Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1095/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-10-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 §1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a, ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 87, art. 128, art. 129 § 1, art. 132
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 75 § 1
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Ewa Partyka /spr./ Sędziowie WSA Piotr Godlewski AWSA Karina Gniewek - Berezowska Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 października 2021 r. sprawy ze skargi E. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi E.P. (dalej: "skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej: "SKO", "Kolegium", "organ odwoławczy") z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt", "organ I instancji") z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Na podstawie nadesłanych akt administracyjnych ustalono następujący stan sprawy;

Wnioskiem z dnia 3 lutego 2021 r. skarżąca zwróciła się do organu I instancji o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrą T.M.

Decyzją z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...], Wójt odmówił skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia, z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W wyniku rozpoznania wniesionego przez skarżącą odwołania, SKO uchyliło wskazaną decyzję Wójta i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania decyzją z dnia [...] marca 2021 r.

Następnie Wójt wydał kolejną decyzję, z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...], działając na podstawie m.in. art. art. 17, art. 24 ust. 1, 2a, 3 i 4 oraz art. 32 ust. 1d i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r . poz. 111 ze zm. – dalej: "u.ś.r." lub "ustawa"), a także art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeksu Postępowania Administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm. – dalej: "K.p.a."), odmawiając skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że T.M. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] stycznia 2021 r. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 19 listopada 2010 r. czyli od 63-go roku życia. Natomiast daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Organ ustalił, że siostra skarżącej jest wdową, nie żyją również jej rodzice, a jedyne bliskie osoby to dzieci oraz rodzeństwo. Z wywiadu środowiskowego oraz oświadczenia T.M. wynika natomiast, że troje dzieci przebywa za granicą i nie mogą one sprawować opieki nad chorą matką. Dzieci podopiecznej D.M., B.S. oraz T.M., w złożonych oświadczeniach przyznały, że przebywają obecnie w Stanach Zjednoczonych, nie mają możliwości przyjazdu do Polski i opieki nad matką, jak również możliwości finansowych, aby opłacać opiekunkę dla mamy. Dalej organ podał, że T.M. jest osobą samotną, a jedyną osobą, która może sprawować nad nią opiekę jest siostra E.P. Organ zaznaczył, że skarżąca prawidłowo i stale sprawuje opiekę nad niepełnosprawną siostrą, co potwierdził przeprowadzony w dniu 23 kwietnia 2021 r. wywiad środowiskowy.

Następnie organ I instancji zwrócił uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt: K 38/13, w którym Trybunał uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Wójt podkreślił, że w konsekwencji ww. wyroku wymieniony przepis nie został zmieniony, zaś organ zobowiązany jest do wydania decyzji na podstawie obowiązujących przepisów prawa materialnego. W ocenie organu I instancji należało zatem odmówić przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia, gdyż niepełnosprawność siostry skarżącej nie powstała w okresie uprawniającym do przyznania tego świadczenia, o jakim mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Z wydaną decyzją nie zgodziła się skarżąca, w odwołaniu podnosząc, że odmowa prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na wiek osoby niepełnosprawnej, w świetle ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego, narusza jej prawa podmiotowe jako opiekuna osoby dorosłej.

