Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1434/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2005-11-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Anna Łukaszewska-Macioch sędzia NSA Anna Lech asesor WSA Jerzy Siegień (spr.) Protokolant Bożena Dąbkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 listopada 2005 r. sprawy ze skargi K. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] lipca 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia rodzinnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] czerwca 2004 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. decyzją z dnia [..] lipca 2004 r., po rozpoznaniu odwołania K. F., od decyzji Prezydenta Miasta R. z dnia [...] czerwca 2004 r. odmawiającej przyznania zasiłku rodzinnego oraz dodatku do tego zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r. organ pierwszej instancji odmówił K. F. przyznania zasiłku rodzinnego, jako osobie uczącej się oraz dodatku do tego zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że wnioskodawca nie spełnia przesłanek do przyznania wnioskowanych świadczeń, określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Osobą uczącą się, zgodnie z treścią art. 3 pkt 13 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255), jest bowiem pełnoletnia osoba ucząca się, niepozostająca na utrzymaniu rodziców w związku z ich śmiercią lub z zasądzeniem od rodziców na jej rzecz alimentów. Oznacza to, że za osobę uczącą się, w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych, można uznać: osobę której oboje rodzice nie żyją lub która ma prawo do zasądzonych od obojga rodziców alimentów albo której jeden z rodziców nie żyje, a od drugiego ma zasądzone alimenty. K. F. nie może być uznany za osobę uczącą się, gdyż nie dostarczył aktów zgonu rodziców lub wyroków zasądzających alimenty na jego rzecz od obojga rodziców. Nie dostarczył również zaświadczenia o kontynuowaniu nauki w szkole lub orzeczenia o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności, niezbędnych, w przypadku doręczenia aktów zgonu lub wyroków, do przyznania mu świadczeń rodzinnych, jako osobie która ukończyła 18 rok życia i jest studentem szkoły wyższej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R., po rozpoznaniu odwołania K. F., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] czerwca 2004 r. odmawiającą przyznania zasiłku rodzinnego oraz dodatku do tego zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, stwierdzając, że prawo do zasiłku rodzinnego przysługuje rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie uczącej się, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza 504,00 zł. W rozpoznawanej sprawie K. F. w dniu [...] maja 2004 r. złożył w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w R. wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku dla siebie jako osoby uczącej się. Jest studentem pierwszego roku Politechniki [...]. Wyrokiem z dnia [...] grudnia 1999 r. sygn. akt [...] Sąd Rejonowy w R. zasądził między innymi na jego rzecz alimenty od ojca K. F. Alimenty te podwyższone wyrokiem z dnia [...] października 2002 r., sygn. akt [...] do kwoty 200 zł miesięcznie stanowiły, jak podał we wniosku skarżący, jedyny jego dochód.

Z akt przedmiotowej sprawy wynika, zdaniem organu drugiej instancji, że K. F. nie spełnia wymogów zawartych art. 3 pkt 13 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie jest bowiem osobą uczącą się w rozumieniu tego przepisu. Pomijając brak zasądzonych alimentów od matki, K. F. nie spełnia także drugiego warunku do przyznania zasiłku rodzinnego, określonego w art. 6 ust. 1 powołanej ustawy. Nie legitymuje się bowiem orzeczeniem o umiarkowanym lub o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tymczasem w przypadku osoby uczącej się w szkole wyższej jest to wymóg niezbędny. Skoro zainteresowany nie spełnia ustawowych przesłanek, to zasiłek rodzinny nie może mu być przyznany.

Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze w R. z dnia [...] lipca 2004 r. złożył K. F. wnosząc o jej uchylenie. Skarżący wskazał na swoją trudna sytuację rodzinną i materialną, bowiem jego matka jest nałogową alkoholiczką. Sąd Rejonowy w R. skierował ją na przymusowe leczenie odwykowe, które nie przyniosło zamierzonego rezultatu. Na rozprawie w dniu [...] listopada 2005 r. skarżący wskazał, że od matki nie otrzymuje żadnych środków finansowych, ponieważ jest ona bez pracy i utrzymuje ją konkubent. Rodzeństwo skarżącego jest natomiast umieszczone w domach dziecka. Skarżący mieszka u swojej babci i jest na jej utrzymaniu.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. podtrzymało swoje dotychczasowe argumenty i wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skargę wniesioną w rozpoznawanej sprawie należy uwzględnić, ale z innych powodów niż podniesione przez skarżącego. Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławcze w R. z dnia [...] lipca 2004 r. oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisu art. 3 pkt 13 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255).

