Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1511/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-03-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz uchwałę organu administracji

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Stanisław Gronowski (spr.) Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Andrzej Kuba Protokolant Magdalena Sagan po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2017 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej R. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 grudnia 2014 r. sygn. akt VI SA/Wa 1516/13 w sprawie ze skargi R. K. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach od 28 do 31 sierpnia 2012 r. z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1) uchyla zaskarżony wyrok; 2) uchyla uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach od 28 do 31 sierpnia 2012 r.; 3) zasądza od Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach od 28 do 31 sierpnia 2012 r. na rzecz R. K. kwotę 657 (sześćset pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 17 grudnia 2013 r. o sygn. akt VI SA/Wa 1516/13, wydanym w sprawie ze skargi R. K.P na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego podjętą w dniu .... marca 2013 r. r. nr .... w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego, oddalił skargę.

W sprawie poczyniono następujące ustalenia:

Wspomnianą na wstępie uchwałą utrzymano w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej Nr 4 do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2012 r. z siedzibą w Warszawie z dnia .... września 2012 r. nr ...., stwierdzającą uzyskanie przez R. K.P., dalej "skarżąca", negatywnego wyniku z egzaminu radcowskiego, a to w związku z oceną niedostateczną z prawa gospodarczego.

Podstawę materialnoprawną uchwały stanowił przepis art. 366 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.; dalej "urp"), w myśl którego pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną.

Zakres pisemnej pracy egzaminacyjnej z prawa gospodarczego obejmował sporządzenie projektu umowy o dzieło w przedmiocie projektu architektonicznego budynku, stanowiącego siedzibę zamawiającego, o następujących założeniach:

"I." Spółka Akcyjna z siedzibą w W. postanowiła wybudować budynek stanowiący jej siedzibę w tym mieście, na własnej nieruchomości. Zarząd spółki jest wieloosobowy, a statut nie zawiera żadnych postanowień w przedmiocie sposobu jej reprezentowania. Budynek ma być wybudowany na podstawie projektu architektonicznego, obejmującego projekt koncepcyjny budynku w formie papierowej i elektronicznej oraz w postaci makiety i modelu (zwany dalej Projektem). Do realizacji tego Projektu spółka dostarczy wykonawcom wykonane wcześniej odrębnie: studia i analizy przedprojektowe oraz studium programowo-przestrzenne w postaci informacji i wytycznych do projektowania. Projekt ma posiadać cechy indywidualne, nietypowe i unikalne. Spółka chce następnie wykorzystać projekt do sporządzenia szczegółowego projektu budowlanego, który stanowić będzie załącznik do wniosku o wydanie decyzji o pozwoleniu na budowę, a także nadal wykorzystywać w ciągu następnych kilkunastu lat podczas budowy kolejnych oddziałów spółki. Spółka chce mieć możliwość jak najszerszego, swobodnego i nieograniczonego miejscem oraz czasem korzystania z wykonanego Projektu, a zatem chce posiadać całość praw do tego Projektu. Na realizację wyżej określonych zamierzeń, Spółka chce przeznaczyć kwotę 500.000 (pięćset tysięcy) zł netto.

Do wykonania Projektu wybrani zostali przez spółkę znani architekci M. K. oraz J..S. (zwani dalej Architektami), wpisani na listę członków warszawskiej izby samorządu zawodowego, którzy mają go wykonać wspólnie. Są oni jedynymi wspólnikami przedsiębiorstwa prowadzonego przez nich w formie spółki partnerskiej, która ma być stroną umowy o wykonanie Projektu. Każdy ze wspólników (partnerów) może samodzielnie prowadzić sprawy tej spółki i reprezentować ją na zewnątrz.

Spółka oczekuje, że umowa będzie regulowała w szczególności: termin realizacji przedmiotu umowy, który ma wynosić nie więcej niż 3 (trzy) miesiące z jednoczesnym określeniem warunków jego ewentualnego przedłużenia; obowiązek osobistego wykonania Projektu przez architektów; zasady rozwiązania lub odstąpienia od tej umowy w razie opóźnień w wykonaniu Projektu w terminie, przy uwzględnieniu, że dla spółki najważniejsza jest terminowość wykonania przedmiotu umowy; wymóg posiadania przez Spółkę partnerską jak najszerszego ubezpieczenia od odpowiedzialności za szkody, jakie mogą powstać przy wykonywaniu umowy; rękojmię za wady (usterki) Projektu; zasady odpowiedzialności spółki partnerskiej za nienależyte wykonanie przedmiotu umowy, w tym kary umowne; klauzulę dotyczącą polubownego załatwiania sporów wynikających z tej umowy przez sąd polubowny".

Praca egzaminacyjna skarżącej była przedmiotem ocen cząstkowych dwóch egzaminatorów, którzy zgodnie ocenili tę pracę na ocenę niedostateczną.

W ocenie organu odwoławczego, podzielającego stanowisko egzaminatorów, skarżąca nienależycie zabezpieczyła interesy zamawiającego, stosownie do założeń egzaminacyjnych. W szczególności nie zastrzegła prawa dochodzenia odszkodowania przenoszącego wysokość kary umownej. Również, zgodnie z założeniami, nie objęto odszkodowaniem odpowiedzialności za nienależyte wykonanie umowy. Nie przewidziano przypadków rozwiązania lub odstąpienia od umowy w przypadku opóźnienia z rozpoczęciem lub wykonaniem projektu. Brak było też w umowie zapisu na sąd polubowny. Ponadto praca egzaminacyjna narusza przepisy ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.; dalej "ustawa o pa"), a w szczególności skarżąca nie dostrzega różnicy pomiędzy przeniesieniem praw autorskich a udzieleniem licencji.

W następstwie skargi wniesionej przez skarżącą wskazanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skargę tę oddalił, podzielając stanowisko organu i nie dopatrując się w zaskarżonej decyzji naruszenia prawa.

Skarżąca wywiodła skargę kasacyjną od powyższego wyroku, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji; ewentualnie, w przypadku nie dopatrzenia się przez Naczelny Sąd Administracyjny naruszeń przepisów postępowania, na podstawie art. 188 ppsa wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie uchwały Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, utrzymującą w mocy uchwałę nr .... z dnia .... września 2012 r. Komisji Egzaminacyjnej Nr 4 do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2012 r. z siedzibą w Warszawie w sprawie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego. Ponadto wniesiono o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania wg norm przepisanych.

Skarga kasacyjna jest oparta na obu podstawach zaskarżenia wskazanych w art. 174 pkt 1 i pkt 2 ppsa, zarzucając naruszenie:

• art. 151 ppsa w zw. z art. 365 ust. 2 urp oraz w zw. z art. 484 kc, art. 41 ust. 2 i 4, art. 46, art. 49 ust. 1 i 2, art. 64 ustawy o pa, art. 96 § 1 ksh poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 151 ppsa i oddalenie skargi, z uwagi na przyjęcie, że praca egzaminacyjna skarżącej z prawa gospodarczego nie spełniała wymogów wskazanych w art. 365 ust. 2 urp, będące konsekwencją uznania przez Sąd I instancji błędnego zastosowania i wykładni przepisów prawa przez organ administracji, tj. art. 484 § 2 kc oraz art. 41 ust. 2 i 4, art. 46, art. 49 ust. 1 i 2 i art. 64 ustawy o pa;

• art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa. w zw. z art. 80 i art. 107 kpa, polegające na niedostrzeżeniu przez Sąd I instancji, że organ administracji w sposób niedokładny wyjaśnił sprawę, w konsekwencji czego, wydane rozstrzygnięcie posiada walor dowolności;

• art.134 § 1 oraz art. 141 § 4 ppsa poprzez nieuwzględnienie całego materiału zebranego w sprawie i nieodniesienie się przez Sąd I instancji do zarzutów i twierdzeń skarżącej zawartych w skardze na uchwałę stwierdzającą wynik negatywny.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie niniejszych rozważań podkreślić należy, że zgodnie z treścią art. 174 ppsa skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 ppsa rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Innymi słowy Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznaje sprawy w jej całokształcie, a więc niejako od początku, lecz ocenia legalność zaskarżonego wyroku przez pryzmat zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. Wyjątkiem od tej zasady jest powinność wzięcia pod uwagę z urzędu nieważności postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu. W niniejszej sprawie nie występują jednak żadne z wad wymienionych we wspomnianym przepisie, które powodowałyby nieważność postępowania prowadzonego przez Sąd pierwszej instancji.

W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega zarzut naruszenia przepisów postępowania. Do kontroli subsumpcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego można przejść dopiero wówczas, gdy okaże się, że stan faktyczny przyjęty w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został skutecznie podważony. Stąd, wobec postawienia w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia prawa materialnego oraz przepisów postępowania, jako pierwszy należało poddać ocenie zarzut naruszenia przepisów postępowania, przy czym w pierwszej kolejności należy to czynić pod kątem prawidłowości dokonanych ustaleń faktycznych, które wyznaczają przepisy prawa materialnego mające w sprawie zastosowanie. Ponadto należy mieć na uwadze, o czym była już mowa, iż zarzut naruszenia przepisów postępowania jest skutecznie podniesiony wówczas, jeżeli zarzucone uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Najdalej idącym zarzutem skargi kasacyjnej jest naruszenie przez Sąd pierwszej instancji przepisu art. 141 § 4 ppsa, w myśl którego uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Przechodząc do rozpatrzenia zasadności tego zarzutu w świetle stanowiska wyrażonego w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2010 r. II FPS 8/09 (ONSAiWSA 2010/3/39, ZNSA 2010/2/122), które podziela skład orzekający w niniejszej sprawie, powołany wyżej przepis może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną (art. 174 pkt 2 ppsa), jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Taka sytuacja nie ma jednakże miejsca w okolicznościach sprawy. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku dla potrzeb sprawy zawiera wszystkie elementy wymagane od wyroku. Przedstawia bowiem stan sprawy, zarzuty podniesione w skardze, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Natomiast ta część uzasadnienia wyroku sądu administracyjnego nie powinna łączyć się z oceną pod względem zgodności z prawem rozstrzygnięcia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 maja 2010 r., sygn. akt II FSK 119/09; LEX nr 590810). Dlatego zarzut naruszenia art. 141 § 4 ppsa nie jest usprawiedliwioną podstawą dla czynienia zaskarżonemu wyrokowi zarzutu dokonania błędnych ustaleń faktycznych, czy też błędnego rozstrzygnięcia sprawy.

