Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 115/20
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-03-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6272 Wizy, zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony, na osiedlenie się, wydalenie z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej
Hasła tematyczne: Cudzoziemcy
Skarżony organ: Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 7,77,80,84 par. 1
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 348 pkt 3
journal: Dz.U. 2017 poz 2206
law: Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach - tekst jedn.
article: art. 184
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Miron (spr.) Sędziowie sędzia NSA Grzegorz Czerwiński sędzia del. WSA Mirosław Gdesz po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej V. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 września 2019 r. sygn. akt IV SA/Wa 826/19 w sprawie ze skargi V. K. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do powrotu oraz zakazu ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 4 września 2019 r. sygn. akt IV SA/Wa 826/19 oddalił skargę V. K. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do powrotu oraz zakazu ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen.

Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Komendant Placówki Straży Granicznej [...] decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] zobowiązał V. K. (obywatelkę [...]) i jej małoletniego syna V. K. do powrotu w terminie 30 dni od dnia doręczenia decyzji oraz orzekł o zakazie ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres 1 roku od dnia wykonania decyzji lub upływu terminu dobrowolnego powrotu określonego w decyzji, w przypadku braku informacji o wykonaniu decyzji, terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen na okres 3 lat od dnia wykonania decyzji, na wypadek, jeżeli w terminie określonym w decyzji nie opuści ona terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub przekroczy lub będzie usiłowała przekroczyć granicę wbrew przepisom prawa.

Po rozpatrzeniu odwołania cudzoziemki Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców wskazał, że skarżąca przyjechała do Polski [...] marca 2015 r. wraz z małoletnim synem V. K. (ur. w 2005 r.), przekraczając granicę na podstawie polskiej wizy. Na terytorium RP cudzoziemka przebywała około 1,5 doby, następnie wyjechała wraz z synem do Niemiec w odwiedziny do swojej ciotki, gdzie złożyła wniosek o azyl. Po przekazaniu przez władze niemieckie skarżąca wystąpiła z wnioskiem o przyznanie ochrony międzynarodowej. Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. odmówił nadania skarżącej i jej synowi statusu uchodźcy oraz udzielenia ochrony uzupełniającej, zaś Rada do Spraw Uchodźców decyzją z dnia [...] października 2016 r. utrzymała w mocy ww. decyzję. Skarżąca wystąpiła z drugim wnioskiem o udzielenie ochrony międzynarodowej. Decyzją z dnia [...] lipca 2017 r. Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców stwierdził, że wniosek skarżącej jest niedopuszczalny a Rada do Spraw Uchodźców decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r. utrzymała w mocy powyższe rozstrzygnięcie. Skarżąca złożyła jeszcze trzeci wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej, który Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców decyzją z dnia [...] lipca 2018 r. uznał za niedopuszczalny. Skarżąca wniosła odwołanie od tej decyzji i na dzień orzekania w niniejszej sprawie przez organ odwoławczy postępowanie to było nadal w toku.

Organ odwoławczy zgodził się z organem pierwszej instancji, że w niniejszej sprawie ziściły się dwie przesłanki wydania decyzji zobowiązującej do powrotu –określone w art. 302 ust. 1 pkt 6 i pkt 16 lit. a ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz.U. z 2017 r., poz. 2206 ze zm.; dalej: ustawa o cudzoziemcach). Stwierdził, że po wydaniu ostatecznej decyzji w sprawie odmowy udzielenia ochrony międzynarodowej skarżąca nie opuściła terytorium Polski zgodnie z art. 299 ust. 6 pkt 1 lit. b ustawy o cudzoziemcach. Ponadto, jak wynika z zeznań skarżącej, nie posiada ona środków finansowych, które mogłyby umożliwić jej i jej dziecku pokrycie kosztów pobytu na terytorium RP, podróży powrotnej do kraju pochodzenia lub zamieszkiwania albo tranzytu przez terytorium RP do państwa trzeciego, które udzieli pozwolenia na wjazd, i nie wskazała wiarygodnych źródeł uzyskania takich środków finansowych.

Dalej organ wskazał, że w sprawie nie zachodzą okoliczności określone w art. 303 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach, kiedy decyzji o zobowiązaniu do powrotu nie wydaje się.

