Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1250/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-04-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Jaśkowska sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.) Protokolant starszy inspektor sądowy Joanna Drapczyńska po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2017 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. P., J. P. i C. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 października 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2343/14 w sprawie ze skargi Skarbu Państwa - Starosty Powiatu M. oraz [...] Sp. j. z siedzibą w M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od A.P., J. P. i C. S. solidarnie na rzecz [...] Sp. j. z siedzibą w M. kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 28 października 2014 r. po rozpoznaniu sprawy ze skarg Skarbu Państwa - Starosty Powiatu M. oraz [...] Sp. j. z siedzibą w M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] marca 2012 r. w przedmiocie reformy rolnej, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Podkarpackiego z [...] lipca 2011 r. oraz stwierdził, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Jednocześnie Sąd zasądził zwrot kosztów postępowania sądowego od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz każdego ze skarżących.

Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

A. z R. K. P., J. P. i C. S. wnioskami z [...] listopada 2000 r. i z [...] lutego 2001 r. wystąpili o stwierdzenie, że nieruchomość ziemska objęta Lwh [...] Sądu Okręgowego w T. zabudowana siedzibą rodu R. oraz inne majętności ziemskie położone w miejscowościach: B. obj. Lwh[...] , R. obj. Lwh [...], C. obj. Lwh [...], T. obj. Lwh [...], P. obj. Lwh [...], P. obj. Lwh [...], B. obj. Lwh[...], W. obj. Lwh [...] i K. Lwh [...], stanowiące własność S. R. nie wchodziły w skład nieruchomości ziemskich przeznaczonych na cele reformy rolnej, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. poz. 13 ze zm.).

Wojewoda Podkarpacki decyzją z [...] kwietnia 2003 r. orzekł, że objęte wnioskiem nieruchomości ziemskie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Decyzją z [...] grudnia 2003 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody Podkarpackiego zalecając jednocześnie wyodrębnienie wniosku z [...] listopada 2000 r. dotyczącego części nieruchomości położonej w P., zagospodarowanej jako zespół pałacowo-parkowy i przeprowadzenia postępowania pod kątem ustalenia, czy zespół pałacowo-parkowy pozostawał w funkcjonalnym związku z majątkiem ziemskim.

Decyzją z [...] sierpnia 2004 r. Wojewoda Podkarpacki uznał, że zespół parkowo-pałacowy podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Na skutek rozpatrzenia odwołania strony decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi

z [...] listopada 2007 r. W wyniku skargi A. P., J. P. oraz C. S. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 18 września 2008 r., sygn. akt IV SA/Wa 735/08, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji.

Decyzją z [...] maja 2010 r. Wojewoda Podkarpacki umorzył postępowanie, mając na uwadze postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2010 r., P 107/08, w którym Trybunał uznał, że utracił moc § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51). Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] grudnia 2010 r. utrzymał w mocy powyższą decyzję organu pierwszej instancji. Mając jednakże na uwadze uchwałę NSA z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, decyzją z [...] stycznia 2011 r. Minister uchylił własną decyzję z [...] grudnia 2010 r. oraz decyzję Wojewody Podkarpackiego z [...] maja 2010 r. i przekazał sprawę Wojewodzie Podkarpackiemu do ponownego rozpoznania.

Decyzją z [...] lipca 2011 r. Wojewoda Podkarpacki stwierdził, że nieruchomość ziemska stanowiąca własność S. hr. R., obj. Lwh [...] ks tab. Sądu Okręgowego w T., w części zabudowanej siedzibą rodu R., odpowiadającej obecnie działce nr [...] położonej w P., nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odwołanie od powyższej decyzji wnieśli [...] SP.J. oraz Starosta M. zarzucając decyzji Wojewody Podkarpackiego naruszenie prawa materialnego, art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez błędną wykładnię pojęć "nieruchomość ziemska" oraz "związek funkcjonalny", jak również naruszenie art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. przez nie rozpatrzenie całości zebranego w sprawie materiału dowodowego i brak wykazania jakie okoliczności zostały udowodnione oraz dokonanie niewłaściwej interpretacji zeznań świadka K. J., w odniesieniu do miejsca zamieszkiwania zarządcy, jak również art. 8, art. 75 i art. 83 k.p.a. przez łączne przesłuchanie świadków K. i R. J. i bez uprzedzenia świadków o prawie odmowy zeznań i odpowiedzi na pytania oraz o odpowiedzialności za fałszywe zeznania. Starosta M. podniósł także naruszenie art. 80 k.p.a. poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów oraz art. 10 § 1 k.p.a.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] marca 2012 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody Podkarpackiego z [...] lipca 2011 r. Dokonując ustaleń w sprawie organ wskazał, że A.P. z domu R. jest następcą prawnym byłego właściciela nieruchomości w P. Zespół parkowo-pałacowy znajduje się na działce nr [...] o pow. 9,69 ha nr KW [...] według wypisu z rejestru gruntów z dnia [...] maja 2011 r. i podzielił los całej nieruchomości ziemskiej będąc przeznaczonym na cele związane z reforma rolną. Z akt sprawy wynika, że w skład przejętego majątku P. objętego Lwh [...] wchodziło 240,77 ha gruntów ornych, 19,22 ha pastwisk, 12,92 ha łąk, 5,39 ha ogrodów warzywnych, 13,19 ha podwórza wraz z zabudowaniami i drogami, 9,08 ha park, 0,25 ha stawy, 8,50 ha nieużytki wraz z zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi. Bez wątpienia zatem norma obszarowa przewidziana dla przejmowania nieruchomości ziemskich w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu została spełniona. Łączny rozmiar majątku S. hr. R. przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, ponadto w skład tego majątku wchodziły użytki rolne o powierzchni większej niż 50 ha. Przejęcie na własność Skarbu Państwa tego majątku, w skład którego wchodził zespół parkowo-pałacowy w P., na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, potwierdza pismo Powiatowego Urzędu Ziemskiego w M. z [...] lutego 1946 r.

Minister podkreślił, że pojęcie "nieruchomość ziemska" na potrzeby art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej zdefiniował Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK 1990/1/26). Powołał również uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06 (ONSAiWSA 2006/5/123), w której stwierdzono, że przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu tej części nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, a więc nie mogła być przeznaczona na cele określone w dekrecie. W ocenie Ministra siedziba rodu R. odpowiadająca obecnie działce nr [...] położonej w P. z pewnością nie była przydatna do celów wskazanych w art. 1 ust. 2 lit. a-c dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małych i średniorolnych, tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców). Organ wskazał, że decyzją z [...] czerwca 1969 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków zarządził dokonanie wpisu do rejestru zabytków nieruchomych województwa [...] zamku w P. i oficyny - parceli budowlanej [...] ks. tab. gmina katastralna P. wraz z otaczającym je ogrodem renesansowym od wschodu i parkiem krajobrazowym od zachodu. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że zamek w P. wzniesiony na miejscu drewnianego obronnego dworu L. był od 1658 r. do 1946 r. własnością rodu R., którzy stworzyli tu bogate archiwum i zbiór pamiątek po [...]. Zamek wraz z parkiem stanowi przykład renesansowego założenia architektoniczno-ogrodowego, rozbudowanego w XIX w. w duchu romantycznym. Z tego wniosek, że pierwotną funkcją budowli wzniesionych w P. jako siedziby rodów szlacheckich była funkcja mieszkalno-obronna, co należy uznać za typowy przykład podobnego typu budynków wznoszonych do XVII w. ze względu na ówczesny sposób prowadzenia wojen. O funkcji mieszkalno-rekreacyjnej zamku świadczą zaś opisane w decyzji elementy ozdobne wystroju zamku (np. malowidło plafonowe), fakt, że była w nim sala balowa oraz jego otoczenie – ogród renesansowy i park krajobrazowy. Ponadto, w decyzji organ konserwatorski podkreślił, że zamek w P. pełnił funkcję muzeum rodu R., którzy stworzyli tu bogate archiwum i zbiór pamiątek po [...]. Okoliczność ta znajduje również potwierdzenie w wyjaśnieniach wnioskodawczyni A. P., która podała, że już przed wojną zorganizowane grupy i wycieczki mogły zwiedzać i podziwiać zgromadzone w nim sprzęty oraz dzieła sztuki, takie jak np. obrazy i rzeźby królów polskich (wywieszone dookoła salonu jadalnego), tzw. Salę Polską i Salę M. R. wraz z licznymi zabytkami i pamiątkami.

Minister zaznaczył, że znajdujące się w aktach sprawy fragmenty opracowania naukowego pt. "Zabytkowy zespół pałacowo-parkowy, fazy rozwoju założenia parkowego" Kraków 1989 r. wraz z mapami parku pałacowego w P., fazy rozwoju założenia parkowego: faza 2 XVIII/XIX w. - 1 poł. XIX w. oraz faza 3 - poł. XIX w. wskazują na istotne przemiany, jakim podlegała w tym okresie siedziba rodu R. w P. Porównując obie mapy zauważa się wyraźny rozwój części ogrodowej pełniącej funkcję rekreacyjną, co wiąże się z zagospodarowaniem dotychczasowej części gospodarczej na potrzeby oznaczonego na mapie fazy 3 - poł. XIX w. ogrodu romantycznego. Zdaniem Ministra wyraźnie widać, że liczba budynków stanowiących zaplecze gospodarcze w pobliżu pałacu w tym okresie się zmniejsza (legenda mapy fazy 3 już nie wyróżnia na tym obszarze terenów gospodarczych).

Minister wskazał, że zgodnie z opisem nieruchomości majątku P. sporządzonym na dzień 1 stycznia 1945 r. w skład [...] części majątku wchodził, jak wynika z wykazu budynków, oprócz pałacu – dom administratora, a także w części gospodarczej dom mieszkalny (pkt 19), określony na planie sytuacyjnym jako rządcówka (pkt 19 planu). Jednocześnie, organ zauważył, że część B wykazu budynków folwarku P. również zawiera dom administratora oraz kancelarię/biuro (poz. 2 i 19), co świadczy o istnieniu w każdym z folwarków budynków administracyjnych rządcy. Na podstawie przeprowadzonych przez organ pierwszej instancji, jak również uzupełniająco w postępowaniu odwoławczym, dowodów osobowych (zeznania świadków, wyjaśnienia strony) Minister stwierdził, że sposób zarządu majątkiem należącym do hrabiego R. nie uprawnia do jednoznacznego stwierdzenia, że zespół parkowo-pałacowy był rzeczywistym centrum zarządzania tak rozległym majątkiem, którego jednym ze składników był majątek [...]. Bez wątpienia mieszkał i miał tam biuro główny pełnomocnik właściciela A.J., natomiast poszczególnymi częściami zarządzali wyspecjalizowani rządcy, którym powierzano określone funkcje. Zarządca S. mieszkał poza terenem zespołu parkowo-pałacowego i tam właśnie wykonywał, wraz z karbowym K. i innymi nadzorcami, zarząd nad powierzoną mu częścią rolną. To właśnie w części folwarcznej, określanej przez pracowników majątku jako gumno, znajdowało się główne centrum administracyjne gospodarstwa rolnego majątku P. Natomiast pełnomocnik właściciela posiadał inne kompetencje, związane zapewne z wykonywaniem ściśle określonych funkcji w imieniu hrabiego, w odniesieniu do całego majątku, jak również obsługi kancelaryjnej zamku w P., tym bardziej, że – jak wynika z relacji świadków – miał do tego dwóch pracowników biurowych. Wobec faktu, że w majątku P. zatrudnionych było ok. 200 osób poza sezonem, natomiast w czasie intensywnych prac polowych liczba ta się prawie podwajała, nie było możliwe zarządzanie nim z oficyny dworskiej, jednoosobowo, przez pełnomocnika właściciela. Funkcję tę spełniał wyspecjalizowany zarządca i nadzorcy – karbowi, których liczba się zapewne zmieniała, w zależności od zapotrzebowania na pracowników.

W odniesieniu do kwestii ewentualnego istnienia powiązań ekonomicznych pomiędzy pałacem, a pozostałą częścią majątku organ za wiarygodne przyjął wyjaśnienia wnioskodawczyni A. P., która potwierdzając samodzielność ekonomiczną mieszkańców zespołu parkowo- pałacowego podała, że "S.R. i żona jego J. byli ludźmi zamożnymi – własnością S. R. był P., lasy i ziemia orna, 3 folwarki: [...] gdzie był cały kompleks przemysłowy: tartak, gorzelnia i cegielnia (...). Poza tym S.R. posiadał jeszcze dwa majątki: [...]. Był też współwłaścicielem zakładów drzewnych fabryki w S. J. z B. R. była właścicielką 2 kamienic w W. (ul. [...]) oraz we F. majątku ziemskiego z ziemią, lasem i zamkiem M. oraz współwłaścicielką dwu kamienic w P. ([...])".

