Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 622/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2020-12-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3 ust. 3a
journal: Dz.U. 2020 poz 266
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Eugeniusz Christ (spr.), Sędziowie WSA Beata Machcińska, Adam Nita, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi H. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] nr [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej organ, ZUS lub Zakład) na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. 2020. 256), w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. 2020. 266 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s. lub ustawa, utrzymał w mocy decyzję Zakładu z [...] nr [...] skierowaną do pana H. G. (G.) dalej strona lub zobowiązany, o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że w dniu 21 października 2019 r. do ZUS wpłynął wniosek strony o umorzenie należności z tytułu składek, sporządzony przez ustanowionego przez stronę pełnomocnika. We wniosku strona wskazała, że nie prowadzi już działalności gospodarczej, znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej i nie ma możliwości spłaty należności wobec ZUS. W kolejnych pismach, które wpłynęły na etapie rozpatrywania sprawy w pierwszej instancji strona podniosła dodatkowo, że spłaciła już ogromne kwoty wyegzekwowane za pośrednictwem Urzędu Skarbowego w R. i nie jest już w stanie spłacić należności nawet w ratach. Zobowiązany powołał się na ważny interes swój oraz rodziny, wskazał na przyczyny powstania zadłużenia – falę cyklicznych powodzi, które nawiedzały jego firmę w talach 1997 – 2004 oraz szkody górnicze. Dodał, że cierpi na [...] oraz zaznaczył, że posiada rozdzielność majątkową z żoną. Poinformował, że zamieszkuje w mieszkaniu stanowiącym własność teściowej, która przebywa w Niemczech, a która udostępniła mu je nieodpłatnie na nieokreślony czas w zamian za jego pilnowanie. Oświadczył, że teściowa reguluje wszystkie koszty związane z utrzymaniem mieszkania. Zakład decyzją z [...] odmówił umorzenia należności z tytułu składek, ponieważ:

- nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 u.s.u.s.,

- strona nie wykazała zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jej gospodarstwa domowego,

- nie wskazała, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń,

- nie wykazała, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły stronę możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Następnie pismem z dnia 3 lutego 2020 r. zobowiązany zwrócił się do ZUS z wnioskiem o ponowne rozpoznanie sprawy. Wskazał, że ZUS rozpatrując sprawę w pierwszej instancji nie pochylił się nad skalą jego trudności finansowych. Zaznaczył, że ZUS zignorował jakikolwiek sposób na egzekucję przedmiotowego zadłużenia oraz skupił się na nieruchomości będących w jego posiadaniu 7 lat temu. Podkreślił, że ZUS nie uwzględnił, poczynionych w przeszłości błędów swoich pracowników oraz sygnalizując ratalną spłatę zadłużenia w przeszłości organ nie wziął pod uwagę całkowitej ruiny jego zdrowia.

W dalszej kolejności Zakład przedstawił dowody, dokumenty i źródła informacji co do przedmiotowych zaległości oraz sytuację strony, by wskazać, że z przedłożonego przez stronę oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym wynika, że nie pracuje obecnie zarobkowo, jest żonaty, znajduje się z żoną w nieformalnej separacji, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie pobiera renty ani emerytury, świadczeń ani zasiłków, utrzymuje się z pomocy rodziny w łącznej kwocie 1.000 zł miesięcznie, jego stałe wydatki związane z utrzymaniem wynoszą 1.000 zł miesięcznie, poza należnością wobec ZUS posiada także zobowiązania pieniężne u córki, poinformował, że spłaca swoje zobowiązania, jednak nie wskazał jak wysokie jest to zadłużenie ani w jakiej wysokości jest spłacane, nie posiada nieruchomości, praw majątkowych, wierzytelności ani wartościowych składników mienia ruchomego. Ponadto z przedłożonych przez stronę dokumentów i ustaleń własnych ZUS wynika, że strona pełni funkcję wspólnika Spółki z o.o. (data wpisu do Rejestru Przedsiębiorców 21 lutego 2019 r.) i posiada 60 udziałów o łącznej wartości 3.000 zł, jest także członkiem zarządu spółki, w Centralnej Ewidencji Pojazdów na nazwisko strony nie są zarejestrowane pojazdy, obecnie nie figuruje także w Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych jako właściciel lub użytkownik wieczysty nieruchomości, w bazie ZUS figuruje jako żonaty (data zawarcia związku [...]), razem z żoną był właścicielem nieruchomości, dla której jest prowadzona księga wieczysta przez Sąd Rejonowy w M., przedmiotową nieruchomość strona zbyła na podstawie umowy o podział majątku wspólnego z [...] na rzecz żony.