W toku postępowania w przedmiocie udzielenia ochrony międzynarodowej skarżąca zeznała, że z [...] wyjechała dobrowolnie a przyczyną wyjazdu było zamieszkiwanie w C., blisko granicy z [...] i związana z tym obawa o bezpieczeństwo swoje i jej dziecka, a także brak pracy. W ocenie organu odwoławczego materiał dowodowy, w kontekście aktualnej sytuacji w kraju pochodzenia, nie uzasadnia stwierdzenia, że deklarowane przez skarżącą przyczyny wyjazdu wraz z małoletnim synem z kraju pochodzenia i obawy przed powrotem tam są wiarygodne i uzasadnione, a także, że w przypadku powrotu do kraju pochodzenia będą zagrożone jej prawa gwarantowane w art. 2-7 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Powyższe okoliczności uzasadniają stwierdzenie, że w sprawie nie zachodzi przesłanka udzielenia zgody na pobyt humanitarny określona w art. 348 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach.

W ocenie organu materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia, że zobowiązanie cudzoziemki oraz jej małoletniego syna do powrotu mogłoby naruszyć jej prawo do życia rodzinnego czy prywatnego w rozumieniu Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, ani prawa dziecka określone w Konwencji o prawach dziecka. Wyjaśnił, że centrum życiowe skarżącej i jej syna do czasu przyjazdu do Polski znajdowało się w kraju pochodzenia. Pobyt cudzoziemki oraz jej syna na terytorium RP datuje się od [...] lutego 2016 r., tj. od dnia, kiedy wraz z dzieckiem została przekazana stronie polskiej przez niemiecką Policję Federalną. Cudzoziemka nie miała realnych podstaw, aby spodziewać się legalizacji pobytu w dłuższej perspektywie czasowej i musiała zdawać sobie sprawę, że prowadzenie przez nią tu życia prywatnego jest od samego początku zagrożone, niepewne i w związku z tym nie mogła spodziewać się, że będzie mogło w zgodzie z prawem być kontynuowane. Materiał dowodowy nie wskazuje, aby strona nawiązała w Polsce więzy o charakterze prywatnym. W ocenie organu odwoławczego brak jest podstaw do twierdzenia, że w przypadku zobowiązania cudzoziemki do powrotu jej więzy rodzinne zostaną zerwane lub istotnie ograniczone. Cudzoziemka jest panną, a na terytorium Polski przebywa wraz z jedynym małoletnim synem, objętym tą decyzją. W ocenie organu zobowiązanie do powrotu skarżącej wraz z synem nie naruszy ich prawa do życia rodzinnego. Cudzoziemka nie posiada w Polsce majątku trwałego ani stałych źródeł dochodu stanowiących podstawę jej egzystencji. Brak jest również podstaw do stwierdzenia, że centrum życiowe jej i jej syna zostało bezpowrotnie przeniesione do Polski oraz że powrót do kraju pochodzenia w sposób drastyczny pogorszy ich sytuację osobistą. Cudzoziemka wraz z dzieckiem uzyskała prawo wjazdu i pobytu na terytorium Polski wyłącznie na skutek uzyskania wizy krajowej w Polsce, a następnie na skutek składanych przez siebie wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej, które to postępowania zakończyły się decyzjami negatywnymi. Wobec powyższego brak było podstaw to tego, aby cudzoziemka mogła być pewna, że jej pobyt w naszym kraju będzie miał charakter bezterminowy. Brak jest też podstaw do stwierdzenia że konieczność wyjazdu przez skarżącą do kraju pochodzenia naruszyłaby prawa dziecka, określone w Konwencji o prawach dziecka, w stopniu istotnie zagrażającym rozwojowi psychofizycznemu. Skarżąca została zobowiązana do powrotu wraz z małoletnim synem, a zatem nie istnieje ryzyko pozbawienia małoletniego kontaktu z matką i jej opieki, co mogłoby wpłynąć niekorzystnie na jego rozwój psychofizyczny.

Odnosząc się do załączonych przez stronę dokumentów potwierdzających pewien stopień integracji małoletniego ze społeczeństwem polskim oraz ewentualnej obawy przed powrotem, jak również przerwania procesu adaptacyjnego, organ stwierdził, że zjawisko adaptacji do nowego środowiska szkolnego nie dotyczy jedynie dzieci cudzoziemskich, ale również dzieci polskich. Podjęta przez matkę decyzja o opuszczeniu kraju pochodzenia w 2015 r., przyjazd do Polski, a następnie wyjazd do Niemiec, aby ponownie wrócić do Polski, zachwiały spokojem i poczuciem bezpieczeństwa dziecka, i dlatego konsekwencje decyzji podjętych przez jego matkę ponosi także jej syn. Zarówno przyjazd do Polski, jak i powrót do kraju pochodzenia stanowić będzie dla dziecka etap adaptacyjny, typowy dla każdej nowej życiowej sytuacji. W ocenie organu, z uwagi na krótki okres pobytu poza krajem pochodzenia małoletniego wraz z matką, powrót do kraju pochodzenia i do szkoły w kraju ojczystym nie powinien dziecku sprawić większych problemów, zwłaszcza, iż wraca on do kraju, gdzie uczęszczał już do szkoły i gdzie jest możliwość kontynuowania edukacji.

V. K. wniosła skargę na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia [...] grudnia 2018 r., zarzucając organowi naruszenie:

1. art. 7, art. 15, art. 77 § 1 i 2 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.; dalej: k.p.a.) w zw. z art. 348 pkt 3 (błędnie określony w skardze jako art. 148 pkt 3) ustawy o cudzoziemcach poprzez oparcie rozstrzygnięcia na nie w pełni zgromadzonym materiale dowodowym, tj. niesprawdzenie, czy w przypadku zobowiązania rodziny skarżącej do powrotu istnieje zagrożenie naruszenia praw dziecka w stopniu istotnie zagrażającym jego rozwojowi psychofizycznemu, tzn. nieprzeprowadzenie wysłuchania syna skarżącej w obecności biegłego psychologa dziecięcego na okoliczność stopnia integracji dziecka oraz ryzyka naruszenia jego praw (w szczególności prawa do życia prywatnego) w stopniu istotnie zagrażających jego rozwojowi psychofizycznemu w przypadku zobowiązania do powrotu do kraju pochodzenia po ponad trzyletnim pobycie w Polsce i w efekcie wskazanego naruszenia błędne uznanie, że w najlepszym interesie jej dziecka pozostaje zobowiązanie go do powrotu do kraju pochodzenia;

2. art. 7 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów i w efekcie dokonanie błędnych ustaleń faktycznych poprzez przyjęcie, że skarżąca nie posiada w Polsce wraz z synem życia prywatnego, a tym samym zobowiązanie do powrotu nie stanowi naruszenia ich prawa do życia prywatnego, co skutkowało błędnym przyjęciem, że w powyższej sprawie nie zostały spełnione przesłanki do udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych;

3. art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 348 ust. 1 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach poprzez niewskazanie w uzasadnieniu decyzji dowodów, na których organ się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej w zakresie w jakim orzekł, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki warunkujące udzielenie zgody na pobyt humanitarny.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i skierowanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organy administracji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przywołanym na wstępie wyrokiem z dnia 4 września 2019 r. oddalił skargę.

Sąd za bezsporne uznał, że w sprawie zachodziły przesłanki do zobowiązania skarżącej do powrotu z obu przyczyn wskazanych przez organ, tj. w oparciu o art. art. 302 ust. 1 pkt 6 i pkt 16 lit. a ustawy o cudzoziemcach. W rozpoznawanej sprawie, z uwagi na podnoszone przez skarżącą w toku postępowania argumenty, wymagało natomiast wnikliwego rozważenia, czy nie zaistniały przesłanki do udzielenia jej zgody na pobyt ze względów humanitarnych określone w art. 348 pkt 2 i 3 ustawy o cudzoziemcach. Zdaniem Sądu organy obu instancji rozważyły w wystarczającym stopniu, czy nie zachodzi negatywna przesłanka do wydania decyzji o zobowiązaniu do powrotu związana z potrzebą ochrony życia rodzinnego i prywatnego skarżącej oraz jej dziecka, a także dobra dziecka (art. 303 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 348 pkt 2 i 3 ustawy o cudzoziemcach).

