Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 843/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2012-01-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3 a) i ust. 4
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 151;
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędziowie WSA Barbara Koś (spr.) WSA Małgorzata Górecka . Protokolant: stażysta Anna Zys – Ruszkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 stycznia 2012 r. przy udziale sprawy ze skargi T. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu z dnia 25 sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek o d d a l a s k a r g ę


UZASADNIENIE

Decyzją nr [...] z dnia 16 czerwca 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu, działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1 i art. 32 oraz art. 28 ust. 3 a) ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585) i § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31.07.2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), po rozpatrzeniu wniosku T. P. złożonego w dniu 20.04.2011 r. w sprawie umorzenia należności, odmówił umorzenia:

1) należności z tytułu:

a) odsetek od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych nie będących płatnikami składek, tj.

- na ubezpieczenia społeczne za okres od 03/2001 do 12/2006; od 07/2009 do 12/2009 (naliczonych na dzień 28.02.2011 r.) w kwocie [...] zł,

- na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 03/2001 do 12/2001; od 05/2002 do 09/2002; 12/2002; od 03/2003 do 10/2003, od 12/2003 do 12/2006; od 07/2009 do 12/2009 (naliczonych na dzień 28.02.2011 r.) w kwocie [...] zł,

b) składek w części finansowanej przez płatnika tj.

- na ubezpieczenia społeczne w zakresie:

• składek za okres od 08/1999 do 10/1999; od 02/2001 do 12/2006, od 07/2009 do 12/2009 w kwocie [...] zł,

• odsetek od ww. należności (naliczonych na dzień 28.02.2011 r.) w kwocie [...] zł,

• kosztów upomnienia w kwocie [...] zł,

• dodatkowej opłaty w kwocie [...] zł,

- na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie:

• składek za okres od 03/2001 do 12/2001; od 04/2002 do 09/2002, od 12/2002 do 12/2006, od 07/2009 do 12/2009 w kwocie [...] zł,

• odsetek od ww. należności (naliczonych na dzień 28.02.2011 r.) w kwocie [...] zł,

• kosztów upomnienia w kwocie [...] zł,

• dodatkowej opłaty w kwocie [...] zł,

- na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w zakresie:

• składek za okres od 03/2001 do 05/2001; od 07/2001 do 10/2001; 01/2003; od 03/2003 do 04/2003; 07/2003; od 04/2004 do 05/2004; 09/2004; od 11/2004 do 12/2006; od 07/2009 do 12/2009 w kwocie [...] zł,

• odsetek od w/wym. należności (naliczonych na dzień 28.02.2011 r.) w kwocie [...] zł,

• kosztów upomnienia w kwocie [...] zł,

• dodatkowej opłaty w kwocie [...] zł;

2) należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą, tj.

- na ubezpieczenia społeczne w zakresie:

• składek za okres od 08/1999 do 10/1999; od 02/2001 do 12/2006, od 07/2009 do 12/2009 w kwocie [...] zł,

• odsetek od ww. należności (naliczonych na dzień 28.02.2011 r.) w kwocie [...] zł,

• kosztów upomnienia w kwocie [...] zł,

• dodatkowej opłaty w kwocie [...] zł,

- na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie:

• składek za okres od 03/2001 do 12/2001; od 04/2002 do 09/2002, od 12/2002 do 12/2006, od 07/2009 do 12/2009 w kwocie [...] zł,

• odsetek od ww. należności (naliczonych na dzień 28.02.2011 r.) w kwocie [...] zł,

• kosztów upomnienia w kwocie [...] zł,

• dodatkowej opłaty w kwocie [...] zł,

- na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w zakresie:

• składek za okres od 03/2001 do 05/2001, od 07/2001 do 10/2001, 01/2003, od 03/2003 do 04/2004, 07/2003, od 01/2005 do 12/2006 w kwocie [...] zł,

• odsetek od ww. należności (naliczonych na dzień 28.02.2011 r.) w kwocie [...] zł,

• kosztów upomnienia w kwocie [...] zł,

• dodatkowej opłaty w kwocie [...] zł.