Organ odwoławczy stwierdził, że z poczynionych ustaleń wynika, że w okresie przed przejęciem na cele reformy rolnej zespół parkowo-pałacowy spełniał funkcję mieszkalną, która była funkcją dominującą, jeśli nie jedyną. Zarządzanie majątkiem odbywało się poprzez objazd posiadłości i wiązało się z pobytem w części folwarcznej, nie zaś z przebywaniem w parku przy pałacu bądź w samym pałacu. Z dokumentów nie wynika ponadto, aby pałac lub jego część był trwale, w sposób architektoniczny, przystosowany jako obiekt budowlany do sprawowania zarządu nad majątkiem. Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego nie sposób wykazać istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy pałacem, a rolniczą częścią majątku P., który uzasadniałby twierdzenie, że pałac w P. stanowił centrum administracyjne tej nieruchomości ziemskiej. Nie wskazuje na to sposób zarządzania powyższą nieruchomością przez jej właściciela. Pałac w P. nie posiadał pomieszczeń na trwale przeznaczonych do sprawowania bieżącego zarządu. Właściciel majątku czerpał dochody również z innych źródeł poza majątkiem ziemskim w P. Pałac usytuowany był w obrębie parku i ogrodu wyraźnie wydzielonych jako samodzielna część majątku. Powyższe przesłanki wskazują na brak powiązania pałacu w P. w aspekcie terytorialnym, organizacyjnym i finansowym, z pozostałą częścią majątku P.

Skargi na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi złożyli [...] SP. J. oraz Starosta Powiatu M.

Wyrokiem z 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 1056/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargi. Wyrok ten został zaskarżony skargą kasacyjną przez [...] Sp. j. z siedzibą w M. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 9 czerwca 2014 r., sygn. akt I OSK 1866/13 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. NSA wskazał, że organy orzekające w sprawie oraz Sąd I instancji wykazywali, że zabudowana działka nr [...], o powierzchni 9,69 ha, jako siedziba rodu R. wraz z otaczającym ją ogrodem i parkiem, nie podlegała przepisom o reformie rolnej. Stanowisko to uzasadniane było poprzez wskazanie na przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz rozporządzenia wykonawczego, przy odwołaniu się do wykładni tych przepisów, przyjętej zarówno w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, jak i Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego. W związku z tym NSA zauważył, że w pełni podziela poglądy judykatury, przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, które odnosiły się do utrwalonej już linii orzeczniczej, dotyczącej wykładni prawa materialnego, w postaci art. 2 ust. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jednocześnie jednak Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, że zastosowanie prawa materialnego do danego stanu faktycznego może być prawnie skuteczne, ale dopiero po prawidłowym ustaleniu stanu faktycznego. Stan ten zaś ustala się na podstawie dowodów przeprowadzonych w postępowaniu administracyjnym. Zatem dopiero właściwie przeprowadzone postępowanie dowodowe, to znaczy przeprowadzone zgodnie z procedurą administracyjną i pozwalające na wyciągnięcie logicznych wniosków z określonych źródeł dowodowych, pozwala na dokonanie rzetelnych ustaleń faktycznych. NSA wskazał, że Minister oparł swoje rozstrzygnięcie na: treści decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] czerwca 1969 r. (w tym na opisie położenia zamku, jego dawniejszych funkcjach obronnych z czasem przekształconych w funkcje reprezentacyjne), opracowaniu naukowo - historycznym zatytułowanym: "Zabytkowy zespół pałacowo-parkowy, fazy rozwoju założenia parkowego", Kraków 1989 r. wraz z mapami parku pałacowego w P., fazy rozwoju założenia parkowego: faza 2 XVIII/XIX w. - 1 poł. XIX w. oraz faza 3 - poł. XIX w., opisie nieruchomości majątku P., sporządzonym na dzień 1 stycznia 1945 r., porównawczo także na dokumentach dotyczących folwarku P. oraz na dowodach ze źródeł osobowych, to jest: wyjaśnieniach wnioskodawczyni A. P. i zeznaniach świadka A. P. Ponadto, w toku postępowania administracyjnego dopuszczone zostały także dowody z zeznań świadków takich jak: J. H., J. K., K. F. i K. J. Odnośnie zeznań tych ostatnich osób Minister wyraził jednak pogląd, że nie mogły być one traktowane oddzielnie jako w pełni wartościowy i wiarygodny materiał dowodowy - ze względu na fakt, iż w okresie, którego dotyczyły zeznania tych świadków, osoby te były dziećmi i nie uczestniczyły w pracach w majątku [...]. Ich wiedza na temat tego majątku pochodziła też głównie z relacji innych osób ([...]), albo osoby te mieszkały wprawdzie w pobliżu, ale jednak nie pracowały w samym majątku. Zdaniem organu, dopiero po skonfrontowaniu ze sobą oraz z pozostałym materiałem dowodowym, zeznania te pozwalały na wyciągnięcie najbardziej wiarygodnych wniosków na temat sposobu sprawowania zarządu majątkiem P.

