Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 278/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2019-06-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 20 ust. 1, art. 25 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2134
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Dziedzic Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Staniszewska (spr.) Asesor WSA Jarosław Piątek Protokolant sekr. sąd. Magdalena Komar po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 czerwca 2019 r. sprawy ze skargi R.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegającego zwrotowi uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...]r., nr [...].


UZASADNIENIE

W dniu 19 kwietnia 2016 r. R.M. złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej [...], dalej również jako GOPS, wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko S.M. Decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] organ I instancji odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia na okres od [...] kwietnia 2016 r. do [...] kwietnia 2016 r. oraz przyznał wnioskowane świadczenie na okres od [...] maja 2016 r. do [...] września 2017 r. W dniu 28 sierpnia 2017 r. do działu świadczeń rodzinnych organu wpłynęła dokumentacja R.M., z której wynika, że uległa zmianie sytuacja dochodowa jej rodziny mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego przyznanego na dziecko S.M. w okresie od [...] września 2016 r. do [...] stycznia 2017 r.

W notatce służbowej z dnia [...] października 2017 r. pracownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej wskazał, że w dniu [...] sierpnia 2017 r. R.M. złożyła w formie elektronicznej wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2017/2018. Z pozyskanej dokumentacji wynikało, że strona w poprzednim okresie świadczeniowym nie zgłosiła zmian dotyczących sytuacji dochodowej rodziny, które prawdopodobnie miały wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Postanowieniem nr [...] z dnia [...] października 2017 r. organ I instancji wznowił postępowanie w spawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko S.M. na okres [...] maja 2016 r. - [...] września 2017 r. W odpowiedzi na powyższe postanowienie strona wskazała, że dochód na jednego członka jej rodziny kształtował się na poziomie poniżej 800 zł, biorąc pod uwagę dochód uzyskiwany w całym okresie, na jaki przyznano prawo do przedmiotowego świadczenia. Zdaniem strony dla ustalenia dochodu rodziny należało wliczyć okresy, w których niektórzy z jej członków nie uzyskiwali dochodu, w szczególności dotyczyło to A.M. w okresie od kwietnia do czerwca 2016 r. oraz R.M. w okresie od lutego do maja 2016 r.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...] GOPS orzekł o nienależnie pobranym świadczeniu na dziecko S.M. w okresie od [...] września 2016 r. do [...] stycznia 2017 r. w wysokości 2500 zł, które podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Postanowieniem z dnia [...] lutego 2017 r. sprostowano z urzędu oczywistą omyłkę pisarską w powyższej decyzji w zakresie dotyczącym okresu i kwoty nienależnie pobranego świadczenia, wskazując że rozstrzygniecie dotyczy nienależnie pobranego świadczenia w okresie od [...] września 2016 r. do [...] grudnia 2016 r. w wysokości 2000 zł.

W wyniku prowadzonego postępowania organ wydał decyzję nr [...] z dnia [...] lutego 2018 r. o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym za okres od [...] stycznia 2017 r. do [...] stycznia 2017 r. W powyższej decyzji organ podkreślił, że R.M. pomimo prawidłowego pouczenia nie zgłosiła zmian wynikających ze zmiany zatrudnienia, a tym samym utraty dotychczasowego dochodu i uzyskania nowego i pomimo powstania okoliczności powodujących utratę prawa do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, nadal pobierała świadczenie wychowawcze. Świadczenia pobrane w okresie od [...] września 2016 r. do [...] stycznia 2017 r. organ uznał za świadczenia nienależnie pobrane.

