Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 163/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-03-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6194 Funkcjonariusze Służby Więziennej
644  Środki zapewniające wykonanie orzeczeń Sądu
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Aresztu Śledczego
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1, art. 199, art. 184 w zw. z art. 197
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Anna Lech po rozpoznaniu w dniu 21 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 710/11 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym polegającym na ustanowieniu adwokata w sprawie ze skargi A. Z. na niewykonanie postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 lutego 2010 r., sygn. akt II SO/Ol 43/09 w przedmiocie nałożenia grzywny za niezastosowanie się do obowiązku wynikającego z art. 54 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

W niniejszej sprawie miał zastosowanie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), stanowiący, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.

Postanowieniem z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 710/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu wskazując, że skarżący nie wypełnił w sposób należyty wezwania referendarza, gdyż nie przesłał wszystkich żądanych dokumentów. Sąd podał, że skarżący nie wskazał wysokości kosztów ustanowienia zawodowego pełnomocnika w sprawach prowadzonych przed sądami administracyjnymi w latach 2009-2011. W kwestii wysokości i źródeł uzyskiwanego dochodu od 1 stycznia 2011 r. do dnia wezwania, nie podał źródła, rodzaju i daty otrzymania pomocy pieniężnej lub rzeczowej osób trzecich lub członków rodziny, lecz podał sprzecznie z oświadczeniem zawartym we wniosku PPF, że nie korzystał z pomocy członków rodziny ani osób trzecich. Sąd dodał ponadto, że skarżący nie wskazał na jakiekolwiek źródła dochodu z prac dorywczych. Nie udzielił także pełnych wyjaśnień umożliwiających zbadanie jego stałych wydatków. Nie przedłożył również kopii aktów nabycia mieszkania i nieruchomości rolnej, ani oświadczenia wskazującego źródło sfinansowania tych wydatków. Sąd wskazał ponadto, że z załączonych aktów notarialnych z dnia 15 czerwca 2004 r., 21 września 2005 r. i z dnia 13 sierpnia 2010r., z których treści skarżący usunął niemal wszystkie dane, nie wynika, jakie jest przeznaczenie trzech działek o powierzchniach: 403 m², 500 m² i 5.000 m², ani jaka była cena zakupu (wartość) tych nieruchomości oraz mieszkania. Zdaniem Sądu pierwszej instancji szczątkowa treść § 5 aktu notarialnego nabycia mieszkania nie dowodzi, że rzeczywiście nabył je za kwotę jedynie 2.500 zł.

Wobec tego Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie wskazał jednoznacznie, jaka jest jego rzeczywista sytuacja majątkowa.

Na to postanowienie skarżący złożył zażalenie, zarzucając naruszenie:

1) art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) i art. 246 § 1 pkt 2 tej ustawy polegające na uznaniu, że skarżący realnie może ponieść koszty wnioskowanej pomocy przyznania adwokata bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny oraz na nieuzasadnionym przyjęciu, że nie udowodnił braku możliwości zdobycia środków na wnioskowaną pomoc, gdy faktycznie środków tych skarżący nie ma, a także nie udowodnił wniesionym wnioskiem, oświadczeniami i dokumentami źródłowymi, iż realnie faktycznie nie jest w stanie ponieść opłaty do wnioskowanej pomocy w jakiejkolwiek wysokości,

2) art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy, przez wadliwość działań do podjętej oceny zasadności wniosku strony o prawo pomocy i oparcie tej odmowy na innej przytoczonej przez ten Sąd sprawie sądowo administracyjnej WSA w Olsztynie o sygn. akt II SA/Ol 523/09 i w jej zakresie stanu z roku 2009, co nie może samo w sobie stanowić argumentu uzasadniającego podobne rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie,

3) art. 245 § 3 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 tej ustawy polegające na uznaniu, że środki, którymi obecnie dysponuje skarżący dają mu możliwości poczynienia oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na wnioskowaną pomoc,

4) art. 245 § 3 powołanej ustawy przez niezasadne przyjęcie, że skarżący nie spełnia warunków, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 tej ustawy, gdy tymczasem skarżący spełnia określone tam wymogi, co wykazał na druku formularza PFF i dołączonymi do niego wyciągami bankowymi oraz na wezwanie dodatkowymi oświadczeniami, wyciągami bankowymi, kopiami żądanych dokumentów źródłowych,

5) art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy polegające na wadliwości uznania, iż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny podczas, gdy wykazał, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, gdyż ich w ogóle nie posiada ani nie ma możliwości ich zdobycia,

6) art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy przez wadliwą wykładnię, bowiem z niniejszej normy prawnej bezsprzecznie wynika, iż odmowa przyznania prawa pomocy może odbyć się jedynie, gdy strona dysponuje środkami na wnioskowaną pomoc w takiej formie i wysokości, iż nie powoduje to uszczerbku w jej utrzymaniu oraz rodziny, to znaczy nie spełnia warunków ustawowych do jej przyznania. Skarżący wskazał, że nie dysponował jakimikolwiek środkami na wnioskowaną pomoc,

7) art. 134 § 1 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy polegające na wadliwości uznania, iż skarżący nie przedstawił Sądowi informacji, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości, jaka jest jego sytuacja majątkowa podczas, gdy Sąd miał możliwość przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków z dowodów bankowych i oświadczeń, co wynika z dołączonych wyciągów bankowych oraz oświadczeń złożonych przez stronę w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego oraz wniosku o prawo pomocy,

