Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 593/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2015-10-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit a i lit.c; art. 200, art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 28 ust. 1, ust. 3 i ust. 3a
journal: Dz.U. 2013 poz 1442
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: § 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2013 poz 490
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez  Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu. - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 7 października 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Furmanek (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Ewa Cisowska-Sakrajda, Sędzia WSA Monika Krzyżaniak, , Protokolant Specjalista Agnieszka Kowalik, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 września 2015 roku sprawy ze skargi W. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...]; 2. przyznaje radcy prawnemu B. K. prowadzącemu Kancelarię Radcy Prawnego "A" w Ł. przy ul. [...], kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych obejmującą podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącej W. R. i nakazuje wypłacić powyższą kwotę radcy prawnemu B. K. z funduszu Skarbu Państwa-Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.


UZASADNIENIE

III SA/Łd 593/15

U Z A S A D N I E N I E

Decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz. U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm.) [dalej ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych] oraz na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., Zakład Ubezpieczeń Społecznych – w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy – utrzymał w mocy swoją uprzednią decyzję z dnia [...] o odmowie umorzenia W. R. nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne oraz Fundusz Pracy.

Powyższe rozstrzygnięcie wydane zostało w oparciu o następujący stan prawny i faktyczny:

W dniu 9 grudnia 2014 r. W. R. złożyła wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy. W uzasadnieniu podała, że z uwagi na zły stan zdrowia (zaburzenia psychiczne) oraz z powodu nieświadomości swoich poczynań wyrejestrowała prowadzoną działalność gospodarczą. Wnioskodawczyni wskazała również, że jej najmłodsza córka uczęszcza do liceum ogólnokształcącego, zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu babci. Nadmieniła we wniosku, że z powodu pogorszenia stanu zdrowia została wezwana na komisję lekarską ZUS, która ma potwierdzić niezdolność do podjęcia pracy zarobkowej.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] odmówił W. R. umorzenia należności z tytułu składek.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni podniosła, że wydana przez ZUS decyzja nie uwzględnia jej sytuacji zdrowotnej. Podniosła, że jest leczona psychiatrycznie na schizofrenię paranoidalną od 1997 r. i nadal utrzymują się ciężkie objawy chorobowe. Z tego powodu wymaga ciągłej opieki i dozoru. Nadmieniła również, iż nie przewiduje poprawy sytuacji materialnej, tym bardziej, że w przyszłości po śmierci matki (85 lat), z którą aktualnie zamieszkuje, nie spodziewa się pomocy od nikogo. Wskazała, że zadłużenie powstało wskutek następstw choroby psychicznej wpływającej na podejmowane decyzje i działania. Zdaniem odwołującej, ZUS w analizie sytuacji finansowej nie powinien brać pod uwagę dochodów jej matki.

Zaskarżoną decyzją ZUS stwierdził, że w sytuacji wnioskodawczyni nie ma podstaw do umorzenia należności z tytułu składek. Umorzenie należności jest instytucją o charakterze wyjątkowym i tylko w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności możliwe jest podjęcie decyzji o umorzeniu. Ciężar wykazania tych okoliczności należy do osoby zobowiązanej.

Oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy, zdaniem ZUS, w decyzji z dnia [...] Zakład prawidłowo wyjaśnił, iż z art. 24 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika, że należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. Zaległości są objęte postępowaniem egzekucyjnym, organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku, z którego można egzekwować zadłużenie. Postępowanie egzekucyjne nie zostało jeszcze zakończone, a więc nie została potwierdzona całkowita nieściągalność.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności, a pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w wyjątkowych przypadkach, gdy osoba zobowiązana wykaże, że nie ma żadnej możliwości wywiązać się ze zobowiązań wobec ZUS. W przypadku wnioskodawczyni, jak stwierdził Zakład, sytuacja taka nie występuje. Organ podkreślił, że w aktach sprawy znajduje się dokument potwierdzający niezdolność do pracy do dnia 31.01.2018 r. Zauważył też, że wnioskodawczyni otrzymuje rentę w wysokości 582,48 zł.