R.M. złożyła odwołanie od decyzji z dnia [...] lutego 2018 r. W dniu [...] kwietnia 2018 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] wydało decyzję nr [...] orzekając o uchyleniu zaskarżonej decyzji w całości i przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Zdaniem Kolegium mimo wydania postanowienia o wznowieniu postępowania, brak jest jednak decyzji rozstrzygającej ostatecznie kwestię wznowienia postępowania. W przedmiotowej sprawie nie było wiadome jakim rozstrzygnięciem zakończyło się postępowanie wznowieniowe i czy podstawę prawną do uznania świadczeń wychowawczych za świadczenia nienależnie pobrane stanowił wskazany w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2134 ze zm.) dalej jako u.p.p.w.d. czy art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. będący konsekwencją zakończonego ostateczną decyzją postępowania wznowieniowego. W ocenie Kolegium dopiero zakończone ostateczną decyzją administracyjną postępowanie w przedmiocie wznowienia postępowania, stanowi podstawę do wszczęcia i prowadzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nienależnie pobranych świadczeń i zobowiązania do ich zwrotu. Zatem zdaniem organu II instancji ze względu na niezakończenie postępowania wznowieniowego, wszczęcie i prowadzenie postępowania w sprawie stwierdzenia nienależnie pobranych świadczeń i zobowiązania do ich zwrotu nie mogło nastąpić.

Organ I instancji po ponownym zapoznaniu się z dokumentacją oraz po uwzględnieniu uwag wskazanych przez SKO wydał decyzję nr [...] z dnia [...] maja 2018 r. orzekającą o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym na dziecko S.M. pobranym w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] stycznia 2017 r. Organ I instancji wskazał, że dochód rodziny w kwietniu 2016 r. wyniósł 3076,11 zł, który po podzieleniu przez liczbę członków rodziny dał kwotę 1025,37 zł. Wobec powyższego organ odmówił przyznania świadczenia wychowawczego za kwiecień 2016 r. Z kolei w dniu [...] kwietnia 2016 r. A.M. utracił zatrudnienie, wobec czego dochód rodziny wyniósł 1591 zł, co w przeliczeniu na członka rodziny wyniósł 530,33 zł. Organ powziął informację, iż w sierpniu 2016 r. sytuacja dochodowa uległa zmianie, gdyż A.M. i R.M. podjęli zatrudnienie. Biorąc pod uwagę uzyskane informacje, łączny dochód rodziny we wrześniu wyniósł 3962,65 zł, co w przeliczaniu na członka rodziny wyniosło 1320,88 zł. W związku z utratą zatrudnienia przez R.M. w firmie B. sp. z o.o. (umowa o dzieło i umowa zlecenie), od grudnia ponownie uległa zmianie sytuacja dochodowa rodziny. Łączny dochód w grudniu 2016 r. wyniósł 2484,25 zł, co w przeliczeniu daje 828,03 zł na osobę w rodzinie. W styczniu 2017 r. R.M. utraciła zatrudnienie w firmie B. sp. z o.o. (umowa o dzieło) i w związku z tym dochód rodziny w lutym 2017 r. wyniósł 2371,65 zł, co stanowiło 790,55 zł na osobę.

W dniu 6 czerwca 2018 r. do organu wpłynęło odwołanie R.M. od wyżej wskazanej decyzji, w wyniku którego SKO wydało w dniu [...] października 2018 r. decyzję nr [...] o uchyleniu zaskarżonej decyzji w całości i przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Zdaniem organu odwoławczego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ winien był wyraźnie wskazać jakie wielkości dochodu rodziny uwzględnił i od jakiego miesiąca poszczególne dochody osiągane przez członków rodziny wywołują skutek w postaci utraty prawa do świadczenia wychowawczego.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...], Wójt Gminy [...] orzekł wobec R.M. o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym na dziecko S.M., w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] stycznia 2017 r. w wysokości 500,00 zł, które podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Organ I instancji wskazał, że zgodnie z art 18 ust. 6 u.p.p.w.d., w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczenia wychowawczego, świadczenie nie przysługuje od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty, zatem świadczenie wychowawcze na dziecko S.M. nie powinno przysługiwać od [...] września 2016 r. do [...] stycznia 2017 r. Organ I instancji wyjaśnił również, że zgodnie z art. 20 ust 1 u.p.p.w.d., w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie. R.M. pomimo prawidłowego pouczenia nie zgłosiła zmian wynikających ze zmiany zatrudnienia, a tym samym utraty dotychczasowego dochodu i uzyskania nowego i pomimo powstania okoliczności powodujących utratę prawa do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, tj. S.M. ww. nadal pobierała świadczenie wychowawcze, zatem świadczenie pobrane w okresie od [...] stycznia 2016 r. do [...] grudnia 2016 r. w ocenie organu I instancji należało uznać za świadczenie nienależnie pobrane.

