Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 1041/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2021-01-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 15zzs ust. 2, ust. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 374
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
article: art. 105 par. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 41a ust. 1 pkt 1, art. 41b  ust. 1, ust. 2
journal: Dz.U. 1991 nr 7 poz 24
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Jarosław Wiśniewski Sędziowie: WSA Waldemar Michaldo (spr.) WSA Wiesław Kuśnierz po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. G. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na rzecz skarżącego kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Pismem z dnia 11 sierpnia 2020 r. J. G. zwrócił się do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z wnioskiem o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników w latach 1993-2009, które uległy przedawnieniu. W uzasadnieniu wniosku J. G. wskazał, że w odpowiedzi na jego pismo z dnia 23 czerwca 2020 r. organ stwierdził, że wszystkie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników uległy ustawowemu przedawnieniu. Zdaniem wnioskodawcy, traktować tak należy również należności zabezpieczone wpisem hipoteki przymusowej na kwotę 16.235,30 zł oraz wpisem hipoteki przymusowej kaucyjnej na kwotę 25.420,80 zł.

Decyzją z dnia [...] września 2020 r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego umorzył postępowanie administracyjne w sprawie o umorzenie należności za okres 1993-2009. Uzasadniając swoją decyzję organ powołał się na treść art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników i stwierdził, że przepis ten dotyczy i może być stosowany wyłącznie do należności składkowych, których okres dochodzenia jeszcze nie minął, tzn. do należności, które figurują jako zadłużenie na koncie dłużnika i mogą być dochodzone w trybie egzekucji administracyjnej. Zdaniem Prezesa KRUS, powyższe oznacza, że nie ma on uprawnień do umorzenia nieopłaconych składek i odsetek, które zostały przedawnione. Natomiast należności zabezpieczone na hipotece, co do których upłynął termin przedawnienia mogą byś dochodzone tylko z przedmiotu hipoteki. Wobec powyższego organ stwierdził, że zabezpieczone wpisem hipoteki nieopłacone składki i odsetki stanowią tylko dług hipoteczny i dlatego nie ma możliwości jego umorzenia. Wykreślenie hipoteki może bowiem nastąpić dopiero po całkowitym uregulowaniu tego długu np. poprzez wpłatę od nabywcy gospodarstwa po jego sprzedaży. W związku z powyższym Prezes KRUS, na podstawie art. 105 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, umorzył postępowanie w przedmiotowej sprawie.

Nie zgadzając się z powyższą decyzją Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego J. G. wniósł na nią skargę, domagając się jej zmiany i wydania decyzji uwzględniającej jego wniosek o umorzenie należności, ewentualnie uchylenia zaskarżonej decyzji. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił naruszenie:

1. art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez brak wszechstronnej analizy materiału dowodowego i brak dokładnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych sprawy;

2. art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez niewyjaśnienie podstawy prawnej decyzji.

Uzasadniając podniesione zarzuty skarżący wskazał, że zgodnie z zaświadczeniem z dnia 9 lipca 2020 r. wszystkie jego zaległości na rzecz organu z tytułu składek zostały odpisane z uwagi na przedawnienie, jednakże, w uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że Prezes Kasy nie ma uprawnień do umorzenia nieopłaconych składek i odsetek, które zostały przedawnione. Natomiast należności zabezpieczone na hipotece, co do których upłynął termin przedawnienia mogą być dochodzone tylko z przedmiotu hipoteki. Wobec powyższego, zabezpieczone wpisem hipoteki nieopłacone składki i odsetki stanowią tylko dług hipoteczny i dlatego nie ma możliwości jego umorzenia. Wykreślenie hipoteki może nastąpić dopiero po całkowitym uregulowaniu tego długu.

Zdaniem autora skargi, organ w uzasadnieniu decyzji nie wyjaśnił w dostateczny sposób kwestii bezprzedmiotowości postępowania. Zamiast tego sformułował opinię, która zdaje się wskazywać na odmienne stanowisko organu co do tego, że należności nie uległy przedawnieniu, a egzekucja z nieruchomości może nadal być prowadzona.

