Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2334/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-02-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: dekret PKWN z 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędziowie: Sędzia WSA Iwona Maciejuk Sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) Protokolant referent stażysta Beata Lewandowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lutego 2015 r. sprawy ze skargi H.B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania H.B., decyzją z dnia [...] maja 2014 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] odmawiającą stwierdzenia, że nieruchomość objęta dawną księgą wieczystą [...], tom [...], karta [...] o pow. [...] ha, położona w G., stanowiąca przed przejęciem na cele reformy rolnej własność J.B., nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.).

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Pismem z dnia 23 marca 2011 r. H.B. wystąpił o wydanie decyzji ustalającej, iż majątek ,,[...]" położony w gminie [...], województwie [...] o łącznej powierzchni [...] ha, stanowiący byłą własność J.B., nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej – zwanego dalej "dekretem".

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] orzekł, że nieruchomość uregulowana w dawnej księdze wieczystej KW [...] tom [...] karta [...] o pow. [...] ha, położona na terenie gminy [...], stanowiąca dawną własność J.B. podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu. Organ stwierdził, że wymieniona nieruchomość, obejmująca zespół dworsko-folwarczny, miała w dacie przejęcia na cele reformy rolnej w całości związek z prowadzeniem działalności wytwórczej w rolnictwie. Wojewoda [...] dodał ponadto, że ze zgromadzonej dokumentacji w żaden sposób nie wynika, ażeby majątek [...] został objęty zatwierdzonym planem parcelacji na działki budowlane. Powierzchnia przedmiotowego majątku przekraczała normy obszarowe, pozwalające na jego przejęcie na cele reformy rolnej.

Odwołanie od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2012 r. złożył H.B., wnosząc o uchylenie rozstrzygnięcia i orzeczenie, co do istoty sprawy zgodnie z wnioskiem wszczynającym postępowanie lub przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Odwołujący zarzucił organowi naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e w zw. z art. 1 dekretu oraz przepisów procedury administracyjnej, w tym art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 Kpa. Zdaniem odwołującego, zespół dworsko-folwarczny majątku ,,[...]" nie pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią nieruchomości wykorzystywaną do prowadzenia działalności rolniczej. Skarżący podkreślił, że zarówno folwark, jak i położony w jego granicach zespół dworsko - parkowy były wyraźnie wyodrębnione od pozostałej części majątku, dwór pełnił funkcję mieszkano-reprezentacyjną, natomiast pozostała część majątku była zarządzana przez rządcę, zamieszkującego poza dworem.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] maja 2014 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z dyspozycją art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych i prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W przypadku, gdy dana nieruchomość spełniała powyższe wymogi obszarowe z dniem 13 września 1944 r. przechodziła z mocy prawa, bez wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa oraz była obejmowana niezwłocznym zarządem państwowym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, strona mogła ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust.1 lit. e dekretu (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) – zwanego dalej "rozporządzeniem".

Przedmiotem ustalenia w niniejszej sprawie jest to, czy majątek ,,[...]" o pow. [...] ha, stanowiący dawną własność J.B. podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a tym samym czy mógł zostać przejęty na rzecz Skarbu Państwa. Jak wynika z zebranego materiału dowodowego, w tym protokołu przejęcia majątku [...] z dnia [...] kwietnia 1945 r. w skład powierzchni nieruchomości obejmującej łącznie [...] ha wchodziło: [...] ha gruntów ornych, [...] ha pastwisk, [...] ha ogrodów owocowych i sadów, [...] ha zabudowań i dróg oraz [...] ha nieużytków. Dokumentacja przekazana przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w P. w dniu 12 kwietnia 2012 r. znak:[...], mapy katastralne oraz wykaz synchronizacyjny parcel katastralnych, obejmujących księgę wieczystą tom [...], karta [...], sporządzony przez geodetę uprawnionego E.H. potwierdzają, że w skład przedmiotowego majątku wchodził zespół dworsko-folwarczny, obejmujący [...]. Uwzględniając powyższe organ stwierdził, że majątek w [...] o łącznej powierzchni [...] ha niewątpliwie spełniał normy obszarowe do jego przejęcia na rzecz Skarbu Państwa w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Nie budzi bowiem wątpliwości, że znaczną część majątku stanowiła nieruchomość, która mogła służyć produkcji rolnej. Fakt ten nie jest również kwestionowany przez wnioskodawcę oraz pozostałe strony postępowania. Kluczowym na gruncie niniejszej sprawy pozostaje zatem, czy zespół dworsko-folwarczny, wchodzący w skład przedmiotowego majątku także spełniał kryteria do przejęcia na cele reformy rolnej. W tej sytuacji podstawową kwestią wymagającą ustalenia jest ocena, czy nieruchomość ta miała charakter ziemski i czy mogła być wykorzystana na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. W przypadku ustalenia, że zespół dworsko-folwarczny w [...] nie miał charakteru ziemskiego konieczna byłaby ocena, czy zespół ten oraz reszta majątku ziemskiego pozostawały ze sobą w związku funkcjonalnym.

