Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 1212/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-02-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Oświata
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2
journal: Dz.U. 2021 poz 266
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz (spr.) Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędzia del. WSA Cezary Kosterna po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 12 maja 2021 r. sygn. akt I SA/Sz 949/20 w sprawie ze skargi B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z 12 maja 2021 r., sygn. akt I SA/Sz 949/20 oddalił skargę B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] października 2020 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] października 2020 r., nr [...] odmówił B. umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 189.634,54 zł.

Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2020 r. poz. 266 ze zm., dalej: u.s.u.s.), art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r. nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie w sprawie zasad umarzania należności).

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynikało, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą w zakresie pozostały transport lądowy pasażerski, gdzie indziej niesklasyfikowany i z tego tytułu podlega obowiązkowi opłacania składek w ZUS. Złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek. Poinformował, że w 2008 r. uległ wypadkowi komunikacyjnemu, gdzie sprawca najechał na tył pojazdu, którym kierował. Została ranny, doznał złamania mostka, przeszedł operację kolana oraz ręki. Przebywał na zwolnieniu lekarskim, następnie na zasiłku rehabilitacyjnym oraz rok na rencie. W tym czasie jego żona zachorowała na raka złośliwego piersi, przeszła mastektomię piersi i węzłów chłonnych. Większość pieniędzy zostało wydane na leki oraz na leczenie żony. Do akt sprawy załączono dokumentację medyczną.

Skarżący wskazał ponadto, że prowadzi działalność gospodarczą w zakresie przewozów turystycznych, ma mało wyjazdów, słabe zarobki, pieniędzy wystarczało jedynie na leczenie. Żona M. pobierała jedynie 400 zł renty. W związku z pandemią od stycznia 2020 r. skarżący nie zarobił nic, ponieważ wszystkie wyjazdy anulowano. Okres wyjazdów zaczyna się w marcu, a kończy we wrześniu. Skarżący nie posiada środków na spłatę zaległości w ZUS. Próbował kilkakrotnie zaciągnąć kredyt na spłatę zaległości, lecz kredyt nie został przyznany.

Skarżący oświadczył, że jest współwłaścicielem pojazdów ustalonych na podstawie bazy CEP, tj. przyczepki lekkiej SAM r. pr. 1991, samochodu osobowego DAEWOO LANOS 1.4 4D r. pr. 2020, motoroweru HURRICANE r. pr. 2004, samochodu osobowego MERCEDES-BENZ C200 r. pr. 2000, przyczepki lekkiej SAM r. pr. 2004. Natomiast autobus SCANIA K113 został zezłomowany.

Na podstawie Centralnej Bazy Ksiąg Wieczystych organ ustalił, że skarzący nie jest właścicielem nieruchomości.

Organ ustalił także, że Naczelnik Drugiego Urzędu Skarbowego w K. postanowieniem z [...] września 2019 r. umorzył postępowanie egzekucyjne wobec strony. Z akt płatnika wiadomo również, że zwrócił się on z wnioskiem o umorzenie nieopłaconych należności na podstawie ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz.U. z 2012 r. poz. 1551), zaś [...] lutego 2015 r. została wydana decyzja nr [...], w której zostały określone kwoty podlegające umorzeniu na podstawie w/w ustawy, po spełnieniu określonych ustawą warunków. Wobec braku uregulowania należności niepodlegających umorzeniu w dniu [...] maja 2016 r. została wydana decyzja odmowna nr [...].

Organ stwierdził, że należności będące przedmiotem sprawy są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Bieg terminu przedawnienia został zawieszony z uwagi na prowadzone postępowanie egzekucyjne oraz prowadzone postępowanie abolicyjne.

Aktualnie prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS obejmujące okresy 02,12/2005, 03,08/2006, 03/2010, 12/2010, 03/2013-09/2014, 12/2014-02/2017, 06/2017-03/2018, 06/2018-08/2019 oraz Naczelnika Urzędu Skarbowego za 04-05/2018.

