Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1698/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-02-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6168 Weterynaria i ochrona zwierząt
Hasła tematyczne: Ochrona zwierząt
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono uchwałę I  i II  instancji
Powołane przepisy: article: art.145 §1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art.7, 8 i 77 § 1, art. 80, art. 107 §3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Sękowska Sędziowie sędzia WSA Joanna Borkowska sędzia WSA Monika Barszcz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 lutego 2022 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi [...] z siedzibą w [...] na uchwałę Krajowej Komisji Etycznej do Spraw Doświadczeń na Zwierzętach z dnia 7 maja 2021 r., nr 55/2021 w przedmiocie wyrażenia zgody na przeprowadzenie doświadczeń na zwierzętach uchyla zaskarżoną uchwałę oraz utrzymaną nią w mocy uchwałę Lokalnej Komisji Etycznej do spraw doświadczeń na zwierzętach w Poznaniu z dnia 26 lutego 2021 r., nr 22/2021.


UZASADNIENIE

Fundacja [...] z siedzibą w [...] (dalej: Skarżąca, Fundacja), reprezentowana przez adwokat, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na uchwałę Krajowej Komisji Etycznej do Spraw Doświadczeń na Zwierzętach z dnia 7 maja 2021 r., nr 55/2021. utrzymującej w mocy uchwałę Lokalnej Komisji Etycznej do Spraw Doświadczeń na Zwierzętach z siedzibą w Poznaniu (dalej: LKE) nr 22/2021 z dnia 26 lutego 2021 r. o wyrażeniu zgody na przeprowadzenie doświadczenia na zwierzętach pt. "[...]" zgodnie z wnioskiem nr [...] z dnia [...] stycznia 2021 r. złożonym przez [...] (dalej: Wnioskodawca).

Zaskarżona uchwała zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu 21 września 2020 r. wpłynął do lokalnej komisji etycznej d.s. doświadczeń na zwierzętach w Poznaniu (dalej: LKE) wniosek o numerze [...] r. łącznie z streszczeniem technicznym oraz programem kursu pt. "[...]", złożony przez [...]. Szkolenie ma obejmować preparowanie z wykorzystaniem materiałów syntetycznych, roślinnych, a także nabywanie umiejętności preparowania naczyń w warunkach zachowania fizjologicznego krążenia krwi. Celem szkolenia jest zapoznanie się z podstawowymi technikami mikrochirurgicznymi i nauka tych technik, czyli preparowanie pod mikroskopem struktur niewidocznych gołym okiem i ich zespalanie. Ideą kursu jest nauka zespoleń naczyniowych tętniczych i żylnych niezbędnych w chirurgii rekonstrukcyjnej. Kurs ma charakter praktyczny, ale obejmuje także zajęcia teoretyczne, przygotowujące do wykonania określonych czynności praktycznych.

Następnie pismem z dnia 2 października 2021 r. został złożony w siedzibie komisji przez Pełnomocniczkę Fundacji wniosek do LKE o dopuszczenie Fundacji na prawach strony do postępowania administracyjnego w przedmiotowej sprawie. Postanowieniem z dnia 20 października 2020 r. LKE dopuściła Fundację do udziału w niniejszym postępowaniu na prawach strony. W dniu 5 listopada 2020 r. pełnomocnik Fundacji zapoznała się z aktami postępowania administracyjnego, a następnie w imieniu Fundacji przesłała stanowisko Fundacji zawarte w piśmie z dnia 2 grudnia 2020 r., zarzucając sprzeczność wniosku z art. 5 ust. 1 pkt 1) ustawy z 1 stycznia 2015 r. o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych lub edukacyjnych, negując zasadność prowadzenia szkolenia na zwierzętach i wniosła o odmowę udzielenia zgody Wnioskodawcy.

Pismem z dnia 18 grudnia 2020 r. Wnioskodawca odniósł się do stanowiska Fundacji, stwierdzając brak alternatywnego działania i szkolenia mogącego zastąpić żywy model zwierzęcy. Następnie w dniu 11 stycznia 2021 r. Wnioskodawca złożył ponownie wniosek o numerze [...] r.

Po uzyskaniu informacji o ponownym złożeniu wniosku, Pełnomocnik Fundacji ponownie zapoznała się z aktami sprawy w siedzibie LKE. Następnie, w odpowiedzi na pismo Wnioskodawcy z dnia 18 grudnia 2020 r., Pełnomocnik Fundacji, w piśmie z dnia 28 stycznia 2021 r. przedstawiła stanowisko Fundacji, podtrzymując stanowisko wyrażone pismem z dnia 2 grudnia 2020 r. W piśmie LKE z dnia 8 lutego 2021 r. poinformowano Fundację, że Wnioskodawca podtrzymuje swoje stanowisko z dnia 18 grudnia 2021 r. oraz zawiadomiono Fundację, że wniosek numer [...] r. pt.: "[...]'' zostanie rozpatrzony przez LKE podczas posiedzenia w dniu 26.02.2021 r.

