Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt III SA/Gl 396/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2021-08-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 1 pkt 6 w zw. z par. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2020 poz 266
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.
article: par. 3 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Apollo (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Brandys-Kmiecik Sędzia WSA Magdalena Jankiewicz Protokolant specjalista Agnieszka Górecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi M.S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.), zwanej dalej "K.p.a.", w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm.), zwanej dalej "u.s.u.s." utrzymuje w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] r. nr [...] o odmawiającą M. S. ( dalej określanej jako wnioskodawczyni strona lub skarżąca) umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie [...] zł. oraz z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem składek w łącznej kwocie [...] zł.

Decyzję wydano w następującym stanie faktycznym:

7 września 2020 r. wpłynął do ZUS wniosek o umorzenie należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wniosku wnioskodawczyni powołała się na swoją trudną sytuację finansową oraz wskazała na konieczność sprawowania opieki nad schorowanym mężem jako okoliczności uzasadniające umorzenie zaległych składek.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych po przeprowadzeniu postępowania w sprawie umorzenia decyzją z [...] r. nr [...] odmówił wnioskodawczyni umorzenia należności z tytułu składek, ponieważ nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 u.s.u.s. oraz nie wykazano zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a ww. ustawy, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego strony. A także nie wskazano, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły stronę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy z 14 grudnia 2020 r. pełnomocnik wnioskodawczyni podtrzymała wszelkie twierdzenia oraz wskazane w dotychczasowych wnioskach okoliczności, związane z trudną sytuacją majątkową wnioskodawczyni, które uniemożliwiają jej spłatę zadłużenia wobec ZUS. Podkreśliła, że wnioskodawczyni jest starszą osobą liczącą ponad [...] lat, uzyskuje bardzo niskie świadczenie emerytalne wynoszące zaledwie [...]zł netto miesięcznie. Kwota ta nie pozwala na zaspokojenie jakichkolwiek bieżących potrzeb. Ponadto, biorąc pod uwagę znaczący wzrost cen, świadczenie emerytalne znajduje się na granicy skrajnego ubóstwa. Trudno zatem przyjąć, że obecna kwota zapewnia minimum egzystencji. Dlatego "ponad siły" wnioskodawczyni próbuje uzyskać dodatkowe dochody z pracy dorywczej, jednakże nie jest w stanie osiągać wyższych dochodów niż około [...] zł miesięcznie netto, albowiem na stałe musi i zajmować się schorowanym mężem.

Nadto oprócz lokalu mieszkalnego, który w rzeczywistości należy do majątku wspólnego, wnioskodawczyni nie posiada żadnych składników majątkowych, oszczędności, ruchomości oprócz wyposażenia mieszkania. Z kolei posiadane zadłużenia w Spółdzielni Mieszkaniowej "[...]" w S. w wysokości [...] zł, mogą doprowadzić w najbliższym czasie do zajęcia ww. lokalu i pozbawienia strony i jej męża jedynego składnika majątku, jaki posiadają. Ponadto oświadczyła, że wnioskodawczyni jest w stanie spłacać żadnych zobowiązań bez uszczerbku dla swojej sytuacji majątkowej i osobistej.

Za absurdalne uznała twierdzenie ZUS, że mając blisko [...] lat i schorowanego męża, może uzyskać poprawę swojej sytuacji majątkowej, czy nawet osobistej. Stan zdrowia męża (opisany we wniosku) nie pozwala uznać, że kiedykolwiek ulegnie on poprawie. Wymaga on stałej opieki, nawet pomocy w prostych czynnościach życia codziennego. Zatem, całość obowiązków domowych spoczywa na wnioskodawczyni, w związku z czym nie ma możliwości podjęcia żadnego stałego zatrudnienia, celem poprawienia swojej sytuacji finansowej.

Fakt posiadania przez wnioskodawczynię i jej męża świadczenia emerytalnego nie powinien przekreślać możliwości skorzystania z dobrodziejstwa instytucji umorzenia zadłużenia z tytułu składek.

Ponownie rozpoznając sprawę ZUS na wstępie stwierdził, że zweryfikował zadłużenie wnioskodawczyni w zakresie ewentualnego ich przedawnienia i stwierdził, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone. Czynności mające wpływ na zawieszenie biegu przedawnienia zostały wyjaśnione w decyzji ZUS z [...] r. nr [...] i pozostają aktualne.