Odwołanie od ww. decyzji wniosła R.M., zarzucając jej naruszenie przepisów art. 7, 8 oraz 11 k.p.a. oraz przepisu art. 25 ust 2 pkt 1 w zw. z art. 7 ust. 2 u.p.p.w.d. W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz umorzenie postępowania.

W uzasadnieniu odwołania skarżąca wskazała, że po uzyskaniu informacji, że obecnie dochód rodziny przekracza ustawowe minimum, organ I instancji wybrał miesiące, w których ta sytuacja nastąpiła, i nie zważając że w innym okresie, w którym wypłacane było świadczenie dochód był o wiele niższy wydał ww. decyzję. Skarżąca podtrzymała stanowisko, że wyliczenie dochodu rodziny, winno nastąpić w oparciu o cały okres, gdy uzyskiwane było świadczenie, czy też oceniany wniosek. Jej zdaniem należy wliczyć okresy, w których niektórzy członkowie rodziny nie uzyskiwali dochodu, co w szczególności dotyczy dochodów A.M. w okresie od kwietnia do czerwca 2016 r. oraz R.M. w okresie od lutego do maja 2016 r.

Prawidłowość takiego sposobu naliczania dochodu zdaniem odwołującej się potwierdza orzecznictwo sądowe, w szczególności wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 października 2017 r., sygn. akt IV SA/Gl 409/17, w którym Sąd wskazał, że z art 7 ust. 3 u.p.p.w.d. wynika bowiem jednoznacznie, że dochód uzyskany to dochód "uzyskiwany w okresie, na jaki ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczenia wychowawczego. Brzmienie tego przepisu nie zezwala na stwierdzenie, że ma to być dochód uzyskiwany tylko w części okresu zasiłkowego albo w chwili ustalania prawa do świadczeń. Podobnie wypowiedział się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 19 grudnia 2017 r., sygn. akt VIII SA/Wa 403/17.

Dla skarżącej istotne jest, że świadczenie wychowawcze zostało przyznane na S.M. na okres od [...] maja 2016 r. do [...] września 2017 r. Natomiast zaskarżone orzeczenie o nienależnym świadczeniu obejmuje okres jednego miesiąca tj. stycznia 2017 r., czyli zarówno po tym, jak i przed tym jak świadczenie okazało się należne. Natomiast organ dokonał oceny dochodu rodziny tylko za część okresu, w którym świadczenie było wypłacane.

Dodatkowo skarżąca wskazała, że organ I instancji naruszył przepisy k.p.a., w szczególności przepis art. 107 k.p.a. Pierwsza decyzja, jaka została wydana w tej sprawie ([...] stycznia 2018 r.) została uchylona przez organ wyższego stopnia z powodu naruszenia przez organ I instancji kwestii proceduralnych. Jednakże, co istotne w odwołaniu zostało przedstawione stanowisko strony co do meritum sprawy, z przytoczeniem orzeczeń sądów administracyjnych. Organ wydał kolejną decyzję i w jej uzasadnieniu nie zostały przytoczone zarzuty, jakie strona przedstawiła w odwołaniu, jak i brak jest oceny tych zarzutów przez organ wydający zaskarżoną decyzję. To oznacza, że w istocie nie doszło do rozpoznania sprawy w pełnym zakresie przez organ I instancji.

Decyzją z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy przez Zastępcę Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...].

W przedmiotowej sprawie sporną pozostawała kwestia czy skarżąca w trakcie okresu świadczeniowego 2016/2017 przekroczyła próg dochodowy uprawniający do otrzymania świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, tj. kwotę 800,00 zł, co mogłoby uprawniać organ do uznania pobieranego przez nią świadczenia w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] stycznia 2017 r. w łącznej kwocie 500,00 zł za nienależnie pobrane świadczenia, które podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Organ odwoławczy wskazał, że skarżąca zarzuciła organowi I instancji, że ten po uzyskaniu informacji, iż obecnie dochód rodziny przekracza ustawowe minimum, wybrał miesiące, w których ta sytuacja nastąpiła, i nie zważając że w innym okresie, w którym wypłacane było świadczenie dochód był o wiele niższy wydał zaskarżoną decyzję.