W wyniku rozpoznania wniesionego odwołania, Kolegium, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 17 ust. 1, ust. 1a u.ś.r., utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Uzasadniając powyższe organ odwoławczy wyjaśnił, że do opieki nad T.M. w pierwszej kolejności zobowiązane są jej dzieci: T.M., D.M. oraz B.S. SKO przypomniało, że w decyzji kasacyjnej z dnia [...] marca 2021 r. wskazało na konieczność uzyskania stanowiska zdolnych do alimentacji dzieci T.M., co do możliwości opieki nad matką w formie bezpośredniej czy też poprzez dostarczanie środków na sprawowanie opieki. Organ podał, że w złożonych oświadczeniach - jednakowych co do treści i daty - dzieci T.M. stwierdziły brak możliwości osobistych i finansowych do opłacenia opiekunki dla matki. Kolegium uznało, że z uwagi na treść oraz formę oświadczenia, nie może ich przyjąć jako dowód o braku możliwości wykonywania obowiązku alimentacyjnego. Oświadczenia nie zostały poparte żadnymi dowodami. W związku z powyższym, świadczona praca zarobkowa oraz pobyty za granicą kraju dzieci osoby niepełnosprawnej, nie są okolicznością powodującą niemożność sprawowania opieki nad matką. Jak wskazał organ odwoławczy, w tej sytuacji nie dochodzi do nabycia obowiązku alimentacyjnego przez dalszą krewną - siostrę T.M., a zatem brak jest również podstaw do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Końcowo SKO wskazało, że stanowisko Wójta odnośnie spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. było błędne, gdyż w świetle treści ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego, niemożność wskazania w orzeczeniu o niepełnosprawności daty powstania niepełnosprawności nie skutkuje podstawą do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skarżąca podniosła, że decyzja organu odwoławczego jest dla niej niesprawiedliwa i nie zgadza się z jej uzasadnieniem. Wskazała, że siostra jest wdową, zaś jej dzieci przebywają na stałe w Stanach Zjednoczonych, mają trudną sytuację zawodową i nie mogą zapewnić opieki matce. Podkreśliła, że obecnie jest jedyną osobą, która może zapewnić opiekę siostrze. Szczegółowo opisała sposób sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą, podając między innymi, że nieprzerwanie monitoruje jej stan zdrowia, zapewnia wszelkie warunki bytowe, przygotowuje posiłki, dba o higienę, prawidłowe podawanie leków, pomaga przy ubiorze, poruszaniu się oraz codziennej pielęgnacji.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje;

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 – określanej dalej jako P.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W myśl art. 145 P.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności

z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, albo zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach.

W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki

w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).

Po zbadaniu sprawy w powyższych aspektach Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, chociaż zdecydowały o tym inne okoliczności niż w niej podniesione.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. a w szczególności art. 17. Zgodnie z ust. 1 tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 lub legitymują się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Podkreślenia wymaga, że powołane wyżej przepisy zawierają zamknięty katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ściśle związany z istnieniem obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą ubiegającą się o to świadczenie względem osoby będącej pod jej opieką.

Pojęcie obowiązku alimentacyjnego zostało uregulowane w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 powoływana jako "k.r.o.") i polega on na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepisy k.r.o. ustalają również kolejność zobowiązanych stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Innymi słowy, w świetle tych przepisów obowiązek alimentacyjny dzieci (w stosunku do rodziców) jest pierwszoplanowy i wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 87, art. 128, art. 129 § 1 i art. 132 k.r.o.

Przepisy art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. w konfrontacji z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jednoznacznie określają katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji, według kolejności tego zobowiązania.

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że możliwe jest przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności np. dzieci osoby niepełnosprawnej, z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z ich woli, nie są zdolne do sprawowania nad nią opieki.

Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których dzieci osoby wymagającej opieki obiektywnie mają możliwość sprawowania tej opieki (pozwala im na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawiają jej sprawowania. Stąd też zgodzić należy się z organem odwoławczym, że to dzieci w pierwszej kolejności zobowiązane są do sprawowania opieki nad rodzicami i tylko zbieg nadzwyczajnych zdarzeń, o jakich mowa w art. 132 k.r.o., może spowodować przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na kolejne osoby zobowiązane.

Aby zaktualizował się obowiązek alimentacyjny siostry wobec siostry, po stronie dzieci osoby wymagającej opieki musiałyby więc wystąpić niezależne od nich obiektywne okoliczności uniemożlwiające realizację obowiązku alimentacyjnego.

Z niezakwestionowanych ustaleń organu odwoławczego wynika, że osoba legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest siostra skarżącej. Ma ona troje dorosłych dzieci, które aktualnie przebywają w USA. I według treści znajdujących się w aktach sprawy skanów oświadczeń tych dzieci, nie mają one możliwości przyjazdu do Polski ani pokrycia kosztów opieki nad matką. Organ I instancji nie ocenił wiarygodności tych oświadczeń, stając prima facie na błędnym stanowisku, że mimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi przeszkodę dla przyznania świadczenia. SKO w zaskarżonej decyzji wskazało, że z uwagi na treść i formę oświadczeń "nie może ich przyjąć jako dowodu o braku możliwości wykonywania obowiązku alimentacyjnego. Oświadczeń swych nie poparli żadnymi dowodami".

Zauważyć jednakże należy, że z przedstawionych Sądowi akt sprawy nie wynika, aby organy w ogóle wzywały kogokolwiek do przedstawienia jakichkolwiek dowodów dla wykazania statusu, możliwości zarobkowych czy majątkowych dzieci, które są niewątpliwie osobami zobowiązanymi do alimentacji w pierwszej kolejności wobec niepełnosprawnej matki, skoro jej małżonek nie żyje. Natomiast ww skany oświadczeń dzieci, jak się wydaje, zostały przedstawione w wyniku samodzielnych działań podjętych przez skarżącą lub jej niepełnosprawną siostrę. Nie można więc potem wyłącznie z przedstawionego wyżej powodu "nie przyjmować ich jako dowodu", tym bardziej mając na względzie treść art. 75 § 1 k.p.a. Jeśli organ słusznie uznał, że istnieje konieczność przeprowadzenia innych dowodów dla wykazania możliwości sprawowania osobistej opieki, sytuacji majątkowej czy możliwości zarobkowych dorosłych dzieci, to należało podjąć czynności dowodowe we własnym zakresie stosownie do przepisów art. 7, 77 § 1 i 75 § 1 k.p.a. lub wezwać do tego stronę. Analiza treści wywiadu środowiskowego a także fakt, że po doręczeniu skarżącej w dniu 18 marca 2021 r. decyzji SKO z dnia [...] marca 2021 r. już w dniu 29 marca 2021 r. wpłynęły do akt skany oświadczeń z dnia 28 marca 2021 r., które miały być złożone przez dzieci osoby niepełnosprawnej wskazuje, że strona lub osoba wymagająca opieki mają z nimi kontakt. Na możliwą dezaktualizację tych oświadczeń mogą wskazywać wyniki wywiadu środowiskowego, w którym podano informację, że dzieci T.M. zamieszkują i pracują w Stanach Zjednoczonych.

Tymczasem żaden z organów nie podjął czynności procesowych, które mogłyby doprowadzić do ustalenia czy synowie T.M. rzeczywiście pozostają bez pracy i nie mają możliwości podjęcia zatrudnienia, jaka jest wysokość uzyskiwanych dochodów, zweryfikować stan majątkowy i możliwości zarobkowe dzieci wymagającej opieki siostry skarżącej, co narusza przepisy art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., a zaniechanie pozyskania oryginałów, a także brak rzetelnej oceny i weryfikacji oświadczeń i brak ich wezwania do przedłożenia ich oryginałów lub poświadczonych odpisów i czynienie w tej sytuacji z powyższego zarzutu, oprócz naruszenia ww przepisów stanowi naruszenie art. 80, 8, 9 k.p.a. i art. 75 § 1 k.p.a., które niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powinna też zostać wyjaśniona kwestia czy osoby te legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przynajmniej pod kątem czy jest to fakt bezsporny, bo to także mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Decyzje zaś tę ostatnią kwestę w ogóle pomijają. Po ustaleniu pełnego stanu faktycznego należałoby też adekwatnie ocenić sytuację, w której dzieci osoby niepełnosprawnej zamiast powrócić do kraju i zaopiekować się matką lub tutaj podjąć zatrudnienie, co aktualnie nie jest trudne, podejmują decyzję, że pozostają w USA nawet jeśli nie mogą tam znaleźć pracy, jeśli tak jest w istocie.

Kwestie powyższe powinny zostać wyjaśnione stosownymi dowodami. Tylko pełne i wyczerpujące zebranie dowodów, ich właściwa ocena i ustalenie stanu faktycznego może stanowić podstawę rozstrzygnięcia sprawy przez organy. Organy powinny więc podjąć takie czynności w dalszym postępowaniu, które uwzględnią powyższe stanowisko Sądu. Zaznaczyć przy tym należy, że rozstrzygające znaczenie mógłby mieć wyrok sądu powszechnego orzekający o obowiązku alimentacyjnym skarżącej wobec siostry.

Na koniec – z uwagi na konsekwentne i przy tym wadliwe stanowisko organu I instancji, w celu zapewnienia prawidłowego dalszego toku postępowania należy podkreślić, że odmowa przyznania świadczenia tylko i wyłącznie na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. w okolicznościach kontrolowanej sprawy jest wadliwa.

Trzeba zauważyć, że problemy ze stosowaniem art. 17 ust. 1b u.ś.r. wynikają przede wszystkim z rozbieżności pomiędzy sentencją orzeczenia wyroku Trybunału w której uznano przepis ten za niekonstytucyjny (w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności), a uzasadnieniem wyroku w którym wywiedziono, że nie utracił on mocy (tj. że skutkiem wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa, lecz obowiązek podjęcia działań ustawodawczych w celu poprawienia stanu prawnego, co należy wyłącznie do ustawodawcy).

Mając na uwadze art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni identyfikuje się z ukształtowanym w orzecznictwie sądowym poglądem, że w takim przypadku pierwszeństwo należy przyznać rozstrzygnięciu zawartemu w sentencji orzeczenia TK. Zgodnie m.in. z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 grudnia 2017 r. I OSK 1079/17 (LEX nr 2426244), sądy są związane orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego w zakresie stwierdzenia przez Trybunał niekonstytucyjności przepisu prawa, dlatego nie mogą się uchylić od tego związania przez wzgląd na jakiekolwiek treści zawarte w uzasadnieniu takiego orzeczenia. Uzasadnienie nie stanowi bowiem treści rozstrzygnięcia, jak również nie zastępuje go. Zawiera jedynie argumentację mającą przemawiać za wydanym rozstrzygnięciem, dlatego brak jest podstaw prawnych do uznania, aby stanowiło w jakimkolwiek zakresie jego uzupełnienie.

Uznanie zatem przez Trybunał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności oznacza, że stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, od dnia 23 października 2014 r., tj. od daty ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, orzeczenie TK weszło w życie i od tej daty okoliczność ta nie może zostać pominięta przy ustalaniu zakresu normatywnego art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Przedmiotowy wyrok jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. Wyrok ten nie wywołuje więc skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji w postaci utraty mocy obowiązującej całego zakwestionowanego aktu normatywnego albo jego jednostki redakcyjnej (w niniejszym przypadku całego przepisu art. 17 ust. 1b), a jedynie wywodzonej z danego przepisu określonej normy prawnej.

Wyrok TK z 21 października 2014 r. odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób niż wskazane w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Ponieważ przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie został dotychczas znowelizowany ani uchylony, skutkuje to koniecznością takiej jego wykładni, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału.

Dokonując takiej wykładni w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy więc stwierdzić, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis ten jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania.

Utracił on jednak przymiot konstytucyjności w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później i względem nich oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie tego świadczenia (por. m.in. wyroki NSA z 26 kwietnia 2019 r. I OSK 8/19 - LEX nr 2676639 , z 11 lipca 2017 r. I OSK 1600/16 - LEX nr 2376723, z 14 czerwca 2017 r. I OSK 2920/16 - LEX nr 2326429, z 26 maja 2017 r. I OSK 479/16 - LEX nr 2328756, z 20 kwietnia 2017 r. I OSK 2593/16 - LEX nr 2332965, z 2 marca 2017 r. I OSK 2407/16 - LEX nr 2282068, z 14 grudnia 2016 r. I OSK 1614/16 - LEX nr 2190248).

Chociaż Trybunał w uzasadnieniu wydanego wyroku wskazał, że skutkiem jego wejścia w życie nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa, w aktualnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części (zakresu) przepisu art. 17 ust. 1b, której niekonstytucyjność została stwierdzona. Trybunał nie skorzystał bowiem z możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej derogowanej części tego przepisu (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP), co oznacza, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata domniemania konstytucyjności przez art. 17 ust. 1b u.ś.r. we wskazanym zakresie z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw (23 października 2014 r.).

Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem TK powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Dokonując zatem odmiennej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz przyjmując jako wiążący – mimo wyroku TK - fakt datowania u T.M. jako osoby wymagającej opieki znacznego stopnia niepełnosprawności od 19 listopada 2020 r., Wójt wydał w sprawie decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną i z naruszeniem art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Uznanie prawidłowości zastosowania w sprawie przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w sposób przyjęty przez ten organ prowadziłoby do niedopuszczalnego ukształtowania sytuacji prawnej skarżącej w postaci odmowy przyznania jej z tej przyczyny świadczenia pielęgnacyjnego, co w świetle powyższego jawi się jako nieuprawnione i prawidłowo zostało zakwestionowane w trybie odwoławczym przez SKO, chociaż nie zostało bliżej uzasadnione.

Przedstawiona tutaj ocena prawna w tym zakresie będzie dla organów wiążąca.

Wobec stwierdzenia naruszenia prawa procesowego (oraz prawa materialnego przez organ I instancji), które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy Sąd uchylił decyzje organów obydwu instancji na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.