Uchwałą nr 22/2021 z dnia 26 lutego 2021 r., na podstawie art. 48 ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 15 stycznia 2015 r. o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych lub edukacyjnych (Dz. U. 266, dalej: Ustawa), po rozpatrzeniu wniosku pt.: "[...]" z dnia 11 stycznia 2021 r., złożonego przez [...], LKE wyraziła zgodę na przeprowadzenie doświadczeń na zwierzętach w zakresie wniosku.

LKE w Poznaniu nie dopatrzyła się sprzeczności wniosku z art. 5 ust. 1 pkt 1 Ustawy, na który powołał się Wnioskodawca, pisząc ww. wniosek. We wniosku wskazuje się, że przed wykorzystaniem zwierząt, we wcześniejszych etapach szkolenia zostanie przeprowadzony kurs teoretyczny, a później zostaną wykorzystane alternatywne metody, w celu optymalnego przygotowania do realnej operacji na żywym organizmie. Nie możliwe jest natomiast całkowite zastąpienie zwierząt metodami alternatywnymi, ponieważ istotą zabiegu jest zachowanie ciągłości naczyń, a co za tym idzie ciągłego przepływu krwi w żywym organizmie. Cel szkolenia nie zostałby osiągnięty w momencie, gdyby wykorzystano wyłącznie lateks, ponieważ nie

ma on właściwości naczyń krwionośnych i nie może reagować skurczem, natomiast naczynia w materiale poubojowym takim jak: serca świni, skrzydła czy uda kurczaka nie reagują prawidłowo i są pozbawione warunków przepływu krwi, co ma kluczowe znaczenie dla nauki operacji na żywym zwierzęciu i docelowo na człowieku. Jednakże dzięki wcześniejszym etapom szkolenia, które opierają się właśnie na ww. alternatywnych metodach, kursanci przećwiczą odpowiednie czynności przy preparacji, a to niezaprzeczalnie istotnie ograniczy liczbę zwierząt, co z kolei zdecydowanie wpisuje się w zasadę ograniczenia.

Pismem z dnia 25 marca 2021 r., w ustawowym terminie, Skarżąca odwołała się od ww. Uchwały do Krajowej Komisji Etycznej ds. doświadczeń na zwierzętach. Następnie dn. 4 maja 2021 r. pełnomocnik Fundacji wysłała pismo uzupełniające odwołanie. Stanowisko zostało również zeskanowane i wysłane pocztą elektroniczną do KKE. Pismo wpłynęło do organu w dniu 6 maja 2021 r.

Fundacja zarzuciła organowi I instancji naruszenie przepisów art. 80 K.p.a., w zw. z art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 7 K.p.a. w zw. z art. 8 K.p.a. poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz dokładnego wyjaśnienia sprawy; art. 5 ust 1. Pkt 1) Ustawy przez udzielenie zgody na przeprowadzenie doświadczenia na zwierzętach określonego przez Wnioskodawcę, objętego wnioskiem nr [...], ponieważ istnieją metody zapewniające osiągnięcie celów określonych w art. 3 bez wykorzystania zwierząt (zasada zastąpienia); art. 47 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 i pkt 5 Ustawy poprzez udzielenie zgody na przeprowadzenie doświadczenia na zwierzętach określonego przez Wnioskodawcę, objętego wnioskiem nr [...], pomimo iż cel naukowy lub edukacyjny nie uzasadnia przeprowadzenie tego doświadczenia, jest ono niezgodne z zasadą zastąpienia oraz stosunek szkodliwości doświadczenia do ostatecznych korzyści z niego płynących dla ludzi, zwierząt lub środowiska nie jest uzasadniony, uwzględniając czy cierpienie, ból i dystres u zwierząt są uzasadnione oczekiwanym wynikiem doświadczenia oraz biorąc pod uwagę względy etyczne.

W dniu 7 maja 2021 r., uchwałą nr 55/2021 Krajowa Komisja Etyczna do Spraw Doświadczeń na Zwierzętach (dalej: KKE), działając na podstawie art. 33 ust. 3 w zw. z art. 40 ustawy z dnia 15 stycznia 2015 o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych i edukacyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1392 ze zm.; dalej "ustawa") oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735; dalej "KPA"), KKE utrzymała w mocy decyzję LKE w Poznaniu.

W uzasadnieniu Uchwały KKE opisała przebieg postępowania, treść wniosku i przedstawione przez Fundację zarzuty i argumenty, dla których wniosek nie powinien zostać uwzględniony. Zaznaczono, że w dniu 11 stycznia 2021 r. wnioskodawca złożył skorygowany wniosek wraz z nietechnicznym streszczeniem doświadczenia. Wnioskodawca uwzględnił w nim część zarzutów Fundacji, tj. argumenty Fundacji dotyczące kwestii głodzenia zwierząt i dotkliwości procedury, w związku z czym zobowiązał się skorygować wniosek [...] rezygnując z głodzenia zwierząt i wskazując w nim kategorię dotkliwości – "terminalna". Ponadto, stosownie do uwag Fundacji wnioskodawca zobowiązał się wprowadzić zmiany sposobu przeprowadzania eutanazji zwierząt - po zakończeniu doświadczenia będą one skrwawione. Jednocześnie wnioskodawca zastrzega, że nad zwierzętami będzie cały czas czuwał lekarz weterynarii, którego zadaniem będzie podawanie kolejnych dawek leków w miarę potrzeb i dbanie, by zwierzę nie cierpiało.