Kolegium przyjęło, że w przedmiotowej sprawie w odniesieniu do ustalania dochodu rodziny powinien znaleźć zastosowanie tryb przewidziany w art. 7 ust 3 u.p.p.w.d. Przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w odniesieniu do osób ubiegających się o świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko nie przewidują wyjątków odnośnie ustalenia dochodu, które należy oceniać w kontekście roku 2014. Ustawodawca, kierując się koniecznością jak najpilniejszego wdrożenia ustawy przewidział, że pierwszy okres na który ustalane będzie prawo do świadczenia wychowawczego rozpocznie się z dniem wejścia w życie ustawy i skończy dnia 30 września 2017 r. Podkreślono, że ustalając prawo na pierwszy okres brany ma być pod uwagę dochód rodziny z roku 2014 (w odniesieniu do osób ubiegających się o świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko).

Skarżąca zarzuciła, że nienależne świadczenie obejmuje tylko okres jednego miesiąca - stycznia 2017, a zatem organ dokonał oceny dochodu rodziny tylko za część okresu, w którym świadczenie było wypłacane. W ocenie Kolegium zarzut ten nie zasługiwał na uwzględnienie. W równolegle toczącej się przed SKO sprawie o znaku: [...] rozpoznawana została sprawa z odwołania R.M. od decyzji w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko S.M., w okresie od [...] września 2016 r. do [...] grudnia 2016 r. w wysokości 2.000,00 zł, które podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W przedmiotowej sprawie Kolegium wydało decyzję z dnia [...] marca 2019 r. utrzymującą w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Zatem zdaniem Kolegium należy mieć na uwadze, że w rozstrzyganej sprawie nienależnie pobrane świadczenie nie obejmuje jedynie miesiąca, ale dłuższy okres, co także wynika z akt postępowania.

Ponadto Kolegium zwróciło uwagę na przepis art. 7 ust 3 u.p.p.w.d., z którego wynika, że uzyskanie dochodu przez osobę, której przyznano świadczenie lub członka jej rodziny winno mieć charakter długotrwały, tym samym dla ustalenia czy nastąpiło przekroczenie kryterium dochodowego kwalifikujące do kontynuowania świadczenia wychowawczego, jednokrotne uzyskanie dochodu nie jest wystarczające. Wskazany przepis wymaga, aby dochód był osiągany również w następnym miesiącu po jego uzyskaniu. W ocenie organu odwoławczego w rozpoznawanej sprawie nie ma miejsca jednokrotne uzyskanie dochodu, bowiem na skutek podjęcia przez skarżącą, jak i jej męża zatrudnienia w lipcu 2016 r. wzrósł dochód rodziny, co rzutuje na prawo do pobierania świadczenia wychowawczego. Uzyskanie przez organ informacji, że sytuacja dochodowa rodziny skarżącej uległa zmianie, nakazywało wszczęcie z urzędu postępowania w sprawie ustalenia, czy świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko w rodzinie wypłacone w okresie świadczeniowym 2016/2017 r. już po uzyskaniu wyższego dochodu, jest świadczeniem nienależnie pobranym. Zgodnie z art. 18 ust. 6 u.p.p.w.d., w przypadku, gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczenia wychowawczego, świadczenie nie przysługuje od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu, w którym dochód zostało osiągnięty. W ocenie Kolegium, przyjęcie zaprezentowanego przez skarżącą w odwołaniu stanowiska, zgodnie z którym brzmienie art. 7 ust. 3 u.p.p.w.d. nie pozwala na stwierdzenie, że ma to być dochód uzyskiwany tylko w części okresu zasiłkowego nie zasługuje na aprobatę. W takim bowiem przypadku, w sytuacji przekroczenia progu dochodowego przez większość okresu świadczeniowego nie pozwalałaby na przyjęcie, że strona pobiera świadczenie wychowawcze, pomimo odpadnięcia przesłanki warunkującej to prawo, tj. przekroczenia dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę kwoty 800 zł.