NSA zauważył, że rozpoznając skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie praktycznie powtórzył jedynie fragmenty z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, wskazał zarzuty zawarte w skargach, a następnie przytoczył treść przepisów prawnomaterialnych, które w tej sprawie mogły mieć zastosowanie wraz ze związanymi z tymi przepisami poglądami orzecznictwa. Sąd stwierdził przy tym, że analiza materiału dowodowego jednoznacznie wskazuje, iż przedmiotowy pałac wraz z otaczającym go parkiem był wyodrębniony od pozostałej części majątku ziemskiego P., na co wskazują dokumenty w sprawie. Do dokumentów tych Sąd I instancji zaliczył opis nieruchomości, sporządzony na dzień [...] stycznia 1945 r. i plan majątku P., sporządzony [...] lutego 1948 r. Jako materiał porównawczy Sąd wskazał w tym miejscu także na mapę i wypis z rejestru gruntów sporządzony w dniu [...] grudnia 1999 r., a dotyczący działki nr [...]. Sąd stwierdził zatem, że materiał dowodowy potwierdza prawidłowość ustaleń dokonanych przez Wojewodę, jak również Ministra. Natomiast Sąd nie odniósł się do żadnego z zarzutów procesowych zawartych w skardze, co stanowi istotne uchybienie, bowiem zarzuty skarżącej odnoszą się do zasadniczych w tym przypadku kwestii. Bezsprzecznie bowiem siedziba rodu R. znajdowała się w zabytkowym pałacu, który był otoczony ogrodem i parkiem, ale zdaniem NSA nie można się zgodzić z twierdzeniem, że skoro tak zwany zespół pałacowo-parkowy położony był w parku, to już to przesądza, że nie miał on charakteru rolniczego. Tego rodzaju stanowisko jest nadmiernym, a zatem nieuprawnionym uproszczeniem całości zagadnienia. Jednocześnie NSA zgodził się z utrwalonym w orzecznictwie poglądem, że rezydencja właściciela majątku, co do zasady nie powinna przechodzić na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. Powyższy pogląd wynika jednak z faktu, że ta część nieruchomości nie była najczęściej powiązana funkcjonalnie z gospodarstwem rolnym. Z tego więc zatem powodu (a nie z faktu, że otoczona była parkiem lub ogrodem) była ona nieprzydatna dla celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu z 1944 r. W sytuacji jednak, kiedy skarżąca przeczyła stanowisku organu, który stwierdził, że "na podstawie zebranego w sprawie dowodowego nie sposób wykazać istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy pałacem a rolniczą częścią majątku P." i w skardze przedstawiła konkretną i rozbudowaną argumentację dla swojego stanowiska, Sąd powinien ocenić sformułowane w skardze zarzuty procesowe i tę ocenę uzasadnić. Tymczasem, choć jest to w istocie rzeczy jedno z kluczowych zagadnień w analizowanej sprawie, Sąd pierwszej instancji omówił wprawdzie poglądy dotyczących wykładni art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 1944 r., a z drugiej strony całkowicie uchylił się od oceny zarzutów procesowych. Obowiązek odniesienia się do tego rodzaju zarzutów winien zaś wyprzedzać możliwość dokonania oceny materialnoprawnej. Z tej przyczyny Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za uzasadnioną.

NSA stwierdził, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd I instancji powinien odnieść się w pierwszym rzędzie do zarzutów procesowych, zawartych w skardze, a w szczególności zbadać, czy ustalenia faktyczne, dokonane przez organ, zostały oparte na prawidłowo przeprowadzonym – pod względem formalnym – postępowaniu dowodowym. Następnie Sąd dokona kontroli zaskarżonej decyzji pod kątem prawidłowości zastosowania w niej prawa materialnego. Ustali w szczególności, na jaką datę były w tym przypadku czynione ustalenia faktyczne, gdyż – jak zarzucała skarżąca – nie wynika to z treści decyzji. Ponadto, należałoby również zbadać prawidłowość ustaleń poczynionych przez Ministra, dotyczących sposobu zarządzania majątkiem P. przez jego właściciela i braku powiązań gospodarczych pomiędzy nie tylko samym pałacem, ale i resztą obszaru obecnej działki nr [...] z częścią gospodarczą pozostałej części majątku P. Rozpoznając sprawę ponownie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał skargę za uzasadnioną.

Podkreślając w pierwszej kolejności związanie wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zbadał, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo – parkowym usytuowanym na obecnej działce nr [...],

a pozostałą częścią majątku ziemskiego. Zdaniem Sądu o istnieniu lub nie związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo – parkowym a pozostałą częścią majątku ziemskiego S. hr. R., można mówić dopiero wówczas, gdy ustali się położenie i funkcje wszystkich zabudowań w obrębie obecnej działki nr [...], według stanu z dnia wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej lub przed dniem 1 września 1939 r., jeśli po wybuchu II wojny doszłoby do zasadniczych zmian w funkcjonowaniu nieruchomości ziemskiej (np. zniszczenia, śmierć właściciela, utrata rynków zbytu na produkty wytwarzane w nieruchomości ziemskiej). Z dowodów zgromadzonych dotychczas nie wynika, aby wybuch wojny w zasadniczy sposób zmienił funkcjonowanie nieruchomości ziemskiej w P., przynajmniej do 1944 r., kiedy na skutek działań wojennych niektóre zabudowania zostały uszkodzone, ale organy do tego zagadnienia w ogóle się nie odniosły. W orzecznictwie funkcjonuje wprawdzie pogląd, że "przy badaniu czy przejęcie na cele reformy rolnej nastąpiło zgodnie z obowiązującym prawem należy uwzględniać nie tyle stan prawny z daty przejęcia, lecz stan prawny i faktyczny z dnia 1 września 1939 r." (zob. np. wyrok NSA z dnia 15.01.2007 r., I OSK 824/06, LEX nr 320603). Pogląd ten odnosi się jednak przede wszystkim do okoliczności wymienionych w art. 2 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, czyli do podziałów prawnych i fizycznych nieruchomości, dokonanych po 1 września 1939 r. Jeśli natomiast chodzi o związek funkcjonalny niektórych części nieruchomości z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej, jeśli nie uległ on zmianie na skutek wybuchu wojny, nie ma, zdaniem Sądu, przeszkód aby do oceny tego związku przyjmować okres poprzedzający dzień przejęcia nieruchomości z mocy prawa. Pamiętać przy tym należy, że związek ów (lub jego brak) musi być badany w odpowiednim dla okoliczności sprawy okresie, a nie wyłącznie w określonym dniu. Patrząc z tej perspektywy Sąd zauważył, że zasadnicze znaczenie dla ustalenia związku funkcjonalnego zespołu pałacowo – parkowego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej (lub jego braku) miały dowody ze źródeł osobowych, które na dodatek powinny być właściwie i precyzyjnie powiązane z dokumentami "graficznymi" zgromadzonymi w aktach sprawy. Jednakże organy obydwu instancji ani nie przeprowadziły w sposób zgodny z prawem "dowodów ze źródeł osobowych", ani nie potrafiły wniosków wynikających z tych dowodów przedstawić w sposób przejrzysty i jednoznaczny w odniesieniu do właściwych dowodów z dokumentów, zwłaszcza obrazujących w formie graficznej sposób zagospodarowania obszaru stanowiącego obecnie działkę nr [...].

