Postanowienie NSA, sygn. akt I FSK 2061/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-02-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Odrzucenie skargi
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 26, art. 34, art. 58 § 1 pkt 5, § 2, art. 124 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 22 lutego 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej I. S.A. w P. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 maja 2022 r. sygn. akt III SA/Wa 2960/21 odrzucającego skargę I. S.A. w P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 15 października 2021 r., nr 1401-IOV-4.4103.25.2021.EK w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe 2015 r. postanawia oddalić skargę kasacyjną. Sylwester Marciniak Sędzia NSA


UZASADNIENIE

I FSK 2061/22

UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 18 maja 2022 r., sygn. akt III SA/Wa 2960/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: sąd pierwszej instancji) odrzucił skargę I. S.A. w P. (dalej: spółka lub skarżąca) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 15 października 2021 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe 2015 r.

W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że skarga została wniesiona w piśmie z dnia 22 listopada 2021 r., a z uwagi na uzyskanie informacji, że od dnia 22 października 2021 r. spółka nie posiada zarządu, pełnomocnik spółki został wezwany do usunięcia braków w składzie organu uprawnionego do reprezentacji skarżącej przez powołanie zarządu lub ustanowienie likwidatora w terminie 2 miesięcy od dnia doręczenia wezwania pod rygorem odrzucenia skargi. Wezwanie zostało doręczone w dniu 4 marca 2022 r., a zakreślony termin upłynął bezskutecznie w dniu 4 maja 2022 r. W piśmie z dnia 26 kwietnia 2022 r. pełnomocnik spółki wskazał, że nie posiada żadnych informacji dotyczących powołania osób uprawnionych do reprezentacji spółki lub podjęcia jakichkolwiek czynności w tym zakresie (takich informacji nie posiada również były prezes zarządu), w związku z czym nie jest możliwe zastosowanie się do wezwania sądu.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że ustawodawca wykluczył prowadzenie postępowania sądowego z udziałem osoby prawnej jako strony w sytuacji, gdy nie posiada ona umocowanego do działania za nią organu (gdyż nie ma ona wtedy zdolności procesowej). Gdy sytuacja ta dotyczy strony skarżącej i istnieje na etapie wnoszenia skargi, stanowi to podstawę do odrzucenia skargi, zgodnie z art. 58 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259, dalej: p.p.s.a.). W świetle art. 58 § 2 p.p.s.a. odrzucenie skargi z podanego względu musi zostać poprzedzone wezwaniem do uzupełnienia braków w składzie właściwych organów. Sąd zaznaczył równocześnie, że do zawieszenia postępowania z tego samego powodu na podstawie art. 124 § 1 pkt 2 p.p.s.a. może dojść wtedy, gdy powód ten zaistniał w toku postępowania, tj. skargę wniósł podmiot, który miał zdolność procesową w momencie dokonywania tej czynności, lecz później ją utracił. Sąd podkreślił, że w okolicznościach sprawy nie wystąpiła przesłanka do zawieszenia postępowania, gdyż w dniu wniesienia skargi do sądu spółka nie posiadała już umocowanego do działania za nią organu. Brak ten nie został uzupełniony, mimo wezwania, skargę należało więc odrzucić.

W skardze kasacyjnej od powyższego postanowienia pełnomocnik spółki wniósł o jego uchylenie w całości i rozpoznanie skargi oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wedle norm przypisanych. Pełnomocnik wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które wywarło wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj.:

a) art. 58 § 1 pkt 5 w zw. z art. 34 i art. 36 pkt 2 p.p.s.a., przez niewłaściwe zastosowanie i odrzucenie skargi z uwagi na zachodzące braki w składzie organów spółki uniemożliwiające jej działanie, mimo wniesienia jej przez profesjonalnego pełnomocnika właściwie umocowanego do wniesienia skargi i reprezentowania spółki w postępowaniu,

b) art. 26 p.p.s.a., przez uznanie, że skuteczne złożenie rezygnacji przez jedynego członka zarządu pozbawia osobę prawną zdolności procesowej,