W opinii skarżącego, pomiędzy samą sentencją zaskarżonej decyzji, a jej uzasadnieniem zachodzą daleko idące sprzeczności, w wyniku których nie jest jasne ostateczne stanowisko organu co do tego, czy organ umarza prowadzone postępowania z uwagi na przedawnienie należności, a więc brak przedmiotu postępowania w postaci istniejących należności, czy też organ uznaje, że należności te nie uległy przedawnieniu, gdyż są zabezpieczone hipoteką, a zatem organ nie ma prawnej możliwości do ich umorzenia i może nadal prowadzić egzekucję.

W konsekwencji nie wiadomo, czy organ uznaje należności objęte wnioskiem o ich umorzenie za przedawnione, czy też nie.

Skarżący stwierdził, że gdyby organ stanął na stanowisku, że należności te miałyby nie ulegać przedawnieniu, a egzekucja byłaby możliwa z należącej do niego nieruchomości, to w uzasadnieniu wyroku z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt SK 40/12 Trybunał wskazał, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., stanowił: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki". Obecnie (tj. po zmianach dokonanych przez art. 1 pkt 58 ustawy z dnia 12 września 2002 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie innych ustaw (Dz. U. nr 169 poz. 1387 ze zm.), odpowiednikiem tego przepisu jest art. 70 § 8 wskazanej ustawy: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu". Skarżący wskazał, że zdaniem Trybunału, przepis ten różnicuje w istotny sposób zakres czasowy odpowiedzialności podatników w zależności od arbitralnego i przypadkowego kryterium, tj. posiadania lub nieposiadania składników majątkowych pozwalających na ustanowienie zabezpieczenia w formie hipoteki przymusowej. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż nie widzi powodu do tego, aby akurat to właściciele nieruchomości mieli dożywotnio odpowiadać za należności podatkowe. Nie do obrony jest np. teza, że są to podmioty szczególnie zamożne, wobec czego nie ma powodu do przyznawania im dobrodziejstwa przedawnienia. Ich ogólna sytuacja finansowa może być gorsza niż podmiotów, których należności są zabezpieczone np. gwarancją bankową, czy zajęciem wierzytelności na rachunkach bankowych i wygasają po upływie ustawowych terminów. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej w powyższym brzmieniu powoduje, że przedawnienie w odniesieniu do podatników, których należności zabezpieczono hipoteką przymusową w toku kontroli podatkowej, staje się instytucją pozorną i wydrążoną z treści, co jest bezwzględnie niedopuszczalne. Trybunał stwierdził, że wprawdzie ustawodawca dysponuje dużym marginesem swobody decyzyjnej określania zasad i terminów przedawnienia należności podatkowych, jednak granice dla działań prawodawczych wyznaczają zasady, wartości i normy konstytucyjne, które zabraniają tworzenia instytucji pozornych, niesprawiedliwych, nadmiernie ograniczających prawa podatnika oraz podważających jego zaufanie do państwa i stanowionego przez nie prawa. Warunków tych nie spełniałoby rozszerzenie zasad przewidzianych w zaskarżonym przepisie na wszystkie należności, które w toku kontroli podatkowej zostały zabezpieczone w jakikolwiek sposób. Taka operacja nie doprowadziłaby bowiem do zrównania sytuacji wszystkich podatników (w dalszym ciągu przedawniałyby się zobowiązania podatkowe osób nieposiadających żadnego majątku), z których część byłaby "dożywotnimi" dłużnikami państwa.

Skarżący zauważył, że w ugruntowanym orzecznictwie sądowoadministracyjnym jednolicie przyjmowany jest pogląd, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia należności biegnie na zasadach ogólnych. Zatem przepis art. 41b ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, nie mógłby stanowić podstawy prawnej do ustalenia, że należności zabezpieczone hipoteką nie uległy przedawnieniu, a w konsekwencji, że dopuszczalne jest nadal prowadzenie egzekucji z nieruchomości objętej hipoteką.

W odpowiedzi na skargę Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

W niniejszej sprawie Sąd orzekał na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020, poz. 374 ze zm., zwanej dalej ustawą o COVID) w zw. z § 1 pkt 1 i 2 zarządzenia Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 16 października 2020 r. nr 61/2020 w sprawie odwołania rozpraw oraz wstrzymania przyjmowania interesantów i ograniczenia obsad kadrowych w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Krakowie w związku z istotnym zagrożeniem zakażenia wirusem SARS-CoV-2. Wskazane zarządzenie Prezesa WSA w Krakowie zostało wydane w związku z intensyfikacją rozwoju epidemii i wprowadzeniem dodatkowych ograniczeń, nakazów i zakazów związanych z objęciem miasta na prawach powiatu Kraków, będącego siedzibą tut. Sądu, obszarem czerwonym, o którym mowa w § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 października 2020 r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz. U. z 2020 r. poz. 1758 ze zm.). Na mocy ww. przepisów zarządzenia Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dniem 17 października 2020 r. odwołano rozprawy, utrzymując działalność orzeczniczą Sądu w trybie rozpoznawania spraw na posiedzeniach niejawnych.