Przede wszystkim Sąd uznał za niezrozumiałe, dlaczego organy nie przesłuchały w charakterze strony (art. 86 w zw. z art. 79 k.p.a.) wnioskodawczyni postępowania A. P., a poprzestały wyłącznie na jej oświadczeniu z 2009 r. złożonym w formie aktu notarialnego i jej późniejszych pisemnych wyjaśnieniach, mimo że w konkluzji rozważań organ I instancji uznał, że "zebrane w sprawie dowody nie pozwalają w sposób jednoznaczny wyłączyć istnienia związków funkcjonalnych pomiędzy gospodarstwem rolnym a kompleksem parkowo pałacowym ..." (str. 5 decyzji Wojewody Podkarpackiego z dnia [...] lipca 2011 r.). O niejednoznaczności ustaleń z dowodów ze źródeł osobowych wspomina też organ II instancji. Wprawdzie ostatecznie Minister uznał, że funkcja mieszkalna była "dominującą, jeśli nie jedyną", co może świadczyć o tym, że wszelkich wątpliwości się nie wyzbył. Minister uznał ponadto, że "nie ma znaczenia fakt, iż w pobliżu pałacu znajdowała się lodownia oraz spichlerze (...), posiadłość rezydencjalna R. musiała być wyposażona w dodatkowe budynki gospodarcze służące obsłudze właścicieli nieruchomości" (str. 11 decyzji). Z zeznań świadka K. J. (uznanych przez Ministra za "nie w pełni wartościowy i wiarygodny materiał dowodowy" – str. 10 decyzji) wynika natomiast, że pod oficyną zarządcy J. (w pobliżu pałacu) znajdował się duży magazyn przeznaczony na skład mięsa z hodowli oraz że przy każdym majątku był spichlerz (str. 4-5 protokołu przesłuchania tego świadka). Tej treści zeznanie może wskazywać, że budynki gospodarcze z otoczenia pałacu nie były przeznaczone wyłącznie do obsługi jego mieszkańców. Mimo tego wyjaśnienia, czy też oświadczenia A. P. organ uznał natomiast za w pełni wiarygodne. W tej sytuacji niezmiernie istotne było zapewnienie pozostałym stronom postępowania możliwości zadawania pytań A. P., w związku z jej twierdzeniami złożonymi na piśmie. Możliwe byłoby to jedynie wówczas, gdyby A. P. została przesłuchana w charakterze strony, jak nakazuje to art. 86 k.p.a. w zw. z art. 79 k.p.a. Naruszenie przez organy tych przepisów mogło więc mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż twierdzenia A. P. nie mogły być konfrontowane z zastrzeżeniami pozostałych stron (w tym skarżącej Spółki), opartymi na wnioskach wynikających z zeznań innych świadków.

Poza tym Sąd uznał za istotne umiejscowienie przestrzenne obiektów, o których wspominają zarówno przesłuchani w sprawie świadkowie, jak i A. P. w swoim oświadczeniu i późniejszych wyjaśnieniach, co dobitnie obrazują dodatkowe wyjaśnienia A. P. złożone po przesłuchaniu J. K., przesłane przez jej pełnomocnika przy piśmie z [...] lutego 2012 r. Poszczególne budynki, o których wspomina A. P. w przesłanych wyjaśnieniach, powinny zostać odwzorowane na odpowiedniej mapie, która odzwierciedlałaby ich położenie względem aktualnej działki nr [...], a położenie tych budynków i ich funkcje powinny być skonfrontowane z zeznaniami innych świadków. Tymczasem świadkowie J. H., J. K. i K. J. odnosili się do mapy obrazującej stan zagospodarowania zespołu pałacowo – parkowego z połowy XIX wieku, który – jak wynika z ich zeznań – nie był już aktualny w latach poprzedzających przejęcie nieruchomości z mocy prawa (np. dużej oficyny z siedzibą zarządcy J. nie było na mapie ze stanem z XIX wieku). W aktach sprawy zawierających dokumenty archiwalne, w tym opis przejmowanej nieruchomości według stanu z dnia 1 stycznia 1945 r. (bliższe oznaczenie nie jest możliwe z uwagi na zgłaszany przez skarżącą spółkę "nieład" w aktach administracyjnych) znajduje się szkic sytuacyjny zabudowań w majątku P., nie wiadomo tylko z jakiej daty, który być może w sposób bardziej aktualny niż stan z połowy XIX wieku obrazuje stan zagospodarowania przedmiotowej nieruchomości. Z uwagi na zbieżność legendy tego szkicu ze wspomnianym opisem przejmowanej nieruchomości można przypuszczać, że odpowiada on stanowi z chwili przejęcia nieruchomości. Jeśli tak, to obowiązkiem organów było odwzorowanie danych wynikających z tego szkicu na aktualną mapę geodezyjną działki nr [...] i na tej podstawie konfrontowanie zeznań świadków i stron, co do funkcji poszczególnych obiektów, o jakich mówią, tym bardziej, że o szkicu tym organ odwoławczy wspomina w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (str. 8). Z dotychczasowych zeznań świadków nie sposób bowiem ustalić żadnego spójnego obrazu lokalizacji i funkcjonowania poszczególnych obiektów w ramach zespołu pałacowo – parkowego, między innymi z tego powodu, że świadkowie nie odnoszą się do jednolitego i niekwestionowanego dowodu graficznego. J. K. wskazuje na przykład na budynek zarządcy J., którego nie ma na mapie obrazującej stan z połowy XIX w., to samo świadek K. J., a J. H. dla odmiany siedzibę zarządcy umieszcza w "małej" oficynie i dodaje, że zarządcy często się zmieniali oraz wyraża co najmniej wątpliwości, co do istnienia ogrodzenia zespołu.

Brak w takiej sytuacji przesłuchania A. P. w charakterze strony (art. 86 w zw. z art. 79 k.p.a.), ze wszystkimi mankamentami z tego wynikającymi dla pozycji procesowej innych stron postępowania, oraz brak przestrzennej lokalizacji obiektów, o jakich wspomina wnioskodawczyni postępowania oraz przesłuchani w sprawie świadkowie na aktualnej mapie geodezyjnej, ale odzwierciedlającej stan z chwili przejęcia nieruchomości, uniemożliwia - zdaniem Sądu - ocenę funkcji poszczególnych obiektów, a co za tym idzie związku funkcjonalnego między zespołem pałacowo–parkowym a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej w P., w tym to, czy cała obecna działka nr [...] o powierzchni 9,69 ha nie posiadała nierozerwalnych związków z folwarkami w P. To samo, jeśli chodzi o formę przeprowadzenia dowodu, można odnieść do oświadczenia A. P., z tą różnicą, że powinna ona być przesłuchana w charakterze świadka (art. 79 k.p.a.).