Natomiast w ocenie NSA zasługuje na uwzględnienie wskazany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia w sprawie art. 80 kpa, przez przekroczenie przez zaskarżoną uchwałę granic swobodnej oceny materiału dowodowego sprawy, co nietrafnie zaakceptował Sąd pierwszej instancji. Uchybienia pracy egzaminacyjnej którymi, co prawda, jest ona dotknięta, nie są jednakże tego rodzaju, aby uzasadniały jej całkowite zdyskwalifikowanie przez komisje egzaminacyjne, co zaaprobował Sąd pierwszej instancji. Nie do końca też należy podzielić uwagi egzaminatorów, wytykające błędy pracy egzaminacyjnej skarżącej, co zaważyło na ocenie niedostatecznej omawianej pracy.

Postanowienia projektu umowy o dzieło, stanowiące przedmiot pracy egzaminacyjnej skarżącej nie są dotknięte sankcją nieważności, w rozumieniu przepisu art. 58 kc. Również zaproponowane przez skarżącą rozwiązania prawne mieszczą się w granicach zasady swobody umów, o której mowa w art. 3531 kc. Natomiast wytknięte braki uregulowań niektórych szczegółowych zagadnień mają ten skutek, iż w tym zakresie wchodzą w grę przepisy obowiązującego prawa.

Zachodzi potrzeba szerszego odniesienia się do uwag egzaminatorów w kwestii zawartych w umowie o dzieło rozwiązań dotyczących praw autorskich. W ocenie NSA nie jest oparty na usprawiedliwionej podstawie zarzut egzaminatorów w zakresie nie dostrzegania przez skarżącą różnicy pomiędzy przeniesieniem praw autorskich a udzieleniem licencji. Tak daleko idący zarzut zdaje się być wynikiem zbyt powierzchownej oceny przyjętych przez skarżącą rozwiązań zawartych w ustępie 1 i 2 § 9 umowy. Postanowienia te należy czytać ściśle i uważnie. W świetle ustępu pierwszego definitywne przeniesienie na zamawiającego majątkowego prawa autorskiego następuje z chwilą zapłaty wynagrodzenia. Gdy zaś dzieło zostało odebrane (a wynagrodzenie jeszcze nie zapłacone, o czym stanowi ustęp 2), przyjmujący zamówienie udziela zamawiającemu licencji. Takie rozwiązanie jest racjonalne i gospodarczo uzasadnione, mieszcząc się w zasadzie ekwiwalentności świadczeń oraz w zasadzie swobody umów. Zapewne w lepszym stopniu logikę tego rozwiązania oddałaby zmiana kolejności ustępów 1 i 2 w § 9. Ponadto trudno byłoby upatrywać błędu pracy egzaminacyjnej skarżącej w braku szczegółowego określenia w niej pól eksploatacji majątkowych praw autorskich (ustęp 1 § 9 umowy o dzieło). Kwestia ta jest wysoce sporna w piśmiennictwie i w orzecznictwie, na co trafnie wskazuje skarga kasacyjna. Z omawianych względów skarga kasacyjna zasadnie zarzuca naruszenie w sprawie również przepisu art. 41 ust. 2 ustawy o pa.

W tym stanie sprawy, działając na podstawie art. 188 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok. Rozpoznając zaś skargę, uwzględnił ją, uchylając zaskarżoną uchwałę.

Rozpoznając ponownie sprawę komisja odwoławcza, stosownie do art. 190 ppsa, uwzględni stanowisko wyrażone w niniejszej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Komisja odwoławcza odstąpi od oceny niedostatecznej egzaminu skarżącej w części dotyczącej prawa gospodarczego. Ocena taka, o czym była już mowa, zapadła z przekroczeniem zasady swobodnej oceny dowodów, a więc z naruszeniem art. 80 kpa, mającym istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa).

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 203 pkt 1 ppsa.