Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1048/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-10-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 2
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Nowak Sędziowie WSA Magdalena Durzyńska WSA Emilia Lewandowska (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 października 2016 r. sprawy ze skarg Województwa [...], M. Z. i M. Z. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla pkt 1 zaskarżonej decyzji; 2. oddala skargę M. Z. i M. Z.; 3. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Województwa [...] kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, decyzją z dnia [...] marca 2016 r., nr [...]:

1) Uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2014 r., nr [...], w zakresie punktu I i orzekł, że:

a) część majątku S. stanowiąca dzisiejszą działkę ewidencyjną nr [...] o pow. i 5,7078 ha, w części oznaczonej w wypisie z rejestru gruntów jako las i wody stojące o łącznej pow. 4,1787 ha, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu,

b) część majątku S. stanowiąca dzisiejsze działki ewidencyjne nr [...] o pow. 2.0800 ha i [...] o pow. 0,2498 ha, oraz część działki [...] o pow. 5,7087 ha, z wyłączeniem części działki ewidencyjnej nr [...] objętej punktem 1 lit. a) decyzji, podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

2) Utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2014 r., nr [...] w zakresie punktu II.

Z ustaleń organu odwoławczego wynika, że wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2008 r., M. Z. i M. Z., zwróciły się do Wojewody [...] o wydanie, na podstawie § 5 i § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51), zwanego dalej "rozporządzeniem", decyzji stwierdzającej, że część dawnej nieruchomości ziemskiej S., na którą składają się zabudowania – dwór szlachecki z połowy XIX wieku, park, wodocieki i lasy (69 ha), wchodzące w skład nieruchomości ziemskiej o powierzchni 247,3974 ha, położonej w S., gm. L., powiat [...], stanowiące byłą własność S. Z. i D. Z. nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13), zwanego dalej "dekretem".

Wojewoda [...] w wyniku rozpoznania sprawy wydał decyzję z dnia [...] grudnia 2014 r., którą w punkcie I stwierdził, że dwór, park oraz wodocieki położone na dawnych parcelach, bądź ich częściach nr: [...] o pow. 1,3324 ha, [...] o pow. 0,1081 ha, [...] o pow. 1,2183 ha, [...] o pow. 1,6295 ha, [...] o pow. 1,9655 ha, [...] o pow. 0,1770 ha, [...] o pow. 0,2525 ha, [...] o pow. 7,2700 ha, [...] o pow. 0,400 ha, [...] o pow. 0,3979 ha, zapisanych w zamkniętej księdze wieczystej Tom II Karta 21 S., obecnie położone na działkach nr (powstałych z w/w parcel bądź ich części): [...] o pow. 2,0800 ha, [...]o pow. 0,2498 ha, [...]o pow. 5,7087 ha, zapisanych w księdze wieczystej nr [...] – nie podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, natomiast w punkcie II decyzji stwierdził, że lasy położone na dawnych parcelach nr: [...] o pow. 6,4380 ha, [...] o pow. 0,2042 ha, [...] o pow. 0,1608 ha, [...] o pow. 13,4054 ha, [...] o pow. 28,4832 ha, [...] o pow. 3,9491 ha, zapisanych w zamkniętej księdze wieczystej Tom II Karta 21 S., obecnie położone na działkach nr (powstałych z w/w parcel): [...] o pow. 6,000 ha, [...] o pow. 1,7900 ha, [...] o pow. 10,9900 ha, [...] o pow. 32,6400 ha, zapisanych w księdze wieczystej nr [...] – nie podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Od decyzji Wojewody z dnia [...] grudnia 2014 r. odwołanie wniosło Województwo [...].

