Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2756/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-03-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Dzbeńska, Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek, Sędzia NSA Roman Ciąglewicz (spr.), Protokolant starszy inspektor sądowy Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S. K. reprezentowanej przez opiekuna prawnego H. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 maja 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1169/14 w sprawie ze skargi S. K. reprezentowanej przez opiekuna prawnego H. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2014 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 maja 2015 r., sygn. akt II SA/Wa 1169/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę S. K. reprezentowanej przez opiekuna prawnego H. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 maja 2014 r., Nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wyrok ten został wydany zapadł w następujących okolicznościach sprawy.

Pismem z dnia 6 kwietnia 2011 r., ubezwłasnowolniona całkowicie S. K., reprezentowana przez matkę H. K., która została ustanowiona opiekunem ubezwłasnowolnionej, wniosła do Prezesa ZUS o przyznanie renty w drodze wyjątku. W piśmie uzupełniającym z dnia 20 kwietnia 2011 r. wskazała, że nie pracowała, gdyż do dnia wypadku sprawowała opiekę nad córkami.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia 29 czerwca 2012 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił S. K. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, wskazując, że nie podlegała ubezpieczeniu społecznemu, ani ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu. Decyzją z dnia 5 września 2012 r., organ utrzymał w mocy swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie. Wyrokiem z dnia 7 marca 2013 r., sygn. akt II SA/Wa 1961/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił powyższe decyzje, nakazując organowi dokonanie analizy dokumentów złożonych przez stronę w toku postępowania sądowoadministracyjnego, na okoliczność podlegania S. K. ubezpieczeniu społecznemu.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia 20 marca 2014 r., powołując się na art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odmówił S. K., przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ustalił, że na przestrzeni 33 lat życia skarżąca posiada udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 7 lat, 2 miesiące i 28 dni. W 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania renty w trybie zwykłym, udowodniono 3 lata, 1 miesiąc i 7 dni tych okresów. W okresie od 28 sierpnia 1998 r. do 27 czerwca 2004 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżąca nie wykonywała pracy lub innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanej przerwie skarżąca nie miała orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, jak również nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu przez skarżącą zatrudnienia i spełnienia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Organ zaznaczył ponadto, że obecna niemożność podjęcia zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji oraz podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to nie jest bowiem świadczeniem socjalnym.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. K., reprezentowana przez matkę, zastąpioną przez pełnomocnika, nie zgodziła się ze stanowiskiem organu, uznając je za niesłuszne i krzywdzące. Pełnomocnik skarżącej podniósł, że S. K. nie ma żadnych, a nie tylko niezbędnych środków do życia.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z 6 maja 2014 r., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 20 marca 2014 r. Organ wskazał, że przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Dokonując ponownej analizy okoliczności sprawy organ uznał, że skarżąca nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miała wpływu. Zwrócił uwagę, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielkiego okresu. Brak wymaganego okresu ubezpieczenia muszą zaś usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Za szczególną okoliczność uważa się tylko zdarzenie bądź stan trwały wykluczający aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Prezes, na podstawie akt sprawy zauważył natomiast, że w okresie od 28 sierpnia 1998 r. do 27 czerwca 2004 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżącej, wystąpiła przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W okresie tym wobec skarżącej nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli skarżącej, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Jednocześnie organ uznał, że obecna niemożność podjęcia przez skarżącą zatrudnienia ze względu na całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji oraz przedstawione trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne przyznawane wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

S. K., reprezentowana przez matkę, złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Zarzuciła obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez przyjęcie tezy, że będąc całkowicie ubezwłasnowolnioną i całkowicie niezdolną do pracy nie spełnia łącznie wszystkich wymagań z powyższego przepisu, a w szczególności, że nie posiada 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w ostatnim 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, gdy tymczasem cały materiał dowodowy zawiera dokumentację zawodowego i życiowego przebiegu jej ubezpieczenia, chociażby z tytułu pozostawania w związku małżeńskim i urodzenia dzieci. Skarżąca podała, że w okresie bezpośrednio przed wypadkiem nastąpił trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jego skutków w postaci konieczności wychowania dzieci i sprawowania nad nimi osobistej i permanentnej opieki z powodu nieobecności męża i ojca z uwagi na pracę w transporcie drogowym.

Nadto zarzuciła obrazę przepisów postępowania, tj. art. 1, 9, 75, 77, 107 § 3 K.p.a. przez zaniechanie podjęcia wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz brak zrozumiałego uzasadnienia decyzji odmownej. Skarżąca podała, że wszystkie decyzje wydawane z upoważnienia Prezesa ZUS są wydawane przez ten sam departament ZUS i osoby na tych samych stanowiskach. Decyzje podkreślają, że skarżąca nie była ubezpieczona, a przecież gdyby miała wymagany okres, to nie byłaby potrzebna renta w drodze wyjątku. Dostałaby rentę w zwykłym ustawowym trybie.

W odpowiedzi na skargę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi. Powtórzył wywody zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Fakt, że wnioski skarżącej są rozpoznawane i opracowywane przez jeden konkretny departament, a decyzje są wydawane przez konkretne, uprawnione osoby, nie oznacza, że popełniono błędy proceduralne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przytaczając treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Sąd stwierdził, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Za bezsporne Sąd uznał, że skarżąca była ubezpieczona w rozumieniu ustawy emerytalnej przez 7 lat, 2 miesiące i 28 dni, w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, na wymagane 5 lat posiada jedynie 3 lata, 1 miesiąc i 7 dni okresów składkowych i nieskładkowych.

Za niewątpliwy Sąd uznał fakt, że nie ma ona niezbędnych środków utrzymania, zważywszy na to, że jedynym dochodem skarżącej jest dodatek pielęgnacyjny w wysokości 153 zł. Ponadto, ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy skarżąca nie może podjąć zatrudnienia lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Spornym natomiast jest, czy w sprawie zostały wykazane szczególne okoliczności, które usprawiedliwiałyby nienabycie przez skarżącą świadczenia rentowego w zwykłym trybie.

Zdaniem Sądu, za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Sąd wywodził dalej, że przy ustalaniu prawa do renty w drodze wyjątku bierze się pod uwagę powody nienabycia świadczenia w zwykłym trybie. Niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem właśnie szczególnych okoliczności, które zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie nie zostały wykazane. W okresie przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, czyli przed 27 czerwca 2014 r., skarżąca nie miała stwierdzonej niezdolności do pracy nawet w zakresie częściowym. W toku postępowania przed organem skarżąca nie wskazywała na jakiekolwiek okoliczności uniemożliwiające podjęcie zatrudnienia. Dopiero w skardze kierowanej do Sądu podała, iż tą okolicznością była konieczność wychowywania dzieci i sprawowania nad nimi opieki.

Sąd przywołał wyrażane w orzecznictwie stanowisko, według którego, rezygnacja z zatrudnienia na rzecz wychowania dziecka jest wyborem każdego rodzica i nie jest okolicznością niezależną od ich woli, w związku z czym nie stanowi szczególnej okoliczności, o jakiej mowa w art. 83 ustawy. W wyroku z 21 października 2014 r. Sąd zauważył, że w sytuacjach szczególnych, a do takich należy niewątpliwie zaliczyć np. konieczność opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym, wymagającym stałej opieki czy też wielodzietność rodziny, istnieje możliwość, a nawet konieczność oceny przez organ wynikającej z takiej sytuacji braku aktywności zawodowej. W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie nie zostało jednak wykazane, aby taka szczególna sytuacja miała miejsce. Zdaniem Sądu, nie jest bez znaczenia, że skarżąca była zarejestrowana w latach 1999-2002 jako osoba bezrobotna, co oznacza, że była gotowa świadczyć pracę. Taka sytuacja pozwala na przyjęcie, iż istniała inna możliwość zapewnienia dwójce dzieci opieki.