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że T. P. wnioskiem doręczonym w dniu 20.04.2011 r. zwróciła się o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, FGŚP, kosztów upomnień, dodatkowej opłaty oraz odsetek za zwłokę. Następnie organ wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w przypadkach enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3. Po przeanalizowaniu okoliczności sprawy organ stwierdził, że z przyczyn oczywistych nie można mówić o zaistnieniu przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ("dłużnik zmarł..."), pkt 4a (wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym) oraz pkt 4 (nie toczyło się postępowanie likwidacyjne). Odnośnie przesłanki sformułowanej w art. 28 ust. 3 pkt 2 ustawy ustalono, że T. P. nie składała wniosku o ogłoszenie upadłości, co zostało stwierdzone pismem Sądu Rejonowego Poznań Stare Miasto XI Wydział Gospodarczy do Spraw Upadłościowych i Naprawczych z dnia 29 kwietnia 2011 r. Organ wskazał, że wobec wnioskodawczyni prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika Urzędu Skarbowego Poznań Jeżyce oraz Naczelnika Urzędu Skarbowego Poznań Wilda, jak również w wyniku rozstrzygnięcia zbiegu egzekucji, sądowe postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Komornika Sądowego Poznań Grunwald i Jeżyce i do dnia wydania niniejszej decyzji żaden z organów egzekucyjnych nie orzekł o bezskuteczności postępowania z uwagi na brak składników majątkowych należących do dłużnika. Mając powyższe na uwadze, organ nie stwierdził zaistnienia przesłanek sformułowanych w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Odnośnie przesłanki całkowitej nieściągalności wskazanej w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych organ stwierdził, że nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, a z oświadczenia strony i zgromadzonego w sprawie materiału wynika, iż brak jest aktualnie składników majątkowych, z których można egzekwować obciążające stronę zobowiązania z tytułu składek. Korzystając jednak z przyznanej przepisami prawa możliwości zastosowania instytucji uznania administracyjnego, organ odmówił umorzenia należności pomimo zaistnienia przedmiotowej przesłanki. Zakład podkreślił przy tym, iż obowiązkiem, będącego dysponentem funduszu ubezpieczeń społecznych, Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest wykorzystanie wszystkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności z tytułu składek. Co do przedmiotowych należności prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, zatem Zakład nie ma pewności, iż zobowiązana nie posiada majątku, z którego można byłoby przeprowadzić egzekucję choćby do części należności. Nie można opierać się w tym zakresie jedynie na oświadczeniach strony, a Zakład nie ma prawnych możliwości ustalenia we własnym zakresie ewentualnych składników majątkowych należących do dłużnika. Zdaniem organu w przedmiotowej sprawie brak majątku winien być potwierdzony przez uprawniony organ egzekucyjny w ramach postępowania egzekucyjnego. Umorzenie tego rodzaju należności, stanowiąc wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania, winno być stosowane na zasadzie zupełnej wyjątkowości. Tymczasem w niniejszej sprawie Zakład dostrzega jeszcze możliwość wyegzekwowania zaległych składek, wobec czego stwierdził brak podstaw do uznania, że trudna sytuacja majątkowa strony ma charakter trwały. Zobowiązana jest osobą w wieku aktywności zawodowej, bez przeciwwskazań zdrowotnych do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy z wyższym wynagrodzeniem, co z kolei prowadzi do uznania, iż istnieje szansa na poprawę sytuacji finansowej zobowiązanej, choćby przez podjęcie korzystniejszego zatrudnienia.