Zgodnie z ww. art. 15zzs4 ust. 3 ustawy o COVID, przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Zdaniem Sądu, skierowanie niniejszej sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym umożliwiło rozstrzygnięcie sprawy bez szkody dla jej wyjaśnienia, przeciwdziałając jednocześnie stanowi przewlekłości postępowania. Przy tym wyjaśnić należy, że rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nie prowadzi do pominięcia argumentacji skarżącego, bowiem podnoszone przez niego argumenty, podobnie jak argumenty skarżonego organu, były wnikliwie rozważane przez Sąd w oparciu o akta sprawy oraz złożoną skargę i odpowiedź na nią.

Odnośnie kwestii możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej z jednoczesnym bezpośrednim przekazem dźwięku i obrazu zgodnie z art. 15zzs4 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 3 marca 2020 r. wyjaśnić należy, że przeprowadzenie takiej rozprawy nie jest możliwe, gdyż tut. Sąd nie dysponuje odpowiednim zapleczem technicznym umożliwiającymi przeprowadzenie rozprawy w formie "on line".

Stosownie do brzmienia art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 ze zm.), kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2017 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej p.p.s.a.), sprawowana jest przez sądy administracyjne na podstawie kryterium zgodności z prawem. Ocenie Sądu podlega zatem zgodność aktów (w tym wypadku decyzji administracyjnej) zarówno z przepisami prawa materialnego, jak i procesowego. W związku z tym, w celu wyeliminowania z obrotu prawnego aktu wydanego przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, lub ustalenie, że akt taki dotknięty jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części, Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).

Ponadto wskazać należy, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.).

Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji przeprowadzona z uwzględnieniem powyższych reguł, doprowadziła do uznania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu, organ dopuścił się bowiem naruszenia przepisów materialnego, skutkującego potrzebą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.

Prezes KRUS w zaskarżonym rozstrzygnięciu dokonał wadliwej wykładni art. 41b ust. 2 u.s.r., które to uchybienie zaskutkowało błędnym przyjęciem przez organ, iż postępowanie w niniejszej sprawie było bezprzedmiotowe.

W pierwszej kolejności należy wskazać, iż umorzenie postępowania następuje na podstawie art. 105 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., zwanej dalej k.p.a.). Przepis ten znajduje zastosowanie w niniejszej sprawie na podstawie art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm.) w związku z art. 52 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2020 r. poz. 174 ze zm., zwanej dalej u.s.r.). Zgodnie z treścią art. 105 § 1 k.p.a. gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części.

Bezprzedmiotowość, o której mowa w tym przepisie oznacza brak podstaw prawnych do merytorycznego rozpoznania danej sprawy. Wiąże się to z brakiem któregoś z elementów stosunku materialnoprawnego, co skutkuje tym, że nie można załatwić sprawy przez jej rozstrzygnięcie co do istoty. Zachodzi ona zatem w sytuacjach, gdy w świetle prawa materialnego i ustalonego stanu faktycznego nie mamy do czynienia ze sprawą administracyjną mogącą być przedmiotem postępowania. Bezprzedmiotowość może mieć charakter podmiotowy, jak i przedmiotowy. Zawsze jednak oznacza brak przedmiotu postępowania. Tym przedmiotem jest zaś konkretna sprawa, w której organ administracji państwowej jest władny i jednocześnie zobowiązany rozstrzygnąć na podstawie przepisów prawa materialnego o uprawnieniach lub obowiązkach indywidualnego podmiotu. Organ umarza więc postępowanie w sytuacji, gdy brak jest podstaw prawnych lub faktycznych do prowadzenia postępowania administracyjnego i do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy.

Zgodnie z treścią art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części.

Rację ma organ, że postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, unormowane w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r., dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. Tylko bowiem wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygniecie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia. Natomiast stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność jego umorzenia z uwagi na bezprzedmiotowość.

