Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 846/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2015-01-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2013 poz 1442
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Eugeniusz Christ, Sędziowie WSA Wojciech Organiściak, Anna Tyszkiewicz-Ziętek (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Magdalena Strzałkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 stycznia 2015 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] nr [...] ([...]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r., Nr 98 poz. 1071 ze zm., dalej także: k.p.a.), w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. 2009 r. Nr 205 poz. 1585, dalej także: u.s.u.s.) po ponownym rozpatrzeniu wniosku A. K. utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]nr[...], którą odmówiono umorzenia należności z tytułu składek w łącznej wysokości [...]zł, obejmujących składki na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych oraz Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych za osobę prowadzącą działalność gospodarczą za okres od marca 2009 r. do lipca 2012 r., na Fundusz Pracy za osobę prowadzącą działalność gospodarczą za okres od lutego 2010 r. do lipca 2012 r., odsetki wyliczone na dzień 4 lutego 2014 r., koszty upomnienia oraz opłatę dodatkową.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia wskazano na wstępie, że w związku z wpływem wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy w przedmiocie umorzenia należności zgromadzony dotychczas materiał dowodowy poddany został ponownej analizie, a wnioskodawca, któremu zapewniono czynny udział w postępowaniu został powiadomiony o możliwości uzupełnienia materiału o nowe, istotne dla sedna sprawy dokumenty.

Dalej przedstawiono argumentację podniesioną przez stronę we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wnioskodawca wskazał w nim, że spełnione zostały przesłanki umorzenia należności, tj. zachodzi całkowita nieściągalność, określona w art. 28 ust. 3 pkt 3,5,6 u.s.u.s., zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Ponadto podniósł, że spełnione zostały warunki umorzenia określone w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, tj. trudna sytuacja finansowa - brak pracy, trudna sytuacja rodzinna (rozwód), przewlekła choroba. Oświadczył także, iż obecnie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna w urzędzie pracy bez prawa do zasiłku, korzysta z pomocy z GOPS we W., która to pomoc umożliwia mu zakup niezbędnych leków i baterii do [...].

W dalszych wywodach zaskarżonej decyzji przywołano art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., które stanowią, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

Zgodnie natomiast z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów O.p.;

3) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

5) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Kontynuując organ podał, że w stosunku do zadłużenia za okres od marca 2009 r. do września 2009 r. postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Komornika Sądowego D. O. zostało umorzone postanowieniem z dnia 4 maja 2011 r. z uwagi na jego bezskuteczność. W tym kontekście organ stwierdził, że wskazane okoliczności dowodzą, iż w stosunku do zadłużenia zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności opisana w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.

Dalej, powołując się m.in. na wyrok NSA z dnia 29 lipca 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, LEX nr 368197) wywiedziono, że zaistnienie którejkolwiek z przesłanek stwierdzenia całkowitej nieściągalności określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia, gdyż w tym względzie organ działa w ramach tzw. uznania administracyjnego, a zatem dysponuje jedynie potencjalną możliwością umorzenia należności.

Dokonując analizy sytuacji wnioskodawcy w kontekście możliwości spłaty zadłużenia (przedstawionej w dalszej części uzasadnienia za wnioskowany wyżej okres) organ uznał, że właściwą będzie odmowa umorzenia należności.

Nawiązując do wskazywanej przez stronę przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności opisanej w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy systemowej organ podał, że wnioskodawca podkreślał, że zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i nie dysponuje majątkiem, z którego można egzekwować należności. Nadto z akt wynika, że z małżonką od listopada 2006 r. miał rozdzielność majątkową, a w dniu 23 stycznia 2014 r. małżeństwo strony zostało rozwiązane przez rozwód.

Wskazane powyżej okoliczności pozwalają, zdaniem organu, na stwierdzenie, że zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności opisana w powołanym wyżej art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy systemowej, którą można by odnieść do okresu od października 2009 r. do lipca 2012 r. Zaznaczono jednakże w tym miejscu, że w odniesieniu do ww. zaległości toczy się postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w K., a organ egzekucyjny nie stwierdził dotychczas nieściągalności zadłużenia.