Ponadto organ stwierdził, że w okolicznościach niniejszej sprawy brak również podstaw do umorzenia należności objętych zakresem zastosowania art. 28 ust. 3 a) powołanej ustawy w oparciu o przesłanki z § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Organ wyjaśnił przy tym, że ze złożonego przez stronę oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej wynika, iż zobowiązana prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem P. M. Z kolei z treści uzasadnienia wniosku o umorzenie należności wynika, iż wnioskodawczym zamieszkuje także u córki, która pomaga w jej utrzymaniu. Zarówno T. P., jak i P. M. zatrudnieni są w firmie [...] z/s w P., którą prowadzi córka zobowiązanej – K. M.. Z przedłożonej przez stronę dokumentacji wynika, iż średni miesięczny dochód rodziny stanowi wynagrodzenie zobowiązanej zatrudnionej w wymiarze 1/2 czasu pracy w wysokości [...] zł brutto oraz wynagrodzenie P. M. w wysokości [...] zł. Strona nie udokumentowała dochodów uzyskiwanych przez K. M. Przyjęto zatem, iż średni miesięczny dochód przypadający na członka rodziny to kwota w granicach [...] zł netto, podczas gdy wydatki ponoszone we wspólnym gospodarstwie domowym, według oświadczenia strony kształtują się na poziomie ok. [...] zł. Przedłożone w sprawie zeznania podatkowe wskazują, iż zobowiązana w 2010 r. uzyskała dochód w wysokości [...] zł, natomiast P. M. uzyskał dochód w wysokości [...] zł. Uwzględniając wysokość licznych zobowiązań finansowych, w szczególności cywilnoprawnych oraz udokumentowane źródło uzyskiwanych w rodzinie dochodów, Zakład nie neguje faktu, iż sytuacja finansowa dłużnika nie pozwala na jednorazową spłatę zadłużenia. Jednakże odmówił zobowiązanej prawa do umorzenia należności pomimo stwierdzenia zaistnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia, podkreślając, iż umorzenie należności z tytułu składek zastrzeżone jest dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne oraz znikome źródło przychodów na utrzymanie, nie jest realnie możliwe wywiązanie się z ciążącego na płatniku zobowiązaniu wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (wyrok Sądu Apelacyjnego sygn. akt III AUa 1381/04, OSAB 2005/2/54) i podejmując rozstrzygnięcie organ musi wziąć pod uwagę nie tylko interes indywidualny wnioskującego, ale nade wszystko interes ogólnospołeczny, tj. innych ubezpieczonych, którzy opłacając regularnie składki nie mogą ponosić ryzyka braku zapobiegliwości innych nie płacących składek ubezpieczonych. Ponadto zbytnia pobłażliwość i nieracjonalne umarzanie składek naruszałoby interes społeczny w ten sposób, że mogłoby to doprowadzić do braku środków na wypłacanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego osobom, które opłacały te składki i nabyły uprawnienia do świadczeń, czego konsekwencje ponosiliby nie tylko ubezpieczeni, ale całe społeczeństwo.

Dokonując porównania dochodów z wydatkami, organ stwierdził, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy nie wskazuje, by zobowiązana znajdowała się w stanie ubóstwa, czy też w sytuacji, w której zobowiązanej brakowałoby środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Zobowiązana nie wykazała też, by przy osiąganych dochodach posiadała jakiekolwiek trudności w regulowaniu bieżących płatności związanych z utrzymaniem, jak również nie wykazała sytuacji, w której byłaby zmuszona korzystać z pomocy państwa.

Z przedłożonej przez stronę dokumentacji wynika nadto, iż T. P. otrzymała zgodę Banku A na zaproponowaną formę spłaty zobowiązania powstałego tytułem wygaśnięcia kredytu odnawialnego, poprzez dokonywanie regularnych wpłat kwoty minimum [...] zł miesięcznie. Z oświadczenia strony wynika, iż przedmiotowe należności spłaca córka zobowiązanej – K. M., a ich spłata potrwa co najmniej do czerwca 2012 r. Stan faktyczny sprawy nie dowodzi, aby spłata powyższych należności odbywała się w trybie przymusowego dochodzenia należności, lecz wskazuje na dobrowolną, zaakceptowaną przez wierzyciela, formę spłaty zadłużenia, prowadząc tym samym do uznania iż zobowiązana posiada sposobność na wygospodarowanie środków na spłatę należności cywilnoprawnych, przy jednoczesnej całkowitej rezygnacji z zaspokajania należności publicznoprawnych. W ocenie organu powyższe dowodzi, że zobowiązana arbitralnie podejmuje decyzje o rodzaju regulowanych należności, uprzywilejowując należności cywilnoprawne, co jest sprzeczne z obowiązującymi przepisami prawa, dającymi pierwszeństwo w zaspokajaniu właśnie należności publicznoprawnych.

W odniesieniu do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 powołanego rozporządzenia organ stwierdził, iż obecna sytuacja materialna zobowiązanej jest wywołana czynnikami odmiennego rodzaju niż okoliczności o wymiarze klęski żywiołowej czy też inne zdarzenia nadzwyczajne, a ponadto powyższy przepis nie może być zastosowany wobec osób, które zaprzestały prowadzenia działalności gospodarczej.

