Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 553/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2017-11-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 41a ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2016 poz 277
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Sędziowie Sędzia WSA Anna Moskała, asesor WSA Katarzyna Borońska, Wojciech Śnieżyński (sprawozdawca), Protokolant referent Aneta Szmyt, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 2 listopada 2017 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] maja 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej emerytury rolniczej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] 05.2017 r. nr [...], po ponowny rozpatrzeniu sprawy w związku z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. z dnia [...] 02.2017 r., sygn. akt [...], którym uchylono decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] 07.2016 r. w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej emerytury rolniczej, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2016 r. poz. 23; dalej przywoływana w skrócie jako: "k.p.a.") i art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (j.t. Dz. U. z 2016 r. poz.277, zwanej dalej "ustawą") - Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy własną decyzję podjętą w dniu [...] 06.2016 r. Tą ostatnią decyzją, po rozpatrzeniu wniosku skarżącego T. K., organ odmówił umorzenia kwoty [...] zł tytułem nienależnie pobranej emerytury rolniczej za okres od dnia [...] 04.2013 r. do dnia [...] 02.2016 r.

W uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia organ podał, że decyzją z [...] 12.1997 r. skarżący nabył prawo (od [...] 10.1997 r.) do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, która na podstawie decyzji z [...] 12.2001 r. przysługiwała mu na stałe. Po przekazaniu gospodarstwa rolnego córce, decyzją z [...] 05.2012 r. przyznano skarżącemu emeryturę rolniczą od [...] 06.2012 r. W lutym 2016 r. wpłynęła do KRUS informacja z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że od [...] 04.2013 r. skarżący pobiera emeryturę pracowniczą w wysokości [...] zł brutto. Z uwagi na zbieg świadczeń, stosownie do brzmienia art. 33 ust. 2 ustawy, decyzją z [...] 03.2016r. wstrzymano skarżącemu od [...] 03.2016 r. wypłatę emerytury rolniczej (jako świadczenia mniej korzystnego od emerytury pracowniczej) i ustalono nadpłatę nienależnie pobranej emerytury rolniczej za okres od [...] 04.2013 r. do [...] 02.2016 r. - w łącznej kwocie [...] zł oraz zobowiązano do jej zwrotu. Przyczyną powstania nadpłaty było pobieranie jednocześnie świadczenia emerytalnego z ZUS i KRUS. Wnioskiem złożonym w dniu [...] 04.2016 r. skarżący wystąpił o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia. Wniosek uzasadniony został złym stanem zdrowia oraz tym, że zarówno skarżący, jak i jego małżonka są osobami niezdolnymi do pracy, nie posiadają żadnego majątku, a ponoszone koszty związane z leczeniem nie pozwalają na spłatę zadłużenia.

Na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżący mieszka z małżonką na parterze wielorodzinnego budynku. Mieszkanie składa się z [...] pokoj[...], kuchni i łazienki. Do ogrzewania służy piec kaflowy i piecyk gazowy. Mieszkanie jest zawilgocone, a stan techniczny budynku wymaga remontu. W budynku tym zamieszkują również dwie córki z własnymi rodzinami, które prowadzą oddzielne gospodarstwa domowe. Zgodnie z oświadczeniem koszty energii i wody dzielone są na trzy rodziny. Skarżący otrzymuje emeryturę pracowniczą w wysokości [...] zł brutto, natomiast żona pobiera rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy w wysokości [...] zł brutto. Zatem miesięczny dochód wynosi [...] zł brutto. Udokumentowane rachunkami stałe wydatki w gospodarstwie domowym skarżącego wynoszą [...] zł miesięcznie (energia elektryczna - [...] zł, woda i kanalizacja - [...] zł, ogrzewanie - [...] zł, telefon - [...] zł, śmieci - [...] zł, gaz butla - [...] zł, ubezpieczenie mienia i NW - [...] zł, podatek rolny i od nieruchomości - [...] zł). Z zaświadczenia wydanego przez aptekę wynika, że miesięczny koszt zakupu leków na potrzeby skarżącego wynosi [...] zł. Okresowo ponoszona jest również opłata kominiarska w wysokości [...] zł.

