Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 773/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2014-04-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6149 Inne o symbolu podstawowym 614
Hasła tematyczne: Szkolnictwo wyższe
Skarżony organ: Komisja Orzekająca
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: Art.179 i ART. 207
journal: Dz.U. 2005 nr 164 poz 1365
law: Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c oraz art.153
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz (spr.) Sędziowie NSA Grażyna Radzicka WSA Tomasz Grossmann Protokolant st. sekr. sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 03 kwietnia 2014 r. przy udziale sprawy ze skargi L.P. na decyzję Uczelnianej Komisji Ekonomicznej Uniwersytetu im. [...] z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie stypendium socjalnego, 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję Wydziałowej Komisji Ekonomicznej z dnia [...] marca 2013r. nr [...], 2. przyznaje adwokat E.T. od Skarbu Państwa (Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) wynagrodzenie w kwocie [...] ([...]) złotych podwyższone o kwotę [...] ([...]) złotych stanowiącą podatek od towarów i usług – łącznie [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej.


UZASADNIENIE

IV SA/Po 773/13

Uzasadnienie

Przewodniczący Wydziałowej Komisji Ekonomicznej (dalej WKE) Kolegium Europejskiego Uniwersytetu im. [...] w P. (dalej UAM) decyzją z dnia [...].03.2013r. nr [...] na podstawie art. 173 ust.1 pkt 1, art.174 ust.1 oraz art.207 ust.1 i 4 ustawy z dnia 27.07.2005r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. z 2005r., Nr 164, poz.1365 ze zm., zwanej dalej także p.s.w.) oraz 1, § 3, § 8-12 Regulaminu pomocy materialnej dla studentów UAM w P. odmówił L.P. przyznania stypendium socjalnego.

W lakonicznym uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art.179 ust.1-3 p.s.w. stypendium socjalne może otrzymać student znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej określonej wysokością dochodu netto na osobę w rodzinie, która w II semestrze roku akademickiego 2012/2013 zgodnie z decyzją Prorektora ds. studenckich UAM z dnia [...].03.2013r. na mocy porozumienia z Parlamentem Samorządu Studentów UAM wynosi 730 zł.

Podczas ustalania uprawnień studentów do uznania ich za niesamodzielnych finansowo zgodnie z art.179 ust.6 p.s.w. należy stosować kwotę 850,20 zł uzyskiwaną miesięcznie w 2012 i 2013 roku przez studenta, jego małżonka lub oboje łącznie.

Komisja stwierdziła na podstawie analizy złożonych dokumentów, że dochód uzyskany przez wnioskodawczynię na osobę w rodzinie wynosi 0,00 zł. Tym samym wnioskodawczyni jest niesamodzielna finansowo, co jest warunkiem koniecznym do otrzymania świadczenia o którym mowa w art.179 ust.2 p.s.w.

Odwołanie od powyższej decyzji w ustawowym terminie wniosła L.P. wnosząc o ponowne rozpatrzenie jej sytuacji materialnej.