Zobowiązana nie wykazała również zaistnienia przesłanki sformułowanej w § 3 ust. 1 pkt 3 powołanego rozporządzenia. Pełnomocnik strony podniósł, iż obecny stan zdrowia wnioskodawczyni utrudnia jej w znacznym stopniu możliwość podjęcia lepiej płatnej pracy lub prowadzenia własnej działalności gospodarczej. Wśród przedłożonych dokumentów brak jest jednak aktualnej dokumentacji medycznej, z której wynikałoby, iż zobowiązana jest osobą przewlekle chorą czy też sprawuje opiekę nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co uniemożliwiałoby bądź w znacznym stopniu ograniczałoby zobowiązanej pozyskiwanie niezbędnych do spłaty zadłużenia środków.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika – adwokata, zarzuciła naruszenie art. art. 11, 77 § 1 oraz 107 § 3 kpa poprzez pominięcie istotnych dla ustalenia stanu faktycznego sprawy okoliczności, a w konsekwencji wydanie decyzji na podstawie niepełnego stanu faktycznego.

W uzasadnieniu podniesiono, że biorąc pod uwagę wysokość uzyskiwanego przez zobowiązaną wynagrodzenia za pracę oraz kwoty wolnej od potrąceń, egzekucja może być kierowana wyłącznie do kwoty 50,49 zł, a zatem zaspokojenie należności wobec ZUS nie jest możliwe nawet w części.

Ponadto powołano się na wyrok WSA w Poznaniu wydany w sprawie o sygn. akt III SA/Po 79/11, zgodnie z którym sytuacja, w której zapłata należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne spowoduje konieczność korzystania przez zobowiązanego z coraz to większych środków państwa, nie jest zgodna z interesem zarówno zobowiązanego, jak i z interesem publicznym.

Zdaniem skarżącej nie istnieje jakakolwiek szansa na poprawę jej sytuacji finansowej, biorąc pod uwagę jej wiek (56 lat) oraz problemy zdrowotne spowodowane wypadkiem przy pracy z 1996 r. i problemami rodzinnymi. Natomiast fakt, że córka skarżącej spłaca jej należności cywilnoprawne świadczy jedynie o trudnej sytuacji zobowiązanej, która nie jest w stanie samodzielnie spłacać tych należności, a ponadto zobowiązanie wobec banku nie było realizowane zgodnie z umową, wobec czego bank wyraził zgodę na zaproponowaną przez zobowiązaną formę spłaty.

W związku z powyższym strona zarzuciła, iż Zakład dokonał w niniejszej sprawie

oceny stanu faktycznego w sposób pobieżny i tendencyjny, naruszając tym samym zasadę swobodnego uznania administracyjnego.

Decyzją nr [...] z dnia 25 sierpnia 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy, podzielając zasadniczo ustalenia faktyczne i ocenę prawną zawarte w zaskarżonym rozstrzygnięciu.

Powtórnie badając sprawę, organ rentowy oparł się na zebranym dotychczas materiale dowodowym, a także na dokumentach zgromadzonych w toku postępowania na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Ponownie stwierdzono, że nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 1-2 i 4-6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Odnosząc się do zarzutów i twierdzeń zawartych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podkreślono, że w odniesieniu do przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 nie jest wystarczające samo oświadczenie strony o bezskuteczności egzekucji, lecz konieczne jest w tym zakresie orzeczenie właściwego organu egzekucyjnego o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z uwagi na jego bezskuteczność, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Natomiast odnośnie przesłanki z art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, organ ponownie stwierdził jej zaistnienie, lecz korzystając z uznania administracyjnego odmówił umorzenia należności, powtarzając argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji.

Uwzględniając dowody przedłożone przez stronę wraz z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy organ ustalił średnią kwotę miesięcznych wydatków z tytułu opłat za wodę, prąd i gaz – ok. [...] zł i przyjął łączną kwotę miesięcznych wydatków zgodnie z oświadczeniem strony – na poziomie [...] zł, przy czym podkreślił, że kwota ta uwzględnia również podane przez stronę wydatki na żywność (ok. [...] zł) oraz na leki (ok. [...] zł).

Biorąc pod uwagę okoliczności dotyczące aktualnej sytuacji materialnej skarżącej, organ ponownie przyznał, iż jest ona trudna szczególnie w świetle posiadanych przez skarżącą zobowiązań cywilnoprawnych i publicznoprawnych, uznając tym samym zaistnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia. Organ podtrzymał jednak stanowisko i argumentację odnośnie odmowy umorzenia należności pomimo zaistnienia tej przesłanki. Podkreślił, że nie każde problemy finansowe strony, a jedynie trwała niemożność zaspokajania potrzeb życiowych, może stanowić podstawę do umorzenia należności z tytułu składek.

Dodatkowo organ stwierdził, że przedłożone przez stronę faktury za prąd i gaz wprawdzie potwierdzają wskazaną w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym wysokość opłat z tego tytułu, jednakże dotyczą one okresu zimowego, a zatem nie ma pewności, iż kształtują się one na podobnym poziomie przez cały rok, w szczególności mając na względzie wysokość opłat za gaz. Istotne znaczenie ma również okoliczność, że choć zobowiązana oświadczyła, iż prowadzi wspólne gospodarstwo jedynie z synem, to wskazała również, że mieszka z córką, jednak nie wyjaśniła, czy partycypuje ona w kosztach utrzymania mieszkania oraz ewentualnie w jakiej wysokości. Powyższe okoliczności mogą sugerować, że strona nie chce ujawnić jakie są faktycznie ponoszone przez nią wydatki. Jednocześnie organ podkreślił, iż zobowiązana nie przedstawiła dokumentów świadczących o trudnościach w regulowaniu bieżących płatności i również z powyższych względów Zakład uznał za nieuzasadnioną decyzję o ewentualnym umorzeniu obciążającego zobowiązaną zadłużenia z tytułu składek, przyjmując możliwość regulowania istniejącej zaległości, choćby w dłuższym horyzoncie czasowym.

Odnosząc się do zarzutów zawartych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy organ podkreślił, że z punktu widzenia niniejszej sprawy istotny jest sam fakt regulowania ciążącego na skarżącej zobowiązania cywilnoprawnego przy uchylaniu się od obowiązku spłacania zobowiązań publicznoprawnych z tytułu nieopłaconych składek.

Podobnie jak w zaskarżonej decyzji organ nie stwierdził natomiast zaistnienia przesłanek z § 3 ust. 2 i 3 ww. rozporządzenia.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu T. P., reprezentowana przez pełnomocnika – adwokata, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając:

1) rażące naruszenie art. 28 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez ich niezastosowanie oraz naruszenie art. 28 ust. 3 pkt 3 tejże ustawy poprzez błędną wykładnię i bezzasadne uznanie, iż brak majątku winien być potwierdzony przez uprawniony organ egzekucyjny w ramach postępowania egzekucyjnego;

2) rażące naruszenie art. art. 6, 7 i 8 kpa poprzez interpretację zapisów decyzji w sposób sprzeczny z prawem i zasadami działania w zaufaniu do uczestników postępowania oraz art. 11 kpa poprzez niedostateczne wyjaśnienie skarżącej przesłanek, którymi kierowano się przy załatwieniu sprawy.

W uzasadnieniu podniesiono, że organ dokonał błędnej wykładni art. 28 ust. 3 pkt 3 oraz pkt 5 i pkt 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, bezzasadnie przyjmując, że brak majątku winien być potwierdzony przez uprawniony organ egzekucyjny. Zdaniem skarżącej pomimo, iż żadne z postępowań egzekucyjnych prowadzonych przeciwko skarżącej nie zostało umorzone ze względu na jego bezskuteczność, to jednak zgodnie z doświadczeniem życiowym i racjonalnym rozumowaniem, nie ma widoków na zakończenie któregokolwiek z nich zaspokojeniem wierzycieli, ponieważ z dokumentów prowadzonych postępowań egzekucyjnych wynika, że egzekucja może być kierowana wyłącznie do kwoty 50,49 zł, co przy aktualnym zadłużeniu skarżącej, jej dochodach i możliwościach zarobkowych w sposób oczywisty nie doprowadzi do zaspokojenia wierzycieli nawet w najmniejszej części.

