Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 156/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-06-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 2 lit. b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 39 ust. 1 pkt 1, art. 41
journal: Dz.U. 2020 poz 821
law: Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit.a
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janina Guść (spr.), Sędziowie: Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak, Sędzia WSA Jolanta Sudoł, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Wójt Gminy decyzją z dnia 20 października 2020 r. nr [...] odmówił J. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym M. M. (ur. 27 stycznia 2018 r.) na okres od dnia 1 września 2020 r. do dnia 31 stycznia 2022 r. w wysokości 1.830 zł miesięcznie.

W podstawie prawnej decyzji wskazano art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 3, ust. 5, art. 20 ust. 1, ust. 2, ust. 3, art. 23 ust. 1, ust. 2, ust. 2a, ust. 3, ust. 4, art. 24 ust. 1, ust. 2, ust. 3, art. 27 ust. 1 oraz art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.) – dalej powoływanej jako "ustawa" lub "u.ś.r.", rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2018 r. poz. 1497), rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466), w związku z art. 104 § 1 i 2 oraz art. 107 § 1 i 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.).

W uzasadnieniu organ wskazał, że J. K. wnioskiem z dnia 22 września 2020 r. zwróciła się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem M. M.

Z akt sprawy wynika, że postanowieniem Sądu Rejonowego w K. III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 4 grudnia 2019 r. sygn. akt [...] M. M. został umieszczony w rodzinie zastępczej J. i Ł. K. Z treści orzeczenia o niepełnosprawności, wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. w dniu 13 grudnia 2019 r. wynika, że M. M. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Niepełnosprawność datuje się od urodzenia, zaś orzeczenie zostało wydane na czas określony do dnia 31 stycznia 2022 r.

Wnioskodawczyni w okresie od dnia 5 listopada 2018 r. do dnia 18 czerwca 2020 r. była zatrudniona jako niania. Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 stycznia 2020 r. stronie został przyznany zasiłek macierzyński na okres od dnia 4 grudnia 2019 r. do dnia 1 grudnia 2020 r. W wyniku przeprowadzonej weryfikacji w rejestrze PUE-ZUS oraz CEIDEG ustalono, że mąż strony prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą.

W toku postępowania przeprowadzano zdalny wywiad środowiskowy, z którego wynika, że na miesięczny dochód 4-osobowej rodziny składa się dochód z działalności gospodarczej męża strony, dochody J. K. z zasiłku macierzyńskiego otrzymywanego z ZUS, zasiłków pielęgnacyjnych pobieranych na dwoje dzieci w kwocie po 215,84 zł miesięcznie na dziecko. Ponadto otrzymują oni z ośrodka pomocy społecznej na wymienione dziecko dodatek z tytułu niepełnosprawności w kwocie 211 zł miesięcznie, dodatek wychowawczy w kwocie 500 zł miesięcznie oraz świadczenie na koszty utrzymania dziecka w kwocie 1.052 zł miesięcznie. Strona zrezygnowała z zatrudnienia, w związku ze sprawowaną opieką. Sprawuje ona stale i należycie całodobową opiekę i pielęgnację nad M. M. myje go, zmienia pampersy, dba o higienę osobistą, a ponieważ niepełnosprawny sam nie je - karmi go łyżeczką przetartymi daniami, uczy go korzystania z toalety/nocnika, podaje leki, przygotowuje ubrania i ubiera, sprząta, prasuje, pierze, bawi się wspólnie, wychodzi na spacery, czyta mu książki, układa do snu i usypia, czuwa nad jego snem, ćwiczy z nim, uczy właściwej wymowy i powtarza z nim wyrazy, dojeżdża na rehabilitacje i do lekarzy. Niepełnosprawny M. M. trafił do rodziny wnioskodawczyni w dniu 3 grudnia 2019 r. jako dziecko, które nie chodziło i nie mówiło. W nowej rodzinie zaczął on chodzić w wieku 2 lat. Wymagające opieki dziecko jest pod kontrolą wielu specjalistów, tj. neurologa, pulmonologa, psychologa dziecięcego, który przyjeżdża na wizyty domowe, psychiatry, logopedy i terapeuty. Leczenie dziecka wymaga od strony ponoszenia kosztów i jest czasochłonne. Strona w związku z opieką nad dzieckiem nie może podjąć żadnego zatrudnienia, ponieważ całodobowa opieka jej to uniemożliwia.

Organ stwierdził następnie, że z wykładni językowej art. 17 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy, wynika, że z kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wyłączone zostały osoby, które stanowią rodzinę zastępczą niespokrewnioną, a zatem rodziny zastępcze niezawodowe oraz rodziny zastępcze zawodowe. Z brzmienia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika więc, że osoba pełniąca rolę niespokrewnionej rodziny zastępczej nie może otrzymać świadczenia pielęgnacyjnego. Ustawa o świadczeniach rodzinnych opiera przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w pierwszej kolejności na węzłach pokrewieństwa, a co za tym idzie obowiązku alimentacyjnym i do kręgu osób uprawnionych zalicza rodzinę zastępczą spokrewnioną, a organ jest zobligowany do działania w oparciu m.in. o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przywołany art. 17 ust. 1 pkt 3 ustawy, wyraźnie stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną, w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Natomiast zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej.

W przedmiotowej sprawie nie została spełniona przesłanka uprawniająca do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem strona nie jest dla M. M. rodziną zastępczą spokrewnioną, w rozumieniu ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Strona odwołała się od decyzji organu pierwszej instancji podnosząc, że świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać także rodzinie zastępczej niespokrewnionej, co wskazywano już w orzecznictwie sądów administracyjnych. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie rodzinie zastępczej spokrewnionej narusza konstytucyjną zasadę równości zawartą w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 14 stycznia 2021 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Organ odwoławczy stwierdził, że do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie wchodzą osoby, na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny. Świadczenie to nie może być przyznane, jeżeli osoba wymagająca opieki została umieszczona w rodzinie zastępczej - innej niż rodzina spokrewniona. Jedyny wyjątek od powyższej zasady przewidziano w przypadku opiekuna faktycznego dziecka, którym zgodnie z przywołaną wyżej definicją jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Strona nie jest opiekunem faktycznym dziecka wedle tej definicji.

W ocenie organu, nie można zrównywać uprawnień rodziny zastępczej niespokrewnionej z rodziną zastępczą spokrewnioną, przy zastosowaniu konstytucyjnej zasady równości. Jak bowiem wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 maja 2016 r. sygn. akt I OSK 2020/14: "art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. stanowiący podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego był już przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego. Zarówno w wyroku z 15 listopada 2006r. (sygn. akt P 23/05), jak i w wyrokach z 18 lipca 2008r. (sygn. akt P 27/07) oraz z 22 lipca 2008 r. (sygn. akt P 41/07), Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego, wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i podopiecznym. Wręcz przeciwnie, Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślono, że celem tych regulacji jest, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny".

Nawet przyznawanie świadczenia pielęgnacyjnego rodzinie zastępczej spokrewnionej stało się możliwe dopiero na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07, który orzekł, że obowiązujący wówczas art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r. - nie zawierający zapisu, że do świadczenia pielęgnacyjnego są uprawnione rodziny zastępcze spokrewnione, w zakresie w jakim uniemożliwia przyznanie przy spełnieniu pozostałych warunków z tego przepisu członkom rodziny, dla którego stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec, którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest zgodny z art. 20 i art. 23 konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 oraz 2000 r. Nr 2, poz. 11). W związku z tym dokonano stosownej nowelizacji ustawą z 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r. poz.1548) z dniem 1 stycznia 2013 r.

Nie ulega zatem wątpliwości, że istotnym elementem decydującym o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest istnienie po stronie opiekuna obowiązku alimentacyjnego, z którym prawodawca racjonalnie i zgodnie z zasadą równości i sprawiedliwości społecznej połączył uprawnienie do otrzymania świadczenia. Nie jest przy tym sprzeczne z zasadą ochrony i opieki nad rodziną ograniczenie kręgu osób zobowiązanych do alimentacji do niektórych tylko członków rodziny. Konsekwentnie zatem należało skorelować z tym obowiązkiem uprawnienie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ wskazał, że prawodawca również w zakresie przesłanek negatywnych (art. 17 ust. 5 pkt 2b ustawy) skorelował obowiązek alimentacyjny z uprawnieniem, nie tamując osobie stanowiącej rodzinę zastępczą spokrewnioną (obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym) możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wskazano w wyroku Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 13 grudnia 2017 r. sygn. akt I OSK 1168/17 wykładnia inna niż pozajęzykowa jest nieuprawiona, gdyż prowadziłaby do poszerzenia kręgu osób uprawnionych, a to byłoby zastąpieniem przez sąd ustawodawcy. Jeżeli przepis ustawy wymienia wprost osoby, które mogą otrzymać dane świadczenie, to nawet jeżeli wykluczenie z tego wykazu innych podmiotów może budzić wątpliwości, nie jest rzeczą Sądu, ale ustawodawcy uzupełnienie kręgu osób uprawnionych. Podobne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 marca 2019 r. sygn. akt I OSK 4353/18.

J. K. zaskarżyła decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wnosząco o jej uchylenie

Skarżąca powołała się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 21 sierpnia 2019 r. sygn. akt III SA/Gd 378/19, który zapadł w analogicznej sprawie. Przytoczyła również obszerne fragmenty uzasadnienia wyżej wymienionego wyroku.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2107 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Uwzględnienie skargi, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), powoływanej w dalszej części uzasadnienia jako p.p.s.a., następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez organ przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów postępowania dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z unormowania art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika nadto, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.

Oceniając zaskarżoną decyzję z punktu widzenia wskazanych powyżej kryteriów, Sąd stwierdził, że narusza ona prawo w stopniu powodującym konieczność wyeliminowania jej z obrotu prawnego.

Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. stawowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ustawa określa także negatywne przesłanki przyznania tego świadczenia wskazując, że nie przysługuje ono między innymi jeżeli osoba wymagająca opieki została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r.).

Stanowisko organu, przyjęte w zaskarżonej decyzji, opiera się na językowej wykładni cytowanego przepisu. Z przepisów u.ś.r. - art. 17 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b wynika, że z kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjne wyłączone zostały osoby, które stanowią rodzinę zastępczą niespokrewnioną, a zatem rodziny zastępcze niezawodowe oraz rodziny zastępcze zawodowe.

Zgodnie z art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2020 r. poz. 821 ze zm.), do której odwołuje się art. 17 ust. 1 pkt 3 u.ś.r., formami rodzinnej pieczy zastępczej są rodzina zastępcza spokrewniona, rodzina zastępcza niezawodowa oraz rodzina zastępcza zawodowa, w tym zawodowa pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego i zawodowa specjalistyczna.

Rodzina zastępcza spokrewniona to jedna z form rodzinnej pieczy zastępczej (art. 39 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej), którą tworzą małżonkowie lub osoba niepozostająca w związku małżeńskim, u których umieszczono dziecko w celu sprawowania nad nim pieczy zastępczej, będący wstępnymi lub rodzeństwem dziecka (art. 41 ust. 1 i 2 cyt. ustawy). Rodzinę zastępczą zawodową lub rodzinę zastępczą niezawodową tworzą małżonkowie lub osoba, o których mowa w ust. 1, niebędący wstępnymi lub rodzeństwem dziecka (art. 41 ust. 3 cyt. ustawy). Między rodziną zastępcza niezawodową a rodziną zastępczą zawodową zachodzi istotna różnica, związana z pobieraniem przez rodzinę zastępczą zawodową wynagrodzenia za pełnienie funkcji rodziców zastępczych.

Z brzmienia przepisów u.ś.r. wynika, że osoba pełniąca rolę niespokrewnionej rodziny zastępczej nie może otrzymać świadczenia pielęgnacyjnego.