Ustosunkowując się do zawartego w odwołaniu zarzutu niewliczenia okresów, w których niektórzy z członków rodziny nie uzyskiwali dochodu organ II instancji wskazał, że zarzuty te nie zasługują na uwzględnienie, bowiem przy ustalaniu/weryfikowaniu dochodów rodziny nie należy uwzględniać okresów, w których niektórzy z członków rodziny utracili dochód, co wynika wprost z regulacji art 7 ust 1 u.p.p.w.d.

Mając na uwadze powyższe SKO przyjęło, że pobrane w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] stycznia 2017 r. świadczenie stanowiło świadczenie nienależne. Ponadto należało jeszcze rozważyć, czy stanowiło ono świadczenie nienależnie pobrane. W przedmiotowej sprawie istotne było ustalenie, czy strona została należycie pouczona o okolicznościach powodujących zaistnienie sytuacji skutkujących brakiem prawa do pobierania świadczenia wychowawczego. Pouczenie powinno być jasne, czytelne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy, bowiem jego celem jest uświadomienie świadczeniobiorcy o konsekwencjach prawnych niezastosowania się do dyspozycji normy prawnej. Odpowiednie pouczenie powinno zostać zawarte we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, ale może także znaleźć się w decyzji administracyjnej stanowiącej podstawę do wypłaty przyznanego świadczenia. Odnosząc powyższe do stanu faktycznego niniejszej sprawy zdaniem Kolegium zasadne jest przyjęcie, że strona w sposób jasny i wyczerpujący została powiadomiona o konieczności poinformowania organu w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W szczególności, wyczerpujące pouczenie zostało zawarte w decyzji z dnia [...] lipca 2016 r. w sprawie przyznania świadczenia wychowawczego. Wskazano w nim m.in., że w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny osoba uprawniona do świadczenia wychowawczego jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wydającego świadczenie wychowawcze. Ponadto, pouczono że niepoinformowanie organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego o zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń, a w konsekwencji - koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Tymczasem, w niniejszej sprawie skarżąca zaniechała powiadomienia organu I instancji o zmianach w dochodach uzyskiwanych przez rodzinę. Przede wszystkim nie powiadomiono organu o podjęciu zatrudnienia w T. Sp. z o.o. przez R.M. i w P. Sp. z.o.o. przez A.M. Wskazane informacje zostały ujawnione dopiero na skutek złożenia przez skarżącą wniosku o ustalenie świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2017/2018, a bez wątpienia miały wpływ na ustalenie dochodu rodziny, który w rozpoznawanym przypadku przekłada się bezpośrednio na utratę prawa do świadczenia wychowawczego.

Mając na uwadze powyżej przytoczone okoliczności i przepisy prawa Kolegium uznało, że zaskarżona decyzja organu pierwszoinstancyjnego odpowiada prawu. Organ w sposób wyczerpujący wyjaśnił stan faktyczny sprawy czemu dał wyraz w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Ponadto, w sprawie nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, w szczególności art, 7 ust. 1-3 oraz 18 ust 6 i 25 ust 2 pkt 1 u.p.p.w.d, Zatem w rozpoznawanej sprawie zasadnie przyjęto, że świadczenie pobierane przez skarżącą na córkę S.M. w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] stycznia 2017 r. stanowiło świadczenie nienależnie pobrane, które podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. na powyższą decyzję złożyła R.M. Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. poprzez przyjęcie, że świadczenie wychowawcze na dziecko S.M. za styczeń 2017 r. stanowiło nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu ww. przepisu, podczas gdy pouczenie zamieszczone na formularzu wniosku o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego, który stanowi część akt sprawy znajdujących się w dyspozycji organu, a także pouczenie zawarte w decyzji przyznającej świadczenie, nie może zostać uznane za prawidłowe w rozumieniu przepisu art. 25 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy. Ponadto decyzja, na mocy której strona nabyła prawo do świadczenia wychowawczego nie została wyeliminowana z obrotu prawnego, co oznacza, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszego stopnia są przedwczesne.

Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miały wpływ na wydanie rozstrzygnięcia, a mianowicie art. 7, art. 8, art. 11 k.p.a., poprzez nierozpatrzenie zarzutów strony oraz brak wyjaśnienia przesłanek będących podstawą wydania decyzji, w szczególności brak odniesienia się do przytoczonego orzecznictwa sądów administracyjnych w decyzji organu pierwszego stopnia. Dodatkowo skarżąca zarzuciła pominięcie okoliczności dotyczącej przeświadczenia strony o tym, że nie doszło do nienależnie pobranego świadczenia, z uwagi na złożenie przez stronę wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego na kolejny okres.

Wobec powyższych zarzutów, strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszego stopnia i umorzenie postępowania.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. W ocenie organu odwoławczego, skarga nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, przez co nie zasługuje na uwzględnienie. W zaskarżonej decyzji Kolegium obszernie wyjaśniło przesłanki stanowiące podstawę wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia, w tym z powołaniem się na orzecznictwo sądów administracyjnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Przeprowadzone postępowanie wyjaśniające pozwoliło na uznanie, że pobrane przez skarżącą świadczenie wychowawcze stanowi świadczenie nienależnie pobrane, zaś twierdzenia skarżącej, że nie wiedziała o obowiązku poinformowania o zmianie wysokość dochodu rodziny, jaka wystąpiła w okresie pobierania świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w rodzinie, uzależnionego od spełnienia kryterium dochodowego, jest twierdzeniem niewiarygodnym. Również o braku takiej świadomości nie świadczy wystąpienie o przyznanie świadczenia wychowawczego na dalszy okres, zwłaszcza w sytuacji zajścia kolejnych zmian w sytuacji dochodowej rodziny.

Odnosząc się do popartego nieprawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach zarzutu skarżącej, że decyzja o przyznaniu świadczenia wychowawczego nie została wyeliminowana z obrotu prawnego, Kolegium wskazało, że decyzja o zmianie lub uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze ma charakter konstytutywny, powoduje zmianę bądź uchylenie dotychczasowych uprawnień podmiotu, może zatem wywierać wyłącznie skutki ex nunc, tj. od chwili jej wydania na przyszłość. Ponadto, z przepisu art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy wynika, że jednym z warunków koniecznych do uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest dowiedzenie, że osoba, której świadczenie wypłacono pomimo ustania do niego prawa, jego zawieszenia lub wstrzymania była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Rozstrzygnięcie o wyeliminowaniu z obrotu prawnego decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze nie stanowi prejudykatu, od którego zależne jest uznanie świadczenia za nienależnie pobrane.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 z późn. zm.; dalej w skrócie jako "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem kontroli w sprawie niniejszej jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. W podstawie prawnej wydanych w sprawie rozstrzygnięć organy podały art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2016 r. poz. 195 z późn. zm., dalej zwanej " ustawą"), w świetle którego świadczeniami nienależnie pobranymi są świadczenia wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Stosownie natomiast do treści art. 25 ust. 1 powołanej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu.

W rozpoznawanej sprawie organy uznały, że skarżąca za okres od [...] do [...] stycznia 2017 r. pobrała nienależne świadczenie wychowawcze, bowiem dochód rodziny skarżącej osiągnięty w tym okresie przekroczył ustawowo określone kryterium dochodowe (w miesiąca styczniu 2017 r. dochód rodziny wynosił 2.484,25 zł, co stanowi 828, 03 zł na osobę rodzinie). Jednocześnie organy stwierdziły, że skarżąca została pouczona o braku prawa do pobierania świadczeń w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 20 ust. 1 ustawy.

Odnosząc się do powyższego Sąd stwierdza, że przyjęta w art. 25 ust. 1 w związku z art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawie konstrukcja "nienależnie pobranego świadczenia" jest bardzo zbliżona do regulacji zawartej w art. 30 ust. 1 w związku z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Tym samym uprawnione jest odwołanie się przez Sąd do orzecznictwa sądów administracyjnych dotyczącego ww. przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W orzecznictwie dotyczącym art. 30 ust. 1 w związku z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych ukształtowany został pogląd, zgodnie z którym istotną cechą konstrukcji nienależnie pobranego świadczenia jest zamiar i świadomość osoby, która świadczenie pobrała co do faktu, że jej się ono nie należy, co wiąże się z prawidłowym pouczeniem o przesłankach nabycia lub utraty prawa do świadczenia.