Ponadto zarzucono, iż w zaskarżonej decyzji organ nie uwzględnił, że w przypadku skarżącej została spełniona przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia. Wyjaśniono przy tym, ze skarżąca, prostując wniosek o umorzenie, wskazała, że córka wnioskodawczyni prowadzi samodzielne (osobne) gospodarstwo domowe. Ponadto zarzucono, iż organ rentowy dostrzegając możliwość spłaty zaległości bez uszczerbku dla realizacji podstawowych potrzeb rodziny, pominął koszty wyżywienia i ubioru.

Zdaniem skarżącej, wbrew stanowisku organu rentowego, nie istnieje jakakolwiek szansa na poprawę sytuacji finansowej zobowiązanej, ponieważ skarżąca z uwagi na wiek i problemy zdrowotne nie jest w stanie sprostać wymaganiom rynku pracy. Natomiast fakt, że córka skarżącej spłaca jej należności cywilnoprawne świadczy jedynie o trudnej sytuacji zobowiązanej, która nie jest w stanie samodzielnie spłacać tych należności, a ponadto zobowiązanie wobec banku nie było realizowane zgodnie z umową, wobec czego bank wyraził zgodę na zaproponowaną przez zobowiązaną formę spłaty.

Ponadto zarzucono, że organ odmawiając umorzenia należności, pomimo stwierdzenia przesłanek umorzenia, nie wziął pod uwagę wszystkich okoliczności istotnych dla właściwej oceny zdolności płatniczej wnioskodawczyni, a z tych, które uwzględnił wyprowadził błędne i krzywdzące wnioski (np. fakt spłaty zadłużenia przez córkę skarżącej). W konsekwencji skarżąca ponownie zarzuciła, iż Zakład dokonał w niniejszej sprawie oceny stanu faktycznego w sposób pobieżny i tendencyjny, naruszając tym samym zasadę swobodnego uznania administracyjnego.

W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga jest nieuzasadniona.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej ustawą o s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4).

Stosownie do art. 28 ust. 3 ustawy o s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w myśl art. 28 ust. 3a ustawy o s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b ustawy o s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Należy w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS ma charakter uznaniowy, a to oznacza, że nie może być ona całkowicie dowolna. System kontroli takiej decyzji przez sąd sprowadza się wyłącznie do kontroli jej legalności, a więc sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje wyłącznie zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi – w postaci umorzenia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19.11.2007 r., V SA/Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10.02.2009 r., I SA/Gd 874/08, lex nr 483118).

Sąd ma zatem możliwość badać jedynie to, czy organ poprawnie przeprowadził postępowanie dowodowe, a dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, zgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Sądowa kontrola zmierza więc wyłącznie do ustalenia, czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami.

Organ działa przy tym na zasadzie art. 7 kpa i zobowiązany jest do dokonania wyczerpujących ustaleń faktycznych w sprawie, jednakże nie zwalnia to samej strony z wykazywania odpowiedniej inicjatywy dowodowej, szczególnie w zakresie okoliczności faktycznych działających na jej korzyść (mogących się przyczynić do podjęcia decyzji o umorzeniu zaległości).

W omawianej sprawie, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Sąd stwierdził, że organ działał prawidłowo, to jest zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy, w oparciu o który ustalił stan faktyczny, to jest sytuację osobistą i majątkową skarżącej, a te ustalenia zasadniczo nie były przez skarżącą kwestionowane. Istota sporu sprowadzała się natomiast do oceny tych okoliczności z punktu widzenia przesłanek umorzenia.

W okolicznościach niniejszej sprawy Zakład stwierdził, iż w przypadku skarżącej nie zachodziły przypadki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1-2 i 4-6 ustawy o s.u.s., ponieważ zobowiązana żyje, nie zgłaszała wniosku o ogłoszenie upadłości, nie było prowadzone postępowanie likwidacyjne, a wysokość zadłużenia przekracza kwotę kosztów upomnienia, ponadto wobec zobowiązanej jest prowadzona egzekucja administracyjna i dotąd nie stwierdzono jej bezskuteczności z uwagi na brak majątku. Powyższe nie było przy tym kwestionowane przez skarżącą w postępowaniu administracyjnym ani sądowym oraz nie budzi wątpliwości w świetle zgromadzonego materiału sprawy. Odnosząc się do twierdzeń skargi, należy przy tym zaznaczyć, że organ prawidłowo przyjął, iż dla zaistnienia przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 konieczne jest stwierdzenie bezskuteczności egzekucji z uwagi na brak wystarczającego majątku przez właściwy organ prowadzący egzekucję, co wynika z samej treści tego przepisu. W punkcie 5 art. 28 ust. 3 mowa jest wyraźnie o stwierdzeniu przez właściwy organ egzekucyjny braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, zaś w punkcie 6 tego przepisu mowa jest o stwierdzeniu, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, w zakresie którego kompetentny jest również właściwy organ egzekucyjny.