Odwołująca podniosła, że do grudnia 2012r. utrzymywała się z zasiłków otrzymywanych z MOPS w G. oraz dodatku mieszkaniowego. Prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe i mieszka sama. Podkreśliła, że jej sytuacja materialna spełnia przesłankę do otrzymania stypendium socjalnego, gdyż wg art.179 ust.1 p.s.w. stypendium socjalne ma prawo otrzymywać student znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej. Wskazała, że właśnie ona znajduje się w takiej sytuacji, a odmowa przyznania stypendium może skutkować przerwaniem nauki ze względów finansowych. Powołując się na judykaturę (wyrok WSA w Białymstoku o sygn. II SA/Bk 420/07) wskazała, że pojęcie samodzielności finansowej nie stanowi kryterium ubiegania się o stypendium socjalne a uznanie, że warunek samodzielności finansowej określony w art.179 ust.6 p.s.w. jest konieczny do uzyskania stypendium socjalnego stanowi obrazę prawa materialnego, a mianowicie art.179 ust.1 w zw. z art.179 ust.2 p.s.w. Kryterium stanowiącym podstawę przyznania stypendium socjalnego jest trudna sytuacja finansowa studenta, który osiąga dochód w przedziale przyjętym przez rektora uczelni. Przyjęcie przez organ, że kryterium ubiegania się o przyznanie stypendium socjalnego jest warunek dotyczący samodzielności finansowej studenta godzi w istotę tego stypendium przyznawanego ubogim studentom. (wyrok WSA w Białymstoku o sygn. II SA/Bk 129/06) Ponadto skarżąca powołując się na art.179 ust.8 p.s.w. zarzuciła, że organ nie zażądał opinii właściwej jednostki pomocy społecznej w celu ustalenia jej sytuacji dochodowej i majątkowej z góry zakładając, że nie należy jej się stypendium socjalne. Do odwołania odwołująca dołączyła oświadczenie stwierdzające, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z rodzicami, z których ojciec zmarł, a nadto, że nie ma kontaktu z byłym mężem. Dołączyła również umowę alimentacyjną z dnia 10.03.2013r. na mocy której jej matka zobowiązała się płacić alimenty w wysokości [...] zł miesięcznie.

Przewodniczący Uczelnianej Komisji Ekonomicznej Kolegium Europejskiego UAM w P. decyzją z dnia [...].05.2013r. nr [...] na podstawie 173 ust.1 pkt 1, art.175 ust.3 i 4 ustawy z dnia 27.07.2005r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. z 2005r., Nr 164, poz.1365 ze zm., zwanej dalej także p.s.w.) oraz art.104 Kpa, a także § 5 ust.6 Regulaminu pomocy materialnej dla studentów UAM w P. utrzymał w mocy decyzję Komisji Ekonomicznej I stopnia w sprawie wniosku o przyznanie pomocy materialnej.

W uzasadnieniu organ wskazał, że zarzut skarżącej w zakresie uzależnienia przyznania pomocy od spełnienia warunków uznania skarżącej za samodzielną finansowo jest bezzasadny, gdyż WKE jedynie z przyczyn technicznych błędnie stwierdziła, że podstawą przyznania stypendium jest spełnianie kryterium samodzielności finansowej. Brak ustawowej samodzielności finansowej oznacza, że spoczywa na skarżącej obowiązek dokumentowania warunków materialnych zgodnie z art.179 ust.4 p.s.w. Dalej UKE nie zgodziła się z interpretacją przepisów dokonaną przez skarżącą wskazując, że art.179 ust.8 p.s.w. ma zastosowanie wówczas, gdy wynikająca z przedstawionych zaświadczeń (w tym o dochodach osób wymienionych w art.179 ust.4 p.s.w.) sytuacja w sposób rażący i uzasadniony budzi wątpliwości. W przypadku skarżącej wniosek był niewłaściwie udokumentowany pomimo wcześniejszych pouczeń. UKE nie uznała przedstawionej przez skarżącą prywatnej umowy alimentacyjnej. Następnie UKE wskazała, że w systemie stypendialnym nie istnieje pojęcie "samodzielne gospodarstwo domowe ustawowo niesamodzielnego finansowo studenta", a więc nie można się na nie powoływać.

Skargę na powyższą decyzje do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu złożyła L.P. wnosząc o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.

W uzasadnieniu skargi zarzuciła, że UKE nieudolnie próbuje tłumaczyć błędem z przyczyn technicznych WKE, która odmowę uzasadniła brakiem samodzielności finansowej. Podniosła także, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej K.r.i.o.) dopuszcza możliwość regulowania stosunków alimentacyjnych w formie umowy o alimenty. Droga sądowa jest stosowana w razie braku consensusu. Powołując się na wyrok NSA o sygn. V SA 2718/00 zarzuciła, że sztywne trzymanie się przepisów przez UKE narusza domniemanie pozytywnego załatwienia sprawy.

Rektor UAM w obszernej odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.