Taki pogląd, z uwagi na wskazane wyżej podobieństwo " nienależnie pobranego świadczenia" w ww. ustawach, jest aktualny również w odniesieniu do nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 25 ust. 1 w związku z art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy.

Z treści tej regulacji prawnej wynika, że uprawnienie do świadczenia wychowawczego może nabyć i zachować tylko osoba, która spełnia wszystkie warunki przewidziane w ustawie. W celu zapobiegania pobieraniu nieprawnie świadczeń ustawodawca wprowadził zasadę zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Powyższe przepisy w interesie wszystkich świadczeniobiorców muszą być niewątpliwie interpretowane ściśle. Nie oznacza to jednak, że ich wykładnia i stosowanie mają być dokonywane w sposób automatyczny, restrykcyjny czy wręcz formalistyczny.

Wydanie zatem przez organ decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego może nastąpić dopiero po stwierdzeniu, że zachodzi jedna z przesłanek wymienionych w przywołanym wyżej art. 25 ust. 2. Przesłanki wskazane w przepisie art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym (zwrot: "jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania"). Dlatego też w postępowaniu o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 25 ust. 2 ustawy. Zdaniem Sądu przyjęcie, że pobrane świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy wymagało zatem wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 25 ust. 1 i ust. 2 ustawy obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. I OSK 826/09, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Przenosząc powyższe rozważania na stan rozpatrywanej sprawy Sąd orzekający stanął na stanowisku, że dla jej prawidłowego rozpatrzenia, istotne jest to, czy świadczeniobiorczyni była świadoma braku prawa do pobierania spornego świadczenia wychowawczego.

W pierwszej kolejności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy jest ustalenie czy skarżąca, która podpisywała wniosek o przyznanie świadczenia oraz zawarte we wniosku zobowiązanie do zawiadomienia organu o każdej zmianie mogącej mieć wpływ na prawo do świadczeń, powinna była to zobowiązanie w odpowiednim czasie spełnić i czy była świadoma, w czasie pobierania świadczenia, że takie jej nie przysługuje. Ta okoliczność nie została poddana ocenie organów. Analizując stan faktyczny niniejszej sprawy trzeba zwrócić uwagę na znaczną dynamikę zmian w zakresie zatrudnienia podejmowanego przez skarżącą oraz jej małżonka, które to zmiany miały wpływ na wysokość dochodu osiąganego w okresie pobierania świadczenia. Skarżąca podejmowała zatrudnienie na podstawie umowy o pracę, umowy zlecenia oraz umowy o dzieło, a czasokres trwania poszczególnych umów był zróżnicowany. Dla sprawy istotne znaczenie miał fakt zatrudnienia skarżącej od miesiąca lipca 2016 r. w T. sp. z o.o. oraz zatrudnienia jej małżonka – A. M. od lipca 2016 r. w spółce P. sp. z o.o. Dochody uzyskane z w.w. żródeł miały istotny wpływ na sytuację skarżącej w kontekście prawa do świadczenia wychowawczego, bowiem spowodowały przekroczenie kryterium dochodowego kwalifikującego do otrzymania świadczenia, które na pierwsze dziecko wynosi 800 zł. Należy też zauważyć, że poziom dochodów rodziny skarżącej w okresie na jaki przyznano świadczenie nie był wyrównany. Podejmowane przez skarżącą zatrudnienia były żródłem dochodów o zróżnicowanej wysokości, nadto w pewnym okresie czasu na dochód skarżącej składało się wynagrodzenie osiągnięte z jednocześnie z kilku żródeł tj. umów o dzieło i umowy zlecenia, zawartych w różnych okresach z tą samą firmą ( B. Sp. z o.o.). Powyższe wskazuje, że sytuacja dochodowa rodziny w okresie na który przyznano świadczenie nie była jasna i klarowna, lecz częstym ulegała zmianom. W ocenie Sądu okoliczność tę należy wziąć pod uwagę oceniając w danym stanie faktycznym element subiektywny normy prawnej zawartej w art. 25 ustawy, który wymaga świadomości świadczeniobiorcy, że pobierane świadczenie wychowawcze jest mu nienależne.

