Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1437/07
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-11-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 183, art. 174, art. 184, art. 250
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 1, art. 2 ust. 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 156 par. 1 pkt 2, art. 7
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Bożena Walentynowicz ( spr. ) Sędziowie Sędzia NSA Andrzej Gliniecki Sędzia NSA Zofia Flasińska Protokolant Elżbieta Maik po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 stycznia 2007 r. sygn. akt V SA/Wa 1913/06 w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 stycznia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1913/06, oddalił skargę M. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2006 r. w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej.

W uzasadnieniu stanowiska Sąd ten przedstawił następujące okoliczności faktyczne i prawne.

M. K. w dniu 17 czerwca 2004 r. złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w przepisach ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Skarżąca wyjaśniła, że w 1940 r. cała jej rodzina została przymusowo przesiedlona do S.. Ponadto podała, że w okresie od 10 stycznia 1943 r. do 20 lipca 1944 r. jako osoba nieletnia (14–15 lat) była zmuszana do pracy w niemieckich koszarach wojskowych w S. jak pomoc kuchenna.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r. odmówił skarżącej przyznania wyżej wymienionego świadczenia z uwagi na to, że skarżąca nie spełnia określonego przepisami warunku deportacji do pracy przymusowej poza terytorium II RP.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, w wyniku rozpoznania wniosku M. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] sierpnia 2004 r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] czerwca 2004 r. o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z wnioskowanego tytułu. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ stwierdził, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż strona pracowała w S., a zatem na terytorium II Rzeczypospolitej, z tego też względu odmówiono stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z wnioskowanego tytułu.

M. K. w dniu 17 maja 2006 r. złożyła ponownie wniosek o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Wniosek ten został następnie potraktowany przez organ jako wniosek o uchylenie decyzji z dnia [...] sierpnia 2004 r. w trybie art. 154 k.p.a.

Decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił uchylenia decyzji własnej oraz decyzji ją poprzedzającej z dnia [...] czerwca 2004 r. Organ podkreślił, że skarżąca nie powołała się na ustawowe podstawy do wznowienia postępowania ani też na podstawy do wszczęcia postępowania w celu stwierdzenia nieważności decyzji, w związku z powyższym, stosownie do art. 235 § 1 k.p.a., organ zakwalifikował pismo jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 154 k.p.a. Uzasadniając odmowę uchylenia decyzji własnej organ orzekający podkreślił to, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż strona pracowała w S., a więc na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. Zdaniem Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie wystąpił w niniejszej sprawie fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. Organ podkreślił, że nie neguje on w tym wypadku faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny, lecz jedynie fakt, iż nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a/ ww. ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na skutek wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z [...] września 2006 r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] lipca 2006 r. W uzasadnieniu decyzji organ podkreślił, iż ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że strona w latach 1943–1944 wykonywała prace przymusową na terytorium Polski (w S.) w jej granicach sprzed 1 września 1939 r. Jednocześnie Kierownik Urzędu zaznaczył, iż nie kwestionuje faktu przesiedlenia i pracy strony w koszarach wojskowych, jednakże w związku z tym, że praca wykonywana była w Polsce, świadczenie nie przysługuje stronie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 stycznia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1913/06, uznał, że skarga M. K. na powyższą decyzję nie jest zasadna. Sąd uznał, że w sprawie niniejszej bezsporną jest okoliczność, iż ostateczna decyzja Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] sierpnia 2004 r., utrzymująca w mocy decyzję własną z [...] czerwca 2004 r. o odmowie przyznania M. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r., stała się również prawomocna z uwagi na to, iż skarżąca nie skorzystała z prawa jej zaskarżenia do sądu administracyjnego.

Zdaniem Sądu Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dokonał zatem prawidłowej kwalifikacji wniosku skarżącej z dnia 17 maja 2006 r. W ocenie Sądu materialnoprawną podstawą, w oparciu o którą należało rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę jest unormowana w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Sąd wskazał jednocześnie, że skarżąca przed wojną zamieszkiwała na terytorium II RP w jej granicach sprzed września 1939 r., w miejscowości W. we wschodniej części kraju, a pracę przymusową wykonywała w niemieckich koszarach wojskowych w S., a więc również na terytorium państwa polskiego w granicach sprzed września 1939 r. Wobec tego, że skarżąca pracowała przymusowo na terytorium Państwa Polskiego, nie można stwierdzić, iż została wywieziona (deportowana) z tego terytorium. Analizując przepisy powyższej ustawy oraz okoliczności faktyczne sprawy Sąd doszedł do wniosku, że niezwiązane z deportacją z terytorium II RP przymusowe zatrudnienie w latach 1943–1944 małoletniej M. K. w niemieckich koszarach wojskowych położonych na terytorium Państwa Polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., a po tej dacie okupowanym przez III Rzeszę, nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. W ocenie Sądu brak jest również podstaw do twierdzenia, że za uchyleniem decyzji ostatecznej z [...] sierpnia 2004 r. przemawia interes społeczny. Sąd podzielił stanowisko organu, że interes społeczny w rozumieniu art. 154 k.p.a., nie może sprowadzać się do naruszania przepisów prawa, skoro warunkiem dopuszczalności wzruszenia decyzji w trybie art. 154 k.p.a. jest stwierdzenie, że stan prawny powstały wskutek uchylenia lub zmiany decyzji będzie zgodny z prawem. Zdaniem Sądu wydając zaskarżoną decyzję, Kierownik Urzędu działał na podstawie przepisów prawa, a podjęte rozstrzygnięcie na podstawie art. 154 k.p.a. nie wykracza poza granice uznania administracyjnego, a więc nie stanowi naruszenia prawa.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku, opartą na podstawie art. 174 p.p.s.a., złożyła M. K., reprezentowana przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

– prawa materialnego przez jego nieprawidłowe zastosowanie, a mianowicie art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, poprzez niezbadanie, czy przymusowe zatrudnienie małoletniej M. K. w niemieckich koszarach wojskowych położonych na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy,

– przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to rozstrzygnięcie w oparciu o decyzję wydaną z rażącym naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie przy ocenie okoliczności sprawy art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. i zastosowanie jedynie części (pkt 2) tegoż przepisu oraz art. 7 k.p.a., poprzez nierozpoznanie wszystkich okoliczności faktycznych wydanie rozstrzygnięcia bez uwzględnienia słusznego interesu obywatela.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że z niewiadomych przyczyn, Sąd skupił się wyłącznie na kryterium wynikającym z art. 2 pkt 2 ustawy (deportacja), pomijając całkowicie pkt 1 tego artykułu. Właściwa interpretacja art. 2 powołanej ustawy prowadzi, zdaniem skarżącej, do wniosków, że spełnienie wyłącznie jednej z dwóch przesłanek zawartych w art. 2 jest wystarczające do ustalenia, że miała miejsce represja. Dla skarżącej niezrozumiały jest fakt niezbadania przez Sąd I instancji czy niezwiązane z deportacją z terytorium II RP przymusowe zatrudnienie w latach 1943–1944 małoletniej M. K. w niemieckich koszarach wojskowych położonych na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., nie można, uznać za tożsame z osadzeniem w obozie pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939–1945 z przyczyn narodowościowych i czy tym samym nie stanowi ono represji w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Za rażące naruszenie przepisów postępowania (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.) skarżąca uznała fakt wydania decyzji przez organ, a później wyroku przez Sąd I instancji, w oparciu o ustalenie okoliczności sprawy wyłącznie pod kątem art. 2 pkt 2 ustawy, a więc biorąc pod uwagę jedynie część przepisu. W konsekwencji decyzja, wydana w oparciu o takie selektywne ustalenia, jest decyzją wadliwą i z całą pewnością miała wpływ na prawidłowość podjętego rozstrzygnięcia. W skardze kasacyjnej wskazuje się, że organ nie zbadał, czy skarżąca spełnia przesłanki z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. i czy w związku z tym nie przysługuje jej świadczenie pieniężne, określone w tejże ustawie. Tym samym organ "nie podjął wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego" do czego zobowiązuje go norma artykułu 7 k.p.a. Ponadto, zdaniem skarżącej, wyrok Sądu I instancji nie uwzględnił słusznego interesu obywatela i tym samym naruszył jedną z generalnych zasad postępowania administracyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej będąc związany jej zarzutami. Z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania określoną przesłankami z art. 183 § 2 p.p.s.a., której nie stwierdzono w niniejszej sprawie. Mając na uwadze powyższą zasadę z art. 183 § 1 p.p.s.a. Sąd przystąpił do oceny podniesionych zarzutów w skardze kasacyjnej, kwestionującej wyrok Sądu I instancji. Przedmiotem oceny Sądu I instancji była decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmawiająca przyznania M. K. świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich wobec niespełnienia ustawowych przesłanek.

