Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 610/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-10-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Joanna Skiba Sędziowie: WSA Anna Falkiewicz-Kluj (spr.) WSA Łukasz Trochym po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 października 2021r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia(...) lutego 2021 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] lutego 2021 r., nr [...], na podstawie art. 156 § 1 oraz art. 158 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23 z późn. zm.), dalej "kpa", w związku z art. 16 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 935), po rozpatrzeniu wniosku M. S. odmówiono stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy w [...] z dnia [...] kwietnia 1988 r. nr [...].

Stan sprawy przedstawiał się w sposób następujący.

Naczelnik Gminy w [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 1988 r. orzekł o przejęciu od M. i M. małż. S. na własność Państwa gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha, położonego na terenie wsi [...] oraz [...], gmina [...] (obecnie województwo [...], powiat [...]), dalej "gospodarstwo".

Następnie Naczelnik Gminy w [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 1989 r. nr [...] zmienił ww. decyzję z dnia [...] kwietnia 1988 r. poprzez wskazanie, że oprócz gruntów o pow. [...] ha przejęciu podlega również udział M. i M. małż. S. we wspólnocie wsi [...] wynoszący [...] części z pow. [...] ha.

Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z [...] kwietnia 1988 r. wystąpił w dniu [...] marca 2014 r. M. S., będący następcą prawnym M. S. (por. prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] lutego 2001 r. sygn. akt 1 Ns [...]), dalej "Skarżący". Uzasadniając złożony wniosek, wskazał, że chciałby odzyskać grunty, które należały do jego rodziców, a wcześniej dziadków.

Podstawę prawną decyzji Naczelnika Gminy w [...] z dnia [...] kwietnia 1988 r. stanowił art. 51 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 z późn. zm.), dalej "ustawa o ubezpieczeniu". Dyspozycja zawarta w tym przepisie przewidywała możliwość przejęcia przez Państwo gospodarstwa rolnego w przypadku łącznego spełnienia następujących przesłanek:

1) osoba chcąca przekazać gospodarstwo rolne była "rolnikiem", tj. była właścicielem lub współwłaścicielem gospodarstwa rolnego i prowadziła to gospodarstwo samodzielnie albo w charakterze współwłaściciela;

2) rolnik ten złożył stosowny wniosek;

3) brak było następców lub nie spełniali oni warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówili jego przejęcia.

Naczelnik Gminy w [...] w decyzji z [...] kwietnia 1988 r. wskazał, że przejmowane gospodarstwo stanowi własność M. S. s. M. i jego żony M., co wynikało z aktów własności ziemi z dnia [...] września 1972 r. znak [...],[...] listopada 1972 r. znak: [...],[...] grudnia 1972 r. znak: [...] oraz [...] grudnia 1974 r. znak: [...] – działki nr [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] o pow. ok. [...] ha, położonych we wsi [...], działki nr [...] o pow. [...] ha położonej we wsi [...] oraz działek nr [...] i [...] o pow. [...] ha położonych we wsi [...]. Działki położone w miejscowości [...] nie zostały wymienione w decyzji z dnia [...] kwietnia 1988 r. (w decyzji tej wymienione zostały jedynie grunty położone we wsiach [...] i [...]). Okoliczność ta nie świadczy jednak o tym, że Naczelnik Gminy w [...] nie przejął wszystkich gruntów wchodzących w skład gospodarstwa małżonków [...]. Z akt sprawy wynika, że w 1982 roku na terenie wsi m.in. [...] i [...] było prowadzone postępowanie scaleniowo-wymienne. W postępowaniu tym brał również udział M.S., który za działki nr [...] i [...] o pow. [...] ha, położone we wsi [...], otrzymał działki nr [...] i [...] o pow. [...] ha, położone we wsi [...] (por. pismo Starostwa Powiatowego w [...] z dnia [...] stycznia 2021 r. znak: [...]). To właśnie działki otrzymane w postępowaniu wymiennym łącznie z innymi działkami należącymi do M. i M. małż. S. stały się przedmiotem przejęcia. Działki te składały się w większości z użytków rolnych (ponad 90% gruntów oznaczona była w ewidencji gruntów jako rola, łąki oraz pastwiska). Zdaniem organu, jako całość gospodarcza tworzyły one gospodarstwo o charakterze rolnym. Porównując równocześnie powierzchnię gruntów wchodzących w skład tego gospodarstwa określoną w ewidencji gruntów (która uwzględniała zmiany wynikające z postępowania wymiennego) z powierzchnią wskazaną przez Naczelnika Gminy w [...] w decyzji z dnia [...] kwietnia 1988 r., organ uznał, że przejęciu podlegało całe gospodarstwo rolne należące do M. i M. małż. S. (oprócz zabudowanej działki nr [...], która na podstawie art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. została wyłączona z przejęcia).