Zdaniem Sądu, również fakt bycia osobą bezrobotną nie może być oceniany na płaszczyźnie szczególnych okoliczności. Gdyby uznać rejestrację w charakterze bezrobotnego za okoliczność szczególną, wówczas każda osoba posiadająca taki status mogłaby liczyć na świadczenie w drodze wyjątku, niezależnie od tego, czy faktycznie w tym czasie poszukiwała pracy, czy też nie. Sama rejestracja w charakterze bezrobotnego nie odzwierciedla bowiem rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu, spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli. Chodzi zatem o przedstawienie dowodów, które potwierdzą fakt odmowy zatrudnienia w danym dniu. Skarżąca takich dowodów nie przedstawiła i na takie okoliczności w toku całego postępowania nie powoływała się. Sąd pierwszej instancji wskazał nadto, że trudna sytuacja na rynku pracy nie jest szczególną okolicznością, która uniemożliwiała podjęcie zatrudnienia. Zgodnie bowiem z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, bezrobocie – samo w sobie – nie stanowi szczególnej przesłanki, warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Za nieusprawiedliwione Sąd uznał zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Sąd podkreślił, iż pomimo wynikającej z art. 7 K.p.a. zasady działania organu z urzędu i wynikającego z niej obowiązku gromadzenia materiału dowodowego, w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, to na stronie wnioskującej ciąży obowiązek wykazania okoliczności szczególnych uniemożliwiających wypracowanie wymaganego okresu ubezpieczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielił pogląd wyrażony w wyroku NSA z 15 grudnia 2011 r., sygn. akt I OSK 1726/11, zgodnie z którym, uwzględniając rodzaj świadczenia, o jakie ubiega się skarżąca, a w szczególności jego wyjątkowy charakter, nie można obciążać organu obowiązkiem poszukiwania dowodów na okoliczności związane z przerwami w zatrudnieniu, zwłaszcza gdy dotyczy to okresów, kiedy skarżąca była osobą młodą i zdolną do pracy. To strona wnioskująca o świadczenie obowiązana jest wskazać organowi dowody świadczące o obiektywnych trudnościach w podjęciu pracy, przemawiające za uznaniem ich jako szczególnych okoliczności. W rozpoznawanej sprawie organ zgromadził i rozpatrzył materiał dowodowy, którego ocena przełożyła się na wydane rozstrzygnięcie. Nadto, poprzednie rozstrzygnięcie organu nieuwzględniające okresów ubezpieczenia skarżącej zostało uchylone przez Sąd. Skarżąca miała zatem świadomość jakie okoliczności są w sprawie istotne i co należy w niej wykazać. Mimo to dopiero na etapie postępowania sądowego wskazała okoliczności, które jej zdaniem zasługują na uznanie jako okoliczności szczególne uniemożliwiające spełnienie wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.

Skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła S. K. reprezentowana przez opiekuna prawnego H. K.

Wyrok zaskarżyła w całości, zarzucając:

I. Naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), poprzez błędną wykładnię, polegająca na mylnym przyjęciu, iż w sprawie nie występują szczególne okoliczności, podczas gdy wskazane przez skarżącą okoliczności wyczerpują dyspozycję przepisu i w konsekwencji niewłaściwe uznanie, że brak jest podstaw do stosowania tego przepisu w sprawie.

II. Naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 145 § 1 pkt 1 łit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. poprzez błędne uznanie, że były podstawy do oddalenie skargi, mimo iż skarżąca wykazała, że postępowanie organów administracji publicznej dotknięte było wadami, które uniemożliwiły prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie;

- art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, 9, 75 § 1, 77 § 1 oraz 80 K.p.a., przejawiające się w tym, że Sąd I instancji, w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej, nie zastosował środka określonego w ustawie, mimo że decyzje Prezesa ZUS zostały wydane bez zebrania całego materiału dowodowego, który po uzupełnieniu mógł przechylić szalę na korzyść skarżącej - w sprawie brak jest bowiem wyjaśnienia przyczyn, z powodu których wystąpiły przerwy w zatrudnieniu skarżącej.

Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych. Pełnomocnik skarżącej oświadczyła jednocześnie, że koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu te nie zostały opłacone ani w całości ani w części.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwioną podstawę.

Przepis art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz.270 ze zm.) stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. Nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważność postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 – 6 P.p.s.a.

W pierwszej kolejności rozważenia wymagają zarzuty procesowe.

Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 151 P.p.s.a. poprzez błędne uznanie, że były podstawy do oddalenie skargi, nie ma charakteru samodzielnego. Jego zasadność zależy od tego, czy doszło do innych, podniesionych w skardze kasacyjnej, naruszeń materialnych lub proceduralnych.

Trafny jest natomiast zarzut naruszenia art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, 9, 75 § 1, 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a. przejawiającego się w tym, że Sąd pierwszej instancji, w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej, nie zastosował środka określonego w ustawie, mimo że decyzje Prezesa ZUS zostały wydane bez zebrania całego materiału dowodowego. który po uzupełnieniu mógł przechylić szalę na korzyść skarżącej.