KKE powołała się na brzmienie art. 5 ust. 1 Ustawy, wskazującego 3 zasady: zasadę zastąpienia (pkt 1), zasadę ograniczenia (pkt 2), zasadę udoskonalenia (pkt 3); art. 47 ust. 1 ustawy. Odnosząc się do najistotniejszego zarzutu Fundacji, że w związku z obowiązującymi programami specjalizacji w zawodach medycznych istnieją metody alternatywne kształcenia praktycznych umiejętności lekarzy w zakresie mikrochirurgii, KKE stwierdziła, że Programy te opisują w poszczególnych modułach cele kształcenia, zakres wiedzy teoretycznej i umiejętności praktycznych, jakie w ramach modułu musi uzyskać lekarz biorący udział w stażu. Fundacja twierdzi, że zgodnie z obwiązującym w Polsce prawem, nie można uzupełnić ewentualnych braków w programach specjalizacji wykorzystaniem zwierząt. (...) Tym samym obecnie istnieje metoda prowadząca do osiągnięcia takich samych efektów, zakładanych przez wnioskodawcę, bez wykorzystania zwierząt. Odnosząc się do tego twierdzenia, dostrzec należy, że kwestie związane z kształceniem lekarzy określa wspomniana ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 790 ze zm.). Staże specjalizacyjne to jedna z wielu form kształcenia zawodowego opisanego w przywołanej ustawie. KKE nie podziela tezy, że uczestnik specjalizacji lekarskiej nie może w trakcie jej trwania uczestniczyć w szkoleniu, kursie czy konferencji, a tym bardziej - że po ukończeniu stażu specjalizacyjnego nie może uczestniczyć w szkoleniach pozwalających mu udoskonalić kompetencje posiadane lub uzyskać kompetencje nowe.

KKE uznała za niezasadne zarzuty Fundacji oparte na twierdzeniu że istnieje metoda prowadząca do osiągnięcia takich samych celów i efektów (umiejętności). Zdaniem Organu, jedynie wykorzystanie w szkoleniu żywego organizmu pozwala na odtworzenie w warunkach szkoleniowych faktycznych sytuacji, z jakimi stykają się lekarze wykonujący zabiegi mikrochirurgiczne (krwawienie, utrzymanie drożności naczynia, postępowanie w sytuacji wykrzepiania zespolenia naczyniowego na które wskazano w piśmie z dnia 18 grudnia 2020 roku). Wykorzystanie symulatora, fantomów, czy nawet zwłok (zwierzęcych, ale także ludzkich) nie odzwierciedli naturalnych, specyficznych mikrochirurgii warunków w taki sposób, by szkolenie z użyciem takich narzędzi mogło zastąpić umiejętności nabyte dzięki szkoleniu opisanemu w przedmiotowym wniosku. KKE podkreśliła, że szkolenie objęte wnioskiem nr [...] jest skierowane do osób, które posiadają prawo wykonywania zawodu lekarza, na których spoczywa ustawowy obowiązek stałego doskonalenia zawodowego. Powyższe oznacza, że wszystkie te osoby posiadają wiedzę, umiejętności i kompetencje z zakresu chirurgii co najmniej na poziomie wymaganym od osób, które takie prawo posiadają. Jakkolwiek ujęty we wniosku nr [...] zakres czynności wykonywanych w wykorzystaniem zwierząt rzeczywiście nie jest duży, wykorzystuje jednak umiejętności częściowo już posiadane i rozwija je. Również przywoływanie przez Fundację fragmentu uzasadnienia uchwały nr 6/2018 KKE, odnoszącej się do szkolenia z zakresu chirurgii bariatrycznej, bez uwzględnienia szczegółowej analizy i porównania stanów faktycznych oraz możliwości zastąpienia konkretnych procedur wykonywanych z wykorzystaniem zwierząt procedurami innymi KKE uznała za nieprzekonujące. Specyfika czynności wykonywanych przez chirurgów i stosowane przez nich odmienne techniki operacyjne (np. wideochirurgia, techniki laparoskopowe, mikrochirurgia czy chirurgia urazowa) sprawiają, że odnoszenie rozstrzygnięcia i treści uchwały nr 6/2018 nie może być dokonywane w sposób automatyczny - umiejętności, jakich nabycia oczekuje się poprzez uczestnictwo w kursie chirurgii bariatrycznej, którego dotyczyło to rozstrzygniecie, jak również szkolenie opisane w przedmiotowym wniosku w niniejszej sprawie są odmienne, a możliwości ich nabywania i kształtowania różnią się w sposób zasadniczy. Fundacja nie wskazała na istotne okoliczności, które uzasadniałyby uznanie obu ww. przypadków za analogiczne i wymagające tożsamych rozstrzygnięć. Doświadczenie opisane we wniosku nr [...] nie budzi zastrzeżeń KKE. Biorąc pod uwagę treść wniosku z dnia 11 stycznia 2021 roku oraz wyjaśnienia wnioskodawcy przedstawione w piśmie z dnia 18 grudnia 2021 roku KKE uznała więc, że doświadczenie to spełnia kryteria dopuszczenia go do realizacji, określone w art. 47 ustawy.