W tym kontekście przywołano wyrok WSA w Kielcach z dnia 8 marca 2012 r. (Lex nr 1136993), zgodnie z którym dla domagania się umorzenia należności z tytułu składek nie wystarczy wykazanie choćby jednej z przesłanek, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u. s. u. s. Jeżeli bowiem zaistnieje już tylko jedna niespełniona przesłanka, spośród wymienionych w powołanych wyżej przepisach, stanowi to przeszkodę dla wydania decyzji w przedmiocie umorzenia należności składkowych stosownie do przepisu art. 28 ust. 2 u.s.u.s.

Dalej przytoczono § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), wydanego na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s., zgodnie z którym Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Kontynuując wywiedziono, że decyzja o umorzeniu należności z tytułu składek w całości lub w części (bez względu na to, czy żądanie uzasadniane jest tzw. całkowitą nieściągalnością, czy też przesłankami społeczno - ekonomicznymi doprecyzowanymi w powołanym rozporządzeniu) jest oparta na konstrukcji uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ nie jest zobowiązany do udzielenia wnioskowanej ulgi nawet wówczas, gdy spełnione są powołane wyżej przesłanki do jej przyznania.

Przesłanka określona w § 3 ust. 1 rozporządzenia wymaga od zobowiązanego wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uiścić powstałych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. A zatem ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek umorzenia spoczywa na zobowiązanym. Nie wystarczy, gdy zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązku, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy (LEX nr 328901).

Opisując sytuację osobistą, rodzinną i zawodową wnioskodawcy organ podał, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza została wykreślona z dniem 4 lutego 2014 r. Wnioskodawca obecnie nie pracuje zawodowo, jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w K. jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Zamieszkuje z byłą żoną I. W. i ma obowiązek wypłacania jej kwoty [...] zł tytułem kosztów utrzymania oraz płacenia alimentów na syna R. K. w kwocie [...] zł. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że była żona ponosi wszelkie koszty związane z utrzymaniem domu oraz spłatą rat kredytu hipotecznego.

Dalej zauważono, że strona wiele lat prowadziła działalność gospodarczą, a więc zdobyła doświadczenie zawodowe wzmacniające jej pozycję na rynku pracy.

Nawiązując do przedłożonego orzeczenia z dnia 13 grudnia 2013 r. o zaliczeniu do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności stwierdzono, że okoliczność ta dowodzi istnienia ograniczeń w wykonywaniu pracy, ale nie wyklucza możliwości uzyskiwania dochodów.

Organ podał również, że wnioskodawca jest zadłużony z tytułu kredytów (łączna kwota [...]zł), z których środki przeznaczono na zakup samochodu osobowego, wydatki związane z rozpoczęciem działalności gospodarczej oraz na sfinansowanie szkoleń niezbędnych do prowadzenia działalności gospodarczej.

Z akt sprawy wynika także, iż strona korzysta ze środków pomocy społecznej, które przyznano jej na dofinansowanie do zakupu butli gazu, leków i baterii do [...].

Uwzględniając przedstawione okoliczności organ stwierdził, że wnioskodawca aktualnie znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i życiowej. Brak jest jednak jednoznacznych przesłanek pozwalających przyjąć, że sytuacja ta ma stały i pogłębiający się charakter. Posiadanie przez stronę statusu bezrobotnego pozwala domniemywać, że istnieje realna szansa na podjęcie zatrudnienia m. in. za pośrednictwem powołanej w tym celu instytucji, jak również daje możliwość skorzystania z oferowanych przez urząd pracy szkoleń i kursów podnoszących kwalifikacje zawodowe.

Organ zauważył także, iż strona nie powołała się na konieczność opieki nad członkami najbliższej rodziny, co uniemożliwiałoby bądź w znacznym stopniu ograniczało pozyskiwanie środków niezbędnych do spłaty zadłużenia. W sprawie nie ustalono też, aby przesłanki natury losowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, którym nie można było przeciwdziałać miały bezpośredni wpływ na powstałe zaległości. Poza faktami ujętymi w niniejszej decyzji strona nie wskazała na inne występujące aktualnie i nieznane organowi z urzędu okoliczności, których zaistnienie miałoby istotne znaczenie dla wyniku sprawy.

