Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2005/20
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-01-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok w części, w tej części uchylono decyzje I i II instancji, w pozostałym zakresie skargę kasacyjną oddalono
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 lit. e)
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Dnia 26 stycznia 2021 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 lutego 2020 r., sygn. akt IV SA/Wa 2517/19 w sprawie ze skargi L.P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżony wyrok w części, w której oddala on skargę na pkt 1 zaskarżonej decyzji i to tylko w zakresie działki nr [...]; 2. w takim samym zakresie uchyla pkt 1 zaskarżonej decyzji a także pkt 1 decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...]; 3. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części; 4. odstępuje od zasądzenia na rzecz L. P. od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - wyrokiem z dnia 28 lutego 2020 r. (sygn. akt IV SA/Wa 2517/19) – oddalił skargę L. P. na pkt 1 i 2 lit. B decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...], wydanej w przedmiocie reformy rolnej.

Z uzasadnienia w/w wyroku wynikało, że rozpoznając wniosek K.P. z dnia 1 grudnia 1995 r., dotyczący majątku ziemskiego "[...]", uregulowanego w księdze hipotecznej Nr [...] pn "[...]", po jego ostatecznym skonkretyzowaniu przez następcę prawnego wnioskodawczyni, w osobie L. P., Wojewoda [...], decyzją z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] stwierdził, że:

1) część nieruchomości położonej w [...], w gminie [...], oznaczona jako działki: nr [...] tj. działki pochodzące z majątku "[...]" podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej,

2) część nieruchomości stanowiącej las i grunty leśne majątku "[...]", w skład której wchodziły: "[...]" nr oddziału [...][...]ha), "[...]" nr oddziału [...] ([...]ha), "[...]" nr oddziału [...] (o powierzchni [...]ha), "[...]" nr oddziału [...] ([...] ha), "[...]" nr oddziału [...] ([...]ha), "[...]" nr oddziału [...] ([...]ha),nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) w/w dekretu;

3) działki: nr [...] ([...]ha), nr [...] ([...]ha) i nr [...] ([...]ha), położone w [...], pochodzące z majątku "[...]" nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) cyt. dekretu.

Rozpatrując zaś sprawę w trybie instancji odwoławczej, na skutek odwołań wniesionych przez: L. P. – w zakresie pkt 1 decyzji Wojewody i Skarbu Państwa – Państwowego Gospodarstwa Leśnego Nadleśnictwo [...] – w zakresie pkt 2 oraz 3 decyzji Wojewody, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...]:

1) uchylił punkt 1 decyzji organu I instancji i w tym zakresie orzekł, że część nieruchomości położonej w [...] w Gminie [...], oznaczonej ewidencyjnie jako działki nr [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz. 17);

2) uchylił punkt 2 decyzji organu I instancji i w tym zakresie orzekł, że:

A. cześć nieruchomości "[...]", stanowiąca las i grunty leśne, o łącznej powierzchni [...] ha, dawniej oznaczona jako:

˗ część "[...]" ([...] ha, zlokalizowana w oddziałach leśnych nr [...], tj. bez użytków rolnych i torfowisk);

˗ "[...]" ([...], stanowiące oddział leśny nr [...]);

˗ "[...]" ([...]ha, stanowiące oddział leśny nr [...]);

˗ "[...]" ([...] ha, stanowiące oddział leśny nr [...]);

˗ "[...]" ([...] ha, stanowiące oddział leśny nr [...]);

˗ "[...]" ([...], stanowiące oddział leśny nr [...]) nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;

B. część nieruchomości zajętej pod torfowiska i użytki rolne, liczące łącznie [...] ha, zlokalizowane w uroczysku [...] (oddziałach leśnych nr nr [...]) podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;

3) umorzył postępowanie odwoławcze w części dotyczącej punktu 3 zaskarżonej decyzji.

Następnie na wyżej przedstawioną decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2019 r. – w zakresie jej pkt 1 oraz 2 lit. B – L. P. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając w niej organowi naruszenie prawa materialnego oraz przepisów procedury administracyjnej.

Oddalając skargę – na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a.’) - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga ta nie zasługiwała na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja nie naruszała prawa.

