Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 13/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-04-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17  ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ireneusz Dukiel (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędzia WSA Katarzyna Radom, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 26 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi B. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

B. D. (dalej jako strona lub skarżący) zaskarżył do tut. Sądu decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. (dalej jako Kolegium lub organ odwoławczy) z dnia [...] października 2021 r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] lipca 2021 r., nr [...], wydaną przez działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta L., Zastępcę Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. (dalej jako Dyrektor MOPS lub organ I instancji), o odmowie przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na J. D. (dalej jako J.D. lub matka strony).

Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym:

W dniu 6 sierpnia 2020 r. do MOPS-u wpłynął wniosek strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad swoją matką J.D.).

Dyrektor MOPS decyzją z dnia 18 sierpnia 2020 r., nr DR.5212.100.1.2020.DJ, odmówił przyznania stronie wnioskowanego świadczenia.

W wyniku wniesionego przez stronę odwołania, Kolegium decyzją z dnia 26 października 2020 r., nr SKO/RŚ-423/212/2020, uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Uzasadnieniem tego rozstrzygnięcia było stwierdzenie naruszenia przepisów postępowania i związana z tym konieczność wyjaśnienia zakresu sprawy mającego istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Organ odwoławczy zakwestionował odmowę przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej jako ustawa o świadczeniach rodzinnych lub w skrócie u.ś.r.) oraz wskazał na brak dokonania przez organ I instancji analizy spełnienia innych, niż określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r., przesłanek pozytywnych, jak również przesłanek negatywnych, dotyczących ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Dyrektor MOPS kolejną decyzją z dnia 23 lutego 2021 r., nr DR.5212.100.8.2020/2021.IK, odmówił przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad matką J.D.

Na skutek wniesionego odwołania Kolegium decyzją z dnia 29 kwietnia 2021r., nr SKO/RŚ-423/119/2021, ponownie uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Organ odwoławczy ponownie zakwestionował odmowę przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz uznał, że przy ocenie spełnienia przez stronę przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Dyrektor MOPS oparł się na niepełnym materiale dowodowym.

Od powyższej decyzji strona złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu sprzeciw, który został oddalony prawomocnym wyrokiem z dnia 14 września 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 401/21.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Dyrektor MOPS decyzją z dnia [...] lipca 2021 r., nr [...], odmówił po raz kolejny przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad matką J.D.

W uzasadnieniu powyższej decyzji organ I instancji wskazał, że do protokołu przesłuchania strony z dnia 16 grudnia 2020 r. skarżący zeznał, że od czerwca 2019r. mieszka na stałe z matką, nie jest w stanie pogodzić pracy zawodowej z opieką nad matką, w związku z tym od 1 stycznia 2020 r. nie pracuje i nie pobiera świadczeń z żadnej innej instytucji. Jest też jedyną osobą, która może zapewnić matce opiekę, gdyż jego rodzeństwo (siostra i brat) mieszkają na stałe w Szwecji, kontakt mają tylko telefoniczny, nie przyjeżdżają i nie pomagają finansowo. J.D. ma przyznane usługi opiekuńcze w ilości 4 godziny tygodniowo w dni robocze. Usługi opiekuńcze są potrzebne, ponieważ opiekunka wykonuje czynności higieniczno-kobiece, gdyż mama używa pieluch, więc wymaga częstych zabiegów higienicznych. J.D. wymaga również wsparcia emocjonalnego, ponieważ częsty ból i lęk powodują u niej zły stan psychiczny. Opieka jest faktycznie sprawowana, absorbująca i wymagająca dyspozycyjności. Podczas wywiadu matka strony potwierdziła sprawowanie opieki przez syna.

Rozpatrując ponownie wniosek strony uzupełniono materiał dowodowy o kolejny protokół przesłuchania w kontekście zakresu sprawowanej opieki nad J.D. oraz dołączono dodatkową dokumentację medyczną potwierdzającą, że jest ona osobą przewlekle chorą wymagającą całodobowej opieki. Z protokołu przesłuchania strony z dnia 7 czerwca 2021 r. wynika, że zakres opieki jest stały, wymagający pełnej dyspozycyjności i uniemożliwiający zatrudnienie. Strona mieszka wraz z matką, prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, źródłem dochodu rodziny jest emerytura J.D. w wysokości 1.682,09 zł miesięcznie wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym. Skarżący z dniem 31 grudnia 2019 r. zakończył zatrudnienie, ponieważ nie godził pracy zawodowej z opieką nad matką.

W trakcie postępowania wyjaśniającego organ I instancji ustalił, że strona należy do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym i nie ma żadnych wątpliwości co do konieczności pomocy J.D. w podstawowych czynnościach życia codziennego. Przed wspólnym zamieszkaniem skarżący zostawiał mamę tylko w godzinach nocnych i to nie zawsze, na czas nieobecności przygotowywał zapas wody, gotował posiłki (kolację, śniadanie) i zostawiał mamie na stoliku obok łóżka, przygotowywał porcję leków z opisem, kiedy należy je zażyć i pozostawał w stałym kontakcie telefonicznym. Resztę czasu spędzał na opiece nad mamą. W czasie nieobecności strony do mamy także przychodziła opiekunka, mama korzysta z usług opiekuńczych od 1 kwietnia 2013 r. Stan zdrowia matki pogorszył się po operacji w czerwcu 2019 r. związanej z rozrusznikiem serca. Od powrotu mamy ze szpitala syn przeprowadził się na stałe do mamy, poszukiwał jeszcze odpowiedniej pracy i przez okres od 8 października do 31 grudnia 2019 r. pracował w systemie 3-zmianowym, co wymagało wielkiego wysiłku, aby w wolnym czasie przygotować mamę na swoją nieobecność. Stan zdrowia matki nie pozwolił na kontynuowanie pracy w takim systemie, nie było możliwości zatrudnienia innej osoby do opieki, dlatego od 1 stycznia 2020 r. całkowicie poświęcił się opiece nad mamą. J.D. z powodu schorzeń związanych z narządem ruchu - porusza się tylko przy pomocy chodzika lub wspierając się o syna - nie jest w stanie przygotować sobie samodzielnie posiłków, wymaga pomocy w poruszaniu się po domu, przy myciu, ubieraniu się, przy spożywaniu posiłków, sprzątaniu po posiłkach, nie może samodzielnie zakupić leków ani wezwać lekarza, ma kłopoty z pamięcią, dlatego syn aplikuje mamie leki i pilnuje odpowiedniej pory ich zażywania. Strona pierze, prasuje, gotuje, sprząta, myje naczynia, robi zakupy, umawia wizyty lekarskie, pilnuje dawkowania leków. Matka strony spożywa samodzielnie posiłki tylko pod obserwacją syna. Z zaświadczenia lekarskiego z dnia 27 maja 2021 r. wynika, że J.D. jest osobą leżącą z wieloma chorobami przewlekłymi, wymaga całodobowej opieki, choruje na cukrzycę insulinoniezależną, dychawicę oskrzelową, jaskrę, nerwowo-mięśniową dysfunkcję pęcherza moczowego, samoistne (pierwotne) nadciśnienie, zwyrodnienia wielostawowe, serce po operacji wspomaga rozrusznik. Wymaga pomocy we wszystkich czynnościach życiowych, leczeniu i pielęgnacji. Zakres wymaganej opieki został opisany przez stronę w protokole z dnia 16 grudnia 2020 r. i potwierdzony w wywiadzie środowiskowym z dnia 16 grudnia 2020 r. Wynika z nich, że J.D. wymaga stałej kontroli, opieki oraz pomocy, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ze względu na wiek 86 lat i stan zdrowia wymaga pomocy i udziału opiekuna we wszystkich czynnościach życiowych i pomocy w leczeniu, pielęgnacji i opiece. Choruje na choroby kardiologiczne (implantacja dwujamowa układu stymulującego serca), stan po udarze mózgu 1979 r., cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze, zaćma, choroba zwyrodnieniowa stawów, stan po cholecystektomii, demencja starcza, nie opuszcza mieszkania od około 5 lat. Ze względu na trudności w poruszaniu się (chodzik) oraz częste problemy z oddychaniem i męczeniem się nie może wykonywać samodzielnie wielu czynności. Syn zamieszkał z matką po leczeniu szpitalnym matki w czerwcu 2019 r. Sytuacja zdrowotna tak się pogorszyła, że mama wymaga pomocy i obserwacji. Skarżący zrezygnował z zatrudnienia, bo nie jest możliwe godzenie pracy zawodowej z opieką nad niepełnosprawną matką.

Zdaniem organu I instancji nie jest spełniona podstawowa przesłanka zawarta w art. 17 ust. 1b u.ś.r. dotycząca daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w Legnicy z dnia 17 kwietnia 2007 r. wynika, że J.D. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić.

Ponadto w decyzji podkreślono, że organ rozstrzygając sprawę ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest ściśle związany przepisami prawa w tym zakresie, które bezwzględnie wskazują, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Na skutek wniesionego odwołania Kolegium wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] października 2021 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu tej decyzji organ odwoławczy w pierwszej kolejności podkreślić, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r. poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest tzw. wyrokiem zakresowym, czego skutkiem jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, tj. zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych). Oznacza to, że nie wywołuje on skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego (przepisu), jednak powoduje konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału.

W konsekwencji Kolegium podniosło, iż dokonując wykładni w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy stwierdzić, że przepis ten utracił przymiot konstytucyjności w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż do ukończenia 18. lub 25. roku życia, i względem nich oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie tego świadczenia. Organ odwoławczy podkreślił, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym za już utrwalony należy uznać pogląd, zgodnie z którym nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Skoro zatem nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia na podstawie przepisu, w stosunku do którego - w związku z wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego - odpadło domniemanie zgodności z Konstytucją, to uznać należało za niezasadną odmowę przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że niepełnosprawność u jego matki nie powstała przed ukończeniem 18. roku życia lub 25. roku życia.

W dalszej kolejności Kolegium rozważyło, czy w niniejszej sprawie zostały spełnione określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanki do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jak też, czy wystąpiły negatywne przesłanki z art. 17 ust. 5 u.ś.r., bądź też inne okoliczności wyłączające prawo do tego świadczenia.

W tym kontekście Kolegium zwróciło uwagę, iż biorąc pod uwagę treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przesłankami warunkującymi przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub pracy zarobkowej są: istnienie wobec osoby niepełnosprawnej obowiązku alimentacyjnego po stronie ubiegającego się o przyznanie świadczenia oraz niepodejmowanie lub rezygnacja przez tą osobę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Organ odwoławczy nie miał wątpliwości, iż uwzględniając przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, należało stwierdzić, że strona należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec krewnych w linii prostej, w niniejszej sprawie matki, w związku z czym jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Odmiennie natomiast odniósł się do spełnienia przesłanki sprawowania stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. W przekonaniu Kolegium świadczenie pielęgnacyjne ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. W takim kontekście także sam fakt legitymowania się przez podopiecznego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest wystarczającą przesłanką uprawniającą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Opieka, o której mowa w przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r., związana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego, to znaczy sprzątaniu, gotowaniu, bowiem prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia.