c) art. 28 w zw. z art. 37 § 1 p.p.s.a., przez błędne uznanie, że w sprawie zachodzą braki uniemożliwiające działanie spółki, podczas gdy w rzeczywistości pełnomocnik został skutecznie ustanowiony jeszcze przed momentem złożenia rezygnacji przez członka zarządu, w efekcie czego jest on zobowiązany do działania na korzyść spółki do momentu wypowiedzenia pełnomocnictwa,

d) art. 124 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy wystąpienie braków w składzie organów strony uniemożliwiających jej działanie, skutkuje zawieszeniem postępowania z urzędu, nie zaś odrzuceniem skargi na podstawie art. 58 § 1 pkt 5 p.p.s.a.,

e) art. 3 p.p.s.a. w zw. z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP, przez nieuprawnione odrzucenie skargi z uwagi na zachodzące braki w składzie organów strony uniemożliwiające jej działanie, mimo faktycznej zdolności spółki do działania w postępowaniu przez pełnomocnika i tym samym ograniczenie spółce prawa do sądu oraz możliwości ochrony jej praw podmiotowych.

W odpowiedzi na wezwanie sądu pełnomocnik przy piśmie z dnia 2 listopada 2022 r. przedłożył dokumenty, z których wynika, że w dniu 26 października 2022 r. doszło do powołania Prezesa Zarządu w spółce.

Organ odwoławczy nie skorzystał z możliwości wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna spółki nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności, z uwagi na zawarty w skardze kasacyjnej wniosek o rozpoznanie sprawy na rozprawie, należy wskazać, że zgodnie z art. 182 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną od postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego kończącego postępowanie w sprawie. Ponieważ z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie, skarga kasacyjna mogła być rozpoznana na posiedzeniu niejawnym niezależnie od wniosków stron postępowania w tym zakresie.

Wymaga również przypomnienia, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną w jej granicach (z niezachodzącym w przedmiotowej sprawie wyjątkiem zaistnienia przesłanek nieważności postępowania), nie mając uprawnień do uzupełniania bądź precyzowania zarzutów podnoszonych przez stronę, czy formułowanej na ich poparcie argumentacji (por. art. 183 § 1 p.p.s.a.). Należy też wskazać, że chcąc podnieść zarzuty uchybienia przepisom proceduralnym strona powinna uwzględnić przy konstruowaniu takich zarzutów, że w świetle art. 174 pkt 2 p.p.s.a. podstawa kasacyjna obejmująca zarzut naruszenia przepisów postępowania może być skuteczna (tj. prowadzić do uwzględnienia skargi kasacyjnej) jedynie w przypadku, gdy zarzucane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wykazanie, że taki potencjalny istotny wpływ na rozstrzygnięcie zachodzi, należy do strony, gdyż i w tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny nie ma uprawnień do zastępowania jej w prawidłowym formułowaniu podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia.

Powyższe jest istotne przede wszystkim dlatego, że autor środka odwoławczego nie kwestionuje kluczowych okoliczności faktycznych, na podstawie których sąd pierwszej instancji wydał zaskarżone postanowienie. Nie jest zatem podważane ustalenie, że spółka na dzień wniesienia skargi nie posiadała organu powołanego do jej reprezentowania, że wezwanie do uzupełnienia braków w tym zakresie zawierało wszystkie niezbędne elementy, było jasne i czytelne (pełnomocnik nie miał wątpliwości, czego sąd od niego oczekuje) oraz zostało prawidłowo doręczone, a także to, że w zakreślonym przez sąd terminie wezwanie nie zostało wypełnione. Wszystkie te zagadnienia pozostają w związku z tym poza kontrolą kasacyjną Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Głównym argumentem podnoszonym w skardze kasacyjnej jest to, że pełnomocnik był prawidłowo umocowany i mógł działać za spółkę, stąd nie było podstaw do odrzucenia skargi z powodu braków w składzie organów spółki uniemożliwiających jej działanie. Stanowisko to nie może zostać uwzględnione.

