naruszenie zasady praworządności, niewystarczające ustalenie stanu faktycznego, nieprzeprowadzenie koniecznych dowodów (rozprawy administracyjnej), przerzucenie na skarżącego w całości ciężaru dowodu w sprawie, przekroczenie zasady uznaniowości przy wydawaniu decyzji administracyjnej, braki w uzasadnieniu decyzji w zakresie odniesienia się do przesłanek umorzenia określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia.

W uzasadnieniu skarżąca podkreśliła, iż Prezes Zakładu w zaskarżonej decyzji przyjął, że zachodzi przesłanka do umorzenia należności określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. W wyniku przeprowadzonego postępowania egzekucyjnego doszłoby bowiem do pozbawienia skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Jednak jako przyczynę odmowy umorzenia należności organ podał jedynie to, iż decyzja oparta jest na uznaniu administracyjnym, nie uzasadniając bliżej zajętego stanowiska.

Nieprawidłowe było również przyjęcie przez Prezesa ZUS, że skarżący nie udowodnił braku możliwości podjęcia pracy z uwagi na chorobę lub na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny. W sytuacji gdy organ miał wątpliwości co do tych kwestii, winien wyjaśnić je odpowiednimi środkami dowodowymi, np. przeprowadzając rozprawę administracyjną (lub w inny sposób). Brak było natomiast podstaw do stwierdzenia, że ciężar dowodu w tej kwestii spoczywa wyłącznie na odwołującym się.

W ocenie strony, Prezes Zakładu zignorował to, że jest Ona osobą bezrobotną, co potwierdzają złożone do akt dokumenty. Istnieje jednak konieczność wystąpienia do urzędu pracy o dostarczenie dokumentacji dotyczącej uznania skarżącego za osobę bezrobotną.

W odpowiedzi Prezes Zakładu podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Dodatkowo zaznaczył, że w świetle treści § 3 ust. 1 rozporządzenia, ustawodawca w znacznym zakresie przerzucił ciężar udowodnienia powoływanych okoliczności na osobę ubiegającą się o umorzenie. Pomimo tego organ także samodzielnie pozyskiwał dane i dokumenty dotyczące zwłaszcza sytuacji majątkowej skarżącego. Nawet w sytuacji udowodnienia stałej opieki nad ojcem i synem nie stanowiłaby ona przesłanki umorzenia należności, gdyż w toku postępowania ustalono, iż niespełniony jest wymóg wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania przez te osoby wraz ze skarżącym. W ocenie organu nie zaistniały także przesłanki do przeprowadzenia w toku postępowania rozprawy administracyjnej określone w art. 89 K.p.a..

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, oddalając skargę na powyższą decyzję, w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 lutego 2009 r. wskazał na uznaniowy charakter rozstrzygnięcia w zakresie umorzenia należnych składek, podkreślając, iż nawet zaistnienie przewidzianych w powołanych przepisach przesłanek nie zobowiązuje organu do zastosowania wnioskowanej ulgi. Zdaniem Sądu I instancji, organ prawidłowo uznał, że nie zaistniała przesłanka całkowitej nieściągalności, albowiem skarżący jest właścicielem nieruchomości, na której Zakład dokonał zabezpieczenia należności poprzez wpis hipoteki. Odnosząc się natomiast do przesłanek umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia, Sąd stwierdził, że dokonując ponownej analizy sytuacji majątkowej i osobistej skarżącego organ wykazał, iż zapłata zadłużenia nie zagraża egzystencji wnioskodawcy, jak i jego rodziny (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Strona nie udowodniła zaś, iż Jej stan zdrowia oraz konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, uniemożliwiają podjęcie zatrudnienia (§ 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia).

Jak podniesiono w uzasadnieniu wyroku Sądu I instancji, organ wyjaśnił wszystkie istotne okoliczności sprawy, czyniąc prawidłowe ustalenia i dokonując trafnych ocen, które stały się podstawą zaskarżonej decyzji. Uzasadniając zajęte stanowisko wskazał bowiem, że wnioskodawca jest osobą niepełnosprawną, jednak z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, iż jest to niepełnosprawność umiarkowana i może on zostać zatrudniony w warunkach pracy chronionej. Z uwagi na fakt, że zarejestrował się jako poszukujący pracy dopiero w dniu 18 sierpnia 2008 r., nie można stwierdzić, iż nie uzyska zatrudnienia w przyszłości. Zdaniem Sądu, strona nie udowodniła związku pomiędzy koniecznością stałej opieki nad ojcem i synem, a brakiem możliwości uzyskiwania dochodu. Jednak, nawet udowodnienie tych okoliczności przez wnioskodawcę nie mogło stanowić podstawy umorzenia, gdyż nie został spełniony wymóg zawarty w § 3 ust. 2 rozporządzenia odnoszący się do wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania przez te osoby z zobowiązanym.

