Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 81/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-03-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3a i 3b
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz Sędziowie NSA Magdalena Bosakirska del. WSA Joanna Zabłocka (spr.) Protokolant Mateusz Rogala po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej R. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 17 października 2012 r. sygn. akt I SA/Gl 74/12 w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem z dnia 17 października 2012 r. sygn. akt I SA/Gl 74/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w G., po rozpoznaniu skargi R. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2011r. " w przedmiocie ulg w spłacaniu należności, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej" oddalił skargę.

Z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia:

R. K. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o umorzenie lub "przedawnienie należności" z tytułu składek za lata 1998 – 2004, powołując się na trudną sytuacją materialną i zdrowotną.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) odmówił R. K. umorzenia należności z tytułu składek na:

- ubezpieczenia społeczne za okres: 04/2002-06/2003, 08/2003-04/2004 w łącznej kwocie 12.755,61 zł, w tym z tytułu składek – 6.292 zł, odsetek liczonych na dzień 1 marca 2011 r. - 6270 zł, kosztów upomnienia – 193,60 zł,

- ubezpieczenie zdrowotne za okres: 06/2002-12/2002, 02/2003, 03/2003, 06/2003, 09/2003 w łącznej kwocie 1603,71 zł, w tym z tytułu: składek – 744,91 zł, odsetek liczonych na dzień 1 marca 2011 r. – 762 zł, kosztów upomnienia – 96,80 zł ,

- Fundusz Pracy za okres od 04//2002-06/2003, 08/2003-03/2004 w łącznej kwocie 1040,77 zł, w tym z tytułu: składek – 455,17 zł, odsetek liczonych na dzień 1 marca 2011 r. – 436 zł, kosztów upomnienia – 149, 60 zł.

Decyzją z dnia [...] maja 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2011r.

Organ wyjaśnił, że kwestia dotycząca ustalenia prawidłowych okresów podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej była rozpatrywana w odrębnym postępowaniu przed Sądem Okręgowym – Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych i została zakończona prawomocnymi wyrokami z dnia 13 grudnia 2006 r. i 28 lutego 2007 r.

Po przytoczeniu treści art.28 ust.2 i ust.3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r., nr 205, poz. 1585, dalej ustawa o s.u.s.) organ orzekający stwierdził, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że żadna z wymienionych tym przepisem przesłanek nie została spełniona.

Do dnia 30 kwietnia 2011 r. była wobec zobowiązanego prowadzona skuteczna egzekucja z wynagrodzenia za pracę (6 maja 2011 r. wnioskodawca oświadczył, że nie jest już zatrudniony).

W zakresie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy Zakład ustalił, że wnioskodawca posiada wpis do ewidencji działalności gospodarczej, ale twierdzi, że nie jest w stanie jej podjąć z uwagi na brak środków na zakup samochodu. Posiada majątek w postaci własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego położonego w [...] przy ul. A. K. 7/13 (współwłasność z żoną, na co wskazano w związku z treścią art. 29 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa – t.j. Dz.U. z 2005 r., Nr 8, poz. 60 ze zm.). Z oświadczenia strony wynika, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe (żona przebywa za granicą). Stałe miesięczne koszty związane z utrzymaniem mieszkania wynoszą średnio ok. 472,40 zł, (nieudokumentowane) wydatki na zakup lekarstw – 60 zł, (nieudokumentowane) wydatki na ubezpieczenie PZU Życie – 49 zł, spłata zadłużenia karty kredytowej – ok. 120 zł (minimalna wpłata, by móc korzystać z karty). Wnioskodawca spłaca także w ratach po 200 zł zadłużenie wobec MSK Polska (kwota zadłużenia – 2000 zł). Łącznie wszystkie wydatki wynoszą 901,50 zł miesięcznie (w tym udokumentowane – 792,50 zł). Zobowiązany przedłożył także potwierdzenie jednorazowych wpłat: za skargę na czynności komornika, za usługi stomatologiczne, zakupy w różnych sieciach handlowych, jednakże nie można ich, zdaniem organu, uznać za stale obciążające gospodarstwo domowe. Do marca 2011 r. zobowiązany korzystał z pomocy społecznej, otrzymywał zasiłki okresowe z tytułu bezrobocia na zakup żywności oraz leków.