Nadmieniono także, iż każdy przedsiębiorca prowadzi działalność na własny rachunek. Ryzyko związane z prowadzeniem działalności gospodarczej ponosi zawsze płatnik, który winien poszukiwać możliwości rozwiązania sytuacji finansowej bez udziału i pomocy finansowej państwa. Rezygnacja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dochodzenia wykonania przez zobowiązanego ustawowego obowiązku opłacenia należnych składek musi być rozpatrywana z punktu widzenia równości i powszechności realizacji tych zobowiązań. W sprawach o umorzenie należności z tytułu składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza nakreśloną w art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych (por. wyrok NSA z dnia 28 stycznia 2011 r., sygn. akt II GSK 99/10).

Organ zauważył również, że istnieje możliwość spłaty zadłużenia w układzie ratalnym, a więc złagodzenia spłaty zadłużenia. W przypadku złożenia wniosku o układ ratalny ZUS rozważy rozłożenie należności z tytułu nieopłaconych składek oraz odsetek za zwłokę na dogodne raty, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy, jak i interes Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wyjaśniono przy tym, że na mocy art. 29 u.s.u.s. od składek, które rozłożono na raty nie nalicza się odsetek za zwłokę począwszy od następnego dnia po dniu wpływu wniosku o udzielenie ulgi, na czas trwania umowy Zakład ustala jednak opłatę prolongacyjną na zasadach i wysokości przewidzianej w ustawie Ordynacja podatkowa.

Nadmieniono także, iż zgodnie z art. 5 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j Dz. U. z 2013 r. ,poz. 1440 ze zm.) przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty dla osób współpracujących i płatnika składek zobowiązanego do opłacania składek na własne ubezpieczenie emerytalne i rentowe nie uwzględnia się okresów, za które nie zostały opłacone składki, mimo podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w tym okresie. Regulacja ta ma również zastosowanie w przypadku umorzenia należności z tytułu składek.

W konkluzji stwierdzono, że mając na uwadze zgromadzony materiał dowodowy, ważny interes strony oraz uznaniowy charakter podjętej decyzji w przedmiocie umorzenia należności, organ orzekł, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki do pozytywnego rozpatrzenia wniosku.

W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżący wskazał, że "niniejszym składam zażalenie na całość wydanej j.w. decyzji".

Jednocześnie "wniósł o rozpatrzenie" przez Sąd załączonej do skargi decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] o umorzeniu na podstawie tzw. "abolicji" należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne za okres od sierpnia 2008 r. do lutego 2009 r.

Skarżący podniósł także, że "wnosi o wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia należności składkowych stosownie do art. 28 ust. 2 u.s.u.s., gdyż na dzień dzisiejszy nie toczy się żadne postępowanie egzekucyjne", na dowód czego załączył do skargi postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. z dnia [...] o umorzeniu postępowania egzekucyjnego ze względu na bezskuteczność egzekucji. Wyjaśnił jednocześnie, że z informacji z Urzędu Skarbowego w K. wynika, że na wniosek ZUS wstrzymano postępowanie w pozostałej części dotyczącej decyzji "abolicyjnej".

Strona skarżąca wskazała również na (załączony do skargi) wyrok Sądu Rejonowego w C. z dnia [...] 2013 r., którym zaliczono A. K. do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności), potwierdzający ograniczenia skarżącego dotyczące wykonywania pracy, a więc i osiągania dochodów.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga okazała się nieuzasadniona.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2002, nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie zatem, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.).

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji – w granicach i według kryteriów określonych cytowanymi wyżej przepisami - Sąd stwierdził, iż decyzja ta nie narusza prawa.

Poddanym kontroli Sądu rozstrzygnięciem z dnia 4 czerwca 2014 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]r., którą odmówiono umorzenia zaległości skarżącego w z tytułu składek w łącznej wysokości [...]zł, obejmujących składki na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych oraz Fundusz Pracy za osobę prowadzącą działalność gospodarczą za poszczególne miesiące lat 2009 r. - 2012 r., odsetki, koszty upomnienia oraz opłatę dodatkową.