8) art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1893 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.), przez wadliwe odczytanie treści ustawowych przepisów o prawie pomocy do obowiązku jej przyznania, gdy stronę na wnioskowaną pomoc nie jest stać i gdy strona to uprawdopodobni. Zdaniem skarżącego takie działanie Sądu pozbawia go realnie możliwości dostępu do sądu oraz kontroli wadliwych orzeczeń Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Olsztynie, jak i dochodzenia praw konstytucyjnych i podstawowych wolności, czym znacznie wykroczono poza treść art. 31 ust. 2 Konstytucji RP,

9) art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w związku z art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy polegające na wadliwości uznania, iż instytucja prawa pomocy może być ograniczona w sposób dowolny i z naruszeniem prawa art. 6 EKPCz. Skarżący wskazał, że wyrażona w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasada równości wobec prawa oznacza nakaz jednakowego traktowania podmiotów w obrębie danej kategorii. Zatem stwierdzić trzeba, że wszystkie podmioty charakteryzujące się daną cechą powinny być traktowane jednakowo,

10) art. 141 § 4 powołanej ustawy, przez wadliwość ustalenia stanu faktycznego i gołosłowne przyjęcie, iż skarżący nie przedłożył do Sądu wniosku o pomoc wraz z oświadczeniem i dowodami ją uzasadniającymi oraz nie ustosunkował się do wezwania referendarza sądowego i nie przedłożył żądanych oświadczeń i dowodów.

W obszernym uzasadnieniu skarżący rozwinął argumentację wyrażoną w zarzutach, podnosząc między innymi, iż Sąd pozbawił go możliwości dochodzenia swoich praw w postępowaniu, a także podkreślając, że Sąd, wzywając go do uzupełnienia oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wskazał jakiejkolwiek podstawy takiego działania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: .

zgodnie z art. 246 § 1 powołanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:

1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;

2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Brzmienie wskazanych wyżej przepisów oznacza, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy, stosowana jest jedynie w przypadkach, gdy skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację nie mogą uiścić kosztów sądowych, bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania, przy czym ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy.

Instytucja "prawa pomocy" ma zatem na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów, przy czym to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek przedstawiania wszelkich istotnych okoliczności dotyczących jego sytuacji materialnej, której analiza umożliwia rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Natomiast art. 255 powołanej ustawy stanowi, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, dodatkowo strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, w której Sąd pierwszej instancji, gdy powziął wątpliwości co do informacji przekazywanych przez skarżącego, wezwał go do nadesłania dokumentów, które miałyby uprawdopodobnić składane oświadczenia. Sąd zażądał między innymi wskazania źródeł, z jakich pokrywał koszty ustanawiania pełnomocników z wyboru we wcześniejszych postępowaniach, źródeł dochodów (z uwagi na fakt, iż skarżący nie zalega z żadnymi opłatami związanymi z utrzymaniem mieszkania) czy też źródeł finansów, które przeznaczone zostały na zakup mieszkania i nieruchomości rolnej. Żadna z tych okoliczności przez skarżącego nie została wyjaśniona w pełni, przedstawione dokumenty w żaden sposób nie mogły wyjaśnić wątpliwości jakie powstały w toku postępowania w przedmiocie przyznania stronie prawa pomocy.

Uznać zatem należy, że zasadnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie przyjął, iż A. Z. nie wykonał w pełni obowiązku, jaki nałożono na niego w wezwaniu wystosowanym na podstawie art. 255 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Niewykonanie zatem tego wezwania musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy, wobec niewykazania, iż w sprawie zachodzą okoliczności, o jakich mowa w art. 246 § 1 powołanej ustawy, gdyż skarżący nie wskazał w sposób dostateczny, aby nie był w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania niezbędnego dla strony.

Niezasadnym zatem jest stanowisko skarżącego, że odmowa przyznania prawa pomocy stanowiła naruszenie zawartej w art. 45 § 1 Konstytucji RP ogólnej zasady prawa strony do rozpoznania jej sprawy przez niezawisły sąd. Przepisy regulujące kwestię przyznania prawa pomocy są obowiązującymi przepisami prawa, zawartymi w akcie rangi ustawowej, do przestrzegania których sądy zobligowane są na podstawie ustawy zasadniczej, a jeśli w ocenie skarżącego przepisy te są niekonstytucyjne, to ma on prawo do zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności tej normy z przepisami Konstytucji RP.

Na marginesie zauważyć należy, że liczba wniesionych przez A. Z. skarg i wniosków – niewątpliwie wymagająca pewnych nakładów – wskazuje, iż skarżący nie wykazał, aby nie był w stanie ponieść kosztów w niniejszej sprawie. Z dokumentacji załączonej do akt rozpoznawanej sprawy wynika bowiem, iż w latach 2006 – 2011 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wpłynęło 147 skarg i 63 wnioski złożone przez A. Z. W ocenie Naczelnego Sadu Administracyjnego okoliczność ta również ma wpływ na ocenę, czy zostały spełnione przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

W tym miejscu zasadnym będzie zatem przypomnienie o zasadzie wyrażonej w art. 199 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie ponoszą strony, od której to zasady instytucja przyznania prawa pomocy stanowi odstępstwo.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił, jak w sentencji.