W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, L. P., zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie naruszenie::

I. prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) - przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie następujących przepisów:

1) art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13 ze zm.) poprzez ich łączne niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji stwierdzenie przez Sąd I instancji, podobnie jak organ, że:

a) przedmiotowa nieruchomość w zaskarżonej części podpadała pod działanie dekretu PKWN, w szczególności, że zespół dworsko-parkowy, park, stawy, przedsiębiorstwa takie jak gorzelnia, rów, a obecnie droga, dom fabryczny, warsztaty, młyn, podlegały działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN, ponieważ pośrednio mogły służyć celom reformy rolnej;

b) przejęcie nieruchomości w zaskarżonej części obejmującej między innymi zespół dworsko - parkowy, park, stawy, przedsiębiorstwa takie jak gorzelnia, oraz rów, a obecnie droga, osiedle mieszkalne, dom fabryczny, warsztaty, młyn, służyło którymkolwiek z celów reformy rolnej ze wskazanych przez ówczesnego ustawodawcę; bez wskazania dowodów na potwierdzenie tych okoliczności, przy jednoczesnym pominięciu istotnych w sprawie ustaleń i dokumentów świadczących o niewykorzystywaniu wskazanych składników majątku na cele reformy rolnej;

c) hipotetyczna możliwość wykorzystania nieruchomości na cele rolnicze kwalifikuje ją jako nieruchomość objętą działaniem wskazanego przepisu, podczas gdy uznać należy, iż zakresem dekretu o reformie rolnej były objęte nieruchomości, które nie były planowane na cele rolnicze, nie były wykorzystywane rolniczo w dniu jego wejścia w życie i stan taki utrzymywał się również później;

2) art. 1 ust. 2 lit d) dekretu PKWN przez jego błędną wykładnię i zawartego w nim pojęcia "odpowiednich terenów", a tym samym uznanie, podobnie jak organ, że w niniejszej sprawie fakt umieszczenia w budynkach majątku muzeum i szkoły jest równoznaczny z przeznaczeniem ich na cele reformy rolnej, podczas gdy na cele reformy rolnej mogły być przejmowane tylko takie nieruchomości (lub ich części), które stanowiły tereny, a nie obiekty rezerwowane dla realizacji celów określonych w art. 1 ust. 2 lit. d i lit. e) dekretu PKWN;

II. przepisów postępowania, których uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.):

1) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. - poprzez przyjęcie ustaleń organu za własne, a tym samym:

a) niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego i prawnego sprawy i nierozpatrzenie całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący, pomimo niepodjęcia przez organ, jak i organ I instancji czynności procesowych zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego, a tym samym brak inicjatywy dowodowej dotyczącej przeprowadzenia analizy w przedmiocie charakteru i przeznaczenia nieruchomości i w konsekwencji uznanie, że zespół dworsko - parkowy, park, stawy, przedsiębiorstwa takie jak gorzelnia, oraz rów, a obecnie droga, osiedle mieszkalne, dom fabryczny, warsztaty, młyn, służyło którymkolwiek z celów reformy rolnej;

b) naruszenie zasady swobodnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i dokonanie jego oceny, w sposób tendencyjny i wybiórczy jak również niewyprowadzanie z niego oczywistych wniosków, że charakter i rodzaj nieruchomości nie mógł ze swej istoty służyć realizacji celów określonych w art. 1 ust. 2 lit. d) i lit. e) dekretu PKWN i przyjęcie, że pośrednio zespół dworsko - parkowy, park, stawy, przedsiębiorstwa takie jak gorzelnia, oraz rów, a obecnie droga, dom fabryczny, warsztaty, młyn służyły celom reformy rolnej, a tym samym sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez uznanie, że część nieruchomości podpadała pod działanie dekretu PKWN;

c) niedostrzeżenie, że organ nie wykazał, iż nieruchomość objęta wnioskiem stanowiła nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym;

2) art. 153 p.p.s.a. - poprzez uznanie przez Sąd I instancji, że przepis ten nie znajdzie zastosowania jako przepis, który wszedł w życie po wydaniu wyroku przez Naczelny Sąd Administracyjny z dnia 23 listopada 1999 r., sygn. akt IV SA 2026/97, a jednocześnie uznanie, że organ zastosował się do oceny prawnej i wskazań zawartych w zapadłym w tej samej sprawie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 listopada 1999r., sygn. akt IV SA 2026/97;

3) art. 141 § 4 p.p.s.a. - poprzez niedostateczne uzasadnienie wyroku Sądu I instancji, objawiające się brakiem odniesienia do wszystkich zarzutów skarżącego i pobieżne wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia, co uniemożliwia w istocie kontrolę instancyjną zaskarżonego wyroku.

Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi poprzez jej uwzględnienie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjne w Warszawie do ponownego rozpoznania – wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Ponadto skarżący oświadczył, iż zrzeka się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej jako p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała, wobec czego kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego ograniczyła się do zbadania zawartych w skardze kasacyjnej zarzutów.

Zostały one oparte na obu podstawach kasacyjnych, wymienionych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., to jest na obrazie prawa materialnego ( art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 lit. e) oraz art. 1 ust. 2 lit d) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13 ze zm.) i na istotnym naruszeniu przepisów postępowania, w postaci: art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, art. 80 k.p.a., art. 153 p.p.s.a. oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. i w części okazały się one uzasadnione.

W ocenie składu orzekającego, zarzuty kasacyjne, oparte na art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy i art. 141 § 4 p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., - w części odnoszącej się do rozstrzygnięcia o działce nr [...] były usprawiedliwione. Jako zaś, że powyższe zarzuty obrazy prawa materialnego były ściśle powiązane z zarzutami procesowymi, akcentującymi popełnienie uchybień w postępowaniu dowodowym przeprowadzonym przez organ a także nieprawidłowo sporządzonym uzasadnieniem zaskarżonego wyroku, celowym, wydaje się ich łączne rozpoznanie.

Jak wyżej wyjaśniono, przedmiotowa sprawa dotyczyła wniosku K.P. z dnia 1 grudnia 1995 r. (ostatecznie skonkretyzowanego przez jej następcę prawnego - L. P.), wniesionego na zasadzie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) a którego celem było uzyskanie decyzji administracyjnej, stwierdzającej, że "[...]", uregulowane w księdze hipotecznej Nr [...] pn "[...]" położone w [...], w gminie [...] (w granicach skonkretyzowanych w w/w wniosku) nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W związku z powyższym wyjaśnić w tym miejscu należy, że zgodnie z treścią art. 2 ust.1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Po myśli zatem w/w przepisu na rzecz reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie, które przechodziły na rzecz Skarbu Państwa bezzwłocznie i bez żadnego wynagrodzenia. Podkreślenia przy tym wymaga, że chociaż w/w dekret nie zawiera definicji legalnej "nieruchomości ziemskiej" to jednak w orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, że właściwa w tym zakresie jest definicja tego pojęcia wyrażona w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. (sygn. akt TK W 3/89 OTK 1990/1/26). W uchwale tej Trybunał stwierdził zaś, że "ustawodawca przez określenie nieruchomości przymiotnikiem <> miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Wniosek taki znajduje bowiem uzasadnienie zarówno w tytule dekretu (o przeprowadzeniu reformy rolnej), jak też w treści niektórych jego przepisów (art. 1 ust. 2 lit. a) i b), art. 6, art. 11 ust. 1) oraz w przepisach cytowanego rozporządzenia wykonawczego (§ 6)".

Analiza tych przepisów – zdaniem Trybunału Konstytucyjnego – prowadziła zatem do wniosku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tylko tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru a więc nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym. Wspomniana uchwała Trybunału Konstytucyjnego, choć nie stanowi źródła prawa to jednak niewątpliwie ma charakter dyrektywy interpretacyjnej w procesie stosowania prawa a ponadto zawarte w niej stanowisko zostało następnie podzielone w uchwałach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r.(sygn. akt OPS 2/06) i z dnia 10 stycznia 2011 r (sygn. akt I OPS 3/10). W związku z powyższym, oceniając czy dana nieruchomość podpadała pod działanie omawianego dekretu o wprowadzeniu reformy rolnej, konieczne jest zbadanie, czy dana nieruchomość miała charakter rolny lub pozostawała z taką nieruchomością w związku funkcjonalnym. Zgodnie zaś z ogólnie przyjmowaną wykładnią tego ostatniego sformułowania, związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez owej nieruchomości.