KKE uznaje, że cel edukacyjny i planowane efekty tego doświadczenia uzasadniają jego przeprowadzenie, zostało ono zaplanowane zgodnie z zasadą 3R. w tym w szczególności zasadą zastąpienia, a stosunek szkodliwości doświadczenia do ostatecznych korzyści z niego płynących dla ludzi, zwierząt lub środowiska jest uzasadniony, uwzględniając, czy cierpienie, ból i dystres u zwierząt są uzasadnione oczekiwanym wynikiem doświadczenia oraz biorąc pod uwagę względy etyczne. Jak wskazano, nie ma obecnie możliwości odtworzenia warunków optymalnych dla przeprowadzenia szkolenia w zakresie mikrochirurgii poza żywym organizmem, a uczestnictwo w tego rodzaju kursach umożliwia lekarzom nabywanie i doskonalenie kompetencji zawodowych. Fakt niewskazania czy niewymagania wykorzystania zwierząt dla takich celów w programach specjalizacji nie przesądza, że jest to niedopuszczalne (w przypadkach, gdy jest to uzasadnione, zwierzęta mogą być wykorzystane - oczywiście z zachowaniem standardów określonych w Ustawie.

KKE dostrzega i pozytywnie ocenia zainicjowaną przez Fundację rezygnację przez wnioskodawcę z czynności głodzenia zwierząt - spowodowało to bowiem obniżenie dotkliwości tego doświadczenia do minimalnej, tj. terminalnej (prawidłowość takiej kwalifikacji kategorii dotkliwości nie wzbudza wątpliwości KKE). Biorąc zresztą pod uwagę m.in. tę okoliczność, jak również zapewnienie stałej opieki weterynaryjnej wykorzystywanym zwierzętom, zasadne jest uznanie, że doświadczenie w maksymalnym możliwym stopniu realizuje zasadę 3R również pod względem zasady udoskonalenia. Zastrzeżeń KKE nie wzbudza także liczba zwierząt zaplanowana do wykorzystania w doświadczeniu. Powyższe pozwala więc uznać, że doświadczenie spełnia kryteria wskazane w art. 47 ust. 1 pkt 1-3 oraz 5 ustawy. Nie wzbudzają zastrzeżeń także wskazane we wniosku informacje, o których mowa w art. 44 ust. 1 pkt 2, 11, 12 i 15-17, co pozwala uznać, że stanowią one podstawę do udzielenia zgody na przeprowadzenie doświadczenia w miejscu lub w sposób określony we wniosku w myśl art. 47 ust. 1 pkt 4 ustawy. Ponadto zdaniem KKE doświadczenie jest zaplanowane prawidłowo pod względem wiedzy specjalistycznej określonej w art. 47 ust. 2 ustawy.

KKE nie dostrzegła uchybień formalnych, związanych z naruszeniem art. 80 KPA w związku z art. 77 § 1, art. 7 i art. 8 KPA (poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz dokładnego wyjaśnienia sprawy),

na które wskazuje Fundacja w swoim odwołaniu, a które miałyby wpływ na rozstrzygnięcie. Rzeczywiście postępowanie wyjaśniające mogło zostać nieco pełniej i bardziej precyzyjnie odzwierciedlone w uzasadnieniu powziętej uchwały, jednakże wobec braku wątpliwości KKE co do zasadności przeprowadzenia przedmiotowego doświadczenia, a zatem prawidłowości rozstrzygnięcia co do meritum, KKE nie stwierdziła wystarczających podstaw do uchylenia decyzji LKE.

