Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 2618/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-02-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Rozwoju
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 156 § 1 pkt 1 - 7, art.77, art. 80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anita Wielopolska, Sędziowie sędzia WSA Monika Barszcz, sędzia WSA Jarosław Łuczaj (spr.), Protokolant st. ref. Luiza Cycling, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 lutego 2020 r. sprawy ze skargi M. B., A. K., J. K., J. S., K. J., M. K., R. B. na decyzję Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...], [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r., nr [...], [...], Minister Przedsiębiorczości i Technologii utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] listopada 2018 r., nr [...] ([...]), odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. B. S. i Sp. – Spółka Komandytowa [...].

Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie sprawy:

Po rozpatrzeniu wniosku M. B., R. B., A. K., J. K., K. J., J. K. i M. K., decyzją z dnia [...] listopada 2018 r., nr [...] ([...]), Minister Przedsiębiorczości i Technologii nie stwierdził nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w opisanej wyżej części.

W uzasadnieniu przedmiotowego rozstrzygnięcia organ orzekający stwierdził, że przedmiotowe przedsiębiorstwo spełniało kryteria nacjonalizacji określone w ustawie z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, a zatem istniały przesłanki do przejęcia tego przedsiębiorstwa na własność Państwa. Z uwagi na powyższe stwierdzono, że orzeczenie nr [...] we wskazanej części zostało wydane zgodnie z ówcześnie obowiązującymi przepisami prawa.

Pismem z dnia 18 grudnia 2018 r. M. B., R. B., A. K., J. K., K. J., J. K. i M. K. (dalej: odwołujący się), wystąpili z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej ww. decyzją Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia [...] listopada 2018 r., zarzucając jej naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, poprzez zaniechanie dokonania wnikliwej oceny dowodu z opinii biegłego A. L. z czerwca 2017 r. w części dotyczącej ustalenia rzeczywistej zdolności zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę w dniu [...] lutego 1946 r. w przedmiotowym przedsiębiorstwie, podczas gdy opinia ta była w tym zakresie wadliwa i niepełna, co w rezultacie doprowadziło do niewyjaśnienia przez organ administracji wszystkich istotnych okoliczności sprawy, zaniechania wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego zebranego w sprawie oraz dokonania oceny tego materiału z naruszeniem swobodnej oceny dowodów.

W świetle przytoczonych powyżej zarzutów, odwołujący się wnieśli o przeprowadzenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego A. L. lub innego biegłego o takiej samej specjalności, na okoliczność ustalenia rzeczywistej zdolności zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę w ww. przedsiębiorstwie w dniu [...] lutego 1946 r., w której to opinii biegły ustosunkowałby się do uwag zawartych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia [...] grudnia 2018 r. Ponadto wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez stwierdzenie, że orzeczenie nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1948 r. w zakresie przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa pn. B. S. i Sp. Spółka Komandytowa [...] zostało wydane z naruszeniem prawa, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez Ministra Przedsiębiorczości i Technologii w I instancji.

Minister Przedsiębiorczości i Technologii uznał za uzasadnione przeprowadzenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego A. L. na wskazane okoliczności.

W następstwie powyższego oraz w wyniku ponownego, szczegółowego rozpoznania sprawy, Minister Przedsiębiorczości i Technologii utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] listopada 2018 r., nie znajdując podstaw do jej uchylenia.

Nie kwestionując interesu prawnego odwołujących się oraz przytaczając ustalenia dotyczące przekształceń podmiotowych przedmiotowego przedsiębiorstwa i jego funkcjonowania na wskazanych nieruchomościach organ powtórzył, że mocą zarządzenia Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w [...] z dnia [...] grudnia 1946 r., omawiane przedsiębiorstwo zostało umieszczone w dwunastym wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa na zasadzie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej. Zarządzenie to, wraz z ww. wykazem, zostało ogłoszone w [...] Dzienniku Wojewódzkim Nr [...], poz. [...] z dnia [...] grudnia 1946 r. Wynika z tego, że postępowanie nacjonalizacyjne zostało wszczęte w dniu 4 grudnia 1946 r. a więc z zachowaniem terminu określonego w art 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej, tj. przed dniem 31 marca 1947 r.

B. S. skorzystał z prawa zgłoszenia zarzutów, że przedsiębiorstwo nie przechodzi albo nie podlega przejęciu na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego, kierując je w dniu 4 stycznia 1947 r. do Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w [...] i podnosząc m.in., że maksymalna zdolność zatrudnienia pracowników na jedną zmianę przy produkcji wynosi 39 osób, jednakże pod warunkiem doprowadzenia "do stanu używalności" wszystkich zużytych w czasie wojny maszyn i urządzeń,

Postanowieniem z dnia [...] października 1947 r., nr [...], Wojewódzka Komisja do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w [...] skreśliła przedmiotowe przedsiębiorstwo z wykazu. Komisja uzasadniła swoje stanowisko tym, że "na podstawie całokształtu przewodu, a zwłaszcza na podstawie dwóch orzeczeń biegłych z [...] września 1947 r. i [...] czerwca 1947 r. oraz protokołu z komisyjnej lustracji przedsiębiorstwa dokonanej [...] września 1947 r. przez komplet orzekający Wojewódzkiej Komisji ustalono, że zakład w 75% jest warsztatem reparacyjnym a w 25% przedsiębiorstwem produkcyjnym".

Po rozpatrzeniu odwołania Urzędu Wojewódzkiego [...], postanowieniem z dnia [...] maja 1948 r., nr rep. [...], Główna Komisja do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w [...], zmieniła ww. postanowienie Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w [...], przedstawiając Ministrowi Przemysłu i Handlu wniosek o wydanie orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa za odszkodowaniem. W uzasadnieniu tego postanowienia wskazano, na podstawie opinii biegłego powołanego przez Główną Komisję, że zakład jest przygotowany do produkcji maszyn różnego typu i części do maszyn, zaś zdolność zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę wynosi ponad 50 pracowników.

W dniu [...] lipca 1948 r. Minister Przemysłu i Handlu, na podstawie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej oraz § 65 ust. 1 pkt d i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa, wydał orzeczenie nr [...], na mocy którego przejęto m.in. przedmiotowe przedsiębiorstwo na własność Państwa.

W [...] Dzienniku Wojewódzkim z dnia [...] listopada 1948 r. nr [...] ukazało się ogłoszenie Wojewódzkiej Dyrekcji Przemysłu Miejscowego w [...] z dnia [...] listopada 1948 r. w sprawie wyznaczenia na dzień [...] grudnia 1948 r. terminu sporządzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa B. S. i i Sp. Spółka Komandytowa [...], lecz pomimo podjętych przez organ licznych czynności zmierzających do odszukania przedmiotowego protokołu, nie udało się odnaleźć tego dokumentu. Nie odnaleziono także orzeczenia o zatwierdzeniu przedmiotowego protokołu zdawczo-odbiorczego (stanowiącego integralną część tego orzeczenia).

Tym samym, na podstawie dokumentacji archiwalnej, w tym nadesłanych przez strony niniejszego postępowania kopii dokumentów z ksiąg wieczystych, a także wyjaśnień Starostwa Powiatowego w [...], Minister Przedsiębiorczości i Technologii dokonał ustaleń wskazujących, iż nieruchomościami wchodzącymi w skład przedmiotowego przedsiębiorstwa, które zostały objęte procesem nacjonalizacji były nieruchomości zapisane w księgach wieczystych: [...] tom III karta 122 – działka nr [...] o powierzchni 0,2270 ha, [...] tom IV karta 278 – działki nr [...] o powierzchni 0,2840 ha, nr [...] o powierzchni 0,0067 ha i nr [...] o powierzchni 0,0122 ha oraz [...] tom XV karta 724 – działki nr [...] o powierzchni 0,0061 ha i [...] o powierzchni 0,6613 ha.

Potwierdzeniem powyższych ustaleń jest ponadto fakt, iż dla ww. nieruchomości w 1991 r. założono nową księgę wieczystą nr [...], gdzie jako właściciela wpisano Skarb Państwa w zarządzie [...] Fabryki [...], na podstawie ww. orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1948 r.

W ramach postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności ww. decyzji administracyjnej konieczne było ustalenie zaistnienia kryteriów upaństwowienia, wskazanych w przepisach ustawy nacjonalizacyjnej.

Przedmiotem działalności prowadzonej przez ww. przedsiębiorstwo, wskazanym w orzeczeniu Ministra Przemysłu i Handlu była produkcja maszyn. Przy ustaleniu kryterium warunkującego nacjonalizację tego przedsiębiorstwa, organ prowadzący postępowanie obowiązany był zatem do oceny rzeczywistej zdolności zatrudnienia jego pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą w dacie [...] lutego 1946 r. w celu ustalenia czy podlegało ono przepisowi art. 3 ust 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej i czy zastosowanie w sprawie ma ww. rozporządzenie z dnia 19 grudnia 1946 r.

W aktach sprawy znajdują się następujące dokumenty wskazujące na zdolność zatrudnienia i charakter działalności prowadzonej przez ww. przedsiębiorstwo w dacie zbliżonej do daty wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej:

1. kwestionariusz (bez daty), nr [...], zawierający pieczątkę Izby Przemysłowo-Handlowej w [...], wskazujący "ilość pracowników, których przedsiębiorstwo jest zdolne zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę: 33";

2. kwestionariusz (bez daty) nr Sp. [...], zawierający pieczątkę Urzędu Wojewódzkiego [...], gdzie wskazano, że zdolność zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę wynosi ponad 50 osób;

3. odwołanie Urzędu Wojewódzkiego [...] z dnia [...] października 1947 r. do Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w [...], zawierające informacje, iż przedmiotowe przedsiębiorstwo jest zakładem produkcyjnym, produkującym na zamówienie młockarnie, kieraty, kopaczki, obrabiarki do drzewa, smarowniki [...] oraz posiadającym w dniu [...] lutego 1946 r. zdolności zatrudnienia ponad 50 pracowników;

4. sprawozdanie z dnia [...] października 1946 r. z lustracji przedsiębiorstwa pod firmą: B. S. i Sp. Fabryka [...], dokonanej przez W. K., w treści którego ww. rzeczoznawca, na podstawie istniejących w fabryce urządzeń oraz prowadzonej produkcji, stwierdził, że przedsiębiorstwo należy zaliczyć do przemysłu metalowego przetwórczego, dział odlewnia żeliwa i warsztaty reparacyjne; zdolność zatrudnienia biegły ustalił na poziomie 88 pracowników, w tym 39 pracowników produkcyjnych, 18 pomocniczych i 31 uczniów;

5. protokół z lustracji przedsiębiorstwa z dnia [...] czerwca 1947 r., sporządzony przez W. M. (delegata Ministra Przemysłu), zgodnie z którym przedmiotowe przedsiębiorstwo w 70% jest fabryką maszyn, a w 30% warsztatem naprawczym oraz "potrzebuje" 88 pracowników do obsługi maszyn znajdujących się w przedsiębiorstwie, w tym 13 uczniów;

6. orzeczenie z dnia [...] kwietnia 1948 r. w sprawie firmy Fabryka [...], wydane przez inż. M. S., rzeczoznawcę Izby Przemysłowo-Handlowej w [...], w której stwierdzono, iż przedmiotową fabrykę "z uwagi na tabor maszynowy i jego stan techniczny oraz z uwagi na wielką różnorodność robót remontowych i usługi jakie przez to daje swemu okręgowi, zaliczyłbym do rzędu zakładów naprawczych", zatrudniających w styczniu 1946 r. 47 pracowników (na podstawie danych wynikających z listy płac) oraz posiadającego zdolności zatrudnienia 90 pracowników na jedną zmianę;

7. sprawozdanie z dnia [...] maja 1948 r. inż. J. D. z przeprowadzonej w dniu [...] kwietnia 1948 r. na zlecenie Głównej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw ekspertyzy zawierające konkluzję, iż przedmiotowe przedsiębiorstwo jest fabryką nastawioną na produkcję nowych maszyn (obrabiarek dla przemysłu drzewnego), odlewów maszynowych o zdolności zatrudnienia w dniu [...] lutego 1946 r., około 125-150 pracowników;

8. pismo Izby Przemysłowo-Handlowej z dnia [...] lipca 1948 r., przekazujące wniosek B. S. o wyłączenie przedsiębiorstwa spod upaństwowienia, w którym Izba popiera ten wniosek wskazując, iż liczne lustracje zakładu pozwoliły na ustalenie, że w przedmiotowej fabryce wykonywana jest przeważnie produkcja odlewów i reperacja maszyn, zaś stan urządzeń technicznych nie pozwala na zatrudnienie więcej jak 88 pracowników (łącznie z uczniami);

9. orzeczenia rzeczoznawców sądowych inż. S. W. i inż. M. z dokonanej w dniach [...] czerwca i [...] września 1947 r. lustracji w fabryce maszyn B. S. w [...], stwierdzające że "dana fabryka w 75% nastawiona jest na reperację maszyn przede wszystkim rolniczych, w 25% na wykonywanie nowych artykułów, w pierwszym rzędzie smarownic [...]", oraz że faktyczne zatrudnienie w fabryce wynosi 41 pracowników (produkcja i naprawy) i od 17 do 24 niewykwalifikowanych młodocianych pracowników, zaś zdolność zatrudnienia przy całkowitym wykorzystaniu obrabiarek wynosi 75 pracowników;

10. protokół z komisyjnej lustracji przedsiębiorstwa z dnia [...] września 1947 r., w którym wskazano, że zdolność zatrudnienia w przedsiębiorstwie z uwagi na zły stan maszyn nie może przekroczyć 60 pracowników (wraz z zatrudnionymi uczniami w liczbie 18 osób);

11. spis pracowników zatrudnionych przy produkcji sporządzony przez Radę Zakładową w dniu [...] czerwca 1948 r., według którego w przedmiotowym przedsiębiorstwie zatrudnionych było 34 pracowników;

12. oświadczenie Rady Zakładowej z dnia [...] czerwca 1948 r., dotyczące zdolności zatrudnienia pracowników przy produkcji, zgodnie z którymi "przy obecnych urządzeniach zdolność zatrudnienia naszego zakładu nie przekracza 45 pracowników na jedną zmianę".

Wśród dokumentów wskazujących na zdolność zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie w dniu [...] lutego 1946 r. znajdują się ponadto pisma B. S. skierowane do Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw oraz Ministra Przemysłu i Handlu, tj. z [...] stycznia 1947 r. i z [...] czerwca 1948 r. r., w treści których podniesionych zostało szereg okoliczności mających na celu wykazanie, że przedmiotowa fabryka nie jest zdolna zatrudnić na jedną zmianę, przy pełnym wykorzystaniu swej zdolności produkcyjnej więcej niż 100 pracowników.