Natomiast odnośnie przesłanki całkowitej nieściągalności określonej w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o s.u.s. należy zauważyć, że Zakład stwierdził jej zaistnienie w niniejszej sprawie, uznając, że nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, w istocie opierając się w tym zakresie na oświadczeniu strony. Z uwagi jednak na brak stwierdzenia przez organy egzekucyjne bezskuteczności egzekucji z powodu braku majątku organ, korzystając z uznania administracyjnego, odmówił umorzenia należności pomimo stwierdzenia powyższej przesłanki, uznając że dopóki egzekucja jest prowadzona, a właściwy organ egzekucyjny nie stwierdził jej bezskuteczności z uwagi na brak majątku, istnieją szanse chociażby częściowego i w dłuższej perspektywie czasowej wyegzekwowania należności z tytułu zaległych składek. Zakład zaznaczył również, że zobowiązana jest w wieku aktywności zawodowej bez przeciwwskazań zdrowotnych do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy z wyższym wynagrodzeniem, z czego organ wywiódł, iż istnieje także szansa na poprawę sytuacji finansowej przez podjęcie korzystniejszego zatrudnienia.

Wbrew zarzutom skargi organ rentowy dokonał więc prawidłowej wykładni powołanego art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o s.u.s., nie uzależniając jej spełnienia od stwierdzenia braku majątku przez właściwy organ egzekucyjny, a jednocześnie dostatecznie uzasadnił odmowę umorzenia należności pomimo stwierdzenia zaistnienia przesłanki całkowitej nieściągalności określonej w tym przepisie, powołując się w tym zakresie w szczególności, choć nie wyłącznie, na okoliczność braku stwierdzenia bezskuteczności egzekucji przez organy egzekucyjne. Argumenty organu są przy tym w ocenie Sądu zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego.

W okolicznościach niniejszej sprawy organ nie stwierdził ponadto przesłanek umorzenia przewidzianych w § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 ww. rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Aktualnie skarżąca nie prowadzi już działalności gospodarczej, a ponadto nie wykazała przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny uniemożliwiającej uzyskiwanie dochodu, co nie budzi wątpliwości w świetle materiału sprawy, jak również nie było kwestionowane przez samą skarżącą.

Skarżąca, domagając się umorzenia należności, powoływała się natomiast na przesłankę określoną w § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia. Należy podkreślić, że w zakresie powyższej przesłanki organ przeanalizował całokształt okoliczności dotyczących sytuacji osobistej i materialnej skarżącej oraz jej zdolności płatniczych w szczególności poprzez zestawienie osiąganych dochodów oraz koniecznych wydatków i w wyniku tejże analizy stwierdził zaistnienie powyższej przesłanki w niniejszej sprawie. W tym miejscu należy stwierdzić, że wbrew zarzutom skargi organ uwzględnił określone przez stronę wydatki związane z bieżącym utrzymaniem i niezbędnymi potrzebami, jak również uwzględnił podniesioną przez stronę okoliczność, iż córka skarżącej nie pozostaje z nią we wspólnym gospodarstwie domowym (aczkolwiek wyrażając pewne wątpliwości w tym zakresie w szczególności wobec wcześniejszej treści wniosku o umorzenie). Szczegółowa analiza zarzutów skargi dotyczących ustaleń organu w powyższym zakresie nie jest zdaniem Sądu konieczna, jako że zarzuty te miały na celu wykazanie, że powyższa przesłanka zaktualizowała się w niniejszej sprawie, zaś organ zaistnienie tej przesłanki stwierdził. Pomimo tego, organ, korzystając z uznania administracyjnego, odmówił jednak umorzenia należności, przy czym - w ocenie Sądu odmowa ta została również należycie uzasadniona.