Dalej organ podniósł, że biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności oraz uwzględniając cele, na jakie składki są przeznaczone, zobowiązany jest do szczegółowej staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania zadłużenia. ZUS nie może ograniczać się wyłącznie do ustalenia sytuacji materialnej dłużnika w oparciu o zgromadzoną dokumentację. Pod uwagę bierze się również możliwość odzyskania należności w toku postępowania egzekucyjnego, czy też rozważa możliwość udzielenia ulgi w spłacie w postaci układu ratalnego, zawartego na dogodnych warunkach. Dlatego też Zakład stwierdził, że przejściowe trudności finansowe nie mogą stanowić podstawy automatycznego umorzenia należności z tytułu składek.

Zdaniem ZUS, w pierwotnej decyzji prawidłowo wyjaśniono, że w przedstawionej przez wnioskodawczni sytuacji nie zachodzą okoliczności dające podstawę do umorzenia należności z tytułu składek w oparciu o art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

W odniesieniu do wskazanej przez skarżącą aktualnej sytuacji zdrowotnej ZUS zaznaczył, że informacja ta nie ma wpływu na wynik rozpatrywania sprawy z uwagi na fakt, iż stosownie do regulacji wynikającej z art. 47 powołanej ustawy, na płatniku składek ciąży ustawowy obowiązek terminowego, comiesięcznego rozliczania i opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia działalności aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych dochodów, czy też pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności problemów finansowych czy zdrowotnych.

Natomiast ponoszenie konsekwencji negatywnych rezultatów prowadzonej działalności (będących również - jak w przypadku wnioskodawczyni - następstwem zdrowia psychicznego) jest rzeczą oczywistą i społecznie uzasadnioną.

Organ podkreślał, że aktualnie wnioskodawczyni uzyskuje świadczenie rentowe i jest niezdolna do pracy zawodowej, jednak brak dochodu z tytułu zatrudnienia nie może być powodem do umorzenia zaległości. Można uznać, że trudności są przejściowe i mogą ulec poprawie - nie orzeczono bowiem wobec skarżącej stałej niezdolności do wykonywania pracy. Niezdolność ta została orzeczona do 31.01.2018 r.

Podsumowując przeanalizowane dokumenty i informacje ZUS stwierdził, że sytuacja w jakiej się znalazła wnioskodawczyni nie musi być permanentną i nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia należności w oparciu o wskazany przepis rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Analizując, czy spłata zadłużenia w dłuższym okresie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubranie itp.), czy trudności płatnicze mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się organ wskazał, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką, która otrzymuje emeryturę w wysokości 1.300,00 zł netto. Wydatki związane z utrzymaniem mieszkania i ochroną zdrowia oscylują wokół kwoty 480,00 zł. A zatem sytuacja finansowa rodziny nie nosi znamion ubóstwa.

Odnosząc się do argumentacji skarżącej, że podejmowała nieracjonalne decyzji i działania w związku z chorobą psychiczną, organ wskazał, że zgodnie z art. 46 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych płatnik składek obowiązany jest według zasad wynikających z przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przekazywać wymagane dane, obliczać, rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy. Obowiązek ten wynika z powszechnie obowiązujących przepisów prawa, wobec których przyjmuje się zasadę, że są one znane wszystkim, których dotyczą.

Wyjaśnił dalej, że skarżąca rozpoczęła działalność gospodarczą przed dniem 01.01.1999 r. - z przerwą w okresie 10.07.2002 r. - 30.06.2003 r. - zgłaszając się jako osoba prowadząca działalność gospodarczą opłacająca składki wyłącznie na własne ubezpieczenie. Zakończyła działalność z dniem 16.02.2011 r. Składała dokumenty zgłoszeniowe i rozliczeniowe.