W skardze do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie Fundacja zarzuciła KKE:

1. naruszenie art. 101 § 3 k.p.a. poprzez niewskazanie w uzasadnieniu faktycznym decyzji faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, w szczególności w stosunku do pisma Skarżącej z dnia 4.05.2021 r., będącego uzupełnieniem stanowiska Fundacji w przedmiotowym postępowaniu, a szczególnie w zakresie istnienia metod alternatywnych, bez użycia zwierząt, którymi można osiągnąć zakładane cele;

2. naruszenie art. 84 § 1 k.p.a. poprzez zaniechanie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego sądowego, choć w sprawie wymagane są wiadomości specjalne z zakresu bardzo wąskiej specjalizacji, jaką jest mikrochirurgia;

3. art. 80 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 8 k.p.a. poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz dokładnego wyjaśnienia sprawy, poprzez zweryfikowanie czy istnieją metody alternatywne, umożliwiające osiągnięcie zaplanowanego celu szkolenia oraz tego, w jaki sposób umiejętności kursantów będą weryfikowane przed przystąpieniem do wykonywania zabiegów na żywych zwierzętach;

4. naruszenie art. 5. ust. 1. pkt 1 ustawy z dnia 15 stycznia 2015 roku o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych lub edukacyjnych poprzez wydanie zgody na wykorzystanie zwierząt w procedurze, choć w przedmiotowej sprawie można zastosować metody zapewniające osiągnięcie celów określonych w art. 3 bez wykorzystania zwierząt (zasada zastąpienia), które Skarżąca wskazała w toku postępowania;

5. art. 47 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 i pkt 5 ustawy z dnia 15 stycznia 2015 roku o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych lub edukacyjnych przez udzielenie zgody na przeprowadzenie doświadczenia na zwierzętach pt. "[...]", objętego wnioskiem nr [...] pomimo, iż cel naukowy lub edukacyjny nie uzasadnia przeprowadzenie tego doświadczenia, jest ono niezgodne z zasadą zastąpienia oraz stosunek szkodliwości doświadczenia do ostatecznych korzyści z niego płynących dla ludzi zwierząt lub środowiska nie jest uzasadniony, uwzględniając, czy cierpienie, ból i dystres u zwierząt są uzasadnione oczekiwanym wynikiem doświadczenia oraz biorąc pod uwagę względy etyczne, poprzez nieuwzględnienie istnienia metod alternatywnych, możliwych do zastosowania bez użycia zwierząt oraz faktu, że plan szkolenia nie gwarantuje nabycia przez kursantów praktycznych umiejętności w zakresie mikrochirurgii poprzez zły plan tego szkolenia.

6. naruszenie art 36 § 1 k.p.a. w zw. z art. 35 § 3 k.p.a. poprzez niepoinformowanie Skarżącej o terminie załatwienia sprawy w postępowaniu odwoławczym.

W konsekwencji Skarżąca wniosła o uchylenie obu decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

W dalszej części skargi, Skarżąca podkreśliła, że w piśmie datowanym na 4 maja 2021 r. wskazała ona metodę alternatywną, która może być wykorzystana podczas takiego szkolenia bez użycia zwierząt, do której to argumentacji organ II instancji nie odniósł się w uzasadnieniu, nie wskazał dlaczego uważa ten fakt za nieudowodniony, wręcz w ogóle pominął tę kwestię. Skarżąca zaznaczyła, iż to na organie, zgodnie z art. 33 ust. 2 w związku z art. 47 ust. 1 pkt 2 spoczywa obowiązek oceny czy doświadczenie będzie przeprowadzone zgodnie z zasadami zastąpienia, ograniczenia i udoskonalenia, w szczególności czy planowane wyniki przeprowadzenia tego doświadczenia uzasadniają wykorzystanie w nim zwierząt oraz zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 5 obowiązek oceny, czy stosunek szkodliwości doświadczenia do ostatecznych korzyści z niego płynących dla ludzi, zwierząt lub środowiska jest uzasadniony, uwzględniając, czy cierpienie, ból i dystres u zwierząt są uzasadnione oczekiwanym wynikiem doświadczenia oraz biorąc pod uwagę względy etyczne. Tymczasem ani organ i ani organ II instancji nie wykonały podstawowych czynności sprawdzających, czy istnieją metody ultymatywne, zgodne z zasadą zastąpienia, umożliwiające osiągnięcie zakładanego celu bez użycia zwierząt w bazach publikacji naukowych, takich jak PubMed czy Google Scholar.

Skarżąca podkreśla, że wydanie decyzji w przedmiotowej sprawie wymaga albo wnikliwego zapoznania się z literaturą przedmiotu, czego ani organ I ani II instancji w toku postępowania nie uczynił, wierząc jedynie Wnioskodawcy na słowo, albo - skoro zapoznanie się z literaturą przedmiotu przekracza kompetencje organu - bardzo specjalistycznej wiedzy z zakresu mikrochirurgii i szerokiej wiedzy o stosowanych metodach alternatywnych, której ewidentnie zabrakło organom I i II instancji. Zarówno KKE, jak i LKE w Poznaniu podnoszą bowiem w uzasadnieniu, że nie istnieją żadne metody alternatywnie, umożliwiające przeprowadzenie takiego szkolenia bez użycia zwierząt, co nie jest oparte na prawdzie, a Skarżąca szczegółowo wykazała to.

Krajowa Komisja Etyczna ds. Doświadczeń na Zwierzętach, jak i Lokalna Komisja Etyczna w Poznaniu w toku postępowania nie zwróciły się do biegłego sądowego celem wydania opinii, choć w sprawie wymagane są wiadomości specjalne z zakresu bardzo wąskiej specjalizacji, jaką jest mikrochirurgia i umiejętności praktycznych z nią związanych, ani też samodzielnie nie zweryfikowały tez wnioskodawcy w bazie publikacji naukowych PubMed czy Google Scholar, co należy uznać za działanie pobieżne, uniemożliwiające wnikliwie rozpoznanie sprawy.

Fundacja podniosła, że w podobnej sprawie dotyczącej szkolenia lekarzy w zakresie chirurgii bariatrycznej KKE powołała takiego eksperta i na jego opinii oparła swoją decyzję, co pokazuje, że dla poprawnej oceny takich szkoleń niezbędna jest wiedza specjalistyczna, będąca w dyspozycji biegłego, a nie organu kolegialnego.

W stanowisku z dnia 2 grudnia 2021 r. Skarżąca przytoczyła część treści uchwały nr 6/2018 Krajowej Komisji Etycznej ds. Doświadczeń na Zwierzętach, w której to KKE odmówiła wydania zgody na szkolenie chirurgów z zakresu chirurgii bariatrycznej. KKE nie zastosowała się tym samym do własnej utrwalonej praktyki w zakresie orzekania w podobnych sprawach - zarówno w zakresie powoływania biegłego celem wyjaśnienia sprawy w zakresie wiadomości specjalnych, jak i odmowy wydania zgody na prowadzenie chirurgicznych ćwiczeń lekarskich na zwierzętach. KKE argumentuje, że sprawy te nie są tożsame, ale nie wskazuje żadnej istotnej różnicy pomiędzy nimi.

W odpowiedzi na skargę Krajowa Komisja Etyczna wniosła o oddalenie skargi w całości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Przedmiotowa sprawa dotyczy uchwały Krajowej Komisji Etycznej do Spraw Doświadczeń na Zwierzętach z dnia 7 maja 2021 r., nr 55/2021. utrzymującej w mocy uchwałę Lokalnej Komisji Etycznej do Spraw Doświadczeń na Zwierzętach z siedzibą w Poznaniu nr 22/2021 z dnia 26 lutego 2021 r. o wyrażeniu zgody na przeprowadzenie doświadczenia na zwierzętach pt. "[...]" zgodnie z wnioskiem nr [...] z dnia 11 stycznia 2021 r. złożonym przez [...] (dalej: Wnioskodawca).

Skarga jest zasadna albowiem zaskarżone rozstrzygnięcie narusza obowiązujące przepisy prawa procesowego w sposób mogący mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie.

Kwestie dotyczące udzielania zgód na przeprowadzanie doświadczeń na zwierzętach reguluje ustawa z dnia 15 stycznia 2015 r. o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych lub edukacyjnych (Dz. U. 266, dalej: Ustawa).

Zgodnie z art. 5 ust. 1 w zw z art. 2 ust. 1 pkt 6 oraz art. 3 Ustawy wykonywanie procedur (m.in. każda forma wykorzystania zwierząt do celów określonych w art. 3 (cele naukowe lub edukacyjne), która może spowodować u zwierzęcia ból, cierpienie, dystres lub trwałe uszkodzenie organizmu, w stopniu równym ukłuciu igłą lub intensywniejszym) jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy: 1) nie można zastosować metody badawczej zapewniającej osiągnięcie celów określonych w art. 3 bez wykorzystania zwierząt (zasada zastąpienia); 2) liczba wykorzystywanych w nich zwierząt została ograniczona do poziomu niezbędnego do osiągnięcia celów określonych w art. 3 (zasada ograniczenia); 3) wykorzystywane zwierzęta są utrzymywane w warunkach odpowiednich dla ich gatunku, a metody badawcze zastosowane w procedurach zostały wybrane tak, aby ograniczały do minimum albo eliminowały ból, cierpienie, dystres lub możliwość trwałego uszkodzenia organizmu tych zwierząt (zasada udoskonalenia).

Niedopuszczalne jest wykonanie procedury jeżeli wiąże się ona z dotkliwym bólem, cierpieniem lub dystresem, który może mieć długotrwały charakter i nie można go załagodzić (art. 5 ust. 2 Ustawy). W przypadku gdy istnieje możliwość wyboru między procedurami, dokonuje się go, biorąc pod uwagę, aby wybrana procedura: 1) zakładała wykorzystanie: a) najmniejszej liczby zwierząt, b) zwierząt z najniższą zdolnością odczuwania bólu, cierpienia, dystresu lub skutków trwałego uszkodzenia organizmu; 2) powodowała jak najmniej bólu, cierpienia lub dystresu lub w najmniejszym stopniu stwarzała ryzyko trwałego uszkodzenia organizmu zwierząt; 3) dawała największe prawdopodobieństwo osiągnięcia planowanego wyniku procedury.

