Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 585/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2005-01-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska (spraw.), Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Asesor WSA Przemysław Szustakiewicz, Protokolant Wojciech Wiktorowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 stycznia 2005 r. sprawy ze skargi K. F. przedstawicielki ustawowej małoletniej córki J. F. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2004 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku I uchyla zaskarżoną decyzję II zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] marca 2004 r. Nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku K. F.

o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku postanowił na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymać w mocy decyzję podjętą w dniu

[...] grudnia 2003r. odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu stwierdzono, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm./ jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełni łącznie następujące warunki:

jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,

nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono istnienia jednej z czterech przesłanek umożliwiających uwzględnienie wniosku. Wyjaśniono, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa

w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Z akt sprawy nie wynikają jednak szczególne okoliczności na skutek, których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. M. F. w okresie od [...] listopada 2001 r. do [...] kwietnia 2003r. /daty zgonu/ udokumentował okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne w ilości 1 roku, 4 miesięcy i 10 dni. Nie można uznać za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła nabycie prawa do renty faktu, że zmarły w okresie od października 2001 r. do października 2002 r. tj. przez okres 1 roku nie wykonywał zatrudnienia. We wskazanym okresie był osobą zdolną do pracy, zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia. Wskazano, że powołany przepis art. 83 nie daje podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w oderwaniu od przepracowania przez osobę zainteresowaną dostatecznie długiego okresu pracy, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na ogólnych zasadach, ponieważ renta

w drodze wyjątku jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego powiązanym

z odprowadzaniem składek na to ubezpieczenie. Natomiast udokumentowany okres ubezpieczenia wynoszący 1 rok, 4 miesiące i 10 dni jest nieadekwatny do wieku zmarłego, który w chwili śmierci miał 21 lat. Podnoszone przez wnioskodawczynię trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

W skardze na powyższą ostateczną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych K. F. wniosła o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi podniosła, że nie jest prawdą aby ojciec dziecka nie spełnił jednej przesłanki z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zmarły mąż nie miał żadnego wpływu na znalezienie pracy z powodu tragicznej sytuacji na rynku pracy. Uważa, że błędnie zostało ustalone, że przepracowanie 1 roku, 4 miesięcy i 10 dni jest nieadekwatne do wieku zmarłego, który w chwili śmierci miał 21 lat. Przyznała, że ojciec dziecka był osobą zdolną do pracy. Jednakże z przyczyn od niego niezależnych, mimo usilnych starań nie mógł pracy znaleźć. Jak tylko znalazł, podjął ją od razu, jednak na skutek wypadku drogowego - [...]- zmarł na miejscu.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odpowiadając na zarzuty skargi wyjaśnił, że renta rodzinna w drodze wyjątku nie jest świadczeniem należnym wyłącznie w zależności od trudnej sytuacji materialnej. Sama bowiem trudna sytuacja, choć brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Skarżąca jest osobą w pełni zdolną do pracy i może ją podjąć, zatem nie spełnia też przesłanki całkowitej niezdolności do pracy ze względu na wiek lub stan zdrowia. Przebywa obecnie na zasiłku stałym z opieki społecznej dla osoby samotnie wychowującej dziecko. Zasiłek ten w kwocie 550 zł nie pozwala przyjąć, że jest pozbawiona niezbędnych środków utrzymania. Wyjaśniono też, że same trudności w znalezieniu pracy, choć były brane pod uwagę przy wydawaniu decyzji, nie stanowią, w ocenie organu, wystarczającego usprawiedliwienia dla ponad rocznego pozostawania bez pracy młodego i w pełni zdolnego do pracy mężczyzny.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Na wstępie należy wyjaśnić, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz.U. Nr 153, poz. 1269/. Oznacza to, że jeżeli zaskarżona decyzja prawa nie narusza, sąd obowiązany jest skargę oddalić. Należy jednak zaznaczyć, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną - art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać (...)" je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza bynajmniej, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.

Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak chociażby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

W omawianej sprawie Prezes ZUS uznał, że nie została spełniona przez zmarłego ojca małoletniej J. F. przesłanka szczególnych okoliczności, bowiem trudności w znalezieniu pracy nie stanowią wystarczającego usprawiedliwienia dla ponad rocznego pozostawania bez pracy młodego i zdolnego do pracy mężczyzny. Uznał również, że udokumentowany okres ubezpieczenia 1 rok, 4 miesiące i 10 dni jest nieadekwatny do wieku zmarłego - 21 lat.

Zważyć należy, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia wprost świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego. Tak samo nie ma co do zasady wpływu na jego przyznanie długość przerw w zatrudnieniu. Z przepisu tego wynika przede wszystkim konieczność wykazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczeń na ogólnych zasadach ustawy w następstwie zaistnienia jakiś szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Oznacza to, że gdyby ta szczególna okoliczność nie wystąpiła, to ubezpieczony mógłby spełnić w przyszłości warunki do uzyskania renty lub emerytury.

Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że zmarły podjął pracę w okresie 6 miesięcy po ukończeniu szkoły i pracował przez 10 miesięcy. Następnie nastąpiła przerwa w zatrudnieniu w okresie od 1 października 2001 r. do 22 października 2002 r., jak twierdzi skarżąca, spowodowana wysokim bezrobociem w miejscu zamieszkania. Podjęcie pracy przez zmarłego nastąpiło 23 października 2002 r. i zostało przerwane [...] kwietnia 2003 r. nagłą śmiercią w wypadku drogowym.

Zważyć należy, że śmierć nastąpiła w trakcie ubezpieczenia. Niewątpliwie zdarzenie to miało taki charakter, że uniemożliwiło ubezpieczonemu dalszą pracę. Zdaniem Sądu, organ przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy nie rozważył, czy śmierć zmarłego ojca małoletniej J. F. w okresie ubezpieczenia może być uznana za szczególną okoliczność, która spowodowała brak spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Celem powołanego przepisu jest przyznanie świadczeń emerytalno - rentowych osobom, które uzyskałyby prawo do tych świadczeń, gdyby nie zdarzenia losowe - choroba, wypadek, sytuacja rodzinna. Wykonywanie zatrudnienia jako podstawa utrzymania, czasokres podlegania ubezpieczeniu społecznemu ani długość zatrudnienia nie zostały wymienione w omawianym przepisie jako warunki, od spełnienia których uzależnione jest przyznanie świadczeń w drodze wyjątku. Rozpatrywanie wymienionych okoliczności jest celowe jeżeli zostaną ocenione w świetle art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Niedokonanie takiej oceny, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie i potraktowanie ich jako samoistnych przesłanek do odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, zdaniem Sądu, narusza prawo, w związku z czym zaskarżoną decyzję należało uchylić.

W sytuacji tej odmienna ocena przesłanki niezbędnych środków utrzymania przedstawiona w zaskarżonej decyzji i odpowiedzi na skargę nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Z przytoczonych powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny uznając, że zaskarżona decyzja narusza prawo, z mocy art. 145 § 1 pkt a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w pkt I wyroku. Na podstawie art. 152 powołanej ustawy orzekł, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości.