Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 501/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-01-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 75, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie sędzia NSA Piotr Przybysz sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 września 2021 r. sygn. akt VIII SA/Wa 445/21 w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu z dnia 18 marca 2021 r. znak: SKO.PS.4111.47.505.2021 w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu ostatniej raty świadczenia nienależnie pobranego w formie zasiłku celowego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 30 września 2021 r. sygn. akt VIII SA/Wa 445/21 oddalił skargę A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu z 18 marca 2021 r. znak: SKO.PS.4111.47.505.2021 w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu ostatniej raty świadczenia nienależnie pobranego w formie zasiłku celowego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł A. A. zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji:

1. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", naruszenie przepisów postępowania, które miało istotnych wpływ na wynik sprawy, to jest art. 151 P.p.s.a. i oddalenie skargi, pomimo że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów art. 7, art. 75, art. 77 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", a w konsekwencji niezastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.; jak wskazał wnoszący skargę kasacyjną, Sąd I instancji uznał, że A. A. "utrzymujący się w większości ze świadczeń pomocy społecznej jest osobą radzącą sobie i dbającą o własne interesy skutecznie wnosząc do MOPS wnioski o przyznanie różnych form pomocy", a ponadto, że A. A. nie wykazał recept i faktur wskazujących na ponoszone przez niego miesięczne koszty leczenia w kwocie 300 zł; w konsekwencji błędnej oceny materiału dowodowego, Sąd I instancji uznał, że w sprawie nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, a żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie stanowi nadmiernego obciążenia, ani nie niweczy skutków udzielonej dotychczas pomocy;

2. na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, to jest:

1. art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020 r. poz. 1876 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.p.s.", przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu przez Sąd I instancji, że organ podejmując decyzję uznaniową, prawidłowo ustalił brak możliwości odstąpienia od żądania spłaty ostatniej raty świadczenia nienależnie pobranego i uznał, że zachodzi możliwość rozłożenia go na raty, a ponadto, że organ prawidłowo ustalił okoliczności faktyczne sprawy i stwierdził, że w sytuacji zdrowotnej i materialnej skarżącego, żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie stanowi dla niego nadmiernego obciążenia lub też nie niweczyłoby skutków udzielonej mu dotychczas pomocy;

2. art. 2 ust. 1 i 3 u.p.s. przez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że brak jest przesłanek do stwierdzenia, że skarżący znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej ze względu na to, że skutecznie składa wnioski do MOPS, co w konsekwencji skutkowało przekroczeniem przez organ granicy tzw. uznania administracyjnego; tymczasem, jak wskazał wnoszący skargę kasacyjną, wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu ostatniej raty świadczenia nienależnie pobranego został uzasadniony sytuacją finansową, osobistą i zdrowotną skarżącego oraz zmierzał do zaspokojenia jego niezbędnych potrzeb życiowych i miał na celu umożliwienie życia w warunkach odpowiadających godności człowieka.

Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto, wniesiono o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, a także złożono oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że w postępowaniu, organ powinien kierować się interesem obywatela i interesem społecznym, uwzględniając w szczególności sytuację konkretnej osoby, która korzysta z pomocy społecznej. Sąd I instancji uznał skarżącego za osobę radzącą sobie i dbającą o własne interesy tylko na tej podstawie, że skutecznie składał on wnioski do MOPS o przyznanie różnych form pomocy. Takie stwierdzenie jest jednak zbyt ogólne. Skarżący jest osobą niepełnosprawną i chorą. Decyzje wydawane w ramach uznania administracyjnego wymagają szczególnie wnikliwego i wszechstronnego uzasadnienia kryteriów i okoliczności, którymi kierował się organ przy ustaleniu określonej treści rozstrzygnięcia, w tym respektowania zasady ogólnej wyrażonej w art. 7 K.p.a.

Nie ulega wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy, rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny, czy zdolność podjęcia zatrudnienia.

Wydając decyzję odmowną, organ ma obowiązek uzasadnić, z jakiego powodu uznał, że szczególne okoliczności, określone w art. 104 ust. 4 u.p.s., nie zachodzą. Zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną, w niniejszej sprawie organy nie sprostały temu zadaniu.

Jak ustalono w sprawie, skarżący jest osobą chorą na [...]. Organ prowadząc sprawę nie podjął jednak próby zweryfikowania istnienia innych schorzeń, na które powoływał się skarżący we wnioskach kierowanych do tego organu, a które to schorzenia wpływają na całokształt jego sytuacji życiowej, zawodowej, zdrowotnej i osobistej. W skardze kasacyjnej przywołano te schorzenia. Przedstawiono też charakterystykę [...] jako choroby, opisano zaburzenia współistniejące, a także powiązane z nią problemy społeczne.