Skarga spółki została odrzucona na podstawie art. 58 § 1 pkt 5 p.p.s.a., w świetle którego sąd odrzuca skargę m.in. wtedy, gdy w składzie organów jednostki organizacyjnej będącej stroną skarżącą zachodzą braki uniemożliwiające jej działanie. Dla odrzucenia skargi z tego powodu sąd musiał zapewnić spółce możliwość uzupełnienia tego braku (por. art. 58 § 2 p.p.s.a.), co zostało w sprawie uczynione. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił równocześnie, dlaczego w okolicznościach sprawy nie mógł zostać zastosowany art. 124 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sąd zawiesza postępowanie z urzędu, jeżeli w składzie organów jednostki organizacyjnej będącej stroną zachodzą braki uniemożliwiające jej działanie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia jasno wynika, że sąd za okoliczność przesądzającą dla rozstrzygnięcia uznał to, że do utraty w spółce organu umożliwiającego jej działanie doszło przed wniesieniem skargi (co prowadziło do odrzucenia skargi), a nie w toku skutecznie wszczętego postępowania sądowego (co prowadziłoby do zawieszenia postępowania). Stwierdziwszy, że jedyny członek zarządu przestał pełnić tę funkcję w spółce przed wniesieniem skargi, sąd uznał, że zaszła podstawa do odrzucenia skargi.

Należy wskazać, że w badanej skardze kasacyjnej treść art. 58 § 1 pkt 5 p.p.s.a. jest w istocie ignorowana. Autor środka odwoławczego nie kwestionuje żadnej z okoliczności, które doprowadziły sąd do zastosowania tego przepisu, nie odnosi się też w żaden sposób do przedstawionego przez sąd rozumienia tego przepisu, w tym w kontekście art. 124 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Autor skargi kasacyjnej zdaje się uważać, że prawidłowe umocowanie pełnomocnika przed powstaniem braków w organach spółki uniemożliwiających jej działanie niejako neutralizuje te braki co najmniej na potrzeby skutecznego wszczęcia postępowania sądowego (pełnomocnik nie widzi przeszkód, by postępowanie zostało zawieszone). Stanowisko to jest nieusprawiedliwione w świetle relewantnych przepisów prawa.

Przede wszystkim bez znaczenia dla rozstrzygnięcia jest to, że pełnomocnik został prawidłowo umocowany, co tak podkreślane jest w badanej skardze kasacyjnej. Zgodnie z art. 34 p.p.s.a. strony i ich organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed sądem osobiście lub przez pełnomocników. Jak trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 15 maja 2018 r., I FSK 282/18, działanie przez pełnomocnika może jednak dotyczyć strony, która sama ma możliwość działania. Ustawodawca wykluczył możliwość prowadzenia postępowania sądowego z udziałem osoby prawnej - jako strony - w sytuacji, gdy nie posiada ona umocowanego do działania za nią organu. Gdy sytuacja taka dotyczy strony skarżącej i istnieje na etapie wnoszenia skargi, stanowi podstawę do odrzucenia skargi (art. 58 § 1 pkt 5 p.p.s.a.). Gdy stan ten zaistnieje natomiast w toku postępowania, uzasadnia jego zawieszenie (art. 124 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), niezależnie od pozycji procesowej strony. Zachodzi zatem ścisłe powiązanie możliwości korzystania przez osobę prawną z atrybutu zdolności procesowej z posiadaniem organu uprawnionego do działania. Brak w tym zakresie uniemożliwia wszczęcie postępowania, stanowi przeszkodę w prowadzeniu już zainicjowanego postępowania i skutkuje nieważnością postępowania w przypadku jego przeprowadzenia (art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Zagadnienie to analizował też Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 22 marca 2017 r., I OZ 545/17, w tym w kontekście orzecznictwa sądów administracyjnych, powszechnych i Sądu Najwyższego, m.in. wskazując, że w wyroku z dnia 12 kwietnia 2016 r., III AUa 1937/15, Sąd Apelacyjny w Gdańsku zwrócił uwagę, że w toku postępowania cywilnego osoba prawna musi mieć organ uprawniony do podejmowania za nią działań, a brak organu powołanego do reprezentowania strony stanowi przyczynę nieważności postępowania, niezależnie od tego, czy w imieniu strony działa należycie ustanowiony pełnomocnik (tak też wyrok SN z dnia 7 listopada 2006 r., I CSK 224/06; postanowienie SN z dnia 2 czerwca 2010 r., II PZ 15/10). Stanowisko takie jest również uzasadnione w odniesieniu do postępowania sądowoadministracyjnego. Fakt, że osoba prawna nadal istnieje, a zatem ma zdolność sądową i procesową, a także ma pełnomocnika, którego pełnomocnictwo nie wygasło, nie zmienia faktu, że nie mając organu powołanego do reprezentacji, nie może działać, nie może realizować swoich uprawnień, także w stosunku do pełnomocnika wypełniać roli mocodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2016 r., II FZ 794/16). Stanowisko zaprezentowane w przywołanych orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie podziela w pełni.