Błędne jest jednak stanowisko organu, że w przedmiotowej sprawie doszło do bezprzedmiotowości postępowania na skutek przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników.

Wyjaśnić należy, że w myśl art. 41b ust. 1 u.s.r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 2-7. Zgodnie jednak z art. 41b ust. 2 u.s.r. nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

Zdaniem Sądu, skarżący w treści pisma z dnia 11 sierpnia 2020 r. błędnie wniósł o "umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników w latach 1993-2009, które uległy przedawnieniu". Omyłka ta mogła wynikać z treści pisma Kierownika Wydziału Ubezpieczeń Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w T. z dnia 9 lipca 2020 r. nr [...], w której poinformowano skarżącego m.in. o tym, że w okresie podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników odnotowano wpłaty oraz potrącenia ze świadczeń krótkoterminowych na należności za okresy: od II kwartału 1993 r. do II kwartału 1995 r., część III kwartału 1995 r., I kwartał 1998 r., I kwartał 1999 r., II kwartał 1999 r., koszty upomnienia za 1999 r., II kwartał 2005 r., III kwartał 2005 r., II kwartał 2008 r. (...). Pozostałe należności uległy ustawowemu przedawnieniu. Poinformowano również skarżącego, że łączna kwota należności głównej zabezpieczona wpisami hipoteki do księgi wieczystej, która uległa przedawnieniu wynosi 19.112,40 zł. Natomiast kwota odsetek ze względu na udzielane ulgi (umorzenia odsetek i układy ratalne) miała być możliwa do wyliczenia po dokonaniu przywrócenia należności przedawnionych po złożeniu pisma przez zainteresowanego. Treść tego pisma mogła zatem wywołać u skarżącego przekonanie o konieczności złożenia wniosku o umorzenie nieopłaconych składek, które uległy przedawnieniu.

W ocenie Sądu, intencją skarżącego było by wnioskiem o umorzenie zaległości zostały objęte również należności zabezpieczone wpisem hipoteki przymusowej oraz wpisem hipoteki przymusowej kaucyjnej, co wynika z treści jego wniosku z dnia 11 sierpnia 2020 r. Tym samym organ powinien był wniosek ten rozpoznać merytorycznie, gdyż z uwagi na to, że należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką nie ulegają przedawnieniu, nie doszło do bezprzedmiotowości postępowania w tym zakresie. Jak już zauważono powyżej zgodnie z treścią art. 41b ust.2 u.s.r. nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Powyższy przepis wprost przesądza o braku wystąpienia w analizowanym przypadku skutku przedawnienia należności z tytułu zaległych składek, co tym samym oznacza, że są one nadal należnościami istniejącymi i wymagalnymi, z tą jedynie różnicą, iż KRUS może dochodzić wskazanych należności na drodze postępowania egzekucyjnego jedynie z nieruchomości zabezpieczonych hipoteką. Nie można zgodzić z organem, iż wskazane należności stanowią jedynie "dług hipoteczny" a zatem nie ma możliwości ich umorzenia. Skoro bowiem KRUS posiada możliwość, ich przymusowego dochodzenia z przedmiotu zabezpieczania, nie można podzielić tezy, iż upłynął okres umożliwiający organowi ich dochodzenie. W świetle powyższego w realiach niniejszej sprawy, zabezpieczone hipoteką zaległe składki z tytułu ubezpieczenia w KRUS pomimo upływu 5 letniego okresu, o którym mowa w art. 41 ust. 1 u.s.r. nadal są należnościami wymagalnymi, a więc mogą stanowić przedmiot wniosku zobowiązanego z art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. Tym samym w sprawie istnieje we wskazanym zakresie realny przedmiot postępowania, który obliguje organ do merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącego z 11 sierpnia 2020r.