ZUS ustalił, że zobowiązany prowadził działalność gospodarczą od 1988 r. Działalność gospodarcza w formie warsztatu samochodowego była prowadzona do 2006 r. Po serii powodzi w latach 1997-2004 r. działalność została zlikwidowana, natomiast inna działalność strony pod nazwą A o profilu wg PKD: pozostałe specjalistyczne roboty budowlane, gdzie indziej niesklasyfikowane była prowadzona od 15 listopada 2016 r. do 24 stycznia 2018 r. W okresach prowadzonej działalności gospodarczej zobowiązany nie wywiązał się w sposób wystarczający z obowiązku opłacania składek ZUS i w ten sposób został dłużnikiem Zakładu, który naliczył odsetki od niezapłaconych w terminie składek.

Zakład podniósł, że w chwili dokonania przez stronę zbycia swojej części nieruchomości na rzecz żony strona była dłużnikiem ZUS. Powołał treść art. 527 k.c., by stwierdzić, że [...] zobowiązany zbył swoją część własności w nieruchomości na rzecz osoby będącej z nim w bliskim stosunku stając się jednocześnie niewypłacalnym w większym stopniu niż przed wykonaniem tej czynności, co implikuje możliwość uznania umowy darowizny za bezskuteczną w stosunku do ZUS, a następnie uzyskanie zabezpieczenia hipotecznego, a w ostateczności możliwość przeprowadzenia egzekucji należności składkowych z nieruchomości, wobec czego istnieje duże prawdopodobieństwo wyegzekwowania całości długu składkowego. Odnosząc się do kwestii pozostawania z żoną w nieformalnej separacji, ZUS wskazał na art. 27 i art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Następnie dokonując analizy kwestii przedawnienia należności według przepisów prawnych regulujących kwestie przedawnienia w odniesieniu do spornych zaległości, a zmieniających się na przestrzeni lat, Zakład ustalił, że należności figurujące na koncie zobowiązanego są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Bieg terminu przedawnienia został zawieszony w wyniku wszczęcia postępowania egzekucyjnego 30 czerwca 2004 r. oraz dalszego sukcesywnego wdrażania egzekucji obejmującej kolejne okresy zaległości, zaś postępowanie egzekucyjne zostało zakończone postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego w . z [...].

Zakład przytoczył treść art. 28 ust. 2 i ust. 3 pkt 1-6 ustawy stwierdzając, że wymienione tam przesłanki stanowią zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Zaznaczył, że spełnienie którejkolwiek z przesłanek automatycznie nie powoduje podjęcia decyzji o umorzeniu należności, ponieważ przepisy art. 28 ust. 3 u.s.u.s. określają jedynie warunki, w których zaległości mogą być umorzone.

Mając powyższe na uwadze ZUS wskazał, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych, przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 2 u.s.u.s. nie wystąpiła, ponieważ nie przedłożono żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie wystąpiła, ponieważ zobowiązany zaprzestał wykonywania działalności gospodarczej, jednakże posiada majątek w postaci 60 udziałów w Spółce z o.o., gdzie pełni funkcję członka zarządu, posiada także następcę prawnego – żonę, przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 4 u.s.u.s. nie wystąpiła, ponieważ w stosunku do zobowiązanego nie było prowadzone postępowanie likwidacyjne, przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie wystąpiła, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 4b u.s.u.s. nie wystąpiła ponieważ w stosunku do strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe, przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie wystąpiła, ponieważ Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Postanowieniem z [...] Naczelnik Urzędu Skarbowego w R. umorzył postępowanie egzekucyjne z uwagi na bezskuteczność jednak nie stwierdził trwałego i całkowitego braku majątku, z którego możliwe jest prowadzenie egzekucji – w postanowieniu wskazane zostało, że egzekucja zostanie na powrót wszczęta w przypadku ujawnienia nowych składników majątku (np. emerytury, udziałów), przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie wystąpiła – nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ nie jest ono aktualnie prowadzone.

Zakład przytoczył treść art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. 2003. 141. 1365), zwanego dalej rozporządzeniem, podkreślając, że podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w rozporządzeniu oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

W tej kwestii ustalił, że średnia kwota przypadająca na gospodarstwo domowe zobowiązanego wynosi 1.000 zł netto, a więc jest niższa od kwoty minimum socjalnego określonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego za III kwartał 2019 r. na kwotę 1.228,62 zł, jednocześnie jest wyższe od kwoty minimum egzystencji, określonego przez tę instytucję dla stanu faktycznego niniejszej sprawy na kwotę 591,14 zł. Oznacza to, że sytuacja finansowa zobowiązanego nie jest łatwa, ale nie zagraża jego egzystencji. ZUS zauważył, że ponoszenie kosztów z tytułu miesięcznych opłat nie stanowi podstawy do umorzenia należności. Nie można uznać, że wydatki np. na środki spożywcze czy rachunki za media są nadzwyczajnymi, czy nieprzewidzialnymi wydatkami, lecz są to wydatki ponoszone przez ogół społeczeństwa. Istotnym w sprawie jest, że w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym zobowiązany wskazał, że spłaca swoje zadłużenie u osoby fizycznej – córki, co oznacza, że dysponuje wolnymi środkami, które może przeznaczyć na ratalną spłatę zadłużenia. Zakład podniósł, że należności publicznoprawne mają bezwzględne pierwszeństwo przed długami zaciągniętymi u osób fizycznych. Skoro więc zobowiązany posiada środki na regulowanie zadłużenia u córki – nie sposób uznać, że jego zadłużenie względem ZUS jest nieściągalne. ZUS podniósł także, że za 4 lata zobowiązany nabędzie uprawnienia emerytalne z uwagi na osiągnięcie wieku 65 lat. Oznacza to, że w bliskiej przyszłości jego sytuacja majątkowa poprawi się, a więc na obecnym etapie umorzenie spornych należności należy ocenić jako przedwczesne. Z tych przyczyn sytuacja o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie nie miała miejsca. Wskazując na treść art. 29 u.s.u.s. ZUS zauważył, że zawarcie umowy o rozłożenie na raty należności stwarza dla strony konkretne korzyści, które wymienił.

Odnosząc się do wskazanej przez zobowiązanego klęski cyklicznych powodzi, które nawiedzały miejsce prowadzenia przez niego działalności gospodarczej, ZUS wyjaśnił, że zdarzenie losowe w postaci klęski żywiołowej z pewnością miało wpływ na uzyskiwane przez zobowiązanego wyniki finansowe, ale nie uniemożliwiło uzyskiwania dochodów. Sporne zaległości składkowe dotyczyły okresów pomiędzy 2003 r. a 2018 r., skoro zaś zobowiązany zakończył prowadzenie działalności w formie warsztatu samochodowego w 2006 r., a jednocześnie wskazał, że seria powodzi, które utrudniły prowadzenie tej działalności gospodarczej miała miejsce w latach 1997-2004 to znaczy, że miał możliwość prowadzenia przedmiotowej działalności gospodarczej jeszcze przez co najmniej kolejne półtorej roku od zakończenia okresu występowania klęsk żywiołowych. Zakład zwrócił uwagę na brak związku temporalnego pomiędzy wystąpieniem klęski żywiołowej, a momentem zaprzestania wykonywania przez zobowiązanego działalności gospodarczej. Podsumowując, ZUS ustalił, że zgromadzone w trakcie toczącego się postępowania dowody nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Podniósł, że obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący działalność. Z uwagi na powyższe nie zaistniała przesłanka § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia.