Najpierw dostrzec trzeba, że okoliczność faktyczna, do której nawiązuje zarzut kasacji, jest istotna z punktu widzenia prawa materialnego. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1440 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Podniesione w podstawie kasacji przyczyny, z powodu których wystąpiły przerwy w zatrudnieniu skarżącej związane są z przesłanką szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy. Przesłanka szczególnych okoliczności ma indywidualny charakter. W związku z tym, bez wskazania przez zainteresowanego zaistnienia tych szczególnych okoliczności, ustalenie ich wyłącznie z urzędu nie jest możliwe. Nie ma podstaw do obarczania wyłącznie organu obowiązkami dowodowymi w omawianym zakresie (por. wyrok NSA z dnia 15 grudnia 2011 r., sygn. akt I OSK 1726/11; wyrok NSA z dnia 20 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 696/12; wyrok NSA z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt I OSK 1610/14, niepublikowane, treść [w:] CBOSA, https://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

Nawet jednak uwzględniając znowelizowaną treść art. 7 K.p.a. nie można uwolnić organu od obowiązku podejmowania także z urzędu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Obowiązek taki ciąży na organie w sprawach z zakresu szeroko rozumianego zabezpieczenia społecznego, zwłaszcza w sytuacji, gdy strona nie jest w stanie sama w sposób należyty bronić swoich interesów. W niniejszej sprawie organ mógł podjąć czynności procesowe w celu wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy. Dysponował informacjami o okolicznościach, które wymagały zbadania, mimo, że nie zostały przez opiekuna i pełnomocnika strony ubezwłasnowolnionej całkowicie zgłoszone wnioski dowodowe w tym zakresie. Wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji, już od daty uzupełnienia wniosku znana była organowi okoliczność podawana przez stronę jako przyczyna przerw w zatrudnieniu – konieczność wychowywania dzieci. Nadto, organ nie podjął żadnych działań w kierunku wyjaśnienia okoliczności podniesionych w opinii sądowopsychiatrycznej z 2005 r. Dokument ten nie jest opatrzony datą dołączenia do akt administracyjnych. Stanowi jednak część dokumentacji poprzedzającej decyzję Prezesa ZUS z dnia 20 marca 2014 r. Następną kartę akt stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 13 grudnia 2013 r. potwierdzone za zgodność przez specjalistę mgr M. K. w dniu 3 marca 2014 r. W 2005 r., a więc na wiele lat przed złożeniem wniosku o świadczenie w drodze wyjątku, matka skarżącej w wywiadzie dla lekarza orzecznika stwierdziła, że S. K. podejmowała przed 2004 r. dwie próby samobójcze oraz była leczona w szpitalu ogólnym, a następnie w szpitalu psychiatrycznym. Okoliczności te, w sytuacji, gdy skarżąca jest ubezwłasnowolniona całkowicie i nie może sama sprecyzować indywidualnej wersji tych zdarzeń wymagają zbadania co najmniej poprzez przesłuchanie jej matki oraz próbę uzyskania dokumentów z leczenia szpitalnego. Rzecz jasna nie chodzi o podważanie orzeczenia stwierdzającego datę niezdolności do pracy i do samodzielnej egzystencji. Jednak wskazane w wywiadzie z 2005 r. okoliczności mogą mieć wpływ na ocenę zachowań skarżącej w latach poprzedzających zaistnienie niezdolności do pracy. Warto zauważyć, że w zakresie jednej okoliczności sygnalizowanej w wywiadzie przez H. K., tj. "manka", do którego doszło w sklepie w którym pracowała skarżąca, w aktach jest dokument potwierdzający, tzn. świadectwo pracy z dnia 29 października 1996 r. Okoliczność ta jest istotna o tyle, że to zdarzenie, w połączeniu z zastosowaniem wobec S. K. art. 52 Kodeksu pracy, miało być, według matki skarżącej, przyczyną pierwszej próby samobójczej.

Bez zbadania tych okoliczności ocena o braku przesłanki szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, była przedwczesna. Z tego powodu nie jest możliwa obecnie ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). To, czy zachodzą przesłanki z art. 83 ust. 1 będzie możliwe po ustaleniu stanu faktycznego opartego o wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego oraz zakwalifikowaniu ustalonych faktów w odniesieniu do wymogu "szczególnych okoliczności", uzasadniających przerwy w zatrudnieniu.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok oraz obie decyzje Prezesa ZUS. Wniosek o przyznanie pełnomocnikowi, ustanowionemu w ramach prawa pomocy, wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu w postępowaniu kasacyjnym, podlega rozpoznaniu przez wojewódzki sąd administracyjny, w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a.