Dlatego też, mając do czynienia z osobą taką jak skarżący, pracownicy organu administracji nie powinni poprzestać na zapytaniu skarżącego o recepty i faktury na wskazywaną przez niego kwotę 300 zł, a ponadto powinni umożliwić skarżącemu przedstawienie dokumentacji medycznej. Skarżący cierpi na wiele schorzeń, które wymagają systematycznego przyjmowania leków i stałej opieki lekarzy specjalistów. Z aktualnej dokumentacji medycznej można więc uzyskać rzetelne informacje na temat leków, które przyjmuje skarżący. Nie wszystkie są refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia.

Stwierdzenie, że skarżący skutecznie składa wnioski do organów MOPS w Radomiu o świadczenia socjalne, nie zwalnia organów od rzetelnego ustalenia każdego elementu stanu faktycznego sprawy, w tym określenia aktualnych dochodów i sytuacji zdrowotnej skarżącego. Zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną, w niniejszej sprawie nie poczyniono takich ustaleń. Aby rozstrzygnięcie nie było dowolne, organ musi poprzedzić je wnikliwym wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich okoliczności sprawy, a w uzasadnieniu decyzji jest obowiązany wskazać motywy podjętego rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie organy nie rozważyły w szczególności, czy odmowa odstąpienia od żądania zwrotu ostatniej raty świadczenia nienależnie pobranego w formie zasiłku celowego nie doprowadzi de facto do nieodwracalnych strat dla strony, a biorąc pod uwagę jej konkretną, bardzo trudną sytuację, nie spowoduje zagrożenia dla możliwości jej dalszej egzystencji, albo uniemożliwi zaspokajanie jej podstawowych potrzeb bytowych, w tym także wynikających z potrzeby zapewnienia leczenia, pożywienia, odzieży i obuwia, czy utrzymania gospodarstwa domowego bez zadłużenia. Zatem, uchybiono obowiązkom wynikającym z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 i 3 K.p.a. Organ odwoławczy podjął decyzję nie rozważywszy w pełni wynikającej z zebranego materiału dowodowego sytuacji materialno-bytowej skarżącego, co mogło mieć wpływ na wynik postępowania.

Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie należy podać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).

Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Jak wynikało z bezspornych ustaleń zawartych w zaskarżonym wyroku, Prezydent Miasta Radomia decyzją z 2 listopada 2017 r. znak: DRP.6102.042971.2017 ustalił, że świadczenia wypłacone A. A. w kwocie łącznie 500 zł stanowią świadczenie nienależnie pobrane, które podlega zwrotowi w terminie 14 dni od daty, w której decyzja stanie się ostateczna.

Decyzją z 11 grudnia 2018 r. znak: DRP.6102.045692.2018 Prezydent Miasta Radomia odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Następnie decyzją tego organu z 13 stycznia 2019 r. znak: DRP.6102.016031.2019 należność z tytułu świadczenia nienależnie pobranego w formie zasiłku celowego została rozłożona na 20 rat: 19 rat po 5,00 zł miesięcznie i ostatnia 20 rata w kwocie 405 zł.

Prezydent Miasta Radomia decyzją z 27 stycznia 2021 r. nr DRP.6102.003283.2021:

1. Odmówił odstąpienia od żądania zwrotu ostatniej raty świadczenia nienależnie pobranego w formie zasiłku celowego;

2. Należność z tytułu świadczenia nienależnie pobranego w kwocie 405 zł, ustaloną decyzją Prezydenta Miasta Radomia z 2 listopada 2017 r. znak DRP.6102.042971.2017, rozłożył na 24 raty:

- dwadzieścia trzy raty po 5,00 zł miesięcznie,

- ostatnia dwudziesta czwarta rata w kwocie 290 zł,

płatne w terminie do 30 dnia każdego miesiąca, począwszy od lutego 2021 r.;

3. Nadał decyzji rygor natychmiastowej wykonalności.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 18 marca 2021 r. znak: SKO.PS.4111.47.505.2021 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, A. A. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i o odstąpienie od żądania zwrotu ostatnich czterech rat z tytułu nienależnie pobranych świadczeń lub o umorzenie w całości ostatnich czterech rat. Podkreślił, że od organu domagał się odstąpienia od żądania zwrotu ostatniej raty, a nie rozłożenia jej na raty.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przechodząc do rozpoznania skargi kasacyjnej wskazać należy, że została ona oparta o obie podstawy kasacyjne określone w art. 174 P.p.s.a. W takiej sytuacji rozpatrzeniu w pierwszej kolejności, co do zasady, podlegać powinny zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, ponieważ zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego mogą być oceniane przez Naczelny Sąd Administracyjny wówczas, gdy stan faktyczny sprawy, stanowiący podstawę wydanego wyroku, został ustalony bez naruszenia przepisów postępowania.