Za rażące naruszenie prawa nie mogła zostać potraktowana okoliczność pominięcia w decyzji z dnia[...] kwietnia 1988 r. udziałów M. i M. małż. S. we wspólnocie wsi [...] i uwzględnienia tego udziału dopiero w decyzji zmieniającej z dnia [...] sierpnia 1989 r. Przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin jak również przepisy wydanych na jej podstawie rozporządzeń wykonawczych przewidywały bowiem, że przedmiotem przejęcia na własność Państwa w zamian za rentę mogło być tylko gospodarstwo rolne. Nie odnosiły się one natomiast do posiadanych przez rolników udziałów we wspólnotach gruntowych, pozostawiając ich losy unormowaniom zawartym w ustawie z dnia 29 czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (Dz. U. Nr 28, poz. 169). Wynikało to najprawdopodobniej z faktu, że prawo do posiadania takiego udziału było uzależnione od posiadania przez rolnika prawa do gospodarstwa (por. art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r.). Przyjęta w tej ustawie konstrukcja prawna rozdzielała zatem w sposób jednoznaczny pojęcie gospodarstwa rolnego od pojęcia udziału we wspólnotach, w takim znaczeniu, że udziały te nie wchodziły w skład gospodarstwa, stanowiły one tzw. prawo związane, które w przypadku zbycia wszystkich gruntów wchodzących w skład gospodarstwa przechodziło z mocy prawa na nowego nabywcę tego gospodarstwa (por. art. 28 ust. 1 tej ustawy). Z powyższego wynika, że wydanie przez Naczelnika Gminy w [...] w dniu [...] sierpnia 1989 r. decyzji zmieniającej nie miało w swej istocie żadnego znaczenia prawnego. Skarb Państwa i tak stawał się bowiem właścicielem udziału we wspólnocie na podstawie ww. art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. Nabycie przez Skarb Państwa prawa do omawianego udziału nie było także sprzeczne z wolą dawnych właścicieli (M. i M. małż. S.). Świadczy o tym bowiem znajdujące się w aktach sprawy oświadczenie M. S. (bez daty) w którym wskazywał, że wyraża zgodę na przejęcie na własność państwa udziału we wspólnocie [...].

W aktach sprawy znajduje się pismo z dnia [...] maja 1987 r. podpisane przez M. i M. małż. S., z którego wynika, że wolą dawnych właścicieli było przekazanie posiadanych gruntów na własność Państwa. Prośba została umotywowana podeszłym wiekiem oraz brakiem następcy, któremu małżonkowie S. mogliby posiadane gospodarstwo przekazać. Wola dawnych właścicieli co do przekazania gospodarstwa państwu została wyrażona również we wniosku z dnia [...] maja 1987 r. o emeryturę dla właściciela gospodarstwa rolnego oraz w piśmie z dnia [...] lutego 1988 r. dotyczącym szybszego zakończenia postępowania w przedmiocie przejęcia. W sprawie nie doszło zatem do naruszenia prawa w zakresie przesłanki nr 2 (wniosek o przejęcie nieruchomości). Postępowanie zainicjowane wskazanym wnioskiem zostało zawieszone (postanowieniem Naczelnika Gminy w [...] z dnia [...] października 1987 r. nr [...]) z uwagi na "nieuregulowany tytuł prawny do działek nr [...],[...] i [...]" oraz konieczność zniesienia stanu ich współwłasności. Z akt sprawy nie wynika jednak, aby organ ten poinformował strony o jego podjęciu. Okoliczność ta nie oznacza jednak, że w sprawie doszło do naruszenia prawa. Obowiązujący ówcześnie art. 101 Kpa (w przeciwieństwie do uregulowań obowiązujących obecnie) nie określał formy podjęcia zawieszonego postępowania, nie przewidywał również konieczności zawiadamiania o tym fakcie strony. Nawet zatem w sytuacji, gdyby Naczelnik Gminy w [...] nie wydał w tym zakresie postanowienia o podjęciu postępowania, to okoliczność ta nie mogłaby zostać potraktowana jako rażące naruszenie prawa - nie istniał bowiem w tym zakresie przepis, który mógł zostać naruszony, a tym bardziej naruszony w sposób rażący. M. S. i jego żona M. chcieli, aby postępowanie w sprawie przejęcia zostało wreszcie zakończone - o czym świadczy argumentacja zawarta w ich piśmie z dnia [...] lutego 1988 r.; por. wzmiankę: "Jesteśmy już ludźmi starymi i schorowanymi i nie mamy pieniędzy ani siły, aby utrzymać jeszcze rok gospodarstwo". Dawni właściciele wiedzieli także o kontynuowaniu postępowania w sprawie przejęcia, gdyż w dniu [...] kwietnia 1988 r. M. S. podpisał oświadczenie, w którym informował, że przed wydaniem decyzji zapoznał się z zebranymi dowodami i materiałem dotyczącym sprawy i co do jego kompletności i stanu faktycznego nie wnosi żadnych zastrzeżeń (por. znajdujące się w aktach sprawy oświadczenie z dnia [...] kwietnia 1988 r.).

Badając kwestię tego, czy M. i M. małż. S. posiadali następcę, któremu mogli przekazać posiadane gospodarstwo, organ wyjaśnił, że następcami rolnika mogli być zstępni, małżonkowie zstępnych, przysposobieni, małżonkowie przysposobionych, rodzeństwo, małżonkowie rodzeństwa, zstępni rodzeństwa rolnika, małżonkowie zstępnych rodzeństwa oraz pasierbowie i wychowankowie rolnika (por. art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. w brzmieniu obowiązującym 30 kwietnia 1988 r.). Osoby te, zgodnie z art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. w związku z art. 160 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) oraz w związku z § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86 z późn. zm.):

• nie mogły przekroczyć wieku 55 lat;

• nie mogły być inwalidami w stopniu, który całkowicie uniemożliwiałby im pracę w gospodarstwie rolnym;

• musiały stale pracować w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej albo posiadać kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, tj. ukończyć szkołę rolniczą lub szkołę przysposobienia rolniczego lub uzyskać tytuł kwalifikacyjny w zawodach rolniczych.

Z decyzji z dnia [...] kwietnia 1988 r. wynika, że kwestia istnienia następcy była badana przez Naczelnika Gminy w [...] (o czym świadczy wzmianka, że M. i M. małż. S. "nie mają możliwości przekazania gospodarstwa rolnego następcy, gdyż istniejący następcy nie wyrażają zgody na jego przejęcie"). Ustalenia te są zgodne ze zgromadzonym ówcześnie materiałem dowodowym. W aktach sprawy znajdują się bowiem oświadczenia M. S. s. M., J. S., A. P., O. P., W. S., W. S. i J. S. (zstępnych M. i M. małż. S.), że nie są w stanie objąć spornego gospodarstwa rolnego, gdyż pracują zawodowo lub posiadają własne gospodarstwa. Pośród oświadczeń zstępnych brak jest wprawdzie oświadczenia A. S., który również był synem M. i M. małż. S. - nie oznacza to jednak, że kwestia istnienia następcy została ustalona przez Naczelnika Gminy w [...] wadliwie. Złożenie oświadczenia przez zstępnych nie stanowiło bowiem warunku, od spełnienia którego przejęcie gospodarstwa (w trybie art. 51 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.) byłoby uzależnione. Ponieważ sami dawni właściciele w swoim wniosku z dnia [...] maja 1987 r. wskazywali, że wszystkie ich dzieci (a więc również A. S.) mieszkają w mieście, pracują zawodowo i nie wyrażają zgody na przyjęcie gospodarstwa, organ uznał, że stanowiło to dostateczną podstawę do stwierdzenia przez Naczelnika Gminy w [...], że przesłanka braku następcy została w sprawie spełniona.

W konsekwencji organ uznał, że badana decyzja z dnia [...] kwietnia 1988 r. nie została wydana z rażącym naruszeniem art. 51 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., ponieważ wszystkie przesłanki przejęcia zostały spełnione. Analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie daje także podstaw do stwierdzenia, że decyzja ta zawiera inne wady wymienione w art. 156 § 1 kpa, które uzasadniałyby stwierdzenie jej nieważności - została bowiem wydana przez organ właściwy w sprawie (tj. właściwego miejscowo naczelnika gminy), posiada podstawę prawną (art. 51 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.), nie dotyczy sprawy uprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną, nie została skierowana do osoby niebędącej stroną w sprawie, jest wykonalna, zaś jej wykonanie nie wywołuje czynu zagrożonego karą, nie ma również przepisu szczególnego, który określałby w tego typu sprawach inną przyczynę nieważności.

Odnosząc się do podniesionej przez Skarżącego argumentacji, że chciałby odzyskać grunty, które należały do jego rodziców i zostały przejęte na własność Państwa, organ wskazał, że nie mogła mieć ona wpływu na wydane rozstrzygnięcie. Argumentacja ta (sama w sobie) nie oznacza bowiem, że przejęcie tych gruntów na własność państwa było nieuprawnione. Stwierdzenie nieważności decyzji może nastąpić tylko wtedy, gdy decyzja ta zawiera przynajmniej jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 kpa, tego rodzaju sytuacja (jak wykazała przeprowadzona analiza) nie miała jednak miejsca.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiódł Skarżący M. S..

Nie precyzując zarzutów wskazał, że procedura przejęcia odbyła się niezgodnie z prawem gdyż opierała się na ustawach, które nie istniały w czasie gdy przejmowano grunty. Ustawa z dnia 29 maja 1974 roku, o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność państwa za rentę (Dz.U. 1974 nr 21 poz. 118) utraciła moc 1 stycznia 1978 roku na podst. art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 roku o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeń dla rolników i ich rodzin (Dz.U.1977 nr 32 poz. 140 za wyjątkiem art.9 ust. 2 i art. 41).

Art. 9 ust. 2 w/w ustawy został skreślony na podst.48 ust.3 ustawy z dnia 26 marca 1982 roku o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U. 1982 nr 11 poz.79).

Ustawa z 1982 r. została anulowana i skreślona. Wadliwie ustalono stan faktyczny gdyż nie ustalono w sposób prawidłowy jakie grunty posiadali rodzice skarżącego. Matka skarżącego była współwłaścicielkom działek [...],[...],[...] w dość niewyjaśnionych okolicznościach działki przejął brat mamy W. J., tak jak i całe gospodarstwo rolne. Poza tym nikt z rodziny nie składał oświadczenia o zrzeczeniu się gruntów. Twierdzenia organu co do tego, że nie było rodziny, która mogłaby prowadzić gospodarstwo nie są prawdziwe gdyż rodzice na tym gospodarstwie wychowali [...] dzieci i poświęcili swe życie dla jego utrzymania.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga nie jest zasadna co oznacza, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2021, 137.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ), dalej jako: "p.p.s.a.", sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. Ponadto wskazać należy, że Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą, ale rozstrzyga jedynie w granicach danej sprawy, jak stanowi art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a. Stosownie do art. 135 p.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Rozpoznawanie spraw w postępowaniu administracyjnym opiera się na zasadzie legalności (art. 6 kpa), prawdy obiektywnej (art. 7 kpa) zasadzie pogłębiania zaufania obywateli do organów (art. 8 kpa). Organ ma przy tym obowiązek wyczerpującego zebrania materiału dowodowego i jego oceny pod kątem zastosowania odpowiedniej normy prawa materialnego. Środkami dowodowymi w postępowaniu administracyjnym mogą być wszelkiego rodzaju dowody (o ile są zgodne z prawem) pod warunkiem że mają istotne znaczenie w danej sprawie a więc mogą się przyczynić do jej prawidłowego rozstrzygnięcia (art. 75 § 1 kpa). Oceniając dowody organ kieruje się swobodną oceną dowodów (art. 80 kpa), co oznacza, że ma obowiązek dokonać oceny dowodów zgodnie z własną oceną wyników postępowania dowodowego. Zapatrywanie organu nie może być przy tym dowolne, arbitralne, przeczące regułom logiki, zweryfikowanym prawom naukowym lub przeprowadzonym już w danej sprawie dowodom.