Znamienną przy tym okolicznością, podnoszoną zresztą wielokrotnie w orzecznictwie sądów administracyjnych, jest to, iż polskie dwory (pałace), w odróżnieniu od dworów poniemieckich, usytuowanych na terenie Warmii i Mazur, z reguły nie były powiązane z produkcją rolną lecz były integralną częścią otaczających je parków (vide: wyroki NSA z dnia 19 września 2000 r., sygn. akt IV SA 451/00, z dnia 14 marca 2019 r. sygn. akt I OSK 1229/17, z dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/ 02 i z dnia 22 kwietnia 2008 r. sygn. akt I OSK 532/07).

Z tego powodu – zdaniem składu orzekającego - przyjęcie przez Sąd Wojewódzki poglądu wyrażonego przez organy obu instancji, że działka nr [...], zajęta w części przez dwór i park, została w całości uznana za podpadającą pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, budzi duże wątpliwości.

Słusznie bowiem autor skargi kasacyjnej podnosi, że Sąd Wojewódzki, z jednej strony zgodził się z Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że dwór, znajdujący się na działce nr [...] pełnił funkcję wyłącznie mieszkalną a park, przylegający do dworu pełnił funkcję estetyczną (znajdował się w nim starodrzew), to - z drugiej strony, z uwagi na "niezwykłą skromność" dworu, odbiegającą od rezydencji, podkreślających splendor ziemiaństwa oraz fakt, iż mieszkał w nim tylko jeden ze współwłaścicieli majątku (pozostali współwłaściciele mieszkali w [...]) przyjął, że dwór ten i przylegający do niego park winny podpadać pod działanie przepisów o reformie rolnej. Zdaniem składu orzekającego, w świetle tego, co wyżej zostało powiedziane, powyższa argumentacja nie była zgodna z wymogami, jakie musi spełniać dana nieruchomość by można było przyjąć, że miała ona charakter rolniczy albo, że z taką nieruchomością pozostawała w związku funkcjonalnym. Na powyższe przy tym pozostaje bez wpływu fakt, że dwór mieszkalny nie był duży a w pobliżu znajdowały się ogrody warzywne i sad oraz budynek administracyjny (oficyna). Przyjęcie bowiem odmiennego poglądu powodowałoby to, że uwzględnienie wniosku składanego na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. byłoby determinowane również wielkością danego dworu (pałacu). Dodać przy tym trzeba, że fakt, iż zarządzanie majątkiem odbywało się w analizowanym przypadku z budynku oficyny (innego obiektu niż dwór, choć również znajdującej się na tej samej działce) dodatkowo wzmacnia stanowisko skarżącego. Taki sam skutek ma również podnoszona w skardze do Sądu Wojewódzkiego okoliczność, że w piśmie z dnia 29 listopada 2007 r. nr [...] Urzędu Wojewódzkiego w [...], skierowanym do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków m. in. poinformowano, że zespół dworski w [...], wchodzący w skład byłego majątku "[...]", nie podlegał regulacjom dekretu PKWN. Oczywiście objęcie ochroną konserwatorską danego obiektu nie wyłącza automatycznie jej statusu pod kątem przepisów reformy rolnej, ale jednak – co zasadnie argumentuje skarżący - skoro inny organ administracyjny, mający przecież wiedzę o objętych przez siebie obiektach, podlegających ochronie konserwatorskiej i nieruchomościach znajdujących się w sąsiedztwie tych obiektów, ocenił że nieruchomość ta nie podlegała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, to okoliczność ta winna być przedmiotem chociażby określonych rozważań. Nie wystarcza zaś w takiej sytuacji ogólne stwierdzenie, że powyższe pismo nie mogło mieć w tym wypadku żadnego znaczenia.

W toku postepowania administracyjnego pominięto też w zasadzie kwestie związane z ocena rodzaju i rozmiaru roślinności (w tym drzewostanu) znajdującego się w parku usytuowanym przy dworze.

Z tych powodów, to jest przy takiej argumentacji, jak wynika z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji – zdaniem składu orzekającego – przyjęcie przez Sąd I instancji poglądu, iż działka nr [...] o powierzchni [...] ha w całości (a nie z wyłączeniem terenu zajętego dawnej pod dwór i park) podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, narusza ten przepis a okoliczność, że zawarte w motywach zaskarżonego wyroku ustalenia faktyczne wraz z towarzyszącą im argumentacją stanowiły wyłącznie powtórzenie wywodów zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, czynią - w tej części - wyrok Sądu I instancji wadliwym także z powodu istotnego naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., art. 153 p.p.s.a. i art. 141 § 4 p.p.s.a.

Przy ponownym zatem – w tym zakresie - rozpoznaniu sprawy organ winien dokładnie przeanalizować dotychczas zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (względnie – jeśli uzna to za celowe – to go uzupełnić o nowe, jeszcze inne dowody) i ocenić go w kontekście omówionych wyżej wymogów, warunkujących przyjęcie, że dana nieruchomość może być uznana za podpadającą pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jak wyżej bowiem stwierdzono, okoliczność, że znajdujący się w 1944 r. na działce nr [...] zespół parkowo-dworski miał charakter skromny oraz, że w pobliżu niego znajdowały się obiekty rolne czy administracyjne nie ma charakteru przesądzającego o własności terenu zajętego przez ten zespół w kontekście przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) omawianego dekretu PKWN. W rezultacie zatem albo organ wskaże na inne, bardziej przekonywujące argumenty przemawiające za nieuwzględnieniem wniosku strony, albo konieczne będzie wydzielenie z działki nr [...] terenu, który w 1944 r. zajęty był przez dwór i park i stwierdzenie, że teren ten nie podpadał pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W pozostałym zakresie skarga kasacyjna nie była jednak usprawiedliwiona.

Nie ulega wątpliwości, że pozostałe działki, ujęte w pkt 1 i pkt 2 lit. B decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2019 r. podpadały pod działanie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. Dotyczy to także tej części działki nr [...], która nie była zajęta pod zespół dworsko – parkowy. Z ustaleń dokonanych w postępowaniu administracyjnym wynika bowiem niezbicie, że oficyna stanowiła centrum administracyjne, księgowe i zarządcze, z którego sprawowano bieżące kierownictwo dóbr ziemskich [...]. Powyższe, niezależnie od innych dowodów, na które organ powołał się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, wynika przede wszystkim już z oświadczeń złożonych przez samą byłą właścicielkę majątku – K.P., która w piśmie z dnia 9 kwietnia 2002 r., zaś wnioskodawca – M.P. - w piśmie z dnia 30 maja 2006 r., żądali wyłączenia dworu spod przejęcia, gdyż (cyt.): "wszystkie czynności związane z zarządzeniem majątkiem odbywały się bowiem w odrębnym, specjalnie do tego celu przeznaczonym domu mieszkalnym dla oficjalistów (osób zarządzających)". Podobnie również skarżący L. P. w trakcie oględzin przeprowadzanych w dniu 23 sierpnia 2017 r. przyznał, że (cyt.): "na działce nr [...] posadowiona jest oficyna, obecnie muzeum. Była tu siedziba oficjalistów. Tu zajmowano się zarządem majątku". Skoro zatem same osoby zainteresowane przyznały, jaką funkcję w majątku pełniła oficyna to wszelkie inne dowody i argumenty (na które powołuje się w skardze kasacyjnej skarżący) tracą na znaczeniu i wiarygodności.

Odnosząc się do kwestii stawów rybnych, zlokalizowanych na działkach nr: [...] – zdaniem składu orzekającego - nie można zgodzić się z poglądem, prezentowanym przez skarżącego, że stawy te nie były wykorzystywane gospodarczo (do prowadzenia ogólnie pojętej działalności rolnej) a jedynie służyły celom rekreacyjnym (hodowano w nich wyłącznie ryby ozdobne, niejadalne). Zwrócić bowiem należy uwagę, że stawy te zajmowały bardzo dużą powierzchnię (ponad [...] ha) i były położone w znacznej odległości od zespołu dworsko-parkowego. Biorąc więc pod uwagę wspomnianą wyżej skromność dworu oraz fakt, że mieszkał w nim tylko jeden z jego współwłaścicieli, mało prawdopodobnym wydaje się fakt, że w takiej sytuacji w majątku "[...]" prowadzono bogate życie towarzyskie, a które przemawiało by za tak znacznym akcentowaniem w majątku celów wyłącznie rekreacyjnych. Jednocześnie skarżący nie przedstawił też żadnych dowodów, z których wynikało by, iż zamieszkujący w majątku jeden z jego współwłaścicieli miał zainteresowania np. natury hobbistycznej, polegające na hodowli na tak dużą skalę ryb wyłącznie ozdobnych i niejadalnych.