W ramach zarzutów kasacyjnych, o których mowa w art. 174 pkt 2 P.p.s.a., skarżący kasacyjnie zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 75, art. 77 i art. 80 K.p.a., a z argumentacji zawartej w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wynika, że skarżący zarzuca także naruszenie art. 107 § 3 K.p.a. Z analizy skargi kasacyjnej wynika, że istota zarzutu naruszenia przepisów postępowania sprawdza się do wytknięcia Sądowi I instancji zaakceptowania poczynionych przez organy administracyjne ustaleń stanu faktycznego oraz dokonanej przez nie oceny materiału dowodowego, pomimo tego, że nie można przyjąć, że w sprawie zostało wykazane, że nie zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony, w tym że nie zachodzi przypadek wskazujący, że żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub niweczyłoby skutki udzielonej pomocy.

Odniesienie się do powyższego zarzutu wymaga przypomnienia, że podstawą materialnoprawną zaskarżonej w sprawie decyzji jest art. 104 ust. 4 u.p.s., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Podkreślenia wymaga też, że w skardze kasacyjnej nie zakwestionowano wykładni art. 104 ust. 4 u.p.s., w związku z czym Naczelny Sąd Administracyjny przyjął jako własną wykładnię tej normy prawnej dokonaną przez Sąd I instancji. Sąd I instancji w tym zakresie wskazał zaś, że zasadą wynikającą z art. 98 u.p.s., jest, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Organy administracji, orzekając o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, mają obowiązek odpowiedniego stosowania przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. Sąd I instancji, odwołując się do rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartych w wyroku z 28 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 6/20, podkreślił, że celem art. 104 ust. 4 u.p.s. jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń, co wiąże się z kolei z określoną w art. 100 ust. 1 zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem korzystających z niej osób. Z treści art. 104 ust. 4 tej ustawy wynika również, że organ zobowiązany jest zatem do wszechstronnego rozważenia przesłanek w przepisie tym wymienionych. Wskazane przesłanki interpretować należy zgodnie z założeniami i celami ustawy o pomocy społecznej, w szczególności mając na względzie cele pomocy społecznej określone w jej art. 2 ust. 1. Należy również pamiętać, że zadaniem pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Pomoc społeczna powinna w miarę możliwości doprowadzić do życiowego usamodzielnienia się (art. 3 ustawy). Powyższe oznacza ciążący na organie właściwym do rozpatrzenia wniosku obowiązek dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy - aktualnej sytuacji zainteresowanego – także w kontekście powołanych przepisów ustawowych. Sąd Wojewódzki zwrócił również uwagę, że decyzje wydane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że po dokonaniu ustalenia, że strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania instytucji z art. 104 ust. 4 cyt. ustawy, organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony. Zatem, nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej, nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia. Znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w tym przepisie. Jeżeli więc organy przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonujący swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności.

Kolejno podkreślenia wymaga, że skarga kasacyjna nie kwestionuje przyjętych przez Sąd I instancji ustaleń w odniesieniu do sytuacji życiowej i finansowej skarżącego, a dotyczących tego, że skarżący ma 50 lat, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, mieszka w jednopokojowym lokalu własnościowym o powierzchni 34,36 m² oraz posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności orzeczony na stałe. Nie jest także sporne w sprawie, że skarżący od wielu lat utrzymuje się wyłącznie z pomocy społecznej, korzystając nie tylko z zasiłku stałego i pielęgnacyjnego, ale także z innych form pomocy w postaci zasiłków celowych na zakup żywności, obuwia, czy dodatku mieszkaniowego. W tym zakresie organy oparły się na wywiadzie środowiskowym, który nie został zakwestionowany przez skarżącego.