Dokonując oceny wartości dowodowej kwestionariuszy ujętych w punktach 1 i 2 organ stwierdził, iż nie mogą one stanowić dowodu na wykazywaną okoliczność z uwagi na brak daty i jednostki organizacyjnej je sporządzającej. Brak jest również uzasadnienia do określonej w tych kwestionariuszach wielkości zdolności zatrudnienia pracowników przy produkcji w przedmiotowym przedsiębiorstwie. Dodatkowo, drugi z ww. kwestionariuszy został sporządzony w toku wstępnego "kwalifikowania" ww. przedsiębiorstwa do postępowania nacjonalizacyjnego przez podmioty zainteresowane jego upaństwowieniem i na jego potrzeby, na co wskazuje zapis: "art. 3 ustęp 1 litera B ustawy z dnia 3.1.1946 r.", oznaczający podstawę prawną upaństwowienia, co może sugerować brak obiektywizmu przy jego sporządzaniu.

Nie zasługuje również na walor wiarygodności dowodowej przytoczone (w punkcie 3) odwołanie Urzędu Wojewódzkiego [...] z dnia [...] października 1947 r. z uwagi na okoliczność, iż przy określeniu zdolności zatrudnienia w ww. fabryce w dniu [...] lutego 1946 r. przekraczającej 50 pracowników, sporządzający je pracownik powołuje się na "inwenturę z dn. [...].1.1945 r.", a więc dokument zawierający dane sprzed 13 miesięcy przed datą wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej.

Odnośnie sprawozdania z dnia [...] października 1946 r. z lustracji dokonanej przez W. K. (punkt 4) organ zauważył, że przedmiotowy dokument oprócz rysu historycznego ww. przedsiębiorstwa, zawiera ogólny opis zabudowań fabrycznych i szczegółowe wskazanie parku maszynowego istniejącego w tym przedsiębiorstwie, co świadczy, iż sporządzony został w następstwie oględzin fabryki. Ponadto z treści ww. sprawozdania wynika, że w oparciu o istniejące listy płac biegły określił faktyczne zatrudnienie w latach 1928-1946, a następie, na podstawie ilości "posiadanych obrabiarek lub miejsc pracy, stojących obecnie do dyspozycji" obliczył liczbę 88 pracowników, jako maksymalną liczbę pracowników, jaką można zatrudnić w tym przedsiębiorstwie. Tym niemniej, w ocenie organu, wartość dowodową przedmiotowego sprawozdania obniża przede wszystkim fakt pominięcia przez biegłego przy obliczeniu zdolności zatrudnienia w badanym przedsiębiorstwie: 4 tokarek nowoczesnych, 1 wiertarki i 1 aparatu do spawania, które zgodnie z jego wyjaśnieniami znajdowały się w warsztatach, lecz nie stanowiły "jeszcze" własności przedsiębiorstwa. Powyższa okoliczność bezspornie wpłynęła na obniżenie wskazanej przez biegłego możliwości zatrudnienia w tym przedsiębiorstwie. Nadto należy zauważyć, iż "maksymalną zdolność zatrudnienia na jedną zmianę, przy korzystnych okolicznościach i z uwzględnieniem normalnych warunków pracy, zabezpieczających higienę i bezpieczeństwo pracy" biegły obliczył "wspólnie z mistrzem M., b. przewodniczącym Rady Zakładowej" – osobami, co do których brak jest informacji, iż posiadały one specjalistyczną wiedzę, popartą stosownymi uprawnieniami rzeczoznawczymi do oceny zdolności zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą w przedmiotowym przedsiębiorstwie.

Przechodząc w dalszej kolejności do oceny wartości dowodowej protokołu z dnia [...] czerwca 1947 r. z lustracji przeprowadzonej w dniu [...] maja 1947 r. przez dyrektora W. M. – delegata Ministra Przemysłu na zlecenie Wojewódzkiej Komisji ds. Upaństwowienia Przedsiębiorstw w [...] (punkt 5), organ zauważył, że w jego treści autor określił zatrudnienie na poziomie 88 pracowników na jedną zmianę przy produkcji na podstawie przypisania do poszczególnych maszyn. Tym niemniej należy zauważyć, że ww. dokument nie wskazuje na rzeczywistą zdolność zatrudnienia, tylko na faktyczne zatrudnienie w przedmiotowym przedsiębiorstwie, a na podstawie samych danych dotyczących faktycznego zatrudnienia nie jest możliwe ustalenie rzeczywistej zdolności zatrudnienia. Ponadto organ zauważył, że ww. opinia prezentuje wielkość zatrudnienia w przedmiotowej fabryce nie na dzień [...] lutego 1946 r., tylko na datę sporządzenia tego dokumentu, a przecież miarodajnym momentem dla obliczania zdolności zatrudnienia w przedmiotowy zakładzie może być jedynie dzień wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, tj. 5 lutego 1946 r.

Oceniając wartość dowodową orzeczenia inż. M. S z dnia [...] kwietnia 1948 r. (punkt 6) organ wskazał, iż przedmiotowa opinia, analogicznie jak ww. opinia W. K., sporządzona została w następstwie osobistych oględzin fabryki oraz zawiera szczegółowy wykaz maszyn i urządzeń przedsiębiorstwa wraz z przypisaniem konkretnej liczby pracowników niezbędnych do ich obsługi. Istotne jest, że o ile przy obliczeniu zdolności zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie w dniu [...] lutego 1946 r. biegły uwzględnił również maszyny poniemieckie znajdujące się w warsztatach, to jednak przy dokonanych obliczeniach nie uwzględnił pracowników konserwacyjno-remontowych, którzy byli niezbędni do zapewnienia prawidłowego i nieprzerwanego toku produkcji w tej fabryce.

W odniesieniu do sprawozdania inż. J. D. z dnia [...] maja 1948 z ekspertyzy przeprowadzonej w dniu [...] kwietnia 1948 r. (punkt 7) organ stwierdzi, iż zawiera ona bardzo szczegółowy opis przedsiębiorstwa, jego położenie wraz z rozmieszczeniem zabudowań fabrycznych, miejscem usytuowania poszczególnych oddziałów fabrycznych i pomocniczych. Biegły dokonał ponadto drobiazgowego spisu urządzeń fabrycznych, stanowiących wyposażenie w wyodrębnionych uprzednio oddziałach (odlewnia, kuźnia i warsztat stolarski, modelarnia, oddziały pomocnicze), a następnie przyporządkowując konkretną liczbę pracowników mogących obsłużyć poszczególne maszyny/urządzenia określił zdolność zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie, porównując jednocześnie uzyskane dane z faktycznym zatrudnieniem. W ocenie organu przedmiotowa opinia nie może jednak stanowić kluczowego dowodu, na podstawie którego możliwa byłaby ocena spełnienia przez ww. przedsiębiorstwo kryteriów warunkujących jego nacjonalizację, zarówno ze względu na skrajną odmienność ustaleń biegłego w kontekście wniosków końcowych wynikających z opisanych powyżej opinii (punkty 4-6), jak również wobec szeregu merytorycznych zarzutów zgłoszonych wobec przedmiotowej opinii przez byłego właściciela przedsiębiorstwa oraz Izbę Przemysłowo-Handlową (por. pisma z [...] czerwca i z [...] sierpnia 1948 r.). W ocenie Ministra Przedsiębiorczości i Technologii uprawnione jest również przyjęcie, iż ww. biegły, pomimo że zgodnie z wytycznymi Głównej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw zobligowany został do określenia zdolności zatrudnienia w ww. fabryce na dzień [...] lutego 1946 r. – czynności tej dokonał w oparciu o stan maszyn i urządzeń istniejących w przedsiębiorstwie w dacie dokonywanych oględzin, tj. [...] kwietnia 1948 r.