Jeżeli chodzi o podnoszoną przez skarżącego kwestię zgodności z Konstytucją przepisów stwierdzających brak możliwości przedawnienia zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, to wskazać należy, że zagadnienie przedawnienia należności z tytułu składek wynikających z objęcia ubezpieczeniem społecznym, które zostały zabezpieczone hipoteką, nie jest tożsame z problemem konstytucyjnym rozstrzyganym w przywołanym przez skarżącego wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. akt SK 40/12. Taką ocenę wyraził Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z dnia 20 maja 2020 r. sygn. akt P 2/18 orzekł, że art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał, odnosząc się do zagadnienia tożsamości przepisu zakwestionowanego w sprawie o sygn. akt P 2/18 i art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, wskazał, że tezy wyroku w sprawie SK 40/12 nie mają wpływu na rozstrzygnięcie w postępowaniu dotyczącym konstytucyjności art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Trybunał zwrócił uwagę, że ocena konstytucyjności zaskarżanych regulacji nie może być dokonywana w sposób oderwany od konkretnej sytuacji prawnej, w tym w szczególności od dziedziny prawa, jakiej dotyczy. Należy bowiem wziąć pod uwagę nie tylko zaskarżony przepis, ale również uwzględnić cały kontekst prawny związany z ukształtowaniem danej instytucji przez ustawodawcę. Nie można poprzestać tylko na ocenie wyodrębnionych elementów konstrukcji, nie biorąc pod uwagę jej celu i funkcji, jakie ma spełniać w obrocie prawnym. Zbyt wąskie ujęcie problemu i brak osadzenia go w realiach konkretnej sprawy i stosunków prawnych, których będzie on dotyczyć, może prowadzić do niewłaściwych wniosków. Trybunał zauważył, że pomimo tego, że wyrok o sygn. akt SK 40/12 dotyczy świadczeń o charakterze publicznoprawnym, istnieje zasadnicza różnica między podatkiem a składką na ubezpieczenie społeczne. To co odróżnia składki od podatków, to przede wszystkim ich celowy i wzajemny charakter. Podatki, choć stanowią dochody budżetowe (samorządowe), z których realizowane są zadania i funkcje publiczne, nie mają charakteru ekwiwalentnego. Podatnik w zamian za uiszczany podatek nie uzyskuje bezpośrednio żadnego świadczenia wzajemnego. Natomiast ekwiwalentny charakter składki oznacza jej powiązanie ze wzajemnym świadczeniem ze strony funduszu. Nie jest to pełna ekwiwalentność o charakterze kapitałowym, lecz ustalona w ustawie z uwzględnieniem zasad równości i solidarności. W związku z tym nieuiszczanie składek przez płatników powoduje przerzucenie ciężaru wypłaty świadczeń na fundusz, a tym samym pośrednio na tych, którzy wywiązują się z ciążących na nich obowiązków.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przez art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zasady równości, poprzez zróżnicowanie sytuacji płatników w zależności od tego, czy posiadają składniki majątkowe, na których można ustanowić hipotekę, czy też nie posiadają takich składników, Trybunał podniósł, że zróżnicowanie skutków prawnych stosowanych form zabezpieczenia jest w sposób naturalny związane z rodzajem składników majątkowych. Próba ich ujednolicenia, tak by doprowadzić do zrównania sytuacji podmiotów, oznaczałaby konieczność oparcia regulacji prawnych na fikcyjnym założeniu, że z punktu widzenia prawnych form zabezpieczenia wykonywania zobowiązań, sytuacja majątkowa tych, którzy posiadają różne składniki majątkowe, i tych, którzy ich w ogóle nie posiadają, jest taka sama. Trybunał spostrzegł przy tym, że choć ustanowienie hipoteki dla zabezpieczenia należności składkowych i jej skutki w postaci wyłączenia przedawnienia może być postrzegane, jako zróżnicowanie sytuacji płatników składek, to nie jest to bezpośrednią konsekwencją modyfikacji przez ustawodawcę terminów przedawnienia zobowiązań w odniesieniu do poszczególnych grup podmiotów, tylko pośrednim skutkiem wynikającym z możliwości stosowania różnych, przyjętych w prawie powszechnym, środków zabezpieczenia wierzytelności.