Wniosek A. K. inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 28 ust. 1-3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. 2009 r. Nr 205 poz. 1585), a także w kontekście art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365).

Na mocy art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Warunek ten nie musi być spełniony jedynie w odniesieniu do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek, w odniesieniu do których ustawodawca dopuszcza w uzasadnionych przypadkach możliwość umorzenia także pomimo braku całkowitej nieściągalności. "W przypadku wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonego, który był jednocześnie płatnikiem tych składek, organ stosuje art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. i bada, czy zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności składek, a w przypadku stwierdzenia, że nie występuje całkowita nieściągalność, bada sprawę pod kątem istnienia przesłanek, czy zobowiązany wykazał, że opłacenie należności pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny" (por. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 44/12, LEX nr 1310089).

Przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności wymienione są enumeratywnie w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Stanowi je m.in. sytuacja, gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, stwierdzenie przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, a także stan, w którym oczywiste jest, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Stany faktyczne uzasadniające umorzenie należności, mimo niestwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, wskazane są przykładowo w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Stanowi on, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przytoczona regulacja nie pozostawia wątpliwości, że zastosowanie uznania administracyjnego, w ramach którego organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie poprzedzone być musi szczegółowym przeanalizowaniem ujawnionych przez stronę danych dotyczących jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Treść przywołanego przepisu wskazuje jednocześnie, że ustalenia, czy uregulowanie zaległych należności z tytułu składek może pociągnąć dla skarżącego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki, czynione są w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę. Skoro bowiem przepis stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawcy (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1416/10, z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2410/11, LEX nr 1305514).

Wskazana analiza sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej została w niniejszej sprawie przeprowadzona, czemu organ dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Opisano w nim sytuację zawodową skarżącego (wieloletnia działalność gospodarcza wykreślona bezpośrednio przed złożeniem wniosku o umorzenie zaległości wobec ZUS, status bezrobotnego bez prawa do zasiłku), zdrowotną (orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności), rodzinną (małżeństwo rozwiązane przez rozwód), materialną (brak dochodów, nierealizowany obowiązek alimentacyjny wobec syna (alimenty w kwocie [...] zł), niepartycypowanie w kosztach utrzymania domu zajmowanego wraz z byłą żoną (kwota [...] zł), zadłużenie z tytułu kredytów (kwota ok. [...]zł), otrzymywanie zasiłków celowych z pomocy społecznej, umorzenie postępowania egzekucyjnego dotyczącego należności wobec ZUS za okres od marca 2009 r. do września 2009 r. ze względu na jego bezskuteczność).

Uwzględniając powyższe ZUS stwierdził całkowitą nieściągalność należności za okres od marca 2009 r. do września 2009 r. (art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.), natomiast odnośnie należności za okres od października 2009 r. do lipca 2012 r. uznał, że można by stwierdzić ich całkowitą nieściągalność ze względu na przesłankę określoną w art. 28 ust. 3 pkt 3, jednakże ze względu na nieumorzenie postępowania egzekucyjnego dotyczącego należności za ten okres uznano je za objęte dyspozycją art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. Organ powołał się bowiem na pogląd zawarty w wyroku z dnia 8 marca 2012 r., sygn. akt I SA/Ke 80/12, w którym WSA w Kielcach oparł się na stanowisku wyrażonym w wyroku NSA z dnia 13 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 914/08, LEX nr 564203), w którym wskazano, że nie sposób się zgodzić ze stanowiskiem, że dla domagania się umorzenia należności z tytułu składek wystarcza wykazanie choćby jednej z przesłanek, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Jeżeli zaistnieje już tylko jedna niespełniona przesłanka, spośród wymienionych w powołanych wyżej przepisach, stanowi to przeszkodę dla wydania decyzji w przedmiocie umorzenia należności składkowych, stosownie do przepisu art. 28 ust. 2 u.s.u.s.