Zadaniem organu prowadzącego postępowanie o stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji jest ocena takiej decyzji pod kątem kwalifikowanej niezgodności z prawem, co wymaga ustalenia czy decyzja została wydana bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 kpa), lub czy wypełnienia inne przesłanki nieważnościowe określone w art. 156 § 1 kpa. Postępowanie takie - o stwierdzenie nieważności decyzji - ma zatem odrębną podstawę prawną i nie może być traktowane tak, jakby chodziło o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją ostateczną, rozstrzygającą o zastosowaniu przepisów prawa materialnego do danego stosunku administracyjno-prawnego. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1996 r.,sygn. akt. III ARN 70/95 OSNP 1996/18/258).

Zagadnienie rażącego naruszenia prawa było wielokrotnie przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ostatecznie utrwalił się pogląd, że o rażącym naruszeniu prawa decydują 3 przesłanki: oczywistość naruszenia prawa, charakter przepisu, który został naruszony oraz racje ekonomiczne lub gospodarcze - skutki, które wywołuje decyzja ( m.in. orzeczenie NSA z 9 lutego 2005 r. OSK 1134/04, Lex 165717).

Naczelny Sąd Administracyjny wskazał przy tym, że oczywistość naruszenia prawa polega na rzucającej się w oczy sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia, a przepisem prawa stanowiącym jego podstawę prawną. W sposób rażący może zostać naruszony wyłącznie przepis, który może być stosowany w bezpośrednim rozumieniu, to znaczy taki, który nie wymaga stosowania wykładni prawa. Cechą rażącego naruszenia prawa jest to, że treść decyzji pozostaje w sprzeczności z treścią przepisu przez proste ich zestawienie ze sobą. Skutki, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszającą prawo, to skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności zarówno skutki gospodarcze jak i społeczne naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa. Postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji jest wyjątkiem od obowiązującej w postępowaniu administracyjnym wyrażonej w art. 16 kpa zasady trwałości ostatecznej decyzji administracyjnej. A zatem nie jest dopuszczalne "podciąganie" wypadków zwykłego naruszenia prawa pod naruszenie kwalifikowane, rażące, ani - tym bardziej - uznawanie za naruszające prawo w sytuacji - gdzie nie jest wyjaśnione, czy do naruszenia prawa w ogóle doszło. W konsekwencji takiego stanowiska w orzecznictwie sądowoadministracyjnymi utrwalił się pogląd, że dla ustalenia czy kontrolowana decyzja została podjęta z rażącym naruszeniem prawa nie wystarczy stwierdzenie, że dokonano błędnej wykładni prawa, ale niezbędne jest wykazanie, że przekroczenie prawa nastąpiło w sposób jasny i niedwuznaczny (tak m.in. WSA w Warszawie wyrok z dnia 4 marca 2004 r. IVSA 3121/02 Lex 156916).

Kierując się wyrażoną w art. 16 § 1 kpa zasadą trwałości decyzji administracyjnych, wątpliwości w zakresie zebranych dowodów czy podejmowanych czynności procesowych należy ocenić na korzyść ostatecznych decyzji a nie strony. Decyzja ostateczna jako wprowadzona do obrotu prawnego korzysta z domniemania legalności a nieważności nie można domniemywać. Oznacza to, że tylko w sytuacji w której zostanie wykazane, że decyzja obarczona jest jakąkolwiek z wad z art. 156 § 1 kpa istnieje podstawa do stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej. Aby zatem strona wnioskująca o stwierdzenie nieważności mogła skutecznie postawić organowi zarzut działania z rażącym naruszeniem prawa musi wykazać, że kwestionowana decyzja jest obciążona wadą określoną w przepisie art. 156 § 1 kpa i pozostawienie jej w obrocie godzi w obowiązujący porządek prawny.

