Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1202/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-02-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: ar. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 59, art. 61
journal: Dz.U. 2019 poz 1507
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - teskt jedn.
article: art. 7, art. 9
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur-Selwa /spr./ Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk WSA Ewa Partyka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 lutego 2021 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności z tytułu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi J.J., dalej "skarżący, jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, dalej "Kolegium", z [...] sierpnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności z tytułu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej.

Na podstawie akt administracyjnych sprawy Sąd ustalił, że decyzją z [...] czerwca 2020 r. nr [...] wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta przez Zastępcę Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej zobowiązano J.J. do zwrotu należności z tytułu opłaty za pobyt jego matki L.J. w Domu Pomocy Społecznej, dalej "DPS", przy [...] za okres od 1 sierpnia 2016 r. do 11 maja 2019 r. w łącznej kwocie 20 339,46 zł, na konto MOPS, w terminie 14 dni od dnia uostatecznienia się decyzji.

W uzasadnieniu wskazano, iż J.J. mimo zobowiązania go na podstawie decyzji z [...]lipca 2016 r. nr [...] oraz decyzji z [...] października 2017 r. nr [...] do częściowej odpłatności za pobyt matki L.J. w DPS, nie dokonywał wpłat wynikających z powyższych decyzji. Nieregulowanie należnych opłat skutkowało powstaniem zaległości z tego tytułu na kwotę 20 339,46 zł, obejmującej okres od 1 sierpnia 2016 r. do 11 maja 2019 r. Różnicę pomiędzy kosztem utrzymania L.J. w zakreślonym czasokresie, a opłatą wnoszoną przez mieszkankę pokrywała Gmina Miasto. Brak wpłat był przesłanką do zobowiązania do ich zwrotu na podstawie art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1507, dalej "u.p.s.").

W odwołaniu od powyższej decyzji, J.J. zakwestionował stanowisko zawarte w decyzji i zarzucił, że roszczenie uległo przedawnieniu stosownie do treści art. 104 ust. 5 u.p.s., albowiem zobowiązanie zostało określone za okres od 1 sierpnia 2016 r. Podniósł również, że jego mama nie utrzymywała z nim kontaktu, stworzyła nowy związek, z którego ma syna P.H. Ponadto, że wszystkie decyzje dotyczące częściowego ubezwłasnowolnienia L.J., czy umieszczenia jej w DPS, zapadły bez jego wiedzy i zgody, dlatego też brak jest podstaw by musiał partycypować w zwrocie kosztów za jej pobyt w DPS.

Kolegium decyzją z [...] sierpnia 2020 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020r., poz. 256, dalej "k.p.a.") oraz art. 61 ust. 3 u.p.s. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta z [...] czerwca 2020 r.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium wyjaśniło, że zgodnie z art. 54 ust. 1 u.p.s., osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej (art. 59 ust. 1 ustawy) zaś sam pobyt w domu pomocy społecznej jest co do zasady odpłatny (art. 60 ust. 1 ustawy).

Stosownie do treści art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: mieszkaniec domu, (...), małżonek, zstępni przed wstępnymi, gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Wysokość opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszonej przez poszczególne podmioty zobowiązane określona została w art. 61 ust. 2 ustawy: mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu (...); małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej mogą też wnosić osoby niewymienione w ust. 2 (ust. 2a).

Sama wysokość odpłatności może zostać ustalona w dwojaki sposób – w drodze umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 ustawy bądź na podstawie decyzji administracyjnej, w przypadkach, o których mowa w art. 61 ust. 2d i 2e. Art. 61 ust. 2d ustawy stanowi, że w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2. W przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2, 2a z obowiązku opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Z powyższego wynika, że obowiązek wnoszenia opłat przez gminę, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej ma charakter zastępczy, czyli powstaje wtedy gdy osoba zobowiązana do tej opłaty nie wywiązuje się ze swojego obowiązku. Wówczas gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu poniesionych na ten cel wydatków (art. 61 ust. 3 ustawy).

W niniejszej sprawie decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] ustalono, że J.J. jest zobowiązany do uiszczania opłaty za pobyt L.J. w DPS od 1 sierpnia 2016 r. w wysokości 1 903,51 zł miesięcznie w terminie do 15 dnia każdego miesiąca. Kolejną decyzją z [...] października 2017 r. nr [...] zmieniono ów zapis w decyzji i ustalono, że od 1 stycznia 2017 r. J.J. zobowiązany jest do uiszczania opłaty za pobyt matki DPS w kwocie 381,66 zł miesięcznie. Odwołujący się jednak należności określonych decyzjami nie regulował, skutkiem czego opłaty te zastępczo poniosła Gmina Miasto. Kwota 20 339,46 zł stanowi różnicę pomiędzy kosztem utrzymania L.J. w DPS w okresie od 1 sierpnia 2016 r. do 11 maja 2019 r., a opłatą wnoszoną przez samą mieszkankę. Gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu poniesionych na ten cel wydatków od J.J.. Uchylenie się przez niego od skonkretyzowanego obowiązku upoważniało organ pierwszej instancji do wydania na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s. decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez Gminę. Kwestii zwrotu poniesionych wydatków dotyczy art. 104 u.p.s., który w ust. 1 stanowi, należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, zaś w ust. 3 wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej.

Odnosząc się do podnoszonej w odwołaniu kwestii przedawnienia roszczenia, Kolegium stwierdziło należy, że stanowisko odwołującego w tej materii nie jest słuszne. Zagadnienie przedawnienia, a przede wszystkim początku terminu przedawnienia należności z tytułu wydatków ponoszonych zastępczo przez gminy rozważał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 kwietnia 2018 r. I OSK 2316/17 lex nr 2522324. Stwierdził on jednoznacznie, że początek terminu przedawnienia dla należności z tytułu wydatków poniesionych przez gminę zastępczo wiązać należy z datą ostateczności decyzji ustalającej należność z tytułu tych wydatków, a nie decyzji ustalającej wysokość opłat. Sąd ten wskazał, że w rozumieniu ustawy o pomocy społecznej, opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej to należności wpłacane na rzecz tego domu, przeznaczone na pokrycie kosztów jego utrzymania (art. 62 ust. 3 ustawy). Wynikają one ze stosunku zobowiązaniowego istniejącego pomiędzy mieszkańcem (lub inną osobą określoną w ustawie) i domem pomocy społecznej. Natomiast zwrot wydatków poniesionych przez gminę z tytułu opłat za pobyt w domu pomocy społecznej, o którym mowa w art. 61 ust. 3 zd. 2 ustawy, to należność wynikająca ze stosunku zobowiązaniowego pomiędzy mieszkańcem domu pomocy społecznej (lub inną osobą zobowiązaną do wnoszenia opłat, określoną w ustawie) i gminą, która wniosła opłaty zastępczo. "Zobowiązania z każdego z powyższych tytułów, mają odrębne źródła i podlegają konkretyzacji w formie w decyzji administracyjnych. Zgodnie z art. 104 ust. 1 i 5 ustawy, należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna".

Tym samym, skoro okolicznością istotną z punktu widzenia przedawnienia zobowiązania odwołującego się, może być wyłącznie kwestia ostateczności decyzji o ustaleniu należności z tytułu poniesionych przez gminę wydatków skierowana do J. J., a więc w istocie skarżonej decyzji, to podnoszony w tym zakresie w odwołaniu zarzut przedawnienia nie jest trafny. W odniesieniu zaś do zarzutów dotyczących relacji odwołującego z matką opisanych w odwołaniu stwierdzić należy, że na obecnym etapie postępowania nie mogły one odnieść skutku.

Organ końcowo zauważył, że we wskazanym czasokresie J.J. nie występował o przyznanie mu ulgi w spłacie należności (art. 104 ust. 4 ustawy), względnie o zwolnienie go z obowiązku ponoszenia opłaty na przyszłość (art. 64). W związku z powyższym odpłatność z tego tytułu była ponoszona zastępczo przez gminę, która miała prawo domagać się jej zwrotu. Stąd też należało uznać, że zostały spełnione wszelkie przesłanki do wydania zaskarżonej decyzji, pozwalające na obciążenie J.J. obowiązkiem zwrotu kwoty odpłatności, do której wniesienia był zobligowany.

W skardze na opisaną na wstępie decyzję Kolegium z [...]sierpnia 2020 r. J.J. zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i uznanie, że jest jedynym i najwłaściwszym podmiotem do dokonania zwrotu należności z tytułu opłaty za pobyt jego mamy w DPS za wskazany w decyzji okres, w sytuacji kiedy nie jest spadkobiercą, nadto o pobycie jego mamy w DPS nie miał jakiejkolwiek wiedzy z uwagi, iż od momentu związania się jej z W.H., zerwała ze skarżącym wszelkie kontakty. W.H. w okresie późniejszym stał się jej opiekunem prawnym, który podjął decyzję o pieszczeniu w DPS. Ze związku z W.H. mama miała syna P.H., który wraz z ojcem podejmował wszystkie decyzje odnośnie mamy. Oni tez stali się spadkobiercami po śmierci mamy. Zaznaczył, że nie został nawet poinformowany przez nich o śmierci mamy i terminie pogrzebu.

W związku z powyższym osobą która będzie posiadała legitymację w nin. sprawie jest nie kto inny jak opiekun prawny zmarłej tj. W.H. oraz P.H. - który stał się spadkobiercą po zmarłej mamie. W powyższych okolicznościach obciążenie skarżącego jakimikolwiek zaległościami jest bezzasadne i nieuprawnione.

Tym samym Kolegium dopuściło się (naruszenia kolejnej podstawy prawnej, tj. naruszenia przepisów postępowania administracyjnego - z uwagi na brak legitymacji po stronie skarżącego.

W tym stanie faktycznym i prawnym wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje;

Skarga jest zasadna.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja SKO z dnia [...] sierpnia 2000 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] czerwca 2020 r. zobowiązująca skarżącego do zwrotu należności z tytułu opłaty za pobyt jego matki L.J. w Domu Pomocy Społecznej, dalej "DPS", przy [...], za okres od 1 sierpnia 2016 r. do 11 maja 2019 r. w łącznej kwocie 20 339,46 zł, na konto MOPS, w terminie 14 dni od dnia uostatecznienia się decyzji.

Podstawa prawną decyzji był art. 104 u.p.s.

Zgodnie z jego treścią:

1. Należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

2. W przypadku posiadania uprawnień do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej kwoty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych podlegają potrąceniu z bieżących wypłat.

3. Wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej.

4. W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

5. Należności, o których mowa w ust. 1, ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna.

6. Bieg przedawnienia przerywa odroczenie terminu płatności należności lub rozłożenie spłaty należności na raty. Po przerwaniu biegu terminu przedawnienia biegnie on na nowo od dnia następującego po dniu ustalonym jako ostatni dzień spłaty odroczonej należności lub po dniu ustalonym jako ostatni dzień spłaty ostatniej raty należności.

7. Nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat.

8. Należności, o których mowa w ust. 1, podlegają zwrotowi na rachunek bankowy odpowiednio gminy, powiatu lub samorządu województwa.

W sprawie niesporne było, że Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej działając z upoważnienia Prezydenta Miasta, decyzją z dnia [...] lipca 2016r.. nr [...] oraz decyzją z dnia [...] października 2017r., nr [...] ustalił skarżącemu częściową odpłatność za pobyt matki L.J. w Domu Pomocy Społecznej przy [...] od dnia 1 sierpnia 2016r.. w wysokości 1 903,51 zł miesięcznie oraz od 1 stycznia 2017r" w wysokości 381,66 zł miesięcznie.

Skarżący nie dokonywał wpłat wynikającej z ww decyzji. Nieregulowanie należnych opłat skutkowało powstaniem zaległości z tytułu odpłatności za pobyt Pani L.J. w Domu Pomocy Społecznej. Zaległość obejmuje okres od 1 sierpnia 2016r. do 11 maja 2019r., na łączną kwotę 20 339,46 zł. Wysokość zaległości, z tytułu zastępczo wnoszonej kwoty za DPS potwierdziła Sekcja Dochodów Niepodatkowych MOPS - informacja z dnia 17 lutego 2020 r.

W związku z powyższym wszczęto postępowanie administracyjne w przedmiocie wydania dla Pana J.J. decyzji zwrotowej dotyczącej ściągania należności w trybie art 104 ust 1 ustawy, w związku z niedokonywaniem wpłat wynikających z decyzji ostatecznej z dnia [...] lipca 2016r.. nr [...] oraz decyzji z dnia [...] października 2017r., nr [...] naliczającej zobowiązanemu opłatę za pobyt matki w DPS od dnia 1 sierpnia 2016r. do 11 maja 2019r.

Zgodnie z pismem Dyrektora Domu Pomocy Społecznej dla Kombatantów z dnia 21 lutego 2020r., nr [...] różnicę pomiędzy kosztem utrzymania Pani L.J., w okresie od dnia 1 sierpnia 2016r. do 11 maja 2019r, a opłatą wnoszoną przez mieszkankę pokrywała Gmina Miasto.

Do dnia wydania decyzji kwota zaległości nie została uregulowana.

Istotnym jest również fakt, że w dniu 16 stycznia 2020 r. skarżący złożył wniosek o umorzenie zaległości z tytułu opłat za pobyt matki w DPS.

Postępowanie w tej sprawie postanowieniem z dnia [...] lutego 2020 r. zostało zawieszone (k. 19 akt adm. Organu I instancji).

W postanowieniu tym wyrażono pogląd, którego tutejszy Sąd nie akceptuje, iż umorzenie, rozłożenie na raty należności zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s. nie może być orzeczone w tej samej decyzji, która zobowiązuje do je zwrotu.