Nie posiada wartości dowodowej pismo Izby Przemysłowo-Handlowej w [...] z dnia [...] lipca 1948 r. (punkt 8), zawierające w swej treści przytoczenie ustaleń i wniosków końcowych wynikających ze sporządzonych w sprawie ww. opinii oraz stanowisko tamt. urzędu odnośnie braku przesłanek do upaństwowienia przedsiębiorstwa. Istotne przy tym jest, że nie ma pewności, iż osoby wnioskujące o odstąpienie od nacjonalizacji ww. fabryki posiadały specjalistyczną wiedzę, popartą stosownymi uprawnieniami rzeczoznawczymi do oceny prawidłowości sporządzonych w toku postępowania nacjonalizacyjnego ww. opinii dotyczących zdolności zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą.

Orzeczenia rzeczoznawców sądowych inż. S. W. i inż. M. z lustracji przedsiębiorstwa dokonanej w dniach [...] czerwca i [...] września 1947 r. (punkt 9) nie stanowią wystarczającego dowodu na ocenianą okoliczność z uwagi na lakoniczność ww. orzeczeń oraz brak poparcia wskazanych przez biegłych ustaleń odnośnie wielkości zatrudnienia logicznymi, opartymi na rzeczywistym stanie zamaszynowienia wyliczeniami.

W analogiczny sposób organ ocenił protokół z komisyjnej lustracji przedsiębiorstwa z dnia [...] września 1947 r. (punkt 10). Brak jest bowiem informacji o przedłożeniu organowi nacjonalizacyjnemu obliczeń, stanowiących podstawę dokonanych przez Komisję lustracyjną ustaleń, co nie pozwala przypisać ww. dokumentowi wiarygodności dowodowej.

Nie zasługuje na walor wiarygodności dowodowej spis pracowników zatrudnionych przy produkcji z dnia [...] czerwca 1948 r. (punkt 11). Zauważyć bowiem należy, iż ww. spis zawiera dane odnoszące się wyłącznie do faktycznego zatrudnienia w przedmiotowej fabryce wynoszącego maksymalnie 34 pracowników, nie zaś do zdolności zatrudnienia. W związku z tym, zawarte w tym dokumencie dane odnośnie zatrudnienia (faktyczny stan zatrudnienia), już tylko na tej podstawie nie mogą stanowić wiarygodnego materiału dowodowego, który pozwoliłby w sposób pełny i bezsporny na ustalenie, czy organy nacjonalizacyjne prawidłowo uznały, że zostało spełnione kryterium upaństwowienia wobec ww. przedsiębiorstwa, wskazane w art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej. Organy nacjonalizacyjne nie badały bowiem faktycznego zatrudnienia, lecz rzeczywistą zdolność zatrudnienia w danym przedsiębiorstwie.

W odniesieniu do oświadczenia Rady Zakładowej z dnia [...] czerwca 1948 r, (punkt 12), organ zwrócił uwagę na lakoniczność stwierdzenia zawartego w przedmiotowym oświadczeniu, sprowadzającego się jedynie do wskazania, iż osoby wchodzące w skład Rady Zakładowej "doszły do przekonania", że przy obecnych urządzeniach zdolność zakładu nie przekracza 45 pracowników na jedną zmianę.

Na tle powyższego, Minister Przedsiębiorczości i Technologii podzielił stanowisko organu I instancji, iż ww. dokumentacja źródłowa nie może zostać uznana za przekonujący, kluczowy i o pełnej wartości materiał dowodowy, na którym można byłoby oprzeć rozstrzygnięcie w przedmiotowej sprawie. Żaden z tych dowodów nie wskazuje bowiem w pełni kompetentnie i jednoznacznie zarówno na to, jaki był wiodący profil działalności ww. przedsiębiorstwa oraz jaką zdolność zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą ono posiadało w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej. Dowody te mogą stanowić jedynie mniej lub bardziej wiarygodny materiał pomocniczy lub porównawczy (w kontekście innych środków dowodowych) przy ustaleniu rzeczywistej zdolności zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie.

W związku z art. 77 § 1 kpa organ uznał za słuszne pozyskanie nowego dowodu z opinii uprawnionego rzeczoznawcy w zakresie ustalenia rzeczywistej zdolności zatrudnienia w dniu 5 lutego 1946 r., opracowanej na podstawie całości zgromadzonej w sprawie dokumentacji archiwalnej.

W tym celu dopuszczono jako dowód w sprawie opinię biegłego A. L., rzeczoznawcy SITSpoż w [...] w zakresie maszyn i urządzeń, nr legitymacji [...]. W czerwcu 2017 r. biegły sporządził opinię w przedmiotowej sprawie, zgodnie z którą "po analizie sprawozdań rzeczoznawców z lustracji Fabryki [...] w [...], jak również możliwości wykonawczych zainstalowanych maszyn oraz analizie spisu półfabrykatów i gotowych wyrobów na dzień 31 grudnia 1946 r. – biegły stwierdził, że przedmiotowe przedsiębiorstwo w lutym 1946 r. miało charakter zakładu naprawczego, który dodatkowo specjalizował się w produkcji żeliwnych smarownic typu [...]".

Następnie, na podstawie zestawienia urządzeń produkcyjnych znajdujących się w hali maszyn i magazynach biegły stwierdził, że w zakładzie znajdowało się 70 szt. maszyn i urządzeń do obróbki metali, które wymagały jednoosobowej obsługi. Z uwagi na zmienność zamówień, maszyny te nie były jednakowo obciążone, a czasem niektóre z nich mogły mieć przestoje wynikające ze zmiany asortymentu wyrobu lub innych przyczyn (remonty, awarie). Przy zastosowaniu współczynnika wykorzystania urządzeń 0,6 biegły wyliczył następującą liczbę zatrudnienia na jednej zmianie:

- obsługa maszyn i urządzeń – 42 pracowników,

- obsługa odlewni – 19 pracowników,

- obsługa kuźni – 5 pracowników,

- obsługa urządzeń zainstalowanych w stolarni – 4 pracowników,

- obsługa malarni – 1 pracownik,

- obsługa remontów maszyn i montaż maszyn własnej produkcji – 14 pracowników,

- obsługa narzędziowni – 1 pracownik,

- obsługa remontów i konserwacja maszyn, urządzeń i budynków – 8 pracowników (w tym: elektryk, 4 ślusarzy remontowych, 2 ślusarzy konserwatorów, murarz),

- transport wewnętrzny i obsługa magazynowa (ustalone szacunkowo na podstawie informacji z literatury fachowej z lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku, dotyczących projektowania małych zakładów przemysłu metalowego zatrudniających do 100 pracowników produkcyjnych) – 8 pracowników,

- pracownicy umysłowi – 8 pracowników (w tym: kierownik techniczny, 3 majstrów, 3 techników, magazynier).

Na tle powyższego biegły ustalił, że rzeczywista zdolność zatrudnienia w na jedną zmianę przy produkcji w przedmiotowym przedsiębiorstwie w dniu [...] lutego 1946 r. kształtowała się na poziomie 110 pracowników.