Organy, pozostając w zgodzie z zasadą legalizmu, nie dokonują oceny przepisu pod kątem jego zgodności z aksjologią konstytucyjną. Możliwość taką ma jednak sąd, który uprawniony jest do dokonywania wykładni prokonstytucyjnej. W szczególności taka sytuacja ma miejsce wtedy, gdy wyników wykładni językowej nie da się zaakceptować ze względu na konsekwencje o charakterze systemowym i sprzeczność z wartościami konstytucyjnymi. Wymaga to jednak spełnienia szczególnych warunków i szczególnego uzasadnienia (por. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 10 lutego 2016 r. sygn. II SA/Go 947/15). W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wskazuje się, że do przekroczenia granicy wykładni językowej konieczne jest uzasadnienie aksjologiczne, odwołujące się m.in. do wartości konstytucyjnych (por. wyrok TK z 28 czerwca 2000 r., K 25/99, OTK 2000, Nr 5, poz. 141).

W wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. sygn. P 23/05 Trybunał Konstytucyjny zauważył, że skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Przyznanie tylko rodzicom naturalnym prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej (pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym), lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji).

W wyroku z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. P 41/07 (OTK-A 2008/6/109,Dz. U. nr 138, poz. 875), Trybunał Konstytucyjny wskazał, że z zasady równości, wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji, wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów prawa w obrębie określonej klasy (kategorii). Wszystkie podmioty prawa, charakteryzujące się w równym stopniu daną cechą istotną (relewantną), powinny być traktowane równo, bez zróżnicowań, zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących. Podmioty różniące się mogą być natomiast traktowane odmiennie. Ocenę każdej regulacji prawnej z punktu widzenia zasady równości musi poprzedzić zbadanie sytuacji prawnej podmiotów i przeanalizowanie ich cech wspólnych i cech różniących (por. uzasadnienie wyroku z 28 maja 2002 r., sygn. P 10/01, OTK ZU nr 3/A/2002, poz. 35). Wszelkie odstępstwa od nakazu równego traktowania podmiotów podobnych muszą zawsze znajdować podstawę w przekonujących argumentach. Różnicowanie sytuacji prawnej podmiotów podobnych może więc być uznane za zgodne z Konstytucją, jeżeli pozostaje w zgodzie z zasadami sprawiedliwości społecznej lub służy urzeczywistnianiu tych zasad. Zostaje ono natomiast uznane za niekonstytucyjną dyskryminację (uprzywilejowanie), jeżeli narusza zasadę sprawiedliwości społecznej. W tym sensie zasady równości wobec prawa i sprawiedliwości społecznej w znacznym stopniu nakładają się na siebie (por. np. wyroki TK: z 16 grudnia 1997 r., sygn. K. 8/97, OTK ZU nr 5-6/1997, poz. 70 oraz z 13 kwietnia 1999 r., sygn. K. 36/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 40, s. 243-244).

Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że zarówno rodzina naturalna jak i rodzina zastępcza są podmiotami zobowiązanymi do pieczy nad dzieckiem. W razie rezygnacji z pracy zarobkowej ze względu na konieczność opiekowania się niepełnosprawnym dzieckiem sytuacja rodziców naturalnych i zastępczych jest taka sama. Trybunał Konstytucyjny uznał, że taka regulacja godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony rodziny i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji). Trybunał stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne jest subsydiarną formą pomocy rodzinie, a dobrowolność rezygnacji z pracy zarobkowej wskazuje na to, że instytucja ta jest wyrazem realizacji zasady pomocniczości.

Trybunał orzekł, że norma wynikająca z art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r. w zakresie, w jakim wyłącza możliwość uzyskania zasiłku przez rodzinę zastępczą spokrewnioną, na której jednocześnie ciąży obowiązek alimentacyjny, stanowi naruszenie zasady równości i jest niezgodna ze konstytucyjnymi standardami ochrony rodziny wynikającymi z art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji. Trybunał wskazywał, że w omawianym wypadku relewantnymi cechami wspólnymi opiekunów są: 1) sprawowanie opieki nad dzieckiem wymagającym stałej pielęgnacji, 2) niepodejmowanie z tego powodu pracy i 3) osiąganie przez rodzinę niskich dochodów. Odmowa wsparcia osobom bliskim podważa tej sytuacji racjonalność ustawodawcy i jest sprzeczna z wymogami wynikającymi z art. 71 ust. 1 Konstytucji.

W wyroku z dnia 26 kwietnia 2010 r. sygn. I OSK 76/10 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że w wyroku z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07 Trybunał Konstytucyjny podważył konstytucyjność art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r. w zakresie wykluczającym możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej spokrewnionej, ze względu na brak uchwytnych okoliczności konstytucyjnych uzasadniających takie wykluczenie i obowiązkiem sądu I instancji, wynikającym z art. 141 § 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, było wyjaśnienie jakie wartości konstytucyjnie określone i chronione uzasadniają dopuszczalność różnicowania prawnej pozycji rodziny zastępczej spokrewnionej i rodziny zastępczej niespokrewnionej (sprawujących opiekę nad dzieckiem umieszczonym w takiej rodzinie) w przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego.

W ocenie Sądu, argumentacja zawarta w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. P 41/07 przemawia za uznaniem, że świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać także rodzinie zastępczej niespokrewnionej, której członkowie nie uzyskują wynagrodzenia za sprawowanie funkcji rodziny zastępczej.

W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażano już stanowisko, że pozycja rodziny zastępczej spokrewnionej jak i niespokrewnionej w zakresie przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 u.ś.r. powinna być taka sama (por. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 28 lipca 2010 r. IV SA/Po 476/10, WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 10 lutego sygn. II SA/Go 947/15). W wyrokach tych wskazano, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r. wyłączający z grona osób mogących otrzymać na jego podstawie świadczenie pielęgnacyjne rodzinę zastępczą niespokrewnioną a dający takowe uprawnienie wyłącznie rodzinie zastępczej spokrewnionej narusza konstytucyjną zasadę równości zawartą w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Z wyroków tych wynika, że od rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem i niespokrewnionej z dzieckiem różni się zdecydowanie tylko rodzina zawodowa niespokrewniona z dzieckiem. Pomoc udzielana rodzinie niespokrewnionej niezawodowej nie pełni funkcji wynagrodzenia tak jak to ma miejsce w przypadku zawodowej rodziny zastępczej. Rodzina zastępcza spokrewniona jak i niespokrewniona charakteryzują się równą pozycją prawną, mianowicie taką, że funkcję w niej naznaczoną pełnią w oparciu o uprawnienie do uzyskania pomocy pieniężnej a nie jak to w przypadku zawodowej rodziny zastępczej niespokrewnionej z możliwością uzyskania wynagrodzenia. Stanowisko takie jest również potwierdzone w doktrynie, w której wskazano, iż przyznanie wszystkim rodzinom zastępczym, także spokrewnionym z dzieckiem, niemalże jednakowych uprawnień w zakresie otrzymania pomocy należy uznać za sprawiedliwe. Natomiast pomoc nie przysługuje rodzinom zawodowym, które otrzymują wynagrodzenie za pełnienie funkcji rodziny zastępczej (vide: komentarz do nieobowiązującego już art. 78 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej I. Sierpowska, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, ABC, 2009, wyd. II.).

Zróżnicowanie sytuacji rodzin zastępczych spokrewnionych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny i pozostałych rodzin zastępczych w zakresie świadczeń pielęgnacyjnych stanowi przejaw nieuzasadnionej dyskryminacji tych ostatnich. Skoro warunkiem, jaki muszą spełniać kandydaci na rodzinę zastępczą, jest posiadanie stałego źródła utrzymania, a więc pracy, to należy przyjąć, że pomoc udzielana na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej stanowi - zgodnie z zasadą subsydiarności - uzupełnienie w budżecie domowym rodziny zastępczej stałych dochodów wypracowanych przez rodziców zastępczych. Ustawodawca zakłada zatem, że rodzina zastępcza sprawując swą funkcję wykonuje jednocześnie pracę zarobkową. Tym samym jeżeli dziecko umieszczone w rodzinie zastępczej będzie wymagało stałej opieki ze względu na niepełnosprawność to rodzina zastępcza - niezależnie, czy zobowiązana do alimentacji względem dziecka, czy nie - winna zyskiwać uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego. Rezygnacja przez któregokolwiek z rodziców zastępczych z pracy i zajęcie się stałą opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem bez uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego powoduje bowiem utratę stałego źródła utrzymania, które jest jedną z przesłanek ustanowienia rodziny zastępczej.