Organ odwoławczy stwierdził, że dokument w postaci wyciągu z księgi wieczystej [...], dawniej S., kart [...], z dnia [...] lipca 1981 r., wskazuje, że nieruchomość S., na którą składało się 173,5640 ha roli, łąk i pastwisk, stanowiła od dnia [...] października 1936 roku współwłasność D. Z. z G. i S. Z. z G. Z dokumentu tego wynika również, że dnia [...] listopada 1946 r. jako właściciela majątku objętego tą księgą wpisano Skarb Państwa Polskiego. Wpisu dokonano na podstawie zaświadczenia i wniosku Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w G., oba dokumenty z dnia [...] lipca 1946 r. Zarówno zaświadczenie z dnia [...] lipca 1946 r., znal: [...], jak i wniosek do Sądu Grodzkiego w W. z dnia [...] lipca 1946 r., wydane zostały na podstawie art. 1 dekretu z dnia 24 sierpnia 1945 r. o wpisywaniu do ksiąg hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przyjętych na cele reformy rolnej. Z obu tych dokumentów wynika, że nieruchomość S., stanowiąca byłą własność D. Z. i S. Z., zapisana w księdze wieczystej Tom II karta 21, obejmowała 247,4974 ha. Dodatkowo w zaświadczeniu zaznaczono, iż wymieniona nieruchomość ziemska, wraz z zabudowaniami i wszelkimi przynależnościami, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu została przyjęta na rzecz Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej. Z treści wymienionego wyżej zaświadczenia wynika, iż na mocy dekretu przyjęto nie tylko nieruchomości ziemskie, ale również zabudowania znajdujące się na obszarze przejętego majątku S.

Jak wynika z tłumaczenia księgi wieczystej Tom II karta 21, sporządzonej w języku niemieckim, obszar objęty punktem I decyzji Wojewody miał w roku 1916 charakter stricte rolniczy. Dla żadnej z działek nie określono rodzaju uprawy innego niż posiadającego charakter rolny. Nawet budynek dworu posadowiony został na działce rolnej . Powyższe określenie rodzaju użytków zgodne jest z oznaczeniem rodzaju użytków widniejącym w wypisie z rejestru gruntów sporządzonym w dniu [...] lutego 1991 r. i pierworysem regulacji gruntów wsi Smażyno sporządzonym na podstawie map katastralnych oraz pomiaru aktualizacyjnego w dniu [...] sierpnia 1956 r. oraz mapą ewidencyjną z dnia [...] września 2011 r., a także zapisami w obecnej księdze wieczystej, nr [...]. Przedział czasowy jaki dzieli wymienione dokumenty jest znaczny, lecz mimo to można na ich podstawie przyjąć, że na przestrzeni czasu przeznaczenie przedmiotowych gruntów nie uległo zasadniczej zmianie.

Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w G., w piśmie z dnia [...] kwietnia 2013 r., znak: [...], poinformował, że zespól dworsko – parkowy w S., gmina L. nie jest wpisany do rejestru zabytków. Jednocześnie załączył do pisma dokumentację pod nazwą "Ewidencja zespołu pałacowo – ogrodowego w S." G. 1988 r., znak: [...]. Z treści tej dokumentacji – oraz załączonego do niej rysunku poglądowego – wynika, że na części przedmiotowego majątku objętego punktem I decyzji Wojewody, znajdował się budynek pałacu, budynek inwentarski oraz budynek mieszkalny. Na załączonym do opracowania rysunku widać, że budynek mieszkalny (znajdujący się obecnie na działce nr [...]) znajdował się poza ogrodzeniem części pałacowo – ogrodowej i otoczony był łąką, ogrodem użytkowym i sadem. Takie usytuowanie tego budynku świadczy o jego odrębności do części pałacowo – parkowej i stanowi argument za uznaniem, że nie pełnił on funkcji mieszkalnych na potrzeby ówczesnych właścicieli. Rysunek wskazuje również na usytuowanie na terenie dzisiejszej działki [...]budynku inwentarskiego, co potwierdza B. H., która zeznała, że na terenie założenia pałacowego, w bezpośrednim sąsiedztwie samego pałacu, znajdowały się budynki gospodarskie. Poza tym z rysunku wynika, że teren przed pałacem nie posiadał charakteru parkowego, został on bowiem jednoznacznie określony jako ogród użytkowy, zaś zieleń o charakterze ozdobnym skupiona jest wzdłuż drogi dojazdowej do pałacu oraz na ozdobnym gazonie. Dodać również trzeba, że na rysunku zaznaczono szpaler drzew w części graniczącej z terenem dawnego browaru – zgodnie z treścią protokołu z oględzin przeprowadzonych w dniu [...] sierpnia 2014 r., drzewa te zostały posadzone już po wojnie.

Istotne z punktu widzenia sprawy jest rozstrzygnięcie jaką funkcję pełnił budynek dworu. Oświadczenie M. Z. oraz zeznania B. H., wskazują, że dwór nie pełnił funkcji mieszkalnej w rozumieniu stałego zamieszkania. Członkowie rodziny Z. jeździli tam na wakacje. Jednakże funkcję wypoczynkową dwór pełnił maksymalnie do końca 1938 r., z uwagi na wydzierżawienie części majątku S. pod plantację ogórków. Z zeznań M. Z. i B. H. wynika, że w majątku był zatrudniony rządca, który nie mieszkał w dworze.

Odpis korespondencji L. Z. z dnia [...] listopada 1938 r., kierowanej do Firmy M. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w G., jednoznacznie świadczy o wykorzystaniu budynku dworu do celów produkcji rolniczej, bowiem jak stanowi punkt 3 pisma, ówcześni właściciele w imieniu, których występował ich ojciec L. Z., przeznaczyli bezpłatnie "3 pokoje na I piętrze w domu dworskim w S. do dyspozycji" fachowca i kierownika plantacji. Zawarcie umowy, o której mowa w przywołanym piśmie, potwierdza korespondencja z dnia [...] grudnia 1938 r., kierowana do Państwowego Banku Rolnego Oddział w G. Na podstawie treści wymienionych dokumentów można bezsprzecznie stwierdzić, że budynek dworu w S. nie był typową rezydencją ziemiańską, a sposób jego wykorzystania wskazuje na wykorzystanie go na potrzeby gospodarcze majątku.

W ocenie Ministra okoliczność, iż ówcześni właściciele majątku na co dzień nie mieszkali w budynku dworu i tylko okresowo tam przebywali, a produkcja rolna była prowadzona nieprzerwanie, świadczy o tym, że iż to nie obecność właściciela warunkowała prawidłową gospodarkę rolną. Jednakże we dworze – jak wynika z dokumentów wymienionych w poprzednim akapicie – mieszkał, oprócz fachowca, także kierownik plantacji i tam też mieścił się gabinet (za raportem z dnia [...] lutego 1939 r. z zajęcia komorniczego). Wywieść stąd można, że czynności nadzorcze nad produkcją rolniczą w majątku sprawował kierownik, mieszkający we dworze i to głównie jemu służył pomieszczenie określone w raporcie z dnia [...] lutego 1939 r. jako gabinet – jest to uzasadnione tym bardziej, że ponad wszelką wątpliwość ówcześni właściciele nie mieszkali na co dzień we dworze. Wynika z tego, że budynek dworu oprócz pełnienia w ograniczonym zakresie funkcji wypoczynkowej (z której korzystali właściciele) miała również wyraźne powiązania z rolniczą częścią majątku, który wymagał nadzoru z uwagi na prowadzenie plantacji ogórków (zob. wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2016 r., I OSK 1038/14).

W ocenie Ministra park, o którym mówią wnioskodawczynie oraz wymienione w treści niniejszej decyzji dokumenty, znajdował się i nadal istnieje, ale nie w bezpośrednim otoczeniu dworu, a w bezpośredniej bliskości stawów znajdujących się na dzisiejszej działce ewidencyjnej nr [...]. Mogą o tym świadczyć chociażby zdjęcia rzekomego parku w S. z roku 1971 r., załącznik nr [...] do pisma pełnomocnika wnioskodawczyni z dnia [...] grudnia 2014 r. Nawet niepogłębiona analiza ich obrazu uzasadnia twierdzenie, iż nie przedstawiają one bezpośredniego sąsiedztwa budynku dworu. Jak wynika z opisu opracowania "Zespół pałacowo – ogrodowy w S.", ukształtowania terenu i innych zdjęć, obszar za dworem obniżał się aż do skarpy przy cieku wodnym. Argumentem przemawiającym za tą tezą jest tez fakt, że ta część dawnego majątku S., jak wynika ze zdjęć oraz współczesnych map, do dzisiaj zachowała naturalistyczny charakter, a jak podkreślano m.in. w opracowaniu "Zespół pałacowo – ogrodowy w S." taki charakter miał park w S. Co więcej, z opracowania tego wynika również, że "za pałacem znajdował się ogród ozdobny o bliżej nam dziś nieznanym kształcie i uformowaniu wewnętrznym" – pojęcie ogród ozdobny nie jest tożsame z pojęciem park. Oprócz tego proste zestawienie rodzajów użytków znajdujących się dzisiaj na działce ewidencyjnej nr [...] wskazuje, że po odjęciu od jej powierzchni ogólnej, powierzchni użytków mających inny charakter niż leśny lub wody stojące, pozostaje obszar obejmujący 4,1787 ha. Powierzchnię wynikającą z tej różnicy należy uznać za zgodną z powierzchnią parku zapisaną w Aneksie 2 do Studium Ochrony Krajobrazu Województwa [...], gdzie dla parku widnieje powierzchnia 4,2 ha.

Zgodnie z ustalonym stanem faktycznym na pozostałym terenie dzisiejszych działek ewidencyjnych nr [...] i [...] nie istniało zadrzewienie, które można by uznać za park. Natomiast dokumenty zgromadzone w sprawie potwierdzają, że zarówno przed, jak i za budynkiem dworu istniały ogrody owocowe i sad.

Rozpatrując przydatność ogrodu owocowego na cele związane z reformą rolną, w kontekście § 4 rozporządzenia oraz aktualnego orzecznictwa, organ uznał, że działalność ogrodnicza jest działalnością o charakterze rolniczym (zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn.. akt IV SA/Wa 1079/12) i jako taka mieści się w pojęciu nieruchomości ziemskiej o charakterze rolnym. Przy czym trzeba mieć na uwadze, że samo wykorzystywanie działek o charakterze rolnym na inne cele niż produkcja rolna (np. jako element założenia krajobrazowego) nie przesądza o ich niepodleganiu nacjonalizacji, w myśl dekretu (wyrok NSA I OSK 619/08), a przeznaczenie ogrodu na cele reformy rolnej znajduje uzasadnienie gospodarcze. W niniejszym przypadku jest to uzasadnione również ze względu na powierzchnię ogrodu, wynoszącą w sumie ponad 2 ha. Powyższe prowadzi do konstatacji, że część majątku S. obejmująca dzisiejsze działki ewidencyjne nr [...] i [...], oznaczone zarówno w księdze wieczystej Tom II karta 21, jak i współczesnej ewidencji jako nieruchomości rolne, mogła być wykorzystana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji ogrodniczej lub sadowniczej, a zatem mogła być przeznaczona na cele reformy rolnej, zwłaszcza że nieruchomości rolne, w tym sady oraz ogrody owocowe i warzywne, podpadały pod działanie przepisów dekretu bez względu na to, czy stanowiły przydomowy ogród czy znajdowały się w innej części przejmowanego majątku. Również część obecnej działki ewidencyjnej nr [...] oznaczonej w wypisie z rejestru gruntów jako grunty orne, łąki trwałe i pastwiska trwałe o łącznej powierzchni 1,53 ha, należy uznać za nieruchomość o charakterze rolnym. Ta część nieruchomości na przestrzeni całego czasu posiadała charakter rolniczy. W konsekwencji organ uznał, że działki na [...]i [...]oraz część działki nr [...]podlegały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Konkludując, część dawnego majątku S., objęta I punktem decyzji Wojewody, poza częścią dzisiejszej działki ewidencyjnej nr [...] oznaczonej na mapie ewidencyjnej jako las i wody stojące o łącznej powierzchni 4,1787 ha, posiadała charakter rolniczy bądź była funkcjonalnie powiązana z częścią gospodarczą majątku w związku z czym podpadała pod działanie przepisów dekretu.

Organ również wskazał, że tuż przed wybuchem II wojny światowej majątek S. był poważnie zadłużony. Poziom zadłużenia był na tyle wysoki, że Państwowy Bank Rolny, po wcześniejszym zajęciu w majątku wszelkich ruchomości, wszczął procedurę wystawienia na przetarg nieruchomości – pismo z dnia [...] lipca 1939 r. W następstwie przeprowadzenia powyższego przetargu ówcześni właściciele nieruchomości, z powodu długów, zostaliby pozbawieni własności przedmiotowego majątku, od czego uchroniły ich wydarzenia, które nastąpiły po 1 września 1939 r.

