Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1466/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-05-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Gospodarki
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 42
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
article: art. 9 ust. 2
journal: Dz.U. 1997 nr 121 poz 770
law: Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym.
article: art. 61a
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk sędzia NSA Jolanta Rudnicka sędzia NSA Tamara Dziełakowska (spr.) Protokolant asystent sędziego Inesa Wyrębkowska po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej [...] Sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 1700/15 w sprawie ze skargi [...] Sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w S. na postanowienie Ministra Gospodarki z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od [...] Sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w K. na rzecz Ministra Przedsiębiorczości i Technologii kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 20 stycznia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (sygn. akt I SA/Wa 1700/15) oddalił skargę [...] Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w likwidacji z siedzibą w S. na postanowienie Ministra Gospodarki z dnia [...] lipca 2015 r., utrzymujące w mocy postanowienie własne z dnia [...] maja 2013 r. w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia.

Powyższe orzeczenie zostało podjęte w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Wnioskiem z dnia 4 grudnia 2009 r. kurator [...] Spółki z o. o. w S. J. P. wystąpił w imieniu Spółki o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego Ministra Przemysłu Lekkiego nr 18 z dnia 15 października 1949 r. w części dotyczącej [...] Spółki z o. o. w S.

Decyzją z dnia [...] maja 2010 r. Minister Gospodarki odmówił wszczęcia postępowania w sprawie, stwierdzając, że wniosek nie został złożony przez Spółkę, bowiem kurator udzielając pełnomocnictwa do jej reprezentowania przekroczył granice umocowania wyznaczone postanowieniem Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 19 kwietnia 2007 r. Decyzjami z dnia [...] października 2010 r. Minister Gospodarki utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] maja 2010 r. oraz umorzył postępowanie z wniosku Spółki o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wyrokami z dnia 26 stycznia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (sygn. akt IV SA/Wa 2252/10 i IV SA/Wa 2216/10) uchylił wszystkie powyższe decyzje, stwierdzając, że złożenie dwóch wniosków o ponowne rozpatrzenie sprawy przez ten sam podmiot powinno skutkować ich łącznym rozpatrzeniem, zaś wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej złożyła Spółka, a nie kurator, a tym bardziej ustanowiony przezeń adwokat. Uznał natomiast, że w ponownie prowadzonym postępowaniu wyjaśnienia wymaga zakres umocowania kuratora określony w postanowieniu Sądu Rejonowego w Rzeszowie w kontekście regulacji zawartej w art. 42 § 2 Kodeksu cywilnego.

Postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2013 r. Sąd Rejonowy w Rzeszowie XII Wydział Gospodarczy KRS (sygn. akt [...]) odwołał z pełnionej funkcji kuratora [...] Spółki z o.o. w S. J. P., wskazując, że Zgromadzenie Wspólników w dniu 2 czerwca 2011 r. udzieliło kuratorowi absolutorium z wykonywanych obowiązków, rozwiązało Spółkę i powołało jej likwidatora w osobie dotychczasowego kuratora. W tych okolicznościach Sąd Rejonowy w Rzeszowie uznał, że nie zachodziła konieczność wykładni treści jego wcześniejszego postanowienia o ustanowieniu kuratora, o co wystąpił organ w związku z zaleceniem WSA w Warszawie.

Postanowieniem z dnia [...] maja 2013 r. Minister Gospodarki na podstawie art. 61a § 1 w związku z art. 124 § 1 K.p.a. ponownie odmówił wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia 15 października 1949 r., uznając, że kurator spółki nie jest uprawniony do złożenia wniosku, albowiem jego umocowanie nie może wykraczać poza zakres przewidziany w art. 42 K.c.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożyła Spółka reprezentowana przez jej likwidatora.

W piśmie z dnia 14 sierpnia 2013 r. skarżąca, w odpowiedzi na pytanie Ministra poinformowała, że w dalszym ciągu nie została przerejestrowana do Krajowego Rejestru Sądowego i aktualnie gromadzi dokumenty niezbędne do przerejestrowania jej z dawnego rejestru sądowego RHB, a funkcję likwidatora nadal pełni J. P.