Jakkolwiek organ zauważył, że skarżąca obecnie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, ponieważ otrzymuje jedynie wynagrodzenie za pracę w wymiarze ½ etatu, to jednak tę sytuację słusznie potraktował jako przejściową. Skarżąca powoływała się na problemy rodzinne i zdrowotne, jednak nie wykazała choćby częściowej niezdolności czy przeciwwskazań do pracy, a zatem jako uprawnione należy uznać stwierdzenie organu, że istnieją szanse, iż w przyszłości skarżąca będzie mogła podjąć pracę w większym wymiarze i w konsekwencji z wyższym wynagrodzeniem. Aktualnie prowadzona egzekucja administracyjna z wynagrodzenia za pracę – jak zwróciła uwagę sama skarżąca – jedynie do kwoty 50,49 zł, nie narusza prawnie chronionej kwoty mającej zapewniać zaspokojenie minimum egzystencji. Ponadto skarżąca nie wykazała trudności w regulowaniu bieżących płatności, ani konieczności korzystania z pomocy społecznej. W zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych, jak również regulowaniu zobowiązań cywilnoprawnych (i to w znacznych kwotach – ok. [...] zł miesięcznie) skarżąca korzysta z pomocy odpowiednio syna i córki.

Słusznie organ przy tym zauważył, że należności z tytułu zaległych składek jako należności publicznoprawne korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia w postępowaniu egzekucyjnym w administracji przed innymi wierzytelnościami, co wynika z art. 24 ust. 3 ustawy o s.u.s. W przeciwnym razie dochodziłoby bowiem do naruszenia zasady powszechności i równości w obowiązku ponoszenia świadczeń publicznoprawnych. Niewątpliwie zatem w tej sytuacji skarżąca winna dążyć do ustalenia takich warunków spłaty kredytów ( odroczenie terminu spłaty, obniżenie wysokości rat kredytowych itp.), które umożliwiłyby jej uiszczanie (także przy ewentualnej pomocy osób bliskich, skoro jest ona możliwa w odniesieniu do innych należności o charakterze cywilnoprawnym) należności z tytułu zaległych składek.

Z powyższego wynika, wbrew zarzutom skargi, że organ wziął pod uwagę wszelkie dowody zgromadzone w sprawie i wynikające z nich okoliczności, z tym że – wbrew oczekiwaniom skarżącej wyciągnął z nich wnioski, które przemawiają za odmową umorzenia należności z tytułu zaległych składek i to pomimo stwierdzenia przesłanek umorzenia. Jak wykazano powyżej wnioski te są należycie uargumentowane i znajdują właściwe odzwierciedlenie w treści uzasadnień decyzji, a przy tym nie budzą one zastrzeżeń z punktu widzenia zasad logiki i doświadczenia życiowego. W tej sytuacji nie można mówić o zarzucanym naruszeniu art. art. 6, 7, 8 i 11 kpa, czy przekroczeniu granic uznania administracyjnego.

Z kolei podnoszone przez skarżącą okoliczności, które doprowadziły do powstania zadłużenia, a które – w jej ocenie były przez nią niezawinione, nie miały znaczenia w niniejszej sprawie. Przyczyny powstania zaległości oraz ich charakter nie są bowiem istotne z punktu widzenia przesłanek umorzenia wynikających z wyżej powołanej regulacji.

Należy także podkreślić, że instytucja umorzenia stanowi wyjątek od powszechnego obowiązku uiszczania należności publicznoprawnych, co oznacza, że jej zastosowanie powinno być ograniczone do nadzwyczajnych sytuacji. Tymczasem skarżąca nie wykazała, aby takie szczególne, wyjątkowe okoliczności zaistniały. Jest osobą przedsiębiorczą, a aktualnie wykonuje pracę w wymiarze ½ etatu na rzecz swojej córki prowadzącej działalność gospodarczą, co świadczy dostatecznie o możliwości uzyskiwania dochodów, a także - przy braku przeciwwskazań zdrowotnych - zwiększenia wymiaru czasu pracy i w konsekwencji poprawy sytuacji materialnej.

Wskazać też należy, że skarżąca może ewentualnie ubiegać się w Zakładzie

Ubezpieczeń Społecznych o rozłożenie zaległości na raty lub odroczenie terminu płatności.

W powyższej sytuacji rozstrzygnięcie organu rentowego o odmowie umorzenia należności z tytułu składek mieści się w granicach uznania administracyjnego.

Z tego względu skarga podlegała oddaleniu, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).