Zgodnie z zaświadczeniem z dnia [...]lipca 1946 r., [...] i wnioskiem z dnia [...] lipca 1946 r. powierzchnia przejętego majątku S. wyniosła 247,4974 ha, na które składały się 69,5009 ha gruntów leśnych. Podstawą nacjonalizacji lasów był dekret z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 15, poz. 82), którego art. 1 ust. 1 przewidywał przejęcia z mocy prawa lasów i gruntów leśnych o obszarze powyżej 25 ha, stanowiących własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych. Wobec tego Minister podzielił ocenę dokonaną przez Wojewodę, że objęte wnioskiem nieruchomości leśne, wchodzące w skład dawnego majątku S., nie podpadały pod działanie przepisów dekretu.

Skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zostały wniesione przez Województwo [...] oraz M. Z. i M. Z.

Województwo [...] zaskarżyło decyzję w części dotyczącej pkt 1a, tj. w części w której organ orzekł, że część majątku S. stanowiąca dzisiejszą działkę ewidencyjną, nr [...], w części oznaczonej jako las i wody stojące o łącznej powierzchni 4,1787 ha nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zaskarżonej decyzji Skarżący zarzucił:

1. Naruszenie przepisów postepowania:

a) Naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2013 r. , poz. 267 z późn. zm. – zwanej dalej KPA), polegające na wyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich niezbędnych kroków dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym sporządzenia protokołu z wizji lokalnej w sposób ogólny nieodzwierciedlający rzeczywistego zagospodarowania nieruchomości.

b) Naruszenie art. 76 § 1 KPA, polegające na dowolnej ocenie zebranego materiału dowodowego, wyrażające się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej i wiarygodności dokumentowi stanowiącemu dowód tego co zostało w nim urzędowo potwierdzone, w postaci dokumentów Państwowego Banku Rolnego oddział w G. sporządzonych przed wybuchem II wojny światowej oraz w oparciu o dokumenty z 2005 r. sporządzone według stanu z 1999 r. , tj. po 60 latach, w sytuacji, gdy zgodnie z obowiązującym prawem, należy uwzględnić stan prawny i faktyczny z dnia 1 września 1939 r.

c) Naruszenie art. 8 oraz art. 107 § 3 KPA poprzez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji, z uwagi na zawarcie w nim zbyt ogólnych stwierdzeń, co uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji, w szczególności w uzasadnieniu Organ nie wskazał, dlaczego pewne fakty uznał za udowodnione, na podstawie jakich dowodów, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej w szczególności: przetłumaczonego z języka niemieckiego na język polski odpisu z księgi wieczystej sporządzonej w języku niemieckim, wypis w języku staro niemieckim i polskim i historycznej mapy S. sporządzonej przez Wojskowy Instytut Geograficzny w W. w 1937 r.

2. Naruszenie przepisów prawa materialnego:

a. Naruszenie art. 2 ust. 2 Dekretu poprzez nie zastosowanie go w niniejszym postępowaniu.

Wobec powyższych zarzutów Skarżący wniósł o uchylenie decyzji w zaskarżonej części oraz zasądzenie kosztów postępowania.

M. Z. i M. Z. zaskarżyły decyzję w punkcie I, uchylającym decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2014 r. w zakresie punktu I zarzucając:

1) Naruszenie prawa materialnego – art. 1, art. 2 ust. 1 lit. e) i art. 6 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. poprzez błędną wykładnię pojęcia "nieruchomości ziemskie" w zakresie związku funkcjonalnego oraz rozszerzającą błędną wykładnię celów reformy rolnej i przyjęcie, że na cele reformy rolnej przeznaczony był obiekt w postaci dworu szlacheckiego z XIX wieku w oparciu o ust. 2 art. 1 dekretu, co miało istotny wpływ na wynik sprawy;

2) Naruszenie prawa procesowego art. 6, art. 7, art. 10, art. 75, art. 77, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postepowania Administracyjnego (Dz.U. z 2013 r. poz. 267, z 2014 r. poz. 183,1195, 2015 r. poz. 211, 702,1274) poprzez obrazę podstawowych zasad postępowania administracyjnego, błędną wykładnię przepisów prawa materialnego oraz obrazę przepisów dotyczących postepowania dowodowego w sprawie i nie wyjaśnienie istotnych okoliczności dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, w wyniku czego organ naruszył również § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, skutkujący błędami w ustaleniach stanu faktycznego mającymi istotny wpływ na całokształt prowadzonego postępowania.

