Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 287/07
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2007-03-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Grzegorz Czerwiński, Sędziowie sędzia WSA Alina Balicka, sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran (spr.), Protokolant Andrzej Malinowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 marca 2007 r. sprawy ze skargi O. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) kwietnia 2005 r. nr (...) w przedmiocie stwierdzenia, czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji, 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącego O. S. kwotę 340 (trzysta czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 15 stycznia 2007r, sygn. akt OSK 824/06 uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 stycznia 2006r., sygn. akt IV SA/Wa 1269/05 oddalający skargę O. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) kwietnia 2005r. utrzymującą w mocy decyzję Wojewody (...) z dnia (...) stycznia 2004r. odmawiającą stwierdzenia, że dwór wraz z otaczającym go parkiem o pow. (...) ha, położony w C., nie podpadał pod działanie przepisu art.2 ust.1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r, o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia Sądowi pierwszej instancji.

W uzasadnieniu wyroku wskazano, iż Sąd pierwszej instancji nie wykonał w pełni wskazań zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 sierpnia 2003r., sygn. akt IV 2826/01. Do wytycznych tego wyroku nie zastosował się też organ, gdyż nie zebrał w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Przede wszystkim organ, po otrzymaniu od skarżącego O. S. pisma z dnia (...) stycznia 2004r. wraz siedmioma (7) załącznikami, zamiast wyjaśnić powody braku dokumentu wymienionego w poz. 1 pisma - odpisu aktu dzierżawy dóbr "C." i "Z." od O. S. przez R. K., sporządzonego dnia (...) grudnia 1937r, tylko w oparciu o dołączony do tego pisma akt notarialny z dnia (...) sierpnia 1943r., przyjął, że z przedmiotu dzierżawy nie został wyłączony obszar 15 ha wraz z usytuowanymi na nim budynkami. Tymczasem w treści aktu notarialnego Rep. (...) z dnia (...) grudnia 1937r. na mocy którego O. S. wydzierżawił R. K. na okres od dnia (...) kwietnia 1938r. do dnia (...) kwietnia 1944r, zostały szczegółowo określone czynsz i warunki dzierżawy, zaś w akcie z dnia (...) sierpnia 1943. podano tylko obszar dzierżawionych dóbr "C." - (...) morgów i (...) prętów oraz dóbr " Z."- (...) morgów i (...) prętów. Ustalenia te, mimo że nie były kompletne, Sąd pierwszej instancji przyjął jako wystarczające do uznania, że z umów dzierżawy nie wynika, aby dwór z parkiem były wyłączone z przedmiotu dzierżawy, co łącznie z ustaleniami poczynionymi w oparciu o protokoły przejęcia nieruchomości sporządzonych w

dniach (...) września i 1950 roku miało świadczyć o powiązaniu funkcjonalnym zespołu dworsko-pałacowego z pozostałym majątkiem, stanowiącym folwark.

Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż przepisy dekretu PKWN z dnia 6 września 1994r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie zawierały określenia nieruchomości ziemskiej. Definicje tego pojęcia ustalił Trybunał Konstytucyjny, przyjmując, że powojenny ustawodawca przez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które maja charakter rolniczy. Trybunał Konstytucyjny z analizy art.1 ust.1 l;it.a i b, art. 11 ust.1 dekretu oraz § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonywania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) wywiódł, iż intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika, aby na cele reformy były przeznaczane nieruchomości nie mające takiego charakteru (uchwała TK z dnia 19.09.1990r,.sygn.W 3/89.OTK 1990.poz.26).

Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż ustalania dokonane tylko w oparciu o wymienione wyżej dokumenty były niewystarczające, bowiem zgodnie z art. 2 ust. 2 dekretu PKWN o reformie rolnej, przy badaniu czy przejęcie nieruchomości na cele reformy rolnej nastąpiło zgodnie z obowiązującym prawem należy uwzględnić stan prawny i faktyczny z dnia 1 września 1939 roku , a nie stan prawny z daty przejęcia, jak to uczynił Sąd pierwszej instancji. Stąd też istotne znaczenie ma stan prawny i faktyczny wynikający z umowy dzierżawy zawartej w dniu (...) grudnia 1937 roku, bowiem tą umową został ukształtowany stan prawny i faktyczny majątku C., co wynika z następnej umowy dzierżawy z dnia (...) sierpnia 1943r., stanowiącej jedynie kontynuację poprzedniej umowy jak też z przedłożonej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu przez skarżącego kserokopii wypisu wykazu hipotecznego - sporządzonego (...) maja 1944r. - w którym wymieniona została treść aktu notarialnego z dnia (...) grudnia 1937r., na mocy którego wydzierżawiono nieruchomość należącą do O. S. " za wyłączeniem młyna wodnego, domu mieszkalnego (pałacu), garażu i parku na czas od dnia (...) kwietnia 1938r. do dnia (...) kwietnia 1944r. i pod warunkami wyłuszczonymi w akcie z daty (...) grudnia 1937 roku". Z cytowanego fragmentu wynika, że umowa