W tak ustalonym stanie faktycznym, decyzją z [...] 06.2016 r. Prezes KRUS odmówił umorzenia nienależnie pobranej emerytury rolniczej w kwocie [...] zł. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podniósł, że podlegał ubezpieczeniu społecznemu w KRUS i w ZUS i z tego tytułu opłacał należne składki. Opłacając składki w dwóch instytucjach sądził, że jest uprawniony do dwóch świadczeń. Przedstawiając stan zdrowia swój i małżonki twierdził, że choroby mają charakter postępujący i wymagają stałej opieki lekarskiej, a tym samym ponoszenia kosztów leczenia. Uzyskiwane miesięczne dochody pozwalają na pokrycie wydatków i życie na minimalnym poziomie. Skarżący nie może liczyć na pomoc dorosłych córek, ponieważ mają własne rodziny (rodzina jednej z córek liczy [...] osób) i nie są w stanie udzielić rodzicom wsparcia finansowego. Skarżący powołał tezę wyroku WSA w Rzeszowie I SA/Rz 314/13, zgodnie z którą kierowanie się "ważnym interesem zainteresowanego" dotyczy również sytuacji, gdy na skutek niskich zarobków, oscylujących w granicach minimum socjalnego, wnioskodawca nie jest w stanie pogodzić obowiązku spłaty należności z koniecznością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

Decyzją z [...] 07.2016 r. Prezes KRUS utrzymał w mocy decyzję z [...] 06.2016r. Odnosząc się do argumentacji przedstawionej przez skarżącego organ podkreślił - w kontekście twierdzeń o sytuacji zdrowotnej wymagającej jakoby stałego leczenia i ponoszenia związanych z tym kosztów – że poza zaświadczeniem wydanym przez aptekę w dniu [...] 05.2016 r. potwierdzającym ponoszone miesięczne koszty zakupu leków na kwotę [...] zł, skarżący nie przedstawił innych dowodów, które potwierdzałyby ponoszone miesięczne koszty leczenia. Dalej organ ten stwierdził, że pomimo iż według skarżącego sytuacja finansowa rodziny jest niezadowalająca, Kasa rozpatrując tego typu sprawy pomocniczo stosuje kryterium dochodowe na osobę w rodzinie, wykorzystywane dla potrzeb świadczeń z pomocy społecznej. Na mocy art. 9 ust. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r. poz. 163 z późn.zm.) w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2015r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r. poz. 1058), za kryterium dochodowe do świadczeń z pomocy społecznej dla osoby w rodzinie przyjmuje się kwotę [...] zł. Łączny miesięczny dochód w rodzinie skarżącego wynosi [...] zł (emerytura z ZUS [...] zł i renta rolnicza żony z KRUS [...] zł), natomiast miesięczne wydatki [...] zł. Zatem środki finansowe na osobę w rodzinie (dochód pomniejszony o wydatki) wynoszą [...] zł, przekraczają więc wymienione kryterium dochodowe (tj. [...] zł). Następnie organ zacytował przepis art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy, w świetle którego Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszu emerytalno- rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Określenie "ważny interes zainteresowanego" należy rozumieć jako zaistnienie szczególnych zdarzeń losowych, niezależnych od działań danej osoby, powodujących ograniczenie zdolności płatniczych. Ważnym interesem zainteresowanego, dającym podstawy do umorzenia, jest potwierdzenie jego szczególnie trudnej sytuacji bytowej, w której konieczność zwrotu nienależnie pobranego świadczenia zagrażałaby podstawom egzystencji. Według jednak oceny organu - przedstawione przez skarżącego w sprawie dokumenty nie potwierdzają trudnej sytuacji materialnej i finansowej. W rodzinie skarżącego nie wystąpiły szczególne zdarzenia losowe, a opisana sytuacja finansowa pozwala na spłatę w ratach powstałego zadłużenia. W związku z powyższym nie można umorzyć nienależnie pobranego świadczenia z zastosowaniem powołanego wyżej artykułu. Ponadto zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym dorosłe córki mają wobec rodziców obowiązek alimentacyjny (z wniosku wynika, że tylko jedna córka posiada wieloosobową rodzinę). Zatem druga córka mogłaby udzielić skarżącemu pomocy materialnej i finansowej. Ustosunkowując się do argumentacji dotyczącej pobierania świadczeń jednocześnie z KRUS i ZUS zauważono, że stosownie do art. 37 ust. 2 ustawy osoba pobierająca świadczenia z ubezpieczenia jest obowiązana, nie czekając na wezwanie, w ciągu 14 dni zgłaszać Kasie okoliczności mające wpływ na wysokość i prawo pobierania tych świadczeń, w tym pobierania emerytury lub renty z innego tytułu - przyznanej przez inny organ. Skarżący natomiast nie zgłosił do Kasy faktu pobierania świadczenia z ZUS. Według organu pouczenie znajdujące się w decyzji przyznającej świadczenie stanowi jej integralną część i zapoznanie się z jego treścią uchroniłoby skarżącego przed powstaniem nadpłaty nienależnie pobranego świadczenia. Został również pouczony, że osoba, która pobrała nienależne jej świadczenia, jest zobowiązana do ich zwrotu. Analiza stanu funduszu emerytalno-rentowego (dane są opublikowane na stronie internetowej KRUS) wskazuje, że wydatki tego funduszu wielokrotnie przekraczają wpływy z tytułu składek opłacanych przez ubezpieczonych rolników, zaś brakującą kwotę wydatków na realizację gwarantowanych przez KRUS świadczeń emerytalno-rentowych dla ogółu ubezpieczonych pokrywa budżet Państwa w kwocie określonej ustawą budżetową. W związku z powyższym każde umorzenie nienależnie pobranego świadczenia pogarsza stan finansów funduszu, ograniczając przewidywane wpływy i możliwości ich wydawania na świadczenia.

