Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 889/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-12-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Fularski, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Joanna Kube, Protokolant referent stażysta Monika Duma-Szymczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi małoletnich A. i A. K. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] maja 2017 r., znak: [...]., którą odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu P. K. dla małoletnich dzieci: A. i A. K.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia [...] grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 887, ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:

1/ jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym

2/ nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,

3/ nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4/ nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o których mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.

Organ wskazał też, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę.

Organ podał, że art. 83 ustawy może być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Za szczególną okoliczność, która usprawiedliwia brak zatrudnienia uznaje się zdarzenie bądź trwały stan, który wykluczał aktywność zawodową z powodu braku możliwości przezwyciężenia ich skutków.

Organ podał też, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy braku uprawnień nie spowodowały szczególne okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Muszą to być przeszkody przynajmniej w jakimś czasie nieusuwalne, eliminujące ubezpieczonego z grona pracowników w szerokim tego słowa znaczeniu.

Organ podkreślił, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej wnioskodawcy, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiają brak możliwości przyznania danego świadczenia w trybie zwykłym (por. wyrok WSA z 24.02.2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1923/09).

Organ stwierdził, że po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazano bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które ojciec dzieci nie miał wpływu.

Organ wskazał, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] kwietnia 2017 r. ustalono wobec ojca dzieci trwałą całkowitą niezdolność do pracy od [...] lutego 2016 r. Zaś jak wynika z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy na przestrzeni 47 lat życia ojca dzieci, udowodniono jedynie 10 lat, 4 miesiące i 25 dni okresów składkowych i nieskładkowych.

Organ podał że, że jakkolwiek świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Okres ubezpieczenia powinien być odpowiedni do wieku ojca dzieci, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok WSA z dnia 6.11.2007 r., sygn. akt: II SA/Wa 1056/07 ).

Z akt sprawy wynika, że w okresach od [...] sierpnia 1990 r. do [...] marca 1992 r., od [...] grudnia 1992 r. do [...] maja 1994 r. ojciec dzieci, nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. To spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ze sprawy nie wynika, aby w powyższych okresach ojciec dzieci nie kontynuował zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, bowiem nie była wówczas wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Ponadto, organ podał, że jak wynika z akt rentowych, z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za okresy od [...] marca 1997 r. do [...] kwietnia 1997 r., od [...] maja 1997 r. do [...] maja 1997 r., od [...] lipca 1997 r. do [...] lipca 1997 r., od [...] sierpnia 1997 r. do [...] sierpnia 1997 r., od [...] października 1997 r. do [...] lutego 1998 r., od [...] marca 1998 r. do [...] grudnia 1998 r., od [...] października 2000 r. do [...] lipca 2005 r., od [...] lipca 2014 r. do [...] grudnia 2014 r. i od [...] kwietnia 2015 r. do [...] lutego 2016 r. nie zostały płacone składki na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe wskutek czego powstały przerwy w ubezpieczeniu.

Organ wskazał następnie, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych podejmowanie pracy i prowadzenie działalności gospodarczej bez opłacania z tego tytułu składek na ubezpieczenie społeczne jest świadomym wyborem, rodzącym określone skutki. Nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne, nie jest szczególną okolicznością, uniemożliwiającą nabycie świadczenia w trybie zwykłym. Podkreślenia wymaga, że zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznawaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (por. wyrok WSA z dnia 24.01.2008 r., sygn. akt II SA/Wa 1852/07 i wyrok WSA z dnia 15.02.2008 r., sygn. akt II SA/Wa 2075/07).

Organ wskazał też, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad członkiem rodziny nie jest okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej wyborem i dokonując takiego wyboru powinna ona liczyć się z jego konsekwencjami. Tak więc umieszczona w art. 83 ustawy przesłanka niezdolności do pracy nie jest ziszczona w sytuacji niemożności podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad członkiem rodziny (wyrok WSA z dnia 22.09.2004 r., sygn. akt II SA/Wa 26/04).

Organ odniósł się też do sytuacji materialnej i podał, że jest ona niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Należy wskazać bowiem, że świadczenia na podstawie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie są świadczeniami socjalnymi, które przyznawane są jedynie według potrzeb, lecz są świadczeniami z ubezpieczeń społecznych, za czym przemawia sam fakt zamieszczenia powyższego przepisu we wspomnianej ustawie.

Decyzja ta stała się przedmiotem skargi skarżącej, reprezentowanej przez pełnomocnika, do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniósł on o:

1) jej zmianę, poprzez uwzględnienie wniosku skarżącej i przyznanie świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci A. i A. K. i zmianę wyżej opisanej decyzji na zgodną z wnioskiem strony, tj. o przyznanie na rzecz małoletnich: A. i A. K. renty rodzinnej po zmarłym ojcu P.K.,

2) zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie,

3) dopuszczenie dowodu z opinii biegłych w zakresie - medycyny: diabetologii, kardiologii, chorób wewnętrznych, na okoliczność okresu, w którym P.K. rozpoczęły się choroby P.K., ograniczeń w pracy zawodowej powstałych w wyniku posiadanych przez niego chorób.

Zaskarżonej decyzji pełnomocnik skarżącej zarzucił:

1. naruszenie przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. jego błędną interpretację, poprzez przyjęcie, że spełnienie przez małoletnich wnioskodawców przesłanek ww. normy, w postaci:

a) bycia osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

b) nie spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,

c) niemożność podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

d) brak niezbędnych środków utrzymania,

ma znaczenie drugorzędne w sytuacji, gdy przedmiotowe warunki nie mają zastosowania do zmarłego ojca małoletnich wnioskodawczyń, który był ubezpieczonym;

2. zaniechanie rozpoznania przyczyn, dla których P.K. nie podejmował zatrudnienia w latach 1990-1992,1992-1994, 2000-2005, 2009-2014, pod kątem uprawianie przez niego zawodowo kolarstwa w latach 1990-2000, sytuacji rodzinnej oraz zdrowotnej zmarłego ubezpieczonego, które usprawiedliwiały na płaszczyźnie zasad współżycia społecznego oraz doświadczenia życiowego przerwy w zatrudnieniu P.K.;

3. zaniechanie rozpoznania sprawy pod kątem sytuacji życiowej małoletnich, pomimo spełnienia przez nich przesłanek opisanych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz sytuacji Życiowej matki małoletnich- M.K., której stan zdrowia, będący wynikiem nieszczęśliwego wypadku samochodowego, nie pozwalał na zakończenie procesu kształcenia, a następnie podjęcia zatrudnienia, umożliwiającego uzyskiwanie przez M.K. samodzielnych dochodów,

4. zaniechanie przeprowadzenia dowodu wnioskowanego przez stronę skarżącą we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy w postaci opinii biegłych w zakresie- medycyny: diabetologii, kardiologii, chorób wewnętrznych, na okoliczność okresu, w którym P.K. rozpoczęły się choroby P.K. , ograniczeń w pracy zawodowej powstałych w wyniku posiadanych przez niego chorób i nie ustosunkowanie się do przedmiotowego wniosku w uzasadnieniu do zaskarżonej decyzji.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej rozwinął zarzuty zawarte w petitum skargi, a także wskazał obszernie przebieg drogi zawodowej ojca dzieci oraz okoliczności związane z niemożnością podjęcia zatrudnienie przez matkę dzieci.

Następnie pełnomocnik na poparcie swoich zarzutów przywołał szereg orzeczeń sądów administracyjnych, dotyczących świadczeń w drodze wyjątku.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty zawarte w swojej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 z późn. zm.).

Rozpoznając sprawę w świetle określonych powyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W ocenie Sądu, postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257), zwanej dalej k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku jest prawidłowe. Zaskarżona i poprzedzająca ją decyzja Prezesa ZUS nie naruszają zatem prawa, w tym powołanych w skardze przepisów postępowania, jak również art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. ), który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji.

Organ wziął pod uwagę wszystkie okoliczności mające w niniejszej sprawie znaczenie, rozważył je wszechstronnie i dokonał prawidłowej oceny na gruncie art. 80 k.p.a., co znalazło wyraz w uzasadnieniu decyzji, spełniającym wymogi art. 107 § 3 k.p.a.

Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Prawo do renty rodzinnej w drodze wyjątku jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. Zasadnie zatem Prezes ZUS w pierwszej kolejności dokonał ustaleń spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy w odniesieniu do zmarłego ojca dzieci. Trafnie też Prezes ZUS stwierdził, że do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa w powołanym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie.

Organ prawidłowo badał w sprawie spełnienie przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w odniesieniu zmarłego ojca dzieci.

Zasadnie stwierdził, że nie zostały one spełnione łącznie.

Jak jednak wynika z nadesłanych akt łączny okres ubezpieczenia ojca dzieci wynosi 10 lat i 5 miesięcy na 29 lat aktywności zawodowej. Ojciec dzieci nie pracował w latach 1990-1992, 1992-1994, 2000-2005, 2009-2014. Z wydanych w sprawie orzeczeń lekarskich wynika, iż całkowita niezdolność do pracy orzeczono u niego od lutego 2016 r., przy czym dodatkowo wskazano, że w ramach świadczeń krótkoterminowych także istniała niezdolność do pracy od kwietnia 2015 r. do lutego 2016 r. Zatem za początek niezdolności do pracy spowodowanej stanem zdrowia w rozumieniu okoliczności uzasadniającej pozostawanie bez zatrudnienia na potrzeby oceny zaistnienia w sprawie okoliczności szczególnych należy przyjąć kwiecień 2015 r. Zatem wcześniejsze przerwy w ubezpieczeniu nie były spowodowane stanem zdrowia - a na żadne inne okoliczności mogące je uzasadnić nie wskazała ani sama skarżąca, ani tez nie wynikają one ze zgromadzonych akt sprawy.

Podkreślić należy, że do akt sprawy nie załączono żadnej dokumentacji medycznej, nieznanej organowi wcześniej, a mogącej dowodzić istnienia całkowitej niezdolności do pracy przed datą wskazaną w orzeczeniu lekarza orzecznika. Ponadto zmarły ojciec dzieci, prowadząc działalność gospodarczą, nie odprowadzał składek na własne ubezpieczenie społeczne za lata 1997,1998,1998-2000, w latach 2000-2005 prowadził tę działalność bez zgłoszenia do ubezpieczenia, ponadto nie opłacał składek za okres od lipca do grudnia 2014 r. i od kwietnia 2015 r. do lutego 2016 r. Ten ostatni okres był okresem przebywania na zwolnieniu lekarskim oraz świadczeniu rehabilitacyjnym, jednak wobec trwania działalności oraz wcześniejszego braku ubezpieczenia chorobowego składki za ten okres pozostały należne. Fakt zawodowej kariery sportowej w latach 90-tych nie ma żadnego znaczenia dla oceny możliwości wykonywania pracy, zwłaszcza w kontekście zatrudniania się ojca dzieci właśnie w tym okresie w klubach sportowych, ponadto ta kariera nie uniemożliwiła mu podejmowania działalności gospodarczej.

Ponadto zgodzić się należy z organem, że nie jest okolicznością szczególną wybór życiowy polegający na skupieniu się na własnej karierze sportowej i wynikające z niego konsekwencje ubezpieczeniowe - jeśli ojciec dzieci chciał uprawiać sport zawodowo, było to jego ryzyko i jego własny suwerenny wybór, nie zaś okoliczność zewnętrzna, narzucona mu przez niemożliwe do przezwyciężenia okoliczności.

Zgodzić się należy również, że dla organu wiążącym jest orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2017 r., od którego to orzeczenia nie wniesiono sprzeciwu, zatem w chwili jego wydania skarżąca nie widziała podstaw do polemiki, a w dokumentacji przez nią dostarczonej brak jest dowodów medycznych, które nie były wcześniej przedmiotem oceny orzeczniczej. Zgodnie w wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2016 r., I OSK 2282/16 w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS a organ rozstrzygający sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest treścią takiego orzeczenia.

Reasumując w sprawie nie wykazano, aby niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Wbrew zarzutom skargi nie było przeszkód w toku postępowania, aby wnioskodawczyni przedłożyła na piśmie dowody wskazujące na to, że nastąpiło zdarzenie, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczało, utrudniało czy wręcz udaremniało możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że długotrwały okres pozostawania poza ubezpieczeniem, bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie przesłanki szczególnych okoliczności, od której uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r. o sygn. akt I OSK 2/06, publ. ONSAiWSA 2007/2/44).

Opisane wyżej okoliczności mają kluczowy w sprawie charakter i powodują, że nie jest możliwe przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu dzieci,

a w takim stanie rzeczy wydane w sprawie decyzje należy uznać za prawidłowe, zaś zarzuty podniesione w skardze za nieuzasadnione.

Jakkolwiek uznaniowość w sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie stwierdził przekroczenia granic uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszeń prawa, zarówno materialnego, jak i procesowego, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja poprzedzająca odpowiadają prawu.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku