Wyrok NSA, sygn. akt V SA 2417/98
NSA w Warszawie (przed reformą)
Data orzeczenia: 1999-04-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Kombatanci
Powołane przepisy: article: art. 21 ust. 3
journal: Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 14 listopada 1997 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego.
article: art. 77 par. 1
journal: Dz.U. 1980 nr 9 poz. 26
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 marca 1980 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.
Teza: Obowiązkiem udowodnienia okoliczności, o których mowa w art. 21 ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./ obciążona jest osoba, która ma być pozbawiona uprawnień kombatanckich.

Przepis ten stanowi wyjątek od uregulowanej w art. 77 par. 1 Kpa zasady, zgodnie z którą na organie administracji państwowej spoczywa obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego.

Odstępstwo od tej zasady dotyczy wyłącznie obowiązku przedłożenia przez stronę dowodów potwierdzających okoliczności wskazane w art. 21 ust. 3 powołanej ustawy.

TEZY

Obowiązkiem udowodnienia okoliczności, o których mowa w art. 21 ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./ obciążona jest osoba, która ma być pozbawiona uprawnień kombatanckich.

Przepis ten stanowi wyjątek od uregulowanej w art. 77 par. 1 Kpa zasady, zgodnie z którą na organie administracji państwowej spoczywa obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego.

Odstępstwo od tej zasady dotyczy wyłącznie obowiązku przedłożenia przez stronę dowodów potwierdzających okoliczności wskazane w art. 21 ust. 3 powołanej ustawy.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu sprawy ze skargi Kazimierza P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 2 grudnia 1998 r. (...) w przedmiocie pozbawienia uprawnień kombatanckich uchyla zaskarżoną decyzję (...).


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 2.12.1998 r. (...), wydaną na podstawie art. 138 par. 1 pkt 1 w zw. z art. 127 par. 3 Kpa, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych orzekł o utrzymaniu w mocy własnej decyzji z dnia 6.07.1998 r. (...) o pozbawieniu Kazimierza P. uprawnień kombatanckich.

W uzasadnieniu tej decyzji organ orzekający wskazał, że Kazimierz P. uprawnienia kombatanckie miał przyznane przez ZBoWiD z tytułu działalności w ruchu oporu. Posiadanych uprawnień został pozbawiony z mocy powołanej decyzji z dnia 6.07.1998 r. ze względu na ustalenie w oparciu o pismo z UOP z dnia 24.03.1998 r. Podkreślił, że komisja składająca się z przedstawicieli stowarzyszeń kombatanckich wydała negatywną opinię w jego sprawie stwierdzając, że przedstawione dowody i wyjaśnienia nie pozwalają na przyjęcie, aby podczas pełnienia służby w strukturach organów bezpieczeństwa publicznego Kazimierz P. wykonywał wyłącznie zadania nie związane ze zwalczaniem organizacji lub osób działających na rzecz suwerenności RP. W tym stanie faktycznym sprawy organ orzekający uznał, że brak jest podstaw do zastosowania art. 21 ust. 3 cyt. ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./, wobec czego pozbawienie uprawnień znajdowało oparcie w art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. "a" w zw. z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "a" tej ustawy.

Na ostateczną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Kazimierz P. wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W skardze podnosi zarzut naruszenia przepisów ustawy, w szczególności art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "a", a to wobec nieprzedstawienia mu zarzutów ewentualnego wykonywania zadań związanych ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem skarżącego, zastosowano wobec niego zasadę odpowiedzialności zbiorowej sprzeczną z prawem międzynarodowym w tym Europejską Kartą Praw Człowieka i Obywatela, a ponadto z Konstytucją RP. Pełniąc służbę w organach bezpieczeństwa wykonywał jedynie prace pomocnicze, techniczne, biurowe, ewidencyjne i kartotekowe, a także jako klasyfikator-daktyloskop.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wnosił o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko i podnosząc argumenty zbieżne z przytoczonymi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna. Z załączonej do akt sprawy deklaracji członkowskiej wynika, że skarżący w okresie od czerwca do 20 grudnia 1944 r. pełnił służbę wojskową w Armii Ludowej /żołnierz AL/ i z tego tytułu nabył uprawnienia kombatanckie. Po sforsowaniu frontu na przyczółku sandomierskim w drugiej połowie grudnia 1944 r. przydzielony został do Sztabu Partyzanckiego pod Lublinem, a następnie skierowany na kurs do Oficerskiej Szkoły Korpusu Bezpieczeństwa w L. Po wyzwoleniu Warszawy organizował Urząd Kontroli Pracy w W., a następnie pełnił służbę w WUBP w K. i kolejno w PUBP we W. oraz w MBP do momentu zwolnienia ze względów zdrowotnych, tj. 30.11.1952 r. W piśmie Urzędu Ochrony Państwa z dnia 24.03.1998 r. zawarto informację o przebiegu służby skarżącego w organach bezpieczeństwa publicznego, z której wynika, że był słuchaczem Centralnej Szkoły Oficerów PB, a następnie inspektorem Centralnego Biura Kontroli Prasy MBP, Wojewódzkiego Biura Kontroli Pracy w K., a ponadto od 15.11.1945 r. w MBP w II Departamencie jako pracownik kartoteki, daktyloskop klasyfikator, młodszy referent i referent.

Skarżący zwrócił się ponownie do UOP o dodatkowe informacje /pisma skarżącego z dnia 17.08.1998 r. nie dołączono do akt sprawy/, jednak informacji o wykonywanych zadaniach nie otrzymał, a tylko dane dotyczące zajmowanych stanowisk w poszczególnych okresach.

Zaskarżona decyzja wydana została z powołaniem się na art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. "a" w zw. z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "a" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 25 kwietnia 1997 r. o zmianie ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 68 poz. 436/, która weszła w życie dnia 31.07.1997 r., a więc obowiązywała w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Ustawą tą w sposób istotny została zmieniona treść art. 21 ust. 2.

Przepis art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "a" ustawy stanowi, że nie przysługują uprawnienia kombatanckie osobie, która w latach 1944-1956 pełniła służbę lub funkcję i była zatrudniona w strukturach Urzędów Bezpieczeństwa, Służby Bezpieczeństwa i Informacji Wojskowej, a także nadzorujących je komórkach jednostek zwierzchnich związanych ze stosowaniem represji wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej.

W myśl dodanego przez omawianą nowelę przepisu ust. 3 do art. 21 nie stosuje się przepisu ust. 2 pkt 4 lit. "a" /również lit. "b"/ wobec osób:

1/ które przedłożą dowody, że do wymienionych służb i organów zostały skierowane przez te organizacje były zwerbowane w celu udzielenia im pomocy.

2/ które przedłożą dowody, że podczas zatrudnienia, pełnienia służby lub funkcji w strukturach, jednostkach i na stanowiskach, o których mowa w ust. 2 w pkt 4 lit. "a i b", wykonywały wyłącznie zadania nie związane ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej.

Dodano nadto przepis ust. 4 o następującym brzmieniu: "przy orzekaniu w sprawach osób, o których mowa w ust. 3, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zasięga opinii powołanej przez niego komisji, składającej się z przedstawicieli stowarzyszeń, /związków/ kombatanckich i osób represjonowanych, zgłoszonych przez Radę.

Znowelizowana ustawa w art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. "a" nadal przewiduje utratę uprawnień kombatanckich z przyczyn wymienionych m.in. w art. 21 ust. 2 pkt 4, z zastrzeżeniem jednak art. 21 ust. 3. To znaczy, że dana osoba traci uprawnienia kombatanckie w przypadku zatrudnienia w organach bezpieczeństwa publicznego i Informacji Wojskowej, a także nadzorujących je komórkach jednostek zwierzchnich związanych ze stosowaniem represji wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, chyba, że przedłoży dowody, że została skierowana lub zwerbowana przez organizacje niepodległościowe w celu udzielania im pomocy lub też dowody, że podczas zatrudnienia, pełnienia służby lub funkcji w strukturach organów bezpieczeństwa publicznego lub Informacji Wojskowej wykonywała wyłącznie zadania nie związane ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzeczy suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. Ciężarem dowodu unormowanym w art. 21 ust. 3 ustawa obciąża osobę, która ma być pozbawiona uprawnień kombatanckich.

Przepis ten stanowi wyjątek od uregulowanej w art. 77 par. 1 Kpa zasady rozłożenia ciężaru dowodu, zgodnie z którą na organie administracji państwowej spoczywa obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Odstępstwo od tej zasady dotyczy wyłącznie obowiązku przedłożenia przez stronę dowodów potwierdzających okoliczności wskazane w art. 21 ust. 3 cyt. ustawy. Nie zwalnia zatem Kierownika Urzędu z obowiązku zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego z zachowaniem zasad ogólnych określonych w rozdziale 2 Kodeksu postępowania administracyjnego, gdyż ustawa o kombatantach wyłączenia takiego nie zawiera.

