Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 285/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2018-06-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, art. 77, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Maciej Kobak Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk WSA Elżbieta Mazur - Selwa /spr./ Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi A. M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia, że wypłacone świadczenie z tytułu zasiłku stałego jest kwotą nienależnie wypłaconą oraz ustalenia terminu zwrotu świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza Miasta [....] z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze ( dalej: "SKO", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] (dalej: "organ I instancji") z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] w sprawie ustalenia, że wypłacone A. M. S. świadczenie z tyt. zasiłku stałego z pomocy społecznej tj. kwota 456 zł miesięcznie za okres od 01.07.2014 do 30.09.2015 r. wynikająca z decyzji nr [...] z dnia [...] sierpnia 2014 r., oraz kwota 514 zł miesięcznie za okres od 1 października 2015 r. do 30 kwietnia 2016 r. wynikająca z decyzji nr [...]z dnia [...] października 2015 r. jest kwotą nienależnie wypłaconą i ustalającą termin zwrotu świadczenia przez wskazanie, że łączna kwota za 22 miesiące tj. 10.438,00 zł powinna zostać zwrócona do dnia 30 listopada 2017 r.

W podstawie prawnej decyzji organ wskazał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r.-Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017r., poz. 1257, dalej: "K.p.a.") oraz art. 98 w zw. z art. 104 ust.4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2017r., poz. 1769 ze zm., dalej: "u.p.s.")

Z ustaleń organów wynika, że decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...]został przyznany A. S. zasiłek stały w wysokości 456 zł miesięcznie na okres od 1 lipca 2014 r. do 30 kwietnia 2016 r., a następnie z uwagi na zmianę kryterium dochodowego decyzja z dnia [...] października 2015 r. nr [...] zmieniono wysokość zasiłku stałego od 1 października 2015 r. z kwoty 456 zł na kwotę 514 zł miesięcznie na okres od 1 października 2015 r.

Organ dokonał weryfikacji przyznanego świadczenia z uwagi na zmianę sytuacji dochodowej i zgromadził dokumenty wskazujące na to, że do przyznania zasiłku doszło na skutek nieujawnienia całego posiadanego majątku. Ustalił, że mąż wnioskodawczyni jest współwłaścicielem gruntów rolnych o pow. 3,879625 ha oraz 1,5145 ha i na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2015 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej ( Dz.U.2015, poz. 1058 ) ustalił, że dochód dwuosobowej rodziny z tego tytułu wynosi 1.117,33zł i przekroczył kryterium dochodowe określone przez ustawodawcę tj. 1028,00zł (2x514zł). Ustalił również, że rodzina posiada własne zasoby majątkowe (nieruchomość - lokal mieszkalny w budynku przy ul. S. [...]), oraz pojazdy mechaniczne- samochody: Ford Mondeo, Honda Civic, Toyota RAV 4, Opel Vectra Kombi, motocykle: Honda 125 Dylan, WSK 125, Honda XL 600V Transalp, Honda XL 650V, przyczepy- Świdnik 1,91, Hakpol H 750, Niewiadów N 126E).

Ujawnienie całego posiadanego majątku spowodowało, że przekroczone zostało kryterium dochodowe i spełniona została przesłanka z art. 6 pkt 16 u.p.s.

Jednocześnie organ nie stwierdził podstaw do zastosowania art. 104 ust.4 u.p.s. i odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku.

W odwołaniu od powyższej decyzji A. M. S. wskazała, że jej mąż wraz z byłą żoną są współwłaścicielami gruntów rolnych, lecz umową dzierżawy z dnia 22.08.2012r. grunty o pow. 6,6965 ha położone w W. zostały wydzierżawione. Podniosła, że majątek trwały i ruchomy wykazany przez organ nie ma bezpośredniego wpływu na przyznanie zasiłku stałego, a ponadto wymienione przez organ pojazdy mechaniczne nie są własnością jej, lecz byłej żony A. S.. Własność mieszkania wykazała w oświadczeniu majątkowym z dnia 11.08.2014r. "lokal mieszkalny o pow. ok. 70 m2-własność". Do dnia 31.01.2017r. jej sytuacja dochodowa i majątkowa nie uległa zmianie. Podniosła, że zawiadomienie o wyznaczonym terminie wywiadu na dzień 01.08.2017r. odebrała 03.08.2017r., a zatem dwa dni po wyznaczonym terminie wywiadu. Wskazuje na brak uchylenia lub zmiany decyzji na podstawie której został przyznany zasiłek. Wnosi o uchylenie decyzji w całości i umorzenie postępowania.

Powyższych zarzutów nie podzieliło SKO, które opisaną na wstępie decyzją utrzymało decyzję organu I instancji w mocy.

Organ II instancji wskazał, że zasiłek stały został przyznany skarżącej po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w dniu 11 sierpnia 2014 r. w trakcie, którego skarżąca wykazała, że ani ona ani jej mąż nie osiągają jakiegokolwiek dochodu. W oświadczeniu o stanie majątkowym z dnia 11 sierpnia 2014 r. wskazała, że na stan majątkowy rodziny składa się: własność lokalu mieszkalnego ok. 70 m2, samochód Honda Civic z 1997r. o wartości 2.500zł użytkowany przez córkę. Volkswagen Passat z 2002 r. o wartości 5.000 zł ( użytkowany przez skarżącą do celów leczniczych i poszukiwania pracy).

Tymczasem organ I instancji ustalił, że mąż wnioskodawczyni R.S. jest wraz z byłą żoną właścicielem gruntu o pow. 7,002 ha przel oraz współwłaścicielem ½ gruntu o pow. 1,5145 ha przel., podatnikiem nieruchomości na terenie miasta D., podatnikiem nieruchomości w Z.

Ponadto A.M. S. i R.S. są właścicielami i współwłaścicielami pojazdów mechanicznych: samochody - Ford Mondeo, Honda Civic, Toyota RAV 4, Opel Vectra Kombi, motocykle -Honda 125 Dylan, WSK 125, Honda XL 600V Transalp, Honda XL 650V, przyczepy- Świdnik 1,91, Hakpol H 750, Niewiadów N126E0.

W świetle powyższego organ II instancji stwierdził, że skarżąca nie poinformowała pracownika socjalnego o posiadanych zasobach pieniężnych, tym samym udzieliła nieprawdziwych informacji o swojej sytuacji materialnej- co z punktu widzenia treści; art. 6 pkt 16 u.p.s. jest równoznaczne z nienależnie pobranym świadczeniem.

Stwierdził również, że wnioskodawczyni została wyczerpująco pouczona o przesłankach przyznania prawa do zasiłku oraz o treści art. 11 ust.2, art.109, art.98, art. 104 oraz art. 6 pkt 16 u.p.s., co potwierdziła własnoręcznym podpisem złożonym pod treścią pouczenia z dnia 12.12.2016r.

Odnosząc się do zarzutów nie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego wskazał, że organ I instancji w toku prowadzonego postępowania kilkakrotnie próbował przeprowadzić rodzinny wywiad środowiskowy, jednak bezskutecznie. W dniach 23.06.2017r. oraz 27.06.2017r. pracownik socjalny udał się pod adres zamieszkania ul. K. celem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego lecz nie zastał nikogo w domu. Następnie w dniu 28.06.2017r. pracownicy socjalni udali się do lokalu mieszkalnego będącego własnością odwołującej pod adresem ul. S. [....] jednak mimo obecności kogoś w mieszkaniu nie zostali wpuszczeni. Wezwaniem z dnia 28.06.2017r. wezwano odwołującą w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu- wezwanie zostało skutecznie doręczone w dniu: 14.07.2017r. Kolejnym zawiadomieniem z dnia 19.07.2017r. organ wyznaczył z urzędu termin przeprowadzenia wywiadu na dzień 01.08.2017r. pod rygorem jego pominięcia (wezwanie zostało odebrane w dniu 03.08.2017r.). W dniu 01.08.2017r. pracownicy socjalni udali się do mieszkania na ul. K. [...] lecz drzwi nie zostały im otworzone.

W ocenie organu odwoławczego nie może niweczyć dokonanych przez organ I instancji ustaleń, nieprawidłowe doręczenie zawiadomienia o przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w dniu 1 sierpnia 2017 r., w sytuacji gdy podejmowane przez organ I instancji kilkakrotne próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, okazywały się bezskuteczne z powodu zaniechania po stronie wnioskodawczyni.

Jak podkreślił organ II instancji, pomimo braku współpracy wnioskodawczyni, organ I instancji samodzielnie ustalił sytuację finansową oraz posiadane zasoby majątkowe rodziny występując z wnioskami do odpowiednich instytucji o stosowne zaświadczenia.

Odnosząc się do zarzutu błędnego wyliczenia dochodu z gruntów rolnych, które zostały oddane w dzierżawę Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 8 ust. 9 w zw. z §1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z 14 lipca 2015 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej dochód ten ma charakter ryczałtowy i jest ustalany niezależnie od faktycznych dochodów, jakie przynosi dane gospodarstwo.

Końcowo organ pouczył skarżącą o możliwość zwrócenia się do Burmistrza Miasta [...] o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty na podstawie art. 104 ust.4 u.p.s.

W skardze do Sądu skarżąca podobnie jak w odwołaniu podnosi, że majątek jej męża nie powinien przesądzać o jej pawie do wnioskowanego zasiłku. Podnosi, że mąż nic nie wniósł do ich majątku, a ona nie musi mieć świadomości co do jego majątku z poprzedniego małżeństwa, który nie został jeszcze podzielony.

W jej ocenie również dochód z gospodarstwa został nieprawidłowo zaliczony do ich dochodu. Jak podnosi, jej mąż ze względu na swoje inwalidztwo, zgodnie z art 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników spełnił warunek odliczenia od dochodu, ryczałtowo wyliczonego dochodu z wydzierżawionych gruntów rolnych. Zawarta umowa dzierżawy dawała mu prawo do niedoliczania dochodu z wydzierżawionego gruntu do swojego dochodu, jako osoby niepełnosprawnej, która zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej.

W dalszej kolejności zarzuca pozostawanie w obrocie prawnym dwóch sprzecznych ze sobą decyzji, tj. decyzji przyznającej zasiłek, a następnie decyzji stwierdzającej, że przyznane świadczenie jest nienależne. Zdaniem skarżącej organ powinien był w pierwszej kolejności wznowić postępowanie, a następnie w przypadku stwierdzenia, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania zasiłku uchylić bądź zmienić decyzję przyznającą ten zasiłek. Dopiero po uprawomocnieniu się tej decyzji możliwe byłoby wszczęcie postępowania o zwrot nienależnie pobranego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje:

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1066). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718; zwana dalej w skrócie p.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast w myśl art. 145 p.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach.

W ramach kontroli legalności decyzji Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Skarga została przez Sąd uwzględniona, albowiem decyzje organów obu instancji nie odpowiadają prawu. Organy na skutek nieuwzględnienia istotnych dla sprawy okoliczności, dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego i procesowego w stopniu, który miał wpływ na wynik sprawy.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonego w niniejszym postępowaniu rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy o pomocy społecznej. Stosownie do art. 98 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń pomocy społecznej, niezależnie od dochodów rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio.

Świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej (art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej).

Zgodnie zaś z art. 104 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Wysokość należności, o których mowa w ust. 1 art. 104 ustawy o pomocy społecznej, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (art. 104 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej). W przypadku posiadania uprawnień do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej kwoty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych podlegają potrąceniu z bieżących wypłat (art. 104 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej). Wskazane wyżej należności podlegają zwrotowi na rachunek bankowy odpowiednio gminy, powiatu lub samorządu województwa (art. 104 ust. 8 ustawy o pomocy społecznej).

Zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Rację ma SKO sugerując, że jednoznaczne brzmienie wskazanego przepisu art. 98 ustawy, jak też ugruntowane w tym zakresie orzecznictwo sądowe nie pozostawia wątpliwości, że jego wykładni nie można dokonywać w oderwaniu od art. 104 ust. 4 tego aktu, do którego stosowania pierwszy z powołanych przepisów wprost odsyła.

Z powyższego wynika, że wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych z pomocy społecznej świadczeń musi poprzedzać postępowanie wyjaśniające w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby zobowiązanej pod kątem możliwości zastosowania dobrodziejstw przewidzianych w art. 104 ust. 4 ustawy. Powyższe stanowisko wynika z ugruntowanego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyrok NSA z 30 października 2008 r. I OSK 1863/2007, wyrok NSA z 19 listopada 2008r. I OSK 1894/07, wyrok NSA z 18 marca 2011 r. I OSK 2065/10).

Podstawą faktyczną wydanych w sprawie rozstrzygnięć było ustalenie że decyzją "z dnia [...].08.2014r. nr [...]został przyznany Pani A. S. zasiłek stały w wysokości 456zł miesięcznie na okres od 01.07.2014r. do 30.04.2016r., a następnie z uwagi na zmianę kryterium dochodowego decyzją z dnia [...].10.2015r. nr [...]zmieniono wysokość zasiłku stałego od 1 października 2015r. z kwoty 456zł na kwotę 514zł miesięcznie.

Ww. świadczenie zostało przyznane po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w dniu 11.08.2014r. ze stroną w trakcie którego odwołująca wykazała, że ani ona ani jej mąż nie osiągają jakiegokolwiek dochodu . Zatem łączny dochód rodziny ustalony na podstawie art. 8 ustawy o pomocy społecznej wyniósł 0 zł, a zatem nie przekroczył kryterium dochodowego określonego przez ustawodawcę, który dla dwuosobowej rodziny wynosił 912zł (456złx2).

Ponadto w oświadczeniu o stanie majątkowym z dnia 11.08.2014r. wnioskodawczyni wskazała, że na stan majątkowy rodziny składa się: własność lokalu mieszkalnego ok.70 m2, samochód Honda Civic z 1997r. o wartości 2.500zł (użytkowany przez córkę), Volkswagen Passat z 2002r. o wartości 5.000zł (użytkowany przez odwołującą do celów leczniczych i poszukiwania pracy).

W aktualizacjach wywiadu rodzinnego przeprowadzonego w dniu 28.01.2015rv 16.07.2015r., 05.10.2015r., 18.04.2016r. odwołująca wskazywała, że sytuacja dochodowa rodziny nie uległa zmianie i nadal dochód rodziny wynosi 0 zł.

Natomiast organ I instancji w trakcie prowadzonego postępowania zgromadził dokumenty wskazujące na to, że do przyznania zasiłku doszło na skutek nieujawnienia wszystkich dochodów oraz zasobów majątkowych. Organ ustalił, że:

- Pan R.S. jest wraz z byłą żoną właścicielem gruntu o pow. 7,002 ha przel. na terenie Gminy [...]

- Pan R.S. jest wraz z byłą żoną współwłaścicielem w VI części gruntu o pow. 1,5145 ha przel. w miejscowości W.

- Pan R.S. jest podatnikiem nieruchomości na terenie miasta D.

- Pan R.S. figuruje w ewidencji podatku od nieruchomości w Z przy ul. C. [...] oraz przy ul. S. [...] jako współwłaściciel

- Pani A.M. S. jest podatnikiem nieruchomości na terenie miasta D.

- Pani A.M. S. posiada lokal mieszkalny w budynku przy ul. S. [....]

- Pani A.M. S. i Pan R.S. są właścicielami i współwłaścicielami pojazdów mechanicznych: samochody - Ford Mondeo, Honda Civic, Toyota RAV 4, Opel Vectra Kombi, motocykle -Honda 125 Dylan, WSK 125, Honda XL 600V Transalp, Honda XL 650V, przyczepy- Świdnik 1,91, Hakpol H 750, Niewiadów N 126E0.

Kluczowe znaczenie w przedmiotowej sprawie ma fakt nieujawnienia, że mąż odwołującej jest wraz z byłą żoną właścicielem gruntów rolnych.

Na łączny dochód rodziny składa się zatem dochód z gospodarstwa rolnego Pana R.S. o łącznej pow. 3,879625 ha przel.x250zł (1/2 z 7,002 ha przel. + V4 z 1,5145 ha przel.) w wysokości 969,91zł- zgodnie z art. 8 ust. 9 ustawy.

Łączny dochód rodziny odwołującej ustalony na podstawie art. 8 ustawy o pomocy społecznej wynosi 969,91 zł, a wysokość dochodu na osobę w rodzinie wynosi 484,95 zł, a zatem przekracza kryterium dochodowe, które dla dwuosobowej rodziny wynosi 912,00zł (2x456zł).

Wg SKO spełniona została przesłanka z art. 98 u.p.s. tj. uzyskania przez skarżącą świadczenia na podstawie nieprawdziwych informacji. Warunkiem jednak prawidłowości takich wniosków byłoby wykazanie, że skarżąca świadomie podała nieprawdziwe dane o swojej sytuacji majątkowej. Wprowadzając organ w błąd. Hipoteza art. 6 pkt 16 u.p.s. nie obejmuje sytuacji w której pytanie skierowane przez organ do beneficjenta pomocy społecznej o jego sytuację majątkową było niejednoznaczne i można było, stosując zasady logiki i doświadczenia życiowego, różnie na nie odpowiedzieć. Trudno w takiej sytuacji mówić o kłamstwie, gdy strona działała w usprawiedliwionym okolicznościami przekonaniu, że podaje prawdziwe dane.

W niniejszej sprawie o przyznanie zasiłku stałego skarżąca złożyła 31.07.2014 r. W toku postępowania zainicjowanego tymże wnioskiem skarżąca złożyła oświadczenie o stanie majątkowym w dniu 11.08.2014 r. (k. 21 akt organu I instancji).

W oświadczeniu tym poinformowała, że na stan majątkowy jej i jej rodziny – "mąż R.S." składają się poszczególnie wymienione w nim składniki. Istotne jest, że znaczek 1 przy tym oświadczeniu odsyła do wyjaśnienia u dołu strony, iż "należy uwzględnić majątek objęty wspólnością ustawową i majątek odrębny".

Zdaniem Sądu mogła ona przypuszczać, że oczekuje się od niej informacji o jej majątku osobistym i majątku wspólnym z mężem, a nie majątku osobistym męża.

Procedujące w kontrolowanej sprawie organy winny były ocenić treść tego oświadczenia, skonfrontować go z pozostałymi dokumentami w sprawie tj. np. wywiadem środowiskowym z 14.08.2014 r. i innymi dokumentami zalegającymi w aktach sprawy o przyznanie zasiłku stałego. Zdaniem Sądu organy uchyliły się od tego obowiązku. Organy w ogóle nie odniosły się do kluczowego w sprawie pierwotnego oświadczenia skarżącej z 11.08.2014 r. (por. karta 4 uzasadnienia decyzji SKO).

SKO wskazało natomiast na inne oświadczenia/pouczenia skarżącej z 28.01.2015 r., 16.07.2015 r., 5.10.2015, 18.04.2016 r. Należy podkreślić, że ustawodawca nie sprecyzował pojęcia informacji, o których mowa w art. 6 pkt 6 u.p.s. Informacją w rozumieniu tego przepisu mogą być oświadczenia, o których mowa wyżej, ale też ustne informacje przekazywane organowi np. w trakcie wywiadu środowiskowego. Postępowanie wyjaśniające w kontrolowanej sprawie powinno obejmować cały okres istotny w sprawie od złożenia wniosku o zasiłek do końca jego otrzymania. Organy winny były przeanalizować oświadczenia i inne informacje od skarżącej w konkretnych datach, mając na względzie ich treść i otrzymane pouczenia, czego w niniejszej sprawie zabrakło.

Ponadto musi być jasne, czy organy identyfikują nienależnie pobrane świadczenie uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji i dotyczy to oczywiście definicji informacji sprzed daty przyznania świadczenia, czy też niepoinformowania i zmianie sytuacji materialnej lub osobistej w toku jego pobierania.

Sąd nie podziela prezentowanego w piśmiennictwie i orzecznictwie stanowiska o wyłącznie obiektywnym charakterze świadczenia nienależnie pobranego na gruncie u.p.s., abstrahującego od staranności, stanu wiedzy winy beneficjenta pomocy społecznej.

Na taki sposób ujmowania tego pojęcia wskazuje użycie w treści art. 6 pkt 6 u.p.s. sformułowanie "nieprawdziwe informacje". Wykładnia językowa tego pojęcia mogłaby na pierwszy rzut oka wskazywać na jego obiektywny charakter, może być ona zgodna ze stanem faktycznym wtedy jest prawdziwa, lub niezgodna z nim, wtedy jest nieprawdziwa.

Jednakże opieranie się tylko i wyłącznie na niej byłoby wadliwe. Funkcjonalnie pojęcie to jest związane z art. 98 u.p.s., który statuuje obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, chyba, że zachodzą przesłanki z odpowiednio stosowanego art. 104 ust. 3 u.p.s.

Bezwzględny obowiązek zwrotu świadczenia (art. 98 u.p.s. z powodu podania "nieprawdziwych informacji" nie może abstrahować od świadomości osoby udzielającej bądź nieudzielającej danej informacji. Osoba ta może bowiem w najlepszej wierze podać np. niepełne informacje na skutek błędnego czy niedokładnego pouczenia przez organ lub usprawiedliwionej niewiedzy. Obciążanie jej skutkami z art. 98 u.p.s. byłoby sprzeczne z art. 2 i 32 ust. 2 Konstytucji RP.

Pojęcie nieprawdziwych informacji podobne jest do definicji jednej z postaci nienależnie pobranych świadczeń na gruncie ustawy i świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. dalej u.ś.r., tj. opisanej w art. 30 ust. 2 pkt 2.