Jak wyżej zaznaczono w orzecznictwie prezentowany jest pogląd, który Sąd w niniejszej sprawie podziela, zgodnie z którym obowiązek zwrotu świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy również osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczenia (por. wyrok WSA w Poznaniu sygn. akt II SA/Po 1091/18, wyrok WSA w Krakowie II SA/Kr 1253/18). Wskazuje się nadto na istotne znaczenie formy pouczenia o obowiązku informowania o istotnych okolicznościach stanu faktycznego oraz o skutkach prawnych niezastosowania się do tego obowiązku, podnosząc że powinno być ono wyczerpujące, czytelne i zrozumiałe dla strony oraz winno odnosić się do jej indywidulnej sytuacji, a nie jedynie zawierać ogólne stwierdzenia (por wyrok WSA w Łodzi sygn. II SA/Łd 675/2018). Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest, czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd.

Przyjdzie zauważyć, że w rozpatrywanej sprawie, przy uwzględnieniu jej cech charakterystycznych, organ nie poczynił ustaleń co do tego czy strona miała świadomość przekroczenia kryterium dochodowego oraz skutków prawnych takiego stanu sprawy, nadto nie odniesiono się do ewentualnych innych przyczyn niewypełnienia obowiązku poinformowania organu o zmianie stanu faktycznego sprawy. Stan sprawy w jego obecnym kształcie nie daje podstaw do przyjęcia, że działanie strony skierowane było na celowe pobieranie świadczenia, ze świadomością że jest ono świadczeniem nienależnym. Zwrócić też w tym miejscu należy uwagę na stosunkowo niewielkie przekroczenie kryterium dochodowe kwalifikujące do przyznania świadczenia, do którego doszło w styczniu 2017 r., przy czym, należy to wyrażnie podkreślić, kwota przekroczenia kryterium dochodowego ma dla sprawy irrelewantne znaczenie, a okoliczność tę należy oceniać na tle całokształtu sprawy. Oceniając powyższe trzeba również mieć na uwadze treść oraz formę pouczenia jakie skierowano do strony postepowania, a zatem czy było dla strony zrozumiałe i czytelne.

Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdza, że organy winny ustalić oraz rozważyć, czy pobrane przez skarżącą w styczniu 2017 r. świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy, a zatem czy skarżąca miała świadomość swojej aktualnej sytuacji faktycznej i prawnej w kontekście przyznanego jej świadczenia wychowawczego. W okolicznościach sprawy oparcie rozstrzygnięcia na ustaleniach strony obiektywnej stanu faktycznego, czyli bezspornej okoliczności przekroczenia kryterium dochodowego oraz fakcie pouczenia zawartego we wniosku o przyznanie świadczenie i decyzji przyznającej świadczenie, uznać należy za niewystarczające do przyjęcia, że doszło do ziszczenia się normy art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy.

Powyższe oznacza, że orzekające w sprawie organy naruszyły przepisy art. 7- art. 9 i art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a naruszenie mogło mieć wpływ na ocenę, czy skarżąca pobrała nienależne świadczenie wychowawcze i zobowiązana jest do jego zwrotu.

Wobec wskazanych wyżej uchybień, organ I instancji ponownie rozpoznając sprawę uwzględni wywody zaprezentowane w niniejszym uzasadnieniu i uzupełni materiał dowodowy w przedstawionych wyżej kierunkach oraz dokona analizy merytorycznej całokształtu poczynionych w niej ustaleń. Dopiero bowiem pełne ustalenia faktyczne i kompletne rozważania prawne pozwolą na wydanie prawidłowej decyzji, to jest takiej która uwzględni w pełni dyspozycję normy prawa materialnego.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. " c" p.p.s.a. decyzje organów obydwu instancji podlegały uchyleniu.