Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 697/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-09-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Emilia Lewandowska Sędziowie WSA Dariusz Chaciński WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 sierpnia 2017 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] marca 2017 r. nr [...], w punkcie pierwszym uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...] w części w jakiej odmawia stwierdzenia, że nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, część nieruchomości ziemskiej określanej jako: [...], położonej w [...], zapisanej w dacie przejęcia w księdze wieczystej o oznaczeniu: [...], będącej byłą własnością J. W., stanowiąca zespół dworsko-parkowy, obejmujący obecnie działkę o numerze ewidencyjnym nr [...] o pow. [...] ha, obręb [...] oraz działkę o numerze ewidencyjnym nr [...] o pow. [...] ha, obręb [...], w punkcie drugim stwierdził, że część dawnej nieruchomości ziemskiej określanej jako: [...] położonej w [...], opisana w pkt. 1 nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej oraz w punkcie trzecim utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję w pozostałej części.

Decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydana została przy następujących ustaleniach stanu faktycznego i ocenie prawnej sprawy.

A. D. złożył wniosek o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska - [...] - o powierzchni [...] ha, położona w [...], dla której pierwotnie prowadzona była księga wieczysta [...], a której część o powierzchni [...] ha zapisana obecnie w księdze wieczystej o nr [...], przekazana w 1944 r. na rzecz Skarbu Państwa, stanowiąca przed wywłaszczeniem własność J. W., nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...], odmówił stwierdzenia, że nieruchomość ziemska określana jako [...] o powierzchni [...] ha, położona w [...], zapisana w dacie przejęcia w księdze wieczystej o oznaczeniu: [...], nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. W uzasadnieniu wyjaśniono, że J. W. był nie tylko właścicielem majątku [...], ale również drugiego majątku - [...] - o powierzchni [...] ha. Do zsumowania powierzchni tych dwóch nieruchomości uprawnia kryterium własności i bez znaczenia jest fakt, że nieruchomości te zapisane były w oddzielnych księgach wieczystych. Łączna powierzchnia obu majątków przewyższała [...] ha powierzchni ogólnej (wymagana norma obszarowa dla dawnego województwa [...]), tym samym przesłanki z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu zostały spełnione. Odnosząc się natomiast do zespołu dworsko-parkowego stanowiącego części nieruchomości [...], Wojewoda stwierdził, że zespół - siedlisko - pozostawał w związku funkcjonalnym z częścią folwarczną i jego przejęcie na podstawie dekretu było prawidłowe.

A. D. wniósł odwołanie od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2013 r.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] marca 2017 r. nr [...], w punkcie pierwszym uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2013 r., w części w jakiej odmawia stwierdzenia, że nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, część nieruchomości ziemskiej określanej jako: [...], położonej w [...], zapisanej w dacie przejęcia w księdze wieczystej o oznaczeniu: [...], będącej byłą własnością J. W., stanowiąca zespół dworsko-parkowy, obejmujący obecnie działkę o numerze ewidencyjnym nr [...] o pow. [...] ha, obręb [...] oraz działkę o numerze ewidencyjnym nr [...] o pow. [...] ha, obręb [...], w punkcie drugim stwierdził, że część dawnej nieruchomości ziemskiej określanej jako: [...] położonej w [...], opisana w pkt. 1 nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej oraz w punkcie trzecim utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję w pozostałej części. W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał, że jak wynika z poświadczonego skróconego odpisu księgi wieczystej nr [...], J. W. był właścicielem od 26 października 1926 r. nieruchomości [...] o powierzchni [...] ha. Następnie jako właściciela nieruchomości, dnia 30 maja 1949 r., wpisano Skarb Państwa. Jednocześnie w poświadczonym skróconym odpisie księgi wieczystej nie podano podstawy przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa. Natomiast z postanowienia z dnia [...] maja 1949 r. Sądu Grodzkiego z [...] wynika, że podstawą ujawnienia Skarbu Państwa w księdze wieczystej było zaświadczenie Wojewody [...] z dnia [...] maja 1949 r., [...], wydane na podstawie art. 2 lit. e dekretu PKWN. Przejęcie nieruchomości [...] na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu potwierdza również Uzupełnienie ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających Dekretowi z dn. 6 czerwca 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stan na dzień 1 lipca 1949 r.