Minister stwierdził, że w stosunku do omawianego zespołu dworsko- folwarcznego, stanowiącego w istocie zespół folwarczno-parkowy Wojewoda [...] wykazał w sposób należyty, że zostały spełnione przesłanki do przejęcia na cele reformy rolnej. Jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego w jego skład wchodziły budynki mające charakter ściśle rolniczy oraz budynek mieszkalny i park. Istotnym jest, iż niewielkich rozmiarów budynek mieszkalny (fotografie przekazane przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w P. przy piśmie z dnia 12 kwietnia 2012 r.), nazywany przez odwołującego dworem znajdował się na jednym podwórzu z budynkami stricte rolniczymi, takimi jak obora, spichlerz, kuźnia, stodoła, sześciorak, stajnia, kurnik. Co więcej, dojazd do drogi z budynku mieszkalnego wymagał przejazdu przez część gospodarczą, bowiem brak było odrębnej bramy, stanowiącej wyjazd z części mieszkalnej. W tych okolicznościach przyjąć należy, iż budynki znajdujące się na przedmiotowych parcelach spełniały w dominującej części funkcję rolniczą. Nie można stwierdzić, tak jak tego chce odwołujący, że znajdujące się na jednym podwórzu zabudowania mające służyć głównie działalności rolniczej oraz budynek mieszkalny nie stanowiły zwartej jednostki kompozycyjnej. Działalnością dominującą, prowadzoną na przedmiotowych działkach była bowiem działalność związana z prowadzeniem produkcji rolnej. Co więcej, nie sposób przyjąć, że dla normalnego funkcjonowania niewielkich rozmiarów budynku mieszkalnego (dworu) konieczne było korzystanie z licznych budynków gospodarczych, o których mowa powyżej. Wskazać trzeba, że analizowana część majątku mieści się w pojęciu nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W przepisie tym mowa jest o przejęciu przez Państwo zarówno użytków rolnych jak i pozostałych części nieruchomości ziemskich nie mających charakteru stricte rolniczego. Ponadto zespół dworsko-folwarczny objęty niniejszą decyzją zaliczyć należy do elementów nieruchomości ziemskiej rozpatrywanej z perspektywy jej ogólnej powierzchni a nie tylko użytków rolnych. W tych okolicznościach bez znaczenia pozostaje, nie poparty żadnymi dowodami, zarzut odwołującego, zgodnie z którym dworem administrował rządca.

Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2014 r., nr [...] H.B. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił: 1) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 Kpa oraz art. 75 Kpa polegające na braku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego poprzez brak ustalenia sposobu funkcjonowania majątku, czy i jakie zabudowania znajdowały się na pozostałej części nieruchomości oraz nieprzeprowadzenie dowodów z: a) Planu gospodarstwa leśnego maj. [...] 1937 - 1947 (mapa), znajdującego się w zasobach Archiwum Państwowego w P., Oddział w G., b) rewiry [...], [...] - gospodarka leśna (mapy), znajdujące się w zasobach Archiwum Państwowego w P., Oddział w G., c) Parcelacja prywatna majątku [...] powiatu [...], znajdująca się w zasobach Archiwum Państwowego w P., d) Parcelacja prywatna majętności [...] powiat [...], znajdujące się w zasobach Archiwum Państwowego w P., e) [...] (Z [...]) pow. [...] - prywatna parcelacja, znajdujące się w zasobach Archiwum Państwowego w P., Oddział w G., f) oględzin nieruchomości, a w konsekwencji oparcie rozstrzygnięcia na niepełnym materiale dowodowym i błędne uznanie, że majątek [...], należący do J.B. podpadał w całości pod działanie dekretu, podczas gdy z wyżej wymienionych dowodów wynika, że w skład majątku wchodziły nieruchomości leśne, a ponadto majątek był przedmiotem parcelacji, przez co majątek ten w całości mógł nie spełniać wymogów obszarowych, a ponadto na błędnym uznaniu, że pomiędzy zespołem dworsko - parkowym majątku [...], a pozostałą częścią nieruchomości zachodził związek funkcjonalny, a tym samym ta część majątku podpadała pod działanie dekretu.

Ponadto skarżący zarzucił: 2) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 oraz art. 80 Kpa polegające na braku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz dokonaniu dowolnej oceny dowodów, a w konsekwencji błędne uznanie, że pomiędzy zespołem dworsko-parkowym majątku [...] a pozostałą częścią nieruchomości zachodził związek funkcjonalny, a tym samym ta część majątku podpadała pod działanie dekretu, podczas gdy ze zgromadzonych dowodów wynika, że zespół dworsko-parkowy był wyodrębniony z pozostałej części majątku i służył zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych i rekreacyjnych, a nie prowadzeniu działalności rolnej; 3) naruszenie przepisów prawa materialnego, przez ich błędną wykładnię względnie niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie art. 1 w zw. z art. 2 ust 1 lit. e dekretu poprzez przyjęcie, iż zespół dworsko-parkowy majątku [...], gmina [...], był funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią nieruchomości wykorzystywaną do prowadzenia działalności rolniczej, a co za tym idzie podpadał pod art. 2 ust 1 lit. e dekretu, podczas gdy w istocie brak było takiego funkcjonalnego związku.

Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o: 1) uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2012 r. w całości; 2) zasądzenie od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącego kosztów postępowania, włącznie z kosztami zastępstwa procesowego i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, według norm przepisanych. W uzasadnieniu podniósł, że uszło uwadze organów obu instancji, iż w zbiorach archiwalnych Archiwum Państwowego w P. oraz w jego Oddziale w G. znajduje się szereg dokumentów dotyczących przedmiotowego majątku. Znaczna jednak część tych dokumentów nie była w ogóle przedmiotem zainteresowania organów administracji publicznej. Są to dokumenty istotne dla prawidłowego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. W zasobach wspomnianego Archiwum znajduję się bowiem ,,Plan gospodarstwa leśnego maj. [...] 1937 - 1947 (mapa)" oraz ,,[...] - gospodarka leśna (mapy)". Oznacza to, że w skład majątku [...] wchodziły także duże obszary leśne. O wiedzy organów o tym, że w skład majątku mogły wchodzić lasy świadczy także i to, że jedną ze stron tego postępowania jest Nadleśnictwo [...]. Tymczasem, zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem, co do zasady lasy nie mogły być przejmowane w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W tym miejscu warto przytoczyć fragment uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2006 roku, sygn. akt: IV SA/Wa 2164/O5, w którym podkreślono iż "Podobnie fakt, iż w budynku zwanym "[...]." mieszkał gajowy nie może świadczyć o istnieniu jego związku funkcjonalnego z majątkiem ziemskim. Lasy bowiem i to o tak dużej powierzchni nie mogły być objęte przedmiotowym dekretem. (...). Odnosząc się natomiast do lasów i gruntów leśnych przejętych w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej należy podnieść, iż brak było podstaw prawnych dla uznania, że grunty leśne wymienione we wniosku (działki należące uprzednio do F. T., wchodzące w skład zarówno majątku J., objętego [...], jak i wchodzące w skład majątku M. objętego [...]) mogły podlegać pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Za możliwością ich przejęcia w tym trybie nie przemawia także treść § 11, czy § 44 pkt 3 i 4 rozporządzenia bowiem postanowienia tego rozporządzenia, jako aktu niższej rangi, nie mogły rozszerzać zakresu działania dekretu. Z protokołu przejęcia na cele reformy rolnej majątku J. z dnia [...].02.1945 r. wynika, że powierzchnia lasów w tym majątku wynosiła [...] ha. W stosunku do nich znajdowały zatem zastosowanie przepisy dekretu PKWN z dnia 12.12.1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82 ze zm.). Art. 1 ust. 1 tego dekretu przewidywał przejście na rzecz Skarbu Państwa z mocy prawa lasów i gruntów leśnych o obszarze ponad 25 ha, stanowiących własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych. Nadto art. 1 ust. 2 lit. a przewidywał przejście wraz z owymi lasami i gruntami leśnym wszelkich śródleśnych gruntów, łąk i wód, o ile stanowiły własność lub współwłasność tej samej osoby. Należy tu także podnieść, że aktualność zachowało stanowisko wyrażone przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19.09.1990 r., sygn. akt W 3/89, który podkreślił że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej. Przejmowanie zatem gruntów leśnych w tym trybie nie znajdowało uzasadnienia (por. wyrok SN z dnia 22.04.2005 r., sygn. akt II CK 653/04, OSN z 2006 r., nr 3, poz. 56)." W tym stanie rzeczy, brak jakiegokolwiek zainteresowania ze strony organów obu instancji odnośnie tego, czy na nieruchomości znajdowały się lasy, a jeśli tak, to o jakiej powierzchni, jest istotnym uchybieniem i zaniedbaniem. Skoro bowiem lasy nie mogły być przejmowane w tym trybie, to organy, mając podstawy do przypuszczania, że w majątku [...] znajdował się także las, powinny były kwestię tę szczegółowo zbadać. Co więcej, w zależności od powierzchni obszaru leśnego, mogłoby się okazać, że cały majątek [...] nie spełniał norm obszarowych, a tym samym w całości nie podpadał pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Ponadto, organ I instancji, czego Minister nie zakwestionował, uznał, że nie miała miejsce parcelacja majątku. Tymczasem w Archiwum Państwowym w P. oraz jego Oddziale w G. znajdują się dokumenty dotyczące parcelacji przedmiotowego majątku. Jednakże także i te dokumenty były poza zainteresowaniem organów obu instancji. Bez wątpienia kwestie dotyczące parcelacji przedmiotowego majątku mogą mieć znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Na marginesie wskazać należy, że pozyskanie wiedzy o tych dokumentach oraz ich uzyskanie nie mogło stanowić żadnej trudności dla organów administracji. W tym zakresie wystarczyło tylko skorzystać ze strony internetowej www.wyszukajwarchiwachpl. Co więcej, w niniejszej sprawie nie przeprowadzono w ogóle oględzin nieruchomości, nie zbadano realnych odległości między budynkami, ich usytuowania na nieruchomości i wzajemnych powiązań między nimi, co pozwoliłoby ocenić związek między poszczególnymi częściami majątku. Ponadto, w niniejszej sprawie nie poczyniono żadnych ustaleń w kwestii, czy i jakie zabudowania znajdowały się na pozostałej części nieruchomości (poza zespołem parkowo-dworskim) i jakie powiązania zachodziły między nimi. Nie podjęto także próby ,,odtworzenia" zasad funkcjonowania tego majątku. Przez to obraz funkcjonowania tego majątku jest bardzo wybiórczy i nie pozwala na wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia. O tym bowiem, czy poszczególne części majątku były ze sobą powiązane i w jaki sposób, decyduje przecież sposób jego funkcjonowania i przyjęty w nim tryb pracy i zarządzania. W niniejszej sprawie jednak takich ustaleń w ogóle nie poczyniono. Skarżący podkreślił, że obowiązek zebrania całego materiału dowodowego przez organ administracji publicznej należy rozumieć w ten sposób, że organ albo czyni to z własnej inicjatywy, jeże/i uważa za konieczne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy albo gromadzi w aktach sprawy dowody wskazane lub dostarczone przez strony, jeżeli mają one znaczenie dla sprawy. Dopiero tak zebrany materiał dowodowy daje organowi podstawę do jego swobodnej oceny. Jako dowolne natomiast należy traktować ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności wykluczają dopiero ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego, zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący, a więc przy podjęciu wszystkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego do wydania decyzji o przekonującej treści.

Zdaniem skarżącego, zupełnie nieprawidłowe jest stanowisko, jakoby zespół dworsko-parkowy majątku [...] był funkcjonalnie powiązany i służył w głównej mierze prowadzeniu działalności rolniczej. Przez związek funkcjonalny należy rozumieć związek obrazujący taką zależność, iż działalność rolnicza nie mogła być prowadzona w danym majątku bez zespołu dworsko-parkowego lub też działalność taka prowadzona była w samym zespole dworsko-parkowym. Z kolei zespół dworsko-parkowy nie mógł funkcjonować bez pozostałej części nieruchomości. Zależność taka nie dotyczy majątku, którego dotyczy niniejsze postępowanie. Wynika to już z samych ustaleń dokonanych przez Wojewodę [...] przyjętych przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Zgodnie z tymi ustaleniami: "w ramach majątku funkcjonował zespół dworsko-folwarczny [...], w obrębie którego znajdował się park, budynek mieszkalny (dwór), budynek inwentarski (obora), spichlerz, kuźnia, stodoła, sześciorak, stajnia, kurnik, świniarnia, pralnia, przybudówka, dom robotniczy oraz cztery szopy". Skarżący uważa, że organy niekonsekwentnie używają sformułowania zespół dworsko-folwarczny oraz zespół dworsko-parkowy. Podkreślenia wymaga, iż nie są to pojęcia tożsame bowiem folwark to rodzaj wielkiego gospodarstwa rolnego, nastawionego na masową produkcję zboża. Powyższe ustalenia należy podsumować wyciągając następujące wnioski: - w majątku poprzednika prawnego wnioskodawcy – J.B. wyodrębnioną częścią był folwark; - w obrębie folwarku usytuowany był zespół dworsko-parkowy. Zatem po pierwsze zarówno folwark, jak i w jego granicach zespół dworsko-parkowy były wyraźnie wyodrębnione od pozostałej części majątku poprzednika prawnego wnioskodawcy. Przy czym folwark wyodrębniony był z ogółu majątku [...] zaś zespół dworsko-parkowy dodatkowo wyodrębniony był z folwarku. Z powyższego jednoznacznie wynika, iż pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a częścią majątku przeznaczoną do prowadzenia działalności rolnej nie zachodził związek funkcjonalny, skoro był on podwójnie wyodrębniony od części nieruchomości przeznaczonej do prowadzenia działalności rolnej - w ramach folwarku i z samego folwarku. Tym bardziej dziwi wniosek o istnieniu takiego funkcjonalnego związku.