Powyższa decyzja, po rozpoznania skargi przez WSA we W., została uchylona wyrokiem z dnia [...] 02.2017 r., sygn. akt [...]. Sąd przyznał rację skarżącemu, że odnośnie błędnego ustalenia przez organ wysokość miesięcznych dochodów w relacji do przyjętego kryterium dochodowego na podstawie art. 9 ust. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2015 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Sąd zauważył, że kwota kryterium dochodowego obowiązująca na dzień wydania zaskarżonej decyzji w roku 2016 - w wysokości [...] zł - jest kwotą dochodu netto, a nie brutto. Wobec tego Sąd nakazał przy dokonaniu ponownej oceny zdolności skarżącego do spłaty należności z tytułu nienależnie pobranej emerytury rolniczej uwzględnić – adekwatnie - kwotę netto pobieranego przez niego świadczenia w postaci emerytury oraz kwotę netto renty z KRUS przypadającej małżonce skarżącego, czyli pomniejszonych o należny podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne. W ocenie Sądu, ustalając zdolność strony do spłaty należności organ nie uwzględnił kwoty dochodu, która faktycznie pozostaje do dyspozycji skarżącego. Organ nie wyjaśnił wobec tego należycie stanu faktycznego sprawy i nie dokonał w pełni poprawnej analizy, co mogło mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, ponieważ istnieją uzasadnione wątpliwości, czy spełniona została przesłanka "ważnego interesu zainteresowanego", o której mowa w art. 41a ustawy. W ponownie prowadzonym postępowaniu zobowiązano organ do wyeliminowania tych uchybień i przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego z uwzględnieniem kwoty netto dochodu, to jest faktycznie wypłacanych skarżącemu i jego małżonce świadczeń – emerytalnego i rentowego.