Postanowieniem z dnia [...] listopada 2013 r. Minister Gospodarki umorzył postępowanie wszczęte z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Rozstrzygnięcie to jednak uchylił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 16 września 2014 r. (sygn. akt I SA/Wa 137/14), wskazując, że Spółka ma prawo żądać przeprowadzenia ponownej oceny, czy złożony w jej imieniu wniosek mógł doprowadzić do skutecznego wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego.

Postanowieniem z dnia [...] lipca 2015 r. Minister Gospodarki, powołując art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 124, art. 127 § 3 i art. 144 K.p.a. oraz art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – zwanej dalej P.p.s.a.), utrzymał w mocy postanowienie z dnia [...] maja 2013 r. W uzasadnieniu wyjaśnił, że rozpatrując ponownie sprawę zobligowany był do zastosowania obowiązujących w dacie rozstrzygania przepisów regulujących kwestię zdolności prawnej spółki wpisanej do rejestru sądowego na podstawie przepisów obowiązujących do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1203 ze zm.) i niezarejestrowanej w Krajowym Rejestrze Sądowym. Zdaniem Ministra, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wpisane do dawnych rejestrów sądowych zachowują osobowość prawną do czasu rejestracji w Krajowym Rejestrze Sądowym, nie dłużej jednak niż do upływu oznaczonego w przepisie terminu (31 grudnia 2015 r.) jednak ich zdolność prawna, a tym samym i zdolność do czynności prawnych jest ograniczona do enumeratywnie wymienionych w art. 9 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. Nr 121, poz. 770 ze zm.) czynności tj. "wyłącznie w zakresie niezbędnym do tej rejestracji oraz do dochodzenia lub zaspokojenia roszczeń wobec podmiotów wpisanych do dotychczasowego rejestru". Ograniczenie zatem skutków prawnych wpisu tylko do enumeratywnie wymienionych zakresów sytuacji prawnej spółki spowodowało czasowe i przedmiotowe ograniczenie zdolności prawnej spółki nieprzerejestrowanej, a w konsekwencji również jej zdolności sądowej oraz procesowej. Zdolność sądowa takiej spółki zezwala jedynie na wystąpienie o rejestrację oraz na uczestniczenie w prowadzonych przeciwko spółce postępowaniach sądowych lub egzekucyjnych. Spółka nie posiada natomiast zdolności sądowej do dochodzenia roszczeń oraz inicjowania jakichkolwiek postępowań sądowych. Ograniczona osobowość prawna nie pozwala na dokonywanie czynności prawnych i uczestniczenie w obrocie prawnym. W świetle powyższego zdaniem Ministra Spółka nie posiada zdolności do inicjowania postępowań administracyjnych, a to oznacza pierwotną bezprzedmiotowość postępowania w sprawie z wniosku ww. spółki o stwierdzenie nieważności i konieczność zastosowania art. 61a § 1 K.p.a. W konsekwencji nie było zasadne również rozważanie kwestii zakresu uprawnień likwidatora Spółki, gdyż nie może on skutecznie potwierdzić czynności dokonanych przez kuratora, który nie posiadał umocowania do ich dokonania. Przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego nie przewidują bowiem instytucji "sanowania" czynności podjętych przez podmiot nieuprawniony, nie będący stroną i nie posiadający należytego umocowania do działania w jej imieniu. Wadliwość taka ma charakter nieusuwalny.

W skardze na powyższe postanowienie skarżąca zarzuciła naruszenie art. 42 K.c., art. 282 § 1 K.s.h., art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym, a także naruszenie art. 6, art. 7, art. 8, art. 28 i art. 61a K.p.a. oraz art. 153 P.p.s.a.

W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarki podtrzymywał swoje stanowisko.

W uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że zaskarżone postanowienie jest zgodne z prawem, a organ wykonał zalecenia i uwzględnił jego ocenę prawną wyrażoną we wcześniejszych orzeczeniach.

W odniesieniu do zarzutu dotyczącego uprawnień kuratora ustanowionego na podstawie art. 42 K.c. do podejmowania czynności w imieniu spółki wykraczających poza dyspozycję tego artykułu, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że stanowisko to wynika ze wskazań zawartych z wyrokach z dnia 16 września 2014 r. oraz 26 stycznia 2011 r. Analizując wydane w sprawie postanowienia Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 19 kwietnia 2007 r. i 17 kwietnia 2013 r. oraz stwierdzony przez ten Sąd brak potrzeby dokonywania z urzędu wykładni co do tego pierwszego, a także wskazania zawarte w wyroku z dnia 26 stycznia 2011 r. prawidłowo zdaniem Sądu pierwszej instancji Minister uznał, że umocowanie kuratora nie może wykraczać poza zakres art. 42 K.c. Przesłanki wynikające z ww. przepisu wskazują, że kurator nie jest uprawniony do złożenia wniosku o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia nacjonalizacyjnego w imieniu Spółki. Interpretacji tej nie zmienia również art. 604 K.p.c., gdyż rodzaj i zakres kurateli określonej w zaświadczeniu jest tożsamy z rodzajem i zakresem kurateli zawartym w postanowieniu o ustanowieniu kuratora. Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 stycznia 2011 r. wskazał, że postanowienie Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 19 kwietnia 2007 r. narusza art. 42 § 2 K.c., w związku z czym istnieją wątpliwości co do zgodności tego orzeczenia z przepisami prawa. Ponadto nie dokonano zmiany kierunku w orzecznictwie sądowoadministracyjnym w przedmiotowej kwestii. Kurator Spółki nie był legitymowany do złożenia w jej imieniu wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego, gdyż uczynił to z przekroczeniem kompetencji wynikających z art. 42 k.c. Kurator ustanowiony na tej podstawie ma ustawowo ściśle sprecyzowane zadania wyliczone w § 2. Nie zostaje ustanowiony w celu bieżącego prowadzenia spraw spółki, a tym samym stałego bądź czasowego zastąpienia ustawowych bądź statutowych organów osoby prawnej, a jedynie do niezwłocznego doprowadzenia bądź to do likwidacji osoby prawnej, bądź też do umożliwienia jej, poprzez powołanie właściwych organów, podjęcia samodzielnego, prawidłowego działania w tym zarządzania i reprezentacji. Kurator taki ma podjąć wszystkie dopuszczalne działania, aby osoba prawna mogła działać przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i statucie, jak wymaga tego przepis art. 38 K.c. Natomiast sam nie może organu zastępować.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 282 § 1 K.s.h., Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w sprawie rozpoczął się proces związany z rozwiązaniem Spółki oraz zmienił się podmiot reprezentujący Spółkę z kuratora na likwidatora. W tej kwestii organ także zastosował się do wskazań wyroku z dnia 16 września 2014 r. i słusznie uznał, że skoro wniosek o stwierdzenie nieważności nie został złożony skutecznie przez kuratora przed rozpoczęciem likwidacji Spółki, to nie ma on uprawnienia do wszczęcia postępowania nadzorczego, które to nie należy do materii czynności likwidacyjnych.

Odnosząc się do zarzutu błędnej wykładni art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. z 1997 r., Nr 121, poz. 770 ze zm.) słusznie zdaniem Sądu pierwszej instancji organ zastosował aktualne obowiązujące przepisy w zakresie ustalenia zdolności prawnej spółki, wpisanej do rejestru sądowego na podstawie przepisów obowiązujących do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1203 ze zm.) i niezarejestrowanej w Krajowym Rejestrze Sądowym. Wskazując na art. 9 ust. 2 – 4 ww. ustawy oraz uwzględniając poglądy orzecznictwa, Sąd pierwszej instancji podkreślił, że zachowanie osobowości prawnej przez "spółkę nieprzerejestrowaną" jest, co do zasady, równoznaczne z posiadaniem przez nią zdolności sądowej i procesowej, nierozerwalnie związanych w wypadku osób prawnych z podmiotowością prawną (art. 37 § 1 K.c., art. 64 i art. 65 § 1 K.p.c.). Ustawodawca jednakże poprzez ograniczenie skutków prawnych wpisu tylko do enumeratywnie wymienionych zakresów sytuacji prawnej spółki wprowadził czasowo i przedmiotowo ograniczoną zdolność prawną spółki nieprzerejestrowanej, a w konsekwencji również ograniczoną zdolność sądową oraz procesową. Zdolność sądowa takiej spółki zezwala jedynie na wystąpienie o rejestrację oraz na uczestniczenie w prowadzonych przeciwko spółce postępowaniach sądowych lub egzekucyjnych. Spółka nie posiada zaś zdolności sądowej do dochodzenia roszczeń oraz inicjowania jakichkolwiek postępowań sądowych. Ograniczona osobowość prawna nie pozwala na dokonywanie czynności prawnych i uczestniczenie w obrocie prawnym. Skutek prawny wpisu do rejestru sądowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nieprzerejestrowanej do Krajowego Rejestru Sądowego w zakresie jej zdolności sądowej jest ograniczony do rejestracji spółki oraz dochodzenia lub zaspokojenia roszczeń wobec tej spółki. Oznacza to pierwotną bezprzedmiotowość postępowania w sprawie przedmiotowego wniosku, a w związku z tym Minister słusznie stwierdził, że zaistniała sytuacja z art. 61a § 1 K.p.a.