Przenosząc powyższe na grunt badanej sprawy należy zatem uznać, że choć prawidłowość umocowania pełnomocnika wnoszącego skargę nie jest kwestionowana, nie ma możliwości uznania, że posiadanie pełnomocnika niweluje potrzebę posiadania przez skarżącą spółkę organu umożliwiającego jej działanie dla skutecznego wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego. Wystąpienie w spółce kapitałowej braku w składzie organów uniemożliwiającego jego działanie stanowi samodzielną przesłankę do odrzucenia skargi, jeśli sąd zapewni wcześniej takiej spółce możliwość uzupełnienia tego braku. W sprawie wymóg ten został spełniony, a skoro pełnomocnik nie zastosował się do wezwania sądu o uzupełnienie braku w tym zakresie, w konsekwencji czego zakreślony przez sąd termin upłynął bezskutecznie, sąd pierwszej instancji miał obowiązek odrzucenia skargi, niewątpliwie bowiem zaszły przesłanki z art. 58 § 1 pkt 5 p.p.s.a.

W takiej sytuacji wszystkie zarzuty skargi kasacyjnej należy uznać za bezpodstawne. Skoro bowiem prawidłowe umocowanie pełnomocnika nie sanowało braku w składzie organów spółki uniemożliwiającego jej działanie, sąd nie naruszył art. 58 § 1 pkt 5 w zw. z art. 34 i art. 36 pkt 2 p.p.s.a. ani art. 28 w zw. z art. 37 § 1 p.p.s.a. Nie doszło też do naruszenia art. 124 § 1 pkt 2 p.p.s.a., pełnomocnik spółki nie próbował bowiem twierdzić, że braki w składzie organów spółki uniemożliwiające jej działanie wystąpiły już po skutecznym wniesieniu skargi i wszczęciu postępowania. Sąd zapewnił spółce czas na uzupełnienie stwierdzonego braku, co nie jest kwestionowane, nie można zatem stwierdzić, by ograniczył prawo spółki do sądu i możliwość ochrony jej praw podmiotowych – niezasadny jest zatem zarzut naruszenia art. 3 p.p.s.a. w zw. z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP. Bez znaczenia natomiast dla rozstrzygnięcia jest to, że sąd nie dostrzegł różnicy między brakiem zdolności procesowej i brakiem w składzie organu reprezentującego spółkę, który uniemożliwił jej faktyczną realizację tejże zdolności procesowej (skuteczne podejmowanie czynności procesowych) – rozróżnienie obu kwestii nie zmieniłoby w żaden sposób wyniku sprawy, zwłaszcza że zarówno brak zdolności procesowej, jak i zajście w składzie organów jednostki organizacyjnej będącej stroną skarżącą braków uniemożliwiających jej działanie to podstawa do odrzucenia skargi w świetle art. 58 § 1 pkt 5 p.p.s.a. Pełnomocnik spółki nie wykazał, że wskazane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, należy zatem stwierdzić, że również zarzut naruszenia art. 26 p.p.s.a. nie zasługuje na uwzględnienie.

Skoro podniesione przez skarżącą zarzuty kasacyjne okazały się nieusprawiedliwione, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

Sylwester Marciniak

Sędzia NSA