Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, sygn. akt K 12/92
Trybunał Konstytucyjny
Data orzeczenia: 1992-11-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 67 ust. 2, art. 70 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 1976 nr 7 poz. 36
law: Obwieszczenie Przewodniczącego Rady Państwa z dnia 16 lutego 1976 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r.
article: art. 84 ust. 1 pkt 1 i ust. 4
journal: Dz.U. 1982 nr 40 poz. 267
law: Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.
Teza: Art. 84 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin /Dz.U. nr 40 poz. 267; zm. Dz.U. 1984 nr 52 poz. 268 i poz. 270; Dz.U. 1986 nr 1 poz. 1; Dz.U. 1989 nr 35 poz. 190 i poz. 192; Dz.U. 1990 nr 10 poz. 58 i poz. 61, nr 36 poz. 206, nr 66 poz. 390, nr 87 poz. 506; Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24, nr 80 poz. 350, nr 94 poz. 422, Dz.U. 1992 nr 21 poz. 84, nr 64 poz. 321/ jest niezgodny z art. 1, art. 67 ust. 2 oraz art. 70 ust. 2 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

TEZY

Art. 84 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin /Dz.U. nr 40 poz. 267; zm. Dz.U. 1984 nr 52 poz. 268 i poz. 270; Dz.U. 1986 nr 1 poz. 1; Dz.U. 1989 nr 35 poz. 190 i poz. 192; Dz.U. 1990 nr 10 poz. 58 i poz. 61, nr 36 poz. 206, nr 66 poz. 390, nr 87 poz. 506; Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24, nr 80 poz. 350, nr 94 poz. 422, Dz.U. 1992 nr 21 poz. 84, nr 64 poz. 321/ jest niezgodny z art. 1, art. 67 ust. 2 oraz art. 70 ust. 2 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.


UZASADNIENIE

Zgodnie bowiem z art. 24 w związku z art. 37 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym, Trybunał jest właściwy do rozpoznania wniosków dotyczących aktów normatywnych ogłoszonych nie dawniej niż pięć lat przed wniesieniem wniosku. Do aktów normatywnych wydanych po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej /Dz.U. nr 11 poz. 83/ a przed wejściem w życie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym /Dz.U. nr 22 z 1985 r. ukazał się 14 maja 1985 r./ termin pięciu lat biegnie od wejścia w życie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. Zagadnienie prawne sprowadza się do interpretacji pojęcia ogłoszenia /bądź uchwalenia/ aktu normatywnego, o których mowa w art. 37 i art. 24 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, co wynika także z art. 1 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, jest norma prawna zawarta w jednostce tekstu prawnego. Ogłoszenie aktu ustawodawczego wyznaczające bieg terminu pięcioletniego dotyczy ogłoszenia badanej jednostki tekstu prawnego, z którego wynika badana norma. Za taką interpretacją aktu ustawodawczego Trybunał Konstytucyjny wypowiedział się już w sprawach U 15/88 i K 13/91.

Dla rozstrzygnięcia pytania o właściwość Trybunału Konstytucyjnego w niniejszej sprawie trzeba więc ustalić, czy norma wynikająca z kwestionowanego art. 84 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin uległa od czasu jej uchwalenia 14 grudnia 1982 r. nowelizacji w takim czasie, który uzasadniałby właściwość Trybunału. Innymi słowy trzeba ustalić, czy zawarta w tych przepisach norma była już w 1982 r. samodzielną jednostką normatywną, czy też ta jednostka normatywna mogła być dopiero wyinterpretowana także w oparciu o inne przepisy, które następnie uległy zmianie tzn. pierwotnym brzmieniu nadanym ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. Art. 84 stanowił, że prawo do emerytury i renty ulega zawieszeniu w razie wyjazdu rencisty za granicę: na pobyt stały albo na pobyt czasowy, jeżeli trwa on dłużej niż 12 miesięcy, chyba że umowy międzynarodowe stanowią inaczej. Ustęp 2 tego artykułu określał ograniczenie działania przesłanki określonej w ust. 1 pkt 2. Taka budowa badanego przepisu pozwala na zdekodowanie następującej normy prawnej: jeżeli rencista wyjedzie za granicę na pobyt stały albo na pobyt czasowy trwający dłużej niż 12 miesięcy i nie zachodzą okoliczności wymienione w ust. 2 /hipoteza normy/, to prawo do emerytury i renty ulega zawieszeniu /dyspozycja/. Norma prawa takiej treści uległa zmianie przez nowelizację ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin ustawą z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym.

Uległ wówczas skreśleniu pkt 2 ust. 1 i art. 84 i cały ust. 2 tegoż artykułu a w ust. 3 dokonano zmian wynikających z wyżej wskazanych skreśleń. Po tej nowelizacji norma prawna wynikająca z art. 84 ma treść następującą "jeżeli rencista wyjedzie za granicę na pobyt stały prawo do emerytury i renty ulega zawieszeniu".