Uzasadniając niezasadność zarzutu naruszenia art. 28 K.p.a., Sąd pierwszej instancji wskazał, że w wyroku z dnia 16 września 2014 r. nie przesądzono o przymiocie strony Spółki w przyszłym postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej, zaś organ w skarżonym postanowieniu nie kwestionował jej interesu prawnego w postępowaniu o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Sąd pierwszej instancji nie podzielił także zarzutu naruszenia art. 61a § 1 K.p.a. Jak podkreślił, na gruncie K.p.a. brak jest możliwości konwalidowania czynności, która w momencie jej dokonywania pozbawiona była prawnej skuteczności. Tym samym, Spółka reprezentowana przez likwidatora nie mogła skutecznie potwierdzić żądania stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnej, skoro przed otwarciem likwidacji wniosek ten nie został skutecznie w jej imieniu złożony przez kuratora.

Organ nie naruszył wreszcie art. 6, art. 7 oraz art. 8 K.p.a., prawidłowo ustalając stan faktyczny i prawny i uwzględniając zasadę z art. 16 § 1 K.p.a.

Zdaniem Sądu art. 9 ust. 2 - 4 ww. ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o KRS, należy interpretować ściśle, tj. uznając ograniczenie skutków prawnych wpisu tylko do enumeratywnie wymienionych zakresów sytuacji prawnej spółki, co oznacza czasowe i przedmiotowe ograniczenie zdolności prawnej spółki nieprzerejestrowanej, a w konsekwencji również ograniczoną zdolność sądową oraz procesową.

Podkreślając końcowo jedynie formalny charakter kontrolowanych w sprawie postanowień, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 P.p.s.a. oddalił skargę.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyły [...] Spółka z o.o. w likwidacji z siedzibą w S., zaskarżając go w całości i zarzucając mu naruszenie:

I. prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, a to:

1. art. 42 K.c. poprzez jego błędną wykładnię i bezzasadne przyjęcie, że kurator Spółki nie był legitymowany do złożenia w imieniu Spółki wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego nr 18 z dnia 15 października 1949 r. w części dotyczącej [...] sp. z o. o., gdyż uczynił to z przekroczeniem kompetencji wynikających z art. 42 K.c., podczas gdy postanowienie Sądu Rejonowego Sądu Gospodarczego w Rzeszowie XII Wydział KRS z dnia 19 kwietnia 2007 r. sygn. akt [...] zawiera szerokie upoważnienie do prowadzenia w imieniu Spółki postępowań reprywatyzacyjnych, a tym samym uprawniało kuratora do dokonywania wszelkich związanych z reprywatyzacją czynności faktycznych i prawnych, a wobec tego należyte umocowanie kuratora należało interpretować w oparciu o art. 42 K.c. w zw. z art. 604 K.p.c. oraz w związku z treścią orzeczenia Sądu Rejonowego w Rzeszowie i zakresem przyznanych prawomocnie kuratorowi tym orzeczeniem uprawnień;

2. art. 282 § 1 K.s.h. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skoro wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego nie został złożony skutecznie przez kuratora przed rozpoczęciem likwidacji Spółki, likwidator nie ma uprawnienia do wszczęcia postępowania nadzorczego, podczas gdy prowadzenie postępowania reprywatyzacyjnego stanowi czynność związaną z likwidacją Spółki;

3. art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. Nr 121, poz. 770 ze zm.) poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że Spółka posiada jedynie ograniczoną zdolność sądową i procesową, a zatem nie jest legitymowana do złożenia wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia o przejęciu [...] sp. z o.o.;