W związku z zarzutem skargi dotyczącym przerzucenia na stronę w całości ciężaru dowodu w sprawie, Sąd podkreślił, że zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia to na zobowiązanym ciąży obowiązek wykazania przesłanek uprawniających go do uzyskania ulgi płatniczej.

Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu niniejszej sprawy na skutek skargi kasacyjnej Z.K., wyrokiem z dnia 19 lutego 2010 r., sygn. akt II GSK 393/09, uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu NSA wskazał, że w przypadku norm uznaniowych, sąd administracyjny w pierwszej kolejności zobowiązany jest do skontrolowania podstaw prawnych i faktycznych takiej decyzji, a w szczególności do oceny, czy organ administracyjny uwzględnił przy jej podjęciu przesłanki prawne i faktyczne sprawy podlegającej rozpatrzeniu. Kontrola sądu administracyjnego dotyczy w istocie przestrzegania przez organ podejmujący decyzję dyrektyw wyboru między możliwościami zawartymi w powołanej w decyzji normie uznaniowej, w szczególności w zakresie materialnoprawnych przepisów art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a zwłaszcza § 3 ust. 1 rozporządzenia. Organ zobligowany jest do wnikliwej oceny stanu faktycznego z perspektywy określonych w tych przepisach przesłanek. Ocena taka, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Brak prawidłowego uzasadnienia, zwłaszcza decyzji o charakterze uznaniowym, uniemożliwia – w przypadku jej zaskarżenia – ustalenie, czy organ nie przekroczył granic przyznanego mu uznania administracyjnego.

Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny, organ w konkluzji uzasadnienia decyzji uznał, że skarżący nie wykazał, by opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Jednak, organy (tak I, jak i II instancji) w ogóle nie rozważały (nie analizowały, nie ustaliły, nie oceniły), jakie są owe "niezbędne potrzeby życiowe" skarżącego i czy rzeczywiście ma on jakiekolwiek realne "możliwości zaspokojenia" tych potrzeb. Przyjmując, że skarżący "może podjąć pracę w warunkach chronionych" w bliżej nieokreślonej "przyszłości", organ nawet nie zbadał, czy w miejscu zamieszkania skarżącego lub okolicach są jakiekolwiek zakłady pracy chronionej, w których skarżący mógłby, choćby teoretycznie, znaleźć zatrudnienie.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, najistotniejsze w sprawie było to, że zarówno orzekające w przedmiotowej sprawie organy, jak i Sąd I instancji, całkowicie zbagatelizowały fakt, że skarżący korzysta z pomocy społecznej, tj. z pomocy finansowej państwa, a otrzymywane z tej pomocy środki w zasadzie stanowią jedyne stałe źródło jego utrzymania. W odniesieniu do tej kwestii, Sąd II instancji podkreślił, że okoliczność korzystania z pomocy społecznej co prawda nie przesądza, tym niemniej może jednak wskazywać, że sytuacja skarżącego jest na tyle trudna, iż może uzasadniać zastosowanie ulgi w spłacie zadłużenia. Uregulowana w art. 28 u.s.u.s. ulga w spłacie zadłużenia może być przyznana – na podstawie ust. 3a tego artykułu – tym osobom, których dochód w rodzinie, określony na podstawie przepisów o pomocy społecznej, uzasadnia przyznanie prawa do świadczenia pieniężnego z powodu ubóstwa. Korzystanie przez daną osobę z pomocy finansowej państwa świadczyć może, według Naczelnego Sądu Administracyjnego, o trudnej sytuacji finansowej tej osoby i stanowi istotną okoliczność mogącą przemawiać za uwzględnieniem jej żądania o umorzenie zadłużenia. Tymczasem w sytuacji, gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności "w uzasadnionych przypadkach" organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., Sąd któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Związanie sądu administracyjnego w rozumieniu powołanego przepisu oznacza, że nie można oprzeć treści orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Ponownie rozpoznając sprawę, wojewódzki sąd administracyjny nie może też formułować nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonymi wcześniej poglądami, lecz zobowiązany jest do podporządkowana się mu w pełnym zakresie. Wojewódzki sąd administracyjny może odstąpić od zawartej w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego wykładni prawa jedynie w wyjątkowych sytuacjach, w szczególności, jeżeli stan faktyczny sprawy ustalony w wyniku ponownego jej rozpoznania uległ tak zasadniczej zmianie, że do nowo ustalonego stanu faktycznego należy stosować przepisy prawa odmienne od wyjaśnionych przez Naczelny Sąd Administracyjny, jak również w przypadku, gdy przy niezmienionym stanie faktycznym sprawy, po wydaniu orzeczenia przez Naczelny Sąd Administracyjny, zmienił się stan prawny.

