Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1933/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-06-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 1 ust. 2, art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: § 5 i 6
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Iwona Bogucka sędzia NSA Wiesław Morys sędzia del. WSA Marcin Kamiński (spr.) Protokolant starszy inspektor sądowy Joanna Drapczyńska po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. G., M. T. i M. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 kwietnia 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 1568/15 w sprawie ze skargi M. G., M. T. i M. W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 6 kwietnia 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1568/15, po rozpoznaniu skargi M. G., M. T. i M. W. (skarżący), na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej, oddalił skargę.

Z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia:

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] czerwca 2015 r. nr [...](organ odwoławczy), utrzymał w mocy decyzję Wojewody Podkarpackiego (organ I instancji) z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...], w której stwierdzono, że nieruchomość położona w B., gm. R., powiat J., woj. podkarpackie, objęta Iwh [...] gm. B. o pow. 22,8219 ha podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Z akt sprawy wynika, że przedmiotem postępowania była część majątku, który stanowił własność R. W. W chwili przejęcia na cele reformy rolnej majątek R. W. obejmował 208 ha, na które składały się nieruchomości - H. i B. Majątek ten spełniał zatem normę obszarową, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (dekret PKWN). W skład przejętej nieruchomości o ogólnej powierzchni 208 ha wchodziło 173 ha gruntów ornych, 24 ha łąki i 6 ha pastwisk. Nieruchomość spełniała cele określone w art. 1 część druga dekretu PKWN. Potwierdza to znajdujących się w aktach sprawy imienny wykaz nabywców działek powstałych w wyniku parcelacji majątku B. oraz szkic parcelacyjny, zgodnie z którym przejęty majątek przeznaczono na cele rolne. Zgodnie z informacją Sądu Rejonowego w J. z [...] października 1993 r. nieruchomość objęta Iwh [...] wsi B. została nabyta przez R. W. w dniu [...] października 1923 r. Dokument ten potwierdza również, że do 1944 roku R. W. był właścicielem nieruchomości położonych w H. objętych Iwh [...]. Z arkusza posiadłości gminy B. k. ks. Gr. Nr [...] tab. [...] wynika, że nieruchomość ta składała się z parcel o łącznej powierzchni 39, 4570 ha, w tym ziemi rolnej 36,9869 ha. Zaświadczenie Powiatowego Urzędu Ziemskiego w J. z [...] września 1946 r. stwierdzało, że nieruchomość ziemska B. o pow. 22,8219 ha wraz z nieruchomością ziemską H. o pow. 185,3102 ha, obie będące własnością R. W., zostały przejęte na cele reformy rolnej.

Na potrzeby oceny podpadania pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN konieczne było, w ocenie organu odwoławczego, sumowanie powierzchni poszczególnych nieruchomości ziemskich stanowiących własność jednej osoby. Wynika to z brzmienia art. 2 ust. 1 lit e dekretu, który stanowi o "łącznym" rozmiarze nieruchomości ziemskich stanowiących własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych. Ponieważ na powierzchnię ogólną przejętego majątku R. W. składały się nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym położone w B. i H., o łącznej powierzchni 208 ha to prawidłowo, zdaniem organu odwoławczego, organ I instancji ustalił, że powierzchnia ogólna przejętego na cele reformy rolnej majątku spełniała normę obszarową zawartą w przepisach dekretu, a tym samym słusznie uznał, że objęta wnioskiem część byłego majątku R. W. podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN.

W skardze na decyzję organu odwoławczego M. G., M. T. i M. W. zarzucili:

- naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 77 kpa w zw. z art. 80 kpa w zw. z art. 7 kpa w zw. z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzenie reformy rolnej w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) w zw. z art. 1 dekretu PKWN;

- naruszenie przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 2 ust. 1 lit. e) w zw. z art. 1 dekretu PKWN w zw. z art. 2, art. 21 ust 1 i 2, art. 64 ust. 1 i ust. 2 Konstytucji RP.

Skarżący wnieśli o uchylenie w całości decyzji organów obu instancji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie.

Wyrokiem z dnia 6 kwietnia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał, że jak zostało ustalone przez organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, na cele reformy rolnej został przejęty majątek R. W. o pow. 208 ha, na który składały się nieruchomości ziemskie H. o pow. 185,3102 ha i B. o pow. 22,8219 ha, co stwierdzało zaświadczenie Powiatowego Urzędu Ziemskiego w J. z [...] września 1946 r.

Z wnioskiem o stwierdzenie, że nieruchomość położona w B., objęta Iwh [...] gm. Kat. B. o pow. 22,8219 ha nie podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN, wystąpili spadkobiercy dawnego właściciela R. W. - skarżący w niniejszej sprawie.

Sąd I instancji wskazał, że skarżący podnieśli, iż w dacie wejścia w życie dekretu tj. 13.09.1944 r. R. W. nie żył wobec czego przejęte na cele reformy rolnej odrębne majątki nie stanowiły własności jednej osoby i nie można zsumować powierzchni dwóch odrębnych majątków.