Skarga kasacyjna od wyroku Sądu I instancji oddalającego skargę M. K. na powyższą decyzję została oparta na obu podstawach art. 174 ust. 1 i 2 p.p.s.a.

Zarzut skargi kasacyjnej podnoszący naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest bezzasadny.

Trzeba bowiem stwierdzić, że Sąd I instancji dokonał bardzo wnikliwej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, a wyprowadzone wnioski w pełni pozwoliły na akceptację stanowiska organu o braku podstaw do przyznania świadczenia pieniężnego określonego w przepisach wskazanej na wstępie ustawy z dnia 31 maja 1996 r.

W przedmiotowej sprawie niekwestionowana jest okoliczność wynikająca przede wszystkim z treści wniosku M. K., iż jako niepełnoletnia osoba (15 l.) została przesiedlona wraz z rodzicami z miejsca ich wspólnego zamieszkania w Jasionce do miasta S.. Tam skierowano ją jako małoletnią do pracy w koszarach niemieckich, gdzie pracowała jako pomoc kuchenna w okresie od 10 stycznia 1943 r. do 20 lipca 1944 r. Ani z twierdzeń skarżącej K., ani z żadnego dowodu z akt sprawy nie wynika, by osadzono rodziców jej bądź samą skarżącą w obozie pracy przymusowej z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych bądź religijnych. Brak więc jakichkolwiek podstaw, by wniosek M. K. rozpatrywany był w aspekcie przepisu art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r.

Odrębne stanowisko autorki skargi kasacyjnej jest pozbawione zasadności jako nie oparte na żadnej podstawie faktycznej. W konsekwencji stwierdzić należy, iż chybione jest stanowisko skargi kasacyjnej, jakoby wyrok Sądu pierwszej instancji zastał oparty na decyzji dotkniętej wadą nieważności (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.).

Podstawę prawną decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stanowiły wskazane w decyzji przepisy art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 oraz art. 2 pkt 2 lit. ..... ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR. Mający w sprawie zastosowanie przepis art. 2 ust. 2 stanowi, iż represją w rozumieniu ww. ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium Państwa Polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939–1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium Państwa Polskiego w jego obecnych granicach.

Skoro się zważy, że skarżąca M. K. mieszkająca wcześniej z rodzicami w miejscowości Jasionka na terenie Polski została przesiedlona wraz z nimi do S. także na terenie Polski i tam skierowana do pracy w koszarach niemieckich – to zasadnie uznał Sąd I instancji, podzielając stanowisko organu, że nie została spełniona podstawowa przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pieniężnego w myśl ww. ustawy. W powyższej sytuacji gdy świadczenie pieniężne nie przysługiwałoby skarżącej z powodu niespełnienia ustawowego warunku wydana przez organ decyzja o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego nie mogłaby zostać zmieniona w trybie art. 154 k.p.a. tylko z uwagi na interes strony. Słuszny interes strony, który podkreśla skarga kasacyjna nie może być podstawą uwzględnienia wniosku tej strony, jeśli jest sprzeczny z ustawą. Z tego względu zarzut skargi kasacyjnej o naruszeniu art. 7 k.p.a. wobec nieuwzględnienia przez Sąd słusznego interesu strony należało ocenić także jako pozbawiony zasadności. W przedmiocie spełnienia wymogów ustawowych określonych art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym... Naczelny Sąd Administracyjny wypowiadał się w licznych orzeczeniach, prezentując jednolite stanowisko, iż przyznanie świadczenia pieniężnego w trybie ww. ustawy z 31 maja 1996 r. wymaga deportacji czyli wywiezienia do pracy przymusowej i wykonywanej poza granicami Państwa Polskiego sprzed 1 września 1939 r. i wywiezienia na terytorium III Rzeszy oraz terenów przez nią okupowanych w latach 1939–1945, także na terytorium ZSRR i terenów przez niego okupowanych w okresie od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. ... (porównaj wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2008 r. II OSK 396/07; wyrok NSA z dnia 19 sierpnia 2004 r. II OSK 135/04). Należy więc w podsumowaniu jeszcze raz powtórzyć, że w sytuacji skarżącej warunek ten nie był spełniony, skoro pracę wykonywała w koszarach wojskowych ale na terenie Polski chociaż w warunkach przymusu.

Zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej stanowiska tego nie podważają, ich bezzasadność skutkuje oddaleniem skargi kasacyjnej na podstawie art. 184 p.p.s.a.

Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258–261 p.p.s.a.