Mając powyższe na uwadze Skarżące wniosły o uchylenie decyzji w zaskarżonej części i zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o ich oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skargi dotyczą punktu 1 decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, którą Organ uchylił decyzję organu I instancji w zakresie punktu I i orzekł, w tym zakresie, w sposób wskazany w tym punkcie decyzji.

Zatem punkt II decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2014 r., którym stwierdzono, że lasy położone na dawnych parcelach, szczegółowo opisanych w decyzji nie podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej stał się ostateczny. Natomiast skargi dotyczą majątku S. w części parcel, na których zlokalizowany jest dwór i park. W punkcie 1b zaskarżonej decyzji organ odwoławczy, uchylając w tym zakresie decyzję organu I instancji , orzekł, że część majątku S., stanowiąca dzisiejsze działki ewidencyjne nr [...],[...]oraz część działki nr [...]podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) powołanego dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Ta część decyzji została zaskarżona przez M. Z. i M. Z. – spadkobierczynie dawnych właścicieli majątku. Skarga ta jest oczywiście nieuzasadniona.

Wszystkie działki objęte tym punktem decyzji zawsze stanowiły grunty o charakterze rolniczym, co wynika z wpisów w księdze wieczystej Tom II karta 21, sporządzonej w języku niemieckim w 1916 r., pierworysu regulacji gruntów wsi S. sporządzonym na podstawie map katastralnych oraz pomiaru aktualizacyjnego w dniu [...] sierpnia 1956 r., mapy ewidencyjne z dnia [...] września 2011 r., a także zapisów w obecnej księdze wieczystej, nr [...]. Wskazuje to, że od czasów sprzed 1 września 1939 r. do czasów współczesnych grunty te miały zawsze charakter rolniczy, co dowodzi, że taki charakter grunty te miały także i w dacie 13 września 1944 r., tj. w dniu wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. Na działce obecnie oznaczonej nr [...] znajdował się budynek mieszkalny otoczony łąką, ogrodem użytkowym i sadem, co organ ustalił w oparciu o rysunek stanowiący załącznik do dokumentacji pod nazwą "Ewidencja zespołu pałacowo – ogrodowego w S." G. 1988 r. Rysunek ten wskazuje również na usytuowanie na działce obecnie oznaczonej nr [...] budynku inwentarskiego. Potwierdzają to również zeznania świadka B. H., która zeznała, że w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu znajdowały się budynki gospodarskie. Ogród usytuowany na działce nr [...] miał powierzchnię ponad 2 ha. Prawidłowo więc organ uznał, że część majątku S. obejmująca obecnie działki nr [...]i [...]stanowiąca od zawsze grunty o charakterze rolniczym, na których były zlokalizowane sad i ogród owocowo – warzywny oraz budynki inwentarskie mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji ogrodniczej lub sadowniczej, a więc mogły być przeznaczone na cele reformy rolnej . Oznacza to, że podpadały one po działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Ten punkt zaskarżonej decyzji obejmuje również część działki nr [...], na której posadowiony jest dwór . Należy w tym miejscu wskazać, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeznaczenie na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskiej. Przy czym dekret nie definiował pojęcia "nieruchomości ziemskie". W orzecznictwie przyjęto wcześniej rozumienie tego pojęcia wynikające z uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn.. akt W 3/89 oraz z uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 1996 r. sygn. akt W 15/95. Zgodnie z tym na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności rolniczej. Taki też kierunek rozumienia pojęcia "nieruchomości ziemskie" wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 (ONSA i WSA 2006/5/123), który został następnie zaaprobowany w orzecznictwie sądowym. Podkreślono, że skoro obowiązujące w dacie wejścia w życie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej , systemy prawne i sam omawiany dekret nie definiowały określenia "nieruchomości ziemskie", to pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustalał dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej (zob. wyrok NSA z dnia 22 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OSK 532/07 oraz z dnia 3 czerwca 2009 r., sygn.. akt I OSK 824/08). Rozpoznając więc niniejszą sprawę należało uwzględnić dorobek orzeczniczy wypracowany w tej materii. Nie ulega wątpliwości, że budynek dworu wraz z nieruchomością, na której był zlokalizowany, nie służył bezpośrednio do prowadzenia produkcji rolnej. Zatem należy rozważyć czy podpadał on pod działanie powołanego przepisu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, czy też nie powinien był zostać przeznaczony na cele reformy rolne. Dla dokonania takiej oceny orzecznictwo wprowadziło pojęcie "związku funkcjonalnego" pomiędzy nieruchomością zabudowaną dworem a częścią gospodarczą majątku rozumianego jako tego typu zależność, iż jej rozerwanie skutkowałoby niemożliwością lub znaczną uciążliwością w prowadzeniu działalności rolniczej (zob. wyroki NSA z dnia 18 marca 2014 r., sygn. akt I OSK 2230/12; z dnia 17 lipca 2015 r., sygn.. akt I OSK 1813/14, z dnia 2 września 2015 r. sygn. akt. I OSK 3077/13.