Żadna ze wskazanych okoliczności w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła. Sąd oceniając zatem obecnie wydane w tym postępowaniu decyzje, co do zasady, nie mógł czynić dalszych ustaleń i dokonywać odmiennej oceny od wyrażonej we wcześniejszym rozstrzygnięciu.

Wobec dokonania przez Naczelny Sąd Administracyjny wiążącej wykładni przepisów leżących u podstaw wydanej w sprawie decyzji i oceny ustalonego przez organy stanu faktycznego, Sąd w składzie orzekającym był zobligowany do tego, aby decyzje tę wyeliminować z obrotu prawnego. Jak bowiem wskazano w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administarcyjnego z dnia 19 lutego 2010 r., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w wydanym rozstrzygnięciu uchybił przepisom postępowania administracyjnego, określonym w art. 7 oraz art. 11 K.p.a. poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego oraz braki w uzasadnieniu decyzji, co miało istotny wpływ na wynik podjętego w sprawie rozstrzygnięcia.

Zwracając w tym wyroku uwagę na istotne braki w uzasadnieniu decyzji organu administracji, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał m.in., że organ bezpodstawnie uznał, iż wnioskodawca nie wykazał, by opłacenie należności pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Tymczasem, jak podkreślił Sąd II instancji, twierdzenie to było o tyle nieuprawnione w okolicznościach sprawy, że organy zarówno I, jak i II instancji, w ogóle nie rozważały, jakie są niezbędne potrzeby życiowe skarżącego i czy rzeczywiście ma On jakiekolwiek możliwości zaspokojenia tych potrzeb. Podobnie, negatywnie Sąd ocenił kwestię swobodnego, bo niepotwierdzonego żadnymi dowodami, stwierdzenia przez organ, że mimo legitymowania się okresowym orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym skarżący może podjąć pracę w warunkach chronionych, umiejscawiając tę okoliczność w bliżej nieokreślonym przedziale czasowym ("przyszłości").

Uwzględniając stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, do czego Sąd jest w tym etapie postępowania zobowiązany, wskazać przede wszystkim należy na pominięcie przez organy orzekające faktu, że skarżący korzysta z pomocy społecznej, a otrzymywane z tego tytuły środki stanowią w zasadzie stałe źródło Jego utrzymywania. Okoliczność ta jako istotna w związku z wnioskiem udzieleniem ulgi, nie została poddana przez organ bliższej analizie. Tymczasem organ powinien uczynić przedmiotem swych rozważań kwestię, czy możliwa jest realizacja dochodzonych należności w sytuacji, gdy źródłem utrzymania strony są środki pieniężne z pomocy społecznej, które zapewniają Jej minimum egzystencji. Pomoc społeczna jest bowiem instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Jej celem jest zaś wsparcie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życia w warunkach niezagrażających ich egzystencji.

Jak trafnie wskazał Sąd II instancji, jeżeli sytuacja ekonomiczna skarżącego zmusza Go do korzystania z pomocy społecznej, to odmawiając umorzenia należności organ powinien był w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny. Zaniechania organu w zakresie analizy tych okoliczności doprowadziły do sytuacji, iż zaszła konieczność usunięcia zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Z jej uzasadnienia nie wynika w szczególności, dlaczego w odniesieniu do sytuacji skarżącego nie występują przesłanki umorzenia należności. Tak więc uzasadnienie to nie spełnia wymogu, o którym mowa w art. 107 § 3 K.p.a. Uchybiono również obowiązkom wynikającym z art. 7 i 11 K.p.a.

Pozostając w stanie związania przedstawioną wyżej oceną prawną, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie stwierdził, że dla prawidłowego rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy konieczne jest przeprowadzenie przez organ administracji szczegółowej analizy i pełnej oceny tego, czy w sprawie wystąpiły przesłanki umorzenia należności z tytułu składek.

Powyższe okoliczności Sąd miał na uwadze dokonując oceny prawnej złożonego na rozprawie wniosku pełnomocnika strony o przeprowadzenie w postępowaniu sądowoadministracyjnym dowodu z akt Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w celu wykazania sytuacji majątkowej skarżącego. W związku ze stwierdzeniem braku podstaw do uwzględnienia w/w wniosku, w pierwszej kolejności podkreślić należy, że stosownie do art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z dnia 20 września 2002 r. Nr 153 poz.1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Przepis § 2 wymienionego artykułu określa podstawową zasadę wykonywania przez te sądy funkcji kontrolnej, stanowiąc, iż sprawowana jest ona pod względem zgodności z prawem. Kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana jest pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi. Rozpoznawanie skarg na decyzje organów administracji nie ma charakteru merytorycznego orzekania w sprawie. Sąd jest zaś związany - na podstawie art.134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.) - granicami sprawy, w której skarga została wniesiona i wydaje wyrok na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 tej ustawy). Sąd administracyjny orzekając w danej sprawie pełni tym samym wyłącznie funkcje kasacyjne badając zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem.

Potwierdzeniem powyższej zasady jest treść art. 106 § 3 p.p.s.a., który stanowi, iż sąd administracyjny może wprawdzie z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Jak zatem wynika z cytowanego przepisu przeprowadzenie dowodu ma charakter ograniczony i jedynie uzupełnia materiał dowodowy badanej sprawy. Przeprowadzenie postępowania dowodowego z innych środków dowodowych jest niedopuszczalne (por. Jan Paweł Tarno - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz - Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, str.165).

W doktrynie podnosi się również (p. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX, 2009, wyd. III.), iż postępowanie dowodowe przed sądem administracyjnym i w konsekwencji dokonywanie przez ten sąd ustaleń faktycznych jest dopuszczalne w zakresie uzasadnionym celami postępowania administracyjnego i powinno umożliwiać sądowi dokonywanie ustaleń, które będą stanowiły podstawę ceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Oznacza to, że sąd w istocie nie może dokonywać ustaleń, które mogłyby służyć merytorycznemu rozstrzygnięciu sprawy załatwionej zaskarżoną decyzją. Jeżeli zachodzi potrzeba dokonania ustaleń, które mają służyć merytorycznemu rozstrzygnięciu, sąd powinien uchylić zaskarżoną decyzję i wskazać organowi zakres postępowania dowodowego, które organ ten powinien uzupełnić (p.wyrok NSA z dnia 7 lutego 2001 r., V SA 671/00, Lex nr 50129). Z art. 106 § 3 wynika, że sąd pierwszej instancji nie ma obowiązku przeprowadzenia z urzędu postępowania zmierzającego do poszukiwania dowodów z dokumentu (wyrok NSA z dnia 23 listopada 2005 r., I FSK 260/05, niepubl.).

W toku postępowania, którego przedmiotem była ponowna, po wyroku NSA z dnia 19 lutego 2010 r., ocena prawidłowości decyzji ZUS odmawiającej umorzenia należności, Sąd nie mógł zatem podejmować czynności dowodowych w celu zbadania sytuacji majątkowej skarżącego w związku z jego wnioskiem o włączenie do materiałów sprawy sądowej akt Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, co skutkować by mogło koniecznością prowadzenia dalszego postępowania dowodowego w zakresie znacznie wybiegającym poza funkcje sądu administracyjnego.

Wykraczające poza uprawnienie wynikające z art. 105 p.p.s.a., do zwrócenia uwagi sądu na uchybienia przepisom postępowania, są tym samym zastrzeżenia złożone przez pełnomocnika strony na rozprawie w dniu 26 maja 2010r.. Odnoszą się one bowiem nie do uchybień procesowych, lecz dokonanej przez skład orzekający w sprawie oceny złożonego na rozprawie wniosku, w zakresie którego Sąd wydał przewidziane przepisami prawa procesowego rozstrzygnięcie, ogłaszając je na rozprawie. Sąd prawidłowo zatem zastosował przepisy postępowania sądowoadministracyjnego. Nie uwzględniając żądania strony co do przeprowadzenia dowodu nie mógł naruszyć powyższej normy (p. wyrok NSA z dnia 3 listopada 2004r. o sygn. akt: OSK 743/04 niepubl.).

W związku z ponownym rozpatrzeniem sprawy Prezes ZUS uwzględniając przedstawioną wyżej ocenę prawną powinien, z zapewnieniem stronie czynnego udziału, zebrać i rozpatrzyć wszystkie dowody w sprawie. Przebieg postępowania dowodowego musi zaś znaleźć swoje odbicie w uzasadnieniu decyzji, w którym Prezes ZUS zobowiązany jest odnieść się do wszystkich zarzutów podnoszonych przez skarżącego, .

Mając powyższe na względzie Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a..