Przepis ten za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uznaje świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd osoby pobierającej świadczenie. W treści tego przepisu jednoznacznie uznano przypadek otrzymania świadczenia na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów za jeden z przypadków świadomego wprowadzenia organu w błąd.

Fałszywe zeznania lub dokumenty to to samo co nieprawdziwe informacje podane przez stronę z art. 6 pkt 6 u.p.s. Pojęcie takiej formy i tak rozumianego nienależnie pobranego świadczenia funkcjonuje także obok wspomnianej ustawy o świadczeniach rodzinnych także na gruncie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów, czy ustawy o promocji zatrudnienia i bezrobociu. W żadnej z tych ustaw nie ma ona wyłącznie obiektywnego charakteru (np. art. 30 u.ś.r., art. 2 pkt 7b w z zw. z art. 23 ustawy o pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów czy art. 76 ust. 2 pkt 2 ustawy o promocji zatrudnienia i bezrobociu).

Zawsze przypadek nienależnie pobranego świadczenia opisywanego jako uzyskanego na podstawie fałszywych, nieprawdziwych danych wiązał się ze świadomością osoby podającej taka informację. Ponadto przepisy u.ś.r., ustawy o pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów czy promocji zatrudnienia, wprowadzające także inny rodzaj nienależnie pobranych świadczeń wiążąc je z koniecznością prawidłowego pouczenia strony jako warunku jego zaistnienia. (np. art. 76 ust. 2 pkt 1 ustawy o promocji zatrudnienia i bezrobociu, art. 2 pkt 7 lit a, d czy art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

NSA w wyroku z dnia 1 grudnia 2017 r., I OSK 2630/14 stwierdził, że w orzecznictwie NSA zwraca się, bowiem uwagę na błędne utożsamianie tego pojęcia, z pojęciem "nienależnego świadczenia". Jakkolwiek, "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym np. wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, to "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy" (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., sygn. I OSK 826/09, wyrok WSA z 26 stycznia 2010 r., sygn. IV SA/Gl 398/09, wyroki NSA z dnia 2 października 2013 r. w sprawach o sygn. akt I OSK 2998/12 i sygn. akt I OSK 2297/12 pub. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te zostały co prawda wyrażone na gruncie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, to jednak z uwagi na istotne podobieństwo regulacji prawnych dotyczących uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane oraz obowiązku zwrotu takiego świadczenia, istniejących na gruncie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, stanowisko to należy w pełni podzielić w niniejszej sprawie, z tym zaznaczeniem, że w postępowaniu o ustalenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego badaniu organu podlegają przesłanki określone w art. 2 pkt 7 lit. a – d u.p.o.u.a.

Sąd przytoczone stanowisko w całości podziela, dochodząc do przekonania, że stwierdzenie zaistnienia przesłanek z art. 6 pkt 16 u.p.s. przez organ administracji powinno mieć na względzie stan świadomości osoby ich udzielającej oraz jasność i klarowność pouczeń organu.

Pouczenie, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość otrzymania bądź pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Pouczenie powinno się odnosić precyzyjnie do konkretnego świadczenia, jakie pobiera świadczeniobiorca, a nie do szerszej, ujętej abstrakcyjnie grupy świadczeń. Ponadto nie może ono ograniczać się do zacytowania przepisu prawnego lecz powinno być sformułowane w sposób opisowy, językiem zrozumiałym dla przeciętnego adresata danego świadczenia: konieczne jest więc uwzględnienie np. tego, że dane świadczenie przysługuje osobom niepełnosprawnym lub w podeszłym wieku (tak NSA w wyroku z dnia 13 września 2017 r. I OSK 2814/16).

Reasumując, organy procedując w tej sprawie naruszyły art. 6 pkt 16 u.p.s. poprzez jego zastosowanie w zw. z art. 98 u.p.s. w nieustalonym dokładnie stanie faktycznym sprawy. W sytuacji bezspornego ustalenia składników majątku męża skarżącej z poprzedniego małżeństwa, czego Sąd nie kwestionuje organy przedwcześnie przyjęły, że podanie przez skarżącą w oświadczeniach innego niż ustalony przez SKO skład majątku nieruchomego wypełnia hipotezę art. 6 pkt 16 u.p.s. Zaprezentowana wyżej wykładnia art. 6 pkt 16 u.p.s. w zw. z art. 98 u.p.s. wymaga przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego, zwłaszcza z oświadczenia z 11.08.2014 r. co uzasadnia zarzut naruszenia art. 7, 77, 80 i 107 § 3 k.p.a.

Kończąc niniejszy wątek Sąd nie podziela zarzutów skargi, iż po ustaniu współwłasności łącznej małżeńskiej nieznany jest ułamek jaki przypadnie byłemu małżonkowi dla niego.

Twierdzenie, że z wyroku rozwodowego nie wynika stan prawny nieruchomości, jest prawdziwe o tyle, że treścią orzeczenia sądu jest rozwiązanie małżeństwa, ale z drugiej strony bezpośrednim skutkiem tego wyroku jest wynikająca z art. 42 i art. 43 § 1 k.r.o. przemiana sytuacji prawnej przedmiotów objętych dotychczas bezudziałową wspólnością majątkową, polegająca na tym, że przedmioty te stają się współwłasnością rozwiedzionych małżonków w równych częściach ułamkowych.

Uproszczeniem jest teza, że przepis art. 43 § 1 k.r.o. wprowadza tylko domniemanie równości udziałów, pozostawiając po ustaniu wspólności niepewny stan prawny. Przepisy ustawy zaznaczają istnienie domniemania. Tak np. jest w art. 1025 § 2 k.c., który stanowi, że domniemywa się, iż osoba która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku jest spadkobiercą. Tymczasem art. 43 § 1 k.r.o. wprost stwierdza, że oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Oznacza to, że równość udziałów następuje z mocy samego prawa. Nie zmienia tego okoliczność, że w wypadkach określonych w art. 43 § 2 k.r.o. prawa małżonków mogą zostać orzeczeniem sądu ex tunc odmiennie ukształtowane. Prawdą jest, że możliwość sądowego ukształtowania udziałów byłych małżonków w majątku wspólnym, osłabia pewność stanu prawnego będącego na mocy art. 43 § 1 k.r.o. skutkiem orzeczenia rozwodu. Nie jest to jednak argument wystarczający do zdezawuowania wyroku rozwodowego jako dokumentu mogącego być podstawą wpisu w księdze wieczystej prawa współwłasności na rzecz rozwiedzionych małżonków (tak słusznie SN w uchwale z dnia 21 czerwca 2001 r. III CZP 16/01).

Ponadto zakładając nawet hipotetycznie, że uwzględniony zostanie przez Sąd ze skutkiem ex tunc wniosek byłej żony R.S. o ustalenie nierównych udziałów w ich majątku wspólnym, nie będzie to miało znaczenia dla sprawy o zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Kluczowa jest bowiem kwestia zaistnienia przesłanek z art. 6 pkt 16 u.p.s. czyli podania nieprawdziwych informacji o zmianie sytuacji majątkowej i rodzinnej beneficjenta pomocy społecznej.

Sposób liczenia dochodu na gruncie ustawy o pomocy społecznej ma charakter autonomiczny, wynika on precyzyjnie z art. 8 tej ustawy. Odwoływanie się do przepisów innych ustaw przez skarżącą nie ma tu znaczenia.

Określony w art. 8 ust. 9 u.p.s. dochód ma charakter ryczałtowy i jest ustalany niezależnie od faktycznych dochodów, jakie przynosi dane gospodarstwo.

Nie ma podstaw by przyjąć, iż zastosowanie art. 8 ust. 9 u.p.s. może być uzależnione od dodatkowych ustaleń dotyczących sytuacji osobistej i zdrowotnej właściciela gospodarstwa. Bez znaczenia jest także okoliczność, czy gospodarstwo rolne jest uprawiane, czy też nie i z jakiego powodu oraz czy rzeczywiście przynosi ono dochody

Przepis art. 8 ust. 9 ustawy zakłada fikcję prawną, według której przyjmuje się ryczałtowy dochód z gospodarstwa rolnego, do którego strona posiada tytuł prawny. Dlatego też okoliczności, które są przyczyną nieuprawiania gospodarstwa rolnego nie mają znaczenia prawnego. Bez względu na fakt, czy ziemia uprawiana jest przez właściciela, czy nie jest uprawiana, dochód ustala się tak samo biorąc pod uwagę wielkość gospodarstwa rolnego.

Zawarte w art. 8 u.p.s. regulacje dotyczące definicji dochodu i sposobu jego obliczania są normami bezwzględnie wiążącymi organ stosujący prawo. Nie mogą być interpretowane życzeniowo, w kontekście doświadczenia życiowego, czy przez pryzmat zasad współżycia społecznego – tak słusznie NSA w wyroku z dnia 19 października 2017 r. Fakt dzierżawy gospodarstwa rolnego jest bez znaczenia. Sąd podziela tu w całości stanowisko SKO.

Niezasadny jest także zarzut skargi sprowadzający się do uznania konieczności uchylenia decyzji przyznających skarżącej zasiłek stały przed procedowaniem w przedmiocie uznania go za nienależnie pobrany i jego zwrocie. Zwrócić należy uwagę, iż zmiana lub uchylenie pierwotnej decyzji przyznającej określone świadczenie finansowe z pomocy społecznej nie pozostaje w żadnym związku z rozstrzygnięciem w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, a tym samym nie warunkuje możliwości wszczęcia postępowania i nałożenia na beneficjenta obowiązku jego zwrotu (vide wyrok NSA z 11.08.2010 sygn. akt I OSK 654/10, Lex nr 737406).

Stosownie do treści art. 104 ust. 4 u.p.s. W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Wydanie decyzji w przedmiocie ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia nie musi ale może być poprzedzone oceną sytuacji zobowiązanego dokonaną na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Wywiad środowiskowy, w myśl art. 107 ust. 1 ups ma na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby lub rodziny. Rodzinny wywiad środowiskowy stanowi swoiste postępowanie dowodowe, a ponieważ sporządzany jest na urzędowym formularzu, stanowi jednocześnie protokół w rozumieniu kpa. Protokół ten ma charakter dokumentu urzędowego, do którego należy stosować art. 68 § 1 i 2. Dowód z wywiadu jest konglomeratem dowodowym, polegającym na równoczesnym skonfrontowaniu oświadczeń strony, zeznań świadków, wyników oględzin w miejscu pobytu strony, treści dokumentów urzędowych i prywatnych. Nie zastępuje on innych dowodów, przewidzianych w kpa, ani ich nie wyklucza. Dowodem jest wszystko, co może się przyczynić do wyjaśnienia sprawy i nie jest sprzeczne z prawem (tak NSA w wyroku z dnia 14 października 2015 r. sygn. I OSK 700/14).

W niniejszej sprawie nie został on przeprowadzony mimo kilkukrotnych prób organu. Sąd w całości podziela stanowisko SKO o braku współdziałania strony z organem w zakresie jego przeprowadzenia. Organ kilkukrotnie próbował przeprowadzić taki wywiad. Wobec bezskuteczności podjętych działań wezwał skarżącą skutecznie doręczonym pismem z 14.07.2017 r. o ustalenie terminu wywiadu. Pismo to pozostało bez odpowiedzi. Niemożność przeprowadzenia wywiadu z dniu 1.08.2017 r. - pismo informujące o nim z 19.07.2017 r. skarżąca odebrała 3.08.2017 r. nie zmienia tej oceny.

Wykładni przepisu art. 98 nie można dokonywać w oderwaniu od przepisu art. 104 ust. 4, który ustawa nakazuje stosować odpowiednio. Rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, w której co do zasady postępowanie wszczynane jest z urzędu organ w toku postępowania obowiązany jest stosownie do art. 104 ust. 4 – zbadać, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Wymagać to będzie ustalenia w ramach tego samego postępowania, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu. Wobec ustawowego wymogu złożenia wniosku, jeśli wniosek taki nie zostanie złożony przez pracownika socjalnego organ winien pouczyć stronę o takiej możliwości (tak NSA w wyroku z dnia 19 listopada 2008 r. sygn. I OSK 1894/07).

Skarżąca była informowana o treści przepisów u.p.s. w toku postępowania. Ostatnio w decyzji organu I instancji wprost o treści art. 104 ust. 4 u.p.s. Rozważenie przez SKO okoliczności z art. 104 ust. 4 u.p.s. bez wniosku pracownika socjalnego czy strony narusza art. 104 ust. 4 w zw. z art. 98 u.p.s. Nie wpłynęło to na wynik sprawy, gdyż ograny nie przyznały kontrolowanymi decyzjami żadnej ulgi na podstawie powołanego przepisu.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ podejmie próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego aby ustalić przesłanki z art. 104 ust. 4 u.p.s. Ewentualny brak możliwości jego przeprowadzenia z przyczyn leżących po stronie skarżącej będzie skutkował z pewnością brakiem wniosku pełnomocnika socjalnego z art. 104 ust. 4 u.p.s. Czy też trudnościami dowodowymi przy rozpoznaniu ewentualnego wniosku samej skarżącej.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy będą miały na względzie treść niniejszego uzasadnienia.