Sąd za nietrafne uznał zarzuty naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i 2 oraz art. 80 k.p.a. Stwierdził, że Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców prawidłowo zgromadził materiał dowodowy i ustalił stan faktyczny sprawy, powołując się na aktualne źródła i na tle obecnej sytuacji na [...] zasadnie ocenił, że w przypadku skarżącej i jej dziecka nie zachodzą przesłanki do udzielenia zgody na pobyt tolerowany ani zgody na pobyt ze względów humanitarnych, w szczególności przesłanki określone w art. 348 pkt 2 i 3 ustawy o cudzoziemcach. Organy oparły się także na publikacjach naukowych dotyczących dzieci obcokrajowców w polskich placówkach oświatowych oraz odniosły się do przedłożonych przez skarżącą materiałów: opinii psychologicznej, świadectw szkolnych, dyplomów, a także twierdzeń skarżącej, będącej przedstawicielem ustawowym małoletniego, dotyczących jego życia prywatnego. Sytuacja cudzoziemki i jej dziecka została zbadana nie tylko na podstawie materiału dowodowego zebranego w tej sprawie, ale także ustalona w oparciu o wyniki postępowania w sprawie odmowy nadania jej statusu uchodźcy i odmowy udzielenia ochrony uzupełniającej. Nie można zatem zgodzić się ze skarżącą, że organy nie dokonały oceny zgromadzonego materiału dowodowego pod kątem przesłanek dotyczących życia prywatnego i rodzinnego jej oraz jej syna, a także kwestii dobra dziecka. Nie doszło także do naruszenia art. 107 § 3 i art. 15 k.p.a.

W ocenie Sądu art. 348 pkt 2 i 3 ustawy o cudzoziemcach nie może być interpretowany w ten sposób, że każdy cudzoziemiec starający się zalegalizować pobyt w Polsce i który posiada dziecko spełnia przesłanki do udzielenia mu zgody na pobyt ze względów humanitarnych. Sam fakt bycia samotnym rodzicem czy też uczęszczania dzieci w Polsce do szkoły nie oznacza samo przez się, że zachodzą przesłanki wymienione w art. 348 pkt 2 i 3 ustawy o cudzoziemcach. Ocena tych przesłanek wymaga zawsze odniesienia się do realiów konkretnej sprawy. W tej sprawie organy uwzględniły szczególną sytuację skarżącej jako matki samotnie wychowującej dziecko. Zaskarżona decyzja o zobowiązaniu do powrotu do kraju pochodzenia obejmuje zarówno skarżącą, jak i jej małoletniego syna. Powoduje to, że na skutek powrotu do kraju pochodzenia nie nastąpi rozerwanie więzi rodzinnych pomiędzy matką a pozostającym pod jej opieką dzieckiem. Tym samym nie można mówić o naruszeniu prawa do życia rodzinnego w tej sprawie.

Jednocześnie organy miały podstawy do przyjęcia, że materiał dowodowy nie wskazuje, aby skarżąca i jej syn nawiązali tego typu więzi z Polską o charakterze prywatnym, które uniemożliwiałby zobowiązanie ich do powrotu do kraju pochodzenia. Jak wskazały organy pobyt skarżącej oraz jej syna na terytorium Polski datuje się od [...] lutego 2016 r., a zatem dwa i pół roku na datę wydania zaskarżonej decyzji. Skarżąca nie posiada w Polsce majątku trwałego ani stałych źródeł dochodu stanowiących podstawę jej egzystencji. Organ miał podstawy do przyjęcia, że z uwagi na krótki okres pobytu w Polsce (dwa i pół roku), wiek syna skarżącej (13 lat w dacie wydania zaskarżonej decyzji), a także to, że większość swojego życia spędził na [...], nie dojdzie do takiej ingerencji w jego życie prywatne, która stanowiłaby przeszkodę do wydania decyzji o zobowiązaniu do jego powrotu. Na zmianę stanowiska w tej sprawie nie wpływa okoliczność, że syn skarżącej w zaawansowanym stopniu posługuje się językiem polskim oraz chętnie bierze udział w zajęciach dodatkowych, ani także fakt, że zintegrował się ze środowiskiem (co wynika z przedłożonych przez skarżącą materiałów). W toku postępowania zapewniono cudzoziemce będącej przedstawicielem ustawowym jej małoletniego syna możliwość wypowiedzenia się, co nastąpiło w piśmie z 19 października 2018 r. stanowiącym uzupełnienie złożonego wcześniej odwołania, do którego skarżąca załączyła szereg dyplomów, świadectw i opinię psychologiczną. Nie było zatem konieczne, wbrew twierdzeniom skarżącej, przeprowadzenie wysłuchania syna skarżącej w obecności biegłego psychologa dziecięcego na okoliczność stopnia integracji dziecka oraz ryzyka naruszenia jego praw. Przedstawione przez skarżącą stanowisko i materiały nie zawierają żadnych takich informacji, które podważałyby ustalenia i stanowisko organu, oparte na obszernym materiale dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy i zasadach doświadczenia życiowego.