Następnie, po przytoczeniu treści art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365, dalej rozporządzenie MGPiPS), organ wyjaśnił, że wniosek w zakresie dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek wnioskodawcy jako ubezpieczonego, podlega rozpatrzeniu także w kontekście tej regulacji, która dopuszcza umorzenie zaległości mimo braku ich całkowitej nieściągalności. Organ odwoławczy zaakcentował także, iż "podstawa umorzenia należności ZUS została stworzona dla "uzasadnionych przypadków" (art. 28 ustawy o s.u.s) – a zatem wyjątkowych, a nawet drastycznych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika)" (por. wyrok NSA z dnia 23 kwietnia 2009 r., sygn. akt II GSK 884/08).

Organ wyjaśnił również, że R. K. nie poniósł strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić go możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej. Nie wykazał także, iż zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, jak wynika ze stosownego zaświadczenia stwierdzony u zobowiązanego lekki stopień niepełnosprawności nie pozbawia go możliwości podjęcia pracy, co potwierdza także fakt zatrudnienia w charakterze pracownika fizycznego w PKM sp. z o.o. w Ś.

W tak ustalonym stanie faktycznym organ II instancji stwierdził, że analiza dochodów i wydatków w gospodarstwie domowym wnioskodawcy wskazuje, że jego obecna sytuacja finansowa jest trudna, co wynika głównie z tego, iż w maju 2011 r. utracił zatrudnienie, a nadto posiada do spłacenia zobowiązania finansowe i ponosi koszty związane z obsługą karty kredytowej i limitu debetowego.

Zakład zaznaczył również, że zobowiązany jest w okresie aktywności zawodowej, może w każdej chwili podjąć zatrudnienie lub wznowić prowadzenie własnej działalności gospodarczej.

Nadto organ podkreślił, że (oparte o uznanie administracyjne) umorzenie należności ma charakter wyjątkowy, a Zakład podejmujący takie rozstrzygnięcie zobowiązany jest do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym. Konieczne zatem było zbadanie czy płatnik ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne oraz znikome źródło przychodów jest w stanie wywiązać się ze zobowiązania na rzecz ZUS. Wysokość kwoty zadłużenia, której zobowiązany nie będzie mógł spłacić w krótkim czasie, a jedynie w nieregularnych okresach wpłacając kwoty o różnych wysokościach nie może jednakże, zdaniem organu II instancji, stanowić podstawy wyrażenia zgody na umorzenie należności.

W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G., R. K. wniósł o pozytywne rozpatrzenie skargi i umorzenie "całkowicie fikcyjnych roszczeń ZUS-owskich", zwolnienie zajęcia w PKM Ś. oraz w zasiłkach chorobowych.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych powtórzył argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi, dodatkowo wyjaśniając, że skarżący nie może kwestionować zasadności prowadzonej egzekucji, gdyż jego zastrzeżenia w tej kwestii były przedmiotem odwołań do Sądu Okręgowego w G.i w części objętej niniejszym postępowaniem odwołania skarżącego zostały oddalone.

W piśmie procesowym z dnia 17 maja 2012 r. pełnomocnik skarżącego z urzędu podtrzymał osobistą skargę R. K. i wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, rozstrzygnięcie o niemożności wykonania zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Podkreślił, iż przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zaległych składek organ ma obowiązek rozważyć aktualną sytuację majątkową wnioskodawcy.

Zaznaczył, że skarżący jest osobą ze stwierdzonym lekkim stopniem niepełnosprawności, która nie pracuje i utrzymuje się z zasiłku rehabilitacyjnego (900 zł). Zarzucił, że przy rozważaniu interesu dłużnika (osoby niepełnosprawnej) szczególnie istotna jest jego sytuacja zdrowotna, która nie została dostatecznie przez organ wyjaśniona, w sprawie nie zbadano bowiem wydatków niezbędnych dla utrzymania strony, w tym kosztów niezbędnego leczenia, nie ustalono, czy nie zachodzi przewlekła choroba zobowiązanego uniemożliwiająca uzyskiwanie przez niego dochodów, jak również tego, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny.

Na rozprawie w dniu 17 października 2012 r. skarżący podał , iż obecnie utrzymuje się z zasiłku rehabilitacyjnego, a okres jego pobierania dobiega końca. Wskazał także, iż postępowanie egzekucyjne jest kontynuowane. Oświadczył, że w dniu 16 października 2012 r. wyrejestrował prowadzoną działalność gospodarczą.

Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę, wskazując, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

WSA wyjaśnił, że kwestia podlegania przez stronę obowiązkowi uiszczania składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej nie podlega kognicji sądu administracyjnego i nie jest przedmiotem niniejszej sprawy, a zagadnienie to zostało rozstrzygnięte w prawomocnych wyrokach Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. z dnia 13 grudnia 2006 r. (sygn. akt VIII U 924/04) i 28 lutego 2007 r. (sygn. akt VIII U 469/06).

Sąd I instancji wyjaśnił, że wniosek R. K. inicjujący postępowanie w rozpoznanej sprawie podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 28 ust. 1-3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a także (jako obejmujący należności z tytułu składek ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem) w kontekście art. 28 ust. 3a tej ustawy oraz o rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365).

Sąd przypomniał, że na mocy art. 28 ust. 2 ustawy o s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Warunek ten nie musi być spełniony jedynie w odniesieniu do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek, w odniesieniu do których ustawodawca dopuszcza możliwość umorzenia także pomimo braku całkowitej nieściągalności. Przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności wymienione są enumeratywnie w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Sąd I instancji stwierdził, że skoro skarżący jest w wieku aktywności zawodowej (do dnia 30 kwietnia 2011 r. była wobec niego prowadzona skuteczna egzekucja z wynagrodzenia za pracę), posiada wpis do ewidencji działalności gospodarczej, a nadto przysługuje mu własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, to całkowita nieściągalność należności nie może zostać stwierdzona, co zasadnie wskazano w zaskarżonej decyzji. Nie może być bowiem oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym wobec tego zobowiązanego (nawet w sytuacji, gdy w maju 2011 r. utracił zatrudnienie, pozostaje bez pracy i korzysta z zasiłków wypłacanych przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej) uzyska się wyłącznie kwoty stanowiące wydatki egzekucyjne.

Dalej Sąd wyjaśnił, że § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

WSA wskazał, że przytoczona regulacja nie pozostawia wątpliwości, że zastosowanie uznania administracyjnego, w ramach którego organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia poprzedzone być musi szczegółowym ustaleniem i przeanalizowaniem sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej wnioskodawcy. W rozpoznanej sprawie, zdaniem Sądu, spełniono ten wymóg, gdyż organ zgromadził obszerny materiał dowodowy (wykaz obejmujący 19 dokumentów, które uznano za dowody w sprawie został zawarty w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji). Organ wskazał na aktualny brak zatrudnienia wnioskodawcy i konieczność korzystania ze świadczeń pomocy społecznej. Wyszczególnił także stałe, ponoszone przez skarżącego miesięczne wydatki związane z prowadzeniem jednoosobowego gospodarstwa domowego (wg oświadczenia – żona skarżącego przebywa od lat zagranicą) – 472,40 zł, wydatki (nieudokumentowane) na zakup lekarstw – 60 zł, na ubezpieczenie PZU Życie – 49 zł, na spłatę zadłużenia karty kredytowej ok. 120 zł oraz zadłużenia wobec MSK Polska – 200 zł (kwota zadłużenia 2000 zł). Nadto organ odnotował, że strona przedłożyła potwierdzenie jednorazowych wpłat na skargę za czynności komornika, za usługi stomatologiczne, za zakupy w różnych sieciach handlowych. Organ rozważył też przesłanki umorzenia należności wynikające z klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia (które – jak ustalono – nie dotknęło skarżącego), a także związane z jego stanem zdrowia. W tym zakresie wskazał, że zobowiązany legitymuje się czasowym orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności, co jednak nie wyklucza wykonywania przez niego pracy zarobkowej, którą zresztą podjął jako pracownik fizyczny w PKM Ś.

WSA stwierdził, że odmowa uwzględnienia wniosku o umorzenie zaległości wobec ZUS została poprzedzona szczegółowym ustaleniem i przeanalizowaniem sytuacji materialnej, życiowej i zdrowotnej wnioskodawcy prowadzącego jednoosobowe gospodarstwo domowe.

Sąd zaakceptował stanowisko ZUS, iż aktualna sytuacja ekonomiczna wnioskodawcy (w której ocenie organ uwzględnił korzystanie z pomocy społecznej) jest trudna, co powiązano głównie z utratą pracy, a więc stanem rzeczy, który ma szanse ulec pozytywnej zmianie. Stwierdził, iż organ nie pominął kwestii niepełnosprawności zobowiązanego i rozpatrzył ją w kontekście zatrudnienia wnioskodawcy w PKM Ś. Sąd stwierdził również, że przyjęcie skarżącego do pracy w tym zakładzie na stanowisku kierowcy musiało być poprzedzone szczegółowymi badaniami lekarskimi, a zobowiązany informując organ o utracie pracy nie wskazywał, że zwolnienie było konsekwencją złego stanu zdrowia. Za bezpodstawny Sąd uznał zarzut, iż organ nie przeprowadził szerszych ustaleń w zakresie wydatków związanych ze stanem zdrowia skarżącego. Sąd podkreślił, że ZUS dopełnił obowiązku wezwania strony do zobrazowania i udokumentowania swojej sytuacji materialnej, wzywając ją (pismem z dnia 4 marca 2011 r.) do przedłożenia licznych dokumentów, w tym wszelkich dokumentów dotyczących bieżących wydatków na leki i leczenie.