SKO w kontrolowanej decyzji zawarło passus, iż w czasie przebywania matki skarżącego w DPS, tj. od 1 sierpnia 2016 r. do 11 maja 2019 r. nie występował ono przyznanie mu ulgi w spłacie należności (art. 104 ust. 4 u.p.s.), względnie zwolnienie go na przyszłość z tej opłaty (art. 64 u.p.s.).

Sąd nie kwestionuje braku działań skarżącego we wskazanym okresie mających na celu zwolnienie go z obowiązku czy też przyznanie ulgi w ponoszeniu opłat.

Zdaniem Sądu jednak w toku postępowania o zwrot opłaty obowiązkiem organu jest zbadanie z urzędu, każdorazowo przesłanek z art. 104 ust. 4 u.p.s.

Zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.a. przed wydaniem decyzji w przedmiocie zwrotu, właściwy organ powinien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające w zakresie ustalenia, czy nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek wskazujący na zasadność odstąpienia od żądania takiego zwrotu. Organ obowiązany jest zatem ustalić, czy zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., żądanie zwrotu opłat stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy.

W tym celu, organ powinien dokonać analizy sytuacji rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz przy braku wniosku pracownika socjalnego, pouczyć ją o prawie złożenia wniosku o odstąpienie przez organ od żądania zwrotu opłat, o umorzenie w całości i w części, o odroczenie terminu płatności albo o rozłożenie należności na raty. Przy ocenie tych wniosków należy mieć przy tym na uwadze, iż pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości - art. 2 ust. 1 u.p.s. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 października 2008 r. sygn. akt I OSK 1863/07, wyrok NSA z 18 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 2065/10). W powołanym orzecznictwie podkreśla się, że celem art. 104 ust. 4 u.p.s. jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń, co wiąże się z kolei z określoną w art. 100 ust. 1 zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem korzystających z niej osób. Z treści art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika również, ze organ zobowiązany jest zatem do wszechstronnego rozważenia przesłanek wymienionych w tym przepisie. Wskazane przesłanki interpretować należy zgodnie z założeniami i celami ustawy o pomocy społecznej, w szczególności mając na względzie cele pomocy społecznej określone w powołanym wyżej art. 2 ust. 1 u.p.s. Należy również pamiętać, że zadaniem pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Pomoc społeczna powinna w miarę możliwości doprowadzić do życiowego usamodzielnienia się (art. 3 u.p.s.). Powyższe oznacza ciążący na organie właściwym do rozpatrzenia wniosku obowiązek dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy – aktualnej sytuacji zainteresowanego - także w kontekście powołanych zapisów ustawowych (tak słusznie NSA w wyroku z dnia 24 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 86/20).

W niniejszej sprawie ustaleń tych zabrakło, mimo iż taki wniosek został już przez skarżącego złożony. Sprawa o zwrot opłat nie jest prejudicium dla sprawy wszczętej na podstawie wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu opłat na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. Naruszenie art. 104 ust. 4 u.p.s. w zw. z art. 7, art. 77, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Niezależnie od powyższego Sąd ma wątpliwości co do tego, czy skarżący, działający bez pomocy prawnej, nie zainicjował jednego z postępowań nadzwyczajnych, w stosunku do decyzji Prezydenta Miasta z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...], zmienionej decyzją z dnia [...] października 2017 r. nr [...] o ustaleniu mu częściowej odpłatności za DPS matki.

Skarżący w toku postepowania administracyjnego złożył w dniu 5 marca 2020 r. pismo (k. 13), w którym poinformował organ, że żadnej z tych decyzji nie otrzymał. Poprosił o ich doręczenie celem umożliwienia mu zajęcia właściwego stanowiska.

W dniu 1 kwietnia 2020 r. skarżący wniósł zgodnie z przepisami k.p.a. o doręczenie mu decyzji z dnia [...] lipca 2016 r. i z dnia [...]października 2017 r.

Podniósł, że "zgodnie z procedurą administracyjną przysługuje mu prawo odwołania się od każdej z decyzji, a każda z nich winna być mu doręczona. Poprosił o uwzględnienie jego pisma" (k. 9 akt adm.).

Na to pismo organ złożył odpowiedź 8 kwietnia 2020 r., przeprowadzając analizę prawidłowości – zdaniem organu – doręczeń w obu sprawach.

Zdaniem Sądu pismo skarżącego z dnia 5 marca 2020 r., a zwłaszcza z dnia 1 kwietnia 2020 r. jasno wskazuje na jego wolę zaskarżenia, wzruszenia decyzji z dnia [...] lipca 2016 r. i z dnia [...] października 2017 r. Organy winny zapytać skarżącego czy żąda doręczenia decyzji, ponieważ nie weszły one do obrotu prawnego z powodu braku doręczenia, czy żąda wznowienia postępowania czy też stwierdzenia nieważności.

Nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której organy arbitralnie wybrały sobie skarżącego jako osobę obowiązaną do uiszczania opłat, obciążając go nimi, w sytuacji gdy zobowiązany w tym samym stopniu jego brat P.H. został nieformalnie przez nie zwolniony z tego obowiązku. Uzasadnieniem tego stanowiska w decyzji z dnia [...] lipca 2016 r. był brak adresu P.H.

Jak stwierdził to WSA w wyroku z dnia 15 kwietnia 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 280/19 ustalenie odpłatności względem dalszej grupy jest możliwe poprzez wykluczenie możliwości ustalenia odpłatności względem grupy poprzedzającej na podstawie wszelkich dostępnych dowodów. Rolą organu jest przy tym wszczęcie poszukiwań osób, które wymienia art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. Uzyskują one status strony w postępowaniu kończącym się decyzją ustalającą odpłatność.

W sytuacji gdy dowody z dokumentów poświadczają stan, w którym strona postępowania jest nieobecna, powinno to skierować organ do stosowania art. 34 k.p.a., czyli do wystąpienia do Sądu z wnioskiem o wyznaczenie przedstawiciela dla osoby nieobecnej. Zadaniem kuratora jest przede wszystkim poszukiwanie osoby nieobecnej, a poza tym sprawowanie zwykłego zarządu jego majątkiem, a więc dokonywanie koniecznych czynności faktycznych i prawnych, mających na celu zachowanie majątku. Pominięcie tej regulacji prowadzi w swych skutkach do rozstrzygania o odpłatności z pominięciem jednej z osób obowiązanych, czyli z naruszeniem art. 59 ust, 1 w zw. z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s.

Przepis art. 61 ust. 1 u.p.s. określa krąg osób, w stosunku do których można orzec o obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu opieki społecznej i jednocześnie kolejność w jakiej wymienione podmiotu ponoszą odpłatność za ten pobyt. W zakresie kolejności przechodzenia obowiązku odpłatności wynika, że w pierwszej kolejności opłatę za pobyt ponosi mieszkaniec domu, w sytuacji gdy mieszkaniec domu nie osiąga dochodu lub nie jest wystarczający, aby pokryć w całości pełną jej wysokość, to obowiązek odpłatności w odpowiedniej wysokości może przejść na małżonka mieszkańca, jego zstępnych i w dalszej kolejności wstępnych. Reguła kolejności nie ma znaczenia w sytuacji wystąpienia obowiązku ponoszenia opłat przez kilkoro zstępnych. Każdy z nich ma taki sam obowiązek ponoszenia opłat, a jedynie różnicować ich może kryterium dochodowe. Organ winien prowadzić postępowania jednocześnie w stosunku do wszystkich osób należących do tego samego kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt. Osoby te powinny być zawiadamiane o wszczęciu postępowania i powinny być stronami tego postępowania, a także ich wszystkich powinna dotyczyć decyzja w sprawie ustalenia obowiązku odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. Z żadnego przepisu ustawy, ani z innego przepisu funkcjonującego systemie prawnym nie wynika, że organ administracji może w sposób arbitralny dokonać wyboru osoby spośród osób zobowiązanych do ponoszenia tej opłaty, będących zstępnymi i tylko w stosunku do niej prowadzić postępowanie.

Co do zasady wydanie decyzji ustalającej opłaty tylko co do jednego zobowiązanego, bez przeprowadzenia postępowania wg przytoczonych wyżej standardów nosi cechy rażącego naruszenia prawa.

Organy w ponownym postępowaniu winny stosownie do art. 7, art. 9 k.p.a. udzielić skarżącemu stosownych pouczeń i wyjaśnień.

Zdaniem Sądu pisma skarżącego z dnia 5 marca i z dnia 1 kwietnia 2020 r. miały na celu zainicjowanie nowego postępowania, odrębnego od będącego przedmiotem kontroli Sądu, dotyczącego wzruszenia decyzji ustalających opłaty skarżącemu. W tym znaczeniu miały charakter prejudycjalny w stosunku do niniejszego postępowania.

Żądać zwrotu można bowiem tylko w przypadku ostatecznego ustalenia opłat wcześniejszą decyzją.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. i art. 135 P.p.s.a. orzekł jak w wyroku.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy będą miały na względzie treść niniejszego uzasadnienia.