Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 946/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2019-02-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, 2, 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1778
law: Ustawa  z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Dnia 26 lutego 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Krzyżaniak Sędziowie Sędzia WSA Ewa Alberciak (spr.) Asesor WSA Małgorzata Kowalska Protokolant Sekretarz sądowy Aneta Lubasińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 lutego 2019 roku sprawy ze skargi M. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi J.S. prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. A 12 lok. 01 kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych obejmującą podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] r. wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1778 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s., Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję własną z [...] r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek w łącznej kwocie 33 646,91 zł, w tym: ubezpieczenia społeczne za okres od grudnia 2001 r. do kwietnia 2004 r. w łącznej kwocie 25 549,75 zł, w tym z tytułu składek – 8 457,95 zł, odsetek liczonych na 12 stycznia 2016 r. – 17 083,00 zł, kosztów upomnienia – 8,80 zł; ubezpieczenie zdrowotne za okres od października 2001 r. do listopada 2001 r., za sierpień 2003 r. i za okres od lutego do marca 2004 r. w łącznej kwocie 5 689,07 zł, w tym z tytułu składek – 620,27 zł, odsetek liczonych na 12 stycznia 2016 r. – 5 060,00 zł, kosztów upomnienia – 8,80 zł; Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od grudnia 2001 r. do kwietnia 2004 r. w łącznej kwocie 2 408,09 zł, w tym z tytułu składek – 1 205,29 zł, odsetek liczonych na 12 stycznia 2016 r. – 1 194,00 zł, kosztów upomnienia 8,80 zł oraz o odmowie umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 1 251,07 zł na ubezpieczenie zdrowotne za okres od października do listopada 2001 r., za sierpień 2003 r. i za okres od lutego do marca 2004 r. w łącznej kwocie 1 251,07 zł, w tym z tytułu składek – 620,27 zł, odsetek liczonych na 12 stycznia 2016 r. – 622,00 zł, kosztów upomnienia 8,80 zł.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 18 czerwca 2018 r. przedstawiciel ustawowy M.S. zarzucił, że organ administracji nie zastosował się do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 25 stycznia 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 1009/17. Organ administracji powinien brać pod uwagę aktualną sytuację skarżącego, a nie hipotetyczne zdarzenia, które mogą zaistnieć lub nie w bliżej nieokreślonej przyszłości. Skarżący jest uczniem technikum. Nie posiada dochodu i pozostaje na wyłącznym utrzymaniu mamy. Faktyczna kwota wzbogacenia się to 3,35 zł, która jest symboliczna i nie wystarcza na pokrycie zobowiązań. Skarżący nabył spadek z dobrodziejstwem inwentarza, zatem odpowiada swoim majątkiem do wysokości odziedziczonych aktywów, które są równowartością wkładu, tj. 3,35 zł. Babcia skarżącego w żaden sposób się nie wzbogaciła kosztem spadkobierców. Nie przejęła żadnego prawa do lokalu lokatorskiego, ponieważ nigdy go nie utraciła, będąc od wniesienia wkładu, tj. od 1978 r. głównym najemcą. Poza tym nie zrzekała się spadku. Nie doszło do wygaśnięcia prawa do lokalu, zatem nie nastąpiła waloryzacja wkładów. Nie doszło, także do działu spadku. W wypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego, spółdzielnia zgodnie z postanowieniami swojego statutu osobie uprawnionej wypłaca wniesiony wkład mieszkaniowy albo jego wniesioną część, zwaloryzowane według wartości rynkowej lokalu. Wartość rynkową ustala się na dzień wygaśnięcia prawa do lokalu (prawo do lokalu nie wygasło). Przysługujący osobie uprawnionej wkład mieszkaniowy, ustalony w ten sposób nie może być wyższy od kwoty, jaką spółdzielnia jest w stanie uzyskać od członka obejmującego dany lokal w trybie przetargu przeprowadzonego przez spółdzielnię. Może natomiast być niższy, jeżeli taka jest wartość rynkowa lokalu. Roszczenie o wypłatę wkładu lub jego części stanie się wymagalne dopiero z chwilą opróżnienia lokalu przez osobę dotychczas uprawnioną oraz osoby, które prawa swoje od niej wywodzą. Zdaniem skarżącego, organ administracji powinien przyjąć wartość wkładu mieszkaniowego, jaką miał on w momencie wniesienia go do spółdzielni, co pozwoli na należyte uwzględnienie faktycznego wzbogacenia się skarżącego. Za ważny interes społeczny nie można uznać faktu odziedziczenia 1/4 połowy prawa do wkładu mieszkaniowego spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu. Nie można też uznać, że sam fakt odziedziczenia prawa do wkładów oznacza, że skarżący jest w stanie spłacić zadłużenie. W czasie trwania lokatorskiego prawa do lokalu wkład pozostaje do dyspozycji spółdzielni, będąc jej majątkiem.

Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy załączono oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym z 9 lipca 2018 r., w którym powielono informacje zawarte w oświadczeniu złożonym do wniosku o umorzenie.

Organ administracji podniósł następnie, że przedmiotem postępowania administracyjnego było zbadanie przesłanek umorzenia należności z tytułu składek w kontekście zastosowania art. 28 ust. 1-3 i 3a u.s.u.s. i rozstrzygnięcie kwestii możliwości ich umorzenia bądź też odmówienia żądaniu wnioskodawcy. Brak przesłanek warunkujących umorzenie zaewidencjonowanych zaległości prowadzić musi do wydania decyzji odmawiającej umorzenia. Organ administracji rozpatrzył również możliwość umorzenia należności z tytułu składek z uwagi na ich całkowitą nieściągalność, która zachodzi w przypadkach określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W stosunku do skarżącego, nie prowadzono postępowania egzekucyjnego, wobec czego w sprawie nie zostały potwierdzone przesłanki całkowitej nieściągalności. Skarżący jest współwłaścicielem 1/3 części nieruchomości – działki letniskowej o powierzchni 0,0883 ha, położonej w miejscowości R., gm. Z., dla której urządzona jest księga wieczysta o numerze [...]. Na nieruchomości tej 8 marca 2018 r. ustanowiona została hipoteka przymusowa w łącznej wysokości 86 773,01 zł, stanowiąca zabezpieczenie nieopłaconych składek wynikających z decyzji nr [...] z [...] r. Nieruchomość ta może być przedmiotem postępowania egzekucyjnego, o ile wcześniej zastosowane środki egzekucyjne okażą się bezskuteczne. W ocenie organu administracji, brak jest zatem podstaw do umorzenia zadłużenia w oparciu o art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Organ administracji podniósł dalej, że wniosek o umorzenie przeanalizowany został ponownie w oparciu o art. 28 ust. 1-3 oraz 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenie Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej rozporządzeniem z dnia 31 lipca 2003 r. Skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mamą – K.S., której dochód z tytułu zatrudnienia wynosi około 2 641,59 zł netto. Comiesięczne wydatki związane z utrzymaniem określono na łączną kwotę 1 065,29 zł. K.S. posiada zobowiązania pieniężne, które zgodnie z oświadczeniem wynoszą łącznie 1 608,90 zł miesięcznie. W ocenie organu administracji, biorąc pod uwagę wysokość osiąganych przez rodzinę skarżącego dochodów, jak też uwzględniając koszty utrzymania wyszczególnione w koszyku minimum socjalnego, a wynoszące dla dwuosobowego gospodarstwa domowego 2 641,59 zł oraz inne stałe wydatki ponoszone przez rodzinę, a nie uwzględnione w koszyku minimum socjalnego, aktualna sytuacja finansowa rodziny skarżącego mogłaby przemawiać za umorzeniem należności. Jednakże organ administracji stwierdził, że odmawia umorzenia należności z tytułu składek, gdyż został na niego nałożony obowiązek dochodzenia należności z tytułu składek. Ubezpieczenia mają solidarny charakter, co oznacza konieczność finansowania obecnych i przyszłych świadczeń wszystkich świadczeniobiorców. Z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wypłacane są świadczenia dla uprawnionej, szerokiej grupy społecznej, np. w postaci zasiłku chorobowego, świadczeń emerytalno-rentowych. Ze składek na ubezpieczenie zdrowotne finansowane są świadczenia opieki zdrowotnej również dla uprawnionej, szerokiej grupy społecznej np. w postaci wizyt u lekarza. Nieopłacenie składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych nie pozostaje bez wpływu na stan finansów tych funduszy. Z przyczyn oczywistych, tj. z uwagi na fakt, że skarżący jako spadkobierca ponosi odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności z [...] r., nie badano zajścia przesłanek zdefiniowanych w § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 rozporządzenia. Organ administracji stwierdził, że jako wierzyciel publicznoprawny nie może swobodnie dysponować swoją wierzytelnością – należnościami z tytułu składek, lecz czyni to na zasadach i w sposób określony w ustawie. W sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza zasadę równego traktowania ubezpieczonych. Zakład obok interesu strony ma więc obowiązek uwzględnienia interesu publicznego, który można rozumieć jako zapewnienie wpływu należnych składek i odsetek za zwłokę do funduszy, którymi zarządza, co z kolei może oznaczać, że interes administrowanych funduszy winien być stawiany wyżej niż interes wnioskodawcy. Uprawnienia organów rentowych do zastosowania instytucji umorzenia mają każdorazowo charakter uznaniowy, a Zakład nie może z tej instytucji czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia płatnika z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, głównie i przede wszystkim z powodu braku majątku lub dostatecznych środków do zrealizowania zaległości. Zadłużenie z tytułu nieopłaconych składek nie zostało objęte przymusowym dochodzeniem, wobec czego organ egzekucyjny nie stwierdził wobec zobowiązanego całkowitej nieściągalności. Nie wystarczy jedynie wskazanie przez przedstawiciela ustawowego na uciążliwość i trudności w zapłacie zobowiązań, gdyż jest ona oczywista. Odstąpienie od obowiązku dochodzenia należności z tytułu składek ma charakter wyjątkowy. Umorzenie składek w chwili obecnej byłoby przedwczesne, tym samym naruszałoby interes publiczny. Interes obywateli każdorazowo jest konfrontowany ze względami społecznymi oraz funkcją, jaką pełnią składki w polskim systemie zabezpieczenia społecznego. Zakład nie ogranicza się zatem wyłącznie do ustalenia sytuacji materialnej i finansowej dłużnika. Pod uwagę bierze również możliwości odzyskania należności w toku postępowania egzekucyjnego, czy też rozważa możliwość udzielenia ulgi w spłacie w postaci układu ratalnego, zawartego na dogodnych warunkach.