W ocenie skarżącego, przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy popełniono zasadniczy błąd, a mianowicie dla oceny związku funkcjonalnego zespołu dworsko-parkowego z częścią nieruchomości przeznaczoną do prowadzenia działalności rolnej utożsamiono zespół dworsko-parkowy z całym folwarkiem. Organy obu instancji, mimo zacytowanego wyżej stwierdzenia, uznały, iż zespół dworsko-parkowy i folwark jako taki stanowiły nierozerwalną jedność. Charakter dworu i parku doskonale obrazują zdjęcia przedłożone m. in. przez skarżącego jako dowód w niniejszej sprawie. Widać na nich wyraźnie, iż dwór i park nie były w żaden sposób powiązane z działalnością rolniczą. Z przedstawionych materiałów w sprawie wynika, iż J.B. utrzymywał się z gospodarki rolnej, którą nadzorował, a która prowadzona była poza zespołem dworsko- parkowym, w pozostałej części majątku przy pomocy administratora - rządcy nie mieszkającego w dworze. Brak wiedzy organów w tym zakresie spowodowany jest brakiem przeprowadzenia jakichkolwiek dowodów dotyczących sposobu funkcjonowania majątku, na co wskazano w uzasadnieniu pierwszego z zarzutów. J.B. nie był więc rolnikiem, który sam prowadził działalność rolniczą, był raczej właścicielem ziemskim, który działalność taką jedynie nadzorował, zaś prowadził ją administrator - rządca, mieszkający w budynku zlokalizowanym poza zespołem dworsko-parkowym. H.B. wskazał, że majątek [...] składał się z części przeznaczonej do prowadzenia działalności rolniczej. Jednakże majątek ten składał się również z folwarku, w którego obrębie wydzieloną część stanowił zespół dworsko-parkowy. Zespół dworsko-parkowy nie był powiązany z prowadzeniem działalności rolniczej w żaden sposób. Mieszkał w nim właściciel ziemski, który oczywiście czerpał również dochody z działalności rolniczej prowadzonej w pozostałej części majątku. Dwór wraz z parkiem nie służyły produkcji rolniczej, lecz wyłącznie celom mieszkalnym, reprezentacyjnym i rekreacyjnym. Działalność rolnicza prowadzona natomiast była przez administratora - rządcę, a nadzorował ją dyrektor - obydwaj mieszkali i urzędowali w budynkach zlokalizowanych poza zespołem dworsko-parkowym. Oczywiste jest więc, że zespół dworsko-parkowy nie był objęty przepisem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu albowiem nie stanowił nieruchomości ziemskiej, która służyła lub była przeznaczona do prowadzenia produkcji rolnej. Nawet w przypadku ustalenia, iż zespół dworsko-parkowy pełnił swego rodzaju funkcje gospodarcze i tak nie oznaczałoby to, iż był funkcjonalnie związany z pozostałą częścią majątku przeznaczoną do prowadzenia działalności rolniczej. Funkcje te miałyby ewentualnie na celu, jak w przypadku innych zespołów pałacowo-parkowych, zaspokojenie bieżących potrzeb mieszkańców dworku lub i gości, jednakże nie byłyby to cele o charakterze rolniczym. Celami produkcji rolnej, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89, OTK 1990, poz. 26, są wyłącznie uprawa roślinności, hodowla zwierząt, przeznaczona na sprzedaż, ukierunkowana na osiągnięcie zysku. Tylko prowadzenie takiej działalności lub bezpośredni funkcjonalny związek zespołu dworsko-parkowego z taką działalnością mogłoby ewentualnie uzasadniać zastosowanie przepisów dekretu. Takiego związku nie ma jednak pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a pozostałą częścią majątku, którego dotyczy niniejsze postępowanie. Nie sposób zgodzić się ze stwierdzeniem Ministra w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jakoby "nie można przyjąć, że dla normalnego funkcjonowania niewielkich rozmiarów budynku mieszkalnego (dworu) konieczne było korzystanie z licznych budynków gospodarczych (...)". Skarżący zwrócił uwagę, że na majętność właściciela majątku oraz jego żony hr. I. z domu P., budynków służących do obsługi dworu nie było wcale dużo. Należy przy tym zauważyć, że ta liczba budynków z pewnością byłaby niewystarczająca, gdyby ich celem była "obsługa" pozostałej części majątku.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi podtrzymując prezentowane w zaskarżonej decyzji stanowisko. Organ wskazał, że powołane dopiero na etapie skargi dowody nie mogły być uwzględnione przez organ administracji. Strona nie jest zwolniona ze współdziałania przy wyjaśnianiu okoliczności faktycznych i powinna przedstawić informacje i dowody będące w jej posiadaniu. Minister wskazał, że strony w sprawie nie wskazywały na niekompletność materiału dowodowego. Zdaniem Ministra, w niniejszej sprawie nie było konieczne ustalanie związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a pozostałą częścią majątku i w związku z tym nie było dokonywane. Sporna część majątku mieści się w pojęciu nieruchomości ziemskiej, o której mowa w przepisie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie jest uzasadniona.

W niniejszej sprawie spór dotyczy tego, czy majątek [...] położony w Gminie [...] stanowił nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 dekretu i czy w związku z tym podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Z przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynikało, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu z dniem 13 września 1944 r.

Sąd zwraca uwagę, że w kwestii interpretacji zwrotu "nieruchomość ziemska" orzecznictwo sądów administracyjnych powszechnie akceptuje wykładnię tego zwrotu, dokonaną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 (OTK 1990/1/26), zgodnie z którą poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" prawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Analizując przepisy dekretu jak też rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51), Trybunał wywiódł wówczas, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, Naczelny Sąd Administracyjny poczynił szereg uwag na temat właściwej wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska" wskazując, że dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w przepisie art. 2 ust. 1 dekretu należy brać pod uwagę również, zgodnie z zwartym tam odesłaniem, przepis "art. 1, część druga". Już z tzw. wprowadzenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu. Prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, powinno brzmieć: na własność Skarbu Państwa, bez żadnego wynagrodzenia w całości przechodzą, bezzwłocznie tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w "art. 1, część druga" dekretu), które stanowią własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw [...], jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Takie rozumienie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, jednocześnie określa zakres przedmiotowy w jakim powinny orzekać na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia wojewódzkie urzędy ziemskie o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu. Wydając decyzję administracyjną w trybie tego przepisu, organ administracji publicznej (a nie sąd powszechny), powinien zbadać (wziąć pod uwagę) wszystkie okoliczności wyprowadzone w drodze wykładni z pełnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Jak podkreślono w wyroku NSA z dnia 7 maja 2009 r., sygn. akt I OSK 686/08 obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia jest zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Oznacza to, że muszą one ustalić, że wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy bądź były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską, a jeżeli nie, to czy nieruchomości funkcjonalnie z nimi związane przekraczały normy obszarowe określone w powołanym przepisie (por. wyroki NSA z dnia 22 kwietnia 2004 r. sygn. akt OSK 46/04 i z dnia 12 września 2006 r. sygn. akt I OSK 1236/05).

Odnosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy Sąd uznał za prawidłowe stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, co do tego, że majątek [...] zapisany w księdze wieczystej tom [...] karta [...] miał charakter rolniczy i w związku z tym podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Z materiałów przekazanych przez Starostwo Powiatowe w W. wraz z pismami z dnia 25 maja 2011 r., 31 sierpnia 2011 r., 26 marca 2012 r. (protokołów przejęcia mienia, kart inwentarzowych, karty rejestru katastralnego, wykazów składników majątkowych i osobowych majętności [...] ), zaświadczenia Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 1947 r. przedłożonego przez Sąd Rejonowy w W. wraz z pismem z dnia 20 lipca 2011 r. oraz materiałów przekazanych przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wraz z pismem z dnia 12 kwietnia 2012 r. (Karty Ewidencyjnej Zespołu Rezydencjonalno-Folwarcznego, Karty wskazującej elementy składowe Zespołu, planu sytuacyjnego Zespołu, materiału zdjęciowego), wydruku mapowego z serwisu G. 2 wynika, że majątek [...] o pow. [...] ha, to zorganizowana całość gospodarcza przystosowana do prowadzenia działalności rolniczej. Z kart inwentarzowych wynika, że w majątku tym chowano drób (kury, indyki), zwierzęta gospodarskie (konie, krowy, świnie), używano maszyn i narzędzi rolniczych (pługi, żniwiarka, młockarnia, sieczkarnia, wozy, bryczki itp.), większość obszaru stanowiły grunty orne (ponad [...] ha), pastwiska ([...] ha), ogrody warzywne ([...] ha) oraz budynki o charakterze folwarcznym (stodoły, obora, szopy, kuźnia, spichlerz, sześciorak, stajnia, kurnik, świniarnia, dom robotniczy, chlew). Stan pracowników rolnych obejmował ponad [...] osób, a w magazynie były płody rolne (żyto owies, jęczmień, buraki, ziemniaki).

Sąd dostrzegł to, że z przedłożonych dowodów wynika, także iż w przedmiotowym majątku znajdował się kamienno-ceglany mieszkalny budynek dworu i park, a w majątku były powozy, lokomobil, sanie wyjazdowe, a więc mienie wykorzystywane także na prywatne potrzeby J.B. właściciela majątku i osoby nadzorującej działalność rolniczą, co potwierdza H.B. w skardze. Mimo, to Sąd podziela stanowisko organów, że majątek [...], oceniając to mienie jako całość, obejmował folwark, gdzie prowadzono produkcję rolniczą (chów zwierząt, uprawę roślin) w ramach którego funkcjonował dwór jako siedlisko folwarku wkomponowane w zabudowę o charakterze rolniczym. Sąd zwraca uwagę, że zgodnie z przepisem art. 1 ust. 2 lit. b dekretu celem reformy rolnej było m.in. tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych. Wobec tego budynek, w którym zamieszkiwał J.B., ze względu na jego rozmiary i przeznaczenie, mógł pełnić funkcję mieszkalną dla rolnika lub rodziny rolniczej w nowoutworzonym gospodarstwie indywidualnym. W ocenie Sądu, budynek dworu w [...] nie był obiektem pałacowym o typowej funkcji mieszkalno-reprezentacyjnej, który nie byłby przydatny na cele reformy rolnej, a który np. poprzez przejęcie w innym trybie przez Państwo mógłby być wykorzystany jako siedziba lokalnej administracji publicznej, czy instytucji kulturalno-oświatowej. Był to budynek niewielki o niskich walorach zabytkowych (nie jest objęty żadną z form ochrony konserwatorskiej), mniejszy, niż budynki folwarczne - stodoły, sześciorak, obora, stajnia, gdzie prócz funkcji mieszkalnej J.B. pełnił nadzór nad działalnością folwarku. Charakter tego budynku umożliwiał przeznaczenie go na cele reformy rolnej, bez specjalnych zabiegów przystosowawczych, a prowadzona działalność rolnicza zaspokajała potrzeby prywatne właściciela i przynosiła określony zysk (stan kasy przy protokolarnym przejęciu majątku wynosił około [...] zł). W majątku [...] dwór był miejscem zamieszkania właściciela tego mienia oraz pełnił funkcję centrum nadzorującego prowadzoną przez pracowników J.B. produkcję rolną na potrzeby własne i dla zysku. Z karty katastralnej wynika, że majątek [...] stanowił całość o obszarze [...] ha i nie podlegał parcelacji w latach 1936-1939, a więc spełniał normę obszarową, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej nieruchomości ziemskiej).

Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd nie mógł ocenić wiarygodności stanowiska H.B. dotyczącego braku przeprowadzenia przez organ dowodów wskazanych w pkt 1 lit. a-e skargi. Sąd zwraca uwagę, że Wojewoda [...] przed wydaniem decyzji w piśmie z dnia 21 maja 2012 r. informował pełnomocnika skarżącego o zgromadzeniu w sprawie materiału dowodowego, możliwości zapoznania się z aktami sprawy i wypowiedzenia się, co do zebranych dowodów. Strony w toku postępowania, także na etapie postępowania odwoławczego, nie wskazywały, że mają wiedzę o istotnych dla sprawy materiałach archiwalnych znajdujących się w Archiwum Państwowym w P., Oddział w G.. Trzeba wskazać, że w toku postępowania o podpadanie nieruchomości pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu obowiązuje szczególny przepis § 6 rozporządzenia wskazujący, że to wnioskodawca winien przedłożyć organowi dowody stwierdzające obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w razie braku takich dowodów zwrócić się do organu o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt. Wskazanie dopiero w treści skargi materiały archiwalne, przy braku załączenia do skargi jakiegokolwiek dokumentu z Archiwum Państwowego w P. wskazującego, że takie materiały rzeczywiście znajdują się w zasobach archiwalnych czyni te zarzuty gołosłownymi.

Jeżeli chodzi o nieprzeprowadzenie oględzin nieruchomości, Sąd zwraca uwagę, że orzeczenie o podpadaniu nieruchomości pod przepisy dekretu dotyczy stanu nieruchomości z daty wejścia w życie dekretu (13 września 1944 r.), a zatem miarodajne są dowody obrazujące ówczesny stan nieruchomości lub stan jak najbardziej zbliżony do stanu ówczesnego, ze względu na trudności dowodowe wynikłe ze znacznego upływu czasu. W niniejszej sprawie zgromadzono dokumenty protokolarne i inwentaryzacyjne opisujące stan nieruchomości z lat 40 – tych XX w., założoną w 1996 r. Kartę Ewidencyjną Zabytku obrazującą rozplanowanie w terenie poszczególnych obiektów majątku [...] wraz z materiałem zdjęciowym oraz wydruk z serwisu G. 2, wskazujący obecny widok z góry spornej nieruchomości. Zdaniem Sądu, materiał ten w sposób dostateczny ilustrował stan faktyczny istniejący na spornym gruncie i nie było potrzeby dokonywania oględzin tej nieruchomości.

Sąd podziela stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że w niniejszej sprawie nie było potrzeby badania związku funkcjonalnego Zespołu dworsko-folwarcznego w K., ponieważ ze zgromadzonych dowodów wynika, że nieruchomość ta miała w dacie przejęcia na cele reformy rolnej charakter typowo rolny, a nie mieszkalno-reprezentacyjno-wypoczynkowy, jak uważa skarżący.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.