WSA uznał, że kontrola zaskarżonej decyzji, która w sprawach skarg na decyzje uznaniowe obejmuje wyłącznie procedowanie organu poprzedzające rozstrzygnięcie o umorzeniu należności lub odmowie uwzględniania żądania strony, wykazała legalność działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznanej sprawie. Stronie zapewniono czynny udział w postępowaniu, w ramach którego organ, respektując wymogi wynikające z art. 77 § 1 k.p.a. wnikliwie zbadał sytuację zobowiązanego, a następnie szczegółowo opisał te ustalenia i wyczerpująco umotywował przyczyny odmowy uwzględnienia wniosku strony.

WSA stwierdził ponadto, że ustawodawca nie wskazał żadnych "szablonowych" sytuacji, w których umorzenie byłoby obligatoryjne, a rozstrzygnięcie w tym przedmiocie pozostawił uznaniu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nawet zatem, gdy organ stwierdzi nieściągalność zaległych składek albo istnienie (wspomnianego w art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) "uzasadnionego przypadku" umorzenia mimo braku całkowitej nieściągalności nie jest zobligowany do uwzględnienia wniosku strony. Oznacza to, że nawet skrajnie trudna sytuacja materialna czy zdrowotna wnioskodawcy nie stanowi przesłanki, która bezwzględnie obligowałaby ZUS do umorzenia zaległości.

R. K. zaskarżył w całości powyższy wyrok skargą kasacyjną, wnosząc o jego uchylenie i skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji I instancji. Jednocześnie reprezentujący skarżącego pełnomocnik z urzędu wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu i oświadczył, iż koszty te nie zostały zapłacone w żadnej części.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1/ Naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 28 ust. 3a i 3b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. i pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141. poz. 1365).

2/ Naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 8, 11 oraz 77 k.p.a.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący wskazał między innymi, że sam brak przesłanek do uznania całkowitej nieściągalności składek nie rozstrzyga, w przypadku skarżącego, o braku możliwości ich umorzenia, ponieważ skarżący starał się o umorzenie należności wynikających ze składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i fundusz pracy, których był jednocześnie płatnikiem.

Zarzucił, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie dokonał analizy skutków zapłacenia składek dla niego i jego rodziny z uwzględnieniem stanu majątkowego i rodzinnego, nie zbadał czy w wyniku egzekucji nie powstanie u skarżącego zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, nie przeprowadził analizy sytuacji materialnej skarżącego w kontekście jego niepełnosprawności, kontroli takiej nie przeprowadził również Sąd I instancji.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie skorzystał z możliwości złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W postępowaniu kasacyjnym obowiązuje wynikająca z art. 183 § 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jed. Dz.U. z 2012 r. poz.270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) zasada związania Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami i granicami zaskarżenia, wskazanymi w skardze kasacyjnej. Przytoczone w tym środku prawnym przyczyny wadliwości kwestionowanego orzeczenia determinują zakres jego kontroli przez Sąd drugiej instancji. Do podjęcia działań z urzędu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie w sytuacjach określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., które w tej sprawie nie występują.

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie z uwagi na brak usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z zasadą ustaloną w art. 28 ust.2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem postanowień ust.3a. Sytuacje całkowitej nieściągalności zostały wyliczone w art. 28 ust.3 ustawy. Wyliczenie zawarte w przepisie art. 28 ust.3 ustawy jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Strona nie kwestionowała faktu braku całkowitej nieściągalności zadłużenia.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych po stwierdzeniu, że w sprawie nie wystąpiła sytuacja całkowitej nieściągalności należności, czyli nie występują przesłanki umorzenia zadłużenia na podstawie art.28 ust.2 w zw. z ust. 3 ustawy o s.u.s. dokonał oceny sytuacji skarżącego pod kątem możliwości umorzenia zadłużenia w oparciu o art.28 ust.3a tej ustawy.