Dalej, po przytoczeniu regulacji art. 28 ust. 2 u.s.u.s. stwierdził, że przesłanki powołane we wskazanej regulacji nie wystąpiły. W szczególności nie wystąpiła przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, ponieważ wnioskodawczyni pobiera świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł brutto, ze świadczenia dokonywane są potrącenia na rzecz Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S., jest zatrudniona na podstawie umowy zlecenia, podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne za 10,11,12/2020 wyniosła [...] zł, przychód jaki wnioskodawczyni otrzymuje nie podlega ochronie przed potrąceniami komorniczymi, więc mimo, że uzyskiwana w ten sposób kwota jest niewielka, to może zostać w całości zajęta. Nadto wnioskodawczyni jest właścicielką nieruchomości, na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego na poczet należności z tytułu składek; nie wystąpił brak następców prawnych. W toku postępowań egzekucyjnych nie stwierdzono braku majątku, do którego można skierować egzekucję. Postępowanie egzekucyjne nie zostało ocenione przez organ egzekucyjny jako całkowicie nieskuteczne, zostało zawieszone, z uwagi na podpisaną umowę o rozłożeniu na raty należności nie podlegających abolicji (umowa z [...] r. nr [...]). Ostatnia wpłata w wysokości [...] zł została dokonana [...]r.

Odnosząc się do przesłanek opisanych w art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365, dalej określanym w skrócie jako rozporządzenie), ZUS podkreślił na wstępie, że dla kwestii umorzenia zaległości nie mają znaczenia okoliczności związane z jej powstaniem — nie stanowią one przesłanek umorzenia wymienionych w sposób wyczerpujący w ustawie o s.u.s. i rozporządzeniu. W postępowaniu w sprawach o umorzenie należności analizie nie podlegają przyczyny powstania zadłużenia, ocenie podlega wyłącznie sytuacja wnioskodawcy w kontekście przestanek umorzenia, określonych w przytoczonych powyżej przepisach (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 24 października 2017 r., sygnatura akt I SA/RZ 592/17).

W kwestii podnoszonych przez wnioskodawczynię argumentów wskazał, że każda osoba prowadząca działalność ma obowiązek terminowego regulowania należności, niezależnie od osiąganych dochodów. Ponoszenie konsekwencji negatywnych rezultatów prowadzonej działalności jest rzeczą oczywistą i społecznie uzasadnioną. Gdyby odpowiedzialność za podejmowane działania i ich rezultaty mogła funkcjonować w sferze fakultatywnej, to zarówno system zasad społecznych, jak i obowiązujące prawo nie miałyby racji bytu. Tego rodzaju problemy nie mieszczą się w katalogu przestanek przemawiających za umorzeniem należności z tytułu składek.

W zakresie wystąpienia przestanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia organ stwierdził, że zgromadzone dowody w trakcie toczącego się postępowania nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Decydując się na założenie działalności gospodarczej wnioskodawczyni powinna była być świadoma, że dodatkowo zobowiązuje się do opłacenia należnych składek z tytułu prowadzenia działalności za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów. Obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek. Brak płynności finansowej nie powinien być równoważony ze środków stanowiących przychody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Z kolei wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu uniemożliwiającego opłacenie należności.

Wnioskodawczyni nie powołała się na swoją sytuację zdrowotną, lecz na opiekę nad swoim schorowanym mężem. Do akt sprawy zostały przedłożone dokumenty medyczne potwierdzające jego problemy zdrowotne. Dotyczą lat 2017 — 2019.

ZUS nie negował trudnej sytuacji życiowej wnioskodawczyni. Jednak w jego ocenie, nie przedstawiła ona żadnego dokumentu potwierdzającego, że względem męża została orzeczona całkowita niezdolność do samodzielnej egzystencji. Nie kwestionował potrzeby sprawowania opieki nad mężem, jednakże brak dokumentacji stwierdzającej ten fakt, nie pozwalał mu jednoznacznie stwierdzić, że sprawowana opieka, na którą się powołała się wnioskodawczyni, uniemożliwia jej pozyskanie dochodu na spłatę zadłużenia wobec ZUS. Podstawą umorzenia zaległości z tytułu składek nie jest bowiem sam fakt zaistnienia choroby, a jedynie trudny stan majątkowy będący efektem tej choroby. Nadto jako trudny stan majątkowy rozumie się sytuację, w której opłacenie zaległości spowodowałoby po stronie dłużnika niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb, czego po ponownej analizie sprawy nie można z całą pewnością stwierdzić.