Po zwrocie sprawy Prezes KRUS pozyskał zaświadczenie ZUS z dnia [...] 03.2017 r. o wysokości emerytury skarżącego. Z tego dokumentu wynika, że skarżący uzyskuje emeryturę pracowniczą w wysokości [...] zł brutto, tj. [...] zł netto. Ustalono również, że żona skarżącego pobiera rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy w wysokości [...] zł brutto, tj. [...] zł netto.

W takim stanie faktycznym, wskazaną na wstępie decyzją Prezes KRUS utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] 06.2016r. Powołując się do pomocniczo stosowanego w tego rodzaju sprawach kryterium dochodowego na osobę w rodzinie z pomocy społecznej, organ stwierdził, że miesięczny dochód skarżącego i jego małżonki wynosi [...] zł brutto, tj. [...] zł netto. Na tej podstawie przyjął, że środki finansowe na osobę w rodzinie skarżącego (dochód netto pomniejszony o wydatki w wysokości [...] zł) wynoszą [...] zł, a zatem przekraczają socjalne kryterium dochodowe (tj. [...] zł). W dalszej części uzasadnienia, powołując się na regulację z art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy, Prezes Kasy wskazał, że ważnym interesem zainteresowanego, dającym podstawy do umorzenia, jest potwierdzenie jego szczególnie trudnej sytuacji bytowej, w której konieczność zwrotu nienależnie pobranego świadczenia zagrażałaby podstawom egzystencji. W świetle tej przesłanki organ stwierdził brak w aktach sprawy informacji o wystąpieniu zdarzeń losowych, które mogłyby stanowić przesłankę do umorzenia zadłużenia, a także dokumentacji potwierdzającej trudną sytuacją finansową rodziny skarżącego. Wskazano, że wniosek skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zawiera nowej dokumentacji, a przedstawione argumenty były zawarte w poprzednim wniosku, a zatem nie wniósł on nowych okoliczności. Biorąc powyższe pod uwagę, według Prezesa Kasy, sytuacja finansowa skarżącego pozwala na spłatę w dogodnych ratach powstałego zadłużenia. Dlatego też nie można umorzyć nienależnie pobranego świadczenia z zastosowaniem art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy. Ponadto zauważono, że zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym dorosłe córki mają wobec rodziców obowiązek alimentacyjny (z wniosku wynika, że tylko jedna córka posiada wieloosobową rodzinę). Zatem druga córka mogłaby udzielić skarżącemu pomocy materialnej i finansowej.

W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W., skarżący odwołał się do okoliczności podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Ponadto odnosząc się do stanowiska organu przedstawionego w decyzji z dnia [...] 05.2017 r. skarżący zauważył, że przytoczona tam argumentacja pozostaje w sprzeczności z oceną zebranego materiału w sprawie. Trudno bowiem przyznać rację organowi rentowemu, że przekroczenie o kwotę [...] zł/osobę kryterium dochodowego do świadczeń z pomocy społecznej dla osoby w rodzinie eliminuje możliwość umorzenia należności. Kwota ta, zważywszy na obecne koszty utrzymania rodziny jest niewielka i oscyluje w granicach minimum socjalnego. Trzeba mieć również na względzie, że kryterium dochodowe, ustalane jest raz na trzy lata. Obecnie wynosi ono [...] zł i w przyszłym roku z pewnością zostanie podwyższone. Tym samym środki finansowe w rodzinie skarżącego w przeliczeniu na jedną osobę jeszcze bardziej zbliżą się do kryterium dochodowego, wykorzystywanego dla potrzeb świadczeń pomocy społecznej.

W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS podtrzymał w całości dotychczasową argumentację. Podkreślił, że decyzja o umorzeniu ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ powinien brać pod uwagę spełnienie wszystkich ustawowych warunków umorzenia. Wskazał, że wypełniając obowiązek wynikający z art. 77 § 1 k.p.a. wyjaśnił sytuację materialną skarżącego, ustalił osoby z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, wysokość dochodów oraz wydatków koniecznych do utrzymania skarżącego oraz jego rodziny, stan zdrowia skarżącego, składniki majątku skarżącego, jak również skutki jakie może spowodować konieczność natychmiastowej zapłaty z tytułu przedmiotowej zaległości. W przedmiotowym postępowaniu organ również dokonał analizy stanu funduszu emerytalno-rentowego. Powołano się również na brak informacji o wystąpieniu zdarzeń losowych, które mogłyby stanowić przesłankę do umorzenia zadłużenia. W końcu zauważono, że przy podejmowaniu zaskarżonej decyzji Prezes KRUS, uwzględniając możliwości płatnicze skarżącego, poinformował go o możliwości rozłożenia na dogodne raty zadłużenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga okazała się uzasadniona.

Należy na wstępie zauważyć, że zaskarżone orzeczenie dotyczyło decyzji Prezesa KRUS wydanej po uchyleniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. wcześniejszych decyzji tego organu. Zatem w myśl art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, dalej: p.p.s.a.), Sąd rozpoznając niniejszą sprawę związany był oceną prawną zawartą we wcześniejszym wyroku. Ocenić więc należało głównie to, czy organ prawidłowo wykonał wytyczne Sądu co do sposobu przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego. W tych wytycznych Sąd zobowiązał organ do dokonania ustaleń w zakresie rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego z uwzględnieniem kwoty netto dochodu, to jest faktycznie wypłacanych skarżącemu i jego małżonce świadczeń – emerytalnego i rentowego. Rozpoznając ponownie sprawę, organ administracji publicznej nie w pełni zastosował się do tej oceny prawnej.

Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (j.t. Dz.U. z 2016 r., poz. 277). Zgodnie z tym przepisem Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Jak wynika z treści przywołanego przepisu, ustawodawca uznał, że możliwość umorzenia wskazanych należności uzależniona jest od uznania administracyjnego, przy czym z uwagi na konieczność wzięcia pod uwagę przez organ stosujący prawo przesłanki ważnego interesu zainteresowanego - będącej zwrotem niedookreślonym - przyjmuje się, że decyzja administracyjna wydana na tak skonstruowanej podstawie materialnoprawnej jest aktem administracyjnym swobodnym (por. wyrok NSA z dnia 14.12.2010 r., sygn. akt II GSK 1061/09). Powszechnie akceptowany jest zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie sądowym pogląd, że uznanie nie pozostawia organowi pełnej swobody w wydawaniu decyzji administracyjnej, bowiem swoboda ta jest ograniczona dyrektywami wyboru sformułowanymi w ustawie. Sąd administracyjny kontrolujący legalność takiej decyzji jest zaś zobowiązany do oceny, czy postępowanie administracyjne było prowadzone niewadliwie i czy organ przy wydawaniu decyzji o charakterze swobodnym dokonał rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki i czy ocena dowodów zawarta w motywach decyzji w sprawie umorzenia nie jest dowolna.

Podkreślić więc należy, że analizowany przepis ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, z jednej strony udziela Prezesowi KRUS kompetencji do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Z drugiej jednak strony, wydanie takiej decyzji powinno być - zgodnie z brzmieniem art. 41a ust. 1 pkt 2 ww. ustawy - poprzedzone analizą takich przesłanek jak: istnienie uzasadnionego ważnego interesu zainteresowanego, możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Wynik analizy każdej z tych przesłanek powinien znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. W szczególności wówczas, gdy organ odmawia umorzenia, powinien wykazać, dlaczego w jego ocenie nie zachodzi ważny interes zainteresowanego, a także dlaczego organ jest zdania, że możliwości płatnicze wnioskodawcy nie przemawiają za umorzeniem.

Konieczność oceny "możliwości płatniczych wnioskodawcy", o której stanowi art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy, nakazuje organowi dokonanie stosownych ustaleń faktycznych, które pozwoliłyby na oszacowanie stanu majątkowego wnioskodawcy. W orzecznictwie NSA wskazuje się, że organy powinny ustalić konkretne dochody i wydatki zainteresowanego, a następnie odnieść tak oszacowaną sytuację majątkową strony i jego rodziny do kryteriów umorzenia zaległości (zob. wyrok NSA z dnia 14.12.2010 r., sygn. akt II GSK 1061/09).

Dla ustalenia sytuacji bytowej wnioskodawcy "konieczne jest ustalenie wysokości wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy istnieje natomiast, gdy wykonanie obowiązku zapłaty należności mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Aby dokonać takiej oceny konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, ustalenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami, które umożliwiają organowi ocenę, czy sytuacja materialna i życiowa zobowiązanego pozwala, i w jakim zakresie, na zapłatę należności. Pojęcie "możliwości płatnicze wnioskodawcy", użyte w art. 41a ust. 1 ustawy, nie powinno być przy tym rozumiane jako możliwość zaspokojenia wierzytelności z tytułu należności nienależnie pobranych. Innymi słowy, nie jest tak, że w każdej sytuacji, gdy majątek wnioskodawcy pozwala na zaspokojenie wierzytelności, należy domniemywać istnienie po stronie wnioskodawcy możliwości płatniczych. Tego typu wnioskowanie byłoby oparte na uproszczeniu, nieznajdującym oparcia w przepisach prawa.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy brak wnikliwej oceny wystąpienia przesłanek umorzenia i jednoznacznego wskazania, czy i która przesłanka wystąpiła w sprawie. W szczególności w uzasadnieniu decyzji charakteryzujące się brakiem przeanalizowania całokształtu okoliczności sprawy, które poznanie dopiero pozwalałoby ustalić sytuację materialną skarżącego, przesądza o dowolności rozstrzygnięcia. Zdaniem Sądu, organ nie przeprowadziły postępowania w zakresie istnienia przesłanek określonych w art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy. Lektura uzasadnienia decyzji wskazuje bowiem, że organ poprzestał jedynie na ustaleniu netto dochodu skarżącego oraz jego żony. Następnie odniósł ten dochód do kryterium dochodowego właściwego do świadczeń z pomocy społecznej dla osoby w rodzinie, które wynosi [...] zł. Na tej podstawie ustalił, że środki finansowe w rodzinie skarżącego, które wynoszą w przeliczeniu na osobę - [...] zł i przekraczają powyższe kryterium dochodowe. Na tej podstawie organ uznał, że sytuacja finansowa skarżącego pozwala na spłatę w dogodnych ratach powstałego zadłużenia. Wskazał przy tym ogólnie i nie odnosząc tego do sytuacji skarżącego, że ważnym interesem zainteresowanego, dający podstawy do umorzenia, jest potwierdzenie jego szczególnie trudnej sytuacji bytowej, w której konieczność zwrotu nienależnie pobranego świadczenia zagrażałaby podstawom egzystencji. Powyższe stanowisko Prezes Kasy uzupełnił dodatkowymi argumentami. Pierwszym, odnoszącym się do obowiązku alimentacyjnego w zakresie pomocy materialnej i finansowej, który mógłby obciążać jedną z córek skarżącego. Ponadto wskazano na brak informacji o wystąpieniu zdarzeń losowych, które mogłyby stanowić przesłankę do umorzenia zadłużenia, a także konieczności potwierdzającej trudną sytuację finansową rodziny skarżącego. Nadto pojawił się argument, że każde umorzenie nienależnie pobranego świadczenia pogarsza stan finansów funduszu, ograniczając przewidywane wpływy i możliwości ich wydawania na świadczenia.

Nie ulega wątpliwości, że organ orzekający w przedmiocie umorzenia zaległości wobec KRUS zobowiązany jest jednoznacznie stwierdzić czy przesłanka ważnego interesu zaineresowanego zachodzi, czy też nie, gdyż spełnienie tego kryterium otwiera możliwość uwzględnienia wniosku strony. W ocenie Składu orzekającego, wbrew powyższym wymogom Prezes Kasy stanowiska w tej materii nie zajął, co stanowi istotne naruszenie omawianej regulacji. Z treści uzasadnienia decyzji wynika jednie, że skarżący nie spełnia kryteria dochodowego do świadczeń z pomocy społecznej (tj. [...] zł), ponieważ środki finansowe, które ma do dyspozycji po odliczeniu stałych wydatków, wynoszą w skali miesiąca [...] zł, czyli przekraczają kryterium z pomocy społecznej. Powyższe ustalenie nie zostało jednak skonfrontowane z przesłankami istnienia uzasadnionego ważnego interesu zainteresowanego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Przedstawionego w decyzji stanowisko wynika wniosek, że sytuacja finansowa skarżącego jest taka, że nie kwalifikuje się on do umorzenia należności Kasy z tytułu funduszu emerytalno-rentowego w całości lub części, ponieważ konieczność zwrotu pobranego świadczenia nie zagrażać będzie jego egzystencji. Jednocześnie, zakładając brak możliwości jednorazowego zwrotu kwoty [...] zł, Prezes Kasy stwierdza, że sytuacja finansowa pozwala na spłatę zadłużenia w dogodnych ratach. Proponując spłatę zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego świadczenia w dogodnych ratach organ nie wskazał jednakże, jak w tak ustalonej sytuacji finansowej i życiowej, zobowiązanie skarżącego, miałoby być zrealizowane w układzie ratalnym. Przyjmując bowiem, że "dogodna rata", byłaby ustalona w wysokości nie powodującej spadku środków finansowych pozostających w dyspozycji skarżącego poniżej kwoty [...] zł, a więc rata wynosiłaby np. [...] zł, wówczas - po rozłożeniu tej kwoty w połowie na żonę skarżącego - środki finansowe pozostające do dyspozycji skarżącego wynosiłyby [...] zł. Biorąc następnie pod uwagę sumę zadłużenia ([...] zł), skarżący spłacałby zadłużenie przez [...] miesiące, tj. przez [...] lat. Zestawiając okres spłaty zadłużenia z wiekiem skarżącego, nie trudno zauważyć, że obciążony zostanie spłatą zadłużenia wobec KURS - w "dogodnych ratach" - do [...] roku życia.

Niezależenie od powyższego nie można abstrahować do tego, że w przypadku posługiwania się przez ustawodawcę pojęciem nieostrym, ważny interes w umorzeniu ze względu na trudną sytuację materialną ubezpieczonego istnieje wówczas, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty składek i możliwościami płatniczymi zobowiązanego zachodzi związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych, a zwłaszcza gdy zapłata należności zagrażałaby podstawom egzystencji osoby podlegającej ubezpieczeniu. Odnosząc się do powyższego Prezes Kasy przeszedł zasadniczo do porządku dziennego nad tym, że skarżący dysponuje środkami finansowymi w wysokości [...] zł. Prezes Kasy pominął w swoich rozważaniach wytyczne zawarte w wyroku z [...] 02.2017 r., gdzie Sąd zobowiązał organ do dokonania ustaleń w zakresie rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego. Aby jednak takie ustalenia przeprowadzić nie wystarczy posłużyć się kryterium dochodowym wykorzystywanym dla potrzeb świadczeń z pomocy społecznej. Kasa rozpatrując tego typu sprawy jedynie pomocniczo stosuje to kryterium. Ograniczenie się do stwierdzenia, że [...] zł stanowi kwotę wyższą niż [...] zł jest prawdziwe i odkrywcze, co bezproduktywne - z punktu widzenia zbadania spełnienia przez skarżącego przesłanki ważnego interesu, a zwłaszcza oceny jego możliwości płatniczych. Nie trzeba nikogo przekonywać, że zarówno kwota [...] zł, jaki i kwota [...] zł - dochodu netto na członka rodziny, pozwala jedynie na balansowanie na granicy minimum egzystencji /minimum socjalnego. Sąd doskonale zdaje sobie sprawę z tego jak wiele osób, zwłaszcza pobierających renty i emerytury, znajduje się w podobnej sytuacji materialnej co skarżący. Skala ubóstwa, w której znajdują się emeryci i renciści, konieczność przeżycia za [...] zł, oznacza nic innego jak wegetację. Dysonowanie kwotą [...] zł wymaga nieustannego kontrolowania codziennych wydatków. Podkreślić wobec tego należy, że zaskarżona decyzja dotyczy kwestii mających fundamentalne znaczenie z punktu widzenia podstawowych praw i przyrodzonej godności człowieka. Dotyczy ona sfery elementarnych potrzeb każdego człowieka – posiadania środków niezbędnych do przeżycia (por. wyrok NSA z dnia 20.03.2007 r., sygn. akt II GSK 345/06). Wobec tego Prezes Kasy zobowiązany jest rozważyć skutki odmownej decyzji z punktu widzenia utraty możliwości zaspokojenia przez skarżącego i jego rodzinę podstawowych potrzeb bytowych. Przyjdzie zatem wskazać, że minimum egzystencji jest to wskaźnik określający koszty utrzymania gospodarstw domowych na podstawie koszyka dóbr służących do zaspokojenia potrzeb bytowo-konsumpcyjnych na bardzo niskim poziomie. Przyjęte składniki koszyka, takie jak wydatki na żywność, mieszkanie, odzież, obuwie, ochronę zdrowia i higienę, wyznaczają granicę wydatków gospodarstw domowych, mierzącą poziom życia warunkujący podtrzymanie podstawowych funkcji życiowych. Uwzględnia on jedynie takie potrzeby, których zaspokojenie niższe od przyjętego poziomu, prowadzi do zagrożenia życia. Kwota odpowiadająca wartości koszyka minimum egzystencji, wyznacza granicę ubóstwa skrajnego. W ocenie Sądu, punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji skarżącego, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji (por. wyrok NSA z dnia 25.08.2010 r., sygn. akt II GSK 724/09). Organ nie może bowiem pozostawiać poza ustaleniami faktycznymi niezbędnych kosztów utrzymania (jak zakup żywności, środków czystości, odzieży itp.), jak również pomijać takie wydatki, jak koszty leczenia, czy też perspektywę koniecznych remontów (biorąc pod uwagę stan substancji mieszkaniowej, w której zamieszkuje skarżący). Organ winien mieć na uwadze, że postępowanie powinno być prowadzone w sposób budzący zaufanie do organów, wedle zasady określonej w art. 8 k.p.a. oraz zasad przewidzianych w art. 7 i 77 § 1 k.p.a. Tymczasem, jak wykazano, organ nie dokonał należytych ustaleń i nie rozpatrzył całego zebranego materiału dowodowego, czym naruszył wspomniane przepisy w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie uzasadnienie decyzji nie zawiera pogłębionej analizy zdolności skarżącego do ponoszenia obciążenia z tytułu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, przy jednoczesnej możliwości zaspokajania jego podstawowych potrzeb. Zabrakło bowiem w niej kompleksowego i przekonującego wartościowania wszystkich okoliczności związanych z sytuacją materialną i zdrowotną strony.

Ponownie rozstrzygając sprawę Prezes Kasy należycie przeprowadzi postępowanie dowodowe i dokona odpowiadających dowodom ustaleń faktycznych dotyczących rzeczywistej aktualnej na dzień orzekania sytuacji bytowej skarżącego, w kontekście zawartego w wyroku z dnia [...] 02.2017 r. nakazu zbadania rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego. Organ powinien przy tym pamiętać, że możliwości majątkowe, płatnicze skarżącego nie mogą być rozpatrywane w oderwaniu od wieku i sytuacji zdrowotnej zobowiązanego, która może wpływać bezpośrednio na odpowiednie zmniejszenie tych możliwości. W dalszej kolejności organ rozważy wszechstronnie zebrany materiał dowodowy i dokona oceny możliwości płatniczych skarżącego i jego żony w kontekście przesłanek ich ważnego interesu i stanu funduszów KRUS, przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a.

Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.