Nawiązując do powyższego organ wskazał, że jeśli prowadząc działalność gospodarczą skarżąca borykała się z problemami natury psychiatrycznej winna rozważyć możliwość korzystania z usług osób trzecich, które nadzorowałyby prawidłowość działań pod względem prawnym i finansowym. Podsumowując organ stwierdził, że problemy zdrowotne nie mogą stanowić przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżąca podniosła argumenty uprzednio już wskazane we wniosku o umorzenie należności i w późniejszym wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. W konkluzji zaskarżyła w całości decyzję ZUS odmawiającą jej umorzenia należności z tytułu składek.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wnosił o oddalenie skargi argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi – ustanowiony z urzędu profesjonalny pełnomocnik skarżącej – złożył pismo procesowe, w którym podtrzymał dotychczasowe twierdzenia skarżącej i sformułował dodatkowe zarzuty, tj.:

1. art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej i wiarygodności następującym dokumentom:

orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stwierdzające całkowitą niezdolność do pracy skarżącej;

zaświadczeniu od lekarza psychiatry wskazującego, iż od roku 1997 roku skarżąca leczy się z powodu schizofrenii paranoidalnej,

decyzje z lat 2013 i 2014 przyznające świadczenia w postaci zasiłku rodzinnego i dodatków na córkę skarżącej A. R.

oraz wyprowadzenie z treści w/w dokumentów niezgodnych z doświadczeniem życiowym i zasadami logiki wniosków, iż w przypadku strony skarżącej nie występuje całkowita nieściągalność należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy, albowiem nie spełnia ona kryteriów całkowitej nieściągalności określonych w art. 28 ust. 3, ust. 3a, ust. 3b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

2. ewentualnie, naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym niewyjaśnienie stanu zdrowia oraz rokowań skarżącej na przyszłość wobec stwierdzonej od roku 1997 roku u skarżącej schizofrenii paranoidalnej.

3. Naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 pkt. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez jego niezastosowanie i nierozważanie przez organ możliwości wystąpienia w sprawie niniejszej uzasadnionego przypadku umożliwiającego umarzenie wnioskowanych zaległości pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a wniósł o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, a także poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie na rzecz strony skarżącej kosztów postępowania w tym kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu, oświadczając, iż koszty te nie zostały pokryte w całości, ani w części.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz.U. z 2014 r. poz. 1647) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie zatem, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) [dalej: ustawa p.p.s.a.).

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji - w granicach i według kryteriów określonych cytowanymi wyżej przepisami - Sąd stwierdził, iż decyzja ta narusza prawo.

Po przeanalizowaniu akt administracyjnych sprawy Sąd uznał, iż organ nie przeprowadził prawidłowych rozważań w zakresie ustalenia spełnienia w niniejszej sprawie przesłanek umorzenia wymienionych w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.) [dalej: ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych] w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365) [dalej: rozporządzenie].

Zgodnie z art. 28 ust. 1 powoływanej ustawy, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Według ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

- dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

- sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

- nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

- nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

- wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

- naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

- jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (ust. 3a).

Zgodnie natomiast z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Należy w tym miejscu podkreślić, iż decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS ma charakter uznaniowy a to oznacza, że nie może być ona całkowicie dowolna. Kontrola sądu obejmuje zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi - w postaci umorzenia należności (zob.m.in. wyrok WSA w Warszawie z 19 listopada 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1876/07; wyrok WSA w Gdańsku z 10 lutego 2009 r., sygn. akt I SA/Gd 874/08).

Uznaniowa ocena istnienia lub nieistnienia przesłanek skutkujących umorzeniem należności winna być przy tym odzwierciedlona odpowiednio w uzasadnieniu decyzji - zgodnie z rygorami wskazanymi w art. 107 § 3 k.p.a. (wyrok WSA w Warszawie z 15 grudnia 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 2994/06; wyrok WSA w Gliwicach z 6 lutego 2009 r., sygn. akt III SA/Gl 1421/08).

Przenosząc przedstawione powyżej rozważania teoretyczne do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że w ramach przeprowadzonego postępowania organy administracji zebrały materiał dowodowy dotyczący sytuacji majątkowej, zdrowotnej, rodzinnej i życiowej wnioskodawczyni, jednakże nie dokonały wszechstronnej oceny tego materiału pod kątem przesłanek wynikających w głównej mierze z § 3 ust. 1 rozporządzenia.

Nie wyjaśniono przede wszystkim - w ocenie Sądu - w sposób wyczerpujący kwestii istnienia przesłanek wskazanych w § 3 ust. 1 powołanego powyżej rozporządzenia i kwestii dotyczących wykazania przez zobowiązaną, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest ona w stanie opłacić dochodzonych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niej.

Należy w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien m.in. porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody (rzeczywiste czy potencjalne), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (por. m.in. wyrok NSA z 10 października 2007 r., sygn. akt II GSK 176/07). Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z 23 listopada 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 2247/07). Możliwości majątkowe, płatnicze i zarobkowe nie mogą być przy tym rozpatrywane w oderwaniu od sytuacji zdrowotnej osoby zobowiązanej, która może wpływać bezpośrednio na odpowiednie zmniejszenie tych możliwości, lub nawet ich całkowite wykluczenie (w przypadku trwałej niezdolności do pracy).

Zdaniem Sądu, organ administracji nie ocenił należycie sytuacji materialnej skarżącej, a na takową wpływają niewątpliwie stan jej zdrowia i wiek, co może rzutować na potencjał skarżącej na rynku pracy. Okoliczności te są bardzo istotne w świetle przesłanek możliwości zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności składek.

W ślad za NSA należy podkreślić, że przy rozpoznawaniu wniosku o umorzenie należności na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych podstawową kwestią jest ocena, czy w wyniku egzekucji zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla osoby zobowiązanej i jej rodziny.

W zaskarżonej decyzji ocena taka nie została przeprowadzona. ZUS odmawiając umorzenia należności uczynił to w sposób dowolny, w oderwaniu od instytucji uznania administracyjnego przyjętej w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przypomnieć bowiem należy, iż działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Przy wydawaniu zaskarżonej decyzji nie rozważono natomiast możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącej, dając z nieznanych powodów prymat interesowi społecznemu. Należy zaakcentować, że podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga, by interes społeczny i słuszny interes obywatela (często sprzeczne) zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej osoby zobowiązanej i jej rodziny, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla osoby zobowiązanej i jej rodziny. W rozpoznawanej sprawie taka analiza w istocie nie została przeprowadzona.

Zdaniem Sądu organ administracji pominął kwestię możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych przez skarżącą, nie rozważając przy tym zależności pomiędzy stanem zdrowia (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stwierdzające całkowitą niezdolność do pracy skarżącej oraz zaświadczenie lekarza psychiatry wskazując, iż od roku 1997 skarżąca leczy się z powodu schizofrenii paranoidalnej) i wiekiem skarżącej (56 lat w dacie wydawania decyzji) - a jej możliwościami zarobkowymi. Tymczasem, jak wynika z akt sprawy, skarżąca nie była w stanie bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i najbliższej rodziny opłacać bieżących zobowiązań; okoliczność ta nie tylko nie została przez organ prawidłowo ustalona ale nade wszystko - oceniona.

Ocena tych możliwości winna być bowiem dokonywana ze szczególnym uwzględnieniem indywidualnych uwarunkowań osobistych zobowiązanej. Tymczasem organ w niniejszej sprawie zbagatelizował fakt, że skarżąca jest osobą w wieku 56 lat i cierpi na chorobę psychiczną. Te problemy zdrowotne były zasadniczą przyczyną jej problemów finansowych związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą i powstałymi zaległościami w opłacaniu ubezpieczeń społecznych. W tej sytuacji, biorąc pod uwagę wiek skarżącej i jej problemy zdrowotne, niewątpliwie znacznie utrudniające czy nawet wykluczające wykonywanie pracy (przynajmniej w dłuższych okresach czasu - w zależności od przebiegu choroby), trudno też mówić o realnych szansach poprawy sytuacji materialnej skarżącej w aspekcie możliwości spłaty zaległych należności bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Nie do zaakceptowania, także z punktu widzenia interesu społecznego, byłaby natomiast sytuacja, w której spłata zobowiązań wobec ZUS zmuszałaby dłużnika do korzystania z pomocy społecznej.