Zdaniem Kolegium, z oceny dokonanych ustaleń faktycznych oraz przedłożonych dokumentów jednoznacznie nie wynika, że strona zrezygnowała z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Podkreślenia wymaga, że orzeczenie o trwałej niezdolności J.D. do samodzielnej egzystencji wydano w dniu 17 kwietnia 2007 r., jednakże nie wynika z niego ani data powstania ani przyczyna niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Natomiast według oświadczenia strony przyczyną rezygnacji przez niego z zatrudnienia było gwałtowne pogorszenie stanu zdrowia matki po operacji związanej z rozrusznikiem serca wykonanej w czerwcu 2019 r., co doprowadziło do ich wspólnego zamieszkania. Tymczasem wskazane przez stronę okoliczności związane z zakresem opieki nie zostały poparte dokumentacją medyczną wystawioną przez lekarzy specjalistów, która potwierdziłaby przedstawione w złożonych oświadczeniach realia sprawowanej aktualnie przez stronę opieki nad niepełnosprawną matką. W aktach sprawy znajdują się kopie tylko pierwszych stron kart informacyjnych leczenia szpitalnego J.D. w 2019 r. na oddziałach kardiologicznych w związku z zespołem chorej zatoki, zawierające informacje dotyczące również innych rozpoznanych wówczas schorzeń, podczas gdy brak pozostałych stron (zwłaszcza zawierających epikryzę) uniemożliwił ustalenie pełnego obrazu stanu zdrowia matki strony po leczeniu szpitalnym. Natomiast zaświadczenie lekarskie z dnia 27 maja 2021 r., wystawione przez lekarza medycyny rodzinnej, zawiera wykaz rozpoznanych u J.D. przewlekłych chorób oraz ogólnikowe stwierdzenie, że wymaga ona całodobowej opieki. Natomiast w aktach sprawy brak jest dokumentów potwierdzających znaczące pogorszenie stanu zdrowia, jak również wskazujących, w jakim zakresie i w związku z jakimi konkretnymi niedomaganiami wynikającymi ze stwierdzonych chorób (ewentualnie po zabiegach medycznych) osoba niepełnosprawna wymaga pomocy i opieki, według stanu na dzień złożenia wniosku, tj. 6 sierpnia 2020 r. Informacje o schorzeniach J.D. wynikają tylko z niekompletnych kart informacyjnych leczenia szpitalnego, zaświadczenia lekarskiego oraz złożonych oświadczeń. Podkreślić należy, że przy ustalaniu rozmiaru i zakresu opieki nad osobą niepełnosprawną niezbędne są oświadczenia i wyjaśnienia strony dotyczące wykonywanych czynności opiekuńczych, niemniej jednak oświadczenia te wymagają poparcia także innymi dowodami. Strona uzupełniła materiał dowodowy o kolejne wyjaśnienia, nie przedstawiając jednak stosownej dokumentacji medycznej na ich potwierdzenie.

W złożonych oświadczeniach strona, powołując się na wiek i stan zdrowia matki, która z powodu trudności w poruszaniu się (chodzik) oraz częste problemy z oddychaniem i męczeniem się nie może wykonywać samodzielnie wielu czynności, wskazała na konieczność świadczenia pomocy w leczeniu, pielęgnacji, opiece, ubieraniu się i poruszaniu oraz udziału opiekuna we wszystkich czynnościach życiowych na skutek pogorszenia się sytuacji zdrowotnej matki po leczeniu szpitalnym, co doprowadziło do wspólnego zamieszkania i wykonywania przez stronę wszystkich czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Jednakże strona nie wskazała, w jakim zakresie nastąpiło pogorszenie stanu zdrowia, w związku z jakimi schorzeniami/niedomaganiami oraz jakiego szczególnego zakresu opieki bezpośrednio związanego ze stanem zdrowia wymagała osoba niepełnosprawna, co spowodowało rezygnację z zatrudnienia. Natomiast ze złożonych dodatkowo oświadczeń wynika, że przed wspólnym zamieszkaniem skarżący zostawiał mamę tylko w godzinach nocnych i to nie zawsze, na czas nieobecności przygotowywał zapas wody, herbaty, gotował posiłki (kolację, śniadanie) i zostawiał mamie na stoliku obok łóżka, przygotowywał porcję leków z opisem, kiedy należy je zażyć, pozostawał z mamą w stałym kontakcie telefonicznym. W czasie pracy strony mama miała zapewnione podstawowe rzeczy przygotowane wcześniej, mycie, sprzątanie i inne czynności były wykonywane przez stronę przed lub po pracy. J.D. z powodu schorzeń związanych z narządem ruchu - porusza się tylko przy pomocy chodzika lub wspierając się o syna - nie jest w stanie przygotować sobie samodzielnie posiłków ani napojów, wymaga pomocy w poruszaniu się po domu (przejście do toalety), przy myciu, ubieraniu się, przy spożywaniu posiłków (nie jest w stanie zrobić sobie herbaty), sprzątaniu po posiłkach, nie może samodzielnie zakupić leków ani wezwać lekarza, ma kłopoty z pamięcią, dlatego syn aplikuje mamie leki i pilnuje odpowiedniej pory ich zażywania, ponadto ma kłopoty z oddychaniem. Strona pierze, prasuje, gotuje, sprząta, myje naczynia, robi zakupy, umawia wizyty lekarskie, pilnuje dawkowania leków. Matka strony spożywa samodzielnie posiłki tylko pod obserwacją syna, może sama założyć lub zdjąć sweter czy przykryć się kocem, ale nie jest w stanie się przebrać, ma zwyrodnienia stawów, rozrusznik serca, jest po udarze mózgu, nawet wstanie z łóżka czy fotela odbywa się przy pomocy, wymaga pomocy we wszystkich czynnościach życiowych, leczeniu i pielęgnacji.

Zdaniem Kolegium wskazany przez stronę zakres działań opiekuńczych wykonywanych wobec matki sprowadza się do przygotowywania i podawania posiłków, podawania leków, prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego (zakupy, sprzątanie, gotowanie, pranie), a także pomocy przy ubieraniu się, czynnościach higienicznych, poruszaniu się po mieszkaniu, wykupywaniu leków i korzystaniu z opieki medycznej. Natomiast ze złożonych oświadczeń wynika, że matka strony jest samodzielna w zakresie spożywania przygotowanych posiłków, a niektóre czynności częściowo wykonuje samodzielnie: ubieranie i rozbieranie, mycie twarzy, mycie zębów, czesanie się, kąpiel całego ciała, korzystanie z toalety (używa pieluchomajtek). Ponadto B. D. oświadczył, że w czasie zatrudnienia na czas swojej nieobecności przygotowywał zapas wody, herbaty, gotował posiłki (kolację, śniadanie) i zostawiał mamie na stoliku obok łóżka, przygotowywał porcję leków z opisem, kiedy należy je zażyć, pozostawał z mamą w stałym kontakcie telefonicznym, mama miała zapewnione podstawowe rzeczy przygotowane wcześniej, a mycie, sprzątanie i inne czynności były wykonywane przez stronę przed lub po pracy.

W ocenie Kolegium wskazany przez stronę w złożonych oświadczeniach zakres opieki obejmuje raczej udzielanie pomocy i wsparcia osobie, której choroby mogą utrudniać, lecz nie uniemożliwiać samodzielnego funkcjonowania, a nie polega głównie na wykonywaniu czynności, których osoba niepełnosprawna sama nie mogłaby wykonać. Konieczny zakres świadczonej pomocy może wynikać również z zaawansowanego wieku matki strony, a schorzenia i niedomagania, takie jak cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, zaćma, jaskra, demencja, choroby zwyrodnieniowe stawów czy kłopoty z pamięcią, słuchem i wzrokiem często występują u osób w podeszłym wieku, niezależnie od stwierdzenia u tych osób niepełnosprawności. Tymczasem dla celów ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zakres sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną winien pozostawać w bezpośrednim związku z istniejącą niepełnosprawnością uniemożliwiającą jej samodzielne funkcjonowanie, a nie tylko dotyczyć czynności związanych z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego. Opieka nad rodzicem w wyniku choroby, bądź podeszłego wieku jest rzeczą naturalną i obowiązkiem każdego dziecka, jednak nie wystarcza to jeszcze, aby uzyskać świadczenie pielęgnacyjne.

Kolegium zwróciło ponadto uwagę, iż według oświadczenia skarżącego pracował on zawodowo do 31 grudnia 2019 r. i zrezygnował z zatrudnienia od 1 stycznia 2020 r., gdyż nie godził pracy zawodowej z opieką nad matką. Natomiast sytuacja zawodowa strony na podstawie przedłożonych dokumentów, tj. wielu krótkotrwałych okresów zatrudnienia według świadectw pracy, w tym za okres od 8 października 2019 r. do 31 grudnia 2019 r., z którego wynika, że stosunek pracy ustał z upływem czasu, na który umowa była zawarta, oraz informacji o prowadzeniu w latach 1993-1998 działalności gospodarczej, jak również złożone oświadczenie o nieposiadaniu przez stronę 25 lat okresów składkowych i nieskładkowych, nie daje podstaw do przyjęcia, że obecnie konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką miała bezpośredni związek z rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez stronę.