Zostało przez organ ustalone, że właściciele majątku S. – rodzeństwo D. Z. i S. Z. nie zamieszkiwali na stałe w tym majątku, gdyż mieszkali w G., gdzie mieszkał także ich ojciec L. Z., reprezentujący właścicieli w sprawach urzędowych związanych z tym majątkiem. Okoliczności tej Skarżące nie podważyły, a wynika ona z dokumentów powołanych przez organ. Rodzina Z. bywała we dworze w okresie wakacyjnym. Organ wskazał także, że przed wybuchem II wojny światowej majątek był poważnie zadłużony z powodu zaciągniętych kredytów. Poziom zadłużenia był tak wysoki, że Państwowy Bank Rolny, po wcześniejszym zajęciu w majątku wszelkich ruchomości, wszczął procedurę wystawienia nieruchomości S. na licytację na podstawie hipotek na rzecz tego banku. Wynika to z pozyskanej w postepowaniu odwoławczym dokumentacji archiwalnej dotyczącej korespondencji wewnątrzbankowej, jak i korespondencji L. Z. i Bankiem, a znajdującej się w aktach postępowania odwoławczego. Z pisma L. Z. z dnia [...] listopada 1938 r. skierowanego do Firmy M. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w G. wynika, że pod produkcję ogórków i warzyw zostało przeznaczone w majątku S. 120 morgów ziemi (pkt 1), zaś dla fachowca od uprawy ogórków i kierownika plantacji zostało oddane przez właścicieli, bezpłatnie trzy pokoje na I piętrze w domu dworskim w S. do dyspozycji (pkt 3).

Wynika z tego, że właściciele majątku na co dzień mieszkali w oddaleniu od S. i tylko okresowo tam przebywali. Zaś produkcja rolna była prowadzona nieprzerwanie. We dworze mieszkał fachowiec od uprawy ogórków, która była prowadzona w majątku, oraz kierownik plantacji ogórków i warzyw, którzy z budynku dworu kierowali tą plantacją. Wywieść z tego można, że czynności nadzorcze na co dzień sprawowali kierownik plantacji i fachowiec od upraw warzywniczych, którzy mieszkali we dworze i to głównie im służyły pomieszczenia w tym budynku. Zatem dwór oprócz funkcji rezydencjalnych miał również wyraźne powiązanie z częścią gospodarczą majątku, który – pod nieobecność właścicieli wymagał nadzoru. Trafnie więc organ odwoławczy ocenił istnienie związku funkcjonalnego między częścią gospodarczą a nieruchomością dworską rozumianego jako wzajemną zależność niezbędną dla prawidłowego funkcjonowania majątku ziemskiego. Niemożliwe byłoby bowiem prowadzenie działalności rolniczej w zakresie uprawy warzyw bez dobrej organizacji pracy przez kierownika i fachowca. Natomiast funkcjonowanie zaplecza administracyjnego, które było skoncentrowane we dworze również nie miałoby racji bytu bez tej części majątku, która służyła wytwarzaniu produktów rolnych.