ZUS zauważył, że zobowiązany wskazując na to, iż aktualnie boryka się z [...] nie wykazał stosownym zaświadczeniem, że jest trwale i całkowicie niezdolny do pracy. Dlatego stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie ma zastosowania przesłanka ciężkiej choroby dłużnika lub opieki nad ciężko chorym członkiem rodziny uniemożliwiająca całkowicie uzyskiwanie dochodu. Zauważył, że przewlekła choroba zobowiązanego może stanowić podstawę ubiegania się o umorzenie należności z tytułu składek, tylko wówczas, gdy pozbawia ona zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu pozwalającego na opłacenie należności. Stan zdrowia zobowiązanego nie był weryfikowany przez Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności ani lekarza Orzecznika ZUS, a więc nie sposób na chwilę obecną uznać, że zaistniała przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. W ocenie organu, zobowiązany ma możliwość podjęcia zatrudnienia. Zobowiązany aktualnie nie posiada tytułu do ubezpieczeń społecznych ani ubezpieczenia zdrowotnego. Oznacza to, że nie poszukuje zatrudnienia za pośrednictwem Urzędu Pracy, zaś rejestracja w Urzędzie Pracy daje szereg uprawnień, w tym możliwość dostępu do usług pośrednictwa pracy, doradztwa zawodowego i informacji zawodowej oraz pomocy w aktywnym poszukiwaniu pracy oraz szkoleń. Poza tym sytuacja na rynku pracy sprzyja osobom poszukującym zatrudnienia. Stopa bezrobocia w R. wg danych Głównego Urzędu Statystycznego na koniec września 2019 r. wynosiła 2,5%. Oznacza to, że każda osoba aktywnie poszukująca pracy ma możliwość jej podjęcia.

Zakład dodał, że umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec Zakładu. Zobowiązany odpowiada za zadłużenie całym swoim majątkiem, zarówno teraźniejszym, jak i przyszłym. Dlatego też, jeśli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania długu, czy z obecnego majątku zobowiązanego, czy też w dalszej perspektywie czasowej, to podjęcie w ramach uznania administracyjnego negatywnego dla zobowiązanego rozstrzygnięcia, nie może być uważane za dowolne, a umorzenie należności składkowych byłoby przedwczesne.

W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, skarżący wniósł o jej uchylenie jako rażąco błędnej i nie uwzględniającej zasadnych argumentów do umorzenia spornych należności sprzed nawet ponad 20-tu lat.

Uzasadniając skargę skarżący wskazał na naruszenie art. 6, art. 7, art. 8 oraz art. 156 § 1 pkt 7 k.p.a. Zarzucił nie uwzględnienie jego wniosku w zamian za nie uwzględnienie danego czasookresu do naliczenia w przyszłości jego emerytury, nie uwzględnienie ogromu jego obecnego stanu ubóstwa, brak możliwości zaspokojenia jego podstawowych elementów egzystencji, nie uwzględniania braku możliwości spłaty ratalnej zadłużenia, braku środków do życia, zarzucił rażącą błędność dowodów w sprawie, nie uwzględnienie stanu katastrofy jaka go dosięgnęła po powodzi i zagłady jego firmy, utraty wszystkiego co zawodowo posiadał.

Odpowiadając na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko zajęte w sprawie i jego argumentację.

W piśmie z dnia 16 lipca 2020 r. skarżący zażądał przeprowadzenia rozprawy i nie wyraził zgody na rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a nadto w sposób emocjonalny odniósł się do działalności ZUS i jego pracowników twierdząc, że ZUS doprowadził do rozpadu jego rodziny i utraty zdrowia oraz dokonał zagłady jego firmy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga okazała się uzasadniona.

Na wstępie stwierdzić należy, że zarządzeniem przewodniczącego Wydziału niniejsza sprawa, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. 2020. 374 ze zm.), została przekazana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.

Dokonując oceny legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia wskazać trzeba, że dotyczyło ono umorzenia zaległości składkowych zobowiązanego powstałych poczynając od 2003 r., zaś w sprawie miały zastosowanie przepisy ustawy i rozporządzenia odnoszące się do tej kwestii.