Dalej Sąd I instancji wskazał, że ze znajdującego się w aktach sprawy postanowienia Sądu Rejonowego dla K. z dnia [...] września 1998 r. sygn. akt [...] wynika, iż R. W. zmarł [...] grudnia 1943 r. a spadek po nim na podstawie ustawy nabyły żona M. W., oraz córki B. G. i I. W. z wyłączeniem jednak udziału spadkobiercy w majątku objętym do jego śmierci wspólnością ustawową, który dziedziczą tylko córki. Ponieważ w aktach sprawy nie ma dowodów, które wskazywałby iż doszło do działu spadku po R. W., a skarżący na tę okoliczność również się nie powołują, to w ocenie Sądu I instancji należało uznać, że w dniu [...] września 1944 r. majątek spadkowy R. W. stanowił współwłasność jego spadkobierczyń. Nie stanowiło więc to przeszkody do zsumowania powierzchni majątków spadkowych dla potrzeb reformy rolnej o ile spełnione były do tego pozostałe przesłanki. Przeszkody do sumowania powierzchni nie stanowiło również to, że każdy z majątków objęty był inną księgą wieczystą. Sąd I instancji podał, że z zaświadczenia Sądu Rejonowego w J. Wydział Ksiąg Wieczystych z [...] października 1993 r. wynika, że dla nieruchomości położonych w B. prowadzona była księga Lwh nr [...] zaś dla nieruchomości położonych w H. prowadzona była księga lwh [...]. Z zaświadczenia tego wynika, że nieruchomości w obu miejscowościach nabył na własność R. W. w tym samym dniu tj. [...] października 1923 r.

Sąd I instancji wyjaśnił, że orzekając na podstawie § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN należy zbadać, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze, czy stanowiła własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych i jaki obejmowała obszar. Sąd I instancji stwierdził, że z powyższych ustaleń wynika, iż objęta zaskarżoną decyzją nieruchomość we wsi B. w dniu [...] września 1944 r. stanowiła współwłasność spadkobierczyń R. W..

Z arkusza posiadłości gruntowej gminy B., złożonego przez wnioskodawców przy wniosku, według stanu na [...] maja 1938 r. wynikało, że majątek ten miał powierzchnię 39,4570 ha w tym rola - 36,9869 ha, ogrody - 0,4371 ha, pastwiska - 0,8851 ha i grunty podbudowlane - 1,0068 ha. Na cele reformy rolnej z tego majątku zostało przejęte 22,8219 ha.

Sąd I instancji wyjaśnił, że należało zbadać, czy nieruchomość w B. była nieruchomością ziemską. Jednocześnie Sąd I instancji wskazał, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej stanowił, że na cele reformy rolnej przejęciu będą podlegały, stanowiące własność czy współwłasność osób fizycznych lub prawnych nieruchomości ziemskie o określonym areale. Zdanie pierwsze ust. 1 art. 2 dekretu, w pierwotnym brzmieniu odwoływało się do "nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym". Nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1944 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN polegała na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym." Brzmienie art. 2 ust. 1 zd. 1 - zawarte w tekście jednolitym zamieszczonym w Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 45 - nie obejmowało więc skreślonych nowelą słów "o charakterze rolniczym". Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył więc wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju - nieruchomości ziemskich. Nieruchomości ziemskie, które nie przeszły na własność Państwa na podstawie pierwotnego brzmienia dekretu, mogły przejść na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 pkt. e) znowelizowanego brzmienia, jeżeli należały do właściciela, którego łączny stan posiadania w chwili wejścia w życie noweli (19 lutego 1945 r.) przekraczał ustalone normy obszarowe. Zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN poprzez jego zastosowanie w brzmieniu nadanym nowelą z dnia 17 stycznia 1945 r., zdaniem Sądu I instancji, nie znajduje potwierdzenia.

Dalej Sąd I instancji wyjaśnił, że co do pojęcia "nieruchomość ziemska", to ani dekret, ani rozporządzenie wykonawcze do tego dekretu nie zawierają takiej definicji. Na rozumienie "nieruchomości ziemskich" jako, obiektów mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy wskazywał Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu uchwały z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 (OTK 1990, nr 1, poz. 26), a następnie w uzasadnieniu uchwały z 16 kwietnia 1996 r. sygn. akt W 15/95, przyjmując, że reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej Taki też kierunek rozumienia pojęcia "nieruchomości ziemskiej" wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06, która następnie została zaaprobowana w uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10.

W ocenie Sądu I instancji, mając na uwadze tak zdefiniowane pojęcie "nieruchomości ziemskiej", prawidłowo organ odwoławczy uznał, że nieruchomość objęta wnioskiem a położona w B. taką nieruchomością była. Powołany arkusz posiadłości gruntowej z [...] maja 1938 r. wskazywał, że nieruchomość ta składała się w przeważającej części z gruntów rolnych - 36,98 ha na 39,45 całej powierzchni, do tego dochodziły pastwiska - 0,88 ha i ogrody 0,43 ha, a więc była to nieruchomość, która mogła być wykorzystana do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Nieruchomości ziemskie położone w B.i H. zostały nabyte przez R. W. w tym samym dniu — [...] października 1923 r., położone są w sąsiadujących ze sobą bezpośrednio miejscowościach, w dniu [...] września 1944 r stanowiły współwłasność spadkobierców R. W., a ich łączny obszar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, zatem spełnione zostały przesłanki z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN do przeznaczenia ich na cele reformy rolnej. Skoro przepis ten wskazuje na "rozmiar łączny", w ocenie Sądu I instancji brak jest powodów do tego, by powierzchnia nieruchomości w B. nie miała być połączona z powierzchnią nieruchomości w H. tylko dlatego, że każda z nich była objęta odrębną księgą wieczystą chociaż tworzyły gospodarczą całość.

Zdaniem Sądu I instancji, z tych względów prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego zaprezentowane w zaskarżonej decyzji, co do braku podstaw do stwierdzenia, że objęta nią nieruchomość położona w B. nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu. Tym samym zarzuty skargi naruszenia wskazanych w nich przepisów tak procesowych jak i prawa materialnego nie są uzasadnione.