Biegły ponadto odniósł się do ww. wybranych dokumentów archiwalnych zgromadzonych w aktach sprawy, określających zdolność zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie wskazując m.in., iż wbrew twierdzeniom zawartym w opinii (sprawozdanie z lustracji) inż. W. K. z dnia [...] października 1946 r. – ilość maszyn i urządzeń w przedsiębiorstwie w dniu [...] lutego 1946 r. była znacznie większa i wynosiła ogółem 124. Okoliczność ta wymuszała zatem większe zatrudnienie przy obsłudze. Jednocześnie biegły wskazał, że w omawianym sprawozdaniu nie uwzględniono koniecznego do funkcjonowania przedsiębiorstwa zespołu pracowników konserwacyjno-remontowych. Podobnie biegły ocenił orzeczenie z dnia [...] kwietnia 1948 r. inż. M. S., uwzględniającego w swych wyliczeniach również uczniów, których jednakże w ocenie biegłego nie można zaliczyć do pracowników produkcyjnych. Oceniając protokół z lustracji z [...] czerwca 1947 r. W. M., protokół komisyjnej lustracji przedsiębiorstwa z [...] września 1947 r. oraz pismo Izby Przemysłowo-Handlowej z [...] lipca 1948 r. biegły wskazał, że zaniżały one zdolność zatrudnienia, gdyż nie uwzględniały w wyliczeniach pracowników remontowych (reparacyjnych), czy montażowych nowych maszyn, jak również pracowników konserwacyjno-remontowych. W odniesieniu do orzeczeń zaprzysiężonych rzeczoznawców sądowych inż. W. i inż. M. z [...] września i z [...] czerwca 1947 r. biegły ocenił, że ww. rzeczoznawcy w mało precyzyjny sposób odnieśli się do ustalenia zatrudnienia w przedsiębiorstwie, zaś wyliczona przez nich liczba pracowników odnosiła się do robotników bezpośrednio produkcyjnych zatrudnionych w przedsiębiorstwie w dniu lustracji. W następnej kolejności biegły odniósł się do ekspertyzy inż. J. D. z dnia [...] maja 1948 r. i wskazał, że zasadniczo ekspertyza ta zawyżyła zdolność zatrudnienia w przedsiębiorstwie, jednakże wskazane przez inż. D. możliwości zwiększenia zatrudnienia w niektórych działach fabryki (nie miały pełnej obsady) zasługują na uwzględnienie – warsztat mechaniczny, odlewnia, kuźnia i modelarnia. Natomiast w odniesieniu do pisma właściciela przedsiębiorstwa B. S. z dnia [...] czerwca 1948 r. biegły stwierdził, że jego analiza prowadzi do wniosku, iż przedsiębiorstwo miało charakter zakładu naprawczego. Jednocześnie w kwestii zdolności zatrudnienia właściciel przedstawił ilość zatrudnionych pracowników w sposób ogólny, tak że trudno ustalić, czy wszystkie stanowiska robocze istniejące w przedsiębiorstwie były obsadzone.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy odwołujący się wnieśli ponadto zastrzeżenia do przedmiotowej opinii, wskazując m.in. na brak wyjaśnienia przyjęcia przez biegłego liczby 70 szt. maszyn i urządzeń znajdujących się w hali maszyn i w magazynach, błędne ustalenie wartości współczynnika wykorzystania maszyn i urządzeń, niezastosowanie przedmiotowego współczynnika do urządzeń znajdujących się poza halą maszyn i magazynami, tj. w hali odlewni, kuźni, stolarni czy obsługi remontów i montażu maszyn własnej produkcji, przyjęcie zawyżonej liczby pracowników zatrudnionych do obsługi konserwacyjno-remontowej oraz nieuprawnione uwzględnienie do obliczenia zdolności zatrudnienia przy produkcji w przedmiotowym przedsiębiorstwie osób, które z produkcją nie miały nic wspólnego, tj. pracowników umysłowych, takich jak np. majster, technicy czy magazynier.

Uwzględniając wniosek odwołujących się, Minister Przedsiębiorczości i Technologii dopuścił nowy dowód w sprawie w postaci stanowiska uzupełniającego biegłego A. L. z dnia [...] kwietnia 2019 r., stanowiącego odniesienie się przez biegłego do ww. zastrzeżeń.

W zakresie podnoszonego przez odwołujących się braku wyjaśnienia przyjęcia liczby 70 szt. maszyn i urządzeń znajdujących się w hali maszyn i w magazynach biegły wskazał, iż z ilości 78 maszyn i urządzeń znajdujących się w dziale "Obróbka maszynowa – hala maszyn" odliczono maszyny i urządzenia specjalistyczne do produkcji artyleryjskich, które nie były przystosowane do produkcji cywilnej, tj. prasę hydrauliczną produkującą pociski artyleryjskie – 2 szt., zaciskarkę do pierścieni pocisków artyleryjskich – 1 szt., moleciarkę do pocisków artyleryjskich – 1 szt. Ponadto odliczono urządzenia niewymagające stałej obsady pracowniczej, tj. szlifierki-ostrzałki do ostrzenia narzędzi (noże tokarskie, wiertła itp.), te które są ogólnie dostępne dla pracowników przedsiębiorstwa, tj. kamień szlifierski na postumencie – 2 szt., szlifierkę-ostrzałkę – 1 szt., szlifierkę do ostrzenia noży – 1 szt. Tym samym po odliczeniu od ilości 78 szt. maszyn i urządzeń 8 szt. ww. urządzeń specjalistycznych i niewymagających stałej obsady pracowniczej w dziale "Obróbka maszynowa – hala maszyn" pozostało 70 szt. maszyn i urządzeń.

W odniesieniu do zarzutu zastosowania współczynnika wykorzystania urządzeń na poziomie 0,6 biegły wyjaśnił, iż z analizy dokumentacji archiwalnej wynikało, że przedsiębiorstwo prowadziło różnorodną produkcję polegającą na remontach maszyn rolniczych, jak i również maszyn i urządzeń gorzelniczych, spożywczych, maszyn i urządzeń do obróbki drewna, ale też specjalizowało się w wykonawstwie smarownic kapturowych typu [...], ponadto prowadziło niewielką produkcję maszyn rolniczych. Ta różnorodność produkcji powodowała, że maszyny i urządzenia znajdujące się w dziale "Obróbka maszynowa – hala maszyn" nie były jednakowo obciążone, a czasem niektóre z nich mogły mieć przestoje wynikające ze zmiany asortymentu remontowanych lub produkowanych urządzeń. W dalszej kolejności biegły wskazał, że z uwagi na brak w dokumentacji archiwalnej dokumentacji technologicznej odnoszącej się do wykorzystania poszczególnych maszyn i urządzeń – zastosował współczynnik wykorzystania urządzeń 0,6, który spowodował obniżenie zapotrzebowania ilości pracowników przy obsłudze maszyn i urządzeń. Ustalając wielkość wskaźnika wykorzystania maszyn i urządzeń, jak i innych wskaźników przyjętych w opracowaniu, biegły posiłkował się wytycznymi zawartymi w literaturze fachowej oraz własną 40-letnią praktyką zawodową.

Odnosząc się do zarzutu nieuprawnionego uwzględnienia do obliczenia zdolności zatrudnienia przy produkcji w przedmiotowym przedsiębiorstwie osób, które z produkcją nie miały nic wspólnego, tj. pracowników umysłowych, takich jak np. majster, technicy czy magazynier – biegły powołał się na zawartą w opinii ugruntowaną w poglądach judykatury definicję "zdolności zatrudnienia". W tym zakresie podkreślić należy, iż przyjęta wykładnia tego pojęcia w ugruntowanym orzecznictwie sądowoadministracyjnym nie dopuszcza możliwości w postępowaniu kasacyjnym uznaniowego rozważania, co do interpretacji przepisów prawa sprzed kilkudziesięciu lat.