Wiarygodnie brzmią natomiast wnioski organu oparte na konkretnych ustaleniach faktycznych. Wynika z nich zaś, że o "stawach hodowlanych" pisała już sama K. P. w skardze z dnia 17 października 1997 r. Potwierdzeniem dla przyjęcia hodowlanego przeznaczenia stawów był też fakt istnienia w tym przypadku grobli, o których wspominają protokoły przejęcia majątku [...] pod zarząd państwowy z dnia 4 września 1944 r. i z dnia 5 października 1944 r. oraz rejestr pomiarowo-parcelacyjny. Ponadto, z treści pisma z dnia 20 marca 1945 r. wynikało, że w majątku znajdowały się różne urządzenia "gospodarstwa stawowego majątku [...]", a mianowicie: zimochowy, przeprowadzalniki wodne, mnichy oraz śluzy. Okoliczność zaś, że w majątku – jak podnosił w skardze kasacyjnej skarżący - nie zatrudniono rybaka, nie ma w tym przypadku większego znaczenia, gdyż przy hodowli ryb mogli pracować inni pracownicy zatrudnieni w majątku.

Trafnie również podkreślono w zaskarżonej decyzji, że hodowla ryb w specjalnie do tego urządzonych stawach stanowiła działalność, uzasadniającą nacjonalizację gruntów zajętych przez stawy. Wbrew stanowisku skarżącego, manifest PKWN deklarował bowiem rzeczywiście przeprowadzenie "szerokiej reformy rolnej" a dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie wyłączał spod nacjonalizacji stawów rybnych. Wytwórczość hodowlana, a więc i hodowla ryb była przejawem działalności rolnej, a zarezerwowanie odpowiednich terenów dla ośrodków wytwórczości hodowlanej i przemysłu rolnego stanowiło jeden z celów reformy rolnej (art. 1 ust. 2 lit. d cytowanego dekretu). Rozdzielenie stawów rybnych między rolników nie było też konieczne. Stąd zarzut oparty na art. 1 ust. 1 omawianego dekretu, a w który to przepisie jedynie zadeklarowano, że Reforma Rolna w Polsce jest koniecznością państwową i gospodarczą i będzie zrealizowana przy udziale czynnika społecznego zgodnie z zasadami Manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Ustrój rolny w Polsce oparty będzie na silnych, zdrowych i zdolnych do wydatnej produkcji gospodarstwach, stanowiących prywatną własność ich posiadaczy, nie miał doniosłości prawnej.

Odnosząc się zaś do argumentacji podniesionej w skardze kasacyjnej, podnieść w tym miejscu także wypada, iż jak wyjaśnił to Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 lipca 2017 r. (sygn. akt I OSK 2254/15), a który to pogląd skład orzekający podziela, skoro normodawca kwalifikował do tzw. resztówek majątków rozparcelowanych w trybie dekretu z dnia 6 września 1944 r. także stawy rybne (vide: dekret z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej - Dz.U. Nr 27, poz. 162), to tym samym, objęte nimi areały traktował jako podlegające przejęciu w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Tym bardziej, że hodowla ryb w stawach hodowlanych nie stanowiła w tamtym okresie czasu rybołówstwa. W świetle bowiem art. 1 ustawy z dnia 7 marca 1932 r. o rybołówstwie (Dz. U. Nr 35, poz. 357), rybołówstwo oznaczało zawłaszczanie ryb i raków przez ich łowienie w wodach niezamkniętych. Z tego zatem powodu wywody autora skargi kasacyjnej, w których twierdził że stawy rybne nie były przeznaczone na cele reformy rolnej, określone w art. 1 ust. 2 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. (a co wynikać miało z faktu, że dekret z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej w art. 1 ust. 2 do resztówek pozostałych z rozparcelowanych na cele reformy majątków zaliczał stawy rybne) nie były usprawiedliwione.

Nieuzasadnione okazały się również zarzuty, odnoszące się do działek nr [...] na których znajdowały się ogrody warzywne i rów odwadniający, jak również działek zajętych pod: młyn (dz. [...]), spichlerz (dz. [...]) oraz budynki folwarczne, w postaci: obory, stajni, chlewni, owczarni, mleczarni, kurnika, szopy, stodoły i czworaków (dz. nr [...]).

Faktem jest, że Sąd Wojewódzki bardzo ogólnie odniósł się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do kwestii, dlaczego nieruchomości zajęte pod uprawy warzywne i w/w obiekty podlegały pod działanie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej, ale – zdaniem składu orzekającego - okoliczność ta nie powinna nikogo dziwić. W przypadku bowiem terenu zajętego pod wspomniane wyżej cele, a które są celami związanymi z typową działalnością rolną, jest rzeczą oczywistą, że takie tereny przechodziły - z mocy prawa - na własność Państwa w trybie przepisów o Reformie Rolnej.

W skardze kasacyjnej kwestionowano również przejęcie na rzecz Skarbu Państwa działki o nr [...], na której usytuowana była gorzelnia. Zdaniem bowiem skarżącego, gorzelni nie łączył związek funkcjonalny z majątkiem [...] a pismo PKWN Resortu Gospodarki Narodowej i Finansów dotyczyło przeznaczenia i okresu czasowego następującego już po odebraniu poprzednikom prawnym skarżącego majątku i dotyczyło stanu przyszłego, to jest zakładanej produkcji rolnej w latach 1944-1945. Nie mogło zatem stanowić dowodu, potwierdzającego zasadność przejęcia nieruchomości, na której – w tej dacie - znajdowała się gorzelnia.

Z tym stanowiskiem nie zgadza się również skład orzekający. Zarówno doktryna jak i orzecznictwo (vide np. przywołana wyżej uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r.) zgodnie przyjmują, że analiza przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, prowadzi do wniosku, iż intencją ustawodawcy było w tym przypadku przeznaczenie na cele reformy rolnej nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. W związku z tym zgodzić się trzeba z Ministrem, że dla stwierdzenia, że w/w działka podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wystarczająca w tym przypadku jest już potencjalna przydatność gorzelni jako wspomagającej majątek rolny, niezależnie czy i w jakim terminie działała ona po przejęciu. Bezspornie zaś gorzelnie przetwarzając płody rolne stanowią swoisty element szeroko rozumianej produkcji rolnej. Tym bardziej, że organ ustalił, iż z treści pisma administratora majątku z dnia 21 października 1944 r. wynikało, że (cyt.): "kontyngent odpędu w kampanii 1943/44 r. wynosił 157,2 hl produkcja zaś 100% spirytusu 75,8 hl" a protokół przejęcia majątku z dnia 1 września 1944 r. opisywał stan gorzelni jako (cyt.): "w stanie zdatnym - uruchomiona [względnie] może być w każdej chwili uruchomiona".

Nie można także podzielić stanowiska skarżącego, dotyczącego warsztatu rymarskiego, zlokalizowanego na piętrze w budynku gorzelni. Skoro lista ordynariuszy zawierała osobę rymarza – P. G., oznacza to, że taki warsztat działał w majątku. Ponadto w sytuacji, gdy na terenie majątku zamieszkiwał tylko jeden z jego współwłaścicieli, niewiarygodnie brzmią twierdzenia skarżącego, że warsztat ten służył jedynie prywatnym potrzebom współwłaściciela majątku. Wręcz przeciwnie zatrudnienie w takiej sytuacji osoby wykwalifikowanej w rymarstwie, przy jednocześnie tak znacznym majątku rolnym dowodzą, iż miała ona obsługiwać przede wszystkim ten majątek a jego właściciela tylko incydentalnie.

Nietrafny był także zarzut kasacyjny, w którym stwierdzono, że Sąd Wojewódzki naruszył art. 1 ust. 2 lit d) dekretu PKWN przez jego błędną wykładnię i zawartego w nim pojęcia "odpowiednich terenów", a tym samym uznanie, podobnie jak organ, że w niniejszej sprawie fakt umieszczenia w budynkach majątku muzeum i szkoły jest równoznaczny z przeznaczeniem ich na cele reformy rolnej, podczas gdy na cele reformy rolnej mogły być przejmowane tylko takie nieruchomości (lub ich części), które stanowiły tereny, a nie obiekty rezerwowane dla realizacji celów określonych w art. 1 ust. 2 lit. d i lit. e) dekretu PKWN.

Wyjaśnić należy, że w niniejszej sprawie nie wystąpił w ogóle spór dotyczący wykładni czy zastosowania w/w przepisu, a zgodnie z którym, przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje: zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego. Powyższa kwestia została dokładnie wyjaśniona przez organ w odpowiedzi na skargę zaś Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku stwierdził, że (cyt.): "adaptowanie oficyny na muzeum im. [...] oraz urządzenie dawnej szkoły podstawowej we dworze (obecnie już nieistniejącym), jak również wybudowanie nowej szkoły na miejscu gorzelni, nie miało żadnego znaczenia dla przejęcia i braku reprywatyzacji zajętych w ten sposób działek nr [...] i nr [...]. Przejęcie nieruchomości na reformę rolną nastąpiło bowiem z mocy prawa w dniu 13 września 1944 r., niezależnie od następczego wykorzystania gruntów rolnych na cele pozarolne i odwrotnie."

Odnosząc się natomiast do zarzutu procesowego opartego na art. 153 p.p.s.a., należy stwierdzić, że chociaż istotnie stanowisko Sądu Wojewódzkiego, w którym przyjął, że ponieważ przepisy ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi obowiązują dopiero od dnia 1 stycznia 2004 r., a wydany w tej sprawie poprzedni wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z dnia 23 listopada 1999 r., sygn. akt IV SA 2026 97) został wydany przed tą datą, to nie można – co do zasady – powoływać się na związanie określone tym przepisem, nie było prawidłowe, to jednak fakt ten nie miał wpływu na samo rozstrzygnięcie. Sąd Wojewódzki stwierdził bowiem jednocześnie, że (cyt.): " organy wykonały wskazania zawarte w wyroku NSA z 23 listopada 1999 r., sygn. akt IV SA 2026 97, który zwrócił szczególną uwagę na cegielnię, elektrownię, bocznicę kolejową i hutę szkła. Jednakże należy zauważyć, że ww. składniki majątkowe nie są już objęte wnioskiem reprywatyzacyjnym (cegielnia, bocznica kolejowa, huty szkła), a skarżący odzyskał już część dóbr okrzejskich (działka nr [...] lokująca tzw. elektrownię)". Brak zatem charakteru istotności naruszenia przepisu postępowania, jakim jest art. 153 p.p.s.a. (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), czynił ten zarzut prawnie nieskutecznym.

Końcowo zatem jedynie skład orzekający pragnie zauważyć, że wprawdzie formalnie L. P. zaskarżył skargą kasacyjną cały wyrok Sądu Wojewódzkiego oddalający jego skargę na pkt 1 i pkt 2 lit. B decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2019 r., tym niemniej ze względu na fakt, iż skarżący nie sformułował żadnych, konkretnych zarzutów dotyczących przejęcia w trybie Reformy Rolnej działek gruntu, objętych punktem 2 lit. B w/w decyzji, skład orzekający, nie mogąc się w tym zakresie wypowiedzieć się szczegółowo, stwierdza jedynie ogólnie, że także w tej części skarga kasacyjna nie miała podstaw, gdyż skarżący w żaden sposób nie podważył w tym zakresie zasadności zaskarżonego wyroku.

Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny – tę część wyroku, w którym została uwzględniona skarga kasacyjna oparł na zasadzie art. 188 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz c w zw. z art. 193 p.p.s.a. uznając jednocześnie, że istota sprawy została w tym przypadku dostatecznie wyjaśniona, zaś pozostałą część wyroku – na podstawie art. 184 p.p.s.a.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania oparto na art. 206 p.p.s.a.

-----------------------

14

ul. Grunwaldzka 523

80-320 Gdańsk

NIP: S8S-105-S5-S8

KANCELARIA

RADCÓW PRAWNYCH

I ADWOKATÓW