Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 805/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-10-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 2002 nr 175 poz 1440
law: Ustawa z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędziowie WSA Danuta Kania (spraw.), Andrzej Góraj, Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 października 2014 r. sprawy ze skargi P. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę –


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] stycznia 2014 r., stosując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), odmówił przyznania P. W. renty rodzinnej w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu organ podał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.

Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Wskazał również, że renta rodzina jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że udokumentowano jedynie 14 lat, 7 miesięcy i 17 dni łącznego okresu ubezpieczenia matki wnioskodawczyni – B. W., która zmarła w wieku 41 lat. Ponadto, w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 2 lata, 5 miesięcy i 22 dni tych okresów.

Z dniem [...] lutego 2006 r. zmarła zaprzestała pobierania zasiłku dla bezrobotnych i do śmierci w dniu [...] sierpnia 2013 r. - przez ponad 7 lat - nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi.

W ocenie organu, w niniejszej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionej przerwie wobec zmarłej B. W. nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy P. W. wniosła o przyznanie jej renty w drodze wyjątku. Wskazała, iż jej matka zmarła nagle i było to zdarzenie losowe. W ostatnich latach przed śmiercią matka nie pracowała, jednak poszukiwała pracy w różnych zakładach. Nadto podała, że obecnie utrzymuje się ze środków otrzymywanych z Ośrodka Opieki Społecznej w W. w kwocie [...] zł miesięcznie, które nie wystarczają na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Jest uczennicą III klasy Zespołu Szkół Techniczno-Budowlanych w W. i chciałaby kontynuować naukę. Dodała również, że jej ojciec został pozbawiony praw rodzicielskich i nie utrzymuje z nim żadnych kontaktów. Natomiast brat jest osobą bezrobotną i nie może udzielić jej pomocy finansowej.

Decyzją z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej: "k.p.a.", utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ wskazał, iż po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy.

Podniósł następnie, iż z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło uprawnień pozostałych po nim członków rodziny, nie uzyskał prawa do świadczenia na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Będzie to zatem zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową połączoną z ubezpieczeniem społecznym, z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.

Następnie organ wskazał, że na przestrzeni 41 lat życia matki wnioskodawczyni udokumentowano 14 lat, 7 miesięcy i 17 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być zatem adekwatny do wieku zmarłej, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków ubezpieczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku.

Z kolei w 10-leciu przed datą zgonu (od dnia [...] sierpnia 2003 r. do dnia [...] sierpnia 2013 r.) - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 2 lata, 5 miesięcy i 22 dni tych okresów, przy czym przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności.

Następnie organ wskazał, iż w okresie od dnia [...] lutego 2006 r. do daty zgonu B. W., tj. przez ponad 7 lat nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia, ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Z akt sprawy nie wynika, aby w wykazanym okresie matka wnioskodawczyni nie mogła kontynuować zatrudnienia, na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia - nie orzeczono wobec niej całkowitej niezdolności do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Organ podał również, iż z zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy w W. z dnia [...] sierpnia 2013 r. wynika, że w ww. przerwie w ubezpieczeniu matka wnioskodawczyni była zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy, nie może zostać uwzględniony, ponieważ w rozumieniu przepisów ww. ustawy nie stanowi ani okresu składkowego, ani nieskładkowego.

W ocenie organu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na potwierdzenie, że matka wnioskodawczyni nie spełniła warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych na skutek szczególnych okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Końcowo organ wskazał, iż trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie na podstawie przepisu art. 83 ww. ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2014 r. P. W. zarzuciła:

- błędne ustalenie jednej z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania,

- wydanie zaskarżonej decyzji przez Wicedyrektora Departamentu Świadczeń Emerytalno-Rentowych, co winno skutkować stwierdzeniem nieważności ww. decyzji.

W związku z powyższymi zarzutami skarżąca wniosła o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce B. W. z powodu braku niezbędnych środków utrzymania.

W motywach skargi podniosła, iż stanowisko organu jest dla niej wysoce krzywdzące. Podkreśliła, iż jest uczennicą III klasy technikum (szkoła publiczna), nie posiada jeszcze nawet średniego wykształcenia, niedawno skończyła dopiero 18 lat. Nie posiada żadnego doświadczenia w pracy zawodowej. Jest zdana wyłącznie na siebie, bowiem jej ojciec jest pozbawiony praw rodzicielskich, zaś skarżąca nie ma z nim żadnego kontaktu do wielu lat.

Zaznaczyła, że odziedziczyła po matce mieszkanie własnościowe, w którym obecnie mieszka, jednak nie posiada środków na jego utrzymanie. Wskazała, iż stałe, podstawowe koszty utrzymania wynoszą [...] zł miesięcznie, zaś dochody, na które składają się środki z funduszu alimentacyjnego oraz dodatek rodzinny to kwota [...] zł, co oznacza, że na życie pozostaje jej kwota [...] zł.

Z powyższych względów, zdaniem skarżącej, wniosek o przyznanie jej renty w drodze wyjątku jest uzasadniony.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c p.p.s.a.). Uwzględnienie skargi następuje również w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt jest dotknięty jedną z wad wymienionych w art. 156 k.p.a. (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Zgodnie z art. 134 § 1 i 2 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności.

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie, mając na względzie wniosek skarżącej o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku z powodu barku niezbędnych środków utrzymania zauważyć należy, że sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku stanowiącego przedmiot postępowania administracyjnego, a w szczególności nie przyznaje odpowiednich świadczeń. Mając uprawnienia wyłącznie kasacyjne, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, są bowiem finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Z treści powołanego wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Należy jednocześnie podkreślić, że omawiane świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego, w zakresie wymaganego okresu ubezpieczenia, niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "zwykłego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Jak już wyżej wskazano, wydając decyzję na podstawie art. 83 ust. 1 ww. ustawy Prezes Zakładu kieruje się uznaniem administracyjnym. Ocena, czy w sprawie zaistniały szczególne okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać należytej analizie czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w k.p.a. Jednakże podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wykazać wszelkie okoliczności, wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Nałożony na organ obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 7 i 77 § 1 k.p.a.) nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku.

Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 kwietnia

2010 r. (sygn. akt I OSK 130/10, publ.: https://orzeczenia.nsa.gov.pl), przesłanka "szczególnych okoliczności" określona została przez ustawodawcę w postaci zwrotu ocennego, wymagającego od organu ustalenia odpowiednich faktów oraz ich oszacowania co do skali, czy natężenia ich wystąpienia tak, aby można było tym faktom przypisać status okoliczności szczególnych. Dopiero kiedy ma miejsce ustalenie wystąpienia powyższych przesłanek, uruchomiona zostaje konstrukcja decyzji uznaniowej, na gruncie której organ może przyznać przedmiotowe świadczenie. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy przesłanki te wystąpią, decyzja organu nie musi być decyzją przyznającą świadczenie, jeśli jakieś inne okoliczności (np. stan środków finansowych) to uniemożliwiają. Ponadto, świadczenie to może być przyznane "na zasadzie wyjątku", co wzmacnia uznaniowy charakter decyzji oraz wskazuje na zaostrzenie sposobu szacowania w ramach oceny faktów "szczególnych okoliczności", stanowiących najistotniejszą przesłankę merytoryczną, decydującą o zaktualizowaniu się możliwości przyznania tego świadczenia.

Za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ww. ustawy uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli całkowicie wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.

W ocenie Sądu, organ orzekający zasadnie przyjął, iż w niniejszej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności w rozumieniu ww. przepisu.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zmarła w wieku 41 lat matka skarżącej legitymowała się łącznym okresem ubezpieczenia obejmującym 14 lat, 7 miesięcy i 17 dni. B. W. nie nabyła prawa do świadczenia ustawowego, albowiem w ostatnim 10-leciu liczonym przed śmiercią, tj. do dnia [...] sierpnia 2013 r., nie uzyskała 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego zaliczonego do uprawnień emerytalno-rentowych - udokumentowany został okres obejmujący tylko 2 lata, 5 miesięcy i 22 dni. Nadto w okresie od dnia [...] lutego 2006 r. do śmierci w dniu [...] sierpnia 2013 r., tj. przez ponad 7 lat nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

Zgodzić się przy tym należy z organem, że analiza przebiegu ubezpieczenia matki skarżącej prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. W stosunku do matki skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy, nie zaistniały zatem przeciwskazania ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia w celu uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zauważyć należy, że pomimo wyjaśnień organu rentowego zawartych w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] listopada 2013 r. o odmowie przyznania prawa do renty rodzinnej po zmarłej matce, nie zostały przedłożone do akt sprawy żadne dowody leczenia B. W. przed datą zgonu, które mogłyby stanowić podstawę do stwierdzenia ewentualnej, wcześniejszej niezdolności do pracy. Sama skarżąca stwierdziła natomiast, iż matka zmarła nagle i było to "zdarzenie losowe".

Z zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy w W. z dnia [...] sierpnia 2013 r. wynika, iż w okresie bezpośrednio poprzedzającym datę śmierci, tj. od dnia [...] listopada 2010 r. do dnia [...] sierpnia 2013 r. oraz w latach poprzednich, B. W. była zarejestrowana w ww. Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Przy czym, w myśl art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2013 r., poz. 674 ze zm.), za bezrobotną uważa się osobę niezatrudnioną i niewykonującą innej pracy zarobkowej, zdolną i gotową do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie lub służbie albo innej pracy zarobkowej. Zdolność do pracy oznacza taki stan zdrowia, który pozwala pracodawcy na stałe zatrudnienie danej osoby w pełnym wymiarze obowiązującego czasu pracy.

Uwzględniając powyższe, zgodzić należy się z organem, iż okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy, nie może być zaliczany do okresu ubezpieczenia. Ponadto, trudna sytuacja na rynku pracy i zjawisko bezrobocia nie stanowią okoliczności szczególnych w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS usprawiedliwiających niewypracowanie wymaganego okresu w celu uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych (por. wyrok NSA z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt I OSK 378/08, wyrok WSA w Warszawie z dnia 20 października 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1008/09, publ.: https://www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W rozpoznawanej sprawie nie została spełniona także kolejna przesłanka, przewidziana w art. 83 ust. 1 ustawy, co definitywnie wykluczało możliwość uwzględnienia wniosku skarżącej. Skarżąca nie może być bowiem uznana za osobę niemogącą podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy, bądź wiekiem. Oba te elementy skarżącej nie dotyczą. Nie została ona bowiem orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy, a ponadto znajduje się w wieku umożliwiającym zatrudnienie (jest osobą pełnoletnią - urodziła się [...] września 1995 r.). Przez pojęcie wieku, jako przeszkodzie w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającym w konsekwencji do świadczenia (tu renty rodzinnej) w drodze wyjątku, należy bowiem rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność (wiek poniżej 18 lat życia), a nie ogólną granicę wieku osób uczących się lub studiujących, w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ustawowych. Skarżąca wskazała, że kontynuuje naukę w III klasie Zespołu Szkół Techniczno-Budowlanych w W.. Jednakże okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie skutkuje w kontekście unormowania tego przepisu uprawnieniami dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu. Kryterium pobierania nauki w tym przepisie bowiem nie występuje, zatem kontynowanie nauki nie jest w rozumieniu tego przepisu okolicznością uniemożliwiającą podjęcie pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym (por. wyrok NSA z dnia 3 czerwca 2005 r., sygn. akt I OSK 1183/04, z dnia 8 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 1906/12, z dnia 23 maja 2013 r., sygn. akt I OSK 42/13, publ. https://orzeczenia.na.gov.pl).

