Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1067/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-11-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Asesor WSA Arkadiusz Koziarski, Protokolant specjalista Joanna Głowala po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 listopada 2022 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2021 r. K. K. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wskazała na stan zdrowia, który spowodował całkowitą niezdolność do pracy. Podniosła m.in., że sama wychowuje 7-letniego syna, otrzymuje świadczenie 500 plus, alimentów nie pobiera. Wskazała, że zanim zachorowała pracowała dorywczo, szukając w międzyczasie stałego zatrudnienia. Podała, że pomagają bliscy i rodzina, albowiem ona nie może obecnie z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy podjąć żadnej pracy zarobkowej. Wskazała na niezwykle trudną sytuację finansową.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2022 r.

nr [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504), odmówił przyznania K. K. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w powołanym przepisie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Organ wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 37 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, wnioskodawczyni udokumentowała 10 lat, 8 miesięcy i 25 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 11 miesięcy i 10 dni tych okresów.

Prezes ZUS wskazał, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2003-2005, 2013-2021 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na Zdaniem organu w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec strony nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona dopiero od [...].08.2021 r. Nie istniały zatem do tego dnia, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

Organ wskazał, że przez pojęcie szczególnych okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Prezes ZUS podniósł, że wykonywanie przez wnioskującą prac bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego nie jest szczególną okolicznością, która uniemożliwiła nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podał, że osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

W tym stanie faktycznym Prezes ZUS nie znalazł podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał też, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2022 r.

nr [...] stała się przedmiotem skargi K. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania, zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 i 80 kodeksu postępowania administracyjnego, polegające na niewyjaśnieniu wszystkich istotnych okoliczności sprawy, w szczególności powodów dla których nie mogła podjąć zatrudnienia w okresie 10 lat przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, związanych z urodzeniem dziecka, koniecznością osobistej opieki nad nim oraz epidemią Covid-19, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, co spowodowało bezzasadne przyjęcie, że nie wystąpiły szczególne okoliczności uniemożliwiające jej uzyskania renty w zwykłym trybie.

W uzasadnieniu podniosła m.in., że decyzją z [...].11.2021 r. ZUS odmówił skarżącej prawa do renty w trybie zwykłym, gdyż nie spełniłaa warunku posiadania okresu co najmniej 5 lat podlegania ubezpieczeniom w okresie 10 lat liczonych od sierpnia 2011 r. do sierpnia 2021 r., czyli w okresie 10 lat przed dniem, kiedy stała się całkowicie niezdolna do pracy. W tym okresie wykazała tylko 11 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Podniosła, że główną przyczyną tego faktu jest to, że nie mogła pracować z powodu urodzenia dziecka, opieki nad nim oraz epidemii Covid-19. Podała, że [...] listopada 2014 r. urodziła syna K. K., w chwili urodzenia okazało się, że ma bardzo małą masę ciała, prawie taką, jak u wcześniaka. Z tego powodu prawie przez miesiąc konieczny był jego pobytu w szpitalu po urodzeniu. Potem zaś wymagał częstych konsultacji i wizyt lekarskich. Przez 3 pierwsze lata jego życia, a więc do końca 2017 r. musiała osobiście się nim opiekować przez cała dobę. Podała,

że później także wymagał jej opieki, więc uważała, że nie powinna iść do pracy. Wskazała, że opieka nad synem była dla niej angażująca tym bardziej, że jego ojciec w ogóle nie uczestniczył w wychowaniu dziecka. Podała, że niedługo później, od marca 2020 r. nastała epidemia Covid-19, kiedy nie mogła znaleźć jakiejkolwiek pracy, bo w jej branży: fryzjersko-kosmetycznej przez długi czas obowiązywał zakaz działalności. Podała też, że [...] września 2020 r. złamała rękę, która potem przez kilka miesięcy była niesprawna. Wskazała, że od końca 2020 r. zaczęła czuć się słabo i zauważać różne zmiany chorobowe w organizmie. Zupełnie nie była w stanie wówczas pracować. Ostateczna diagnoza choroby została dokonana w lipcu 2021 r. i od tego czasu jest w trakcie intensywnego leczenia.

Podała, że od czasu rozpoczęcia leczenia jedynym dochodem jest świadczenie uzupełniające z ZUS w wysokości 500 zł miesięcznie. Podniosła też m.in., że z powodu stanu zdrowia nie może pracować i zarabiać na utrzymanie. Uważa, że spełnia ustawowe warunki, bo brak stażu koniecznego do uzyskania renty w zwykłym trybie był efektem szczególnej sytuacji - urodzenia dziecka, konieczności opieki nad nim, epidemii oraz rozwijającej się choroby. Podała, że w aktach posiadanych przez ZUS znajdują się dokumenty potwierdzające te okoliczności.

Podniosła, że Prezes ZUS nie dokonał wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranych w sprawie dowodów. W tym zwłaszcza nie dokonał ustalenia, czy w jej przypadku spełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabyła prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Argumentacja zawarta w zaskarżonej decyzji nie odnosi się do indywidualnych okoliczności niniejszej sprawy, a motywy przytoczone przez Prezesa ZUS nie uzasadniają w dostateczny sposób podjętego rozstrzygnięcia.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, reprezentowany przez radcę prawnego, w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Podniósł nadto, że w sytuacji, gdy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Pełnomocnik podkreślił, że świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę skutków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku skarżącej, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 lutego 2012 r., sygn. akt: II SA/Wa 79/12, dostępny w Legalis nr 474297).

Pełnomocnik podniósł m.in., że organ dokonał w sprawie wnikliwej i wszechstronnej analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego jednak nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek, których skarżąca nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W ocenie organu skarżąca nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miała ona wpływu. Zgodnie z ustalonym przez organ stanem faktycznym w sprawie w latach 2003-2005, 2013-2021 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącą zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Jest to o tyle istotne, że w ww. przerwach wobec skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy.

Pełnomocnik wskazał, że organ wziął pod uwagę i rozpatrzył zgłaszaną przez skarżącą okoliczność sprawowania opieki nad dzieckiem.

W tym kontekście wyjaśnił, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Nie jest to okoliczność niezależna od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej wybór i dokonując takiego wyboru powinna ona liczyć się z jego konsekwencjami. Zauważyć należy, bowiem, że niezależnie od tego, jak wielkie znaczenie ma dla dzieci ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Nie czyni, bowiem osoby sprawującej opiekę niezdolną do pracy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lipca 2019 r., sygn. akt: I OSK 290/19, dostępny w Legalis nr 2195515 oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 września 2008 r., sygn. akt: II SA/Wa 613/08, dostępny w Legalis nr 158433). Opieka nad dziećmi mogła ograniczać, natomiast nie uniemożliwiała całkowicie wykonywania przez skarżącą zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

Pełnomocnik podniósł, że z akt sprawy wynika również, że skarżąca podejmowała pracę bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczeń.

Wskazał, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmuje takie zatrudnienie świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 stycznia 2012 r., sygnatura II SA/Wa 1785/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Pełnomocnik podniósł, że Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku rentę lub emeryturę, ale "(...) przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności, a osoba ubiegająca się o świadczenie nie może podjąć pracy (lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym) ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania" (wyrok WSA w Warszawie z dnia 6 listopada 2007 r. w sprawie II SA/Wa 1056/07).

Analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego i powoływane przez skarżącą okoliczności nie spełniają w ocenie organu przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie podlegała uwzględnieniu.

W ocenie Sądu, w sprawie tej Prezes ZUS nie naruszył przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735), zwanej dalej k.p.a., w stopniu, który mógłby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ nie naruszył również przepisu prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS. Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie.

Nadto, podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie.

W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem organ stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez skarżącą uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa i została w sposób wystarczający, dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, uzasadniona, a tym samym ocena materiału dowodowego nie była dowolna. Organ nie naruszył przy tym art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.

Jak wskazano w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie

z dnia 15 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2176/13, za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje

się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia. Świadczenie, o którym mowa w ww. przepisie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione.

Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00, niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

W sprawie niniejszej jest bezsporne, że skarżąca na przestrzeni 37 lat życia, do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. do dnia [...] sierpnia 2021 r. (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2021 r.) udokumentowała jedynie 10 lat, 8 miesięcy i 25 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Podkreślić przy tym należy, że w ostatnim 10-leciu udokumentowano jedynie 11 miesięcy i 10 dni tych okresów.

W postępowaniu przed Prezesem ZUS o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku skarżąca przedstawiając w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej informacje dotyczące przerw w ubezpieczeniu oświadczyła, że po urodzeniu syna nie mogła podjąć zatrudnienia ponieważ musiała zajmować się jego wychowaniem i utrzymywała się z prac dorywczych nieobjętych ubezpieczeniem. Podała też, że pogarszający się stan zdrowia nie pozwolił na zatrudnienie a pandemia uniemożliwiła wczesne rozpoznanie choroby i leczenie.

Organ zasadnie stwierdził w zaskarżonej decyzji, że podniesione przez skarżącą okoliczności nie dają podstaw do uznania, że niewypracowanie świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które skarżąca nie miała wpływu. Choć organ nie odniósł się w decyzji do kwestii wychowywania syna, jako okoliczności, która miałaby usprawiedliwiać niewypracowanie świadczenia, naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. w tym zakresie nie wpływa na wynik sprawy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wielokrotnie podkreślano, że wychowywanie dziecka, wypełnianie obowiązków rodzinnych nie stanowi okoliczności szczególnej na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (v. wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 1257/19, orzeczenia.nsa.gov.pl).

W skardze do Sądu skarżąca wskazała na okoliczności, których nie podnosiła przed Prezesem ZUS, a które w jej ocenie powinny być wzięte przez organ pod uwagę. Wnioskodawczyni w postępowaniu administracyjnym nie wskazała żadnych informacji, które zobowiązywałyby organ do podjęcia jakichkolwiek dodatkowych działań wyjaśniających.

W skardze skarżąca wskazała na fakt urodzenia [...] listopada 2014 r. dziecka, które miało bardzo małą masę ciała, wskazała na miesięczny pobyt w szpitalu. Podniosła, że dziecko wymagało częstych konsultacji i wizyt lekarskich i do końca 2017 r. musiała się nim opiekować przez całą dobę. Także później opiekowała się dzieckiem i uważała, że nie powinna iść do pracy. Od marca 2020 r. jako przyczynę niewypracowania świadczenia wskazała epidemię.

Zwrócić należy w świetle powyższego uwagę, że podniesione nowe okoliczności nie zostały w żaden sposób wykazane w postępowaniu sądowym. Skarżąca w postępowaniu przed organem nie powoływała się na nie, zaś w postępowaniu przed sądem administracyjnym reprezentujący skarżącą profesjonalny pełnomocnik nie przedstawił żadnej dokumentacji potwierdzającej, że dziecko skarżącej wymagało, ze względu na stan zdrowia, przez okres pierwszych 3 lat życia, stałej opieki skarżącej, co powodowało, że skarżąca nie była w stanie podjąć pracy.

Powołana okoliczność nie stanowi zatem - wobec braku przedłożenia dokumentów potwierdzających powyższe - podstawy uznania tych okoliczności za szczególne w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, za wskazywany okres.

Zauważyć należy przy tym, że z akt administracyjnych wynika, iż skarżąca m.in. w okresie 2014-2016 zarejestrowana była w PUP jako osoba bezrobotna, a zatem gotowa do podjęcia zatrudnienia (v. wyrok NSA z dnia 18 stycznia 2018 r. sygn. akt I OSK 1844/17, orzeczenia.nsa.gov.pl). Z akt administracyjnych wynika nadto, że skarżąca jeszcze przed urodzeniem syna [...].11.2014 r., już od stycznia 2013 r. nie podejmowała pracy lub działalności objętej odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Podkreślić przy tym należy, że samo stwierdzenie w skardze, że skarżąca nie mogła znaleźć pracy bo od marca 2020 r. nastała epidemia Covid -19 nie stanowi podstawy zakwalifikowania powyższego jako szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, która uniemożliwiła wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Tym bardziej, że skarżąca nie wykonywała zatrudnienia związanego z odprowadzaniem składek jeszcze przed nastaniem epidemii w marcu 2020 r. Także 2018 i 2019 r. nie udokumentowano okresu odprowadzania składek na ubezpieczenia.

Podkreślić należy przy tym, że skarżąca jednoznacznie wskazywała w postępowaniu przed Prezesem ZUS, że w czasie przerw w ubezpieczeniu (trwających m.in. od 2013 r. do 2021 r.) utrzymywała się z prac dorywczych nieobjętych ubezpieczeniem. Zasadnie Prezes ZUS stwierdził, że wykonywanie prac bez ubezpieczenia nie jest szczególną okolicznością, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Sąd podziela stanowisko organu, że za okoliczność szczególną, uniemożliwiającą wykonywanie zatrudnienia a tym samym nabycie uprawnień emerytalnych i rentowych nie może być uznane wykonywanie przez skarżącą prac dorywczych bez odprowadzania składek (v. wyrok NSA w Warszawie z 30 maja 2011 r., II SA 435/01, LEX nr 55034).

Podkreślić trzeba, że długotrwały okres pozostawania poza ubezpieczeniem (w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, co ma miejsce w tej sprawie), bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie przesłanki szczególnych okoliczności, od której uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r. sygn. akt I OSK 2/06, publ. ONSAiWSA 2007/2/44).

W wyroku z 14 maja 2001 r., sygn. II SA 249/01 (Lex nr 55035) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że: "Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości."

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia (v. wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 1257/19, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Odnosząc się do zarzutów skargi wskazania wymaga również, że postępowanie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest wszczynane na wniosek strony. Ustawowy obowiązek podejmowania przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.) nie oznacza, że strona zwolniona jest ze współdziałania z organem w ustaleniu faktów i przedłożenia dowodów na ich potwierdzenie. W sprawach z zakresu świadczeń w drodze wyjątku inicjatywa dowodowa należy do strony, jeśli jej zdaniem istnieją dowody potwierdzające okoliczności przez nią wskazywane, a nie wynikają one z dokumentów zgromadzonych z urzędu przez organ. W sprawie niniejszej strona dowodów takich nie przedłożyła.

Biorąc pod uwagę powyższe wskazać należy, że sama, nawet najtrudniejsza, sytuacja materialna danej osoby nie jest podstawą przyznania świadczeń w drodze wyjątku (v. wyrok NSA z 25 lipca 2012 r., I OSK 878/12, LEX nr 1225540). Świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy.

Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy istnieją podstawy do przyjęcia, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Okoliczności takie, jak prawidłowo stwierdził Prezes ZUS, nie zaszły w niniejszej sprawie. Decyzja nie jest dowolna i nie narusza art. 80 k.p.a.

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), orzekł jak w wyroku.