Podstawą wydania kwestionowanej decyzji były przepisy ustawy z 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych. Zgodnie z art. 51 tej ustawy gospodarstwo rolne, w przypadku gdy brak jest następcy prawnego albo gdy ten nie spełnia warunków do jego przejęcia albo też gdy odmówił jego przejęcia – na wniosek rolnika przejmowało Państwo. Następcami rolnika są m.in. dzieci, które powinny spełniać warunki wymagane dla nabycia własności rolnej w drodze przeniesienia własności a określone w przepisach kodeku cywilnego tj. tych których wiek nie przekraczał 55 lat, które nie są inwalidami I lub II grupy albo całkowicie niezdolnymi do pracy w gospodarstwie rolnym (art. 48 tej ustawy). Zasadą było przejmowanie gospodarstwa rolnego w całości – co wynikało z art. 52 ustawy.

Organ wydając decyzję z [...] kwietnia 1988 r. ustalił, że wnioskujący o przekazanie gospodarstwa rolnego nie mają możliwości przekazania gospodarstwa rolnego następcy gdyż ich następcy nie wyrażają na to zgody. Poza tym wnioskujący uzyskali już decyzję z ZUS z [...] lipca 1987 r. potwierdzającą prawo do otrzymania świadczeń. Jak natomiast wynika z adnotacji na decyzji o przejęciu M. S. otrzymał ją [...] maja 1988 r. i złożył oświadczenie o tym, że nie będzie się od niej odwoływał. Poza tym w aktach sprawy znajduje się wniosek o przejęcie gospodarstwa rolnego podpisany przez 2 osoby (w nagłówku widnieją M. i M. S.). Z wniosku wynika, że wnioskujący mają [...] dzieci, wszystkie mieszkają w mieście i pracują zawodowo i nie wyrażają zgody na przejęcie gospodarstwa rolnego. Organ zgromadził także oświadczenia dzieci (M. S., J. S., W. S., W. S., O. P., W. J., H. P., J. S.) z których wynika, że pracują zawodowo i nie są w stanie pomagać rodzicom w pracy w gospodarstwie rolnym.

Zdaniem Sądu wszystkie te dowody zgromadzone w postępowaniu zwykłym oraz te inne powołane w kontrolowanej decyzji w sposób nie budzący wątpliwości potwierdzają po pierwsze wolę przekazania gospodarstwa rolnego za emeryturę i brak następców prawnych przekazujących, którzy by mogli i chcieli przejąć gospodarstwo rolne rodziców.

Istotnie w aktach sprawy brak jest oświadczenia A. S. jednakże organ prawidłowo przyjął, że przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych takiego wymogu nie przewidywały. Trzeba pamiętać, że organ rozpoznający sprawę nie prowadził postępowania zwykłego ale nadzwyczajne. Tak jak to zostało zasygnalizowane wcześniej w tego rodzaju postępowaniu rolą organu jest wyłącznie ocena decyzji pod kątem spełnienia przesłanek z art. 156 kpa. Tylko gdyby zostało wykazane, że istniała norma materialna, która statuowała obowiązek składania przez następców prawnych oświadczeń co do braku woli prowadzenia gospodarstwa rolnego możnaby rozważać przyjęcie spełnienia przesłanki rażącego naruszenia prawa. Tymczasem w art. 51 ustawy o ubezpieczeniu społeczny rolników mowa jest tylko o tym, że konieczne jest stwierdzenie, że następca odmówił przejęcia gospodarstwa rolnego. Ustawodawca nie przewidział żadnej szczególnej formy dla tego rodzaju ustaleń. Oznacza to, że okoliczność ta może być wykazana wszelkimi dostępnymi środkami dowodowymi. W niniejszej sprawie były to zatem podpisane przez dzieci oświadczenia a w przypadku A. S. pismo rodziców z oświadczeniem, że żadne z dzieci z uwagi na pracę w mieście nie chce prowadzić gospodarstwa rolnego. Nie ma w tych aktach żadnego dowodu z którego wynikałoby, że A. miał uprawnienia rolnicze i wolę dalszego prowadzenia gospodarstwa rolnego. Przy czym Sąd nie podziela wątpliwości Skarżącego co do nieprawdziwości oświadczeń. Są to wyłącznie twierdzenia nie poparte żadnymi dowodami.

Zgodnie z art. 51 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przekazaniu na rzecz Państwa podlegało całe gospodarstwo rolne stanowiące własność lub pozostające w posiadaniu rolnika. Dlatego przedmiotem przejęcia musiały być wszystkie nieruchomości rolnika bez względu na to gdzie były położone. Organ w sposób szczegółowy na str. 2 uzasadnienia decyzji tę kwestię omówił a sąd się do tych ustaleń i ocen w pełni przychyla, bez potrzeby ich powtarzania. Wynika z nich, że przedmiotem przejęcia było całe gospodarstwo rolne za wyjątkiem zabudowanej działki nr [...], która na podstawie art. 57 ust. 1 ww. ustawy została wyłączona z przejęcia jako służąca zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych. Organ wyjaśnił także kwestię związaną z udziałem we wspólnocie gruntowej wsi [...] i uwzględnienie tego dopiero w decyzji zmienianej z [...] kwietnia 1988 r. Trafnie organ wywiódł, że na gruncie ustawy o ubezpieczeniu przejęciu podlegały gospodarstwa rolne i to z ich posiadaniem były związane udziały we wspólnotach gruntowych. Utrata gospodarstwa rolnego czy to poprzez zbycie czy przekazanie na następcę czy też przejęcie przez Państwo powodowało, że rolnik tracił prawo udziału we wspólnocie który to udział przechodził odpowiednio na następcę czy zbywcę. Wynikało to z art. 28 ust. 1 ustawy z 29 czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (D.U. nr 28, poz. 169). Prawo do udziału we wspólnocie pozostawało przy zbywcy tylko wtedy gdy przedmiotem zbycia była część gospodarstwa rolnego, co wynikało z art. 28 ust. 2 tej ustawy a co nie miało miejsca na gruncie omawianego stanu faktycznego. W niniejszej sprawie przedmiotem przejęcia było całe gospodarstwo rolnego małżonków S..

Poza tym, co wydaje się umknęło uwadze Skarżącego, aby można było co do zasady przyjąć istnienie przesłanek nieważnościowych to jednym z elementów jest ustalenie, że pozostawienie takiej decyzji w obrocie prawnym godzi w obowiązujący porządek prawny i jest nie do pogodzenia z zasadami współżycia społecznego. W tej sprawie także i ten element nie został spełniony. Poprzednicy prawni Skarżącego w zamian za przekazane na Skarb Państwo gospodarstwa rolnego otrzymali świadczenia emerytalne. Stanowiły one swoisty ekwiwalent za przekazanie tego gospodarstwa. Nie zostali zatem w żadnym razie pokrzywdzeni w sensie pozbawienia bez podstawy prawnej prawa do tego gospodarstwa.

Wbrew wywodom skargi organ zastosował obowiązujące w dacie wydawania decyzji przepisy prawa materialnego tj. ww. ustawę o ubezpieczeniach społecznych rolników indywidualnych, której art. 51 został zmieniony ale dopiero 1 stycznia 1989r. (Dz.U.1989.10.53). W dacie wydawania decyzji przepis ten obowiązywał w brzmieniu powołanym przez organ. Zresztą zmiana jego treści nie miałaby żadnego znaczenia na gruncie niniejszej sprawy ponieważ dodawała do katalogu osób które nie mogą przejąć gospodarstwa rolnego osoby co do których stwierdzono, że są niegodne dziedziczenia. Powoływana w skardze ustawa o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę nie była podstawą materialnoprawną rozstrzygnięcia.

Sumując, zdaniem Sądu organ w sposób prawidłowy ustalił, że na gruncie niniejszej sprawy brak było podstaw do stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego. Po pierwsze, małżonkowie S. złożyli wniosek o jego przejęcie; po drugie, nie było następców prawnych który chcieliby to gospodarstwo rolne prowadzić; po trzecie przedmiotem przejęcia było całe gospodarstwo rolne; po czwarte decyzja ta jest do pogodzenia z obowiązującym porządkiem prawnym gdyż małżonkowie S. w zamian za nie otrzymali świadczenia emerytalne. Organ w sposób rzetelny ocenił zebrane w sprawie dowody i sąd nie ma podstaw aby zaprezentowaną przez organ ocenę podważyć.

Z tych względów i na podstawie art. 151 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w wyroku.

Wyrok zapadł na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.). Strony zostały zawiadomione o możliwości zgłaszania wniosków i dodatkowych argumentów. Poza brakiem udziału stron w samym posiedzeniu na którym zapada wyrok kontrola sądowa sprawowana na posiedzeniu niejawnym niczym nie różni się od kontroli na rozprawie.