Wobec powyższego nie można zgodzić się ze skarżącym kasacyjnie, że Sąd I instancji dowolnie przyjął, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że rozłożenie na raty podlegającej zwrotowi kwoty (ostatniej raty) odpowiada sytuacji życiowej skarżącego, a wysokość i liczba rat wskazują na możliwość sprostania obowiązkowi, który został na niego nałożony. Prawidłowo przy tym Sąd I instancji przyjął, że nie ma tu znaczenia, że wolą skarżącego było odstąpienie od żądania spłaty ostatniej raty świadczenia nienależnie pobranego. Organ ustalił bowiem, że nie ma możliwości odstąpienia od żądania spłaty ostatniej raty, ale zachodzi możliwość rozłożenia na raty. Taką możliwość daje organowi art. 104 ust. 4 u.p.s.

Zarzut skargi kasacyjnej dotyczący braku ustalenia wszystkich elementów stanu faktycznego sprawy, w tym określenia aktualnych dochodów i sytuacji zdrowotnej skarżącego, należało przy tym uznać za gołosłowny. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynikają bowiem i znajdują potwierdzenie w aktach sprawy okoliczności, że organy obu instancji ustaliły łączny miesięczny dochód skarżącego (w kwocie 701 zł) oraz nie zakwestionowały, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji zdrowotnej. Nie można też zgodzić się z autorem skargi kasacyjnej, że obowiązkiem organów administracyjnych było nie tylko wezwanie skarżącego do przedstawienia recepty i faktury na wskazywaną przez niego kwotę 300 zł, ale także umożliwienie skarżącemu przedstawienie dokumentacji medycznej dotyczącej jego stanu zdrowia. Materiał dowodowy wskazuje, że skarżący nie wykazał okoliczności ponoszenia kosztów wykupu leków, co oznacza, że prawidłowo organy oceniły tę okoliczność, a Sąd I instancji prawidłowo tę ocenę zaaprobował. Wbrew twierdzeniu skarżącego kasacyjnie Sąd Wojewódzki i organy administracyjne rozważyły, czy odmowa odstąpienia od żądania zwrotu ostatniej raty świadczenia nienależnie pobranego w formie zasiłku celowego nie zniweczy skutków udzielonej pomocy skarżącemu, w tym czy nie spowoduje zagrożenia dla możliwości jego dalszej egzystencji albo uniemożliwi mu zaspokajanie podstawowych potrzeb bytowych, a w uzasadnieniu decyzji wskazały motywy podjętych rozstrzygnięć. Organy i Sąd Wojewódzki wskazały, że skarżący, chociaż utrzymuje się w znacznej części ze świadczeń pomocy społecznej, to jest osobą radzącą sobie i dbającą o własne interesy, skutecznie wnosząc do MOPS wnioski o przyznanie różnych form pomocy w postaci zasiłków celowych czy dodatków. Z oceną tą należy zgodzić się.

Na żadnym etapie postępowania administracyjnego ani sądowego skarżący nie przedstawił dodatkowych dokumentów obrazujących stan jego zdrowia oraz ponoszone przez niego koszty zakupu leków. Nie zostało więc skutecznie podważone stanowisko Sądu I instancji, że organy wydając decyzje w ramach uznania administracyjnego, wyjaśniły wszystkie okoliczności faktyczne oraz zbadały i rozważyły w sposób wyczerpujący przesłanki przemawiające za zajętym stanowiskiem. Wobec tego prawidłowa jest ocena Sądu I instancji i organów administracyjnych, że sytuacja skarżącego nie uzasadnia odstąpienia od żądania spłaty ostatniej raty.

Sąd I instancji zasadnie zaznaczył również, że w niniejszej sprawie rata miesięczna wyniosła 5 zł, a łączna kwota rat ustalona w czterech sprawach rozpoznanych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wynosi 30 zł miesięcznie (sygn. akt VIII SA/Wa 445/21, VIII SA/Wa 446/21, VIII SA/Wa 447/21 i VIII SA/Wa 448/21, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zarzut naruszenia przepisów postępowania art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 75, art. 77 , art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a nie mógł więc odnieść spodziewanego skutku.

Takiego skutku nie mogły również przynieść zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 104 ust. 4 i art. 2 ust. 1 i 3 u.p.s. W odniesieniu do tego ostatniego przepisu należy wyjaśnić, że zarzut jego naruszenia został niedbale sformułowany, ponieważ art. 2 u.p.s. składa się z dwóch ustępów, a zatem nie można było zarzucać naruszenia art. 2 ust. 3 u.p.s.

Autor skargi kasacyjnej jako formę naruszenia art. 104 ust. 4 i art. 2 ust. 1 u.p.s. wskazał ich niewłaściwe zastosowanie. Przede wszystkim podkreślenia więc wymaga, że błędne zastosowanie (bądź niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń czy też szerzej - dowiedzenia ich wadliwości. Gdy skarżący nie podważa skutecznie okoliczności faktycznych sprawy czyniąc to w ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego, to zarzuty niewłaściwego zastosowania prawa materialnego są zarzutami bezpodstawnymi (por. wyroki NSA z: 4 lipca 2013 r. sygn. akt I FSK 1092/12, 1 grudnia 2010 r. sygn. akt II FSK 1506/09, 11 października 2012 r. sygn. akt I FSK 1972/11, 3 listopada 2011 r. sygn. akt I FSK 2071/09). Ustalenia w zakresie stanu faktycznego można kwestionować podnosząc zarzuty w zakresie drugiej podstawy kasacyjnej, czego w niniejszej sprawie skutecznie nie uczyniono. W konsekwencji podniesiony w tym zakresie zarzut naruszenia prawa materialnego nie mógł osiągnąć skutku.

Ponadto analiza skargi kasacyjnej wskazuje, że w ramach tych zarzutów autor skargi kasacyjnej w istocie kwestionuje ocenę okoliczności stanu faktycznego. Podnosi bowiem przyjęcie przez Sąd I instancji błędnej oceny co do okoliczności wskazujących, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki odstąpienia od żądania spłaty ostatniej raty świadczenia nienależnie pobranego, a zachodzi możliwość rozłożenia go na raty, a ponadto, że organ prawidłowo ustalił okoliczności faktyczne sprawy i stwierdził, że w sytuacji zdrowotnej i materialnej skarżącego, żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie stanowi dla niego nadmiernego obciążenia lub też nie niweczyłoby skutków udzielonej mu dotychczas pomocy. Autor skargi kasacyjnej wskazuje ponadto na niewłaściwe uznanie przez Sąd I instancji, że skarżący nie znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej ze względu na to, że skutecznie składa wnioski do MOPS, tymczasem sytuacja finansowa, osobista i zdrowotna skarżącego wskazuje, że odstąpienie od żądania zwrotu świadczenia albo umorzenie kwoty świadczenia zmierzało do zaspokojenia jego niezbędnych potrzeb życiowych i miało na celu umożliwienie życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. W konsekwencji, zdaniem autora skargi kasacyjnej, prowadziło to do przekroczenia przez organ granicy tzw. uznania administracyjnego.

W związku z tym należy wskazać, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z 13 sierpnia 2013 r. sygn. akt II GSK 717/12, wyrok NSA z 4 lipca 2013 r. sygn. akt I GSK 934/12, wyrok NSA z 6 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2328/11; wyrok NSA z 14 lutego 2013 r. sygn. akt II GSK 2173/11). Niedopuszczalne jest zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania, zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych. Kwestionując ocenę stanu faktycznego nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego, również w wyniku jego błędnej wykładni, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie, tj. w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, zakwestionowane ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (zob. wyrok NSA z 31 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 1171/12). Próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd I instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (zob. wyrok NSA z 29 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 2747/12; wyrok NSA z 6 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2327/1). Jeżeli skarżący uważa, że ustalenia faktyczne są błędne, to zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie jest co najmniej przedwczesny. Zarzut naruszenia prawa materialnego nie może opierać się na wadliwym (kwestionowanym przez stronę) ustaleniu faktu (zob. wyrok NSA z 13 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2391/11).

Za stanowiskiem skarżącego bynajmniej nie przemawia regulacja art. 2 ust. 1 u.p.s., zgodnie z którą pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Norma art. 2 ust. 1 u.p.s. określa cele pomocy społecznej jako instytucji polityki społecznej państwa i nie stanowi źródła samodzielnych roszczeń dla ubiegających się o pomoc. Natomiast wydając decyzję z zakresu pomocy społecznej organ powinien kierować się przesłankami ustawowymi, w tym także zasadami zawartymi w art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s., dostosowując rodzaj i rozmiar świadczeń do okoliczności. Sąd I instancji ocenił, że w sprawie organ wziął pod rozwagę zasady dotyczące wymiaru świadczeń. W tej sytuacji zarzut powinien być skierowany przeciwko skonkretyzowanemu argumentowi, a postawiony w sposób tak ogólny nie poddaje się weryfikacji.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za niemającą usprawiedliwionych podstaw i na podstawie art. 184 w związku z art. 182 § 2 i 3 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z art. 193 in fine P.p.s.a.

Orzeczenie nie obejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów z tytułu sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej na rzecz adwokata ustanowionego z urzędu należnych od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.). Koszty nieopłaconej pomocy prawnej przyznawane są przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258 - 261 P.p.s.a.