Powołany rozdział 2 Kpa "Zasady ogólne" zawiera przepisy ustanawiające zasady leżące u podstaw działania administracji państwowej oraz określające treść i formę postępowania w sprawach indywidualnych.

W myśl zasady wyrażonej w art. 9 Kpa obowiązkiem organu administracji państwowej jest należyte i wyczerpujące informowanie stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania. Organy czuwają nad tym, aby strony nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Zasada dotycząca obowiązku organów udzielania informacji faktycznej i prawnej łączy się z zapewnieniem stronie czynnego udziału w postępowaniu /art. 10 Kpa/. Niezwykle istotną jest także zasada prawdy obiektywnej oraz uwzględnienia słusznego interesu obywatela /art. 7 Kpa/.

Realizację tej zasady zapewniają przede wszystkim gwarancje zawarte w przepisach regulujących postępowanie dowodowe. Uregulowana w art. 21 ust. 3 ustawy o kombatantach modyfikacja zasady rozkładu ciężaru dowodu nie zwalnia organu z obowiązku realizacji prawdy obiektywnej będącej rozwinięciem zasady praworządności /art. 6 Kpa/. Z zasady prawdy obiektywnej wynika konieczność uzyskania w toku postępowania wyjaśniającego takiego materiału dowodowego i takiego stanu faktycznego, który jest zgodny z rzeczywistością. Przekonanie o tym, że taki jest stan rzeczywisty sprawy, jaki został ujawniony w postępowaniu i poparty zebranymi w aktach dowodami uzyskuje się m.in. przez konfrontację i ocenę wiarygodności wszystkich zgromadzonych faktów i dowodów.

Wymaganiom tym nie odpowiada postępowanie dowodowe przeprowadzone w sprawie. Kierownik Urzędu nie podjął wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego.

W sprawie niniejszej skarżący został powiadomiony o toczącym się postępowaniu weryfikacyjnym w sprawie uprawnień kombatanckich i o konieczności nadesłania odcinka pobieranej renty lub emerytury i 2 fotografii, z jednoczesnym poinformowaniem, że może zapoznać się z całością akt we wskazanym terminie, po upływie którego będzie podjęta decyzja w oparciu o dokumentację znajdującą się w posiadaniu Urzędu. Organ orzekający w ogóle nie poinformował skarżącego o obowiązującym stanie prawnym w dacie wydania zaskarżonej decyzji.

Uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie zawiera żadnej analizy art. 21 ust. 3 wprowadzonej cyt. wyżej ustawą z dnia 25 kwietnia 1997 r.

Kierownik Urzędu uznając, że znajdujące się w aktach sprawy pisma UOP, obejmujące wykaz stanowisk zajmowanych przez skarżącego, nie stanowią wystarczającej podstawy do przyjęcia, że skarżący podczas pełnienia służby w MPB wykonywał wyłącznie zadania nie związane ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości, powinien był zgodnie z art. 9 Kpa poinformować go o tym i wskazać, że należy złożyć dodatkowe dowody dotyczące zadań, jakie wykonywał w czasie pełnienia służby w organach bezpieczeństwa publicznego wymienionych w tych pismach. Było to istotną okolicznością w sprawie, a to w związku z oświadczeniem skarżącego, że w czasie służby w organach bezpieczeństwa publicznego nie brał żadnego udziału w zwalczaniu lub represjonowaniu osób lub organizacji niepodległościowych działających w tym okresie w kraju.

Zgodnie z art. 75 par. 1 Kpa jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. Oznacza to, że w sprawie powinny być wyczerpane wszelkie możliwości zarówno co do dowodów z dokumentów /dowody takie mogą znajdować się w aktach osobowych osób/, ewentualnie zeznań świadków. W razie potrzeby, gdy po wyczerpaniu środków dowodowych pozostały nie wyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy - organ orzekający winien rozważyć także przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony /art. 86 Kpa/.

Ubocznie już zauważyć należy, że znajdująca się na k. 17 akt opinia Społecznej komisji, wymagana z mocy art. 21 ust. 4 ustawy o kombatantach, nie spełnia wymogów formalnych, gdyż została podpisana tylko przez jednego członka Komisji pełniącego funkcję jej przewodniczącego.

Z podanych wyżej powodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i dlatego, na mocy art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 3 oraz art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, orzekł jak w sentencji.