W uzasadnieniu organ wskazał, że w myśl art.207 ust.4 p.s.w. do niniejszej sprawy stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej k.p.a.). Przepisy k.p.a. mają zapewnić tylko minimum procedury niezbędne do załatwienia spraw i zachowania uprawnień strony przy uwzględnieniu specyfiki szkoły wyższej. Jednocześnie postępowanie w sprawie przyznania stypendium powinno zachować ogólne podstawowe cechy postępowania administracyjnego i respektować jego podstawowe założenia. Wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie przyznania stypendium socjalnego wymaga przeprowadzenia postępowania z uwzględnieniem art.7,77 § 1 i art.80 k.p.a.

Zdaniem organu w przedmiotowej sprawie prawidłowo zastosowano wskazane przepisy, a także przepis art.107 § 3 k.p.a. Organ w uzasadnieniu odniósł się do wszystkich zarzutów skarżącej zawartych w odwołaniu. Rektor podkreślił, że niezrozumiały jest zarzut jakoby wskutek nieprzyznania skarżącej stypendium socjalnego doszło do uznania prymatu uczelni nad indywidualnym interesem obywatela. Środki przeznaczone na bezzwrotną pomoc materialną dla studentów mogą być przeznaczone wyłącznie na ten cel oraz remont domów studenckich. Środki te nie mogą być przesunięte na realizację celów własnych uczelni. Rektor podkreślił, że skarżąca nie dopełniła obowiązku udokumentowania swego wniosku o przyznanie stypendium, a w szczególności wymogów art.179 ust.4 i 5 p.s.w. W ust.4 ustawa enumeratywnie wymienia członków rodziny studenta uwzględnianych przy ustalaniu dochodu studenta do celów stypendialnych, przy czym uwzględnianie członków rodziny jest obowiązkowe niezależnie od tego, czy zamieszkują ze studentem, czy też nie. W ust.5 przewiduje się wyjątek umożliwiający wyłączenie rodziców i pozostających na ich utrzymaniu dzieci w sytuacji, gdy student jest samodzielny finansowo. W myśl ust.6 student jest samodzielny finansowo wówczas, gdy on lub jego małżonek posiadał stałe źródło dochodów w ostatnim roku podatkowym, posiada stałe źródło dochodów w roku bieżącym, a jego dochód miesięczny nie jest mniejszy niż 1,30 sumy kwot określonych w art.5 ust.1 i art.6 ust.2 pkt 3 u.ś.r.

Skarżąca nie tylko nie udokumentowała wniosku, ale też złożone przez nią dokumenty nie potwierdzają spełnienia przesłanek ustawowych. W zakresie umowy o alimenty organ wskazał, że wmyśl art.129,130 i 132 K.r.i.o. w pierwszej kolejności do alimentacji zobligowany jest były małżonek skarżącej. Z dokumentacji nie wynika, by próbowała od niego uzyskać pomoc. Sporządzenie umowy alimentacyjnej pod odbiorze decyzji organu I instancji stwarza poważne wątpliwości, czy nie jest to czynność pozorna podjęta wyłącznie dla uzyskania świadczeń pomocy materialnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 - dalej Ppsa) polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Sąd administracyjny jest sądem kasacyjnym. W razie stwierdzenia istotnych uchybień sąd administracyjny nie ma więc kompetencji do merytorycznego rozstrzygnięcia danego postępowania, lecz jest upoważniony jedynie do uchylenia bądź stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji lub aktu. Na podstawie art. 134 § 1 Ppsa, w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że zarówno skarżąca, lecz przede wszystkim organ, pominęli fakt, że już wcześniej decyzją z dnia [...].11.2012 r., nr [...] Wydziałowa Komisja Ekonomiczna UAM odmówiła przyznania skarżącej stypendium socjalnego.

W uzasadnieniu tej decyzji powołano art. 197 ust. 1 – 3 p.s.w., zgodnie z którym stypendium może otrzymać student, który znajduje się w trudnej sytuacji materialnej określonej wysokością dochodu netto na osobę w rodzinie (która w roku akademickim 2012-2013, zgodnie z decyzją nr [...] Prorektora ds. studenckich UAM, na mocy porozumienia z parlamentem studenckim wynosi 710 zł), albo gdy zachodzi konieczność ustalania jego samodzielności finansowej, zgodnie z art. 179 ust. 6 p.s.w. należy stosować kwotę 850, 20 zł uzyskiwaną miesięcznie w 2011 i 2012r. przez studenta, jego małżonka lub oboje łącznie.