Zgodnie z art. 28 ust. 3a ustawy o u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki uzasadniające umorzenie należności określonych w art. 28 ust.3a ustawy o s.u.s., zostały przykładowo wymienione w § 3 powołanego w sprawie rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Według § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Nie ulega wątpliwości, że umorzenie należności z tytułu składek, z uwagi na użyte w art. 28 ustawy sformułowanie "należności (...) mogą być umarzane" oznacza, że decyzje podejmowane w tym przedmiocie mają charakter decyzji uznaniowych. Wskazane uznanie administracyjne oznacza, że organ może - ale nie musi - uwzględnić wniosek o umorzenie należności z tytułu składek.

Sąd I instancji zasadnie zaakceptował stanowisko organu rentowego, który odmówił umorzenia zadłużenia skarżącego.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji WSA w pierwszej kolejności odniósł się do dokonanych przez Zakład ustaleń w zakresie sytuacji majątkowej, osobistej i rodzinnej skarżącego, wskazując, że organ zgromadził w tym zakresie obszerny materiał dowodowy, ustalając w szczególności wydatki skarżącego związane z prowadzeniem jednoosobowego gospodarstwa domowego, zakupem leków, spłatą zadłużenia. Co do sytuacji rodzinnej, to wg. oświadczenia wnioskodawcy jego żona od lat przebywa za granicą.

Ponadto Sąd zauważył, że Zakład rozważył również przesłanki umorzenia związane ze stanem zdrowia strony, wskazując, że legitymuje się czasowym orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności, co nie wyklucza wykonywania pracy zarobkowej, czego przykładem jest podjęcie pracy w PKM Ś. Odnosząc się do stanu zdrowia skarżącego WSA nadmienił, że przyjęcie skarżącego do pracy w PKM Ś. na stanowisku kierowcy musiało być poprzedzone szczegółowymi badaniami lekarskimi, a zobowiązany informując organ o utracie pracy nie wskazywał, że była ona konsekwencją złego stanu zdrowia.

Sąd I instancji za zasadne uznał ustalenia organu, iż aktualna sytuacja ekonomiczna skarżącego jest trudna, głównie ze względu na utratę pracy.

Uznał równocześnie, że jest to stan przejściowy, który ma szanse ulec pozytywnej zmianie.

W świetle powyższych wyjaśnień za nieuzasadniony należy uznać zarzut naruszenia przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 28 ust. 3a i 3b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. i pkt 1 rozporządzenia MGPiPS. Wskazane przepisy zostały zastosowane w sprawie w sposób prawidłowy, ZUS rozważył możliwość umorzenia zadłużenia skarżącego w oparciu o sformułowane w tych przepisach przesłanki, stwierdzając równocześnie, że umorzenie ma charakter wyjątkowy, a znaczna kwota zadłużenia, której zobowiązany nie będzie mógł spłacić w krótkim czasie nie może stanowić podstawy wyrażenia zgody na umorzenie należności. Sąd I instancji akceptując rozstrzygnięcie podjęte przez ZUS nie naruszył wskazanych przepisów.

Brak jest również podstaw do uznania, że WSA naruszył wskazane w skardze kasacyjnej przepisy postępowania, bowiem wnikliwie skontrolował i prawidłowo ocenił postępowanie przeprowadzone przez ZUS, prawidłowo również ustalił, że organ zapewnił stronie czynny udział w postępowaniu, zgromadził obszerny materiał dowodowy i wnikliwie zbadał sytuację zobowiązanego,

Na marginesie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, a na możliwość taką wskazywał również Sąd I instancji, że każda zmiana okoliczności faktycznych, w szczególności sytuacji majątkowej osoby zobowiązanej, może być zawsze podstawą do ponownego wystąpienia z wnioskiem o umorzenie zaległości (ew. z wnioskiem o rozłożenie należności na raty w myśl art. 29 ustawy o s.u.s.), bowiem odmowa ich umorzenia nie stwarza sytuacji powagi rzeczy osądzonej.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego sprawie Sąd I instancji dokonał prawidłowej oceny legalności zaskarżonej decyzji.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

Odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku ustanowionego w ramach prawa pomocy pełnomocnika, o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że orzekanie o wynagrodzeniu dla pełnomocnika z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) należy do właściwości wojewódzkich sądów administracyjnych w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a. Z tego powodu Naczelny Sąd Administracyjny nie zawarł w wyroku rozstrzygnięcia dotyczącego tej kwestii.