Trybunał nie uznał, aby powyższe zróżnicowanie było niedopuszczalne w świetle zasady równości. Rozważając zachowanie przez ustawodawcę granic swobody, przy zróżnicowaniu sytuacji podmiotów, wskazał, że art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych służy nie tylko ochronie konstytucyjnego prawa wierzyciela hipotecznego realizującego obowiązki wynikającego z art. 67 Konstytucji, ale także ochronie praw podmiotowych beneficjentów funduszu. Niedofinansowanie funduszu będące skutkiem nieuiszczania składek przekłada się na wysokość i dostępność wypłacanych świadczeń. Niewywiązywanie się z obowiązków w postaci uiszczania należności składkowych przez płatników powoduje także przerzucenie ciężaru finansowania wypłacanych z niego świadczeń na inne podmioty. Jeżeli zatem istnieje majątek dłużnika, pozwalający na pokrycie zaległych świadczeń, uchylanie się od ich spełnienia z powołaniem na przedawnienie jest nie do pogodzenia z zasadą sprawiedliwości społecznej. Płatnicy składek powinni liczyć się z obowiązkiem ich uiszczania i nieuchronnością poniesienia ich ciężaru, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. W sytuacjach szczególnych ustawa systemowa umożliwia umorzenie należności składkowych (art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Natomiast przedawnienie tych należności nie powinno być wykorzystywane jako sposób wygasania stosunków zobowiązaniowych przez płatników. Trybunał wskazał jednocześnie, że uchylenie art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ograniczyłoby w znacznym stopniu ściągalność składek ZUS. Brak przedawnienia w połączeniu z możliwością odroczenia terminu płatności lub rozłożenia na raty jest rozwiązaniem korzystniejszym niż konieczność przeprowadzenia egzekucji przed upływem terminu przedawnienia. Dłużnik hipoteczny nadal pozostaje właścicielem nieruchomości. Może z niej korzystać, pobierać pożytki, może też nią rozporządzać. Art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w pewnych sytuacjach może zatem chronić także właściciela przedmiotu zabezpieczenia przed wywłaszczeniem nieruchomości mieszkalnych, czy niezbędnych do prowadzenia działalności gospodarczej, w trybie postępowania egzekucyjnego. Nieprzedawnienie należności zabezpieczonych hipoteką nie powinno z drugiej strony być traktowane i wykorzystywane przez organy, jako możliwość niewywiązywania się z ciążących na nich obowiązków w zakresie ściągalności zobowiązań, lecz jako inny środek stosowany wówczas, gdy istnieje możliwość spłaty bez konieczności dokonywania drastycznych czynności egzekucyjnych dla dłużnika. W związku z tym art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych stwarza bardziej elastyczne i dogodne możliwości w zakresie spłaty długu dla płatników składek i ZUS. Dlatego też Trybunał uznał, że przepis ten w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji.

Podnieść należy, że w kwestii możliwości uznania za niekonstytucyjny przepisu, który formalnie nie był przedmiotem badania Trybunału Konstytucyjnego, ale którego treść normatywna jest tożsama z brzmieniem przepisu, którego niezgodność z Konstytucją została przez Trybunał Konstytucyjny orzeczona, wypowiadali się przedstawiciele doktryny (por. L. Etel, komentarz do art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej [w:] L. Etel (red.), R. Dowgier, P. Pietrasz, M. Popławski, S. Presnarowicz, W. Stachurski, K. Teszner, Wolters Kluwer Polska, 2017, wersja internetowa LEX-online, pkt 8) oraz J. Zubrzycki [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, R. Mastalski, J. Zubrzycki, Ordynacja podatkowa. Komentarz, Oficyna Wydawnicza UNIMEX, 2016, s. 442 - 443). Także w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że oczywistość niezgodności przepisu z Konstytucją oraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału stanowią wystarczające przesłanki do odmowy przez sąd zastosowania przepisów ustawy (por. R. Hauser, A. Kabat, glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2002 r., sygn. akt I SA/Po 461/01, publ. OSP z 2003/2 s. 73-75). A contrario stwierdzić zatem należy, że skoro Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest zgodny z Konstytucją, to również art. 41b ust. 2 u.s.r., z uwagi na tożsamą treść tych przepisów, jest zgodny z Konstytucją.

Mając zatem powyższe na względzie Sąd uznał, że zaskarżona decyzja nie może się ostać albowiem narusza ona przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Na podstawie art. 153 p.p.s.a., przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ podatkowy będzie zatem zobowiązany do merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącego o umorzenie zaległości z uwzględnieniem, że dotyczy on także nieprzedawnionych należności z tytułu składek zabezpieczonych hipoteką, które to zaległe należności mają charakter wymagalny.

Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję – jak w pkt I wyroku.

O zwrocie kosztów postępowania dla skarżącego Sąd orzekł w pkt II wyroku, na podstawie art. 200 oraz 205 § 2 p.p.s.a. Na koszty te składa się wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 480 zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265).