Organy orzekające w sprawie przyjęły, że osobą uczącą się, zgodnie z treścią art. 3 pkt 13 powołanej ustawy jest pełnoletnia osoba ucząca się, niepozostająca na utrzymaniu rodziców w związku z ich śmiercią lub z zasądzeniem od rodziców na jej rzecz alimentów. Oznacza to, że za osobę uczącą się, w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych można ich zdaniem uznać: osobę, której oboje rodzice nie żyją, lub która ma prawo do zasądzonych od obojga rodziców alimentów albo której jeden z rodziców nie żyje, a od drugiego ma zasądzone alimenty.

Z powyższą interpretacją art. 3 pkt 13 powołanej ustawy nie można się zgodzić, chociaż należy przyznać, że pozornie może się wydawać, iż ma ona swoje uzasadnienie w literalnym brzmieniu tego artykułu. Zawiera on tzw. definicję legalną mającą na celu likwidację wieloznaczności słownikowej zwrotu "osoba ucząca się". Definicja legalna jest przepisem prawa i tak jak inne przepisy podlega interpretacji. Zasadniczą wadą interpretacji definicji z art. 3 pkt 13 ustawy o świadczeniach rodzinnych, którą przyjęły organy orzekające w sprawie, jest to, że nie uwzględnia ona zasad odnoszących się do obowiązku alimentacyjnego zawartych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Zaznaczyć należy, że obowiązek utrzymania dziecka ciąży na osobach wskazanych w przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zwłaszcza w tych przepisach, które dotyczą tzw. obowiązku alimentacyjnego, czyli w art. 128 - 144 tego kodeksu. Obowiązek alimentacyjny w myśl tych przepisów może polegać nie tylko na świadczeniu pieniężnym, ale również na osobistym przyczynieniu się do wychowania i utrzymywania dziecka.

Jeżeli zobowiązany nie wywiązuje się ze swych obowiązków, drugi z rodziców w imieniu małoletniego dziecka, a także dziecko pełnoletnie we własnym imieniu, są uprawnieni do złożenia pozwu z żądaniem zobowiązania do płacenia alimentów.

Stosownie do art. 3 pkt 13 w pierwotnym brzmieniu, przez osobę uczącą się należało rozumieć osobę pełnoletnią uczącą się, niepozostającą na utrzymaniu rodziców w związku z ich śmiercią lub z zasądzeniem od rodziców na jej rzecz alimentów. Ustawą z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732) nadano tej definicji nowe brzmienie, zgodnie z którym osoba ucząca się - oznacza osobę pełnoletnią uczącą się, niepozostającą na utrzymaniu rodziców w związku z ich śmiercią lub z zasądzeniem od rodziców na jej rzecz alimentów, jeżeli wyrok sądu orzekający alimenty został wydany przed osiągnięciem pełnoletności przez osobę uczącą się. Powyższa nowelizacja weszła wprawdzie w życie w dniu 1 września 2005 r., a więc już po wydaniu zaskarżonej decyzji, ma ona jednak znaczenie dla właściwej interpretacji art. 3 pkt 13 ustawy o świadczeniach rodzinnych, bowiem przesądza, że intencją ustawodawcy było, aby kwestia obowiązku alimentacyjnego uprawniająca do przyznania zasiłku rodzinnego dla osoby uczącej się była przesądzona jeszcze przed uzyskaniem pełnoletności. Wydaje się to o tyle zrozumiałe, że chciano zapobiec składaniu fikcyjnych pozwów z żądaniem zobowiązania do płacenia alimentów, w celu spełnienia wymogów uprawniających do ubiegania się o zasiłek rodzinny.

Jeżeli więc w obowiązującym stanie prawnym jedynie wyrok sądu orzekający alimenty wydany przed osiągnięciem pełnoletniości przez osobę uczącą się uprawnia do uzyskania zasiłku rodzinnego, to z pozwem o zasądzenie alimentów od rodzica niewywiązującego się ze swoich obowiązków, może wystąpić jedynie drugi z rodziców lub opiekun dziecka w jego imieniu. Mając na uwadze, że system rozwiązań prawnych przyjęty w ustawie o świadczeniach rodzinnych powinien mieć na celu wspieranie najuboższych, nie sposób przyjąć, jak to uczyniły organy orzekające w sprawie, że za osobę uczącą się, w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych można uznać osobę, która ma prawo do zasądzonych od obojga rodziców alimentów. Takie rozumienie tego przepisu zważywszy, że w obowiązującym brzmieniu art. 3 pkt 13 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zasądzenie od obojga rodziców powinno nastąpić przed osiągnięciem pełnoletności przez osobę uczącą się, prowadziłoby do sytuacji paradoksalnej. W takim bowiem przypadku jeden z rodziców spełniający obowiązek alimentacyjny poprzez osobiste przyczynianie się do wychowania i utrzymywania dziecka i utrzymujący to dziecko ze świadczeń alimentacyjnych zasądzonych od drugiego z rodziców, byłby zmuszony do składania pozwu w imieniu małoletniego dziecka z żądaniem zobowiązania go przez sąd do płacenia alimentów.