Odnosząc się do zarzutu niezastosowania się do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 25 stycznia 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 1009/17, organ administracji podniósł, że skarżącemu przysługuje udział w 1/4 masy czynnej spadku po zmarłym A.P., którego głównym składnikiem jest wkład mieszkaniowy, związany z lokalem mieszkalnym nr 20, znajdującym się w Ł. przy ul. A. 84. Zgodnie z informacją przekazaną 25 marca 2015 r. przez Spółdzielnię Mieszkaniową Ax., wartość wkładu mieszkaniowego wniesionego na pokrycie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego nr 20 przy ul. A. 84 wynosiła 3,35 zł po denominacji, w dacie przydziału prawa, tj. 20 kwietnia 1978 r. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1222 ze zm.) wkład mieszkaniowy jest świadczeniem uiszczanym na rzecz spółdzielni mieszkaniowej w zamian za ustanowienie dla jej członka prawa do użytkowania lokalu mieszkalnego. Powołana ustawa wiąże ściśle członkostwo w spółdzielni z istnieniem tego prawa. Zgodnie z jej art. 14 ust. 1 z chwilą śmierci jednego z małżonków spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, które przysługiwało obojgu małżonkom, przypada drugiemu małżonkowi. Przy czym zgodnie z art. 14 ust. 2 przepis powyższy nie narusza uprawnień spadkobierców do dziedziczenia wkładu. Zgodnie z informacją przekazaną przez Spółdzielnię Mieszkaniową Ax., osobami uprawnionymi do wkładu mieszkaniowego są: w 1/2 części D.P. jako współwłaścicielka (odrzuciła spadek po mężu) oraz na podstawie postanowienia "Sądu Rejonowego dla Ł.-Ś. w [...], [...]Wydział [...] z [...], sygn. akt [...] spadek" (1/2 części wkładu) wnuki zmarłego po 1/4 części każde z nich. Biorąc pod uwagę informację przekazaną przez Naczelnika Urzędu Skarbowego Ł-P, zgodnie z którą w urzędowym systemie "Czynności Majątkowe" nie odnotowano informacji dotyczącej przeprowadzenia działu spadku po zmarłym A.P., jak też biorąc pod uwagę oświadczenie przedstawiciela ustawowego, zgodnie z którym nie dokonano działu spadku, wykonując zalecenie zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, rozpatrując wniosek uznano, że skarżącemu przysługuje udział we wkładzie mieszkaniowym wniesionym na pokrycie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego w wysokości 3,35 zł. Obecnie prawo do lokalu mieszkalnego trwa nadal, wobec czego skarżącemu przysługuje udział we wkładzie mieszkaniowym w wysokości 3,35 zł. Kwota ta nie stanowi wartości faktycznego wzbogacenia się w wyniku dziedziczenia, ponieważ w przypadku realizacji przez skarżącego uprawnień przysługujących z tytułu dziedziczenia, kwoty osiągnięte z tego tytułu będą wyższe. Organ administracji wyjaśnił, że wziął pod uwagę, iż w myśl art. 14 ust 2 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, spadkobiercom A.P., w tym skarżącemu, przysługuje roszczenie w stosunku do D.P. o zapłatę połowy wartości wkładu, związanego ze spółdzielczym prawem do lokalu. W ocenie organu administracji, roszczenie o zapłatę określonej sumy tytułem spłaty za wkład mieszkaniowy, może być przedmiotem egzekucji poprzez zajęcie roszczenia w trybie art. 909 k.p.c., w szczególności w sposób wskazany w art. 912 tejże ustawy. W związku z powyższym, w przypadku wystąpienia przez spadkobierców A.P. z roszczeniem o wypłatę wartości połowy wkładu mieszkaniowego, czy też w przypadku wszczęcia egzekucji z przysługującego spadkobiercom zmarłego roszczenia (prawa majątkowego), wartość wkładu mieszkaniowego związanego ze spółdzielczym prawem do lokalu mieszkalnego, powinna być ustalona tak jak w przypadku wygaśnięcia tego prawa, tj. według wartości wolnorynkowej. Zgodnie z art. 11 ust. 21 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych w przypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego, spółdzielnia wypłaca osobie uprawnionej wartość rynkową tego lokalu. Oznacza to, że wartość wkładu związanego z lokatorskim prawem do lokalu jest ustalana przez spółdzielnię według wartości wolnorynkowych i odpowiada faktycznej wartości lokalu na rynku. Jest to zastosowanie reguły obowiązującej przy rozliczeniu tego prawa w przypadku jego wygaśnięcia. Przy czym, zdaniem organu administracji, nie ma zastosowania zasada, że wartość ta może być ustalona dopiero po wygaśnięciu prawa, ponieważ ta reguła ma zastosowanie pomiędzy uprawnionymi a spółdzielnią, a nie pomiędzy spadkobiercami uprawnionymi do wkładu. Skarżący jako spadkobierca, ponosi odpowiedzialność do kwoty 57 848,67 zł wskazanej w prawomocnej decyzji z [...] r., wynikającej ze spisu inwentarza, całym swoim majątkiem, a nie odpowiedzialność ograniczoną wyłącznie do odziedziczonych aktywów, tj. wartości wkładu mieszkaniowego w kwocie 3,35 zł. Należy zwrócić uwagę na konieczność rozgraniczenia aktualnej wysokości odziedziczonego wkładu mieszkaniowego w kwocie 3,35 zł od górnej kwoty odpowiedzialności wynikającej z decyzji przenoszącej odpowiedzialność, tj. kwoty 57 848,67 zł. Zdaniem organu administracji, zalecenia zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 8 grudnia 2016 roku pozostają wiążące dla ZUS i tego sądu wyłącznie w sprawie umorzenia należności wynikających z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności. Wytyczne zawarte w tym wyroku nie są ani nowymi dowodami ani okolicznościami istniejącymi przed wydaniem decyzji przenoszącej odpowiedzialność, wobec czego nie mogą stanowić podstawy do zmiany decyzji z [...]r. Wynikające z decyzji z [...] r. zobowiązania były wymagalne i nieprzedawnione. Potwierdził to Wyrok Sądu Okręgowego w [...], [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z [...], sygn. akt [...] oddalającego odwołanie skarżącego od wyżej wymienionej decyzji przenoszącej na skarżącego odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu składek zmarłego A.P. Zgodnie z art. 24 ust. 6 u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy. Wobec czego, okres biegu terminu przedawnienia uległ zawieszeniu od dnia śmierci A.P., tj. od 27 marca 2009 r. do 27 marca 2011 r. Zgodnie z art. 24 ust. 5d u.s.u.s., przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. Natomiast zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s., nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. 8 marca 2018 r. ustanowiona została hipoteka przymusowa stanowiąca zabezpieczenie należności z tytułu składek wynikających z decyzji z [...] r. Ponadto, wnioskiem z 10 grudnia 2014 r. (wpływ do ZUS 12 grudnia 2014 r.), skarżący wystąpił o umorzenie należności na podstawie przepisów ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. poz. 1551). Zgodnie z art. 1 ust. 15 tej ustawy bieg terminu przedawnienia należności, o których mowa w ust. 1, 6, 10, 12, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie do dnia uprawomocnienia się decyzji, o której mowa w ust 13. Wobec czego bieg terminu przedawnienia uległ zawieszeniu od 12 grudnia 2014 r. do 4 września 2016 r. Z tych względów, zdaniem organu administracji 12 stycznia 2016 r., tj. na dzień złożenia wniosku o umorzenie należności, jak też na dzień wydania decyzji w przedmiocie odmowy umorzenia należności, składki określone w decyzji z [...] r., nie były przedawnione i są nadal wymagalne.