Sąd wyjaśnił, że ocena, czy naruszone zostaną prawa dziecka w stopniu istotnie zagrażającym jego rozwojowi psychofizycznemu (art. 303 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 348 pkt 3 ustawy o cudzoziemcach), wymaga zebrania materiału dowodowego pochodzącego z różnych źródeł dotyczących dziecka, takich jak członkowie rodziny, pracownicy socjalni, nauczyciele czy terapeuci, a następnie dokonania jego analizy. W tej sprawie taki materiał został zebrany i poddany analizie. Organy miały podstawy do przyjęcia, że nie zachodzi przesłanka określona w art. 348 pkt 3 ustawy o cudzoziemcach. Po pierwsze, zaskarżona decyzja o zobowiązaniu do powrotu do kraju pochodzenia obejmuje zarówno skarżącą, jak i jej małoletniego syna. Oznacza to, że powrót do kraju pochodzenia nie prowadzi do pozbawienia dziecka kontaktu z matką i jej opieki, co mogłoby wpłynąć niekorzystnie na rozwój psychofizyczny dziecka. Po drugie, najdłuższy okres rozwoju małoletniego syna skarżącej przypadał na okres jego pobytu na [...] (a nie w Polsce). Jak słusznie zwrócił uwagę organ odwoławczy, zjawisko adaptacji do nowego środowiska i problemów z tym związanych nie dotyczy jedynie dzieci cudzoziemców, ale także dzieci polskich. Z uwagi na decyzję rodziców dzieci niejednokrotnie narażone są na zmianę miejsca pobytu, nauki i otoczenia, w którym dorastają.

Na zmianę stanowiska w tej sprawie nie wpływa przedłożona przez skarżącą opinia psychologiczna. Z przedłożonej opinii wynika tyle tylko, że syn skarżącej korzysta ze wsparcia psychologicznego, występują u niego posttraumatyczne zaburzenia rozwojowe (takie jak zaburzenia procesów autoregulacji i zaburzenia lękowe) i w związku z tym potrzebuje dalszego systematycznego wsparcia w rozumieniu i nazywaniu przeżywanych przez niego stanów i emocji oraz w konstruktywnym radzeniu sobie z napięciem emocjonalnym i stanami lękowymi (opinia psychologiczna z 26 lutego 2018 r., k. 55 akt administracyjnych). Nie ma przeszkód, aby po powrocie do kraju pochodzenia syn skarżącej kontynuował terapię.

Sąd zauważył, że zaskarżona decyzja zobowiązuje do powrotu do kraju pochodzenia, a nie miejsca zamieszkania rozumianego jako miasto znajdujące się w niestabilnej politycznie i militarnie strefie. W przypadku powrotu skarżącej do kraju pochodzenia ma ona możliwość zamieszkania w bezpiecznej, nieobjętej konfliktem zbrojnym części [...], przy czym aktualnie także C., gdzie zamieszkiwała przed opuszczaniem [...], nie jest objęty konfliktem zbrojnym. Możliwość osiedlenia się w części kraju nieobjętej działaniami zbrojnymi i odległej od tego obszaru wskazuje, że zachodziły podstawy do przyjęcia przez organ, że decyzja o zobowiązaniu do powrotu nie prowadzi do naruszenia praw dziecka, w stopniu istotnie zagrażającym jego rozwojowi psychofizycznemu. Chęć zapewnienia lepszych warunków do życia i do uzyskania wykształcenia dla swojego syna nie stanowi natomiast przesłanki do udzielenia zgody na pobyt tolerowanych czy zgody na pobyt ze względów humanitarnych.

W konkluzji Sąd uznał, że nie ma podstaw do przyjęcia, że naruszony został art. 8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie 4 listopada 1950 r., dotyczący prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, a także prawa dziecka, określonego w Konwencji o prawach dziecka w stopniu istotnie zagrażającym jego rozwojowi psychofizycznemu. W okolicznościach tej sprawy organy zasadnie zobowiązały skarżącą i jej syna do powrotu do kraju pochodzenia.

Skarżąca wniosła skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając go w całości. Zarzuciła Sądowi pierwszej instancji:

I. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

a) art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez niedopatrzenie się zaniechania przez organ wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, co uniemożliwiło ustalenie stanu faktycznego w niniejszej sprawie, w szczególności niedostrzeżenie braku ustaleń organu co do przyczyn zaburzeń rozwojowych u małoletniego syna skarżącej i wpływu zobowiązania do opuszczenia Polski na rozwój psychofizyczny małoletniego,

b) art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 84 § 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, że w niniejszej sprawie nie było konieczne przeprowadzenie wysłuchania syna skarżącej w obecności biegłego psychologa dziecięcego na okoliczność stopnia integracji dziecka oraz ryzyka naruszenia jego praw, podczas gdy takie twierdzenia wymagają wiadomości specjalnych i organ winien był zwrócić się do biegłego o wydanie opinii,

c) art. 145 § 1 lit c p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i oddalenie skargi, podczas gdy w niniejszej sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mający istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności brak przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego;

II. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 348 pkt 3 ustawy o cudzoziemcach poprzez jego błędne zastosowanie, polegające na przyjęciu, że nie zachodzi przesłanka udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych z uwagi na brak możliwości naruszenia praw małoletniego syna skarżącej, określonych w Konwencji o Prawach Dziecka w stopniu istotnie zagrażającym jego rozwojowi psychofizycznemu, podczas gdy materiał dowodowy w niniejszej sprawie nie daje podstaw do wypowiedzenia się w przedmiocie skutków zobowiązania skarżącej wraz z synem do powrotu.

W oparciu o powyższe skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Dodatkowo zawarto wniosek o przyznanie pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które to koszty, zgodnie z oświadczeniem, nie zostały uiszczone w całości ani w części. Strona wniosła o przeprowadzenie rozprawy.

Dnia 2 marca 2021 r. do akt sprawy wpłynęło pismo skarżącej kasacyjnie wraz z załącznikami - kserokopiami dokumentów dotyczących jej syna takich jak świadectwa szkolne i opinie, w tym opinia psychologa.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Jak stanowi art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 powołanej ustawy, a taka sytuacja ma miejsce w przedmiotowej sprawie, to Sąd rozpoznający sprawę związany jest granicami kasacji.

Rozpoznając w powyższych granicach wniesioną skargę kasacyjną należało uznać, że nie zawiera ona usprawiedliwionych podstaw.

Analiza zarzutów skargi kasacyjnej i ich uzasadnienia prowadzi do wniosku, że istota sprawy sprowadza się do oceny czy organy administracji dokonały prawidłowych ustaleń co do sytuacji małoletniego syna skarżącej – V. K., to jest czy wykonanie decyzji o zobowiązaniu do powrotu nie naruszy jego praw zagwarantowanych w Konwencji o prawach dziecka w stopniu istotnie zagrażającym jego rozwojowi psychofizycznemu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego organy administracji dokonały prawidłowych ustaleń w tym zakresie, a Sąd pierwszej instancji trafnie podzielił przyjęte przez organ administracji stanowisko.

Dokonując powyższej oceny należało wziąć pod uwagę, iż przepisy ustawy o cudzoziemcach nie zawierają szczególnego unormowania co do postępowania wyjaśniającego w sprawach dotyczących zobowiązania cudzoziemca do powrotu, w tym również udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych lub na pobyt tolerowany. Tym samym organy administracji przy ustalaniu niezbędnych do wydania decyzji okoliczności winny stosować się do zasad określonych w ustawie - Kodeks postępowania administracyjnego. Te ostatnie natomiast wskazują, że dopuszczenie dowodu z opinii biegłego nie stanowi w żadnym wypadku obowiązku organu administracji, lecz jego prawo. Użyte bowiem w art. 84 § 1 k.p.a. słowo "może" oznacza pozostawienie organowi swobody w korzystaniu z tego środka dowodowego. W doktrynie przyjmuje się przy tym, że granice korzystania z tej swobody określone są w zasadą prawdy obiektywnej. W konsekwencji organ zobowiązany jest skorzystać z tego środka dowodowego w sprawach zawiłych, w których ustalenie stanu faktycznego jest możliwie jedynie przy pomocy osoby posiadającej wiadomości specjalne. Jednocześnie zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie przyjmuje się, i Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni stanowisko to podziela, że ustawodawca nie wprowadził obowiązku przeprowadzenia takiego dowodu wówczas, gdy wyjaśnienie sprawy wymaga jedynie wiadomości szerszych niż przeciętne w danej dziedzinie (tak m.in. B. Adamiak w B. Adamiak, J. Borkowski KPA, Komentarz, wyd.15, Warszawa 2017, strona 474, oraz wyrok NSA z dnia 26 października 2016 r. II OSK 950/15, dostępne na http://orzeczenia.nsa.gov.pl.).

Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy wskazać należy, że nie można skutecznie zarzucić organom administracji, że nie przeprowadziły - z urzędu - dowodu z opinii biegłego psychologa dziecięcego na okoliczność stopnia integracji dziecka i naruszenia jego praw. Okoliczności sprawy nie wskazują bowiem aby dla oceny czy zobowiązanie do powrotu nie spowoduje naruszenia, w stopniu istotnie zagrażającym rozwojowi psychicznemu syna cudzoziemki (objętego decyzją o zobowiązaniu do powrotu) niezbędne było posiadanie wiadomości specjalnych. Nie jest kwestionowane ani przez organy administracji, ani Sąd pierwszej instancji, że u V. K. występują posttraumatyczne zaburzenia rozwojowe. Z dokumentacji przedłożonej przez skarżącą wynika także, że chłopiec stosunkowo dobrze integruje się z rówieśnikami. W uzasadnieniu skargi kasacyjnie jej autorka wskazuje, że upatruje naruszenia przez organy administracji art. 84 § 1 k.p.a. w konieczności uzyskania wiedzy na temat przyczyn zaburzeń rozwojowych oraz wpływu opuszczenia Polski na stan zdrowia syna skarżącej. Dla oceny czy ustalone w sposób niewadliwy okoliczności uzasadniają udzielenia skarżącej i jej synowi ochrony, o której mowa w art. 348 pkt 3 ustawy o cudzoziemcach nie jest jednak niezbędne zasięgnięcie opinii biegłego psychologa. Doświadczenie życiowe wskazuje wszak, że bez względu na przyczyny powstania zaburzeń u chłopca ustaleniom organów i Sądu pierwszej instancji nie można odmówić trafności. Jak przyznała autorka skargi kasacyjnej jeżeli przyczyny zaburzeń rozwojowych małoletniego cudzoziemca są związane z przeżyciami w kraju pochodzenia, to fakt, że zarówno matka jak i syn wrócą do tego kraju pozostaje bez znaczenia. Dodać należy, że trafnie Sąd pierwszej instancji podkreślił, że powrót do kraju pochodzenia nie oznacza konieczności powrotu do miejsca dotychczasowego pobytu. Jedynie część [...] w dacie jej opuszczania przez skarżącą objęta była walkami zbrojnymi. Skarżąca wskazała natomiast, że nie może zamieszkać w innej części kraju ze względów ekonomicznych, a nie ze względu na obawę o rozwój psychofizyczny dziecka. Jeśli natomiast przyczyny, z powodu których u małoletniego stwierdzono zaburzenia rozwojowe posiadają inne źródła niż sytuacja w kraju pochodzenia, to brak jest podstaw do stwierdzenia, że niezbędne było dopuszczenie dowodu z opinii biegłego. Należy wszak zwrócić uwagę, że cudzoziemka na żadnym etapie postępowania nie wskazywała na jakiekolwiek okoliczności, które uzasadniałyby przyjęcie, że jej syn wymaga szczególnej opieki. Tym samym dla ustalenia czy wyjazd małoletniego z Polski może doprowadzić do naruszenie praw dziecka w rozumieniu Konwencji o prawach dziecka nie były wymagane wiadomości specjalne. W konsekwencji zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 84 § 1 k.p.a. nie zasługuje na uwzględnienie.

W świetle powyższych rozważań nie można także uznać za trafny zarzutu niewyjaśnienia przyczyn zaburzeń rozwojowych u małoletniego, a zatem zarzut naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. także nie jest słuszny. Jak bowiem zostało wskazane okoliczność ta pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. (błędnie wskazany jako naruszenie art. 145 § 1 lit. c). W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany jest jednolity pogląd, że art. art.145 § 1 pkt 1 lit. c (i 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. jest normą określającą sposób rozstrzygnięcia sądu administracyjnego. Nie może zatem, bez powiązania go z innymi przepisami postępowania stanowić skutecznej podstawy skargi kasacyjnej.