W uzupełnieniu powyższego, Minister Przedsiębiorczości i Technologii wskazał dodatkowo, iż podtrzymuje w całości stanowisko wyrażone w decyzji z dnia [...] listopada 2018 r., wynikające z ugruntowanego orzecznictwa sądowoadministracyjnego, precyzującego jakich pracowników należy traktować jako pracowników zatrudnionych "przy produkcji" w rozumieniu ustawy nacjonalizacyjnej, zgodnie z którym do pracowników tych, oprócz pracowników zatrudnionych przy produkcji, należy również zaliczyć: majstrów, kierowników technicznych, transport międzyoperacyjny, magazynierów i pracowników obsługujących składy, ekipę remontowo-konserwatorską, tj. osoby wprost związane z bezpośrednią produkcją i bez których prawidłowe funkcjonowanie linii produkcyjnej byłoby niemożliwe. Do pracowników zatrudnionych przy produkcji nie zalicza się natomiast pracowników administracyjnych i zaplecza organizacyjno-socjalnego, tj. pracowników zatrudnionych przy pracach planistycznych, analitycznych, sprawozdawczych, kierownictwa administracyjnego z wyłączeniem kierowników technicznych, księgowych, kadrowych, pracowników działu zakupów, sprzedaży, ochrony, kucharzy, personelu sprzątającego itp. Tak więc do kategorii "pracowników bezpośrednio związanych z produkcją" należy zaliczyć również całe "zaplecze" bezpośrednio związane z produkcją, które pozwalało na prawidłowe funkcjonowanie produkcji. Niewątpliwie w zależności od charakteru produkcji, należałoby zaliczyć do tej kategorii pracowników technicznych, fizycznych (dostarczających surowiec), pracowników transportu itp., gdyż brak tych pracowników w realiach funkcjonowania niektórych zakładów nie pozwalałby na ich prawidłowe działanie.

W kontekście powyższego, dokonując oceny wartości dowodowej ww. opinii A. L., uzupełnionej stanowiskiem z dnia [...] kwietnia 2019 r. organ uznał ją za rzetelny i wiarygodny dowód, bowiem sporządzona została na podstawie całokształtu dostępnego materiału dowodowego w sprawie. W ocenie organu, biegły w opinii oparł swoje ustalenia na szczegółowych wyliczeniach wynikających z wiedzy specjalistycznej. Sposób dokonania obliczeń należy ocenić jako spójny oraz logiczny. Powyższe wynika w szczególności z precyzyjnego przypisania pracowników niezbędnych do obsługi określonych maszyn i urządzeń z uwzględnieniem ciągu technologicznego, czy profilu produkcyjnego znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Dodatkowo, przedmiotowa ekspertyza opracowana została zgodnie z zasadami projektowania procesów technologicznych, jakie mogły być realizowane w 1946 r., co potwierdza wykorzystanie i powołanie się na literaturę fachową powstałą w latach 50-tych XX wieku. Tym samym, zdaniem Ministra Przedsiębiorczości i Technologii, przedmiotowa opinia ma charakter szczegółowy, pełny i profesjonalny, oparta została na faktycznie istniejącym stanie przedsiębiorstwa w dniu 5 lutego 1946 r. (data wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej). Nie zawiera wewnętrznych sprzeczności i niespójności oraz jest jasna, co do wniosków końcowych.

Na tle powyższego całkowicie nieuzasadnione są zarzuty odwołujących się odnośnie dokonania przez organ błędnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, w szczególności poprzez bezkrytyczne przyjęcie stanowiska biegłego za własne i na tej podstawie ustalenie (błędnego) stanu faktycznego. W tym zakresie organ wskazał, iż był obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona.

W świetle powyższego organ podniósł, iż dokonana powyżej ocena materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie pozwala na ustalenie, że przedmiotowe przedsiębiorstwo w dniu [...] lutego 1946 r. posiadało rzeczywistą zdolność zatrudnienia przekraczającą kryterium upaństwowienia, a zatem organ nacjonalizacyjny prawidłowo ustalił, że spełniało ono kryteria jego upaństwowienia.

Minister Przedsiębiorczości i Technologii podtrzymał zatem stanowisko, że orzeczenie nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. B. S. i Sp. Spółka Komandytowa Fabryka [...], nie narusza w sposób rażący prawa.

W związku z tym, wobec bezzasadności przedstawionych przez odwołujących się zarzutów, organ orzekł o utrzymaniu w mocy swej decyzji z dnia [...] listopada 2018 r., nr [...] ([...]).

W skardze na decyzję z dnia [...] sierpnia 2019 r., nr [...], [...] do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. B., R. B., A. K., J. K., K. J., J. S. (uprzednio K.) i M. K., reprezentowani przez pełnomocnika będącego adwokatem, zaskarżyli ją w całości, zarzucając jej:

1. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 84 § 1 kpa, polegające na zaniechaniu podjęcia przez Ministra Przedsiębiorczości i Technologii wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, przy uwzględnieniu zasady pogłębiania zaufania do władzy publicznej i jednocześnie zaniechaniu w sposób wyczerpujący zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz zaniechaniu dokonania oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego tego, czy dana okoliczność została udowodniona, w konsekwencji czego organ oparł swoje rozstrzygnięcie w zakresie, w jakim z dokumentów wynikała rzeczywista zdolność zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę w przedsiębiorstwie B. S. i Sp. – Spółka Komandytowa Fabryka [...] w dniu [...] lutego 1946 r. na podstawie ustaleń sprzecznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, przy jednoczesnym braku przyczyn jego wyjaśnienia;

2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 w związku z art. 84 § 1 kpa, polegające na zaniechaniu dokonania przez Ministra Przedsiębiorczości i Technologii wnikliwej oceny dowodu z opinii biegłego A. L. z czerwca 2017 r. oraz uzupełniającej ją opinii z [...] kwietnia 2019 r. w części dotyczącej ustalenia rzeczywistej zdolności zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę w przedsiębiorstwie B. S. i Sp. – Spółka Komandytowa Fabryka [...] w dniu [...] lutego 1946 r., podczas gdy opinie te były w tym zakresie wadliwe i niepełne, co w rezultacie doprowadziło do niewyjaśnienia przez organ administracji wszystkich istotnych okoliczności sprawy, zaniechania wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego zebranego w sprawie oraz dokonania oceny tego materiału z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów;

3. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci art. 156 § 1 pkt 2 i § 2 w związku z art. 158 § 2 kpa, polegające na odmowie stwierdzenia przez organ administracji, że orzeczenie nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej Przedsiębiorstwa B. S i Sp. – Spółka Komandytowa Fabryka [...] zostało wydane z naruszeniem prawa, pomimo że orzeczenie to rażąco naruszało art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa "przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym" w związku z § 1 lit. A pkt 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia [...] listopada 2018 r., nr [...] ([...]) w całości, a także o zasądzenie od organu solidarnie na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Minister Przedsiębiorczości i Technologii wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej: ppsa), sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Przy czym, w myśl art. 134 ppsa, sąd rozstrzygając w granicach danej sprawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W ocenie Sądu, skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że postępowanie w niniejszej sprawie było prowadzone w jednym z nadzwyczajnych trybów weryfikacji decyzji, tj. w postępowaniu o stwierdzenie nieważności.

Przedmiotem postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej jest przeprowadzenie kontroli prawidłowości decyzji wydanej w postępowaniu zwykłym. Przesłanki stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji administracyjnej zostały określone w art. 156 § 1 pkt 1-7 kpa, przy czym stwierdzenie takie jest wyjątkiem od ogólnej zasady trwałości decyzji wynikającej z art. 16 kpa i może mieć miejsce jedynie w przypadku, gdy decyzja dotknięta jest w sposób niewątpliwy przynajmniej jedną z wad wynikających ze wskazanego wyżej art. 156 § 1 kpa, który w punkcie 2. nakłada na organ administracji publicznej obowiązek stwierdzenia nieważności decyzji wydanej bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa.

Ostatnia ze wskazanych przesłanek zachodzi wówczas, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej sprzeczności z treścią przepisu prawa oraz gdy charakter tego naruszenia powoduje, że owa decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. Wada będąca przesłanką stwierdzenia nieważności decyzji powinna przy tym tkwić w samej decyzji (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 października 1998 r., sygn. akt II SA 1202/98; z dnia 8 października 1999 r., sygn. akt IV SA 1646/97 oraz z dnia 18 października 2016 r., sygn. akt I OSK 2995/14).