W ocenie Kolegium w niniejszej sprawie nie wykazano jednoznacznie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia, a wykonywaną przez niego opieką nad matką, w związku z czym nie została spełniona podstawowa przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Na podstawie akt administracyjnych sprawy stwierdzono, że matka strony mimo posiadanego orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji jest w stanie pewne czynności wykonywać samodzielnie, gdyż nie jest całkowicie niesprawna ruchowo, po domu może poruszać się przy pomocy chodzika, nie wymaga karmienia, pojenia, samodzielnie spożywa posiłki czy przyjmuje leki. Matka skarżącego jest świadoma, przy niektórych czynnościach korzysta z pomocy strony (przygotowanie i podawanie posiłków i leków, czynności higieniczne, kontakty z lekarzem), natomiast nie wymaga wykonywania przez opiekuna zabiegów leczniczych lub pielęgnacyjnych związanych ściśle z jej osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. Czynności wskazywane przez stronę stanowią w znacznej mierze de facto czynności zwykłego dnia codziennego. Zatem w istocie są to czynności podejmowane w życiu codziennym przez osoby, w tym takie, które również pracują zawodowo (tzw. codzienna rutyna).

Organ odwoławczy, nie kwestionując złego stanu zdrowia matki strony oraz nie negując faktu sprawowania opieki, jak i konieczności udzielania jej pomocy przez stronę, zwłaszcza w zakresie prowadzenia gospodarstwa domowego, podkreślił jednakże, iż sama konieczność sprawowania opieki nie może stanowić w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Kolegium, na podstawie dokonanych w toku postępowania ustaleń, rodzaj i zakres obowiązków strony związanych z opieką nad matką nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia, przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy. Takie czynności jak przygotowywanie posiłków, dawkowanie leków, pomoc przy myciu i ubieraniu czy kontaktach z lekarzem nie mogą być uznane za czynności wymagające pełnej dyspozycyjności strony. Czynności te mogą być wykonane z pewnym wyprzedzeniem czasowym lub też stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego, co tym bardziej w sytuacji wspólnego zamieszkiwania strony z matką nie może usprawiedliwiać strony w powstrzymywaniu się (niepodejmowaniu czy rezygnacji) od wykonywania przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i wiązania braku aktywności zawodowej z koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Podkreślono przy tym, że z akt sprawy nie wynika, by matka strony wymagała ciągłej (całodziennej) obecności czy też nadzoru. Czynności strony związane z opieką nad matką nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia. Należy mieć nadto na uwadze, że czynności składające się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego to zbiór czynności, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności strony, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.

W ocenie organu odwoławczego strona nie wykazała, aby matka z uwagi na stan zdrowia wymagała stałej obecności i pomocy innej osoby, jak też aby strona wykonywała w związku z opieką nad matką czynności dotyczące ściśle jej osoby, których nie mogłaby wykonać samodzielnie. Nie budzi wątpliwości, iż matka strony będąc osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu wymaga pomocy strony w prowadzeniu gospodarstwa domowego, którą to pomoc strona świadczy mieszkając wspólnie z matką. Przy tym osoby pracujące również wykonują czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego i nie jest to powodem do rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Biorąc pod uwagę powyższe uznano, że brak aktywności zawodowej strony nie jest spowodowany wyłącznie koniecznością sprawowania opieki nad matką.

W ocenie Kolegium w niniejszej sprawie nie zachodzi więc związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a wykonywaną przez niego opieką nad matką J.D. Strona nie spełnia wobec tego przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r., czyli niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

W skardze do tut. Sądu strona zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że:

a) brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaniem przez niego opieki nad matką, podczas gdy taki związek istnieje,

b) zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy skarżący świadczy opiekę stałą i permanentną w rozumieniu art. 17 u.ś.r.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia, a ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 powinna być aktualna, odnosząca się do czasu, w którym wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia. Wskazano również, że przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, a oprócz sprawowania opieki wykazuje gotowość niesienia pomocy w dzień i w nocy, co w niniejszej sprawie zachodzi, a czego organ odwoławczy nie wziął pod uwagę.