W ocenie ZUS spełnione zostały łącznie wszystkie przesłanki wynikające z art. 107 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. UE C 83 z 30 marca 2010 r.) decydujące o uznaniu wnioskowanego wsparcia za pomoc publiczną. Ewentualne umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek mogłoby stanowić pomoc de minimis.

Organ ocenił, że z analizy dokumentacji zebranej w trakcie postępowania wynika, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, co uniemożliwia pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Zakład rozpatrzył przywołaną we wniosku sytuację zdrowotną strony oraz jego żony. Organ nie kwestionował schorzeń, na które cierpi strona, jednak ich istnienie nie stanowiło przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. Przewlekła choroba zobowiązanego może stanowić podstawę ubiegania się o umorzenie należności z tytułu składek, tylko wówczas, gdy pozbawia ona zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu pozwalającego na opłacenie należności, czego w sprawie nie stwierdzono, ponieważ strona jest czynnym przedsiębiorcą i nie legitymuje się orzeczeniem o stałej niezdolności do pracy.

Oceniając sytuację finansową zobowiązanego, ZUS stwierdził, że posiada on tytuł do ubezpieczeń w ZUS jedynie z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.

Z przedłożonej dokumentacji wynika; że:

- za 2018 rok osiągnął przychód w kwocie 31 004;58 zł; dochód 13 008;53 zł,

- za 2019 rok osiągnął przychód w kwocie 20 075;64 zł; dochód 5 137;07 zł

- za I półrocze 2020 roku osiągnął przychód w kwocie 10 000 zł, dochód 9 101 zł.

Średniomiesięczny dochód w 2020 roku wynosi ok. 1 516 zł.

ZUS dostrzegł także wskazane przez zobowiązanego trudności z powodu pandemii (wstrzymano wyjazdy).

W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym zobowiązany wykazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną, która posiada własne źródło dochodu: pracuje w G., gdzie otrzymała wynagrodzenie za okres 06-08/2020 w wysokości 2 994,50 zł brutto, tj. ok. 2 198,39 zł. Małżonka jest zgłoszona do ubezpieczeń jako osoba wykonująca umowę zlecenie w firmie S., gdzie podstawa wymiaru składek wyniosła: za 06/2020 - 1 058,78 zł brutto; za 07/2020 - 255 zł brutto.

ZUS wskazał, że strona nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i nie posiada dochodu z innych źródeł. Miesięczny dochód gospodarstwa domowego strony (biorąc pod uwagę jedynie otrzymywane wynagrodzenie małżonki) to kwota wyższa od minimum socjalnego, które dla 2-osobowego pracowniczego gospodarstwa domowego wynosi 2 075,43 zł (dane za I kwartał 2020 r.), zatem można wykluczyć stan ubóstwa.

Zakład zaznaczył, że posiadanie innych zobowiązań publicznoprawnych nie stanowi podstawy do umorzenia należności z tytułu składek.

Według Zakładu powoływana przez skarżącego sytuacja materialna i zdrowotna nie jest wystarczająca do wydania pozytywnej decyzji o umorzenie należności.

Analiza konta płatnika oraz okres i wysokość zadłużenia, wskazują, że od wielu lat systematycznie nie reguluje on zobowiązań z tytułu składek. W tej sytuacji umorzenie należności jest niemożliwe nie tylko z uwagi na brak spełnienia ustawowych przesłanek, lecz również z uwagi na społeczną sprawiedliwość. Prowadząc działalność gospodarczą skarżący uzyskiwał dochody, które były zwiększane z uwagi na brak opłacania należnych składek na ubezpieczenia.

ZUS podkreślił, że korzystanie przez stronę z ubezpieczenia zdrowotnego (leczenie się w publicznych placówkach służby zdrowia) i jednoczesne nieuregulowanie zaległości w odprowadzaniu składek, narusza interes społeczny i uderza w solidarność ubezpieczonych, albowiem osoba z jednej strony korzysta ze świadczeń, a poprzez zaległości składkowe nie dokłada się w pełni do systemu, z którego mają korzystać pozostali. Natomiast postępowanie egzekucyjne w administracji prowadzone jest zgodnie z zasadą poszanowania minimum egzystencji, mającą na celu ochronę dłużnika w procesie dochodzenia zaległości. Zasada ta dopuszcza prowadzenie egzekucji z majątku zobowiązanego tylko w zakresie, w którym nie zostanie zagrożone minimum utrzymania, a kwoty wolne od zajęć są ustalone przepisami prawa.