Podzielić należy również stanowisko Sądu pierwszej instancji co do tego, że organy administracji prawidłowo zastosowały art. 348 pkt 3 ustawy o cudzoziemcach, a Sąd pierwszej instancji właściwie rozstrzygnięcie to zaakceptował. W tym zakresie organy administracji oceniły podane przez skarżącą okoliczności związane z wyjazdem z kraju pochodzenia i wzięły pod uwagę kluczową dla powyższego okoliczność, jaką jest okres przebywania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Nie może wszak ujść uwadze, że cudzoziemka w dacie wydawania zaskarżonej decyzji przebywała w Polsce ok. 3 lat, z czego ponad 2 w sytuacji, w której musiała się liczyć się z obowiązkiem powrotu (przekazana została do Polski w lutym 2016 r., zaś w październiku 2016 r. ostatecznie zostało zakończone postępowanie w sprawie udzielenia ochrony międzynarodowej). Biorąc pod uwagę wiek małoletniego V. K. należało stwierdzić, że zdecydowana większość swojego życia ww. spędził w kraju pochodzenia. Powyższe uzasadnia trafność twierdzenia organów administracji oraz Sądu pierwszej instancji, że zobowiązanie małoletniego do opuszczenia Polski nie wpłynie w sposób istotny na jego rozwój psychofizyczny. Co do stopnia integracji małoletniego należy stwierdzić, że znajdująca się w aktach sprawy pozytywna opinia wychowawcy ze szkoły dotycząca procesu integracji i postępów małoletniego w nauce nie prowadzi do odmiennych wniosków, co do przesłanki z art. 348 pkt 3 ustawy o cudzoziemcach niż przyjęte przez organy i zaakceptowane przez Sąd pierwszej instancji. Podkreślić przy tym należy, że przepis art. 348 pkt 3 ustawy o cudzoziemcach nie może być interpretowany w ten sposób, że każdy cudzoziemiec ubiegający się o nadanie statusu uchodźcy, który przybył do Polski z dziećmi realizującymi obowiązek szkolny, spełnia przesłanki do udzielenia mu zgody na pobyt ze względów humanitarnych. Należy bowiem pamiętać, że jeżeli postępowanie o zobowiązanie do powrotu jest skutkiem odmowy nadania statusu uchodźcy i ochrony uzupełniającej, to zwykle cudzoziemiec przebywa na terenie Polski przez dłuższy czas (co najmniej czas trwania tego pierwszego postępowania). W tej sytuacji często długi, czas pobytu uzasadniałby sam przez się konieczność udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych, zwłaszcza jeżeli o ochronę międzynarodową ubiegałaby się rodzina z małoletnimi dziećmi. Z pewnością regulacje unijne oraz polskie (zbieżne z nimi) nie miały na celu wprowadzenia takiego unormowania. Tym samym w każdej sprawie indywidualnie okoliczność ta winna podlegać ocenie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego okoliczności niniejszej sprawy wskazują, że organy prawidłowo uznały, że okres pobytu cudzoziemki z synem w Polsce był zbyt krótki, by można było stwierdzić, że zmiana kraju zamieszkania skutkowałby istotnymi problemami adaptacyjnymi po powrocie na [...].

Należy natomiast podkreślić, że Sąd pierwszej instancji kontrolował decyzje biorąc pod uwagę stan faktyczny i prawny obowiązujący w dacie jej wydania. Natomiast zgodnie z treścią art. 356 ust. 2 jeżeli okoliczność, o której mowa w art. 348 (lub art. 351 pkt 1 lub 2), wyszła na jaw: (1) po wydaniu ostatecznej decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu z urzędu wszczyna się odrębne postępowanie. Z dołączonych przez cudzoziemkę do pisma z dnia 2 marca 2021 r. kserokopii dokumentów wynika, że pomimo deklaracji, że dobrowolnie opuści Polskę, w dalszym ciągu w niej zamieszkuje, a jej syn uczęszcza do polskiej szkoły. Okoliczność ta, biorąc dodatkowo pod uwagę treść art. 15 zzzb ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 1842) oraz że postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2019 r. wstrzymano wykonanie zaskarżonej decyzji może mieć istotne znaczenie dla oceny zaistnienia przesłanek uzasadniających udzielenie wnioskowanej ochrony. Ta kwestia nie może być jednak przedmiotem oceny Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie.

Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.

Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.

Odnosząc się natomiast do zgłoszonego w skardze kasacyjnej wniosku pełnomocnika o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, wskazać należy, iż wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 p.p.s.a.