Dalej ZUS ustalił, po uprzedniej analizie oświadczenia wnioskodawczyni o jej stanie rodzinnym i majątkowym że obecnie wnioskodawczyni pobiera świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł brutto. Z podanej kwoty dokonywane są potracenia na rzecz komornika sądowego w wysokości [...] zł . Zatem kwota do wypłaty wynosi [...] zł. Nadto wnioskodawczyni jest zatrudniona na podstawie umowy zlecenia z podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne za 10, 11,12/2020 — [...] zł. Natomiast mąż wnioskodawczyni pobiera emeryturę w wysokości wskazanej przez Panią.

Analizując powyższy dochód organ wskazał, że kształtuje się na on poziomie wyższym od ustalonego minimum socjalnego dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego, które za II kwartał 2020 r. wynosi [...] zł wg Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych z [...] r., tj. [...] zł na osobę. Wskazane minimum socjalne jest jednym z najbardziej znanych wzorców konsumpcji niezamożnych gospodarstw domowych, opracowany przy wykorzystaniu metody potrzeb podstawowych. Wyznacza on skromną wartość i zawartość koszyka, by zapewnić odpowiednie warunki życia.

Wnioskodawczyni ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie [...] zł, w tym: z tytułu miesięcznych opłat — [...] zł; opłat eksploatacyjnych — [...] zł; kosztów związanych z leczeniem — [...] zł oraz kosztów przeznczonych na żywność — [...] zł. Zatem budżet gospodarstwa domowego pozwala na ich sfinansowanie w całości. Natomiast ZUS nie może umarzać zaległości każdej osobie, która ponosi, podobnie jak ogół społeczeństwa, zwykłe koszty utrzymania.

Analiza powyższych faktów prowadzi do wniosku, że podniesione przez Panią okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi.

Odnosząc się do kwestii zadłużenia wnioskodawczyni ZUS uznał, że obecna sytuacja materialno-bytowa wnioskodawczyni nie ma charakteru trwałego. Posiada bowiem stałe źródło dochodu, które umożliwia jej zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych pomimo, że ze świadczenia są dokonywane potrącenia komornicze. Wynikająca z tego uciążliwość nie zmienia faktu, że egzekucje są prowadzone zgodnie z zasadą poszanowania minimum egzystencji, która stanowi wyraz ochrony dłużnika w procesie dochodzenia zaległości. Zasada ta dopuszcza prowadzenie egzekucji z majątku zobowiązanego tylko w zakresie, w którym nie zostanie zagrożone minimum utrzymania, a kwoty wolne od zajęć są ustalone przepisami prawa.

Podkreśli także, że swoją wieloletnią bierną postawą w stosunku do spłaty zadłużenia, wnioskodawczyni przyczyniła się do tego, że kwoty odsetek osiągnęły sumę przewyższającą kwotę należności głównej. Zaległości dotyczą bowiem lat 2001-2016. Umorzenie należności z tytułu składek nie może być nagrodą za to, że wnioskodawczyni świadomie uchylała się od obowiązku opłacania składek.

ZUS ustalił także, że 15 stycznia 2015 r. wnioskodawczyni zwróciła się z wnioskiem o umorzenie nieopłaconych należności za cały okres objęty ustawą z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551), zwaną dalej ustawą abolicyjną. Podjęła się spłaty zaległości niepodlegających umorzeniu, podpisując [...] r. umowę nr [...] o rozłożenie na raty należności z tytułu składek. Natomiast wnioskiem z 13 sierpnia 2019 r. zwróciła się o zmianę warunków umowy ratalnej zawartej [...] r. wnosząc o zmniejszenie wysokości rat do kwoty nieprzekraczającej [...] zł miesięcznie. ZUS wyraził zgodę. W ciągu ostatnich dwóch miesięcy — [...] r . i [...] r. dokonała wpłat w wysokości [...] zł.