W skardze na powyższą decyzję M.S. zarzucił, że organ administracji nie zastosował się do wydanych w sprawie wyroków Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 4 lutego 2015 r., sygn. akt III SA/Łd 1088/14, z 8 grudnia 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 655/16 i z 25 stycznia 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 1009/17. Organ administracji powinien brać pod uwagę aktualną sytuację skarżącego a nie hipotetyczne zdarzenia, które mogą zaistnieć lub nie w bliżej nieokreślonej przyszłości. Obecnie skończył 18 lat i "wszedł w dorosłość z długami, na które nie miał jakiegokolwiek wpływu". W wyniku spadkobrania nabył ¼ połowy wkładu do mieszkania spółdzielczego. Wartość wkładu to 3,35 zł. Skarżący wyjaśnił, że jest uczniem technikum. Nie posiada dochodu. Nie pobiera renty po zmarłym w 2013 r. ojcu i pozostaje na wyłącznym utrzymaniu matki. Organ administracji ustanowił przymusową hipotekę na udziale w działce letniskowej, której jest współwłaścicielem. Nabył spadek z dobrodziejstwem inwentarza, zatem powinienem odpowiadać swoim majątkiem do wysokości odziedziczonych aktywów, które są równowartością wkładu, tj. 3,35 zł. D.P. w żaden sposób się nie wzbogaciła kosztem spadkobierców. Nie przejęła żadnego prawa do lokalu lokatorskiego, ponieważ nigdy go nie utraciła, będąc od wniesienia wkładu, tj. 1978 r. głównym najemcą. Nie doszło do wygaśnięcia prawa do lokalu, zatem nie nastąpiła waloryzacja wkładów. Nie doszło także do działu spadku. W wypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego, spółdzielnia zgodnie z postanowieniami swojego statutu wypłaca osobie uprawnionej wniesiony wkład mieszkaniowy albo jego część, zwaloryzowane według wartości rynkowej lokalu. Wartość rynkową ustala się na dzień wygaśnięcia prawa do lokalu (prawo do lokalu nie wygasło). Przysługujący osobie uprawnionej wkład mieszkaniowy, ustalony w ten sposób nie może być wyższy od kwoty, jaką spółdzielnia jest w stanie uzyskać od członka obejmującego dany lokal w trybie przetargu przeprowadzonego przez spółdzielnię. Może natomiast być niższy, jeżeli taka jest wartość rynkowa lokalu. Roszczenie o wypłatę wkładu lub jego części stanie się wymagalne dopiero z chwilą opróżnienia lokalu przez osobę dotychczas uprawnioną oraz osoby, które prawa swoje od niej wywodzą. Zgodnie z powyższym, zdaniem skarżącego, organ administracji powinien przyjąć wartość wkładu mieszkaniowego, jaką miał on w momencie wniesienia go do spółdzielni. Za ważny interes społeczny nie można uznać faktu odziedziczenia 1/4 połowy prawa do wkładu mieszkaniowego spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu. Nie można też uznać, że sam fakt odziedziczenia prawa do wkładu oznacza, że skarżący jest w stanie spłacić zadłużenie.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2107) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 - dalej p.p.s.a.), stanowiący, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Analiza w tym zakresie dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania zaskarżonej decyzji.

Przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] r. utrzymująca w mocy decyzję własną z [...] r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek w łącznej kwocie 33 646,91 zł oraz o odmowie umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 1 251,07 zł.

Przeprowadzona przez sąd w rozpoznawanej sprawie kontrola aktu administracyjnego we wskazanym wyżej aspekcie wykazała, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem prawa w stopniu obligującym do ich wyeliminowania z obrotu prawnego.

Przypomnieć bowiem należy, że kontrolowana obecnie przez Sąd I instancji decyzja ZUS została wydana wskutek uchylenia przez WSA w Łodzi wyrokiem z dnia 25 stycznia 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 1009/17 poprzednio wydanych w tej sprawie decyzji o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. To zaś oznacza, że Sąd I instancji dokonując kontroli legalności decyzji zaskarżonej zobowiązany był mieć na uwadze art. 153 p.p.s.a.

Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Ponieważ ocena prawa i wskazania co do dalszego postępowania, o których stanowi art. 153 p.p.s.a., są sformułowane w uzasadnieniu orzeczenia, to w pierwszej kolejności szczegółowej analizie Sądu I instancji powinno zostać poddane uzasadnienie wyroku wydanego uprzednio w tej sprawie, co powinno z kolei znaleźć odpowiednie odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, zważywszy na treść art. 141 § 4 p.p.s.a. Tylko bowiem przeprowadzenie pełnej analizy uzasadnienia uprzednio wydanego w sprawie wyroku pozwoli Sądowi I instancji na prawidłową weryfikację co do tego, czy organ ponownie rozpoznając sprawę uwzględnił ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w tym orzeczeniu.

Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2017r., poz. 1778) - dalej u.s.u.s.

W myśl art. 28 ust. 1 powołanej ustawy - należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4.

Należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a (28 ust. 2).

Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, 2260 i 2261 oraz z 2017 r. poz. 791);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (28 ust. 3).

W tym miejscu wskazać należy, że decyzja w przedmiocie umorzenia opiera się na tzw. uznaniu administracyjnym. Podkreśla się jednak zarówno w literaturze jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych, że wybór kierunku rozstrzygnięcia może być swobodny, ale nie dowolny, i winien wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Konsekwencją powyższego jest obowiązek organu administracji publicznej szczególnie starannego prowadzenia postępowania, tak aby czyniło ono zadość obowiązkom płynącym z treści art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.) - dalej k.p.a. Uzasadnienie zaś decyzji odpowiadać powinno warunkom określonym w art. 107 K.p.a., tak aby strona mogła mieć pewność, a sąd mógł ocenić, że wszelkie podniesione przez nią okoliczności zostały wzięte pod uwagę i poddane ocenie w kontekście mających zastosowanie w sprawie przepisów.

Sąd dokonując oceny ustalonego w rozpoznawanej sprawie stanu faktycznego i wyprowadzonych z niego konsekwencji prawnych stwierdził, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie dokonał dogłębnej oceny sytuacji majątkowej skarżącego.

