Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1677/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-02-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Rady Ministrów
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 2 pkt 16, art. 3 pkt 12, pkt 16, art.  4, art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Elżbieta Mazur – Selwa Sędziowie WSA Ewa Partyka AWSA Karina Gniewek - Berezowska /spr./ Protokolant referent Katarzyna Kubik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 lutego 2022 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia, że świadczenia rodzinne są świadczeniami nienależnie pobranymi oraz zobowiązanie do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy z dnia [...] lipca 2021 nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej: "SKO", "Kolegium", "organ odwoławczy") z dnia [...] września 2021 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt", "organ I instancji") z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] ustalającą, że pobrane przez B.K. (dalej: "skarżąca") świadczenia rodzinne są świadczeniami nienależnie pobranymi i zobowiązującą do ich zwrotu wraz z odsetkami.

W podstawie prawnej decyzji wskazano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 735; dalej: "k.p.a.") w zw. z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.; dalej: "u.ś.r.").

Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: decyzjami z dnia [...] września 2017 r. nr [...], z dnia [...] października 2018 r. nr [...] oraz z dnia [...] września 2018 r. nr [...] przyznano skarżącej zasiłki rodzinne oraz dodatki do zasiłków rodzinnych na córki: A.B. oraz K.B.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. Wójt orzekł, że świadczenia rodzinne, które skarżąca pobrała w okresie od 1 września 2018 r. do 30 września 2019 r. na córkę A.B., na które złożyły się: zasiłek rodzinny (124,00 zł x 13 miesięcy), dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2017/2018 oraz 2018/2019 (100,00 zł x 2 miesiące) oraz dodatek do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła (69,00 zł x 11 miesięcy), w wysokości 2571,00 zł są świadczeniami nienależnie pobranymi i zobowiązał skarżącą do zwrotu świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

W uzasadnieniu decyzji Wójt wskazał, że w dniu 7 października 2019 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynął odpis postanowienia Sądu Okręgowego w [...] I Wydział Cywilny z dnia [...] sierpnia 2018 r., sygn. akt [...] wydanego w sprawie z powództwa J.B. przeciwko skarżącej o rozwód, o udzieleniu zabezpieczenia roszczenia J.B. w ten sposób, że na czas trwania postępowania o rozwód powierzono mu bezpośrednią pieczę nad córką A.B., w miejsce rozstrzygnięcia zawartego w wyroku Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] kwietnia 2008 r., sygn. akt [...] oraz zawieszono obowiązek alimentacyjny J.B. wobec A.B. określony wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] lipca 2016 r., sygn. akt [...]. W pkt IV postanowienia Sąd stwierdził, że jest ono wykonalne w powyższym zakresie.

Wójt wskazał, że skarżąca składając wnioski o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na okresy zasiłkowe 2017/18 oraz 2018/19, została poinformowana o warunkach przysługiwania i nieprzysługiwania świadczeń, a fakt zapoznania się z pouczeniami potwierdziła własnoręcznym podpisem.

Z uwagi na powyższe w ocenie Wójta skarżąca od dnia 22 sierpnia 2018 r. ma zawieszone prawo do świadczeń alimentacyjnych na rzecz córki A.B., która nie pozostaje już z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, a tym samym skarżąca nie sprawowała już osobistej opieki nad córką oraz nie ponosiła wydatków na jej utrzymanie. Organ I instancji podał, że z wywiadu środowiskowego Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 26 września 2019 r. oraz złożonego pod odpowiedzialnością karną oświadczenia J.B. z 12 sierpnia 2019 r. wynika, że wymieniony aktualnie mieszka razem z córkami K.B. i A.B., prowadząc z nimi wspólne gospodarstwo domowe, a córki będą kontynuować dalszą naukę w Zespole Szkół Licealnych w [...] i pozostają na wyłącznym jego utrzymaniu. Natomiast skarżąca wezwana do złożenia wyjaśnień w sprawie nie udzieliła żadnych wyjaśnień.