Stwierdzono także, że organ I instancji ustalił, czego organ odwoławczy nie kwestionował, że opiekę nad osobą niepełnosprawną wypełnia skarżący, nikt inny w tej opiece nie partycypuje, a opieka jest niezbędna i wyznaczona granicami niepełnosprawności J.D., tym samym świadczenie pielęgnacyjne skarżącemu przysługuje. Zarzucono ponadto, że organy nie mają kompetencji do weryfikowania określonego w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności zakresu czynności opiekuńczych sprawowanych przez opiekuna.

Mając na uwadze powyższe okoliczności skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, o zobowiązanie obu organów do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postepowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie, o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, a także wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W myśl art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn.: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej u.p.p.s.a.), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Należy również pamiętać, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych decyzji administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 u.p.p.s.a.).

Rozpoznając niniejszą sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zakwestionowana decyzja odpowiada prawu.

Podstawę materialną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje m.in. osobom zobowiązanym do alimentacji, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na podkreślenie zasługuje konstatacja, że samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wystarcza dla określenia potrzeb osoby niepełnosprawnej w zakresie opieki, pielęgnacji czy wsparcia. Na użytek ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca przewidział bowiem specyficzny instrument badania i weryfikacji, czy zakres potrzeb osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia zarazem aktywność zarobową i zawodową jej opiekuna. Zgodnie z przepisem art. 23 ust. 4aa u.ś.r., jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się lub pobierającej świadczenie pielęgnacyjne wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, organ właściwy oraz marszałek województwa mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268) w celu weryfikacji tych wątpliwości.

Z kolei pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiało by się odbyć ze szkodą dla niej. Tymczasem zakres opieki sprawowanej przez skarżącego oraz poszczególne czynności wykonywane w jej ramach nie są na tyle angażujące, aby strona nie mogła podjąć choćby częściowego zatrudnienia. Co istotne, a na co słusznie zwrócił uwagę organ odwoławczy, skarżący generalnie nie wykonywał przy swoje matce czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z jej zdrowiem, a które wymagałyby ciągłej obecności i bezpośredniej pomocy osobie chorej czy niepełnosprawnej. Matka skarżącego, pomimo wydania 15 lat temu, tj. w dniu 17 kwietnia 2007 r., orzeczenia o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji, nie wymagała leczenia odleżyn, pielęgnacji przetok, karmienia przez sondę, kontroli cewnika, wymiany pampersów czy też pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych. Świadczone przez skarżącego czynności, a mianowicie robienie zakupów, realizacja recept, umawianie i transport na wizyty lekarskie, gotowanie posiłków, pranie, sprzątanie, i.t.p. dotyczą w rzeczywistości prowadzenia gospodarstwa domowego przez osoby aktywne zarobkowo i zawodowo. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż czynności te mogą być realizowane także przez osobę aktywną zawodowo, gdyż mają one charakter uniwersalny, skoro nie dotyczą tylko wąskiego grona osób, co do których istnieje konieczność zapewniania opieki i pomocy w związku ze znaczenie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Inne jeszcze czynności tzw. porządku dziennego mogą być wykonywanie w czasie wolnym od pracy, w tym także przed udaniem się do pracy lub po powrocie z niej, jak np. pomoc przy czynnościach higienicznych czy też przygotowanie posiłków.

Podsumowując powyższe rozważania należy zatem stwierdzić, że w toku przeprowadzonego postępowania administracyjnego organ odwoławczy zasadnie przyjął, że zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego względem swojej niepełnosprawnej matki nie wyklucza możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia. Nie zaistniał więc związek przyczynowy pomiędzy wykonywanymi czynnościami, w niewielkim tylko stopniu wspomagającymi matkę w jej codziennym funkcjonowaniu, a biernością zawodową skarżącego, niewywołaną ich realizacją. W związku z tym niespełniona została przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r., co uzasadniało wydanie rozstrzygnięcia odmawiającego stronie przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

W takim stanie rzeczy, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, brak było podstaw do uwzględnienia skargi, wobec czego Sąd zobligowany był do jej oddalenia na podstawie art. 151 u.p.p.s.a.