Zdaniem Sądu, z uwagi na wskazane różnice w zeznaniach świadków, w tym co do nazwisk zarządców nieruchomości, ich miejsca zamieszkania, lokalizacji poszczególnych obiektów oraz ich funkcji, w tym różnice między twierdzeniami wnioskodawczyni (nie potwierdzonymi we właściwej formie procesowej) a świadkami (czemu nie zaprzecza również organ II instancji), należałoby podjąć próbę przeprowadzenia rozprawy administracyjnej, stosownie do art. 89 i nast. k.p.a. Sąd nadmienił, że A. P. uczestniczyła osobiście w przesłuchaniu J. K., jak wynika z protokołu przesłuchania tego świadka. Dlaczego wówczas nie podjęto próby przesłuchania jej w charakterze strony trudno wytłumaczyć, mimo że jej pełnomocnik wcześniej zgłaszał taki wniosek (zob. pismo z dnia [...] stycznia 2007 r., zawierające wnioski dowodowe). W wypadku gdyby przeprowadzenie rozprawy okazało się niemożliwe, organ powinien ponownie przesłuchać świadków i stronę wnioskującą, posługując się jednolitym dokumentem graficznym, odzwierciedlającym stan zagospodarowania zespołu pałacowo – parkowego z chwili przejęcia nieruchomości, odwzorowanym następnie na aktualnej mapie ewidencyjnej, po to, aby na podstawie wniosków wyciągniętych z tak przeprowadzonych zeznań ustalić, czy działka nr [...] w całości czy też w jakiejś części nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, z uwagi na brak związku funkcjonalnego z nieruchomością ziemską.

Końcowo Sąd stwierdził, że dotychczasowe ustalenia w tym zakresie – z uwagi na naruszenie art. 86 w zw. z art. 79 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, i brak wyjaśnienia rozbieżności w materiale dowodowym poprzez przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony lub/i rozprawę administracyjną – nie mogą być uznane za odpowiadające normie z art. 80 k.p.a. Konieczność uzupełnienia materiału dowodowego z powodów omówionych uchybień nie pozwalała Sądowi na odniesienie się do zarzutów dotyczących prawa materialnego, gdyż – jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny – zastosowanie prawa materialnego do danego stanu faktycznego może być dokonane dopiero po prawidłowym ustaleniu stanu faktycznego w sprawie.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli A. P., J. P. i C. S., reprezentowani przez adwokata. Skargę kasacyjną oparto na następujących podstawach:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

1) art. 2 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 2 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji uchylenie decyzji, w sytuacji, gdy:

- zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w wystarczający sposób potwierdza, iż brak jest związku funkcjonalnego pomiędzy pałacem R. i otaczającym go parkiem a pozostałą częścią majątku;

- zabytkowe zespoły pałacowo-parkowe, jako nie mające charakteru rolniczego nie podlegały przejęciu na cele reformy rolnej;

2) art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) poprzez jego niezastosowanie i sformułowanie oceny prawnej sprzecznej z wyrażonym w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24 kwietnia 2013 r. oraz w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 czerwca 2014 r., I OSK 1866/13 poglądem, iż nieruchomość pałacowo-parkowa nie mogła przejść na cele reformy rolnej jako nieprzydatna do realizacji jej celów.

II. naruszenie przepisów postępowania, tj.:

1) art. 190 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie konieczności przeprowadzenia przez organy administracji dalszego i niepotrzebnego postępowania dowodowego dla ustalenia istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a pozostałą częścią majątku, i to wbrew stanowisku Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w wyroku z 9 czerwca 2014 r., I OSK 1866/13, aprobującym utrwaloną linię orzeczniczą dotyczącą wykładni art. 2 ust. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, wskazującą na brak takiego związku oraz stanowisko judykatury, iż zespoły takie nie służyły celom reformy rolnej;

2) art. 190 p.p.s.a. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu konieczności uchylenia decyzji, podczas gdy z wyroku NSA z 9 czerwca 2014 r., I OSK 1866/13 nie wynikał obowiązek uchylenia decyzji;

3) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 75 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, iż organy nie zebrały i nie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, podczas gdy organy w wyjątkowo długim postępowaniu (czego skutkiem był wyrok ETPCz w tej sprawie) wydały decyzje w oparciu o prawidłowo zgromadzony wyjątkowo obszerny materiał dowodowy, a obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego nie oznacza, iż organ dysponując obszernym materiałem dowodowym, obowiązany jest do poszukiwania innych dowodów zgodnie z interesem jednego z uczestników postępowania;

4) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez badanie merytorycznej zasadności decyzji oraz przyjęcie, iż organ naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów, podczas gdy organ wydał decyzję w oparciu o prawidłowo zgromadzony, obszerny materiał dowodowy z zachowaniem reguł logiki prawniczej, wyciągając logiczne i spójne wnioski, a art. 80 k.p.a. wyłącza możliwość odmiennej oceny przez sąd administracyjny wiarygodności i mocy dowodowej zebranego w sprawie materiału dowodowego;

5) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 75 k.p.a. poprzez przyjęcie, że dowody z oświadczeń są niewystarczające, podczas gdy za dowód w postępowaniu administracyjnym może posłużyć wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a zgodnie z zasadą równej mocy środków dowodowych fakty mogą być udowodnione przy użyciu dowolnych środków dowodowych, a organ może poprzestać na odebraniu oświadczenia, jeżeli nie budzi ono w ocenie organu wątpliwości;

6) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 86 k.p.a. poprzez przyjęcie, że organy miały obowiązek przeprowadzenia dodatkowego dowodu z przesłuchania strony, podczas gdy art. 86 k.p.a. przewiduje jedynie możliwość, a nie obowiązek przesłuchania strony, jeżeli pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, przesłuchanie ma charakter dowodu posiłkowego, istotne fakty zostały wyjaśnione, a sam fakt nieprzesłuchania strony nie może być podstawą do stwierdzenia, że decyzje wydano z naruszeniem prawa procesowego;

7) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 89 k.p.a. poprzez przyjęcie, ze konieczne jest przeprowadzenie w sprawie rozprawy administracyjnej, podczas gdy ocena, czy przeprowadzenie rozprawy przyczyni się do przyspieszenia lub uproszczenia postępowania należy do uznaniowej decyzji organu, a ponadto organ prawidłowo przyjął, iż zebrany materiał dowodowy jest wystarczający dla wyjaśnienia sprawy;

8) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 136 k.p.a. poprzez przyjęcie, że konieczne jest przeprowadzenie całego postępowania dowodowego przez organ I instancji, podczas gdy organ odwoławczy jako posiadający kompetencje zarówno kontrolne jak i merytoryczne, uprawniony jest do przeprowadzenia dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie, a przeprowadzone przez organ II instancji dowody zostały zgłoszone przez stronę kwestionującą wydane decyzje;

9) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 1 § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 1647) poprzez bezzasadne ich zastosowanie, brak prawidłowej kontroli pod względem legalności zaskarżonych decyzji i w konsekwencji uchylenie decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2012 r. oraz Wojewody Podkarpackiego z dnia [...] lipca 2011 r. w przedmiocie stwierdzenia, że zespół pałacowo-parkowy nie podpadał pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, w sytuacji, gdy decyzje te były zgodne z prawem;

10) art. 151 p.p.s.a. poprzez błędne przyjęcie, że skarga zasługuje na uwzględnienie podczas gdy prawidłowa analiza sprawy i prawidłowe wykonanie Przez Sąd obowiązku kontroli legalności działalności administracji publicznej powinno prowadzić do oddalenia skargi w całości, albowiem kontrolowana decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] marca 2012 r. utrzymująca w mocy decyzję Wojewody Podkarpackiego z [...] lipca 2011 r. jest zgodna z prawem.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania z pozostawieniem mu orzeczenia również o kosztach postępowania ze skargi kasacyjnej w tym zastępstwa procesowego. Ewentualnie wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i oddalenie skarg oraz zasądzenie na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Uznając za nieuzasadnione podstawy, na jakich oparta została skarga kasacyjna przede wszystkim należało wyjaśnić, że Sąd I instancji związany był oceną prawną przedstawioną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 czerwca 2014 r., sygn. akt I OSK 1866/13 uchylającym wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 1056/12. Owo związanie wynika wprost z powołanego w skardze kasacyjnej art. 190 p.p.s.a. zd. pierwsze, w świetle którego sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wykładnia prawa obejmuje prawo materialne, jak i prawo procesowe, z tym, że sąd nie jest związany oceną sądu kasacyjnego co do stanu faktycznego sprawy, albowiem ocena ta nie jest wykładnią przepisów prawa (por. wyrok NSA z 29 września 2011 r., sygn. akt I OSK 1130/11). W rozpoznawanej sprawie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 czerwca 2014 r. potwierdził prawidłowość dokonanej przez Sąd I instancji wykładni przepisów prawa materialnego, a to art. 2 ust. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W tym zakresie stwierdzić należy, że w wyroku z 28 października 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, ponownie rozpoznając sprawę, nie dokonał odmiennej interpretacji przepisów dekretu PKWN. Powyższe czyni nieuzasadnionym zarzut skargi kasacyjnej oparty na przepisie art. 2 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 2 tego dekretu.

Zauważyć jednocześnie przyjdzie, że NSA rozpoznając sprawę poprzednim wyrokiem stwierdził, iż zastosowanie art. 2 ust. 1 dekretu może być prawnie skuteczne dopiero po prawidłowym ustaleniu stanu faktycznego. Zauważył zatem, że Sąd I instancji nie dokonał w ogóle oceny podnoszonych przez skarżących zarzutów przepisów postępowania, bądź uczynił to w sposób niewystarczający dla przeprowadzenia oceny legalności zaskarżonej decyzji. Tymczasem, jak zaakcentował Naczelny Sąd Administracyjny, zasadniczą dla rozstrzygnięcia przedstawionej sprawy kwestią była prawidłowość poczynionych przez organy ustaleń w odniesieniu do posiadania bądź nie, rolniczego charakteru przez zabytkowy pałac stanowiący część majątku ziemskiego P. Zamieszczając zatem w uzasadnieniu wyroku wytyczne, NSA zobowiązał Sąd I instancji do zbadania, czy ustalenia faktyczne dokonane przez organ zostały oparte na prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu dowodowym.

Mając na uwadze powyższe motywy stwierdzić należy, że ponownie dokonana przez Sąd I instancji kontrola zaskarżonej decyzji odpowiada wytycznym zawartym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 czerwca 2014 r. Brak jest zatem uzasadnienia dla wskazanego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 190 p.p.s.a. Aprobata dla przyjętej w poprzednim wyroku wykładni przepisów prawa materialnego nie oznaczała jednak, że dokonywana w toku ponownego rozpoznania sprawy ocena podejmowanych przez organ czynności procesowych celem ustalenia istotnych dla sprawy okoliczności, nie mogła doprowadzić do uwzględnienia przez Sąd I instancji skargi. Zobowiązany do oceny spełnienia wymagań stawianych przez przepisy postępowania, Sąd I instancji, nie przecząc dokonanej uprzednio wykładni przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, prawidłowo uznał, że stwierdzone wady prowadzonego postępowania były istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, usprawiedliwiając konieczność uchylenia obu wydanych w sprawie decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.

Zauważyć w tym miejscu trzeba, że istotą podnoszonych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów postępowania było wykazanie, że Sąd I instancji dokonał nieprawidłowej oceny zgromadzonych w sprawie materiałów, które pozwalały - w ocenie skarżących kasacyjnie - odzwierciedlić stan nieruchomości w kontekście przesłanek z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, uprawniając organy do stwierdzenia, iż siedziba rodu R., odpowiadająca obecnie działce nr [...] w P., nie podlegała tej reformie.

Odmawiając zatem słuszności argumentacji służącej wykazaniu, że Sąd I instancji dokonał wadliwej oceny polegającej na stwierdzeniu, iż wydane w sprawie decyzje obarczone są wadą polegającą na naruszeniu art. 80 k.p.a., nie sposób uznać za uzasadniony pogląd, że przepis ten wyłącza możliwość odmiennej oceny przez sąd administracyjny wiarygodności i mocy dowodowej zebranego w sprawie materiału dowodowego. Zasada swobodnej oceny zebranego materiału dowodowego, znajdująca swój wyraz w art. 80 k.p.a., nie oznacza dowolności w podejmowaniu rozstrzygnięć. Swoją ocenę organ jest bowiem zobowiązany oprzeć na przekonujących podstawach dając temu wyraz w uzasadnieniu decyzji. Reguły dokonywania tej oceny pozwalają na wskazanie, że organ może opierać się jedynie na materiale zgromadzonym w sprawie, poprzedzając rozstrzygnięcie wszechstronną oceną całokształtu materiału dowodowego oraz uwzględniając znaczenie i wartość dowodów dla toczącej się sprawy. W tym znaczeniu ocenie sądu administracyjnego podlegać będzie postępowanie organu w kontekście dochowania powyższych reguł, a także norm procesowych odnoszących się do środków dowodowych, co stanowić może o przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów. Brak jest zatem uzasadnienia dla wywodzonego przez skargę kasacyjną naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a.

Odmawiając następnie słuszności zarzutowi naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 75 k.p.a. nie sposób zgodzić się z autorem skargi kasacyjnej, iż obszerność zgromadzonego materiału dowodowego wyklucza poszukiwanie przez organ innych dowodów, zwłaszcza takich, które są zgodne z interesem jednego z uczestników postępowania. Wypada wyjaśnić, że środki dowodowe, jakie służą wyjaśnieniu przez organ sprawy, mogą pochodzić z różnych źródeł. Ustawa nie zawęża miejsc pozyskania informacji, które mogą umożliwić dowodzenie. Realizując zasadę prawdy obiektywnej, określoną w art. 77 k.p.a., organ zobowiązany jest zebrać ogół dowodów, które pozwolą wyjaśnić stan faktyczny sprawy. Zgromadzony w ten sposób pełny materiał dowodowy powinien odpowiadać na potrzebę dokonania obiektywnej oceny stanu sprawy w kontekście przesłanek wyznaczonych przepisami prawa materialnego. Ciężar dowodu spoczywa na organie, obowiązek ten zaś rozumiany powinien być jako konieczność przeprowadzenia całego postępowania co do wszystkich okoliczności. Korzystając więc ze swych uprawnień organ obowiązany jest do wnikliwego i wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Służyć temu powinno sięganie po różne środki dowodowe, których analiza powinna doprowadzić do dokonania stosownego rozwiązania, przy wskazaniu kryteriów, jakimi kierował się organ uznając daną okoliczność za udowodnioną. Obszerność materiałów zgromadzonych w sprawie nie musi oznaczać ich trafności, w zakresie w jakim mogą okazać się przydatne dla wyjaśnienia występujących w sprawie wątpliwości. Nie sposób przyjąć, że wystarczającym dla oceny stanu faktycznego konkretnej sprawy może być posłużenie się przez organ "utrwaloną linią orzeczniczą" sądów administracyjnych, ta bowiem służyć może w dokonywaniu wykładni przepisów prawa, nie zaś ustaleniom stanu faktycznego prowadzonym przez organ w każdej konkretnej sprawie. Niewystarczające więc dla przeprowadzenia postępowania przez organ i wyjaśnienia okoliczności faktycznych pozwalających na stwierdzenie, czy istniał związek funkcjonalny zespołu pałacowo-parkowego z pozostałą częścią majątku, należy uznać przywołanie tej linii orzeczniczej sądów, która wskazuje na brak takiego związku oraz wypracowanego przez sądy stanowiska, że zespoły takie nie służyły celom reformy rolnej. Zaniechanie przeprowadzenia na tę okoliczność dowodu w postaci zeznania wnioskodawczyni, która notabene wyrażała chęć współpracy z organem celem wyjaśnienia wszystkich pojawiających się w sprawie wątpliwości, wobec dopuszczenia dowodów z zeznań innych świadków i nadaniu im waloru istotnego, należy uznać za naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć decydujący wpływ na wynik sprawy. Przeprowadzenie tego dowodu niewątpliwie pozwoliłoby na skonfrontowanie różnych opinii pozyskanych przez organ w sprawie pozwalając na dokonanie stosownego wyboru. Należy podkreślić, że brak dokonania powyższego sprawił, iż wątpliwości co do stanu faktycznego nieruchomości zostały zinterpretowane na niekorzyść skarżących, co należy uznać za niedopuszczalne zwłaszcza, gdy okoliczności te determinowały kierunek rozstrzygnięcia. Usprawiedliwienia dla odstąpienia od przesłuchania strony, a więc przeprowadzenia dowodu przewidzianego w art. 86 k.p.a., nie sposób poszukiwać w fakultatywnym charakterze tego środka dowodowego i jego posiłkowym stosowaniu.

W okolicznościach tej konkretnej sprawy wykorzystanie środka dowodowego w postaci przesłuchania strony pozwoliłoby, przynajmniej w założeniu, ustalić obraz i rozwiać wątpliwości wynikające z innych dopuszczonych w sprawie dowodów, a dotyczące funkcjonowania poszczególnych obiektów w ramach zespołu pałacowo – parkowego. W tym zakresie pomocne mogłoby okazać się również przeprowadzenie rozprawy administracyjnej przewidzianej w art. 89 k.p.a. Konfrontacja rozbieżnych stanowisk pomogłaby organowi dokonać pogłębionej oceny przedstawionych dowodów umożliwiając wyważenie słusznych interesów stron w sprawie.

Mając na uwadze powyższe należy przyjąć, że wadliwość prowadzonego w rozpoznawanej sprawie postępowania zasadnie doprowadziła Sąd I instancji do uchylenia decyzji obu instancji. Konieczność dokonania ustaleń przez organ I instancji służyć powinna zapewnieniu gwarancji procesowych i podstawowych praw obywatela. Niewystarczające w tej mierze byłoby więc uchylenie jedynie decyzji organu odwoławczego. Brak zatem możliwości przyjęcia, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 136 k.p.a.

W świetle powyższego nie sposób uznać za prawidłowe stwierdzenie pełnomocnika skarżących, że wyrok Sądu I instancji został wydany z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz z naruszeniem art. 151 p.p.s.a.

Mając na uwadze powyższe względy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 p.p.s.a.