Zgodnie z art. 47 ust. 1 Ustawy przed udzieleniem zgody na przeprowadzenie doświadczenia lokalna komisja ocenia, czy: 1) cel naukowy lub edukacyjny uzasadnia

przeprowadzenie tego doświadczenia lub obowiązek jego przeprowadzenia wynika z przepisów, w szczególności dotyczących pasz, produktów biobójczych, produktów leczniczych, substancji chemicznych, środków ochrony roślin, wyrobów medycznych lub żywności; 2) doświadczenie będzie przeprowadzone zgodnie z zasadami zastąpienia, ograniczenia i udoskonalenia, w szczególności czy planowane wyniki przeprowadzenia tego doświadczenia uzasadniają wykorzystanie w nim zwierząt; 3) procedury objęte doświadczeniem zostały prawidłowo zakwalifikowane do kategorii wymienionych w art. 10 ust. 1; 4) informacje, o których mowa w art. 44 ust. 1 pkt 2, 11, 12 i 15-17, stanowią podstawę do udzielenia zgody na przeprowadzenie doświadczenia w miejscu lub w sposób określony we wniosku; 5) stosunek szkodliwości doświadczenia do ostatecznych korzyści z niego płynących dla ludzi, zwierząt lub środowiska jest uzasadniony, uwzględniając, czy cierpienie, ból i dystres u zwierząt są uzasadnione oczekiwanym wynikiem doświadczenia oraz biorąc pod uwagę względy etyczne; 6) doświadczenie powinno być poddane ocenie retrospektywnej i w jakim terminie.

Lokalna komisja, przeprowadzając ocenę doświadczenia, kieruje się wiedzą specjalistyczną, w szczególności dotyczącą: 1) dziedzin naukowych, w ramach których jest planowane przeprowadzenie doświadczenia; 2) planowania doświadczeń, z uwzględnieniem analizy statystycznej - w przypadku gdy jest to uzasadnione; 3) praktyki lekarsko-weterynaryjnej w zakresie zwierząt wykorzystywanych w doświadczeniu; 4) hodowli zwierząt wykorzystywanych w doświadczeniu i opieki nad nimi (art. 47 ust. 2 Ustawy). Lokalna komisja przechowuje wyniki oceny doświadczenia przez 3 lata od dnia zakończenia doświadczenia wskazanego we wniosku o udzielenie zgody na jego przeprowadzenie (art. 47 ust. 3 Ustawy).

Stosownie do treści art. 40 ustawy w zakresie nieuregulowanym ustawą, do postępowań prowadzonych przez Komisję oraz lokalne komisje w sprawach zgód, o których mowa w art. 36 ust. 1 pkt 1, stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego.

Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie zostały naruszone wskazane w skardze art. 80 K.p.a., w zw. z art. 7, 8 i 77 § 1 K.p.a., poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz dokładnego wyjaśnienia sprawy oraz art. 107 § 3 K.p.a. poprzez niewskazanie w uzasadnieniu faktycznym decyzji faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, w szczególności w zakresie istnienia metod alternatywnych, bez użycia zwierząt, którymi można osiągnąć zakładane cele.

Rację ma Skarżąca, że analiza zarówno uchwały organu I, jak i II instancji zawiera tylko ogólnikowe stwierdzenia o słuszności stanowiska Wnioskodawcy. W uzasadnieniu rozstrzygnięć nie odniesiono się w szczegółowy sposób co do podstaw podjętych rozstrzygnięć, w szczególności nie wskazano na konkretne dowody w tym zakresie.

Rację ma organ, że nie ma generalnego obowiązku powołania biegłego. W orzecznictwie wskazuje się nawet na brak obowiązku przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego nawet wówczas, gdy wyjaśnienie sprawy wymaga wiadomości szerszych niż przeciętne w danej dziedzinie (wyrok NSA z 26 października 2016 r., II OSK 950/15). Z przepisu art. 84 § 1 k.p.a. wyraźnie wynika, że przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego nie jest obowiązkiem organu, a uprawnieniem. Organ administracji ma swobodę w korzystaniu z tego środka dowodowego, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiadomości specjalnych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 listopada 2021 r., sygn. akt II OSK 462/21). Powołanie biegłego w myśl art. 84 § 1 k.p.a. ma charakter fakultatywny i zależy od uznania organu prowadzącego postępowanie. Wykorzystanie tego środka dowodowego jest zasadne, gdy dla prawidłowego załatwienia sprawy, ze względu na poziom jej skomplikowania, wymagane są wiadomości, którymi nie dysponuje organ administracji (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2021 r. II OSK 1906/18).

Mając powyższe na uwadze organy orzekające w sprawie mogły nie skorzystać z ww. środka dowodowego, a nie oznacza to jednak, że zaskarżone rozstrzygnięcie nie powinno zawierać szczegółowego i konkretnego uzasadnienia.

Zauważyć należy, że wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadę prawdy materialnej należy rozumieć jako wymóg oparcia rozstrzygnięcia jedynie na okolicznościach faktycznie istniejących, a nie wyprowadzanych w drodze domniemań. Organ zatem przed rozstrzygnięciem sprawy powinien przeprowadzić wszelkie możliwe dowody, aby wyjaśnić jej okoliczności, tak aby być pewnym, iż ustalenia dokonane na podstawie zebranych dowodów są zgodne z rzeczywistym stanem faktycznym. Zasada ta koreluje z treścią przepisów o postępowaniu dowodowym, tj. art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., wedle których organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a ocena stanu faktycznego w danej

sprawie powinna odbywać się na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 10 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 740/21).

Ponadto zgodnie z art. 107 § 1 i § 3 K.p.a. decyzja powinna zawierać m.in. uzasadnienie faktyczne i prawne. Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Zgodnie z zasadami prawidłowo prowadzonego postępowania administracyjnego, decyzja powinna wskazywać ustalony przez organ administracyjny stan faktyczny, określać przesłanki zastosowania tej, a nie innej kwalifikacji prawnej i ustalać jakie okoliczności stanu faktycznego odpowiadają konkretnym fragmentom normy prawnej zastosowanej w sprawie. To z uzasadnienia decyzji strona winna uzyskać wszechstronną informację o motywach, którymi kierował się organ administracji podejmując rozstrzygnięcie. W przypadku decyzji z uzasadnienia powinny w sposób wyraźny i komunikatywny wynikać przesłanki takiego rozstrzygnięcia, a ponadto powinny być wyjaśnione podstawy prawne takiego rozstrzygnięcia (por. wyrok z dnia 15 września 2021 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego I GSK 431/21). Z art. 107 § 3 k.p.a. jednoznacznie wynika, że uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia powinno być skonstruowane w sposób umożliwiający realizację zasady ogólnej przekonywania (art. 11 k.p.a.), a także objaśniać tok myślenia prowadzący do konkretnego rozstrzygnięcia w sprawie. Motywy rozstrzygnięcia muszą być tak ujęte, aby strona zainteresowana mogła zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy jej wydaniu. Takie uzasadnienie daje również rękojmię, iż organ dołożył należytej staranności przy podejmowaniu rozstrzygnięcia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Po 468/21). Organ odwoławczy, orzekający na niekorzyść strony, zobowiązany jest do sporządzenia uzasadnienia w sposób wyjątkowo staranny, tak aby strona miała pełną wiedzę co do przesłanek zastosowania określonych w rozstrzygnięciu przepisów. Uzasadnienie, które pomija odpowiedź na podstawowe zarzuty oraz nie rozprawia się z zasadniczymi dla wyniku sprawy argumentami strony, jest uzasadnieniem wadliwym, naruszającym zarówno art. 107 § 3 K.p.a., jak też art. 11 tej ustawy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie dnia 16 grudnia 2021 r., sygn. akt I SA/Kr 1413/21).

Biorąc powyższe pod uwagę rację ma Skarżąca, że zgodnie z art. 33 ust. 2 w związku z art. 47 ust. 1 pkt 2 spoczywa obowiązek oceny, czy doświadczenie będzie przeprowadzone zgodnie z zasadami zastąpienia, ograniczenia i udoskonalenia, w szczególności czy planowane wyniki przeprowadzenia tego doświadczenia uzasadniają wykorzystanie w nim zwierząt oraz zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 5 obowiązek oceny, czy stosunek szkodliwości doświadczenia do ostatecznych korzyści z niego płynących dla ludzi, zwierząt lub środowiska jest uzasadniony, uwzględniając, czy cierpienie, ból i dystres u zwierząt są uzasadnione oczekiwanym wynikiem doświadczenia oraz biorąc pod uwagę względy etyczne. Tymczasem z zaskarżonych uchwał nie wynika, czy organy w ogóle przeprowadziły, a jeżeli tak, to jakie dowody na okoliczność zweryfikowania twierdzenia o istnieniu innych metod, zgodne z zasadą zastąpienia, umożliwiających osiągnięcie zakładanego celu bez użycia zwierząt.

W niniejszej sprawie Sąd zaznacza, że nie przesądza kwestii zasadności (bądź niezasadności) podjętych rozstrzygnięć w kwestii wyrażenia zgody na przeprowadzenie przedmiotowego doświadczenia na zwierzętach. Sąd stwierdza, że zaskarżona uchwała oraz poprzedzająca ją uchwała organu pierwszej instancji nie spełniają powyższych wymogów co do elementów, które powinno zawierać uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia organu. Zdaniem Sądu uchwały te nie poddają się weryfikacji, gdyż nie można prześledzić dokładnie toku rozumowania organów, w szczególności na jakich konkretnie dowodach, źródłach zostały oparte te rozstrzygnięcia. Biorąc pod uwagę zacytowane przepisy nie wystarczające jest samo przekonanie organu o prawidłowości podjętego rozstrzygnięcia nawet, gdy jest ono podjęte przez wyspecjalizowany organ. Rozstrzygniecie to powinno być w prawidłowy sposób uzasadnione.

Z powyższych względów Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 P.p.s.a, orzekł jak sentencji.