Zauważyć w tym miejscu należy, iż fakt, że - jak ustalił organ - skarżąca zajmuje wspólne gospodarstwo domowe ze swoją matką oraz korzystała z części emerytury otrzymywanej przez matkę, a także urządzeń domowych znajdujących się w mieszkaniu matki, nie może mieć dla rozstrzygnięcia sprawy znaczenia. Matka skarżącej bowiem wyłącznie w granicach swoich możliwości pomaga chorej córce i wnuczce. Niezasadne jest zatem wliczanie jej dochodu z tytułu emerytury do ogólnego dochodu rodziny i wyciąganie z tego daleko idących wniosków, że zobowiązana dysponuje wystarczającymi środkami na zaspokojenie potrzeb życiowych rodziny i nadto na spłatę zaległości wobec ZUS. Jej sytuację materialną bezpośrednio obrazują decyzje z lat 2013 i 2014 przyznające świadczenia w postaci zasiłku rodzinnego i dodatków na córkę skarżącej A. R. Trudności płatnicze skarżącej mają niewątpliwie charakter stały i pogłębiający się.

Sąd podziela stanowisko wyrażone w wyroku WSA w Warszawie z dnia 26 czerwca 2008 r., (sygn. akt V SA/Wa 931/2008, że sytuacja, w której spłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa (korzystanie z pomocy społecznej) nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem publicznym.

Chociaż, co do zasady, należy zgodzić się z organem, że instytucja umorzenia ma charakter wyjątkowy, to jednak, zdaniem Sądu, nie może być ona instytucją martwą.

Z dokumentacji zgromadzonej na etapie postępowania administracyjnego wynika zatem bardzo ciężka sytuacja majątkowa skarżącej, udokumentowana odpowiednimi decyzjami organów administracji, co przesądzać może o zaistnieniu przesłanek wskazanych w przepisie § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych).

Biorąc pod uwagę powyższe, zdaniem Sądu organ administracji zbyt arbitralnie przyjął brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o umorzenie przedmiotowych należności publicznoprawnych, nie dokonując niezbędnych ustaleń w zakresie jej aktualnej sytuacji majątkowej i wynikających z niej realnych możliwości płatniczych.

Reasumując, zdaniem Sądu, organ nie wyjaśnił należycie podstawy prawnej rozstrzygnięcia w części dotyczącej odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, z przyczyn określonych w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. W tym zakresie ZUS ograniczył się w zasadzie jedynie do stwierdzenia, przepisy te oparte są na konstrukcji tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności składkowych przysługuje każdorazowo organowi, który w przypadku stwierdzenia okoliczności określonych w art. 28 powoływanej ustawy oraz wydanego na mocy delegacji ustawowej rozporządzenia, może, ale nie musi umorzyć należności z tytułu składek.

Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu mając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia w przypadku skarżącego zagraża jego egzystencji, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji. Przy tej ocenie organ powinien szczegółowo przeanalizować stan faktyczny sprawy oraz dokonać prawidłowej analizy przesłanek będących ograniczeniem swobody uznania administracyjnego sformułowanym w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych i w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Podkreślić trzeba, że niemożność uiszczenia zaległych składek, a w szczególności trudna sytuacja materialna podmiotu ubiegającego się o ich umorzenie, winna być oceniana na dzień wydania przez ZUS decyzji ostatecznej.

Tym samym – w ocenie Sądu – wobec niedokonania ustalenia istnienia przesłanek istotnych z punktu widzenia wymogów zawartych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ZUS – wydając zaskarżona decyzję - powyższe przepisy naruszył.

Zakład przy ponownym rozpoznaniu sprawy - mając na uwadze powyższe rozważania - winien dokonać dogłębnej analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego, prawidłowo zastosować przepisy prawa, a motywy rozstrzygnięcia zawrzeć w uzasadnieniu spełniającym wymogi art. 107 § 3 k.p.a..

Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) ustawy p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję. Ponadto wyrok zawiera rozstrzygnięcie o kosztach postępowania, które sąd, na podstawie art. 200, art. 205 § 2 ustawy p.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tj. Dz. U. z 2013 r., poz. 490), zasądził na rzecz strony skarżącej od organu administracji.

d.j.