Komisja na podstawie analizy złożonego wniosku przez skarżącą i zgromadzonej dokumentacji stwierdziła wówczas, że dochód uzyskiwany na osobę w rodzinie wynosi 0,00 zł i tym samym ustaliła, że jest ona niesamodzielna finansowo co jest warunkiem koniecznym dla uzyskania stypendium przez nią.

Od decyzji tej skarżąca odwołała się wnosząc o ponowne rozpatrzenie jej wniosku.

Decyzją nr [...] z dnia [...].02.2013 r., Uczelniana Komisja Ekonomiczna UAM, po rozpoznaniu odwołania w całości utrzymała decyzję organu I instancji.

Uzasadniając swą decyzję organ II instancji zauważył, że na podstawie złożonej przez skarżącą dokumentacji nie można ustalić jej sytuacji materialnej i w przypadku niespełnienia przez nią kryteriów samodzielności finansowej w myśl art. 179 ust. 6 p.s.w. wniosek uznano za niekompletny. Dalej stwierdzono, że w przypadku braku ustawowej samodzielności finansowej spoczywa na skarżącej obowiązek udokumentowania warunków materialnych zgodnie z art. 179 ust. 4 p.s.w zawierającym katalog osób uwzględnianych we wniosku podczas ubiegania się o stypendium przez studenta niesamodzielnego finansowo. Organ zaznaczył, że nie nastąpiło wezwanie skarżącej do przedstawienia opinii jednostki w systemie pomocy społecznej i nie została ona przez nią złożona. Nie można za taką opinię uznać zaświadczeń i dokumentów dołączonych do wniosku w rozumieniu ust 8 art. 179 p.s.w. Podkreślono, że ustawowy obowiązek alimentacyjny rodziny istnieje, chyba, że uchylenie się od tego obowiązku usankcjonuje sąd; w systemie stypendialnym nie istnieje pojęcie samodzielnego gospodarstwa domowego ustawowo niesamodzielnego finansowo studenta a art. 179 ust. 4 i 6 p.s.w. stosuje się bez względu na wiek i miejsce zamieszkania niesamodzielnego finansowo studenta.

Skargę na tę decyzję złożyła L.P. wnosząc o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Podkreśliła, iż jest w trudnej sytuacji materialnej, a to jest podstawowym kryterium przyznawania stypendium. Jej zdaniem organ mógł zażądać doręczenia opinii jednostki pomocy społecznej na podstawie art. 179 ust. 8 p.s.w. i uwzględnić ją podczas postępowania. Powołała też odpowiednie wyroki sądów administracyjnych w podobnych sprawach.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych - podnosząc argumenty jak w decyzji i podkreślił, że ust. 8 art. 179 p.s.w. nie ma w niniejszej sprawie zastosowania gdyż już wcześniej ustalono, że skarżąca nie jest samodzielna finansowo

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu prawomocnym wyrokiem z dnia 17.10.2013r. wydanym w sprawie o sygn. IV SA/Po 503/13 uchylił obydwie wyżej opisane decyzje.

W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, że skargę należało uwzględnić albowiem zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem zarówno prawa materialnego jak i procesowego, które to naruszenia miały wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 ust. 1 lit. "a" i "c" p.p.s.a.)

Odnośnie naruszenia prawa materialnego wskazano, iż organy administracyjne błędnie uznały, że aby uzyskać stypendium socjalne student musi spełnić warunek samodzielności finansowej określony w art. 179 ust. 6 p.s.w. i przez to dopuściły się obrazy prawa materialnego, a mianowicie ust. 1 w zw. z ust. 2 art. 179 ww. ustawy, w których ustawodawca zawarł kryterium przyznania stypendium socjalnego. Z regulacji tej wynika, że kryterium stanowiącym podstawę do ubiegania się przez studenta o przyznanie pomocy materialnej w formie stypendium socjalnego jest jego sytuacja finansowa, która musi być trudna. Pod pojęciem trudnej sytuacji finansowej należy rozumieć sytuację, gdy osiągany przez niego dochód netto mieści się w przedziale dochodu netto przyjętego przez rektora uczelni uprawniającego do ubiegania się o przyznanie tego stypendium. Przy czym jak wynika z ust. 3 art. 179 p.s.w. wysokość dochodu uprawniającego do uzyskania stypendium nie może być niższa niż kwota, o której mowa w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej oraz wyższa niż suma kwot określonych w art. 5 ust. 1 i art. 6 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

Dalej WSA wskazał, że stanowisko organów administracyjnych zgodnie z którym za kryterium ubiegania się o przyznanie stypendium socjalnego przyjęły spełnienie przez studenta warunku dotyczącego jego samodzielności finansowej godzi w istotę charakteru tego stypendium, które przyznawane jest studentom ubogim, którzy z uwagi na niski miesięczny dochód w rodzinie nie są w stanie samodzielnie się utrzymać. Odnośnie pojęcia samodzielności finansowej Sąd wyjaśnił, że zostało ono użyte przez ustawodawcę w celu określenia tylko i wyłącznie sposobu wyliczenia wysokości dochodu osiąganego przez studenta nie stanowi ono kryterium ubiegania się o stypendium socjalne. Jeżeli student nie jest samodzielny finansowo, wówczas przy ustalaniu miesięcznej wysokości dochodu na osobę w jego rodzinie, uwzględnia się dochody osiągane przez jego, np. małżonka, rodziców, opiekuna prawnego lub faktycznego - art. 179 ust. 4 i 5 ustawy p.s.w. Może jednak zachodzić sytuacja, że brak jest takich osób.

Sąd zauważył również, że błędna interpretacja przez organy administracyjne prawa materialnego skutkowała naruszeniem także prawa procesowego. Zgodnie z art. 207 p.s.w. postępowanie w sprawie przyznania stypendium socjalnego powinno być prowadzone zgodnie z zasadami określonymi w Kodeksie postępowania administracyjnego (k.p.a.). Rozstrzygnięcie organu uczelni o przyznaniu stypendium stanowi bowiem decyzję w indywidualnej sprawie studenta, natomiast art. 207 ust. 1 p.s.w. stanowi, że do decyzji podjętych przez organy uczelni w indywidualnych sprawach studentów i doktorantów stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisy o zaskarżaniu decyzji do sądu administracyjnego.

Wprawdzie z uwagi na wskazanie przez ustawodawcę na odpowiednie stosowanie przepisów k.p.a., dopuszczalne są odstępstwa od reguł określonych w k.p.a., jednak dotyczą one tylko kwestii związanych z realizacją trybu i zasad postępowania wynikających z przepisów Prawa o szkolnictwie wyższym, regulujących postępowanie w sprawach o przyznanie stypendium. Odpowiednie stosowanie przepisów k.p.a. oznacza bowiem konieczność zachowania przez organ minimum procedury administracyjnej, niezbędnej do załatwienia spraw i zagwarantowania ustawowych uprawnień strony.

Sąd przypomniał, że z zawartej w art. 15 k.p.a. zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego wynika obowiązek dwukrotnego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia przez dwa różne organy tej samej sprawy, wyznaczonej treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia. Organ odwoławczy nie może więc ograniczyć się do kontroli decyzji organu pierwszej instancji, lecz powinien z urzędu ponownie przeanalizować całokształt okoliczności faktycznych i prawnych sprawy, bez względu na to, jakie zarzuty zastały podniesione w odwołaniu. W zaskarżonej decyzji organ II instancji nie tylko nie dokonał ponownej analizy sprawy, ale również nie odniósł się do argumentacji odwołania i przyznał jednocześnie, że nie nastąpiło wezwanie skarżącej do przedstawienia opinii o której mowa w ust. 8 art. 179 p.s.w.

Ponadto z art. 11 k.p.a. wynika obowiązek wyjaśniania stronom zasadności przesłanek rozstrzygnięcia, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Wyrazem realizacji tej zasady jest uzasadnienie decyzji, które w myśl art. 107 § 3 k.p.a., powinno przekonywać stronę o prawidłowości rozstrzygnięcia. Organ administracji musi m.in. przedstawić w nim swoją ocenę oraz motywy leżące u podstaw podjętego rozstrzygnięcia. Podkreślenia wymaga, że bez prawidłowego uzasadnienia decyzji strona nie ma możliwości obrony swoich słusznych interesów.

Sąd podkreślił, że przyjęcie błędnego kryterium uzasadniającego ubieganie się przez studenta o stypendium socjalne spowodowało, że organy administracyjne nie ustaliły okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, przez co naruszyły przepis art. 7 k.p.a. ustanawiający ogólną zasadę postępowania administracyjnego - zasadę prawdy obiektywnej, z której to zasady wynika obowiązek organów administracyjnych podejmowania wszelkich środków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. W przedmiotowej sprawie organy administracyjne nie ustaliły okoliczności, od których uzależniona została możliwość ubiegania się o przyznanie stypendium socjalnego. A mianowicie nie zażądały od skarżącej, która, jak wynika z akt, jest rozwiedziona, ma 44 lata, nie ma nikogo na utrzymaniu, nie pracuje, na podstawie ust. 8 art. 179 p.s.w. opinii jednostki w systemie pomocy społecznej odpowiedzialnej za ustalenie sytuacji dochodowej i majątkowej osób i rodzin. Przepis ust. 8 został dodany do art. 179 p.s.w. nowelizacją z dnia 18 marca 2011r. i tym samym uczelnie uzyskały z dniem 1 października 2011r. nowe narzędzie służące do ustalania sytuacji materialnej studenta w przypadku wątpliwości dotyczących zasadności przyznania stypendium ze środków budżetowych. Z wnioskiem o wydanie takiej opinii winien oczywiście wystąpić student jeśli komisja stypendialna zażąda uzupełnienia dokumentów w tym zakresie. Należy dodać, że w razie złożenia wniosku w tym zakresie przez organ jednostka pomocy społecznej może odmówić jej wydania powołując się na konieczność ochrony danych osobowych. Sporządza ona taką opinię na podstawie dowodów zgromadzonych podczas postępowań prowadzonych przez tę jednostkę, to jest w przypadku gdy rodzina lub osoba jest beneficjentem pomocy społecznej, albo ubiegała się o pomoc ale jej nie otrzymała. Nie ma jednak w tym przypadku potrzeby przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego w celu ustalenia sytuacji majątkowej i dochodowej na potrzeby przyznania studentowi stypendium socjalnego. Odmowa wydania tej opinii nie może być podstawą decyzji o nieprzyznaniu stypendium socjalnego.

Sąd wskazał także, że organy nie zbadały również czy obowiązek alimentacyjny rodziny wobec niej został ustalony przez sąd (na przykład w przypadku niepełnosprawności), czy ustawowy obowiązek alimentacyjny rodziców trwa zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym.

Wobec powyższego Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 179 ust. 1 w zw. z ust. 2 i 8 p.s.w. i przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 15 i art. 107 § 3 k.p.a., które to naruszenia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd podając wskazania co do dalszego prowadzenia postępowania nakazał, by przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organy przede wszystkim zbadały czy skarżąca spełnia przesłanki konieczne do uzyskania stypendium na podstawie zgromadzonej dokumentacji, którą winna ona złożyć na wezwanie organu. W przypadku uznania, że skarżąca nie spełnia niezbędnych przesłanek samodzielności finansowej – nakazano organom ustalenie, czy możliwe jest ustalenie wysokości dochodu jej rodziny z uwzględnieniem kryteriów wymienionych w art. 179 ust. 4 i 5. Dopiero zaś po prawidłowym ustaleniu tego dochodu, z uwzględnieniem jednego z wymienionych wyżej sposobów, organy miały ocenić, na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego czy sytuacja majątkowa i dochodowa skarżącej pozwala na przyznanie stypendium socjalnego i czy ewentualnie uzyskany przez skarżącą dochód nie przekracza kryterium dochodowego określonego na podstawie Regulaminu UAM. Zobligowano też organy, by swoje stanowisko w sprawie umotywowały zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a.

Wymienione wyżej organy administracji rozpoznając ponownie niniejszą sprawę – jak również Sąd w niniejszym postępowaniu - na zasadzie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. 2012 r., poz. 270 – dalej p.p.s.a.) pozostawały związane oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażonymi w powyżej opisanym wyroku WSA.

Zgodnie z art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną należy rozumieć sąd o prawnej wartości sprawy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego oraz kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych i wskazanie kierunku, w którym winno zmierzać przyszłe postępowanie (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012 r., s. 397 uw. 1, 2; M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz, w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011 r., s. 544, Nb 1-3).

Artykuł 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane. Nieprzestrzeganie tego przepisu w istocie podważałoby obowiązującą w demokratycznym państwie prawnym zasadę sądowej kontroli nad aktami i czynnościami organów administracji i prowadziło do niespójności działania systemu władzy publicznej. Związanie oceną prawną wyrażoną w wyroku (uzasadnieniu orzeczenia) oraz wynikającymi z niej wskazaniami co do dalszego postępowania oznacza, że organ nie może formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz obowiązany jest do podporządkowania się jemu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się do wskazań w zakresie dalszego postępowania przed organem administracji publicznej (wyrok NSA z: 30.7.2009 r., II FSK 451/08, Lex nr 526493; 23.9.2009 r., I FSK 494/09, Lex nr 594010; 13.7.2010 r., I GSK 940/09, Lex nr 594756; wyrok WSA we Wrocławiu z 14.1.2010 r., I SA/Wr 1591/09, Lex nr 559604). Dlatego w razie wnoszenia kolejnych skarg z powodu niewłaściwego wykonania zapadłego wyroku uwzględniającego skargę, sąd administracyjny jedynie weryfikuje sposób wywiązania się organów ze skierowanych do nich wskazań, nie wnika on natomiast w materię objętą zakresem wcześniejszych ocen (wyrok NSA z dnia 21.4.2010 r., II FSK 2129/08, Lex nr 596261). Należy w tym miejscu dodatkowo podkreślić, że art. 153 p.p.s.a. pełni szczególną rolę w kontekście skuteczności oraz wykonalności orzeczeń sądów administracyjnych. Naruszenie art. 153 p.p.s.a. przez organy administracji pociąga za sobą niebezpieczeństwo ponownego zaskarżenia podjętej decyzji do sądu administracyjnego, unicestwienie bytu prawnego przedmiotowej decyzji oraz konieczność ponownego przeprowadzenia postępowania administracyjnego co do istoty sprawy. W ten sposób toczące się postępowanie administracyjne z nieuzasadnionych powodów ulega przedłużeniu. Dlatego art. 153 p.p.s.a. określa taką relację między organem administracyjnym a sądem, która sprowadza się do związania organu oceną prawną i wskazaniami do dalszego postępowania, gdzie nie ma miejsca na polemikę organu z oceną prawną i wskazaniami do dalszego postępowania.

Wracając na grunt rozpoznawanej skargi zaakcentować i podkreślić należy, że zarówno organ I instancji, jak i organ II instancji całkowicie zignorowały wbrew art.153 p.p.s.a. ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego postępowania zawarte w uzasadnieniu wyroku WSA w Poznaniu o sygn. IV SA/Po 503/13. W szczególności wbrew zaleceniom Sądu na podstawie ust. 8 art. 179 p.s.w. organy nie zażądały od skarżącej opinii jednostki w systemie pomocy społecznej odpowiedzialnej za ustalenie sytuacji dochodowej i majątkowej osób i rodzin, a tym samym nie uwzględniły jej w postępowaniu.

Już sam ten fakt stanowił inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art.145 § 1 pkt 1 lit."c" p.p.s.a. i skutkował koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji, jak i decyzji ją poprzedzającej.

W konsekwencji powyższego uchybienia zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji ponownie zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 179 ust. 1 w zw. z ust. 2 i 8 p.s.w. i przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 15 i art. 107 § 3 k.p.a., które to naruszenia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Organ I instancji – wbrew wykładni Sądu przedstawionej w opisanym wyżej wyroku – ponownie błędnie przyjął, że samodzielność finansowa studenta jest warunkiem koniecznym do otrzymania stypendium, co jest oczywiście sprzeczne z treścią i wykładnią art.179 p.s.w. Organ II instancji dostrzegł to uchybienie, lecz z przyczyn całkowicie niezrozumiałych stwierdził, że WKE błędnie przyjęła taką interpretację z niewyjaśnionych przez UKE "przyczyn technicznych". Kodeks postępowania administracyjnego nie zna "przyczyn technicznych" usprawiedliwiających wadliwą interpretację przepisów prawa. Dlatego też UKE dostrzegając wspomniane uchybienie nie miało uprawnienia do utrzymania w mocy decyzji organu I instancji (co uczyniło), lecz zobligowane było na mocy art.138 § 1 pkt 2 k.p.a. uchylić zaskarżoną decyzję i orzec merytorycznie co do istoty sprawy bądź na mocy art.138 § 2 k.p.a. uchylić zaskarżoną decyzję i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Dodatkowo należy zauważyć, że organ II instancji wadliwie przyjął, że realizacja obowiązku alimentacyjnego wymaga orzeczenia sądu powszechnego. Zasadą jest realizowanie tego obowiązku bez orzeczenia sądu na zasadzie consensusu. Dopiero w razie sporu co do istnienia lub wysokości obowiązku alimentacyjnego konieczne jest orzeczenia sądu powszechnego. Ustawodawca dopuścił również formę umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego (patrz np. art.138 K.r.i.o.) Ustalenie istnienia takiej umowy i jej treści jedynie w przypadkach spornych należy do właściwości sądu powszechnego, a nie organu administracji. Dlatego też organ nie miał kompetencji do podważania istnienia umownego obowiązku alimentacyjnego pomiędzy skarżącą i jej matką. Organ miał jednak kompetencję do rozważenia, czy złożona wraz z odwołaniem umowa pomimo swej nazwy dotyczyła rzeczywiście świadczeń alimentacyjnych, czy też odzwierciedlała inne świadczenie. Tego jednak organ odwoławczy nie uczynił.

Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit."a" i "c" p.p.s.a.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art.200 i art.205 § 2 p.p.s.a.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organy administracji uwzględnią powyższe rozważania prawne i zbadają czy skarżąca spełnia przesłanki konieczne do uzyskania stypendium na podstawie zgromadzonej dokumentacji, którą winna ona złożyć na wezwanie organu. W szczególności organy zobowiążą skarżącą do złożenia w zakreślonym terminie opinii jednostki w systemie pomocy społecznej odpowiedzialnej za ustalenie sytuacji dochodowej i majątkowej osób i rodzin i uwzględnią ją w postępowaniu. (art.179 ust.8 p.s.w.) W przypadku uznania, że skarżąca nie spełnia niezbędnych przesłanek samodzielności finansowej należy ustalić, czy możliwe jest ustalenie wysokości dochodu jej rodziny z uwzględnieniem kryteriów wymienionych w art. 179 ust. 4 i 5. Dopiero zaś po prawidłowym ustaleniu tego dochodu, z uwzględnieniem jednego z wymienionych wyżej sposobów, organy mają ocenić, na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego czy sytuacja majątkowa i dochodowa skarżącej pozwala na przyznanie stypendium socjalnego i czy ewentualnie uzyskany przez skarżącą dochód nie przekracza kryterium dochodowego określonego na podstawie Regulaminu UAM. Ponadto organy mają obowiązek w sposób jasny i zrozumiały uzasadnić swoje stanowisko w sprawie zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a.