W związku z powyższym w dniu [...] listopada 2019 r. Wójt wydał decyzję nr [...], uznając kwotę wypłaconą w okresie od 1 września 2018 r. do 30 września 2019 r. na córkę A. w łącznej wysokości 2571,00 zł za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne. W wyniku rozpoznania odwołania od tej decyzji SKO, decyzją z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] uchyliło decyzję Wójta i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. W dniu [...] lipca 2020 r. organ I instancji wydał kolejną decyzję nr [...] w sprawie nienależnie pobranych świadczeń, która decyzją SKO z dnia [...] września 2020 r. nr [...] została utrzymana w mocy.

Wyrokiem z dnia 3 lutego 2021 r. sygn. akt II SA/Rz 1244/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie uchylił ww. decyzje Wójta z dnia [...] lipca 2020 r. oraz Kolegium z dnia [...] września 2020 r. Na mocy tego wyroku Sąd zobowiązał orzekające w sprawie organy do ustalenia, czy postanowienie zabezpieczające z dnia [...] sierpnia 2018 r., sygn. akt [...] jest prawomocne i czy obowiązywało w okresie od 1 września 2018 r. do 30 września 2019 r, a także, czy córka skarżącej A.B. mieszkała z ojcem w okresie od 1 września 2018 r. do 30 września 2019 r.

Ponownie rozpoznając sprawę Wójt ustalił, że ww. postanowienie zabezpieczające jest prawomocne i obowiązywało we wskazanym okresie. Jako dowód dopuszczono oświadczenie J.B. z dnia 12 sierpnia 2019 r., że córka A. od chwili wydania powyższego postanowienia jest pod opieką ojca i z nim mieszka. Skarżąca nie skorzystała z prawa złożenia wyjaśnień w sprawie.

Powyższe ustalenia stanowiły podstawę stwierdzenia przez organ, że pobrane świadczenia rodzinne zostały pobrane nienależnie i zobowiązania do ich zwrotu.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wskazała, że w dniu 18 września 2020 r. odbędzie się ostateczna rozprawa rozwodowa i na niej zapadną ważne decyzje, również decyzja o opiece naprzemiennej. Podniosła, że przez cały 2019 oraz 2018 rok córka A. utrzymywała z nią kontakt i mieszkała z nią (nie każdego dnia ale "w większości"), czasami nocowała u rodziców skarżącej. Zarzuciła, że jej były mąż podaje nieprawdziwe informacje oraz zwróciła uwagę na swoją trudną sytuację finansową. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz wypłatę zaległego świadczenia wychowawczego oraz zasiłku rodzinnego na córkę K.

W wyniku rozpoznania odwołania, SKO decyzją z dnia [...] września 2021 r. utrzymało decyzję Wójta w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podał, że w przypadku, gdy opieka nad dzieckiem lub miejsce jego pobytu (zamieszkania) zostały uregulowane na mocy orzeczenia sądu, to jego treść ma znacznie dla prawa do świadczeń rodzinnych. W związku z powyższym, w ocenie Kolegium pobrane przez skarżącą w omawianym okresie świadczenia rodzinne są świadczeniami nienależnie pobranymi. Ponadto skarżąca nie powiadomiła organu o zmianie miejsca zamieszkania córki, o czym została pouczona i do czego była zobowiązana.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz umorzenie wynikających z niej należności, wskazując, że są już przedawnione. Podkreśliła, że nie da się jednoznacznie ustalić, czy świadczenia te są świadczeniami nienależnie pobranymi, ponieważ córka A. przebywała częściowo u niej, częściowo u jej rodziców, jak również u swojego ojca. Podniosła, że istnieją dowody na to, że jej był małżonek nie sprawował nad córką pełnej opieki. Natomiast wysokość dochodu byłego męża nie pozwalała mu na wnioskowanie o przyznanie świadczeń. Skarżąca wskazała, że córki większość czasu spędzają u dziadków, którzy ponoszą koszty ich wyżywienia.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Usunięcie z obrotu prawnego decyzji może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 p.p.s.a. Sąd uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi:

a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy;

2) stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach;

3) stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja wydana w przedmiocie stwierdzenia, że świadczenia rodzinne pobrane w okresie od 1 września 2018 r. do 30 września 2019 r. w tym zasiłek rodzinny, dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego oraz dodatek na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła są świadczeniami nienależnie pobranymi i zobowiązania do ich zwrotu.