Sąd wziął pod uwagę, że odmowa przyznania świadczenia, co do zasady, może skutkować koniecznością podjęcia przez skarżącą pracy i rezygnacją ze sprawowanej funkcji, co byłoby sprzeczne z dobrem skierowanego do rodziny zastępczej małego niepełnosprawnego dziecka. W ocenie Sądu, pozycja rodziców zastępczych i charakter ich relacji z dzieckiem, zbliżonej do relacji rodziców, przemawiają za uznaniem, że powinni oni mieć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Zauważyć należy, że powierzenie dziecka rodzinie zastępczej niespokrewnionej następuje w sytuacji gdy brak jest krewnych, którzy mogliby lub chcieliby podjąć się funkcji rodziny zastępczej spokrewnionej. Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w takim przypadku w znaczny sposób zawęża krąg osób, które mogłyby podjąć się funkcji rodziny zastępczej dla dziecka niepełnosprawnego.

Z tych też względów Sąd nie podzielił stanowiska przedstawionego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz przywołanym w niej orzecznictwie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonując wykładni przepisów art. 17 u.ś.r. uznał, że dokonując prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 1, 5 pkt 2 lit. b przy uwzględnieniu stanowiska przedstawionego w uzasadnieniu wyroku TK z 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07 oraz w orzecznictwie sądowoadministracyjnym i doktrynie, może dekodować normę prawa materialnego, pozwalającą na rozstrzygnięcie sprawy i nie zachodzi potrzeba przedstawienia Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego na podstawie art. 193 Konstytucji. Zastosowana wykładnia ma charakter wykładni operatywnej i zmierza do rezultatu wynikającego z takiego rozumienia prawa, które zapewnia jego spójność oraz konstytucyjność. Sąd jest zobowiązany wybrać taką interpretację normy ustawowej, która umożliwia najpełniejsze urzeczywistnienie norm, zasad i wartości konstytucyjnych (por. wyrok NSA z dnia 26 lutego 2009 r. sygn. akt I OSK 533/08). Konstytucja wprowadza zasadę, że jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (art. 8 ust. 2 Konstytucji). Oznacza to m.in., że sądy są uprawnione do niestosowania ustaw i przepisów ustaw z nią sprzecznych. Biorąc pod uwagę także, iż obowiązek podejmowania czynności zmierzających do szybkiego załatwienia sprawy spoczywa na sądzie (art. 7 p.p.s.a.), Sąd nie powinien uciekać się do skorzystania z instytucji pytania prawnego do TK, w sytuacji, gdy na podstawie posiadanej wiedzy, w oparciu o posiadane kompetencje ma możliwość samodzielnie rozstrzygnąć kwestie będąca przedmiotem kierowanej do niego skargi (por. wyrok NSA z dnia 9 października 1998 r., sygn. II SA 1246/98, z dnia 27 lutego 2008 r., sygn. I OSK 194/07, z dnia 7 grudnia 2009 r., sygn. I OSK 722/2009, wyrok WSA w Poznaniu z 27 listopada 2008 r. sygn. IV SA/Po 210/08, również Z. Kmieciak, Prawotwórstwo sędziowskie w sferze jurysdykcji sądów administracyjnych, PiP nr 12/2006).

Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. orzekł o zaskarżonej decyzji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ, stosownie do art. 153 p.p.s.a., będzie związany przedstawioną wyżej wykładnią art. 17 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r.

Niezależnie od powyższego, organ powinien ustalić, czy w sprawie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jaką jest rezygnacja z zatrudnienia lub niepodejmowanie zatrudnienia w celu sprawowania opieki, czy też istnieją inne okoliczności wykluczające podjęcie przez skarżącą zatrudnienia. Sprawdzenia wymagać będzie także okoliczność, czy strona nie pobiera świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad swoim niepełnosprawnym dzieckiem.

Orzeczenia sądów administracyjnych powoływane w niniejszym uzasadnieniu dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.