Podjęcie więc decyzji o umorzeniu należności biorąc pod uwagę powyższą argumentację na chwilę obecną byłoby przedwczesne i nieuzasadnione

Na podstawie powyższych informacji ZUS nie znalazł przesłanek do umorzenia należności z tytułu składek. Nie wystarczy bowiem, że wskaże się na trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi się jednak liczyć z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy (wyrok WSA w Warszawie z 8 grudnia 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 2449/06).

W skardze na powyższa decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie art. 7 i 77 § 1 K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a. poprzez ich niezastosowanie i niedostatecznie wnikliwą analizę sytuacji życiowej i materialnej skarżącej oraz jej rodziny, z uwzględnienie dochodów i niezbędnych wydatków, biorą pod uwagę konieczność utrzymania gospodarstwa domowego na poziomie niezagrażającym egzystencji i biorą pod uwagę konieczność sprawowania opieki na mężem.

W jej ocenie powyższe naruszenia skutkowały także naruszeniem art. 28 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty wniosła o zobowiązanie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do wydania decyzji umarzającej zaległe składki ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z [...] r.

Ponadto wniosła o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego lekarza na okoliczność stanu zdrowia jej męża skutkującego koniecznością sprawowania opieki na mężem oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podtrzymała swoją dotychczasową argumentację podnoszona we wniosku o umorzenie składek oraz we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Podkreśliła, że z uwagi na wysiłek jaki wiąże się z koniecznością sprawowania opieki nad schorowanym mężem nie jest w stanie więcej pracować.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddaleni nie znajdując podstaw do zmiany stanowiska wyrażonego w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: 2021 r. poz. 137) sąd administracyjny sprawuje kontrolę administracji publicznej przez badanie zgodności zaskarżonych aktów z prawem.

Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 dalej określanej skrótem P.p.s.a.), stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie, z wyłączeniem postanowień wierzyciela o niedopuszczalności zgłoszonego zarzutu oraz postanowień, przedmiotem których jest stanowisko wierzyciela w sprawie zgłoszonego zarzutu.

W wyniku takiej kontroli decyzja (postanowienie) może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.).

Dokonując kontroli Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą, powinien jednak rozstrzygać w granicach danej sprawy, co wynika wprost z treści art. 134 § 1 P.p.s.a..

Kierując się powyższym kryterium Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie aczkolwiek nie wszystkie argumenty skarżącej zasługują na akceptację.

W rozpoznawanej sprawie ZUS wniosek skarżącej rozważył na podstawie przepisów ustawy. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

W pierwszej kolejności odniósł się do kwestii przedawnienia składek. W decyzji z [...] r. zawarł tabelkę określającą okresy, za jakie składki nie zostały opłacone, czynności jakie podjęto w celu ich dochodzenia, oraz informacje o zawieszeniu biegu terminu przedawnienia.

Wskazać zatem należy, że w odniesieniu do należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne kwestie przedawnienia reguluje ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 z późn. zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Okres przedawnienia uległ zmianie z dniem od 1 stycznia 2012 r.. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, (Dz. U. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 ust. 1 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r.. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r., (z zastosowaniem 10-Ietniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u,s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r., stosownie do którego, jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27 czerwca 2013 r., III AUa 1656/12).

Z kolei przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne reguluje ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tj. Dz. U. z 2017 r. poz. 1938 z późn. zm.). Zgodnie z art. 93 ust. 2 tej ustawy należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne ulegają przedawnieniu na zasadach określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych. Zatem najpierw termin ich przedawnienia wynosił 10 lat, a następnie okres ten skrócono do 5 lat.

W świetle powyższych regulacji wybór odpowiednio terminu przedawnienia 5-letniego (liczonego od dnia 1 stycznia 2012 r.) lub 10-letniego (liczonego od dnia wymagali składki), zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej.

Nadto, zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 2004 r.) bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Mając powyższe na uwadze oraz okres jakiego dotyczyły nieopłacone składki, z niewielkimi przerwami do stycznia 2001 r. do grudnia 2016 r. oraz zakaz umarzania nieistniejących zaległości, obowiązkiem ZUS było wykazanie czy zaległości te przedawniły się, czy też nie przedawniły i dlaczego tj. na skutek jakich czynności i z jaką datą dokonanych został ewentualnie zamieszczony bieg terminu zawieszenia.

Zamieszczenie w decyzji z [...] r. tabeli nie w pełni zadośćuczyniło temu obowiązkowi. Zawarte w niej dane są w wielu miejscach mało precyzyjne.

Np. okres os tycznia 2001 r. do lutego 2004 r. – tytuł wykonawczy wystawiony [...]r. [...] r. zawieszono egzekucję z uwagi na wniosek o abolicję i układ ratalny. Wniosek abolicyjny złożono [...] r. a [...] r. zawarto układ dotyczący należności nie podlegających abolicji. Jak się ma zatem data wniosku o zastosowanie abolicji do daty zawieszenia postępowania egzekucyjnego. W odniesieniu do kolejnych okresów zawarto podobnie niespójne zapisy. Z akt postępowania wynika także że część należności zabezpieczono hipoteką. Nie wiadomo jednak kiedy ją ustanowiono i jakie należności nią zabezpieczono. Z uzasadnienia decyzji wynika, że egzekucję wszczęto [...] r. Kolejne tytuły dołączono do egzekucji, lecz w aktach brak informacji o kolejnych rozszerzeniach egzekucji i kiedy zawiadamiano skarżącą o zmianie zakresu postępowania egzekucyjnego. Data wystawienia tytułu egzekucyjnego nie jest datą wszczęcia kolejnej egzekucji czy rozszerzenia zakresu już prowadzonej egzekucji.

Niedokładność danych nie pozwala na zweryfikowanie poprawności stanowiska ZUS, że wszystkie należności objęte wnioskiem nie uległy przedawnieniu i ewentualnie jaki okres przedawniana miał zastosowanie w sprawie. W szczególności dotyczy to należności z lat 2001- 2011.

W konsekwencji za zasadny należy uznać zarzut naruszenia przez organ przepisów procesowych.

Obowiązki organu prowadzącego postępowanie dowodowe określają przepisy Kp.a., a w szczególności, na co w skardze trafnie zwróciła uwagę skarżąca, przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Stosownie do art. 7 K.p.a. organ administracji publicznej stojąc na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron, powinien podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zgodnie zaś z art. 77 § 1 K.p.a. organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Artykuł 80 Kk.p.a. stanowi, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Stosownie do treści art. 107 § 1 pkt 6 w zw. z § 3 K.p.a. decyzja zawiera uzasadnienie faktyczne, które powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowego, a także uzasadnienie prawne, które powinno w szczególności zawierać wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem wyżej wymienionych przepisów, albowiem o ile organ w decyzji, zwłaszcza decyzji pierwszoinstancyjnej, rozważył kwestię przedawnienia o tyle jego wnioski nie znajdują odzwierciedlenia w aktach sprawy przekazanych wraz ze skargą sądowi orzekającemu w sprawie. Sąd nie jest wstanie, z powodów już wskazanych, rozważyć okoliczności istotnych z punktu widzenia przedmiotowej sprawy. Sąd bowiem, zgodnie z art. 133 § 1 Pp.p.s.a., wydaje wyrok na podstawie akt sprawy. Orzekanie "na podstawie akt sprawy" oznacza, że sąd przy ocenie legalności decyzji bierze pod uwagą okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw zaskarżonego aktu. A, jak wyżej wskazano, istotne dane, na które powołał się organ są niepełne, niedokładne. Tymczasem podstawą orzekania przez sąd administracyjny jest materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Natomiast w aktach brak jest tytułów wykonawczych, brak dokumentów potwierdzających datę wszczęcia postępowań egzekucyjnych. Na te okoliczności powołał się organ.

Dalej dokonując oceny zaskarżonego orzeczenia w zakresie ustaleń i rozważań dotyczących sytuacji rodzinnej i zdrowotnej skarżącej, na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu. Całkowita nieściągalność, o której mowa w tym przepisie zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2019 r. poz. 498, ze zm.); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wyliczenie zawarte w powyższym przepisie, a odnoszące się do tzw. "całkowitej nieściągalności" należności składkowych, jest wyczerpujące i stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek (por. wyrok NSA z dnia 28 marca 2012 r. sygn. akt II GSK 266/11). Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia.

Ponadto, w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Według § 3 ust. 1 rozporządzenia ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Brak prawidłowego ustalenia wysokości obciążających skarżącą zaległości z tytułu składek za przedwczesną uznać należy kontrolę prawidłowości zastosowania przez organ uznania administracyjnego w ramach orzekania o odmowie umorzenia zaległych składek. Warunkiem bowiem prawidłowego rozstrzygnięcia, także tego wydawanego w ramach uznania administracyjnego, jest prawidłowe ustalenie kwoty zaległości obciążających wnioskującej o ulgę w ich spłacie skarżącej.

Niemniej jednak, odnosząc się do zarzutów skargi, sąd stwierdza, że organy obu instancji nie rozważyły wszechstronnie podnoszonej przez skarżącą okoliczności sprawowania opieki nad mężem, chociaż przyznały, że jest osobą schorowaną. Stan zdrowia męża skarżąca wykazała za pomocą stosownej dokumentacji. Okoliczności te skarżąca przywoływała już w toku postępowania pierwszoinstancyjnego (pismo z dnia 5 października 2020 r. r.). Natomiast organ drugiej instancji stwierdził, że skarżąca nie przedstawiła żadnego dokumentu potwierdzającego, że względem jej męża jest orzeczona całkowita niezdolność do samodzielnej egzystencji. ZUS nie kwestionuje potrzeby sprawowania opieki nad mężem, jednakże brak dokumentacji stwierdzającej ten fakt, nie pozwala jednoznacznie stwierdzić, że sprawowana opieka, na którą się skarżąca powołuje, uniemożliwia jej pozyskanie dochodu na spłatę zadłużenia wobec ZUS. Wprawdzie ZUS przygnał, że przedłożona przez skarżącą dokumentacja medyczna męża potwierdza jego problemu zdrowotne.

W ocenie sądu, przedłożenie przez skarżącą orzeczenia o niepełnosprawności męża i konieczności korzystania przez niego z opieki nie jest warunkiem koniecznym do uznania, ze faktycznie sprawuje opiekę nad osobą, której stan zdrowia nie pozwała na samodzielna egzystencje. Można do ustalić np. w oparciu o inne dowody, w szczególności dokumentacje medyczną, jeśli takowa zostanie zaoferowana. Tymczasem skarżąca przedstawiła dokumentację medyczną. Zatem należało się do niej odnieść w kontekście samodzielności męża skarżącej.

Przyjąć zatem należy, że okoliczność choroby męża skarżącej oraz konieczność sprawowania nad nim stałej opieki z tego powodu mogła zostać zweryfikowana przez organy z urzędu, na podstawie dysponowanych danych i dokumentów.

Zgodzić się natomiast należy z organem, ze przy ocenie przesłanek umorzenia zaległych składek należy brać pod uwagę także ocenę struktury zadłużenia skarżącej, tj. fakt, że zaniedbanie w tym zakresie dotyczy długiego okresu prowadzenia przez nią działalności, świadome, w wieloletnim horyzoncie czasowym naruszanie przepisów prawa, tj. ustawę o systemie ubezpieczeń społecznych oraz zawartą w art. 84 Konstytucji RP zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych.

Podsumowując, w ocenie sądu, brak wszechstronnego rozważenia zaoferowanych przez skarżącą dowodów dot. stanu zdrowia jej męża oraz niepełność materiału dowodowego w zakresie biegu terminu przedawnienia należności objętych postępowaniem, stanowi o naruszeniu przepisów postępowania w sposób uzasadniający uchylenie zaskarżonej decyzji.

W prowadzonym ponownie postępowaniu organ zgromadzi w aktach sprawy materiał dowodowy niezbędny do wykazania, że do przedawnienia należności doszło lub nie. W szczególności wskażą kiedy ustanowiono hipoteki, jakie zabezpieczyły należności, a także tytuły wykonawcze na podstawie których wszczęto egzekucje. Natomiast w zakresie sytuacji zdrowotnej małżonka skarżącej organ ustali, czy i w jaki sposób sprawuje ona opiekę nad schorowanym małżonkiem, w szczególności pod kątem przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 P.p.s.a. w związku z art. 205 § 2 P.p.s.a.