Jak wynika z akt sprawy decyzją z [...] września 2017 r. przyznano skarżącej zasiłek rodzinny oraz dodatki do zasiłku rodzinnego na dwie córki w tym A.B. na okres od 1 listopada 2017 r. do 31 października 2018 r. Decyzją z [...] października 2018 r. zmieniono poprzednią decyzję w ten sposób, że dodatki do zasiłku rodzinnego z tytułu pokrycia wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła w okresie od 1 września 2018 r. do 31 października 2018 r. ustalono na kwotę 69 zł w miejsce poprzedniej kwoty 100 zł. Kolejną decyzją z [....] września 2018 r. przyznano zasiłek i dodatki do zasiłku rodzinnego na obie córki na kolejny okres zasiłkowy od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. W każdej z decyzji skarżąca została pouczona o obowiązku informowania organu o zmianie mającej wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych w tym zmianie w liczbie członków rodziny bądź dochodu stanowiącego podstawę do przyznania świadczeń. W każdym przypadku podstawą ustalenia świadczenia były informacje wskazane we wniosku, w którym skarżąca podała, że pozostaje w separacji. Do wniosku dołączyła odpis wyroku Sądu Okręgowego w [...] z [...] kwietnia 2008 r., sygn. akt [...], którym Sąd orzekł separację małżeństwa zawartego przez J.B. z B.B. nazwisko rodowe K. w dniu 18 września 1999 r. bez orzekania o winie, władzę rodzicielską nad małoletnimi dziećmi A.B. i K.B. powierzył matce B.B., władzę rodzicielską ojca J.B. ograniczył do prawa współdecydowania o istotnych sprawach dzieci zwłaszcza dotyczących miejsca pobytu w kraju i za granicą, wyboru spędzania czasu wolnego, zapewniając ojcu prawo do swobodnych kontaktów z dziećmi, zobowiązał J.B. oraz B.B. do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania małoletnich A.B. i K.B., finansowy udział ojca ustalił na kwoty po 200 zł miesięcznie, na każdą córkę, płatne do rąk matki.

Do ustalenia prawa do świadczeń organ przyjął trzyosobowe gospodarstwo domowe: skarżąca i dwie córki.

W dniu 7 października 2019 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej wpłynęło postanowienie Sądu Okręgowego w [...] z [...] sierpnia 2018 r. [...] wydane w sprawie rozwodowej z wniosku J.B. o zabezpieczenie powództwa, którym udzielono zabezpieczenia w ten sposób, że na czas trwania postępowania powierzono bezpośrednią pieczę nad córka A.B. [...] r. J.B. w miejsce rozstrzygnięcia zawartego w wyroku Sądu Okręgowego w [...] z [...] kwietnia 2008 r., sygn. akt [...] oraz zawieszono obowiązek alimentacyjny wobec A.B. określony wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z [...] lipca 2016 r., [...].

Na tej podstawie organy uznały świadczenie rodzinne w tym zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego pobrane przez skarżącą na córkę A.B., za okres od 1 września 2018 r. do 30 września 2019 r., za świadczenia nienależnie pobrane. Wypłata świadczeń za późniejsze okresy została wstrzymana.

Skarżąca nie zgadza się z tym stanowiskiem twierdzi, że jej starsza córka A. w 2018 i 2019 r. mieszkała z nią przez większość czasu. W tym czasie pomagała córce, jeździła na wezwanie do szkoły, czy w razie potrzeby do lekarza. W skardze podniosła, że córka przebywała częściowo u niej, częściowo u jej rodziców, częściowo u ojca. Ojciec nie sprawował pełnej opieki wyręczał się nią i jej rodzicami, a jego dochody nie pozwalały na wnioskowanie o zasiłek rodzinny czy "500 +". Podkreśliła, że pobrane świadczenia przekazała dzieciom.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji był art. 30 ust. 2 u.ś.r. Zgodnie z jego treścią za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (por. np. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09). Podobnie przyjął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, który w wyroku z dnia 15 lutego 2017 r., IV SA/Gl 572/16, stwierdził, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie to nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych oświadczeń, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.

W świetle powyższego w pierwszej kolejności wyjaśnieniu podlegać powinno, czy faktycznie wypłacone skarżącej świadczenia rodzinne były świadczeniami nienależnymi. W poprzednio wydanym wyroku z 3 lutego 2021 r., sygn. akt II SA/Rz 1244/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, uchylając decyzje organów podzielił ogólne uwagi organów, że pozostawanie dziecka na utrzymaniu jest elementem konstytutywnym uzasadniającym przyznanie zasiłku rodzinnego, jak również faktem prawotwórczym czy dziecko wchodzi do rodziny w rozumienie art. 2 pkt 16 u.ś.r. Jedocześnie wskazał, że aby przyjąć, że dziecko pozostaje na utrzymaniu rodzica i wchodzi do jego rodziny, niezbędne jest ustalenie wspólnoty dochodowej przez co należy rozumieć włączenie wszystkich dochodów rodzica na potrzeby wynikające z utrzymania pozostałych członków rodziny- dziecka – art. 3 pkt 12 u.ś.r. Uchylając decyzje organów obu instancji Sąd stwierdził, że z akt sprawy nie wynikało czy postanowienie Sądu Okręgowego w [...] z [...] sierpnia 2018 r. [...] o zabezpieczeniu było prawomocne i czy w rzeczywistości A.B. zamieszkiwała z ojcem we wskazanym okresie.

W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ I instancji ustalił, na podstawie informacji Sądu Okręgowego w [...] ( pismo z 31 maja 2021 r. – akta administracyjne organu I instancji -k. 191) że postanowienie o zabezpieczeniu obowiązywało w okresie od 1 września 2018 r. do 30 września 2019 r. Na podstawie z kolei oświadczenia J.B., że A.B. od wydania postanowienia mieszkała u ojca. Na tej podstawie organy zgodnie przyjęły że pobrane przez skarżącą świadczenia stanowiły świadczenia nienależnie pobrane.

W ocenie Sądu kwestia ta nadal nie została wyjaśniona w sposób uzasadniający rozstrzygnięcie organu.

Co do zasady świadczenie rodzinne przysługuje obojgu małżonkom do czasu orzeczenia rozwodu.

W niniejszej spawie w związku z orzeczeniem separacji małżonków ( wyrok z [...] kwietnia 2008 r., sygn. akt [...]), którym to powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej skarżącej. Na tej podstawie skarżącą występowała z wnioskiem o przyznanie świadczeń rodzinnych na dzieci.

Sytuacja zmieniła się wobec zabezpieczenia powództwa w sprawie o rozwód, z wniosku małżonka skarżącej i przyznania prawa pieczy nad A.B. małżonkowi tj. J.B.

Powstaje pytanie czy z tą chwilą skarżąca została pozbawiona prawa do korzystania ze świadczenia rodzinnego, a wypłacone świadczenia były świadczeniami nienależnie pobranymi.

Jak wynika z powołanych przepisów aby stwierdzić, że wypłacone świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym muszą zostać spełnione dwie przesłanki. Pierwsza to ustalenie, że świadczenia są nienależne. Druga, to ustalenie, że strona miała świadomość pobierania świadczeń mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części.

Zgodnie z art. 4 u.ś.r. :1. Zasiłek rodzinny ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka.

2. Prawo do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku przysługuje:

1) rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka;

2) opiekunowi faktycznemu dziecka;

3) osobie uczącej się.

W myśl z kolei art. 3 pkt 16 u.ś.r. przez rodzinę rozumie się odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2017 r. poz. 2092 oraz z 2019 r. poz. 1818); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko.

Z kolei na podstawie art. 3 pkt 12 u.ś.r. osobach pozostających na utrzymaniu - oznacza to członków rodziny utrzymujących się z połączonych dochodów tych osób.

W wydanym na tle powyższych przepisów orzecznictwie podkreśla się, że jakkolwiek rodzice lub jedno z rodziców (art. 4 ust. 2 pkt 2 u.ś.r.) są uprawnieni do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku, to jednak nie wolno pomijać, że zgodnie z art. 4 ust. 1 u.ś.r. zasiłek rodzinny ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka, a zatem przysługuje tylko temu z rodziców, który nie tylko uiszcza wymagane środki pieniężne na utrzymanie dziecka, ale - jako członek rodziny dziecka - łączy wszystkie swoje dochody z dochodami pozostałych członków rodziny (w tym np. matki dziecka lub samego dziecka), wchodząc w ten sposób w skład "rodziny" w rozumieniu art. 3 pkt 16) u.ś.r. Stosownie do art. 3 pkt 16 u.ś.r. w skład rodziny wchodzą jedynie rodzice, na których utrzymaniu pozostają dzieci spełniające warunki określone w tym przepisie, natomiast z treści art. 3 pkt 12 u.ś.r. wynika, że "osobami pozostającymi na utrzymaniu" są tylko te osoby, które utrzymują się z połączonych dochodów wszystkich członków rodziny. Zatem warunkiem uznania rodzica dziecka (w tym ojca dziecka nietworzącego wspólnego gospodarstwa domowego z dzieckiem) za osobę uprawnioną do zasiłku rodzinnego (z dodatkami) i członka rodziny jest tworzenie z dzieckiem, o którym mowa w art. 3 pkt 16) u.ś.r., wspólnoty dochodów, o której mowa w art. 3 pkt 12) u.ś.r. (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 27 sierpnia 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 627/19, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2019 r III SA/Kr 632/19).

Powołany przepis w sposób nie budzący wątpliwości przyznaje prymat prawa do pobierania świadczeń przez osobę sprawującą opiekę nad dzieckiem i ponoszącą związane z tym wydatki, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (matka, ojciec, opiekun prawny dziecka albo opiekun faktyczny-art. 4 ust. 2 u.ś.r.), a dziecko może być uznane za członka rodziny osoby wnioskującej, w rozumieniu art. 3 pkt 16 powoływanej ustawy.

W odróżnieniu od świadczenia wychowawczego, miejsce zamieszkania dziecka nie należy do istotnych i zasadniczych kryteriów stanowiących przesłankę dla przyznania świadczeń rodzinnych. W przypadku świadczeń rodzinnych najważniejszą okolicznością jest to, czy opieka jest sprawowana przez stronę oraz czy faktycznie świadczenie przeznaczane jest w całości na utrzymanie dziecka.

Tych ustaleń w sprawie zabrakło. Organy administracji uznały, że brak sprawowania bezpośredniej opieki nad córką wyklucza definitywnie prawo do świadczeń rodzinnych.

Organy nie wykazały jednak ponad wszelką wątpliwość, że skarżąca nie sprawowała opieki nad córką od września 2018 r. i 2019 r. w związku z tym utrzymywanie córki przez skarżącą ustało poprzez fakt zamieszkiwania córki u ojca.

Organy pominęły, że obowiązek opieki rodzica nad dzieckiem i jego utrzymania regulują przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682 z późn. zm.) - zwanej dalej: "k.r.i.o.". Zgodnie z art. 93 k.r.i.o. rodzicom dziecka przysługuje władza rodzicielska. Jeżeli jedno z rodziców nie żyje albo nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, władza rodzicielska przysługuje drugiemu z rodziców (art. 94 § 1 k.r.i.o.). Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 1 k.r.i.o.). Władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny (art. 95 § 3 k.r.i.o.). Rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską (art. 98 § 1 k.r.i.o.). Jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka, sąd opiekuńczy pozbawi rodziców władzy rodzicielskiej (art. 111 § 1 k.r.i.o.).

W okolicznościach niniejszej sprawy skarżąca nie została pozbawiona władzy rodzicielskiej. Postanowienie zabezpieczające nie zniosło orzeczonego w separacji obowiązku ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. W związku z twierdzeniami skarżącej, że córka przebywała w spornym okresie zarówno u ojca, jak również u niej, a także jej rodziców, istotne było wyjaśnienie: czy skarżąca utrzymywała z córką stały, regularny kontakt, czy miała wpływ na podejmowane decyzje dotyczące opieki nad córką; czy zgodnie z twierdzeniami skarżącej wypłacone jej świadczenia rodzinne w całości były przeznaczane na utrzymanie dziecka. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenia rodzinne przysługują matce, ojcu, opiekunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu, to w istocie świadczenie to służy dziecku. Zatem okoliczność na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne. Dlatego przedwczesne było stwierdzenie organów administracji, że skarżąca w istocie nie sprawowała opieki nad swoim dzieckiem i co istotne nie utrzymywała go. Ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika bowiem w żaden sposób, aby już z chwilą wydania przez Sąd postanowienia można było mówić o ustaniu nad nią opieki i wynikającego z władzy rodzicielskiej obowiązku utrzymania dziecka.

Dopiero po ustaleniu przez organ administracji, że wypłacone świadczenia są nienależne można przystąpić do oceny drugiej przesłanki żądania ich zwrotu, czyli ustalenia, że strona była należycie pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). W tym miejscu wskazać należy na ścisły związek między obowiązkiem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, a obowiązkiem niezwłocznego informowania organu właściwego o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, o czym stanowi art. 25 ust. 1 u.ś.r. Powołane wyżej przepisy odwołują się bowiem z jednej strony do świadomości osoby pobierającej świadczenia rodzinne, że zachodzą okoliczności mające wpływ na prawo do tych świadczeń, natomiast z drugiej strony do powinności organu należytego zapoznania wnioskodawcy z jego obowiązkami i skutkami ich zaniedbań.

W orzecznictwie sądowym prezentowany jest pogląd, że skuteczne pouczenie to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia - winno być ono jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Nie może ono odnosić się do wszystkich hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Oznacza to, że pouczenia zamieszczane standardowo na drukach wniosków o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy, z którym świadczeniobiorca ma możliwość zapoznania się jedynie w momencie składania wniosku, a które następnie pozostawione są w aktach administracyjnych sprawy lub pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji, w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za należyte, w szczególności, gdy przytaczają one jedynie przepisu ustawy, bez nawet jakiejkolwiek próby jego wyjaśnienia. Takie sformułowania są bowiem dla większości osób nieposiadających wykształcenia prawniczego zupełnie nieczytelne i nie mogą być traktowane jako pouczenie o tym, kiedy i jakie okoliczności osoba taka winna wziąć pod uwagę w toku pobierania świadczenia. Ponieważ prawidłowe pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot świadczenia, uznać należy, że brak prawidłowego pouczenia powoduje, że świadczeniobiorca nie ma obowiązku zwrotu pobranych kwot, choćby nawet z innych źródeł mógł powziąć wiadomość o tychże okolicznościach (por. wyrok NSA z 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1701/12 - dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Należy także podzielić stanowisko prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle którego celem pouczenia nie jest tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń, musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nieodnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy (por. wyrok NSA z 4 października 2011 r., sygn. akt I OSK 762/11; wyrok WSA w Kielcach z 13 czerwca 2012 r., sygn. akt II SA/Ke 329/12, wyrok WSA w Krakowie z 13 lipca 2017 r., sygn. akt III SA/Kr 556/17 - dostępne jw.). W konsekwencji ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/13 - dostępny jw.).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że istotnie składając wniosek o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych skarżąca oświadczyła, że córka A. z nią mieszka i wchodzi w skład jej rodziny. We wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych została poinformowana także o obowiązku zgłoszenia wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, co potwierdziła własnoręcznym podpisem.

W świetle powyższego należało ocenić, czy istotnie z punktu widzenia skarżącej nastąpiła zmiana w składzie rodziny pozbawiająca ją prawa do świadczenia rodzinnego.

Reasumując Sąd doszedł do przekonania, że organy administracji dopuściły się naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które miały wpływ na wadliwe zastosowanie wskazanych powyżej przepisów prawa materialnego. Brak wyczerpującego ustalenia, czy w niniejszej sprawie w związku ze zmianą miejsca pobytu córki skarżącej faktycznie doszło do ustania nad nią opieki, skutkowało bowiem nieprawidłowym uznaniem, że od 2018 r. skarżąca przestała być osobą uprawnioną do świadczeń rodzinnych.

Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w pkt I sentencji wyroku. Postępowanie na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit a p.p.s.a. wolne było od kosztów sądowych.