Zakład stwierdził, że nie zachodzi ustawowa przesłanka w postaci całkowitej nieściągalności, i tym samym brak jest podstaw do umorzenia należności z tytułu składek w myśl art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Powyższe stanowisko oparł na tym, że w stosunku do skarżącego nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, skarżący jest właścicielem 1/3 części nieruchomości - działki letniskowej, na której ustanowiona została hipoteka przymusowa, oraz że skarżącemu przysługuje udział we wkładzie mieszkaniowym w wysokości 3,35 zł.

W ocenie Sądu, powyższa argumentacja organu nie jest wystarczająca. W szczególności mając na uwadze to, że skarżący w trakcie postępowania stał się osobą pełnoletnią, a zatem stan faktyczny sprawy uległ zmianie. ZUS nie wyjaśnił, czy spłacanie przez zobowiązanego, obecnie osobę pełnoletnią, uczącą się, jak podaje w swoich pismach w technikum (organ w żaden sposób tego nie udokumentował) należności z tytułu nieopłaconych składek, przy zerowym dochodzie, bo innego dochodu skarżącego organ nie ustalił, opierając się wyłącznie na dochodach jego matki, umożliwia egzekwowanie należności, tj. czy nie jest to sprzeczne z interesem skarżącego i jego matki, która posiada wysokie zobowiązania pieniężne, jak i interesem publicznym. A zatem Zakład nie rozważył w pełni interesu strony, bowiem nie uwzględnił i nie wyjaśnił, dlaczego uznał, że osoba, która dopiero w trakcie postępowania stała się pełnoletnia dysponuje środkami finansowymi pozwalającymi na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.

Ponadto wskazać należy, że z akt sprawy nie wynika, czy skarżący korzysta z pomocy społecznej, organ tego nie wyjaśnił, a także nie rozważył, czy w sytuacji spłaty wobec ZUS zadłużenia wraz z odsetkami nie będzie zmuszony do korzystania z tej formy pomocy.

Istotne znaczenie ma także podnoszona przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji okoliczność odziedziczenia przez skarżącego spadku. Organ twierdzi, że skarżący dziedziczy po zmarłym A.P. wkład mieszkaniowy w 1/4 części, tj. udział we wkładzie mieszkaniowym wynoszącym 3,35 zł. Jednocześnie wskazuje, że ww. kwota nie stanowi wartości faktycznego wzbogacenia się w wyniku dziedziczenia, bowiem w przypadku zmaterializowania wkładu mieszkaniowego kwoty osiągnięte z tytułu dziedziczenia będą wyższe.

W tym miejscu wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 maja 2018 r., sygn. akt I GSK 814/18 dotyczącym innego spadkobiercy po zmarłym A.P., uchylając wyrok WSA w Łodzi z dnia 16 lutego 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 1268/15 wskazał m.in., że "...spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego jest niezbywalne, nie przechodzi na spadkobierców i nie podlega egzekucji, dlatego też wierzyciel nie może również skierować egzekucji do wkładu mieszkaniowego członka (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w [...] z dnia [...], sygn. akt [...], lex nr 2114021). Prawo do wkładu mieszkaniowego jest prawem majątkowym ściśle związanym ze spółdzielczym prawem do lokalu. Dopóki to ostatnie prawo istnieje i przysługuje uprawnionemu, dopóty prawo do wkładu nie ma samodzielnego bytu (por. wyrok Sądu [...] w [...] z dnia [...], sygn. akt [...], lex nr 1437891). Dziedziczeniu – zgodnie z zasadą związania lokatorskiego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego z prawem do wkładu mieszkaniowego – podlega jedynie wierzytelność z tytułu wkładu. Spadkobiercom zmarłego małżonka przysługuje roszczenie o zapłatę określonej sumy tytułem spłaty za wkład wyłącznie względem małżonka, któremu przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2009 r., sygn. IV CSK 19/09, M.Spół. 2010/4/28-30). Naczelny Sąd Administracyjny jedynie celem zobrazowania istoty spornego zagadnienia prawnego (bez charakteru wiążącego) przedstawił powyżej pewne poglądy prawne".