4. art. 153 P.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i sformułowanie oceny prawnej sprzecznej z wyrażonym w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 września 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 137/14 poglądem o legitymacji Spółki do występowania w postępowaniu w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu [...] sp. z o. o.;

II. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. poprzez zaniechanie uchylenia postanowienia organu administracyjnego pomimo naruszenia przez organ administracyjny prawa materialnego, a to przepisów:

a. art. 42 K.c. poprzez jego błędną wykładnię i bezzasadne przyjęcie, że postanowienie Sądu Rejonowego Sądu Gospodarczego w Rzeszowie XII Wydział KRS z dnia 19 kwietnia 2007 roku, sygn. akt [...] nie upoważniało kuratora sądowego do złożenia w imieniu Spółki wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia o przejęciu [...] sp. z o. o., a w konsekwencji, że kurator sądowy J. P. przekroczył granice swego umocowania, podczas gdy postanowienie to zawiera szerokie upoważnienie do prowadzenia w imieniu Spółki postępowań reprywatyzacyjnych, a tym samym uprawnia kuratora (jako przedstawiciela ustawowego Spółki) do dokonywania wszelkich związanych z reprywatyzacją czynności faktycznych i prawnych, a wobec tego należyte umocowanie kuratora należało interpretować w oparciu o art 42 K.c. w zw. z art. 604 K.p.c. oraz w związku z treścią postanowienia Sądu Rejonowego w Rzeszowie i zakresu przyznanych prawomocnie kuratorowi tym orzeczeniem (zaświadczeniem) uprawnień;

b. art. 282 § 1 K.s.h. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że złożenie wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia o przejęciu [...] sp. z o.o. nie ma charakteru czynności likwidacyjnych, podczas gdy prowadzenie postępowania reprywatyzacyjnego stanowi czynność związaną z likwidacją Spółki;

c. art. 153 P.p.s.a. poprzez niezrealizowanie wytycznych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 września 2014 r. sygn. I SA/Wa 137/14 i sformułowanie oceny prawnej sprzecznej z tym wyrokiem;

d. art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. i art. 151 P.p.s.a. poprzez bezzasadne oddalenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skargi, podczas gdy prawidłowa analiza sprawy powinna doprowadzić do jej uwzględnienia i uchylenia zaskarżonego postanowienia Ministra Gospodarki;

e. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez zaniechanie uchylenia postanowienia organu administracyjnego pomimo naruszenia przez organ administracyjny przepisów postępowania, a to przepisów:

i. art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że Spółka nie posiada zdolności do inicjowania postępowań administracyjnych, a w konsekwencji przyjęcie pierwotnej bezprzedmiotowości postępowania z wniosku Spółki o stwierdzenie nieważności orzeczenia o przejęciu [...] sp. z o. o., podczas gdy Spółka posiadała zdolność sądową do wszczęcia postępowania i zdolności tej nie utraciła;

ii. art. 28 K.p.a. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie braku legitymacji Spółki do złożenia wniosku i występowania w postępowaniu w przedmiocie stwierdzenia nieważności o przejęciu [...] sp. z o.o., podczas gdy Spółka posiada przymiot strony w niniejszym postępowaniu;

iii. art. 61a K.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji utrzymanie w mocy postanowienia Ministra Gospodarki z dnia [...] maja 2013 r. odmawiającego wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu [...] sp. z o. o.;

iv. art. 6 K.p.a., art. 7 K.p.a. oraz art. 8 K.p.a. poprzez wydanie postanowienia utrzymującego w mocy postanowienie odmawiające wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu [...] sp. z o. o. z pominięciem podstawowych zasad postępowania administracyjnego, z powołaniem się na argumentację nie znajdującą oparcia w przepisach prawa;

v. art. 153 P.p.s.a. poprzez niezrealizowanie wytycznych wyrażonych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 września 2014 roku, sygn. I SA/Wa 137/14 poglądem o legitymacji Spółki do występowania w postępowaniu w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu [...] sp. z o.o.

Wskazując na powyższe zarzuty, strona skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie skargi, a w każdym przypadku o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

Odpowiedź na skargę kasacyjną złożył Minister Rozwoju, wnosząc o jej oddalenie i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest niezasadna.