Z takim przypadkiem mamy do czynienia w rozpatrywanej sprawie. Wyrokiem z dnia [...] października 2002 r. Sąd Rejonowy w R. po rozpatrzeniu sprawy z powództwa małoletnich (K. F. oraz jego rodzeństwa), reprezentowanych przez matkę B. W., zasądził od K. F. na rzecz jego małoletnich dzieci alimenty płatne do rąk ustawowej przedstawicielki – ich matki B. W. Trudno w takiej sytuacji żądać od K. F. wyroku zasądzającego alimenty również od matki. Należy również mieć na uwadze, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy nie tylko od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, ale również od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego (art. 135 k.r.o.).

W świetle powyższych okoliczności należy przyjąć, że osobą uczącą się w rozumieniu obowiązującego art. 3 pkt 13 powołanej ustawy, jest pełnoletnia osoba uczącą się, niepozostająca na utrzymaniu rodziców w związku z zasądzeniem na jej rzecz alimentów od obojga rodziców albo tylko od jednego z rodziców, jeżeli drugi z rodziców wykonywał obowiązek alimentacyjny względem małoletniego dziecka poprzez osobiste starania o jego utrzymanie lub wychowanie, a także jeżeli wyrok sądu orzekający alimenty został wydany przed osiągnięciem pełnoletności przez osobę uczącą się. W przeciwnym razie definicja tego pojęcia nie spełniałaby wymogu precyzyjnego określenia elementów sytuacji faktycznej, które są prawnie relewantne. Różnicowałaby bowiem sytuację prawną jej adresatów niezależnie od ich identycznej sytuacji majątkowej oraz prowadziłaby do możliwości przyznania zasiłku osobie uczącej jedynie w sytuacjach wyjątkowych, np. w przypadku pozbawienia rodziców władzy rodzicielskiej przed uzyskaniem przez dziecko pełnoletności i zasądzenia na żądanie jego prawnego opiekuna pieniężnych świadczeń alimentacyjnych od obojga rodziców.

Zarzut organów orzekających w sprawie, że K. F. nie spełnia także drugiego warunku do przyznania zasiłku rodzinnego, określonego w art. 6 ust. 1 powołanej ustawy, nie legitymuje się bowiem orzeczeniem o umiarkowanym lub o znacznym stopniu niepełnosprawności, wynika również z faktu, że regulacja przesłanek uzyskania zasiłku rodzinnego jest wyjątkowo niejasna i nieprecyzyjna.

Przepis art. 6 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych ogranicza prawo rodziców albo opiekunów dziecka do uzyskania zasiłku rodzinnego do czasu ukończenia przez dziecko, którym się opiekują, stosownego wieku. Przewiduje on m. in. prawo tych osób do uzyskania zasiłku rodzinnego, jeżeli dziecko którym się opiekują uzyskało pełnoletność, ale dalej się uczy w szkole (do 21 roku życia) albo kontynuuje naukę w szkole lub w szkole wyższej (do 24 roku życia), ale tylko jeżeli legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym albo o znacznym stopniu niepełnosprawności, a tym samym wymaga dalszego sprawowania przez nich opieki.

Przepis art. 6 ust. 1 powołanej ustawy, w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji, odsyłał wprawdzie do art. 4 ust. 2 stanowiącego o prawie do zasiłku rodziców, opiekunów oraz osoby uczącej się, ale z jego brzmienia wynika, że zawarte w nim dodatkowe przesłanki warunkujące przyznanie zasiłku rodzinnego dotyczą jedynie przypadku ubiegania się o zasiłek rodzinny przez rodziców albo opiekunów dziecka. Przepis ten posługując się określeniem "do ukończenia przez dziecko", mając na uwadze definicję dziecka zawartą w art. 3 pkt 4 powołanej ustawy, wykluczył tym samym zastosowanie tego przepisu do osoby uczącej się, która to osoba nie mieści się w definicji dziecka, w rozumieniu powołanego art. 3 pkt 4.

Przepis art. 6 ust. 1 nie odnosi się więc do osoby uczącej się, co potwierdził jednoznacznie ustawodawca dokonując nowelizacji art. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, która weszła w życie z dniem 1 października 2004 r. W jej wyniku dodano do art. 6 przepis zawarty w ust. 1a, który przesądza jednoznacznie, że zasiłek rodzinny przysługuje osobie uczącej się w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie dłużej niż do ukończenia 24 roku życia, bez dodatkowego wymogu legitymowania się orzeczeniem o umiarkowanym albo o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Organ pierwszej instancji powinien więc ponownie rozpatrzyć wniosek K. F. uwzględniając powyższą ocenę prawną oraz nowe brzmienie art. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Mając powyższe na względzie, Sąd działając na podstawie przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.