Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 864/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-06-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 28 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi K. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia 19 października 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. po rozpatrzeniu odwołania K. N. (dalej: strona, skarżący), od decyzji

z dnia [...] sierpnia 2021 r., nr [...] wydanej przez Zastępcę Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w Ś., działającego z upoważnienia Burmistrza Miasta Ś., (dalej: organ I instancji) w przedmiocie odmowy przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735; w skrócie "k.p.a.") w zw. z art.17, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111, dalej także w skrócie: "u.ś.r."), - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Po rozpoznaniu wniesionego przez skarżącego odwołania i analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze ustaliło, że w dniu 11 sierpnia 2021r. do Ośrodka Pomocy Społecznej wpłynął wniosek strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką strony, legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia

2 czerwca 2021 r. zaliczającym matkę strony do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. W orzeczeniu podano, że nie da się ustalić, od kiedy istnienie niepełnosprawność a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 16 kwietnia 2021 r. Ponadto wskazano na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Strona dołączyła do akt: 1) orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 18 maja 2021 r. zaliczające ojca skarżącego do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na okres do 31 maja 2024 r.; 2) pisemne oświadczenia złożone pod groźbą odpowiedzialności karnej, że skarżący nie pracuje i nie podejmuje zatrudnienia, nie posiada gospodarstwa rolnego ani nie prowadzi działalności gospodarczej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, gdyż tej opieki nie może sprawować jego niepełnosprawny ojciec ani rodzeństwo skarżącego mieszkające na stałe za granicą.

Z dokumentacji w sprawie, w tym z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 24 sierpnia 2021 r. w miejscu zamieszkania osoby wymagającej opieki wynika, że skarżący lat 48, kawaler, mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe

z niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, nad którą sprawuje opiekę, oraz niepełnosprawnym w stopniu umiarkowanym ojcem. Nie podejmuje zatrudnienia ze względu na sprawowaną opiekę. Matka skarżącego lat 85, emerytka, jest osobą samodzielnie poruszającą się. Z oświadczenia skarżącego złożonego w trakcie wywiadu wynika, że jego matka sama dba o higienę (kąpie się sama). Nie jest pampersowana i nie wymaga używania pieluchomajtek. Sama załatwia potrzeby fizjologiczne dbając przy tym o higienę. Nie wymaga pomocy w ubieraniu się ani

w przygotowywaniu ubrań. Samodzielnie i sprawnie konsumuje posiłki przygotowane przez skarżącego. Nie wymaga podawania leków, mierzenia ciśnienia, poziomu cukru ani podawania insuliny. Sama przyjmuje wszystkie medykamenty. Skarżący dwa razy w tygodniu pomaga matce w ćwiczeniach na rozruszanie stawów, dwa razy

w tygodniu masuje matkę, sprząta, pierze i prasuje. Dwa razy w miesiącu realizuje wizyty lekarskie z rodzicami i raz w miesiącu dokonuje opłat mieszkaniowych a sprawy urzędowe załatwia w miarę potrzeb. Ojciec skarżącego jest osobą samodzielnie poruszającą się przy pomocy laski. Nie jest osobą leżącą ani pampersowaną. Zachowuje pełny , świadomy kontakt z otoczeniem.

Kolegium powołało następnie przepis art. 17 ust. 1 ustawy, który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Okolicznością niesporną w sprawie jest to, jak stwierdził organ, że matka skarżącego posiada znaczny stopień niepełnosprawności a zatem skarżący, jako jej syn jest zobowiązany do alimentacji wobec matki. Jednak uznano, że w sprawie zachodzi negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. wyłączająca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kolegium wskazało za Naczelnym Sądem Administracyjnym (wyrok z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt: I OSK 599/20), że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2

lit. a ustawy pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ administracji ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy.

W związku z powyższym ustalono, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione wart. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom

i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy.

Podkreślono, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego inna interpretacja powołanych przepisów nie znajduje uzasadnienia prawnego. Stanowisko to, dotyczące przedstawionej powyżej wykładni art. 17 ust. 1, ust.1a, ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r., zostało wyrażony m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego.

W ocenie organu dopiero uzyskanie przez ojca skarżącego orzeczenia

o niepełnosprawności w stopniu znacznym będzie stanowiło przesłankę do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się do zarzutów odwołania, Kolegium nie znalazło podstaw do kwestionowania rzetelności ustaleń wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez profesjonalnego pracownika Ośrodka Pomocy Społecznej, który był w miejscu zamieszkania osoby uprawnionej i rozmawiał ze skarżącym.

W skardze od tej ostatecznej decyzji zarzucono:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. polegającą na pominięciu prawnie uzasadnionych celów ustawy przez zaniechanie wykładni funkcjonalnej, systemowej i celowościowej, a w konsekwencji niewłaściwym przyjęciu, że fakt pozostawania w związku małżeńskim niepełnosprawnej matki i brak legitymowania się przez jej małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy małżonek niepełnosprawnej matki, z przyczyn obiektywnych wynikających ze stanu zdrowia i zaawansowanego wieku, opieki małżonce zapewnić nie może, nie dysponuje też adekwatnymi do zakresu wymaganej opieki środkami by ją w zastępstwie sfinansować,

2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj:

• naruszenie art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak uzasadnienia przesłanek, które legły u podstaw wyboru przez organ odwoławczy ściśle językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.,

• naruszenie art. 7 i art. 8 k.p.a. przez prowadzenie postępowania w sprzeczności ze słusznym interesem strony i wbrew zasadzie pogłębiania zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej poprzez rozstrzygnięcie odmienne niż

w sprawach o tożsamym stanie faktycznym i prawnym,

• naruszenie art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy, które organ odwoławczy sam uznał za istotne.

Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji

i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu skarżący przedstawił stan faktyczny sprawy. Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego zarzucił, że organ odwoławczy nie wziął pod uwagę przekonania wyrażonego chronologicznie później przez Naczelny Sąd Administracyjny, że "sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności". Wskazał, że jego ojciec z racji podeszłego wieku i złego stanu zdrowia nie jest w stanie zapewnić opieki swojej żonie, gdyż sam tej opieki wymaga.

W zakresie naruszenia przepisów postępowania skarżący podniósł, że analiza przebiegu postępowania administracyjnego w przedmiotowej sprawie w obu instancjach pozwala uznać, że organy administracji usilnie piętrzyły przeszkody by nie przyznać wnioskowanego świadczenia, działając wbrew zasadzie pogłębiania zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej, która wynika z art. 8 k.p.a. Organ I instancji wytworzył nieistniejący w ustawie o świadczeniach rodzinnych warunek (wymóg "opieki całodobowej"), podważał konieczność opieki, która to konieczność została uprzednio orzeczona przez inny organ, zmieniał treść kwestionariusza wywiadu środowiskowego już po złożeniu na nim podpisu skarżącego uwiarygodniając poczynione przez siebie ex post twierdzenia, że opieka i pomoc skarżącego są zbyteczne, nie uwzględnił także wniesionych stronę wyjaśnień, co do charakteru sprawowanej opieki i wykonywanych czynności pomocowych. Na takiej podstawie wyciągał wnioski i wydał decyzję. Na szczególną uwagę zasługuje zaś fakt, że organ odwoławczy nie znalazł podstaw do kwestionowania rzetelności ustaleń wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika Ośrodka Pomocy Społecznej. Organ tym samym usankcjonował praktykę stosowaną przy przeprowadzaniu wywiadu polegającą na przedstawianiu do podpisania kwestionariusza wywiadu środowiskowego w miejscu wywiadu by następnie poza miejscem przeprowadzenia wywiadu (zaocznie) zmieniać treść podpisanego już przez stronę dokumentu. Organ odwoławczy utrzymując decyzję I instancji w mocy powołał się ostatecznie na inny powód. W obliczu funkcjonowania w orzecznictwie odmiennych metod dotyczących interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) u.ś.r. wybrał tę, która uniemożliwia przyznanie świadczenia. Powołując się przy tym na wybrane wyroki sądów nie uzasadnił podstawy dokonanego wyboru w sytuacji, w której stan faktyczny sprawy predysponuje ją do odmiennej wykładni niż zastosowana.

W ocenie skarżącego, skoro organ odwoławczy oparł jednak swą decyzję wyłącznie na wykładni językowej przepisu, by dać zadość zasadzie przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a. oraz sprostać wymogom stawianym w przepisie art. 107 § 3 k.p.a. powinien był ją wyczerpująco uzasadnić wskazując motywy leżące u podstaw podjętego rozstrzygnięcia. Jest to nad wyraz istotne, gdyż w przedmiotowej sprawie zachodzą przesłanki przyjęcia nieliteralnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. - ojciec obiektywnie (nie z własnej woli) ze względu na zaawansowany wiek i zły stan zdrowia opieki swojej małżonce zapewnić nie może.

Dalej skarżący zarzucił - w kontekście twierdzeń organu, że realizacja obowiązku opieki "może przybrać formę świadczeń osobistych lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem - iż w przywołanych przez organ wyrokach o świadczenie pielęgnacyjne wnioskowała żona opiekująca się mężem lub mąż opiekujący się żoną lub też krewny, w sytuacji, w której współmałżonek wymagającej opieki osoby jest zdrowy, pracuje lub jest do pracy zdolny i potencjalnie opiekę zapewnić może. Nawet z takim nieporównywalnym odniesieniem organ nie zbadał jednak, czy ojciec skarżącego dysponuje środkami by taką opiekę w zastępstwie sfinansować. Organ odwoławczy ustalił stan faktyczny wskazując, że skarżący sprawuje opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, nie podejmuje zatrudnienia ze względu na sprawowaną opiekę, jest zobowiązany jest do alimentacji wobec matki spełniając przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Następnie skarżący zarzucił, że organ odwoławczy mając wystarczający materiał dowodowy wskazujący na zaawansowany wiek ojca skarżącego, jego wielochorobowość oraz trudności w poruszaniu się, pominął aksjologiczną, celowościową i systemową wykładnię art, 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i podjął decyzję rażąco sprzeczną ze słusznym interesem strony wynikającym z art. 7 k.p.a. doprowadzając do sytuacji, w której pomimo że niepełnosprawny małżonek nie jest

w stanie opiekować się swoją żoną i to skarżący sprawuje faktyczną opiekę nad niepełnosprawną matką i z tego względu nie podejmuje aktywności zawodowej, nie mogąc uzyskać należnego świadczenia.

W odpowiedzi organ wniósł o oddalenie skargi.

W piśmie procesowym z dnia 10 stycznia 2021 r. skarżący podtrzymał wnioski

i twierdzenia zawarte w skardze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.; poniżej przywoływanej jako "p.p.s.a."), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Rozpoznając skargę w ramach kryteriów określonych powyższymi przepisami, Sąd uznał, że nie jest ona zasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza norm prawa procesowego ani materialnego.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką.

Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111; poniżej przywoływana jako "ustawa" lub "u.ś.r."). Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei unormowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z literalnego brzmienia tego bowiem przepisu wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

Sąd podziela tę ostatnio dominującą linię orzecznictwa, która aprobuje zawężającą wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sytuacji pozostawania osoby podlegającej opiece w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, która nawet faktycznie - w miejsce tego współmałżonka - sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną, rezygnując tym samym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Stanowisko takie, jako odpowiadające literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., znajduje potwierdzenie w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z dnia z dnia 9 lutego 2021 r. I OSK 2390/20, Naczelny Sąd Administracyjny sformułował tezę, że z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zatem brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zstępnemu (dziecku) na niepełnosprawnego rodzica, który pozostaje w związku małżeńskim, a jego małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. z 2020 r. poz. 1359 z późn. zm.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej.

Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ, ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. (Vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia – 13 kwietnia 2022 r. sygn. I OSK 1285/21, 28 marca 2022 r. sygn. I OSK 1244/21, 16 marca 2022 r. sygn. I OSK 1232/21, 4 marca 2022 r. I OSK 1657/21, z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. I OSK 2391/20).

Przedstawiona wykładnia przepisów u.ś.r. nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Zasady tej nie można rozumieć jako nakaz identycznego traktowania wszystkich osób, zobligowanych do alimentacji. Więź istniejąca pomiędzy małżonkami ma bowiem zupełnie inny wymiar od powiązań rodzinnych występujących pomiędzy krewnymi (por. wyrok NSA z 11 sierpnia 2020 r., sygn. I OSK 599/20,).

Zaprezentowane stanowisko w zakresie wykładni komentowanej normy prawnej Sąd w składzie orzekającym podziela w pełni w rozpatrywanej sprawie.

Już z tych zatem racji w przedmiotowym przypadku zachodzi brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu na niepełnosprawną matkę w sytuacji, gdy pozostaje ona w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Faktyczne sprawowanie opieki na osobą w znacznym stopniu niepełnosprawną nie jest w tym wypadku wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia w świetle powołanych wyżej przepisów prawa.

Gdyby nawet nie podzielić takiej wykładni literalnej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) oraz oprzeć się na celowościowej w związku z regułą art. 17 ust. 1 u.ś.r., to ustalone w toku postępowania administracyjnego okoliczności faktyczne sprawy nie uzasadniają zaspokojenia żądania strony skarżącej. W tej materii dokonano niewadliwej oceny stanu faktycznego i prawnego sprawy co potwierdza lektura akt administracyjnych sprawy.

Trzeba zatem podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne, przewidziane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje zatem osobie, która sprawuje opiekę nad osobą tego wymagającą i która spełnia przesłanki wskazane w cytowanym przepisie. Świadczenie pielęgnacyjne, jako forma wsparcia rodziny, nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w na tyle dużym - a wynikającym ze stopnia oraz charakteru niepełnosprawności osoby, którą się opiekują - zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie lub kontynuację zatrudnienia. Przy czym przez rezygnację z zatrudnienia, w znaczeniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy rozumieć faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której spoczywa obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. Konstrukcja normatywna przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. oznacza, że omawiane świadczenie nie ma stanowić źródła dochodu dla opiekuna z powodu jakichkolwiek względów, nie ma też zastępować zasiłku dla bezrobotnych etc. Więź zatem między sprawowaniem pieczy nad niepełnosprawną w znacznym stopniu osobą a uniemożliwieniem z tego powodu kontynuowania lub podjęcia zatrudnienia przez opiekuna musi być ścisła i niepodważalna.

Jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie definiuje sprawowania opieki, to jednakże z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r. wywieść trzeba, że opieka, o której tamże mowa, winna być stała (ciągła) i długoterminowa.

Z brzmienia przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika nadto, że sam fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym, tudzież o niezdolności do samodzielnej egzystencji, nie jest wystarczający do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro zaś z komentowanego przepisu wyprowadzić trzeba konkluzję, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności, to świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem członka rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11). Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16).

Nie zawsze również ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Zdaniem Sądu taki związek przyczynowo-skutkowy w niniejszej sprawie nie zachodzi a sprawowana przez skarżącego opieka pozbawiona jest takich znamion, które by uniemożliwiały zatrudnienie choćby w częściowym wymiarze. Prawidłowo przeprowadzone czynności procesowe o charakterze dowodowym wskazują, że matka skarżącego mimo złego stanu zdrowia, czego organy nie kwestionują, nie jest osobą obłożnie chorą skoro jest w stanie sama poruszać się, spożywać bez pomocy przygotowane uprzednio posiłki, leki, korzystać samodzielnie z łazienki przy myciu się oraz załatwianiu potrzeb fizjologicznych, sprawować czynności higieniczne względem siebie samej, a także może się sama ubrać. Nie wymaga karmienia, pojenia, nie jest pampersowana. Skarżący udziela pomocy zasadniczo przy sprzątaniu, praniu, prasowaniu oraz organizacji i asysty przy wizytach lekarskich, prowadzeniu spraw urzędowych, dwa razy w tygodniu pomaga w ćwiczeniach na rozruszanie stawów oraz wykonuje masaż podopiecznej. Ojciec skarżącego funkcjonuje aczkolwiek ruchowo z ograniczeniami, albowiem porusza się przy użyciu laski, lecz jest w tym samodzielny, a nadto z zachowaniem świadomego kontaktu z otoczeniem.

Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki nad osobą niepełnosprawną stoi na przeszkodzie podjęciu pracy zarobkowej i to w jakimkolwiek wymiarze. Taka sytuacja w rozpatrywanej sprawie nie występuje. Lektura akt administracyjnych nie wykazuje nadto by mimo zaawansowanego wieku oraz umiarkowanego stopnia niepełnosprawności ojciec skarżącego nie był zdolny do sprawowania jakiekolwiek pomocy oraz udzielania wsparcia swej małżonce. Wystąpienie podeszłego wieku (ponad 75 lat) bez względu na stan zdrowia u takiej osoby jest prawną przesłanką otrzymania świadczenia wyłącznie z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego albo dodatku pielęgnacyjnego, nie stanowi natomiast przesłanki prawnej dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (vide art. 16 ust. 2 pkt 3 u.ś.r., art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j. Dz. U. z 2022 r. poz.504).

W tym stanie rzeczy Sąd skargę oddalił na mocy art. 151 p.p.s.a.