Podkreślenia wymaga, że nieruchomość [...] położona była na terenie dawnego województwa [...], dlatego w pierwszej kolejności należy ustalić czy nieruchomość przekraczała 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych w ramach tej powierzchni. Z protokołu przejęcia majątku [...] wynika, że majątek stanowiący własność J. W. miał ogólny obszar [...] ha, w tym [...] ha stanowiły grunty orne, [...] ha łąki jednokośne, [...] ha pastwiska, [...] ha ogrody warzywne i owocowe, [...] ha park, [...] ha podwórze i zabudowania, [...] ha drogi, [...] staw nieużytkowy. [...] ha nieużytki - rowy. Podobna powierzchnia wynika z Uzupełnienia ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających Dekretowi z dn. 6 czerwca1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stan na dzień 1 lipca 1949 r. W ewidencji tej wskazano, że nieruchomość [...] miała powierzchnię [...] ha, w tym grunty orne stanowiły [...] ha, łąki [...] ha, pastwiska [...] ha, ogrody warzywne [...] ha, sady owocowe [...] ha pod zabudowaniami [...] ha, drogi [...] ha rowy [...] ha.

Jednocześnie z akt sprawy wynika, że J. W. był też właścicielem nieruchomości ziemskiej położonej w [...]. Z protokołu przejęcia majątku [...], stanowiącego własność J. W. wynika, że majątek ten miał powierzchnię ogólną [...] ha, w tym [...] ha stanowiły grunty orne, [...] ha lasy, [...] ha ogrody warzywne i owocowe, [...] ha podwórza, zabudowania i drogi oraz [...] ha inne wody. Również ta nieruchomość została przejęta na Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (m.in. wniosek Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] do Sądu Grodzkiego - Wydział Hipoteczny w [...] z dnia 20 listopada 1946 r. o wpisanie Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości [...], ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dn. 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej).

Tożsamość podmiotowa jest podstawą do zsumowania tych dwóch powierzchni nieruchomości, tym samym J. W. był właścicielem nieruchomości o łącznej powierzchni [...] ha. Spełniona została zatem norma obszarowa dla dawnego województwa [...] określona w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (100 ha powierzchni ogólnej).

Dodatkowo z księgi gruntowej [...], powiat [...], tom [...], wykaz [...] (kserokopia z Archiwum Państwowego w [...] Oddział w [...], wraz z uwierzytelnionym tłumaczeniem z języka niemieckiego, poświadczona za zgodność z oryginałem przez r.pr. R. K.) wynika, że na podstawie zarządzenia o konfiskacie i wniosku Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] stycznia 1943 r. wpisano dnia [...] marca 1943 r. Rzeszę Niemiecką jako właściciela, wykreślając jednocześnie wcześniejszego właściciela – J. W. Dopiero następnie na podstawie wniosku Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] listopada 1946 r., wpisano dnia 11 grudnia 1946 r. Skarb Państwa. Wpis dotyczący własności Rzeszy Niemieckiej należy uznać za nieważny i bezskuteczny z mocy prawa na podstawie przepisów dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych, wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. nr 25 poz. 151, dalej dekret z dnia 6 czerwca 1945 r.).

Organ pierwszej instancji rozpatrując kwestie ważności i skuteczności wpisu własności na rzecz Rzeszy Niemieckiej powołał się na przepis art. 1 dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. Tymczasem zastosowanie tego przepisu należy uzupełnić o art. 8 ust. 1. dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r., stanowiący że wszelkie wpisy hipoteczne i rejestrowe na rzecz państwa niemieckiego, jego zrzeszeń publiczno-prawnych, obywateli niemieckich i osób narodowości niemieckiej ulegają wykreśleniu w każdym czasie z urzędu lub na wniosek osób zainteresowanych. Z dniem 16 kwietnia 1947 r. przepis ten został skreślony i zastąpiony przepisem dodanym w art. 1 ust. 2 tego aktu prawnego, zgodnie z którym przepis art. 1 ust. 1 dekretu, stanowiący, że wyroki i inne orzeczenia, wydane podczas okupacji przez sądy niemieckie, są nieważne i pozbawione skutków prawnych, stosuje się również do orzeczeń nakazujących w postępowaniu hipotecznym i rejestrowym wniesienie wszelkiego rodzaju wpisów w księgach hipotecznych, rejestrze handlowym i innych rejestrach publicznych, jeżeli orzeczenia te zostały oparte na przepisach skierowanych przeciwko Państwu Polskiemu lub jego obywatelom albo na nieważnych orzeczeniach sądowych czy też na innych orzeczeniach lub zarządzeniach sprzecznych z zasadami obowiązującego w Polsce porządku publicznego. W chwili wykreślenia z księgi wieczystej, dotyczącej majątku [...], Rzeszy Niemieckiej (11 grudnia 1946 r.) i ujawnienia w niej Skarbu Państwa obowiązywały przepisy dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych, wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej w wersji pierwotnej (tj. przed wejściem w życie nowelizacji tego dekretu wprowadzonej dekretem z 11 kwietnia 1947 r.). Wersja pierwotna dekretu przewidywała zaś wykreślenie wpisu Rzeszy Niemieckiej z księgi wieczystej (zgodnie z art. 8 ust. 1) bez jakiegokolwiek dodatkowego orzeczenia, po stwierdzeniu przesłanek wskazanych w przepisach dekretu, tj. że do wpisu w księdze wieczystej doszło w czasie okupacji i że wpis został dokonany na rzecz podmiotu wymienionego w art. 8 ust. 1. Obie te przesłanki zostały w sprawie spełnione, wobec czego nieuprawnione jest formułowanie twierdzeń co do przysługiwania własności nieruchomości Rzeszy Niemieckiej w jakimkolwiek okresie.