Zgodnie z treścią art. 28 ust. 3 ustawy całkowita nieściągalność ma miejsce wówczas, gdy:

1) zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartości nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 litego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2019. 498 ze zm.),

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. 2019. 900 ze zm.),

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzystencję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Natomiast w myśl § 3 ust. 1 rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych nalezności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, przy czym wybór ten może być swobodny, ale nie dowolny. Postępowanie w sprawie umorzenia składek ma charakter dwuetapowy. Najpierw organ, ustalając istotne okoliczności faktyczne sprawy związane przede wszystkim z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną zobowiązanego oraz ocenia, czy okoliczności te odpowiadają choćby jednej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy lub § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Stwierdzenie, że okoliczności ustalone w sprawie nie odpowiadają żadnej z przesłanek umorzenia zaległości wyklucza możliwość pozytywnego rozstrzygnięcia dla wnioskodawcy. Z kolei etap drugi ma miejsce jedynie wówczas, gdy organ stwierdzi, że przesłanki te przemawiają za umorzeniem zaległości, przy czym ich wystąpienie nie obliguje organu do takiego umorzenia. Dodać należy, że specyfika rozstrzygania spraw związanych z umorzeniem zaległości determinuje także zakres sądowej kontroli decyzji uznaniowych. Sądowej kontroli legalności decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego prowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów k.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego oceny.

Jak wynika z treści zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że w sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek opisanych w art. 28 ust. 3 ustawy czy w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Oznaczało to, że organ był zobowiązany do odmowy przyznania ulgi. Tymczasem badając istnienie przesłanek dotyczących stwierdzenia przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję oraz oczywistości tego, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot pokrywających wydatki egzekucyjne, organ nie dokonał prawidłowej oceny tych okoliczności. Wskazując na istnienie postanowienia z dnia [...], mocą którego Naczelnik Urzędu Skarbowego umorzył toczące się wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne z uwagi na jego bezskuteczność, organ uznał, że postanowienie to nie oznacza, że organ egzekucyjny stwierdził trwały i całkowity brak majątku, z którego możliwe jest prowadzenie egzekucji, a tym samym, że omówiona przesłanka wystąpiła. Ustalenie to pozostaje w sprzeczności z brzmieniem art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy, gdyż podstawą umorzenia postępowania egzekucyjnego było nieistnienie żadnego majątku zobowiązanego nadającego się do egzekucji. Gdyby taki majątek istniał organ egzekucyjny zobligowany byłby do dalszego prowadzenia egzekucji o ile nie wystąpiły inne przeszkody w tym zakresie. Wskazanie na to, że egzekucja może być ponownie wszczęta po ujawnieniu się nowych składników majątku nie oznacza, że w dacie umorzenia egzekucji majątek taki istniał. "W sytuacji, gdy komornik sądowy umorzył postępowanie egzekucyjne z uwagi na bezskuteczność egzekucji i wydał postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, gdyż egzekucja okazała się bezskuteczna, wówczas zachodzi okoliczność całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.) tak wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 12 lutego 2014 r. sygn. akt I SA/Bd 1179/13.

Co do przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy zauważyć należy, że

"z unormowania tego wynika, iż organ ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując oceny organ winien mieć ponadto na uwadze, czy zobowiązany posiada majątek nadający się do egzekucji, jak również, czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny" (tak wyrok WSA w Kielcach z dnia 9 lipca 2020 r. sygn. akt I SA/Ke 39/20). Co do istnienia tej przesłanki organ ustalił, że nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ nie jest ono aktualnie prowadzone. Tym samym należy uznać, że organ odstąpił od zbadania tej okoliczności mimo, że obowiązek taki na organie ciążył.