Rozpoznając sprawę w granicach określonych przepisem art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 określanej jako "P.p.s.a.") i nie dostrzegając przy tym wystąpienia przesłanek nieważności, o których mowa w § 2 tego przepisu, za niezasadne należało uznać zarzuty naruszenia art. 153 P.p.s.a. (oznaczone powyżej jako: I.4, II.1.c i II.1.e.v.). Rację ma Sąd pierwszej instancji, że istotą wyroku z dnia 16 września 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 137/14 było stwierdzenie błędnego zastosowania przez organ art. 138 § 1 pkt 3 K.p.a. i umorzenie postępowania z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy a nie rozstrzygnięcie, czy strona skarżąca posiada legitymację do stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego we wskazanej części. Jak podkreślano w uzasadnieniu tego wyroku: "Spółka ma zatem prawo żądać przeprowadzenia przez Ministra ponownej oceny, czy złożony w jej imieniu wniosek z 2009 r. skutecznie wszczął postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego, czy też nie (...). Ocena spełnienia w niniejszej sprawie przesłanek formalnych, upoważniających do wszczęcia na wniosek Spółki z 2009 r. postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego w kontekście czynności podjętych przez kuratora Spółki, a następnie likwidatora Spółki stanowi zagadnienie merytoryczne, które winno być szczegółowo rozpatrzone i rozstrzygnięte w ramach ponownego rozpatrywania przez organ co do meritum sprawy zakończonej decyzją Ministra z dnia [...] maja 2013 r.". Tym samym nie ma racji strona skarżąca, że w wyroku tym przesądzono o posiadaniu przez Spółkę legitymacji do występowania w postępowaniu w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu [...] na własność Państwa, co wykluczało z kolei możliwość uchybienia przez Sąd pierwszej instancji normie art. 153 P.p.s.a.

Podobnie nie mógł znaleźć uznania zarzut naruszenia art. 28 K.p.a. (zarzut I.1.e.ii). Podstawę odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia stanowiła ocena o braku zdolności do inicjowania postępowań administracyjnych "nieprzerejestrowanej" w dniu złożenia wniosku Spółki, a więc jak wskazywał Minister Gospodarki stanowiącej "inne uzasadnione przyczyny" wymienione w art. 61a § 1 K.p.a., a nie przesłankę "wniesienia żądania przez osobę niebędącą stroną postępowania". Skoro zatem ani organ, ani kontrolujący go Sąd pierwszej instancji nie przesądziły na obecnym etapie kwestii przymiotu strony w (przyszłym ewentualnie) postępowaniu o stwierdzenie nieważności "decyzji nacjonalizacyjnej", jak wskazywał wprost Sąd pierwszej instancji, to nie można było pod jego adresem skutecznie formułować zarzutu naruszenia art. 28 K.p.a.

Analizując zarzut naruszenia art. 42 K.c. (zarzuty I.1. i II.1.a) również podzielić należało zaprezentowane w kontrolowanym wyroku stanowisko, że umocowanie kuratora przez Sąd Rejonowy w Rzeszowie postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2007 r. do "prowadzenia postępowań reprywatyzacyjnych" wykraczało poza zakres ściśle określonych zadań kuratora przewidzianych w art. 42 k.c. Ocena ta stanowi przy tym realizację wytycznych zawartych we wcześniejszych orzeczeniach, w szczególności wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 stycznia 2010 r. sygn. akt IV SA/Wa 2216/10, gdzie wyraźnie wskazano, że "jeżeli tak określony zakres uprawnień J. P. znajduje uzasadnienie w normie art. 42 § 2 kc, będzie on uprawniony do udzielenia pełnomocnictwa adwokatowi do reprezentowania spółki w niniejszym postępowaniu. W innym wypadku wniosek o stwierdzenie nieważności złożony przez spółkę będzie dotknięty brakami formalnymi". Powyższe stanowisko jest również konsekwencją dalszych działań Sądu Rejonowego w Rzeszowie, który wobec wypełnienia przez kuratora powierzonego mu na podstawie przepisu art. 42 K.c. zadania wydał postanowienie o odwołaniu go z tejże funkcji postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2013 r.

Niezależnie od powyższego podkreślić należy, że analizowane wyżej zarzuty odnoszące się czy to do przepisu art. 153 P.p.s.a., czy też do art. 42 K.c. ostatecznie i tak nie mogłyby skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku. O wyniku sprawy przesądziły bowiem aktualne w chwili załatwiania sprawy przepisy zawarte w powołanej przez organ i Sąd pierwszej instancji ustawie – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym i przyjęta w art. 9 ust. 2 i ust. 3 tej ustawy koncepcja ograniczonej zdolności prawnej Spółki "nieprzerejestrowanej". Kluczowym zarzutem w sprawie był zatem w istocie jeden zarzut, a mianowicie zarzut naruszenia art. 9 ust. 2 powołanej ustawy. Pozostałe rozstrząsane bowiem przez organ i Sąd pierwszej instancji zagadnienia prawne, w szczególności to odnoszące się do zakresu umocowania kuratora – z uwagi na zmianę treści art. 9 ust. 2 i ust. 3 Przepisów wprowadzających – utraciły znaczenie i stanowiły wyłącznie realizację wytycznych zawartych we wcześniejszych orzeczeniach. Przy czym należy podkreślić, że kwestię uprawnienia kuratora do reprezentowania Spółki w zakresie złożenia wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej należało rozpatrywać i badać na moment złożenia tego wniosku w 2009 r. (obecnie brzmienie art. 42 K.c. jest już bowiem inne), natomiast kwestię jej ograniczonej zdolności prawnej w aspekcie czasowym (do 31 grudnia 2015 r.) i przedmiotowym (wyłącznie w zakresie niezbędnym do jej rejestracji oraz do dochodzenia lub zaspokojenia roszczeń wobec nieprzerejestrowanej spółki) na chwilę załatwiania tego wniosku przez organ, a zatem wskazywany w skardze kasacyjnej fakt przerejestrowania spółki do Krajowego Rejestru Sądowego już po wydaniu zaskarżonego postanowienia z punktu widzenia oceny jego legalności nie mógł mieć żadnego znaczenia. Decydujący bowiem dla wyniku sprawy przed sądem administracyjnym jest stan faktyczny i prawny z chwili załatwiania sprawy przez organ, co wynika z istoty i charakteru sądowej kontroli działalności organów administracji publicznej. Przechodząc zatem do oceny zarzutu naruszenia art. 9 ust. 2 Przepisów wprowadzających ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym należało uznać, że również i ten zarzut okazał się być chybiony. Sąd pierwszej instancji prawidłowo wywiódł, że regulacja przyjęta w art. 9 ust. 2 i ust. 3 tej ustawy - oczywiście w brzmieniu na moment wydawania postanowienia - wskazuje na ograniczoną zdolność sądową i procesową spółki "nieprzerejestrowanej", przy czym pogląd ten znajduje potwierdzenie zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 28 lutego 2014 r. sygn. akt IV CSK 365/13, OSNC 2015, z. 1, poz. 12), jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienia z dnia 24 listopada 2016 r. sygn. akt I FZ 362/13 i I FZ 363/13). Powołany w skardze kasacyjnej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2006 r. o sygnaturze I CSK 21/06 (Lex nr 359465) ani nie podważa tego stanowiska, ani nawet nie dowodzi jakiejkolwiek rozbieżności w tym zakresie, gdyż został wydany na tle innego brzmienia art. 9 ust. 2 i ust. 3 Przepisów wprowadzających ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym. Przypomnieć zatem należy, że przepisy te w odniesieniu do "nieprzerejestrowanych" spółek przed 17 lipca 2010 r. przewidywały, że "do czasu rejestracji, zgodnie z przepisami ustawy, o której mowa w art. 1, zachowują moc dotychczasowe wpisy w rejestrach sądowych, a do czasu tej rejestracji w zakresie odpisów, wyciągów i zaświadczeń oraz skutków prawnych wpisów stosuje się przepisy obowiązujące do dnia wejścia w życie ustawy". Tymczasem w dacie załatwiania sprawy przez organ regulacja przewidziana w tych przepisach była odmienna i wskazywała, że "do czasu rejestracji, zgodnie z przepisami ustawy, o której mowa w art. 1, nie dłużej jednak niż do dnia 31 grudnia 2015 r., zachowują moc dotychczasowe wpisy w rejestrach sądowych" z tym że "do czasu rejestracji, o której mowa w ust. 2, nie dłużej jednak niż do dnia 31 grudnia 2015 r., do odpisów, wyciągów, zaświadczeń oraz skutków prawnych wpisów stosuje się przepisy obowiązujące do dnia wejścia w życie ustawy, wyłącznie w zakresie niezbędnym do tej rejestracji oraz do dochodzenia lub zaspokojenia roszczeń wobec podmiotów wpisanych do dotychczasowego rejestru". Skoro skarżąca jest spółką z ograniczoną odpowiedzialnością, która jak wynika z akt, w dacie rozstrzygania sprawy nie była "przerejestrowana" do Krajowego Rejestru Sądowego to jej zdolność sądowa i procesowa została z woli ustawodawcy ograniczona wyłącznie do czynności związanych z jej rejestracją oraz do czynności związanych z uczestnictwem w prowadzonych przeciwko niej postępowaniach sądowych i egzekucyjnych. Jak słusznie zwrócił uwagę organ i co zaakceptował Sąd pierwszej instancji – w ślad zresztą za powołanym postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2014 r. w sprawie IV CSK 365/13 - "wykładnię art. 9 ust. 2 i ust. 3 wspiera także ustęp 4 omawianego przepisu nakazujący wymienionym w nim podmiotom niezwłoczne informowanie sądu rejestrowego o posługiwaniu się odpisami, wyciągami lub zaświadczeniami, o których mowa w ust. 3 oraz o okolicznościach wskazujących na prowadzenie działalności przez podmioty wpisane do dotychczasowego rejestru". Podkreślić też należy, że przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie co do ograniczonej zdolności prawnej, a tym samym i administracyjnoprawnej (por. art. 29 i art. 30 § 1 K.p.a.) spółki nieprzerejestrowanej nie zostało w judykaturze ocenione jako krzywdzące czy naruszające zasadę proporcjonalności. Zwracano uwagę, że spółki od 2001 r. nie uporządkowały swej sytuacji prawnej i nie wypełniły obowiązku rejestrowego, a celem zmiany przez ustawodawcę art. 9 ust. 3 i dodania ust. 4 było doprowadzenie wpisów w rejestrach spółek handlowych do stanu rzeczywistego zgodnego z przepisami kodeksu spółek handlowych, oraz zapewnienie pewności i bezpieczeństwa obrotu handlowego, zaufania do prawa, roli sądów rejestrowych, jak również wyeliminowanie możliwości uczestniczenia przez podmioty niespełniające tych wymagań prawa w działalności gospodarczej na podstawie nieaktualnych dokumentów z rejestru handlowego (uzasadnienie projektu ustawy z dnia 29 kwietnia 2010 r. o zmianie ustawy – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym, Dz. U. Nr 106, poz. 671, Sejm VI kadencji, druk nr 2684). Zaistniała sytuacja, jak słusznie wywiódł organ administracji publicznej, a co zaakceptował Sąd pierwszej instancji, stanowi "inną uzasadnioną przyczynę" w rozumieniu przepisu art. 61 a § 1 K.p.a. uniemożliwiającą wszczęcie postępowania administracyjnego. Z tych też przyczyn jako niezasadne należało ocenić zarzuty naruszenia art. 9 ust. 2 ww. ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. (zarzut I.3 i II.1.e.i) oraz art. 61a K.p.a. (zarzut II.1.e.iii).

Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 282 § 1 K.s.h. (zarzut I.2 i II.1.b) to po pierwsze zauważyć należało, że Sąd pierwszej instancji tego przepisu nie interpretował, co uniemożliwia kwestionowanie jego wykładni, a po drugie -przedmiotowy wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia złożył kurator spółki a nie jej likwidator. Ponieważ, jak słusznie podkreślano, Kodeks postępowania administracyjnego nie zna możliwości konwalidowania czynności, która w momencie jej dokonywania pozbawiona była prawnej skuteczności, to likwidator nie mógł jej potwierdzić, a jedynie mógł złożyć własny wniosek.

W rozpoznawanej skardze kasacyjnej strona skarżąca nie zdołała wreszcie podważyć oceny Sądu pierwszej instancji o nienaruszeniu przez organ art. 6, art. 7 i art. 8 K.p.a., co czyniło i w tym zakresie niezasadnym analizowany zarzut (II.1.e.iv), a w konsekwencji także zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 i art. 151 P.p.s.a. (II.1.d).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na mocy art. 204 pkt 1 P.p.s.a.