Odnotować w tym miejscu wypada, że nie jest to stanowisko powszechnie akceptowane w orzecznictwie sądowym, co potwierdza m.in. wyrok NSA z dnia 22 maja 2014 r., sygn. akt II GSK 462/13, LEX nr 1510353), w którym negując wprost pogląd zawarty w wyroku z dnia 13 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 914/08 uznano, że

zaistnienie chociażby jednej przesłanki wymienionej w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. stwarza warunki do podjęcia przez Zakład decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek. Należy uznać za wadliwy pogląd, że odmowa umorzenia należności może wynikać z niespełnienia przez wnioskodawcę jednej z przesłanek całkowitej nieściągalności.

W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie wymóg jednoczesnego zaistnienia wszystkich przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. nie wynika z u.s.u.s. Kwestia zasadności niestwierdzenia nieściągalności należności za okres od października 2009 r. do lipca 2012 r. pozostaje jednakże bez wpływu na wynik sprawy, skoro skarżący był jednocześnie płatnikiem tych składek, a więc są one objęte dyspozycją art. 28 ust. 3 a u.s.u.s., podlegają umorzeniu w oparciu o otwarty katalog przesłanek, a organ w niniejszej sprawie ocenił wniosek skarżącego o umorzenie zaległości w kontekście art. 28 ust. 3 i 3 a u.s.u.s.

Podkreślenia wymaga, że wszelkie istotne dla ewentualnego uwzględnienia wniosku skarżącego okoliczności zostały przez organ odnotowane, a ich analiza doprowadziła do zasadnego stwierdzenia, że aktualna sytuacja finansowa i życiowa wnioskodawcy jest trudna. Okoliczność ta, zważywszy na uznaniowy charakter zaskarżonej decyzji, nie obligowała organu do uwzględnienia wniosku strony. Instytucja umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne obwarowana została przez ustawodawcę szczególnymi wymogami, a Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (zobowiązanemu do ściągania należnych składek, zarządzania nimi oraz wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego) przyznano w tym zakresie szerokie kompetencje. Ustawodawca określił jedynie przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności należności, nie wskazał natomiast żadnych przesłanek, które obligowałoby ZUS do umorzenia zaległości. Nawet zatem w skrajnie trudnej sytuacji materialnej czy osobistej wnioskodawcy ZUS nie jest zobowiązany do uwzględnienia wniosku strony. Mając na uwadze powyższe oraz uwzględniając zakres sądowej kontroli decyzji uznaniowych, która koncentruje się na postępowaniu zmierzającym do wnikliwego ustalenia i oceny okoliczności faktycznych, Sąd nie był uprawniony do zakwestionowania stanowiska organu, który wskazując na doświadczenie zawodowe skarżącego w prowadzeniu dopiero co wykreślonej działalności gospodarczej, ocenił umorzenie zaległości jako przedwczesne. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że "każda zmiana okoliczności faktycznych, w szczególności sytuacji majątkowej, rodzinnej lub zdrowotnej osoby zobowiązanej, może być zawsze podstawą do ponownego wystąpienia z wnioskiem o umorzenie zaległości lub z wnioskiem o rozłożenie należności na raty w myśl art. 28 u.s.u.s., bowiem odmowa ich umorzenia nie stwarza sytuacji powagi rzeczy osądzonej i zobowiązany do uiszczenia zaległości może występować o jej umorzenie tak długo, jak długo zaległość ta istnieje zwłaszcza, jeśli jego sytuacja ulegnie pogorszeniu" (por. m.in. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. akt I S/Gd 1057/11, LEX nr 1122920).

Kontrola zaskarżonej decyzji, która w sprawach skarg na decyzje uznaniowe zasadniczo obejmuje procedowanie organu poprzedzające rozstrzygnięcie o umorzeniu należności lub odmowie uwzględniania żądania strony, wykazała legalność działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w niniejszej sprawie. Organ ten zapewnił stronie czynny udział w postępowaniu, wnikliwie zbadał sytuację zobowiązanego, szczegółowo opisał te zasadne ustalenia, a następnie umotywował przyczyny odmowy uwzględnienia wniosku strony. Konstatacja ta nakazywała oddalić skargę w oparciu o art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.