Mając powyższe na uwadze, w rozpoznawanej sprawie stwierdzić należy, że organ administracji nie zwrócił uwagi na ww. kwestie prawne. Wkład mieszkaniowy stanowił współwłasność małżonków A. i D.P. Osobą uprawnioną do wkładu mieszkaniowego są w 1/2 D.P. jako współwłaścicielka oraz spadkobiercy zmarłego. Niezrozumiałym jest więc stwierdzenie ZUS, że skarżącemu przysługuje prawo do 1/4 części wkładu mieszkaniowego. Pomijając już, że w tym wypadku może być mowa jedynie o wierzytelności z tytułu wkładu, to wymaga przede wszystkim prawidłowego określenia rozmiaru ułamkowego tej wierzytelności przy uwzględnieniu, iż wkład mieszkaniowy stanowił współwłasność małżonków. Ponadto nie doszło do działu spadku. Organ w swym uzasadnieniu ogranicza się nadal jedynie do ponowienia argumentacji przedstawionej w uchylonej przez WSA w Łodzi, wyrokiem z dnia 25 stycznia 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 1009/17, decyzji ZUS z dnia 16 sierpnia 2017 r. oraz z dnia 9 czerwca 2017 r. oraz we wcześniejszych decyzjach uchylonych wyrokiem WSA w Łodzi z dnia 8 grudnia 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 655/16.

Ponadto w aktach sprawy brak jest wniosku z dnia 10 grudnia 2014 r., na który powołuje się organ w uzasadnieniu decyzji, a dotyczącego umorzenia należności na podstawie przepisów ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność, powodującego zawieszenie biegu terminu przedawnienia.

W ocenie Sądu, mając na uwadze ustalenia w zakresie stanu faktycznego sprawy poczynione przez organ, należy stwierdzić, że organ przy wydawaniu decyzji istotnie nie dokonał rzetelnej analizy wszelkich okoliczności pozwalających mu w ramach uznania administracyjnego na stwierdzenie braku podstaw do odmowy umorzenia skarżącemu należności z tytułu składek. W szczególności organ nie dokonał wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego zgodnie z przepisami art. 7 i art. 77 § 1 kodeksu postępowania administracyjnego. Przede wszystkim nie dokonał analizy dochodów i wydatków skarżącego i nie ocenił w sposób szczegółowy jego możliwości finansowych spłaty należności z tytułu nieopłaconych składek. Podkreślić należy, w aspekcie sprawy i charakteru decyzji, istotne znaczenie obowiązku uwzględnienia przez organ słusznego interesu obywateli wyrażonego w powołanym art. 7 k.p.a. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 18 maja 2011 r., sygn. akt II GSK 542/10 i z dnia 20 marca 2007 r. sygn. akt II GSK 345/06, z dnia 5 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2252/11 w razie wykazania przez wnioskodawcę podstaw dla umorzenia należności składkowych uznaniowy charakter takiej decyzji mógłby przemawiać za odmową uwzględnienia wniosku strony jedynie w sytuacji wykazania przez organ istnienia ważnego interesu publicznego przemawiającego za odmową uwzględnienia wniosku strony. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokajania swoich potrzeb materialnych do środków pomocy państwa nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym.

Wobec powyższego, Sąd stwierdził, że ZUS nie przeprowadził szczegółowego postępowania wyjaśniającego dotyczącego ww. okoliczności. Przede wszystkim nie wykazał, że istnieje realna możliwość spłaty zadłużenia przez skarżącego oraz nie wyjaśnił, w sposób nie budzący wątpliwości, czy doszło do zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności. A zatem doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. i art. 107 § 3 k.p.a., a naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W ocenie Sądu, organ dokonał dowolnej oceny materiału dowodowego. Nie można takiej ocenie przypisać znamion swobodnej oceny dokonanej na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.).

Ponownie rozstrzygając sprawę, organ dokona ustaleń w zakresie ważnego interesu skarżącego, w tym sytuacji materialnej i rodzinnej, rozważy wszechstronnie zebrany materiał dowodowy i dokona oceny możliwości płatniczych zobowiązanego oraz wyjaśni wszystkie ww. wątpliwości.

Z tych wszystkich względów, sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym orzekł jak sentencji.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu sąd orzekł w pkt 2 sentencji wyroku na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz § 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2016 r., poz. 1714 ze zm.).

D.Cz.