Stwierdzenie nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa musi być poprzedzone niewątpliwym ustaleniem, że narusza ona rażąco prawo w stopniu uzasadniającym stwierdzenie jej nieważności, a ustalenia te oparte są na zebranym materiale dowodowym, który potwierdza to w sposób oczywisty. W tym postępowaniu organ nie poddaje analizie całego postępowania zwykłego, lecz jedynie kontroluje, czy wydanie decyzji może się wiązać z zaistnieniem którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że o rażącym naruszeniu prawa w rozumieniu powołanego wyżej przepisu decydują trzy przesłanki: oczywistość naruszenia prawa, charakter przepisu, który został naruszony oraz racje ekonomiczne lub gospodarcze – skutki, które wywołuje decyzja, a których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa. Oczywistość naruszenia prawa polega na niebudzącej wątpliwości sprzeczności między treścią rozstrzygnięcia, a przepisem prawa stanowiącym jego podstawę prawną. Z kolei skutki, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszającą prawo, to skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności – gospodarcze lub społeczne skutki naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 października 2011 r., II OSK 1521/10). Jeżeli zaś chodzi o charakter przepisu, który został naruszony, konieczne jest w konkretnej sprawie dokonanie oceny funkcji jaką pełni dany przepis w relacji do całej regulacji dotyczącej tego rodzaju sprawy i czy naruszenie tego przepisu miało rzeczywiście wpływ na treść kwestionowanej decyzji administracyjnej (por. uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 21 kwietnia 2008 r., I OPS 2/08).

Mając na uwadze powyższe unormowania Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę uznał, iż prawidłowo organ administracji w niniejszej sprawie ocenił, że kontrolowane w postępowaniu nadzorczym orzeczenie nacjonalizacyjne nie jest dotknięte wadami prawnymi mającymi rażący charakter.

Przede wszystkim podkreślić należy, że Sąd w całości podziela stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i uznaje za własne poczynione tam ustalenia i rozważania, stąd też nie ma potrzeby ich powtarzania. Odnosząc się zaś do zarzutów skargi Sąd uznał je w całości za chybione.

Podstawą materialnoprawną kwestionowanych rozstrzygnięć były przepisy ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.; dalej: ustawa nacjonalizacyjna) i wydanego na jej podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (Dz. U. z 1947 r. Nr 2, poz. 7), zatem pod względem zgodności z tymi przepisami należało ocenić sporne orzeczenie w kwestionowanym zakresie.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym wobec faktu, że ustawa nacjonalizacyjna weszła w życie w dniu 5 lutego 1946 r. (art. 11 ustawy), to przy ocenie, czy w odniesieniu do danego przedsiębiorstwa zostały spełnione ustawowe przesłanki do jego przejścia lub przejęcia na własność Państwa – należy brać pod uwagę okoliczności prawne i faktyczne z tej właśnie daty (m.in. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 czerwca 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 977/04 oraz z dnia 23 kwietnia 2004 r., sygn. akt IV SA 487/03).

Ustalając spełnienie przesłanek nacjonalizacji należy wskazać, że jako materialnoprawną podstawę orzeczenia nacjonalizacyjnego wskazano art. 3 ust. 1 lit. B ww. ustawy, zgodnie z którym za odszkodowaniem przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa przemysłowe niewymienione pod A, jeżeli zdolne są zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Zaznaczyć przy tym należy, że w przepisie tym przewidziano, że rozporządzenie Rady Ministrów może podwyższyć dolną granicę 50-ciu pracowników w przemyśle wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanym, bądź o charakterze pionierskim lub sezonowym i w związku z tym 19 grudnia 1946 r. Rada Ministrów wydała powołane wyżej rozporządzenie. Na podstawie § 1 lit. A pkt 1 i 2 tego rozporządzenia, dolną granicę zdolności zatrudnienia przewidzianą w art. 3 ust. 1 lit. B ww. ustawy podwyższono w odlewniach żelaza i w zakładach mechanicznych o charakterze zakładów naprawczych do 100 pracowników na 1 zmianę.

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, przez "zdolność zatrudnienia", o której stanowi art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej, należy rozumieć "rzeczywistą zdolność zatrudnienia", wynikającą z potencjału (realnych możliwości) konkretnego przedsiębiorstwa w dniu 5 lutego 1946 r., a nie faktyczne (rzeczywiste) zatrudnienie czy też to, które np. wynika z listy płac (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 czerwca 2018 r., sygn. akt I OSK 1869/161), przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego znajdującego się na wyposażeniu tego przedsiębiorstwa we wskazanej dacie i jego stanu technicznego, niezależnie od tytułu własności do niego (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 1145/10, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 listopada 2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 253/04).

W tym zakresie należy dodatkowo wskazać, że zdolność zatrudnienia jest okolicznością faktycznoprawną, ustalaną w ten sposób, że najpierw badać należy stan organizacyjny i materialny przedsiębiorstwa będącego przedmiotem postępowania nacjonalizacyjnego (w tym w szczególności istnienie ciągu technologicznego i zabudowań). Dopiero na tej podstawie możliwa jest ocena, czy ustalony zespół składników przedsiębiorstwa ma zdolność zatrudnienia w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej. Po ustaleniu, że przedsiębiorstwo taką zdolność posiada, należy ustalić stopień tej zdolności. Po dokonaniu tych ustaleń możliwe jest przyjęcie zaistnienia lub braku przesłanki z tym związanej, określonej w art. 3 ust. 1 lit. B, skorygowanej przepisami § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 2263/16).

W realiach niniejszej sprawy, od samego początku spór sprowadzał się do oceny rzeczywistej zdolności zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę w przedsiębiorstwie B. S. i Sp. – Spółka Komandytowa Fabryka [...] w dniu [...] lutego 1946 r. W tym zakresie organ wydający decyzję nacjonalizacyjną dysponował szerokim materiałem dowodowym, a postępowanie nacjonalizacyjne w tym względzie toczyło się przed organami trzech szczebli i ostatecznie skutkowało wydaniem pozytywnego orzeczenia nr [...] z dnia [...] lipca 1948 r. o przejęciu m.in. przedmiotowego przedsiębiorstwa na własność Państwa.

Ta właśnie przesłanka legła u podstaw wniosku skarżących z dnia [...] sierpnia 2013 r. o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej. Dlatego też przede wszystkim pod tym kątem organ nadzoru dokonał oceny tej decyzji. Wprawdzie dysponował w tym przedmiocie szerokim historycznym materiałem dowodowym, to jednak wnioski z niego płynące nie były jednoznaczne zarówno co do charakteru samego przedsiębiorstwa, jak i co do jego zdolności zatrudnienia. Zasadnie uznano, że ta dokumentacja źródłowa nie może zostać uznana za materiał dowodowy przekonujący, kluczowy i o pełnej wartości, na którym można byłoby oprzeć rozstrzygnięcie w przedmiotowej sprawie. Żaden z tych dowodów nie wskazuje bowiem w pełni kompetentnie i jednoznacznie zarówno na to, jaki był wiodący profil działalności ww. przedsiębiorstwa, ani jaką zdolność zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą ono posiadało w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej. Dowody te mogły stanowić jedynie mniej lub bardziej wiarygodny materiał pomocniczy lub porównawczy (w kontekście innych środków dowodowych) przy ustaleniu rzeczywistej zdolności zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie.

Słusznie zatem organ dopuścił dowód z opinii biegłego A. L. celem ustalenia tych okoliczności na podstawie całości zgromadzonej w sprawie dokumentacji archiwalnej. Ustalenie bowiem zdolności zatrudniania pracowników w określonym przedsiębiorstwie na określoną datę niewątpliwie wymaga wiadomości specjalnych, co w razie potrzeby ustalania tego rodzaju okoliczności uzasadnia dopuszczenie dowodu z opinii biegłego (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 czerwca 2016 r., I OSK 2175/14, LEX nr 2082522).

W rezultacie, za w pełni uzasadnione uznać należy oparcie się przez organ nadzoru na sporządzonej w sprawie opinii biegłego, uzupełnionej następnie na skutek zarzutów skarżących w postępowaniu wywołanym ich wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Sąd w całości podziela ocenę tej opinii z jej uzupełnieniem w kontekście materiałów źródłowych, do których szczegółowo odniesiono się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Podkreślić należy, że istota skargi sprowadza się do zarzutów związanych z przeprowadzonym przez organ postępowaniem wyjaśniającym i dokonaną w jego efekcie oceną zebranego materiału dowodowego, co zdaniem skarżących doprowadziło do błędnych ustaleń okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a w konsekwencji do niestwierdzenia nieważności kontestowanego orzeczenia lub niestwierdzenia wydania go z naruszeniem prawa.

Zdaniem Sądu, w sprawie nie doszło do naruszenia zasad ogólnych postępowania administracyjnego, tj. zasad legalizmu, prawdy obiektywnej i uwzględniania z urzędu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli – wyrażonych w art. 7 kpa oraz zasady pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej wynikającej z art. 8 § 1 kpa. Organ działał bowiem w granicach swoich kompetencji, a przeprowadzone przez niego postępowanie od początku ukierunkowane było na dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Zauważyć przy tym należy, że naruszania słusznego interesu obywateli nie można upatrywać w wydaniu decyzji niezgodnej z oczekiwaniem strony, co odnosi się także do zasady pogłębiania zaufania. Z kolei skarżący w żaden sposób nie uzasadnili na czym miałoby polegać w niniejszej sprawie naruszenie interesu społecznego.

Równie chybione są zarzuty naruszenia art. 77 § 1, art. 80 i art. 84 § 1 kpa, odnoszące się do postępowania dowodowego przeprowadzonego przez organ.

Art. 77 i art. 80 kpa wyrażają zasadę prawdy obiektywnej oraz zasadę swobodnej oceny dowodów. Z przepisów tych wynika, że organ prowadzący postępowanie musi dążyć do ustalenia prawdy materialnej i według swej wiedzy, doświadczenia oraz wewnętrznego przekonania ocenić wartość dowodową poszczególnych środków dowodowych. Organ orzekający, mając na uwadze powyższe, dokonał analizy porównawczej wszystkich zebranych i wymienionych wyżej dokumentów, dotyczących zdolności produkcyjnej przedmiotowego przedsiębiorstwa, od której uzależnione były granice przesłanki dotyczącej zdolności zatrudnienia, w tym w szczególności opinii biegłych sporządzonych w procesie nacjonalizacyjnym, a także opinii biegłego znajdującej się w aktach postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego. Niewątpliwie, w świetle art. 11 kpa, tak przeprowadzona ocena powinna przekonywać adresatów decyzji o słuszności podjętego rozstrzygnięcia. Nie sposób jednak przyjąć, iż ocena materiału dowodowego odmienna od interpretacji strony jest zawsze błędna i narusza wskazane przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. O dokonaniu prawidłowej oceny materiału dowodowego nie może zatem świadczyć wyłącznie fakt wydania rozstrzygnięcia niezgodnego z interesem jednej ze stron postępowania.

Stosownie do art. 77 § 1 kpa, zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, w niniejszej sprawie organ uznał za słuszne pozyskanie dowodu z opinii biegłego w zakresie ustalenia rzeczywistej zdolności zatrudnienia w przedmiotowej cegielni w dniu [...] lutego 1946 r., opracowanej na podstawie całości zgromadzonej w sprawie dokumentacji archiwalnej.

Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 80 kpa, organ administracji ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Przepis ten wyraża równocześnie zasadę prawdy obiektywnej, jak też zasadę swobodnej oceny dowodów.

W ocenie Sądu, materiał dowodowy w sprawie został zgromadzony i zbadany w sposób wyczerpujący, a ustalenia zostały dokonane na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Jak już wyżej zaznaczono, konieczne było przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego. Ważąc cały ten materiał organ nie naruszył przy tym zasady swobodnej oceny dowodów, co znalazło stosowne odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Zauważyć wreszcie trzeba, że nie mogła znaleźć uznania Sądu sama próba zakwestionowania opinii biegłego bez przedstawienia w tym zakresie dowodu przeciwnego, czy też podważanie kompetencji samego biegłego, gdyż to właśnie on (a nie sama strona) jest osobą posiadającą wiadomości specjalne.

W trakcie postępowania sądowoadministracyjnego nie stwierdzono również, aby badane orzeczenie nr [...] z dnia [...] lipca 1948 r. naruszało pozostałe przesłanki określone w art. 156 § 1 kpa. Decyzja ta wydana została przez organ właściwy rzeczowo i miejscowo oraz w wystarczający sposób powołano w nim prawidłową podstawę prawną. Nie dotyczyło ono również sprawy rozstrzygniętej poprzednio inną decyzją administracyjną i zostało skierowane do osoby będącej stroną postępowania. Również wykonanie tego orzeczenia, w dacie jego wydania, nie prowadziło do czynu zagrożonego karą, ani też nie zawierało ono wady powodującej jego nieważność z mocy prawa. Kontestowane orzeczenie było ponadto wykonalne w dacie jego wydania. W związku z tym nie było podstaw do stwierdzenia jego nieważności.

Na zakończenie podkreślić należy, że w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że po znacznym upływie czasu wątpliwości co do ustalenia, że decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa, należy rozstrzygać na korzyść jej legalności, a więc gdy brak jest jednoznacznych dowodów w postępowaniu nadzwyczajnym zezwalających na podważenie ustaleń zawartych w decyzjach ostatecznych, którym art. 16 kpa przyznaje cechę trwałości, to stanowi to negatywną przesłankę do ich wzruszenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 stycznia 1999 r., IV SA 1342/98). W sytuacji wieloletniego upływu czasu, to na stronie skarżącej ciąży wykazanie przesłanek nieważności. Nie ulega bowiem wątpliwości, że upływ czasu powoduje utratę wielu dowodów, co w sytuacji przerzucenia obowiązku wykazania okoliczności dotyczących przesłanek stwierdzenia nieważności wyłącznie na organy administracji, wielokrotnie doprowadziłoby do niemożliwości wykazania przez nie, że decyzja została wydana zgodnie z prawem. To strona skarżąca, podnosząc zarzuty niezgodnego z prawem działania organu, powinna wykazać okoliczności to potwierdzające (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 października 2017 r., I OSK 3232/15).

Oceniając zatem zaskarżoną decyzję w świetle materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie uznać należy, że brak jest podstaw do postawienia organowi nadzoru zarzutu naruszenia prawa i podważenia legalności zapadłej w sprawie decyzji. Zaskarżona decyzja nie narusza prawa. W rozpoznawanej sprawie organ prawidłowo uznał, że kontrolowane orzeczenie nacjonalizacyjne nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Niezasadne okazały się tym samym zarzuty skargi.

Sąd nie stwierdził także, by doszło do naruszenia innych, poza zarzuconymi, przepisów postępowania lub prawa materialnego, bowiem organ dołożył należytej staranności przy wyjaśnianiu okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 ppsa, Sąd oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji.