Wyrok NSA, sygn. akt V SA 2703/01
NSA w Warszawie (przed reformą)
Data orzeczenia: 2002-05-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 14 listopada 1997 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego.
article: art. 1 ust. 1
journal: Dz.U. 1991 nr 34 poz. 149
law: Ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.
Teza: Przepis art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./ jednoznacznie określa jako represję w rozumieniu ustawy okres przebywania w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość. W żadnej mierze ustawodawca nie warunkuje uznania za represję, od potwierdzenia faktu skazania za powyższą działalność w zależności od przesłanek działania osoby skazanej, eliminując np.: działanie pod przymusem czy w stanie wyższej konieczności.

TEZY

Przepis art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./ jednoznacznie określa jako represję w rozumieniu ustawy okres przebywania w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość. W żadnej mierze ustawodawca nie warunkuje uznania za represję, od potwierdzenia faktu skazania za powyższą działalność w zależności od przesłanek działania osoby skazanej, eliminując np.: działanie pod przymusem czy w stanie wyższej konieczności.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu sprawy ze skargi Zofii K. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia 4 września 2001 r. (...) w przedmiocie odmowy potwierdzenia represjonowania Kazimierza K. za działalność polityczną związaną z walką o suwerenność i niepodległość - uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Sądu Okręgowego w K. z dnia 1 czerwca 2001 r. (...).


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 1 czerwca 2001 r. (...) wydaną na podstawie art. 8 ust. 2 i art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./, Prezes Sądu Okręgowego w K., po rozpoznaniu wniosku Zofii K., odmówił wnioskodawczyni potwierdzenia, że pobyt Kazimierza K. w więzieniu był konsekwencja skazania za działalność polityczną związaną z walką o suwerenność i niepodległość.

W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że były Sąd Wojewódzki w K. prawomocnym postanowieniem z dnia 8 czerwca 1995 r. (...) oddalił wniosek Kazimierza K. o stwierdzenie nieważności wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w K. z dnia 14 września 1949 r. (...) ustalając, że czyn, za jaki wnioskodawca skazany został tym wyrokiem nie pozostawał w związku z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego z tego powodu, iż został popełniony pod przymusem, z obawy o własne życie, nie był natomiast następstwem podjętej świadomie i celowo walki o niepodległość. Trafność tej oceny skazania Kazimierza K. potwierdził Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 10 kwietnia 1997 r. (...), który uniewinnił Kazimierza K. od przypisanego mu czynu z uwagi na działania w stanie wyższej konieczności, wyłączając możliwość przypisania sprawcy winy /art. 23 w zw. z art. 2 par. 1 Kk z 1969 r./. W świetle powyższych ustaleń zdaniem Prezesa Sądu Okręgowego w K. brak było podstaw do poświadczenia, że Kazimierz K. przebywał w więzieniu na mocy skazania za działalność polityczną związaną z walką o suwerenność i niepodległość.

Orzekając na podstawie art. 127 par. 2 Kpa w zw. z art. 138 par. 1 pkt 1 Kpa, po rozpatrzeniu odwołania złożonego od powyższej decyzji przez Zofię K., Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia 4 września 2001 r. (...) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, podzielając stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że Kazimierz K., wyrokiem byłego Wojskowego Sądu Rejonowego w K. z dnia 14 września 1949 r. (...), został skazany na 5 lat więzienia za przestępstwo z art. 14 par. 1 dekretu z dnia 13 czerwca 1946 r., polegające na tym, że w okresie od 1948 do 1949 roku w W. powiat N.-T. udzielił pomocy członkom "bandy terrorystyczno-rabunkowej", stanowiącej związek przestępczy, mający na celu zbrodnię, w ten sposób, że m.in. informował jej członków o ruchach poszukujących ich oddziałów Wojska Polskiego.

W uzasadnieniu swej decyzji Minister Sprawiedliwości podkreślił ponadto, że w postępowaniu administracyjnym prowadzonym na podstawie art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy o kombatantach prezes sądu nie może czynić własnych ustaleń i związany jest prawomocnym orzeczeniem sądu odmawiającym stwierdzenia nieważności wyroku.

W skardze na decyzję Ministra Sprawiedliwości wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, Zofia K. podniosła, że czuje się pokrzywdzona decyzją, ponieważ przyjęcie przez sądy, orzekające w sprawie o unieważnienie wyroku, iż "jej śp. mąż Kazimierz K. działał przez kilka lat ze strachu jest po prostu niepoważne". Taka linia obrony uchroniła go jedynie przed wyższą karą. Zdaniem skarżącej Kazimierz K. został skazany na 5 lat więzienia, za działalność polityczną związaną z walką o suwerenność i niepodległość Państwa Polskiego, który to fakt potwierdza Zaświadczenie Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 19 stycznia 1994 r. (...) i odbył karę w okresie od 30 lipca 1949 r. do 23 grudnia 1953 r., warunkowo zwolniony.

Minister Sprawiedliwości w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i przytoczył argumenty zbieżne z zawartymi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 21 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ Sąd sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę zaskarżonej decyzji pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Wykonując kontrolę zaskarżonej decyzji w takim zakresie, Sąd stwierdził, że została ona wydana z naruszeniem prawa obowiązującego w dacie jej wydania.

Prawo do rzetelnej i sprawiedliwej procedury z uwagi na jej istotne znaczenie w procesie urzeczywistnienia prawa i wolności obywatelskich mieści się w treści zasady demokratycznego państwa prawnego wynikającej z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

Konsekwencją tej zasady jest obowiązek organów orzekających przestrzegania przepisów kodeksu postępowania administracyjnego.

Organy orzekające nie rozważyły wszechstronnie całego materiału dowodowego zebranego w sprawie zgodnie z treścią art. 7 i art. 77 par. 1 Kpa i nie dokonały oceny całokształtu materiału dowodowego /art. 80 Kpa/, a w każdym razie z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji to nie wynika.

Brak w tych decyzjach rozważenia dowodów zebranych w aktach sprawy i stanowiska dlaczego dokonano takiej oceny tych dowodów - dokumentów.

Z obowiązku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i dokonania jego oceny nie zwalnia organów orzekających w tej sprawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego /Dz.U. nr 34 poz. 149 ze zm./.

Prezes Sądu Okręgowego wydał decyzję w postępowaniu administracyjnym na podstawie art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 147 poz. 950 ze zm./. Przepis ten stanowi, że na wniosek osoby zainteresowanej prezes sądu okręgowego, z zastrzeżeniem pkt 2 lit. "a", potwierdza okoliczność, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 4 cyt. ustawy. Okolicznością tą jest represja polegająca na przebywaniu w ustalonym okresie w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne, albo w latach 1944-1956 bez wyroku - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość.

Organy obydwu instancji odmówiły uznania, że skazanie Kazimierza K. wyrokiem byłego Wojskowego Sądu Rejonowego w Krakowie z dnia 14.09.1949 r. (...) stanowiło represję w świetle przypisów ustawy o kombatantach (...).

Z uzasadnienia decyzji nie wynika jakie Prezes Sądu Okręgowego w K. poczynił ustalenia w sprawie, poza tym, że wziął pod uwagę postanowienie z dnia 8.06.1995 r. (...) byłego Sądu Wojewódzkiego w K. - utrzymane w mocy postanowieniem Sądu Apelacyjnego w K. z dnia 14.09.1995 r. (...) - oddalające wniosek Kazimierza K. o uznanie za nieważny wyroku byłego Wojskowego Sądu Rejonowego w K. z 1949 r. oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1997 r. (...) uniewinniającego Kazimierza K. od popełnienia czynu z art. 14 par. 1 mKk, za który został skazany na 5 lat więzienia. Minister Sprawiedliwości rozpoznając odwołanie w trybie art. 127 par. 2 Kpa w zw. z art. 138 par. 1 Kpa, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzją, podał w uzasadnieniu, iż Prezes Sądu, będąc związany prawomocnym orzeczeniem sądu odmawiającym stwierdzenia nieważności wyroku, nie może czynić samodzielnych ustaleń.

Nie można zgodzić się z takim stanowiskiem organów administracji publicznej wydających decyzję administracyjną w trybie art. 104 par. 1 Kpa, ponieważ takie stanowisko narusza przepisy art. 77 par. 1 i art. 80 Kpa oraz art. 107 par. 1 Kpa.

Obowiązkiem organów administracji publicznej jest zebranie w sposób dokładny i wszechstronny dowodów, rozpatrzenie ich i dokonanie oceny, a następnie zawarcie wszystkich tych elementów decyzji, której uzasadnienie jest integralną częścią.

Jednym z dowodów w sprawie będzie dokument w postaci postanowienia wydanego na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych. Podkreślić należy, że postanowienie wydane w wyżej omówionym trybie nie zwalnia organów orzekających w trybie art. 8 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 4 ust. 2 pkt 4 ustawy o kombatantach od rozważenia samodzielnie materiału zebranego w sprawie.

Nie ulega wątpliwości, że Kazimierz K. został skazany wyrokiem byłego Wojskowego Sądu Rejonowego w K. z dnia 14 września 1949 r. za przestępstwo z art. 14 par. 1 dekretu z dnia 13 czerwca 1946 r., tj. za działalność związaną z walką o niepodległy byt Państwa Polskiego na karę 5 lat więzienia. Nie ma również wątpliwości, że na podstawie tego wyroku przebywał w więzieniu od dnia 30 lipca 1949 r. do 23 grudnia 1953 r.

Przepis art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach jednoznacznie określa jako represję w rozumieniu ustawy okres przebywania w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość. W żadnej mierze ustawodawca nie warunkuje uznania za represję, od potwierdzenia faktu skazania za powyższą działalność w zależności od przesłanek działania osoby skazanej, eliminując np.: działanie pod przymusem czy w stanie wyższej konieczności. Organy orzekające w sprawie w ogóle nie podjęły próby analizy materiału dowodowego pod tym kątem, ograniczając się do przyjęcia jako wiążących orzeczeń Sądu Wojewódzkiego w K. i Sądu Apelacyjnego w K. w sprawie uznania wyroku skazującego za nieważny. Postanowienie wydane na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych jest jednym z dowodów w sprawie potwierdzenia represjonowania z działalność polityczną, ale nie jedynym. Podkreślić należy, że postanowienie wydane w wyżej omówionym trybie nie zwalnia organów orzekających w trybie art. 8 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 4 ust. 2 pkt 4 ustawy o kombatantach od rozważenia samodzielnie materiału zebranego w sprawie.

Wobec faktu, że ani zaskarżona decyzja, ani poprzedzająca ją decyzja Prezesa Sądu Okręgowego nie wyjaśnia, dlaczego zdaniem organów odmówiono uznania, że skazanie Kazimierza K. wyrokiem z 1949 r. stanowiło represję w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 4 powołanej ustawy, należy uznać, że takie postępowanie czyni zasadnym zarzut dowolności oceny zebranych dowodów i podważa zaufanie obywateli do organów Państwa /art. 8 Kpa/.

Z tych względów, na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 3 oraz art. 55 par. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o NSA /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, orzeczono jak w sentencji wyroku.