Sąd I instancji wskazał, że stosownie do § 6 rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., to na stronie ubiegającej się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN ciąży obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju. Takiego dowodu skarżący nie złożyli. W złożonym przez skarżących przy wniosku wszczynającym postępowanie z § 5 rozporządzenia arkuszu posiadłości gruntowej z [...] maja 1938 r. wyszczególnione jest, że na nieruchomość w B. składały się także grunty budowlane o pow. 1,0068 ha. Jednakże z całej powierzchni tej nieruchomości wynoszącej 39,4570 ha na cele reformy rolnej przejęto tylko 22,8219 ha i nie wynika z tego, że objęto grunty budowlane. Sąd I instancji stwierdził, że stosownie do powołanego § 6 rozporządzenia, to skarżący winni złożyć dowody, z których wynikałoby, że w skład przejętych na cele reformy rolnej 22,8219 ha, wchodziły grunty budowlane o pow. 1,0068 ha.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli skarżący.

Skarżący zaskarżyli wyrok w całości, domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenia w całości zaskarżonego wyroku oraz uchylenia w całości decyzji organów administracji publicznej I i II instancji, objętych rozstrzygnięciem zaskarżonego wyroku.

Zaskarżonemu wyrokowi skarżący zarzucili:

1) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 77 k.p.a. i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z § 5 i § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (rozporządzenie z dnia 1 marca 1945 r.), w zw. z art. 2 ust. 1 lit e) w zw. z art. 1 dekretu PKWN w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 1 p.p.s.a., poprzez:

- błędną wykładnię przepisu § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., polegającą na nietrafnym założeniu, iż dyspozycja normy prawej § 5 tego rozporządzenia ogranicza kompetencję organu administracyjnego do badania wyłącznie przesłanki obszarowej (powierzchni całego majątku ziemskiego), jako jedynej przesłanki stwierdzenia, że dana nieruchomość podpadała pod postanowieni art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN, podczas gdy przesłanką podlegania lub niepodlegania nieruchomości pod postanowienia dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej są w pierwszej kolejności a/ kwalifikacja nieruchomości, jako nieruchomości ziemskiej o charakterze stricte rolniczym oraz b/ spełnienie przez nieruchomość celów reformy rolnej, określonych enumeratywnie i ściśle (w sposób nie dozwalający na rozszerzającej wykładni) w art. 1 dekretu,

- uchybienie art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie przeprowadzenia dowodów, np. z oględzin nieruchomości, dokumentów urzędowych i map nieruchomości, przesłuchania świadków i stron, na okoliczności ustalenia charakteru nieruchomości objętych żądaniem wniosku pod kątem podlegania lub niepodlegania pod postanowienia art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN, w tym w szczególności spełnienia przez parcele budowlane i inne parcele, przesłanek przejęcia na cele reformy rolnej,

- art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., poprzez nierozpatrzenie całokształtu już zgromadzonego materiału dowodowego oraz błędną, albowiem dowolną ocenę dowodów, w tym pominięcie faktu, iż w skład nieruchomości majątku B. wchodziły nieruchomości o różnym przeznaczeniu, w tym nieruchomości oznaczone jako tzw. parcele budowlane, które nie podlegały pod postanowienia dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz zaniechanie ustalenia rzeczywistego przeznaczenia nieruchomości oznaczonych, jako parcele budowlane, ale także w zakresie pozostałych parcel, ograniczając się wyłącznie do ustalenia przesłanki przekroczenia przez majątek poprzednika prawnego stron obszaru wynikającego z postanowień art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN oraz następczego faktu rozparcelowania nieruchomości na rzecz osób trzecich - w tym zakresie bezkrytycznie w ślad za ustaleniami organów administracji publicznej obu instancji,

- błędną wykładnię § 6 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., poprzez ustalenie przez Sąd I instancji, że strony, stosownie do § 6 w/w rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. nie złożyły dowodów, z których wynikałoby, że w skład przejętych na cele reformy rolnej nieruchomości wchodziły grunty budowlane oraz powierzchnia i usytuowanie tych gruntów, co jest wprost sprzeczne z treścią dawnej księgi wieczystej lwh [...] B. i informacjami wynikającymi wprost z treści zgromadzonych w aktach postępowania dokumentów, z których w/w fakty i powierzchnia gruntów budowlanych majątku B. wprost wynika, i na którą to specyfikację organy i Sąd I instancji powołują się w treści uzasadnień dotychczas zapadłych rozstrzygnięć;

2) naruszenie przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 2 ust. 1 lit e) w zw. z art. 1 dekretu PKWN w zw. z art. 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 1 i ust. 2 Konstytucji RP, poprzez zastosowanie przepisu art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN według brzmienia nieobowiązującego w dacie wejścia dekretu w życie tj. 13 września 1944 roku i skonsumowania w tej dacie dyspozycji przepisu dekretu odnoszącej się do "nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym", natomiast błędne zastosowanie przepisu według brzmienia nadanego na podstawie nowelizacji dekretu dokonanej w dniu 19 stycznia 1945 roku z pominięciem treści w postaci "o charakterze rolniczym", która to zmiana, rozszerzająca zastosowanie dekretu nie ma skutków prawnych wobec "skonsumowania" przepisu w dacie wejścia dekretu w życie (13 września 1944 roku),

- błędną wykładnię i ograniczenie przesłanek przejęcia nieruchomości na mocy w/w dekretu wyłącznie do spełnienia przez daną nieruchomość - łącznie - norm obszarowych, wynikających z dekretu, natomiast pominięcie: a/ wymogu spełnienia przez nieruchomość cech nieruchomości o charakterze stricte rolniczym, tj. przeznaczonej wyłącznie do produkcji rolniczej, b/ wymogu spełnienia przez nieruchomość - pod warunkiem ziszczenia przesłanki ad. a, kolejnej przesłanki tj. spełnienia celów reformy rolnej, a tym samym uchybienia przepisom i wykładni dekretu, zgodnie z którym, nie wszystkie nieruchomości wchodzące w skład danego majątku podlegały przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie w/w dekretu,

- niewłaściwe zastosowanie i dokonanie zsumowania powierzchni majątków w sytuacji, w której R. W. nie żył w dacie wejścia dekretu w życie, natomiast spadek po R. W. nabyły M. W. oraz córki B. W. i I. W., przy czym w zakresie dotyczącym udziału spadkodawcy we wspólnym majątku małżonków, spadek nabyły wyłącznie córki R. W., a tym samym powstały odrębne schedy spadkowe, które należy odróżnić od stanu współwłasności nieruchomości, w rozumieniu dekretu i tym samym, poszczególnym współspadkobiercom przypadają stosownie do ich udziałów w spadku określone powierzchniowo nieruchomości nie podlegające łączeniu ani sumowaniu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący podnieśli, że w ślad za decyzjami organów I i II instancji, Sąd I instancji oparł swoje ustalenia na błędnej podstawie prawnej, albowiem dokonał subsumpcji stanu faktycznego pod przepis art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN, lecz w brzmieniu nadanym dopiero na podstawie nowelizacji dekretu z mocą obowiązującą od 19 stycznia 1945 roku, w której dekretodawca usunął z brzmienia przepisu dodatkową treść w brzmieniu "o charakterze rolniczym". Przepis w pierwotnym brzmieniu skonsumowanym w dacie wejścia dekretu w życie tj. 13 września 1944 roku, stanowił, iż na cele reformy rolnej będą przeznaczone ,,nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym", co w ocenie skarżących niewątpliwie stanowi istotną przesłankę dla oceny czy dana nieruchomość lub jej część podlegała czy nie podlegała pod postanowienia art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN, albowiem w pierwszej kolejności nieruchomość musiała służyć do produkcji wytwórczej w rolnictwie (tj. być nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym), zgodnie z brzmieniem przepisu, a następnie taka nieruchomość musiała dodatkowo spełniać cele reformy rolnej, określone ściśle w art. 1 dekretu PKWN i dodatkowo spełniać normy obszarowe określone w dekrecie. Tymczasem organy I i II instancji oraz bezkrytycznie Sąd I instancji, ograniczyły rozpoznanie sprawy administracyjnej wyłącznie do ustalenia, iż łącznie majątki R. W. przekraczały normę powierzchniową określoną w dekrecie, a wobec tego podlegały w całości przejęciu na cele reformy rolnej bez badania charakteru poszczególnych nieruchomości wchodzących w skład majątku, tj. pod kątem ustalenia, czy dana część nieruchomości stanowi nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym oraz czy może być przeznaczona na cele reformy rolnej, ściśle określone w art. 1 dekretu PKWN. Zdaniem skarżących, takie stanowisko organów i Sądu I instancji jest błędne. W aktach postępowania znajdują się dowody z dokumentów, z których jednoznacznie wynika fakt zróżnicowania objętych majątkiem nieruchomości, w tym specyfikacja majętności B., objętego lwh [...] B., o łącznej pow. ok. 22 ha. Z w/w dokumentów wynika jednoznacznie fakt, że część nieruchomości posiadała status parcel budowlanych, które nie powinny podlegać pod postanowienia dekretu o reformie rolnej. Tym niemniej, organy obu instancji, jak też Sąd I instancji całkowicie pominęły fakt i ustalenie przeznaczenia w/w nieruchomości, w tym parcel budowlanych pod kątem ich rolniczego lub nierolniczego charakteru w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN i przydatności na cele reformy rolnej, w rozumieniu art. 1 dekretu PKWN. Skarżący podnieśli, że w tym zakresie, w toku instancji, w ogóle nie zostało przeprowadzone postępowanie dowodowe, np. poprzez oględziny nieruchomości, dokonanie ich synchronizacji lub ustalenia, za pomocą innych źródeł dowodowych, w tym przesłuchania świadków lub stron postępowania, co do przeznaczenia i charakteru poszczególnych nieruchomości (parcel), w tym budynków posadowionych na nieruchomościach, analogicznie jak to ma miejsce np. w przypadku zespołów dworsko – pałacowo - parkowych. Natomiast organy w toku instancji, ograniczyły się jedynie do stwierdzenia, usankcjonowanego przez Sąd I instancji stanu rzeczy, że sam fakt powierzchni obu majątków, których suma przekracza ponad 200 ha, determinuje a limine uznanie podlegania wszystkich nieruchomości majętności B. pod postanowienia art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN. Skarżący nadmienili, że przedmiotem postępowania administracyjnego są jedynie nieruchomości wchodzące w skład dawnego majątku B. o łącznej powierzchni ok. 22 ha, a nie majątku H. Zdaniem skarżących, powyższe uchybienia wynikają wprost z bezkrytycznego usankcjonowania przez Sąd I instancji, wbrew zgromadzonym dowodom i przede wszystkim, z pominięciem przeprowadzenia istotnych dowodów w sprawie, uzasadnień decyzji wydanych w toku instancji, w tym w zakresie przywołanego brzmienia podstawy materialnoprawnej w postaci art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN, jak również w postaci opisu nieruchomości majątku B., jako składającego się z parcel, lecz w tym zakresie z pominięciem faktu, iż w skład przedmiotowego majątku B. wchodziły zarówno parcele gruntowe, ale także parcele budowlane. Zdaniem skarżących, powyższe uchybienia w zakresie ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a właściwie zaniechania ustalenia na podstawie dokumentów i czynności dowodowych w postępowaniu rzeczywistego przeznaczenia objętych postępowaniem nieruchomości (parcel gruntowych i parcel budowlanych) pod kątem spełnienia (bądź niespełnienia) ściśle określonych przesłanek przejęcia na cele reformy rolnej, wynikają z założenia błędnej wykładni przepisów dekretu, ale także błędnej wykładni rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., które zostało usankcjonowane wyrokiem Sądu I instancji w niniejszej sprawie. Organy obu instancji i Sąd I instancji całkowicie pominęły powinność badania przesłanek, o charakterze konkurencyjnym, przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej w postaci 1/ charakteru rolnego nieruchomości, 2/ spełnienia celów reformy rolnej, 3/ normy powierzchniowej, ograniczając swoje ustalenia a limine, do stwierdzenia, iż bez względu na charakter nieruchomości, jeśli zostały przekroczone normy powierzchniowe, każda nieruchomość podlegała przejęciu na cele reformy rolnej, co nie tylko jest błędne, ale także nieracjonalne w kontekście ściśle określonych celów reformy rolnej (art. 1 dekretu PKWN), a także charakteru tych norm, które w sposób znaczący ingerowały w konstytucyjne prawo własności oraz wolność jednostek. Zdaniem skarżących, niewątpliwie postanowienia dekretu PKWN nie uprawniały do przejęcia wszystkich nieruchomości należących do właścicieli ziemskich, także w majątkach przekraczających normy obszarowe określone dekretem.

Następnie skarżący stwierdzili, że Sąd I instancji oddalając skargę na decyzję administracyjną, odwołał się do treści § 6 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. zarzucając, że skarżący powinni złożyć dowody, z których wynikłoby, ze w skład przejętych na cele reformy rolnej 22,8219 ha, wchodziły grunty budowlane o pow. 1,0068 ha. Zdaniem skarżących, powyższy zarzut nie znajduje uzasadnienia w realiach niniejszej sprawy, albowiem w aktach postępowania w/w informacje włącznie ze specyfikacją w/w nieruchomości, jako budowlanych są zawarte i wynikają wprost z dokumentów np. dawnej księgi wieczystej lwh, w której w/w parcele budowlane są oznaczone numerycznie wraz ze wskazaniem ich powierzchni.

Skarżący podnieśli również, że właścicielem majątku ziemskiego B. objętego postępowaniem, w dacie przejęcia na cele reformy rolnej, tj. 13 września 1944 roku, nie był R. W., albowiem R. W. - jak to wprost wynika z dokumentów przedłożonych przez strony w postępowaniu, zmarł w dniu [...] grudnia 1943 roku, a dekret PKWN wszedł w życie w dniu 13 września 1944 roku. Tym samym, nie tylko stroną i adresatem ówczesnego postępowania władzy państwowej w sprawie przejęcia majątków nie powinien być R. W., ale także, nieuprawnione i błędne jest ustalenie, że zsumowanie powierzchni dwóch odrębnych majątków R. W. stanowi podstawę do ustalenia przesłanki podpadania w/w nieruchomości na cele reformy rolnej, skoro w/w majątki nie stanowiły własności R. W., który zmarł przed wejściem w życie dekretu PKWN. Sąd I instancji trafnie wskazał na fakt i skutki śmierci R. W. Tym niemniej, także przy tym ustaleniu oraz ustaleniu, że spadkobiercami R. W. była żona M. W. oraz córki B. W. i I. W., a w zakresie udziału we wspólnym majątku wyłącznie córki, zdaniem skarżących, Sąd I instancji błędnie -abstrahując od zarzutu nieustalenia istnienia przesłanek przejęcia poszczególnych działek – nieruchomości na cele reformy rolnej - uznał, że możliwe jest proste zsumowanie powierzchni majątków R. W. (nieżyjącego) i na tej podstawie wobec prostego przekroczenia przesłanki powierzchniowej uznanie słuszności przejęcia majątku w całości. W ocenie skarżących, taka wykładnia przepisu art. 2 nie jest trafna, także w kontekście regulacji odnoszącej się do treści przepisu stanowiącego o współwłasności, albowiem stan "współspadkobrania", w tym także z wyłącznym dziedziczeniem córek w zakresie udziału we wspólności małżeńskiej spadkodawcy, nie jest tożsamy ze stanem współwłasności. W tym zakresie mamy do czynienia z odrębnymi reżimami wspólności rzeczy i praw i niewątpliwie instytucja współwłasności nieruchomości nie jest i tym bardziej w ówczesnym stanie prawnym, nie była tożsama z instytucją wspólności spadkowej. Tym samym, na podstawie w/w regulacji z zakresu dziedziczenia (a nie prawa rzeczowego), możliwe jest wyodrębnienie sched spadkowych poszczególnych współspadkobierców, na które składały się odrębne nieruchomości o powierzchni odpowiadającej ich udziałom w spadku, i stanowiących przypisany odrębnie przedmiot własności każdego ze współspadkobierców.

Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, podlegając oddaleniu.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu – a więc niezależnie od zakresu zaskarżenia oraz podniesionych zarzutów – nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Granice skargi kasacyjnej są wyznaczone przez zakres zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji oraz podniesione i skonkretyzowane podstawy kasacyjne. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe ustawowe podstawy kasacyjne wymagają od skarżącego kasacyjnie konkretyzacji poprzez sformułowanie tzw. zarzutów kasacyjnych. Zarzuty te obejmują nie tylko wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub formalno-procesowego, które w ocenie skarżącego kasacyjnie zostały naruszone przez sąd pierwszej instancji, lecz także muszą zawierać określenie sposobu naruszenia prawa (np. błąd oceny obowiązywania prawa, błąd wykładni, błąd subsumpcji) oraz wskazanie prawidłowego – zdaniem skarżącego – sposobu wykładni lub zastosowania unormowań, które miały zostać naruszone przez sąd pierwszej instancji. W odniesieniu do zarzutów formalno-procesowych nie jest ponadto wystarczające samo wskazanie naruszenia przepisów, lecz konieczne jest również wykazanie, że powyższe naruszenia miały albo co najmniej mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Na skarżącym kasacyjnie ciąży zatem obowiązek wykazania istnienia bezpośredniego i co najmniej potencjalnego związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem prawa procesowego a treścią zaskarżonego orzeczenia. Jeżeli nie zostanie wykazane, że podnoszone naruszenia przepisów procesowych co najmniej mogły bezpośrednio i istotnie wpłynąć na wynik sprawy (w sensie kształtowania lub współkształtowania treści orzeczenia sądu pierwszej instancji), zarzuty procesowe nie będą mogły zostać uwzględnione. Naczelny Sąd Administracyjny – zgodnie z zasadą związania granicami skargi kasacyjnej – nie jest natomiast uprawniony do uzupełniania, dookreślania lub korygowania wadliwie skonstruowanych, sformułowanych lub niepełnych zarzutów kasacyjnych.

Mając na względzie wskazane powyżej zasady postępowania kasacyjnego, Naczelny Sąd Administracyjny – wobec niestwierdzenia przyczyn nieważności postępowania sądowego (art. 183 § 2 p.p.s.a.) – ograniczył rozpoznanie skargi kasacyjnej do weryfikacji jej zarzutów.

Rozpoznając podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że nie zasługują one na uwzględnienie, a zaskarżony wyrok – w granicach przeprowadzonej kontroli kasacyjnej – odpowiada prawu.

Z uwagi na bezpośrednie powiązanie zarzutów naruszenia prawa procesowego oraz prawa materialnego, obydwie grupy zarzutów podlegają łącznej ocenie.

Zasadnicza grupa zarzutów kasacyjnych dotyczy z jednej strony mającego wpływ na wynik sprawy naruszenia przepisów postępowania w zakresie art. 7, 77 i 80 k.p.a. w zw. z § 5 i § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r.) w zw. z art. 2 ust. 1 lit e) i art. 1 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.) w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 1 p.p.s.a., z drugiej zaś – naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e) w zw. z art. 1 dekretu PKWN w zw. z art. 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 1 i ust. 2 Konstytucji RP przez "zastosowanie przepisu art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN według brzmienia nieobowiązującego w dacie wejścia dekretu w życie tj. 13 września 1944 roku", to jest w brzmieniu nadanym przez dekret z dnia 19 stycznia 1945 roku, oraz przez "błędną wykładnię i ograniczenie przesłanek przejęcia nieruchomości na mocy w/w dekretu wyłącznie do spełnienia przez daną nieruchomość (...) norm obszarowych".

Naczelny Sąd Administracyjny po przeprowadzeniu weryfikacji powyższych zarzutów uznał je za bezzasadne.

Po pierwsze, zarzut naruszenia § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że właściwy organ orzekając w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., ma jedynie badać przesłankę obszarową (powierzchnię nieruchomości ziemskiej), pomijając przesłankę charakteru tej nieruchomości (charakter rolniczy) oraz przesłankę realizacji celów reformy rolnej, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu, jest dotknięty zasadniczym błędem konstrukcyjnym. Autor skargi kasacyjnej kwestionuje bowiem sposób wykładni prawa materialnego w zakresie art. 2 ust. 1 lit. e) w zw. z art. 1 ust. 2 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., a nie wykładnię przepisów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny uznał jednak za stosowne odniesienie się do powyższego zarzutu ze względu na jego związek z dalszymi zarzutami naruszenia prawa materialnego w zakresie art. 2 ust. 1 lit. e) w zw. z art. 1 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.

Przede wszystkim nie można zgodzić się z twierdzeniem, że Sąd pierwszej instancji rozważając zagadnienie przesłanek uznania nieruchomości za spełniającą warunki objęcia działaniem dekretu o reformie rolnej, wyraził pogląd, że w dniu 13 września 1944 r. z mocy prawa działaniem dekretu zostały objęte nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, natomiast w dniu 19 stycznia 1945 r., w związku z wejściem w życie dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (który w art. 1 ust. 5 usunął z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. wyrazy: "o charakterze rolniczym") skutkami nacjonalizacyjnymi zostały objęte nieruchomości ziemskie pozbawione charakteru rolniczego. Sąd pierwszej instancji ostatecznie prawidłowo uznał, że warunkiem objęcia danej nieruchomości ziemskiej działaniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. był jej rolniczy charakter, niezależnie od brzmienia i celu nowelizacji powyższego przepisu dokonanej na mocy dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. Sąd pierwszej instancji pominął wprawdzie w swoich rozważaniach wiążące go stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 10 stycznia 2011 r. (sygn. akt I OPS 3/10; ONSAiWSA z 2011 r. nr 2, poz. 23), jednak brak ten nie miał ostatecznie wpływu na prawidłowość wydanego wyroku. Korygując zatem określone fragmenty uzasadnienia zaskarżonego wyroku (które mogą świadczyć od niekonsekwencji stanowiska Sądu pierwszej instancji), należy stwierdzić, że Naczelny Sąd Administracyjny w powyższej uchwale z dnia 10 stycznia 2011 r. trafnie i przekonująco wskazał, że z dniem 13 września 1944 r. na mocy dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Oznacza to, że dekret ten nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym, a powyższego stanu rzeczy nie mógł zmienić dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, który wszedł w życie z dnia 19 stycznia 1945 r. Dokonana w art. 1 ust. 5 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. zmiana art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" nie tylko nie mogła spowodować ponownego przejścia tych samych nieruchomości na własność Skarbu Państwa, lecz ponadto nie mogła spowodować, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. Pogląd NSA pozostaje w zgodzie ze stanowiskiem wyrażonym przez Trybunał Konstytucyjny RP w uzasadnieniach uchwał z dnia 19 września 1990 r. (sygn. akt W 3/89) oraz z dnia 16 kwietnia 1996 r. (sygn. akt W 15/95). W powyższych uchwałach Trybunał przyjął, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej – niezależnie od zmian wprowadzonych dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. – dotyczy nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, a więc tylko takich nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia rolniczej działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Dodatkowo w orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że zakresem działania dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej były także objęte te nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego, lecz pozostawały w bezpośrednim związku funkcjonalnym z prowadzaniem działalności wytwórczej w rolnictwie na nieruchomościach o charakterze rolniczym, o ile te ostatnie nieruchomości tworzyły z tymi pierwszymi gospodarczą całość (por. np. wyrok NSA z dnia 20 lutego 2015 r., I OSK 1399/13; wyrok NSA z dnia 13 maja 2016 r., I OSK 1770/14).

W konsekwencji w świetle art. 2 ust. 1 lit. e) w zw. z art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 6 września 1944 r. warunkami objęcia danej nieruchomości skutkami nacjonalizacyjnymi są: 1) ziemski i rolniczy charakter przejmowanej nieruchomości, a więc aktualna lub potencjalna jej zdatność do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie, z tym zastrzeżeniem, że skutkami nacjonalizacyjnymi zostały objęte także te nieruchomości lub ich części, które nie mając charakteru rolniczego, były funkcjonalnie powiązane z nieruchomościami rolniczymi w taki sposób, że prowadzenie rolniczej działalności wytwórczej lub realizacja innych celów reformy rolnej z art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 6 września 1944 r. bez tych pierwszych były niemożliwe lub istotnie utrudnione; 2) zdatność nieruchomości do realizacji celów reformy rolnej, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 6 września 1944 r.; 3) zakres podmiotowy prawa własności przejmowanych nieruchomości (nieruchomości stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych); 4) zakres obszarowy nieruchomości (łączny obszar przejmowanych nieruchomości przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego – 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od powierzchni użytków rolnych).

Po drugie, zupełnie niezrozumiałe jest przywołanie jako wzorców kontroli kasacyjnej przepisów art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 1 p.p.s.a. oraz art. 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 1 i ust. 2 Konstytucji RP. Przepisy te na tle treści skonkretyzowanych podstaw kasacyjnych oraz ich uzasadnienia nie są adekwatnymi wzorcami kontroli orzeczenia Sądu pierwszej instancji.

Po trzecie, nie może być uznany za uzasadniony zarzut naruszenia art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. przez "zaniechanie przeprowadzenia dowodów" na okoliczność ustalenia charakteru nieruchomości objętych żądaniem wniosku w zakresie podlegania albo niepodlegania hipotezie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. oraz przez "nierozpatrzenie całokształtu (...) materiału dowodowego oraz błędną, albowiem dowolną ocenę dowodów, w tym pominięcie faktu, iż w skład nieruchomości majątku B. wchodziły nieruchomości o różnym przeznaczeniu, w tym nieruchomości oznaczone jako tzw. parcele budowlane, które nie podlegały pod postanowienia dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz zaniechanie ustalenia rzeczywistego przeznaczenia nieruchomości oznaczonych, jako parcele budowlane, ale także w zakresie pozostałych parcel".

Pomijając już kolejny błąd konstrukcyjny powyższego zarzutu kasacyjnego (Sąd pierwszej instancji nie mógł bezpośrednio naruszyć przepisów art. 7, 77 i 80 k.p.a., lecz mógł co najwyżej dopuścić się błędnej oceny legalności zachowań kompetencyjnych organów w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 k.p.a.), należy stwierdzić, że organy orzekające w sprawie oraz kontrolowany Sąd miały podstawy, aby przyjąć, że objęta wnioskiem z dnia [...] marca 2010 r. o stwierdzenie niepodpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nieruchomość położona w B. (gm. R., powiat j., woj. podkarpackie), objęta LWH nr [...], o powierzchni 22,8219 ha spełniała wszystkie wskazane wyżej warunki przejęcia na cele reformy rolnej. Jak bowiem jednoznacznie wynika z akt sprawy (zob. arkusz posiadłości gruntowej z dnia [...] maja 1938 r.; Karta [...] LWH nr [...] gm. katastralnej B., okręg sądowy J.), majątek ziemski w B. obejmował łącznie 39,4570 ha, z czego powierzchnia 36,9869 ha stanowiła grunty rolne. Powyższa powierzchnia gruntów rolnych służyła bezpośrednio prowadzeniu rolniczej działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, natomiast pozostałe obszary majątku ziemskiego służyły prowadzeniu działalności wytwórczej w zakresie produkcji sadowniczej (0,4371 ha – ogrody) i zwierzęcej (0,8851 – pastwiska) lub miały bezpośredni związek z działalnością rolniczą (parcele budowlane o łącznej powierzchni 1,0068 ha). Trzeba jednak wyraźnie zastrzec, że na cele reformy rolnej przejęto jedynie 22,8219 ha z łącznego obszaru 39,4570 ha majątku ziemskiego położonego w B. Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy (m.in. uchwały Sądu Okręgowego w P. z dnia [...] lutego 1947 r. i wykazu imiennego nabywców działek z parcelacji majątku B. nr U.R. [...], arkusza posiadłości gruntowej z dnia [...] maja 1938 r., zaświadczenia hipotecznego Sądu Rejonowego w J. z dnia [...] września 1993 r.) nie wynika, aby parcela gruntowa (objęta LWH nr [...] gm. kat. B.) o powierzchni 1,0068 ha, mająca charakter gruntu budowlanego została przejęta na cele reformy rolnej. Nie ulega natomiast wątpliwości, że stanowiące funkcjonalną i gospodarczą całość majątki ziemskie w H. (przejęto powierzchnię 185,3102 ha) i B. (przejęto powierzchnię 22,8219 ha) łącznie spełniały kryterium obszarowe przejęcia na cele reformy rolnej (208,1321 ha). Istotne w sprawie jest także to, że sam zespół dworski znajdował się w majątku ziemskim w H., a nie w B. Tym samym nie znajdują podstaw twierdzenia, że w skład majątku ziemskiego w B. wchodziły nieruchomości zabudowane na obszarze ok. 1 ha (zgodnie z danymi z arkusza posiadłości ziemskiej - 1,0068 ha) budynkami o charakterze dworsko-pałacowym lub innym, niezwiązanym funkcjonalnie z działalnością rolniczą.

Po czwarte, nie ma usprawiedliwionych podstaw zarzut naruszenia § 6 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. przez "błędną wykładnię poprzez ustalenie przez Sąd I instancji, że strony, stosownie do § 6 w/w rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. nie złożyły dowodów, z których wynikałoby, że w skład przejętych na cele reformy rolnej nieruchomości wchodziły grunty budowlane oraz powierzchnia i usytuowanie tych gruntów".

Odnosząc się szczegółowo do powyższego zarzutu, Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że zarzut naruszenia prawa procesowego został skonstruowany w sposób oczywiście wadliwy. Z jednej strony strona skarżąca kasacyjnie podnosi, że Sąd pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni przepisów postępowania, z drugiej zaś wskazuje, że wykładnia ta polegała na błędnych ustaleniach faktycznych. Autor skargi kasacyjnej nie dostrzegł, że błędna wykładnia i zastosowanie przepisów procesowych na tle określonych wzorców materialnoprawnych może prowadzić do wadliwych ustaleń faktycznych, natomiast nie jest uprawnione utożsamianie odrębnych kategorialnie faz procesu konkretyzacji prawa oraz wad powstałych w ich toku.

Niezależnie jednak od powyższego błędu konstrukcyjnego analizowany zarzut kasacyjny i tak podlega oddaleniu z dwóch zasadniczych powodów.

Po pierwsze, nie jest uzasadniony pogląd pozbawiający przepis § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej znaczenia normatywnego. Powyższy przepis zachował moc obowiązującą i pozostaje wiążącym wzorcem normatywnym regulującym zasadę rozkładu ciężaru dowodu w sprawie o stwierdzenie, czy dana nieruchomość została objęta skutkami nacjonalizacyjnymi dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. Przepis § 6 w zw. z § 5 ust. 1 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. wyraźnie przesuwa ciężar dowodu, że określona nieruchomość "jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. (1) pkt e)" dekretu z dnia 6 września 1944 r., na stronę wnioskującą o wydanie na podstawie § 5 ust. 1 cyt. rozporządzenia decyzji stwierdzającej, że skutki nacjonalizacyjne dekretu nie objęły tej nieruchomości. Zgodnie z § 6 rozporządzenia strona będąca wnioskodawcą – pod rygorem wydania decyzji stwierdzającej wystąpienie skutków nacjonalizacyjnych – ma obowiązek przedłożenia właściwemu organowi (obecnie właściwemu wojewodzie lub ministrowi) odpowiednich dowodów, z których wynika dokładny obszar i położenie nieruchomości ziemskiej objętej wnioskiem oraz wyszczególnienie kategorii przeznaczenia wszystkich gruntów wchodzących w skład tej nieruchomości ("dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju"), a w braku takich dowodów zwrócić się do właściwego organu o sporządzenie odpowiednich dowodów pomiarowych na swój koszt. Regulacja wynikająca z § 6 niewątpliwie czyni stronę będącą wnioskodawcą podmiotem współodpowiedzialnym za wynik lub koszty postępowania w sprawie, o której mowa w § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r.

Po drugie, bezzasadne jest twierdzenie autora skargi kasacyjnej, że stwierdzenie przez Sąd pierwszej instancji, że strony skarżące powinny były złożyć dowody, z których wynikałoby, że w skład przejętych na cele reformy rolnej 22,8219 ha wchodziły grunty o powierzchni 1,0068 ha, mogło mieć lub miało istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że jeżeli zdaniem skarżących sporne grunty budowlane weszły w skład obszaru majątku B. o powierzchni 22,8219 ha, to skarżący mieli obowiązek okoliczność tę udowodnić. Naczelny Sąd Administracyjny, w nawiązaniu do sformułowanych wyżej uwag na tle § 6 w zw. z § 5 ust. 1 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., podziela ten pogląd oraz zauważa, że w świetle materiału dowodowego będącego podstawą niepodważonych skutecznie ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy nie tylko brak było podstaw, aby przyjąć, że parcela gruntowa nr [...] (zgodnie z arkuszem posiadłości gruntowej z dnia [...] maja 1938 r.) o przeznaczeniu budowlanym została przejęta na cele reformy rolnej, lecz ponadto ze względu na stosunek wielkości parceli budowlanej (ok. 1 ha) do całej powierzchni majątku B. (ok. 37 ha) oraz fakt, że zespół dworski znajdował się w majątku H., twierdzenie o nieistnieniu przesłanki związku funkcjonalnego pomiędzy tą parcelą o resztą parcel o charakterze rolniczym jest niewiarygodne.

Po piąte, jako oczywiście bezzasadny musi zostać oceniony zarzut "niewłaściwego zastosowania" art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. przez "dokonanie zsumowania powierzchni majątków w sytuacji, w której R. W. nie żył w dacie wejścia dekretu w życie, natomiast spadek po R. W. nabyły M. W. oraz córki B. W. i I. W.".

Powyższy zarzut neguje podstawowe kanony wiedzy prawniczej z zakresu prawa spadkowego. Nie ulega wątpliwości, że z chwilą otwarcia spadku po R. W. ([...] grudnia 1943 r.) składniki mienia spadkowego stały się przedmiotem współwłasności w częściach ułamkowych pomiędzy jego spadkobiercami będącymi osobami fizycznymi (por. art. 1035 k.c.). Tym samym w dniu wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. przesłanka podmiotowa z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu została spełniona, a skutki nacjonalizacji objęły wszystkich spadkobierców jako współwłaścicieli nieruchomości spełniających przesłanki przedmiotowe przejęcia na cele reformy rolnej.

Mając na względzie powyższe argumenty i uznając, że zaskarżony wyrok – w granicach wyznaczonych skargą kasacyjną – odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.