Nastąpiła więc zmiana hipotezy normy, bez zmiany jej dyspozycji. Z powyższego wynika, że jednostka tekstu prawnego, z którego wynika obowiązująca dziś norma prawna została ogłoszona dnia 1 czerwca 1990 r. to jest dnia, w którym ukazał się Dz.U. nr 36 zawierający pod pozycją 206 omawianą nowelizację.

W tym stanie rzeczy ponieważ od ogłoszenia aktu ustawodawczego nie minęło pięć lat, Trybunał Konstytucyjny jest właściwy do rozpoznania wniosku.

Przystępując do oceny konstytucyjności normy zawartej w art. 84 ust. 1 pkt 1 oraz normy z art. 84 ust. 4 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin Trybunał Konstytucyjny uznał za konieczne jeszcze raz potwierdzić /patrz K 14/91/, że prawo do emerytury i renty nie jest jedynie świadczeniem ze strony państwa, które państwo może swobodnie przyznać, zabierać lub zmniejszać lecz jest uprawnieniem nabytym w wyniku opłacania składek ubezpieczeniowych /osiągnięcia określonego wieku, inwalidztwa lub niezdolności do pracy/. Nie można dopatrzeć się żadnych podstaw konstytucyjnych dla regulacji pozbawiającej de facto prawa do emerytury lub renty w przypadku wyjazdu za granicę na pobyt stały.

Jak słusznie zauważył Rzecznik Praw Obywatelskich, wybór miejsca stałego zamieszkania jest gwarantowanym prawem międzynarodowym, podstawowym prawem człowieka. Skorzystanie z tego prawa nie powinno więc pociągać za sobą żadnych ujemnych konsekwencji prawnych, w szczególności utraty prawa właściwie nabytego. Zatem kwestionowana regulacja ustawowa narusza zaufanie obywatela do państwa i musi być uznana za naruszającą zasadę demokratycznego państwa prawa wyrażoną w art. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Regulacja ta narusza także zasadę równości obywateli gwarantowaną art. 67 ust. 2 Konstytucji. Jakkolwiek miejsce zamieszkania nie jest w tym przepisie Konstytucji wyszczególnionym expressis verbis kryterium nie pozwalającym na różnicowanie obywateli co do ich praw, to jednak z istoty zasady wyrażonej w tym przepisie wynika, że wszyscy obywatele Rzeczypospolitej Polskiej, bez względu na miejsce zamieszkania i bez względu czy miejsce ich stałego pobytu znajduje się w kraju, czy poza jego granicami, mają równe prawa.

Trybunał Konstytucyjny w wielu orzeczeniach zajmował się zagadnieniem równości praw z art. 67 ust. 2 Konstytucji, a wypowiadając się w tym względzie niejednokrotnie przyjmował, że do naruszenia zasady równości dochodzi nie tylko wówczas gdy nie są realizowane przytoczone w tym przepisie przesłanki lecz także wówczas, gdy dochodzi do innego nieuzasadnionego zróżnicowania praw obywateli /np. w sprawach o sygnaturze K 3/89 - OTK 1989 poz. 5, K 1/90 - OTK 1990 poz. 2, K 7/90 - OTK 1990 poz. 5, K 1/91 - OTK 1991 poz. 4, K 8/91 - OTK 1992 cz. I poz. 5/.

Art. 84 ust. 1 pkt 1 wprowadza zróżnicowanie praw obywateli ze względu na to czy zamieszkują na pobyt stały w kraju, czy za granicą. Ta konsekwencja omawianego przepisu czyni go niezgodnym z art. 67 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Trybunał Konstytucyjny podkreśla, że przedstawiona interpretacja przepisów konstytucyjnych wskazuje na wyjątkowe znaczenie ochrony uprawnień emerytalnych i rentowych. Interpretacja taka jest w pełni uzasadniona w związku z konstytucyjną normą interpretacyjną zawartą w art. 70 ust. 2 pkt 1 w myśl której obywatele Rzeczypospolitej Polskiej mają prawo do ochrony zdrowia oraz pomocy w razie choroby lub niezdolności do pracy czemu ma służyć rozwój ubezpieczenia społecznego. Rozwój ten ma polegać na progresywnym kształtowaniu w ustawodawstwie zwykłym prawa do ubezpieczenia społecznego.

W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego dotyczącym emerytur i rent, gdy chodzi o art. 70 ust. 2 pkt 1 Konstytucji utrwalił się pogląd, że norma prawna zawarta w tym przepisie określa prawo podstawowe gwarantowane przez Konstytucję które ma być kształtowane przez ustawodawcę rozwojowo. Dążenie do rozwoju praw emerytalnych i rentowych jest więc celem jakie ma realizować system prawny Rzeczypospolitej Polskiej co ma wpływ na interpretację przepisów prawa w kierunku rozszerzania gwarancji praw emerytalnych i rentowych. Z tego też względu Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 84 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin z 1982 r. jest niezgodny z art. 70 ust. 2 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.