W ocenie ZUS podjęcie decyzji o umorzeniu należności na obecnym etapie postępowania byłoby działaniem przedwczesnym i nieuzasadnionym. Analiza zgromadzonego w sprawie materiału nie pozwala na stwierdzenie, że sytuacja materialno-bytowa strony całkowicie i trwale uniemożliwia spłatę zaległych należności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalając skargę na powyższą wskazał, że podziela stanowisko organu w zakresie zakwalifikowania ewentualnego umorzenia należności w omawianej sprawie jako pomocy de minimis w świetle przesłanek wynikających z art. 107 ust. 1 TFUE. Udzielona pomoc stanowiłaby pomoc publiczną, jednak nie przekroczyłaby ustalonego progu kwotowego – 100 tys. euro w ciągu 3 lat budżetowych.

Organ szczegółowo odniósł się do kwestii zawieszenia biegu przedawnienia należności w świetle art. 1 ust. 15 tzw. ustawy abolicyjnej oraz art. 24 ust. 5b s.u.s., co nie budzi wątpliwości sądu.

Organ omówił również przesłankę całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 2, uszczegółowionej w art. 28 ust. 3 s.u.s. Zarzuty stawiane przez skarżącego w tym zakresie wiążą się z okolicznością, że Naczelnik Drugiego Urzędu Skarbowego w K. postanowieniami z [...] września 2019 r. umorzył postępowanie wobec skarżącego w zakresie określonych w postanowieniach należności. Zakład ustalił jednak, że na dzień wydania zaskarżonej decyzji prowadzone było jednak postępowanie Dyrektora Oddziału ZUS oraz Naczelnika Urzędu Skarbowego obejmujące wskazane w decyzji okresy. Pełnomocnik skarżącego wskazał na prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych stanowisko, że prowadzenie postępowania egzekucyjnego nie wyklucza zaistnienia przesłanki całkowitej nieściągalności. Skarżący uważa również, że organ nie odniósł się w sposób samodzielny do przesłanki określonej w art. 28 ust. 6 s.u.s. W opinii sądu jednak słusznie przyjął organ, że w okolicznościach sprawy i wobec wciąż prowadzonych postępowań egzekucyjnych nie można było jednoznacznie stwierdzić, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, oceniając również w dalszej części decyzji sytuację finansową skarżącego i jego małżonki jako wykluczającą stan ubóstwa oraz sytuację zdrowotną skarżącego jako niewykluczającą wykonywania pracy zarobkowej. Organ wskazał przy tym, że możliwość umorzenia należności przewidziana jest dla przypadków szczególnie drastycznych.

Pełnomocnik zwraca uwagę, że w pismach z 4 stycznia oraz 28 lutego 2018 r. 2018 r. ZUS odmawiał skarżącemu rozłożenia na raty posiadanych zaległości, argumentując, że ówczesne dochody nie gwarantowały spłaty długu z tytułu składek. Sąd zwrócił jednak uwagę, że główną osią wnioskowania organu był w tym wypadku brak zaufania w realną spłatę należności w ramach zaproponowanego układu ratalnego. Wynikało to nie tylko z porównania wysokości istniejącego zadłużenia z deklarowanymi przez skarżącego dochodami, ale z przebiegu dotychczasowej współpracy z Zakładem, tj. niewywiązania się z wymogów decyzji z [...] lutego 2015 r. o umorzeniu zadłużenia w ramach abolicji, brak opłacania wymagalnych składek bieżących, ocena, że wniosek skarżącego był jedynie ukierunkowany na wstrzymanie procedury o zakaz prowadzenia działalności gospodarczej.

ZUS ma możliwość umorzenia należności również w przypadku braku całkowitej nieściągalności składek. Skarżący kwestionuje w związku z tym nieuwzględnienie przez ZUS fakultatywnej przesłanki umorzenia należności, tj. przypadku uzasadnionego przewlekłą chorobą pozbawiającą możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Sąd zauważył, że umorzenie należności z tytułu składek w trybie art. 28 ust. 3a s.u.s. należy traktować jako instytucję wyjątkową, obwarowaną spełnieniem przesłanki uzasadnionego przypadku i dookreśloną w rozporządzeniu w sprawie zasad umarzania należności, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Według Sądu organ w sposób prawidłowy ustalił stan faktyczny sprawy na podstawie zebranej dokumentacji, w tym dostarczonej przez skarżącego, którą poddał szczegółowej analizie z punktu widzenia przesłanek i zasadności wnioskowanego umorzenia, czyli całkowitej rezygnacji ZUS z dochodzenia należności z tytułu składek.

W szczególności organ nie kwestionował trudności zdrowotnych ani Skarżącego (leczącego się na nadciśnienie), ani jego żony (chorującej na raka), ale racjonalnie uznał, że z dostarczonych przez stronę dokumentów dotyczących jego sytuacji zdrowotnej nie wynika skutek w postaci niezdolności do pracy i całkowitego oraz trwałego pozbawienia możliwości uzyskiwania jakiegokolwiek dochodu, z którego można opłacać należności. Skarżący wskazuje na brak wyjazdów ze względu na pandemię covid-19, jednak przeszkoda tego typu ma z natury charakter tymczasowy.

Organ przeanalizował także dokumentację ilustrującą sytuację majątkową Skarżącego i jego małżonki, tj. informacje zawarte w wymienionym oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, zeznaniach PIT, ustalenia w zakresie posiadanych przez skarżącego samochodów oraz dochodów uzyskiwanych przez jego małżonkę. Ponownie organ nie kwestionował negatywnego wpływu zaległych obciążeń na domowy budżet, ale zwrócił uwagę na takie okoliczności, jak wieloletnie i naganne zaniedbania w opłacaniu składek, odpowiedzialność za prowadzoną działalność gospodarczą, brak pobierania zasiłków z pomocy społecznej istnienie, możliwości prowadzenia egzekucji z uwzględnieniem poszanowania minimum egzystencji. Organ słusznie wyjaśnił, że posiadanie innych zobowiązań publicznoprawnych nie stanowi podstawy do umorzenia należności z tytułu składek, które nie mogą być traktowane jako "drugorzędne". Zgodzić się również należy, że korzystanie z ubezpieczenia zdrowotnego i jednoczesne nieuregulowanie zaległości w odprowadzeniu składek można traktować w kategorii naruszania interesu społecznego i uderzenia w solidarność ubezpieczonych. Podobnie negatywnie należałoby ocenić umorzenie należności z tytułu składek osobie, która przez wiele lat ich nie regulowała, co stałoby w rażącym kontraście wobec osób, które w prowadzonej działalności terminowe regulowanie zobowiązań publicznoprawnych stawiają na pierwszym miejscu. Dodatkowo słusznie organ zwrócił uwagę, że skarżący w przeszłości nie wywiązał się z warunków umorzenia kwoty na mocy tzw. ustawy abolicyjnej.

Sąd wskazał, że na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325; dalej: p.p.s.a.) oddalił wnioski dowodowe skarżącego. Zawarty w art. 106 § 3 p.p.s.a. zwrot normatywny "dowody uzupełniające" uzasadnia twierdzenie, że chodzi w nim o dowody z dokumentów, które nie były przeprowadzone w postępowaniu administracyjnym zaś istota uzupełniającego postępowania dowodowego polega na jego przeprowadzeniu w sytuacji, gdy brak dowodu z dokumentu uniemożliwia lub znacznie utrudnia ocenę zgodności z prawem stanu faktycznego ustalonego przez organ. Taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie jednak nie wystąpiła.

B. wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Szczecinie oraz zasądzenia kosztów postępowania.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie wydania wyroku uchylającego zaskarżoną decyzję w całości, mimo że zebrany w sprawie materiał dowodowy był niewystarczający do poczynienia pewnych ustaleń, a także doszło do błędnej jego oceny, co w konsekwencji doprowadziło do nierozpoznania istoty sprawy, bowiem organ nie ustalił wszystkich niezbędnych dla należytego rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, zaś ponowne jej rozpatrzenie (dokonane z uwzględnieniem norm zawartych w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a.) spowodowałoby odmienną ocenę stanu faktycznego oraz odmienną ocenę stanu prawnego. W szczególności organ, a dalej Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie pominął okoliczność:

że toczące się egzekucje wobec skarżącego każdorazowo były umarzane na skutek ich bezskuteczności,

że skarżący nie ma składników majątku, które podlegałyby egzekucji, przy s jednoczesnym posiadaniu wysokich zobowiązań, a jego wyłącznym źródłem utrzymania jest wynagrodzenie z tytułu prowadzonej jednoosobowej działalności gospodarczej, co powoduje, że w stosunku do skarżącego zachodzi całkowita nieściągalność,

że skarżący jako przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą nie posiada stałego wynagrodzenia, a jest ono zmienne i uzależnione od wielu czynników, a zatem przy rozważaniu, jakie wynagrodzenie osiąga skarżący, winno zostać wzięte pod uwagę wynagrodzenie najbardziej aktualne, tj. wynagrodzenie za ostatnie miesiące wskazane w wysokości netto, a nie wynagrodzenie średniomiesięczne za ostatnie półrocze,

a nadto zostało w sposób nieuzasadniony przyjęte, że w przypadku skarżącego i jego rodziny nie zachodzi zagrożenie niezaspokojenia potrzeb życiowych o charakterze podstawowym w wypadku zapłaty zaległych składek.

W konsekwencji powyższego organ, a następnie Sąd I instancji, błędnie uznali, że stan majątkowy skarżącego pozwoli na wyegzekwowanie zaległych składek, podczas gdy skarżący nie posiada majątku, który pozwoliłby na spłatę należności) a wartość wyegzekwowanych kwot nie pokryje wydatków egzekucyjnych, nadto w prowadzonych już egzekucjach zostało stwierdzone, że brak jest majątku, z którego można prowadzić egzekucję.

W następstwie dokonania błędnego ustalenia stanu faktycznego, doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.:

art. 28 ust. 2 w zw. z ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy z okoliczności faktycznych sprawy jednoznacznie wynika, że postępowanie egzekucyjne nie doprowadzi do wyegzekwowania kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, a nadto w aktach sprawy znajdują się decyzję o umorzeniu egzekucji stwierdzające brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w sprawie zasad umarzania należności poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy opłacenie należności względem ZUS przez skarżącego pozbawiłoby jego oraz jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna.

Zgodnie z art. 183 § 1 zd. pierwsze p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania określone w § 2 powołanego przepisu, co pozwoliło na rozpoznanie sprawy w zakresie wyznaczonym zarzutami skargi kasacyjnej i stosownie do art. 193 zd. drugie p.p.s.a. – przedstawienie w odniesieniu do tych zarzutów motywów rozstrzygnięcia.

W ramach zarzutu naruszenia przepisów postępowania wnoszący skargę kasacyjną zarzucił Sądowi I instancji wydanie zaskarżonego wyroku w sytuacji, gdy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał na rozpoznanie istoty sprawy. Autor skargi kasacyjnej podniósł, że Sąd pominął takie okoliczność jak: bezskuteczność egzekucji, brak składników majątkowych pozwalających na zaspokojenie należności, posiadanie innych zobowiązań, oraz to, że jedynym źródłem utrzymania jest działalność gospodarcza, której przychodowość jest uzależniona od wielu zmiennych.

Przedmiotem rozpoznania przez Sąd I instancji była skarga na decyzję odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za poszczególne okresy rozliczeniowe w latach: 2005 r., 2006 r., 2010 r., 2014 r. oraz 2017 r. – 2019 r., w łącznej kwocie 189.643,54 zł. Decyzja ta ma charakter uznaniowy, a to oznacza, że organ może odmówić umorzenia zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek nawet wówczas, gdy stwierdzi istnienie chociażby jednej z tzw. przesłanek umorzeniowych. Wystąpienie tych przesłanek nie przesądza bowiem o pozytywnym rozpoznaniu wniosku. Stąd sąd administracyjny kontrolując zaskarżone orzeczenie pod względem zgodności z prawem bada jedynie, czy organ przeprowadził postępowanie w stopniu pozwalającym na swobodne (a nie dowolne) podjęcie rozstrzygnięcia, w granicach uznania administracyjnego, co oznacza, że swoją oceną nie może wkraczać w sferę decyzyjną organu.

Podstawą rozstrzygnięcia organu był art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 – 3 rozporządzenia.

Powołując się na pierwszą z powołanych podstaw prawnych (art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s.) organ uznał, że nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, takie jak: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2019 r. poz. 498, z późn. zm.); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Odnosząc się natomiast do podniesionej przez stronę argumentacji organ wskazał, że zobowiązany prowadzi (na moment rozpoznawania wniosku) działalność gospodarczą, natomiast samo umorzenie postępowania egzekucyjnego nie jest okolicznością, która uzasadniałaby umorzenie należności, ponieważ muszą temu towarzyszyć wyjątkowe okoliczności, które wskazują na całkowitą nieściągalność należności z tytułu składek. Wierzyciel ma obowiązek dochodzenia swoich wierzytelności. Organ wskazał również, że aktualnie prowadzone jest postępowanie egzekucyjne i na tym etapie postępowania nie można stwierdzić czy nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne.

Powołując się z kolei na drugą z powołanych podstaw prawnych (art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 – 3 rozporządzenia) organ wskazał, że wnoszący skargę kasacyjną nie udowodnił, aby poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujące, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić możliwości prowadzenia działalności (§ 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia). W ocenie organu strona nie wykazała też, aby wystąpiła przesłanka związana ze stanem zdrowia zobowiązanego lub członka jego rodziny (§ 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia). Z dołączonej do sprawy dokumentacji medycznej nie wynika bowiem całkowite i długotrwałe wykluczenie wnoszącego skargę kasacyjną z aktywności zawodowej (brak orzeczenia o stałej niezdolności do pracy), czy też, aby wymagał stałej opieki lub długotrwałej pomocy innej osoby spowodowane ograniczeniem do samodzielnej egzystencji, nie ma również konieczności sprawowania stałej opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Zdaniem organu wnoszący skargę kasacyjną nie wykazał też, aby wystąpiła ostatnia z przesłanek pozwalających na umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Analizując stan majątkowy i rodzinny zobowiązanego organ wskazał, że prowadzi on wraz z żoną wspólne gospodarstwo domowe. Źródłem utrzymania rodziny są przychody uzyskiwane z działalności gospodarczej wnoszącego skargę kasacyjną oraz wynagrodzenie żony. Wnoszący skargę kasacyjną nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej, a jego stałe wydatki, jak sam wskazał, wynoszą 600 zł (opłaty eksploatacyjne i wydatki na leczenie). W związku z tym organ wyliczył, że miesięczny dochód gospodarstwa domowego wnoszącego skargę kasacyjną to kwota wyższa od minimum socjalnego, które dla dwuosobowego pracowniczego gospodarstwa domowego wynosi 2.075,43 zł (I kwartał 2020 r.). To z kolei wyklucza przyjęcie, że znajduje się on w stanie ubóstwa, ponieważ minimum socjalne z założenia gwarantuje zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny. Organ zauważył też, że istnienie innych zobowiązań nie uzasadnia umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Rozpoznając wniosek organ musi wziąć pod uwagę nie tylko interes zobowiązanego, ale również Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stąd w ocenie organu korzystanie przez wnoszącego skargę kasacyjną z ubezpieczenia zdrowotnego a jednocześnie nieuiszczanie na bieżąco składek narusza interes społeczny oraz sprawiedliwość społeczną. Organ wyjaśnił też, dlaczego wydał decyzję odmawiającą rozłożenia na raty (ze względu na niski dochód nie rokujący dochowania spłaty) oraz zauważył, że zobowiązany nie dochował wcześniejszego układu ratalnego, który został zawarty na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące dzielność (Dz. U., poz. 1551), co w konsekwencji doprowadziło do odmowy umorzenia zaległości objętych układem.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zajęte przez organ stanowisko zasługuje na akceptację, a tym samym zaskarżony wyrok Sądu I instancji odpowiada prawu.

Wbrew twierdzeniom wnoszącego skargę kasacyjną zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwalał na swobodną jego ocenę oraz podjęcie decyzji w granicach uznania administracyjnego. Przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji argumentacja wskazuje, że organ przed wydaniem decyzji dokonał wnikliwej analizy sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej strony, a tym samym wywiązał się z ciążącego na nim obowiązku – wszechstronnego rozważenia przesłanek umorzenia należności. To, że wynik tego postępowania nie dał oczekiwanego przez stronę rezultatu nie świadczy jeszcze o tym, że doszło do naruszenia przepisów prawa. Umorzenie należności na podstawie art. 28 ust. 1 – 3 u.s.u.s. jest możliwe jedynie wówczas, gdy ziści się jedna z przesłanek "całkowitej nieściągalności". Jak wcześniej zostało wskazane na dzień orzekania przez Sąd I instancji nie wystąpiła żadna z przesłanek "całkowitej nieściągalności". Wnoszący skargę kasacyjną nie wykazał też, aby wystąpiła którakolwiek z przesłanek, o których mowa w § 3 pkt 1 – 3 rozporządzenia. Umorzenie zobowiązań publicznoprawnych jest instrumentem, z którego organy musi korzystać wyjątkowo rozważnie, po wyważeniu interesu zobowiązanego z interesem społecznym. Rezygnacja przez Państwo z należnego mu dochodu prowadzi bowiem do osłabienia realizacji zobowiązań finansowanych Państwa, których źródłem są m.in. wpłaty ze składek społecznych. Dlatego też organ rozpoznając wniosek o zastosowanie ulgi o najdalej idących skutkach prawnych (definitywne zwolnienie z zobowiązań) musi wziąć pod uwagę nie tylko sytuację materialną, rodzinną oraz zdrowotną zobowiązanego, ale również inne okoliczności, związane ze sprawą, chociażby dotychczasową postawę zobowiązanego przy realizacji ciążących na nim zobowiązań. W okolicznościach sprawy wnioskowane do umorzenia należności obejmują wieloletni okres regularnego nieuiszczania składek na ubezpieczenie społeczne, co może wskazywać na uczynienie przez zobowiązanego z tego tytułu dodatkowego źródła dochodu. Taka postawa nie jest zjawiskiem pożądanym, godzi bowiem w sprawiedliwość społeczną.

Podsumowując, za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia przepisów postępowania.

W konsekwencji, wobec nieuznania zarzutu procesowego, za niezasadny należało również uznać zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez niezastosowanie przez Sąd I instancji wymienionych w nim przepisów ustawy i rozporządzenia.

Odnosząc się do wniosku dowodowego zawartego w piśmie procesowym z 21 stycznia 2022 r. wypada stwierdzić, że w postępowaniu kasacyjnym przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie prowadzi się co do zasady postępowania dowodowego, bowiem punktem odniesienia kontroli instancyjnej jest stan faktyczny przyjęty przez sąd I instancji w dacie orzekania.

Końcowo można jedynie wskazać, że w związku z wystąpieniem nowej okoliczności, o których mowa w piśmie procesowym z 21 stycznia 2022 r. (pozbawienie wnoszącego skargę kasacyjną prawa prowadzenia działalności gospodarczej; postanowienie SR w Koszalinie z 1 września 2020 r., sygn. akt VII Gzd 23/17 oraz postanowienie SO w Szczecinie z 14 lipca 2021 r., sygn. akt VIII Ga 632/20) wnoszący skargę kasacyjną ma możliwość ponownego wystąpienia z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Skarga kasacyjna została oparta na nieusprawiedliwionych podstawach kasacyjnych.

Mając na względzie powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.