W zakresie zastosowania w sprawie przepisów rozporządzenia Sąd zauważa, że również w tym przedmiocie zaskarżona decyzja nie odpowiada prawu. Zauważyć bowiem należy, że badając przesłankę zawartą w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ stwierdził brak jej zaistnienia mimo ustalenia, że skarżący nie osiąga żadnych dochodów, a kwota 1.000 zł miesięcznie jaką dysponuje stanowi kwotę minimum socjalnego dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego. Wyłączając stosowanie tej przesłanki organ nie ustalił, czy strona jest w stanie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania, ani nie porównał stwierdzoną sytuację majątkową zobowiązanego do zaległej należności, a tym bardziej nie ocenił, czy kwota jaką dysponuje skarżący jest wystarczająca na pokrycie zadłużenia ani też nie zestawił wysokości dochodu skarżącego z niezbędnymi kosztami jego utrzymania. Sąd zauważa, że "Oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy należy dokonać na dzień wydania decyzji w przedmiocie ulgi, a nie sprzed wielu lat. Okoliczność wyzbywania się majątku może mieć ewentualnie wpływ na ocenę sprawy rozpoznanej w granicach uznania administracyjnego" (tak wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 3 marca 2020 r. sygn. akt I SA/Bd 3/20). Tym samym wskazanie na przeniesienie własności udziału w nieruchomości na rzecz żony skarżącego nie może mieć wpływu na ustalenie wskazanej przesłanki lecz może mieć znaczenie przy korzystaniu przez organ z prawa uznania do udzielenia wnioskowanej ulgi. "Ustalenie, że zobowiązany nie opłacając składek zaspokaja niezbędne potrzeby życiowe nie może być samo w sobie uznane za wystarczającą postawę oceny odnośnie do braku spełnienia przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia (...)" (tak wyrok NSA z dnia 19 maja 2017 r. sygn. akt III GSK 2525/15). "Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia (...) nie odnosi się do ustalenia przesłanek warunkujących umorzenie należności. W tym zakresie ZUS nie działa na podstawie uznania administracyjnego" (tak wyrok NSA z dnia 23 września 2020 r. sygn. akt I GSK 295/18). Przy analizie wystąpienia wskazanej przesłanki umorzeniowej powinno się uwzględnić jedynie te okoliczności, które odnoszą się do aktualnej, rzeczywistej sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, a nie okoliczności prawdopodobnych czy opartych na domniemaniach. Stwierdzając brak istnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia organ wskazał, że seria powodzi jaka miała miejsce w latach 1997-2004 utrudniła prowadzenie przez skarżącego działalności gospodarczej w formie warsztatu samochodowego jednakże działalność w tym zakresie była prowadzona do 2006 r. co zdaniem organu oznacza brak związku czasowego pomiędzy wystąpieniem klęski żywiołowej, a momentem zaprzestania wykonywania przez zobowiązanego działalności gospodarczej. Dodał, że dowody nie wskazują na to by zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych w sytuacji, gdy sporne należności datują się głównie na lata 2003-2005, a więc powstały, gdy klęska powodzi dotyczyła zobowiązanego, czemu organ nie przeczył, podobnie jak nie podważył tego, że w wyniku tych zdarzeń zobowiązany poniósł straty materialne i nie wyjaśnił, czy poniesienie tych strat spowodowało, że zobowiązany zaprzestał płacenia należności z tytułu składek.

"Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdy dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa" (tak wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 lipca 2018 r. sygn. akt I SA/Gl 516/18). Należy przy tym podkreślić, że uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia wyraża się tym, że dopiero w przypadku stwierdzenia zaistnienia przesłanek umorzenia organ zyskuje swobodę wyboru, czy udzielić ulgę, czy też nie. Rozstrzygnięcie to nie może być dowolne lecz oparte o pełne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a.

Skoro w niniejszej sprawie organ w sposób nieuzasadniony ocenił znaczenie przepisów art. 28 ust. 3 pkt 5 i pkt 6 ustawy dla ustalenia istnienia przesłanek do umorzenia przedmiotowych zaległości, a nadto nie rozpatrzył w sposób dogłębny i pełny podniesionych przez skarżącego okoliczności wpływających na stan jego ubóstwa i aktualnej sytuacji rodzinnej czy majątkowej, to tym samym naruszył wskazane wyżej przepisy oraz zasady prowadzenia postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy.

Rozstrzygając sprawę ponownie organ uwzględni poczynione wyżej wywody oraz, po raz kolejny, odniesie się do twierdzeń strony, co do przyczyny jego obecnej sytuacji i szansy na jej poprawę, a następnie wyda rozstrzygnięcie co do istoty sprawy.

Z tych przyczyn Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2019. 2325) orzekł jak w wyroku.