Na podstawie przepisów dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. należy wykluczyć nabycie przez Rzeszę Niemiecką własności nieruchomości należącej do J. W., położonej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (w jej granicach sprzed II wojny światowej), w oparciu o wpis do księgi wieczystej dokonany w czasie okupacji niemieckiej terytorium państwa polskiego.

Pogląd odwołującego, jakoby nieruchomość położona w [...], stanowiąca własność Rzeszy Niemieckiej, na podstawie dekretu z dnia 2 marca 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych powinna zostać włączona do zasobu Głównego Urzędu Tymczasowego Zarządu Polskiego, a z czasem (na podstawie dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich) przez zasiedzenie stać się własnością Skarbu Państwa, jest odosobniony, także na tle podobnych spraw sądowych, w których występuje problem roszczeń osób wywłaszczonych w wyniku reformy rolnej po II wojnie światowej, i opiera się na poglądzie niemożliwym do zaakceptowania. Przyznanie racji odwołującemu prowadziłoby bowiem do konkluzji, że okupant niemiecki skutecznie pozbawił polskich obywateli ich własności, a w dalszej kolejności, że wpis Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN jest nieważny. Niezależnie od rozważań, który z wyszczególnionych przez odwołującego dekretów, czy też może ustawa z dnia 6 maja 1945 r. mogłyby mieć zastosowanie w sprawie, należy zwrócić uwagę, że wszystkie te regulacje zawierają przepis (odpowiednio art. 41, art. 42 i art. 39), wskazujący że nie naruszają one postanowień dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dopuszczają zatem możliwość zastosowania dekretu o reformie rolnej w stosunku do nieruchomości objętych zakresem tych regulacji. Skoro w sprawie brak jest dowodów, że zostały zastosowane przepisy dekretu z dnia 2 marca 1945 r., ustawy z dnia 6 maja 1945 r. czy też dekretu z 8 marca 1946 r., natomiast widoczne jest zastosowanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, to pogląd odwołującego należy uznać za bezpodstawny i w świetle zgromadzonego materiału dowodowego za nieuprawniony. Nie powstał skutek nabycia nieruchomości przez Rzeszę Niemiecką skutkujący z kolei stwierdzeniem, że ten podmiot (a nie poprzednik prawny odwołującego) był właścicielem nieruchomości w dacie wejścia w życie dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej (por. wyrok Sądu Okręgowego w Bydgoszczy II Wydział Cywilny Odwoławczy z 26 lutego 2015 r., sygn. akt II Ca 553/14). Tym samym skoro J. W. w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej był właścicielem majątku ziemskiego położonego w [...] o powierzchni [...] ha oraz majątku [...] o obszarze [...] ha, tym samym łączna powierzchnia obu majątków ([...] ha) spełniała normę obszarową określoną w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, tj. 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni, z uwagi na położenie majątku na terenie województwa [...].

Ugruntowane orzecznictwo sądowoadministracyjne jednoznacznie wskazuje, że nie ma znaczenia, czy grunty znajdowały się w granicy administracyjnej miasta. Z samej okoliczności położenia nieruchomości w granicach miasta nie można wyciągać wniosku o ich miejskim charakterze, tym bardziej w sytuacji, gdy nieruchomość poza budynkiem mieszkalnym tam posadowionym stanowiła grunty orne. Takiego kryterium - położenia - nie można doszukać się w przepisach dekretu, a badanie czy nieruchomość miała charakter miejski czy też pozostawała w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym, powinno mieć miejsce w toku każdego postępowania toczonego w celu udzielenia odpowiedzi na pytanie dotyczące podpadania, czy też nie pod działanie art.2 ust. 1 lit. e dekretu.