W świetle powyższych rozważań, wobec niespełnienia zarówno przesłanki "szczególnych okoliczności" uzasadniających niedopełnienie przez zmarłą wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym, a przede wszystkim przesłanki niemożności podjęcia przez wnioskodawczynię pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, organ nie miał podstaw prawnych do uwzględnienia wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Wbrew twierdzeniom skarżącej organ nie zakwestionował spełnienia przez nią przesłanki "braku niezbędnych środków utrzymania". Przeciwnie, stwierdził, iż skarżąca niewątpliwie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, jednak brak środków utrzymania nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia w trybie wyjątkowym w sytuacji niespełnienia pozostałych przesłanek z art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Ze stanowiskiem organu należy się zgodzić. Skarżąca otrzymuje z instytucji pomocy społecznej oraz z funduszu alimentacyjnego środki w kwocie [...] zł miesięcznie (k. 4 akt admin.), a więc niższej od wysokości najniższej emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, której wysokość w dacie orzekania przez organ wynosiła 844,45 zł (por. Komunikat Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lutego 2014 r., M.P. z 2014 r., poz. 165). Nie posiada zatem niezbędnych środków utrzymania. Jednakże świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącą o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla młodzieży uczącej się.

Nieuzasadniony jest również zarzut podpisania zaskarżonej decyzji przez osobę do tego nieuprawnioną. Zauważyć należy, że zgodnie z art. 73 ust. 3 pkt 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm.), przyznawanie świadczeń w drodze wyjątku należy do wyłącznej kompetencji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wydaje w tym przedmiocie decyzje. Stosownie do art. 124 ww. ustawy, do postępowań w zakresie świadczeń w niej określonych, w tym do świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku, mają zastosowanie przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Zgodnie z art. 268a k.p.a. organ administracji publicznej może upoważnić pracowników kierowanej jednostki organizacyjnej do załatwiania spraw w jego imieniu w ustalonym zakresie, w szczególności do wydawania decyzji administracyjnych, postanowień i zaświadczeń. Upoważnienie udzielone na podstawie ww. przepisu wywiera ten skutek, że zmienia się osoba wykonująca kompetencje organu. Z akt sprawy wynika, że decyzja z dnia [...] lutego 2014 r. została podpisana - z upoważnienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - przez Zastępcę Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. – B. P., natomiast decyzja z dnia [...] marca 2014 r. - również z upoważnienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - przez Wicedyrektora Departamentu Świadczeń Emerytalno-Rentowych – E. N.. W aktach sprawy znajdują się kopie upoważnień (odpowiednio nr [...] z dnia [...] grudnia 2011 r. oraz nr [...] z dnia [...] lipca 2006 r.), udzielonych ww. pracownikom organu przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, do wydawania decyzji odnośnie świadczeń, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Upoważnienia te pochodzą bezpośrednio od organu i są prawnie skuteczne w świetle ww. przepisów. Zaznaczyć należy, że orzeczenia sądów administracyjnych, na które powołuje się skarżąca, zapadły w innych okolicznościach faktycznych, gdzie decyzje w przedmiocie uprawnień z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zostały podpisane przez pracowników organu na podstawie upoważnień substytucyjnych - pochodzących nie od samego organu (Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych), lecz od innego upoważnionego przez ten organ pracownika. Upoważnienia te nie spełniały wymagań z art. 268a k.p.a., który nie przewiduje możliwości udzielania dalszych pełnomocnictw przez pracownika upoważnionego przez organ. W konsekwencji, decyzje te podlegały eliminacji z obrotu prawnego jako dotknięte wadą kwalifikowaną z art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. W okolicznościach niniejszej sprawy, jak wskazano powyżej, sytuacja taka nie miała miejsca.

Poczynione rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca z dnia [...] lutego 2014 r. odpowiadają prawu.

Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na zasadzie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.