Uzasadnia to uznanie, że część działki w [...] zabudowana dworem podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i rozstrzygnięcie przez organ w pkt 1b) zaskarżonej decyzji jest zgodne z prawem co czyni zarzuty skargi M. Z. i M. Z. nieuzasadnionymi i skutkuje oddaleniem tej skargi.

Mimo zgodnego z prawem rozstrzygnięcia przez organ w zaskarżonej decyzji w pkt 1b) decyzja w tej części została przez Sąd uchylona tylko z powodu rozstrzygnięcia w obu punktach decyzji, co do działki nr [...], w każdym z tych punktów odmiennie odnośnie wskazanych w nich części tej działki. Natomiast w ocenie Sądu, wadliwe jest rozstrzygnięcie przez organ odwoławczy w punkcie 1a) decyzji i uznanie, że część działki nr [...] o pow. 4,178 ha oznaczona w wypisie z rejestru gruntów jako las i wody stojące nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Uznając skargę Województwa [...] za uzasadnioną Sąd uchylił decyzję i w tej części, gdyż cała działka nr [...] o pow. 5,7087 ha podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Zatem prawidłowo organ odwoławczy, uchylając decyzję Wojewody [...], winien był orzec, że całość działki nr [...] oraz działki [...] i [...] podpadały pod działanie powołanego przepisu dekretu. Z tych względów i dla czytelnej redakcji rozstrzygnięcia Sąd uchylił całość punktu 1 zaskarżonej decyzji – w tym w punkcie 1a) z uwagi na zasadność skargi Województwa [...] i w punkcie 1b) – mimo prawidłowego rozstrzygnięcia przez organ w tej części i niezasadnej skargi M. Z. i M. Z.

Jeżeli zaś chodzi o część działki nr [...] objętej punktem 1a) decyzji to usytuowany jest na niej dworski park. Ówcześnie takie były założenia architektoniczne, że dwór czy pałac stanowiły z parkiem integralną całość. Park mógł być usytuowany wokół dworu bądź też rozciągać się za dworem tak, jak w rozpoznawanej sprawie. Jeżeli park był położony za dworem to nie stanowił odrębnej, wyrwanej z całości nieruchomości, lecz stanowił integralną część pewnego założenia architektonicznego i był organizowany dla potrzeb dworu. Taki charakter parku został stwierdzony w "Studium ochrony krajobrazu województwa [...]" – opracowanie dr hab. M. K., dr inż. B. L., mgr B. K. z 2005 r., na które powołuje się organ. W aneksie 2 tego opracowania, w pkt A – Zespoły dwrosko – parkowe, w tabeli ujęto również zespół dworsko – parkowy w S., i jako rodzaj parku wskazano "pałacowy", powierzchnię – 4,2 ha, czas powstania – XIX wiek. Ponieważ park stanowił integralną część zespołu dworsko – parkowego, to dzielił los dworu. Jeżeli zatem organ uznał, że nieruchomość dworska zabudowana m. in. budynkiem dworu, zlokalizowana na części działki nr [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu to także pozostała część tej działki, na której znajduje się dworski park, także podpadała pod działanie tego przepisu.

Wprawdzie M. Z. i M. Z. w swojej skardze kwestionują rozstrzygnięcie organu w zaskarżonej decyzji dotyczące dworu, to w treści uzasadnienia tej skargi również utrzymują, że w majątku w S. – przed 1 września 1939 r. znajdował się zespół dworsko – parkowy.

Należy więc uznać, że rozstrzygnięcie organu zawarte w punkcie 1a) zaskarżonej decyzji zapadło z naruszeniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 wrzesnia 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej co uzasadnia uchylenie decyzji z tego powodu w punkcie 1a).

Rozpoznając sprawę ponownie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uwzględni wskazania zawarte w niniejszym uzasadnieniu.

Z powyższych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 151 i art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.