Ze zgromadzonych materiałów jednoznacznie wynika, że w skład nieruchomości [...] oprócz części stanowiącej użytki rolne zgodnie z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 ze zm.) wchodził park. Z protokołu przejęcia majątku [...] wynika, że park miał powierzchnię [...] ha. Natomiast w załączniku nr 1 do protokołu przejęcia, stanowiącego wykaz budynków znajdujących się w majątku, wyszczególniono oprócz zabudowań posiadających typowo gospodarczą funkcję oraz budynków mieszkalnych deputatników również dom mieszkalny.

[...] Wojewódzki Konserwator Zabytków w przekazanej dokumentacji przy piśmie z dnia 28 października 2011 r. podnosi, że dwór w [...] pochodzi z 1879 r. Stanowił on budynek wolnostojący, murowany z użytkowym poddaszem, wzniesiony na kamienno-ceglanej podmurówce, podpiwniczony. Budynek ten powstał na planie zbliżonym do prostokąta z zaznaczonym ryzalitem od strony wschodniej i gankiem poprzedzonym okazałymi schodami od strony zachodniej. Od południa przylega do niego przybudówka kryjąca wejście do piwnicy. W decyzji o wpisaniu do rejestru zabytków województwa [...] dworu w [...], w gminie [...], z dnia [...] grudnia 1992 r., [...], wskazano, że dwór w [...] stanowi przykład skromnej, parterowej rezydencji ziemskiej z tradycyjnym kształtem, gankiem na osi. Dwór reprezentuje cechy prostego, funkcjonalnego rozwiązania siedziby, należącej do popularnej tego typu realizacji występujących na terenie [...] do roku 1918. Dalej w dokumentacji konserwatorskiej doprecyzowano, że budynek jest parterowy, ale posiada też użytkowe poddasze i piwnicę. W piwnicy znajdowała się kotłownia oraz pomieszczenia techniczne. Natomiast poddasze zostało wtórnie zaadaptowane na dwa mieszkania. Układ pomieszczeń parteru jest dwutraktowy z nieprzelotową sienią pośrodku i pokojem szerokości ryzalitu za nią oraz dużymi pokojami po bokach sieni i pokoju za sienią w obu traktach. Z tym, że pokój północny w trakcie pierwszym jest podzielony w połowie na pokój i kuchnię, a w pokoju południowym w trakcie drugim wydzielono pomieszczenie na łazienkę.

Ze szkicu zespołu dworsko-parkowego sporządzonego przez stronę postępowania – E. S. dnia 8 stycznia 2013 r. wynika, że dwór otoczony był parkiem przenikającym się z ogrodem i częścią na której znajdowały się kwiaty i zieleń. Dokładniejsze zagospodarowanie tej części wynika ze szkicu - mapy sporządzonego przez B. W., załączonego do pisma pełnomocnika r.pr. R. K. z dnia 1 marca 2013 r. Na szkicu tym wyszczególniono położenie trawników, drzew i krzewów ozdobnych. Obydwa szkice pokazują, że część dworsko-parkowa była odgrodzona, wyraźnie oddzielona od części gospodarczej. Położenie dworu pośród zieleni, krzewów i drzew, a także ogrodzenie widoczne jest również na zdjęciach przekazanych przez spadkobierców dawnego właściciela. Takie zagospodarowanie terenu potwierdzają też przesłuchane strony – E. S., A. D. i L. D.

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą, co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich - dwory, pałace stanowiły integralną część parku, tym samym nie były związane z produkcją rolną. O "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować: powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne, źródła dochodów właściciela, zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej, korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski. Bez znaczenia jest też brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej oraz nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron.

Istotne znaczenie dla istnienia "związku funkcjonalnego" może mieć natomiast miejsce zamieszkiwania rządcy tj. na terenie części rezydencjalnej czy poza, a także czy rezydencja pełniła tylko funkcje mieszkalną, czy również stanowiła centrum zarządcze i gospodarcze majątku ziemskiego. Strona postępowania – E. S. zeznała, że majątkiem zarządzał W. D. Niemniej nie była w stanie wskazać gdzie mieszkał, jednocześnie zastrzegając, że na pewno nie mieszkał we dworze, bo dwór był mały (protokół z przesłuchania strony z dnia 8 stycznia 2013 r.). Zeznania te są spójne z zeznaniami A. D. (protokół z przesłuchania strony z dnia 12 grudnia 2012 r.). Jako zarządcę W. D. wymienia również L. D. precyzując, że zarządca mieszkał we wsi albo w [...] (protokół z przesłuchania strony z dnia 12 grudnia 2012 r.) T. W. podniósł, że "z tego co się orientuje to majątkiem zarządzał dziadek J. W., a administrowanie odbywało się we dworze." (protokół z przesłuchania strony z dnia 4 stycznia 2013 r.). Podobnie wskazała B. W., jednocześnie dodając, że nie ma wiedzy czy był zatrudniony również zarządca (protokół z przesłuchania strony z dnia 07 grudnia 2012 r.). Zeznania T. W. i B. W. nie wykluczają, że w majątku zatrudniony był zarządca.