dzierżawy wyłączała dwór, garaż i parki z przedmiotu dzierżawy, co nie zostało uwzględnione przez organ na skutek zaniechania poczynienia w tym względzie ustaleń, zaś Sąd pierwszej instancji za miarodajne- uznał ustalenia wynikające z później zawartych aktów notarialnych, mimo że w swej treści nawiązywały do aktu z 1937 roku, który zawarł pełnoletni wówczas O. S.

Okoliczności te, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, ze względu na wątpliwości co do wielkości obszaru wydzierżawionego i wyłączonych z przedmiotu dzierżawy obiektów mają istotne znaczenie, a ich pominięcie przez organ stanowi nie tylko naruszenie art. 7 i 77 § 1 kpa ale również z naruszeniem wskazań zawartych w wyroku z dnia 8 sierpnia 2003r. Sąd podkreślił, że w świetle dodatkowo ujawnionych okoliczności dopiero po uzupełnieniu materiału dowodowego o akt notarialny z 1937 roku ( wymieniony w piśmie, lecz niezałączony do akt sprawy) będzie możliwe ustalenie, czy wyłączenie domu, garażu i parku, w zawartej umowie dzierżawy, w kontekście wyjaśnień strony, powodowało, iż pomiędzy tą nieruchomością, która służyła wyłącznie celom mieszkalnym i bytowym strony, a pozostałą częścią majątku, prowadzonego przez dzierżawcę została zerwana więl funkcjonalna, pozwalająca na wyłączenie zespołu dworsko-parkowego spod działania przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie podnieść należy, iż stosownie do treści art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnego ( Dz. U. nr 153, poz.1270 ze zm.) zarówno Sąd orzekający w niniejszej sprawie, ja też organ związani są oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w podanym powyżej wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 stycznia 2007r, sygn. akt OSK 824/06.

Rozpoznając ponownie sprawę Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, niezależnie od związania oceną prawną zawartą w wymienionym wyżej wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w pełni podziela stanowisko tego Sądu, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania art. 7, 77 § 1 kpa, jak również z naruszeniem wskazań zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 sierpnia 2003 r., sygn. akt IV SA 2826/01, co miało

istotny wpływ na wynik sprawy. Doszło także w ocenie Sądu do naruszenia przepisów prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonywania dekretu PKWN o reformie rolnej w związku z art. 2 ust.1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji interpretacja przepisów dekretu jest błędna i przeciwstawiająca się stanowisku i ocenom wyrażonym przez Trybunał Konstytucyjny i Sąd Najwyższy ( uchwała TK z dnia 19 września 1909r., W 3/89 i wyrok SN z dnia 25 stycznia 1995r. III ARN 277.94, OSN 14 z 1995r. poz. 167), a także ugruntowanemu orzecznictwu Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny we podanym wyżej wyroku wskazał ,iż pojęcie "nieruchomości ziemskiej" z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu zdefiniował Trybunał Konstytucyjny, stwierdzając, iż należy przyjąć, że ustawodawca poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem ziemskie miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które maja charakter rolniczy. Wniosek taki znajduje uzasadnienie zarówno w tytule dekretu PKWN ( "O przeprowadzeniu reformy rolnej"), jak też w treści niektórych przepisów dekretu oraz rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r, w sprawie wykonywania dekretu PKWN z dnia 6 września 19944r, o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz. U. Nr 10, poz. 51 ), np.:

art. 1 ust. 2 lit. a i b dekretu stanowi, że przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje

"upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych średniorolnych,

tworzenie samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych robotników i

pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców";

art. 6 dekretu nakazuje Ministrowi Reform Rolnych objęcie zarządu nad przejętymi

nieruchomościami ziemskimi, wraz budynkami, całym inwentarzem żywym i martwym

oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach "przedsiębiorstwami przemysłu

rolnego", zaś z art. 11 ust.1 dekretu wynika, że " inwentarz żywy i martwy przejęty z

gospodarstw parcelowanych zostanie rozdzielony między nowo utworzone

gospodarstwa dla bezrolnych...".

Intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do V prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym, że przez inne podmioty. Z tych przepisów nie wynika V natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie

mające takiego charakteru (...) nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie lub fizycznie przed 1 stycznia 1939r.

Natomiast na tle przepisów prawa cywilnego i prawa dotyczącego ustroju ksiąg wieczystych obowiązujących w 1944 roku dla wyodrębnienia części nieruchomości rolnej z przeznaczeniem na inny cel nie był niezbędny wpis w księdze wieczystej, hipotecznej, gruntowej). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego "oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie muszą one być uwidocznione w terenie. Wystarczy, gdy są one uwidocznione na urzędowych mapach, albo też, gdy na innej podstawie mogą być w terenie ustalone".

Z materiału dowodowego sprawy nie wynika, aby zespół dworsko - parkowy o pow. (...) ha w chwili wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, stanowił nieruchomość o charakterze rolniczym i był funkcjonalnie powiązany z pozostałym majątkiem ziemskim położonym w C. Przeciwnie przedłożone przez skarżącego dowody - kserokopia odpisu aktu notarialnego z dnia (...) sierpnia 1943 r. wskazują na brak związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko - parkowym a pozostałym majątkiem ziemskim. Za przyjęciem takiego stanowiska przemawia okoliczność wydzierżawienia majątku ziemskiego z wyłączeniem zespołu dworsko-parkowego na mocy aktu notarialnego z dnia (...) grudnia 1937 roku na okres (...) kwietnia 1938 roku do dnia (...) kwietnia 1944 roku, która została kolejnym ww. aktem przedłużona na okres od (...) kwietnia 1944 roku do dnia (...) marca 1956 roku. Podkreślenia wymaga, iż pojęcie związku funkcjonalnego wielokrotnie wyjaśniano w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazując, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez dworu i odwrotnie. Za bezzasadny uznano również w orzecznictwie pogląd, że o przejęciu na cele reformy rolnej decydowało powiązanie nieruchomości rolnej z dworem poprzez osobę właściciela, a więc powiązanie podmiotowe. Ani bowiem Manifest PKWN z dnia 22 lipca 1944r. zapowiadający reformę rolną, ani dekret z 6 września o reformie rolnej wydany w wykonaniu Manifestu nie przewidywały konfiskaty wszelkiego mienia należącego do osób posiadających " gospodarstwo obszarnicze".

W rozpatrywanej sprawie organ ustalając rodzaj powiązań nie ustosunkował się wnikliwie do kwestii wyodrębnienia fizycznego przedmiotowego zespołu dworsko-parkowego. Z przesłuchania skarżącego wynika, że dwór był wyodrębniony od reszty majątku i nie był z nim w żaden sposób powiązany. Organ nie dokonał oceny tego

dowodu, jak również nie odniósł się dowodu w postaci decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia (...) września 1998 roku o wpisaniu do rejestru zabytków działek , stanowiących najstarszą część założenia dworsko-parkowego, rozszerzającą ochronę konserwatorską tego zespołu dworsko parkowego ustanowioną w 1971 roku, pominął też monografię pt. "Ewidencja parku "C." opracowaną w 1975 roku na zlecenie Wojewódzkiego Konwertora Zabytków. Brak jest również odniesienia się do wyjaśnień skarżącego złożonych w toku postępowania, z których wynika, iż sporny dwór służył wyłącznie celom mieszkaniowym a park celom rekreacyjnym.

W aktach sprawy, brak jest aktu notarialnego z 1937 roku, na który powołał się skarżący w piśmie z dnia (...) stycznia 2004r. ( karta -153 akt administracyjnych), na co zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny we -wskazanym powyżej wyroku.

W świetle powyższego należy przyjąć, iż organy obu instancji nie podjęły wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy w szczególności, że obowiązkiem ich było ustalić stan faktyczny i prawny na dzień 1 września 1939 roku, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wymienionym powyżej wyroku z dnia 15 stycznia 2007r.

Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 lit. a i c oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).