Dodatkowo organ odwoławczy dokonał analizy charakteru pomieszczeń znajdujących się we dworze, w celu sprawdzenia czy dwór oprócz pełnienia funkcji mieszkalnej był też centrum zarządczym majątku. Z protokołu przesłuchania strony postępowania E. S. wynika, że "pomieszczenia we dworze służyły wyłącznie rodzinie. Znajdowały się tam: spiżarnia, kuchnia, pokój przy kuchni, sypialnia dla dzieci, sypialnia rodziców, pokój tzw. męski - salon Jadalnia. To był mały dwór. Na piętrze mieszkała piastunka dla dzieci z kucharką, drugi pokój to był gościnny. We dworze nie znajdowało się żadne biuro ani gabinet, w których to izbach prowadzona by była działalność gospodarcza ". Również A. D. potwierdził, że we dworze mieszkała tylko rodzina. Dodatkowo zeznał, że we dworze była "spiżarnia, obok kuchnia, nieduże pomieszczenie gdzie jadała służba. Dalej był pokój dziecięcy. Po drugiej stronie dworu był duży męski pokój oraz pokój, w którym spożywano uroczyste posiłki. Było użytkowe poddasze. Tam był pokój gościnny i chyba pokój dla służby. W pokoju męskim były fotele i książki. To było miejsce, gdzie panowie siadali, palili, pili alkohol, rozmawiali. Nie mówiło się nigdy o tym, żeby we dworze było coś na kształt biura. Nigdy nie pojawił się wątek prowadzenia w tym pokoju biura". Natomiast L. D. stwierdził, że na parterze było pięć pomieszczeń - kuchnia, pomieszczenie które nazywano kredensem, jeden pokój mieszkalny, dosyć sporych rozmiarów, tzw. pokój męski, oraz jeszcze jeden duży pokój. Na piętrze natomiast znajdowały się pokoje dla służby. Zgromadzony materiał jednoznacznie wskazuje, że we dworze nie zamieszkiwał zarządca majątku, a dwór pełnił wyłącznie funkcje mieszkalno-reprezentacyjną. Pomimo, że we dworze znajdował się tzw. pokój męski stanowiący gabinet właściciela majątku, to nie można stwierdzić, że pomieszczenie to służyło do prowadzenia spraw gospodarstwa rolnego, było powiązane z funkcjonowaniem gospodarstwa rolnego. Ponadto należy pamiętać, że nie można oczekiwać, żeby właściciel trwale wyzbył się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego. Tym samym, przy ocenie "związku funkcjonalnego" nie ma znaczenia bezpośredni udział właściciela w prowadzeniu spraw majątku, a sam fakt zatrudnienia w majątku rządcy nie przesądzał, że w ten sposób właściciel trwale wyzbył się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego.

W ocenie organu odwoławczego, zespół dworsko-parkowy posadowiony był na obecnej działce o numerze ewidencyjnym nr [...] o pow. [...] ha, obręb [...] oraz działce o numerze ewidencyjnym nr [...] o pow. [...] ha, obręb [...]. Żaden ze zgromadzonych dowodów nie wskazuje, że zespół dworsko-parkowy obejmował teren większy. Dwór wraz z parkiem miał charakter typowo reprezentacyjny i mieszkalny, pozbawiony funkcji rolnych. Teren ten wyodrębniony był fizycznie od części rolniczej i stanowił jedynie siedzibę właściciela majątku i jego rodziny. Żadne dokumenty w sposób bezsporny nie wskazują, że na terenie zespołu dworsko-parkowego znajdowały się budynki, pomieszczenia czy też urządzenia służące do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Z uwagi na charakter zabudowy, przeznaczenie i sposób użytkowania należy stwierdzić, że zespół dworsko- parkowy majątku [...], obejmujący dzisiejszą działkę nr [...] o pow. [...] ha, obręb [...] oraz działkę nr [...] o pow. [...] ha, obręb [...], nie miał charakteru nieruchomości rolnej ani też nie był powiązany z gospodarstwem rolnym, tym samym podlega wyłączeniu spod przejęcia na podstawie dekretu, pomimo że pozostała część nieruchomości objęta wnioskiem spełniała przesłanki przejęcia na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Skargę na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zakresie jej punktu trzeciego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł A. D.. Zaskarżonej decyzji zarzucił:

1) naruszenie art. 7, 8, art. 15 w zw. z art. 138 § 1 pkt 1, art., art. 77 § 1, art. 79, 80, 86, 89, art. 107 § 1 i 3 k.p.a., a także obrazę prawa materialnego, to jest: art. 2 ust. 1 lit. e) oraz art. 5 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6 września 1944 r. a także § 5 i 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. O przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z art. 6 k.c. poprzez naruszenie przez organ drugiej instancji zasady swobodnej oceny dowodów oraz nierozpatrzenia w sposób wyczerpujący całości zebranego w sprawie materiału dowodowego, które doprowadziło do dokonania przez organ drugiej instancji istotnych błędów w ustaleniach faktycznych, a w szczególności polegających na bezzasadnym przyjęciu, iż bez znaczenia pozostają okoliczności, że:

a) majątek [...] oraz majątek [...], których powierzchnię zsumowano na cele zastosowania dekretu stanowią dwie odrębne nieruchomości;

b) majątek [...] w chwili wejścia dekretu w życie stanowił własność Rzeszy Niemieckiej, stąd nie zachodziła możliwość sumowania powierzchni obu tych nieruchomości celem zastosowania przepisów dekretu;

c) nieruchomość położona w [...], stanowiąca własność Rzeszy Niemieckiej, na podstawie dekretu z dnia 2 marca 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych powinna zostać włączona do zasobu Głównego Urzędu Tymczasowego Zarządu Polskiego, a z czasem (na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich) przez zasiedzenie stać się własnością Skarbu Państwa;

d) grunty objęte (w ocenie organu) działaniem dekretu znajdowały się w granicy administracyjnej miasta, co świadczy o miejskim charakterze gruntów;

e) pozostałe grunty, w stosunku do których organ utrzymał decyzję w mocy nie pełniły funkcji rolniczej;

f) niewyjaśnienie przez organ (wierzyciela) należytego stanu faktycznego, nie odniesienie się do załączonego i powoływanego materiału dowodowego, brak oceny materiału dowodowego, braku w uzasadnieniu oceny materiału dowodowego oraz nieustosunkowaniu się do podniesionych przez skarżącego zarzutów;

2) art. 41, 42, 39 ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych poprzez błędną wykładnię i uznanie, że przepisy te dopuszczają możliwość zastosowania dekretu o reformie rolnej w stosunku do nieruchomości objętych zakresem tych regulacji - tymczasem przepisy te odnoszą się jedynie do możliwości zgłaszania roszczeń, niezależnie od okoliczności, czy nieruchomość została włączona do zasobu Głównego Urzędu Tymczasowego Zarządu Polskiego, a następnie przez zasiedzenie stała się własnością Skarbu Państwa, czy też nie;

3) art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej w związku z art. 1 tegoż dekretu poprzez uznanie, że norma obszarowa jest wypełniona w sytuacji gdy organ sumuje powierzchnię dwóch odrębnych nieruchomości, z których jedna (majątek [...]) w chwili wejścia dekretu stanowiła własność Rzeszy Niemieckiej, stąd nie zachodziła możliwość sumowania powierzchni obu tych nieruchomości celem zastosowania przepisów dekretu.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.

W piśmie z dnia 7 sierpnia 2017 r. pełnomocnik skarżącego uzupełnił skargę oraz wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów

1) wspomnień spisanych przez matkę skarżącego 16 lutego 1998 r., obejmujące okres od 1937 roku do 1946 r. - w szczególności strony 19 oraz 24-26

- na okoliczność, że w chwili przejęcia majątku [...] (w dniu 21 marca 1945 r.), majątek [...] był majątkiem opuszczonym w rozumieniu art. 1 § 1 dekretu z dnia 2 marca 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych, tzn. nie znajdował się w posiadaniu właścicieli lub następców prawnych właścicieli, co oznacza, że w stosunku do [...] winny mieć zastosowanie przepisy dekretu z dnia 2 marca 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych, na podstawie których majątek [...] winien zostać włączony do Urzędu Tymczasowego Polskiego, a z czasem przez zasiedzenie stać się własnością Skarbu Państwa,

2) decyzji komisji do spraw roszczeń majątkowych z dnia [...] lipca 2005 r.,

- na okoliczność wysiedlenia właścicieli z majątku [...], dysponowania w chwili przejęcia majątku majątkiem przez Rzeszę Niemiecką,

3) pisma oddziału drogowego i kolei państwowych w [...] z dnia 6 maja 1938 r.,

4) pisma PKP Odcinek Dróg [...] z dnia 20 maja 1938 r.,

5) pismo zarządcy majątku [...] z dnia 19 września 1938 r.,

6) pisma Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w [...] z dnia 7 października 1938 r.,

7) pisma PKP Odcinek Dróg [...] z dnia 18 kwietnia 1939 r.,

8) pisma zarządcy majątku [...] z dnia 9 czerwca 1939 r.,

9) pisma Dyrekcji Okr. Kolei Państwowych w [...] z dnia 20 października 1948 r.,

10) pisma M. W. do Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w [...] z dnia 25 kwietnia 1953 r.,

- na okoliczność zajęcia i zagospodarowania części działek z majątku [...] na cele rozbudowy kolei w roku 1938, brak charakteru rolnego majątku [...], co pozwalałoby na zastosowanie do majątku przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r.

Na rozprawie w dniu 30 sierpnia 2017 r. Sąd postanowił dopuść i przeprowadzić dowód z kserokopii dokumentów dołączonych do pisma pełnomocnika skarżącego z dnia 7 sierpnia 2017 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57 a.

Biorąc pod uwagę powyższe kryteria kontroli Sąd uznał, że skarga jest nieuzasadniona.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2017 r., którą organ odwoławczy: 1) uchylił decyzję organu pierwszej instancji w części w jakiej odmawia stwierdzenia, że nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, część nieruchomości ziemskiej określanej jako: [...], położonej w [...], zapisanej w dacie przejęcia w księdze wieczystej o oznaczeniu: [...], będącej byłą własnością J. W., stanowiąca zespół dworsko-parkowy, obejmujący obecnie działkę o numerze ewidencyjnym nr [...] o pow. [...] ha, obręb [...] oraz działkę o numerze ewidencyjnym nr [...] o pow. [...] ha, obręb [...]; 2) stwierdził, że część dawnej nieruchomości ziemskiej określanej jako: [...] położonej w [...], opisanej w pkt 1 nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej; 3) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję w pozostałej części.

Istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się do oceny prawidłowości rozstrzygnięcia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, zawartego w pkt 3 decyzji.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że orzekając na podstawie § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej należy zbadać czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze, czy stanowiła własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych i jaki obejmowała obszar.

Przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 4, poz. 17) stanowił, że na cele reformy rolnej przejęciu będą podlegały, stanowiące własność czy współwłasność osób fizycznych lub prawnych nieruchomości ziemskie o określonym areale. Zdanie pierwsze ust. 1 art. 2 dekretu, w pierwotnym brzmieniu odwoływało się do "nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym". Nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 9) polegała na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym." Brzmienie art. 2 ust. 1 zd. 1 – zawarte w tekście jednolitym zamieszczonym w Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 45 – nie obejmowało więc skreślonych nowelą słów "o charakterze rolniczym". Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył więc wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju – nieruchomości ziemskich. Nieruchomości ziemskie, które nie przeszły na własność Państwa na podstawie pierwotnego brzmienia dekretu, mogły przejść na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 pkt. e) znowelizowanego brzmienia, jeżeli należały do właściciela, którego łączny stan posiadania w chwili wejścia w życie noweli (19 lutego 1945 r.) przekraczał ustalone normy obszarowe. Prawidłowo wskazał organ odwoławczy, że sposób rozumienia pojęcia "nieruchomość ziemska" nie określał ani dekret ani rozporządzenie wykonawcze do tego dekretu. Na rozumienie "nieruchomości ziemskich" jako, obiektów mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy wskazywał Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu uchwały z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt. W 3/89 (OTK 1990, nr 1, poz. 26), a następnie w uzasadnieniu uchwały z dnia 16 kwietnia 1996 r. sygn. akt W 15/95 (Dz. U. Nr 54, poz. 572) przyjmując, że reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej.

W konsekwencji mając na uwadze powyższą definicję prawidłowo organ odwoławczy uznał, że nieruchomość stanowiąca majątek (folwark) [...] i [...] taką nieruchomością ziemską była. Powołany przez organ administracji protokół przejęcia majątku [...] wskazuje, że nieruchomość ta składała się w przeważającej części z gruntów rolnych – [...] ha na [...] ha powierzchni majątku, do tego dochodziły m.in. łąki ([...] ha), pastwiska ([...] ha), ogrody ([...] ha), drogi ([...] ha), nieużytki-rowy ([...] ha) i pozostałe (park, podwórze i zabudowania, staw nieużytkowy – [...] ha) - a więc była to nieruchomość, która mogła być wykorzystana do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Z kolei protokół przejęcia majątku [...] wskazuje, że majątek ten miał powierzchnię ogólną [...] ha, w tym aż [...] ha stanowiły grunty orne. Pozostałe to: lasy ([...] ha), ogrody warzywne i owocowe ([...] ha), podwórza ([...] ha), zabudowania i drogi ([...] ha) oraz inne wody ([...]).

Nieruchomość ziemska – folwark [...] położona była w [...]. Folwark [...] położony w gminie [...] graniczył z folwarkiem [...]. W dniu przejęcia, we wrześniu 1944 r oba folwarki stanowiły współwłasność spadkobierców J. W. a ich łączny obszar przekraczał [...] ha, zatem spełnione zostały przesłanki z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu do przeznaczenia ich na cele reformy rolnej. Skoro przepis ten wskazuje na "rozmiar łączny" brak jest powodów do tego by powierzchnia nieruchomości w [...] nie miała być połączona z powierzchnią nieruchomości w [...] tylko dlatego, że każda z nich była objęta odrębną księgą wieczystą chociaż tworzyły gospodarczą całość.

Z tych względów prawidłowe jest stanowisko organu zaprezentowane w zaskarżonej decyzji co do braku podstaw do stwierdzenia, że objęta nią nieruchomość (folwark [...] i [...]) nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu.

Jednocześnie Sąd nie podzielił stanowiska skarżącego, co do tego, że brak jest podstaw do włączenia do przejętej powierzchni nieruchomości ziemskiej – powierzchni majątku [...], albowiem ten na podstawie zarządzenia o konfiskacie i wniosku Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia 29 stycznia 1943 r. stał się własnością Rzeszy Niemieckiej (wpis do księgi gruntowej z dnia 22 marca 1943 r.). W tym miejscu zauważenia wymaga, że jak wynika z materiału dokumentacyjnego, na podstawie wniosku Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] w dniu 11 grudnia 1946 r. wpisano Skarb Państwa. Słusznie więc wskazał Minister, że wpis dotyczący własności Rzeszy Niemieckiej należy uznać za nieważny i bezskuteczny na podstawie przepisów dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych, wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Także nie do zaakceptowania jest pogląd skarżącego, że majątek [...], jako stanowiący własność Rzeszy Niemieckiej, na podstawie dekretu z dnia 2 marca 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych powinien zostać włączony do zasobu Głównego Urzędu Tymczasowego Zarządu Polskiego a z czasem przez zasiedzenie stać się własnością Skarbu Państwa.

Jednocześnie, stosownie do § 6 rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. to na stronie ubiegającej się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) ciąży obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju. Takiego dowodu skarżący nie złożył. Za taki dowód nie można uznać wspomnień z życia w majątku [...] i [...] (aczkolwiek bez wątpienia stanowią one dużą wartość sentymentalną dla spadkobierców J. W.), które to skarżący wniósł o dopuszczenie jako dowód w sprawie. Z pozostałych, dopuszczonych przez Sąd na rozprawie dowodów, także trudno wywieść, że większość majątku przejętego już w 1939 r. jak i w czasie okupacji zajęta była dla celów kolejowych na stacji [...]. Przedłożone pisma Oddziału Drogowego i Kolei Państwowych w [...] (z dnia 6 maja 1938 r. czy 7 października 1938 r.) kierowane do J. W. wskazują jedynie, że powierzchnia zajętego gruntu na cele kolejowe wyniosła tylko około [...] m2. Ta wielkość, zdaniem składu orzekającego, zarówno nie wpłynęła na utratę charakteru rolnego nieruchomości przejętej na cele reformy rolnej jak i na normy obszarowe stanowiące podstawę przejęcia majątku ziemskiego. Stosownie do powołanego § 6 rozporządzenia to skarżący winien złożyć dowody, z których wynikałoby, że w skład przejętych na cele reformy rolnej nieruchomości, wchodziły grunty zajęte pod budowę kolei o powierzchni wykluczającej przejęcie w ramach reformy rolnej. Ponieważ takich dowodów skarżący nie przedstawił czynienie organowi zarzutu, że ten nie ustalił przeznaczenia gruntów wchodzących w skład nieruchomości objętej jego wnioskiem jest zupełnie bezzasadne. Sąd nie podzielił także zarzutów skargi, co do tego, że fakt położenia gruntów w granicach administracyjnych miasta świadczy o miejskim charakterze gruntów. Słusznie bowiem stwierdził Minister (odwołując się do ukształtowanego orzecznictwa sądowoadministracyjnego), że z samej okoliczności położenia nieruchomości w granicach miasta nie można wyciągnąć wniosku o ich miejskim charakterze. Tym bardziej, że nieruchomość (poza budynkiem mieszkalnym na niej posadowionym) w większości stanowiła grunty orne.

Reasumując, Sąd uznał, że organ odwoławczy, rozpatrujące przedmiotową sprawę, prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające i wydał rozstrzygnięcie zgodnie z prawem. Wobec powyższego Sąd nie podzielił zarzutów skargi.

Mając na uwadze wszystkie wskazane wyżej okoliczności Sąd, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.