Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 363/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-10-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 291
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz (spr.), Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Sędzia WSA Iwona Maciejuk, , Protokolant starszy referent Agnieszka Fidor, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 października 2022 r. sprawy ze skargi K. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] grudnia 2021 r. (nr [...]), wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r., poz. 2000), utrzymał w mocy decyzję własną z [...] października 2021 r. (nr [...]) o odmowie przyznania K. H. emerytury w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2022 r., poz. 504).

W uzasadnieniu decyzji organ administracji podał, że z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie wymienione w nim przesłanki musza zostać spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS podniósł, że wniosek K. H. o przyznanie świadczenia nie mógł zostać uwzględniony ponieważ pozostaje ona w zatrudnieniu, a zatem nie spełnia przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Skarżąca ponadto pobiera emeryturę w trybie zwykłym (decyzją ZUS Oddział w G. z [...] października 2021 r. przyznano jej emeryturę w wysokości 1,27 zł od dnia 1 października 2021 r.), a przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie przewidują zbiegu świadczenia w drodze wyjątku ze świadczeniami przyznawanymi w trybie zwykłym (wyrok NSA z 4 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 388/01, LEX nr 55032), oraz nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania (dochód dwuosobowej rodziny z okresu ostatnich trzech miesięcy wynosi 7.376,86 zł.).

K. H. w piśmie z 24 stycznia 2022 r. wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Prezesa ZUS z [...] grudnia 2021 r. o odmowie przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Skarżąca zakwestionowała stanowisko organu odnośnie wysokości jej dochodu i stwierdziła, że w rzeczywistości był znacznie mniejszy i w 2021 r. wyniósł średnio na osobę 1957,05 zł. Podniosła także, że podjęła pracę aby wspomóc budżet domowy w związku z kosztami leczenia jej starszego męża.

W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Podkreślił, że dochód rodziny skarżącej na dzień wydania zaskarżonej decyzji, został ustalony prawidłowo na podstawie informacji posiadanych przez organ z urzędu oraz na podstawie przedłożonych dokumentów (k. 33, k. 93, k. 94, k. 95 akt administracyjnych).

W piśmie z 26 maja 2022 r. adw. B. P. zgłosiła swój udział w sprawie w charakterze pełnomocnika skarżącej, a następnie w piśmie z 6 lipca 2022 r., stanowiącym uzupełnienie skargi, zarzuciła decyzji Prezesa ZUS z [...] grudnia 2021 r. naruszenie art. 7, art. 75 § 1 w zw. z art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez jego nieprawidłowe zastosowanie i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W uzasadnieniu powyższych zarzutów pełnomocnik podniosła, m. in. że Prezes ZUS wydając zaskarżoną decyzję przekroczył granice uznania administracyjnego i arbitralnie, z pominięciem interesu społecznego oraz słusznego interesu skarżącej, uznał, że nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Pełnomocnik podkreśliła, że zaskarżona decyzja wydana została po upływie ośmiu miesięcy od dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia przez skarżącą i dopiero po wydaniu przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. decyzji o przyznaniu jej emerytury w trybie zwykłym. W tym czasie, w maju 2021 r. z uwagi na trudną sytuację materialną, skarżąca podjęła się wykonywania czynności rachmistrza spisowego. W ten sposób naruszono zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa (art. 7 k.p.a.). Pełnomocnik dodała, że Prezes ZUS błędnie ustalił, że skarżąca nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania i podniosła, że w rzeczywistości dochód skarżącej wyniósł w 2021 r. ok. 1000 zł miesięcznie. Pełnomocnik dodała, że mąż skarżącej wymaga specjalistycznego leczenia, na które przeznaczają ok. 500 zł miesięcznie.

Pełnomocnik skarżącej na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329), wniosła o przeprowadzenie dowodu z pisma ZUS w B. z 19 sierpnia 2021 r., na okoliczność wprowadzenia skarżącej w błąd co do procedowania w sprawie przyznania jej emerytury w drodze wyjątku. Pełnomocnik podniosła, że K. H. kierując się treścią pisma była przekonana, że dotyczy ono przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku, nie zaś emerytury w trybie zwykłym.

Pełnomocnik ZUS w piśmie procesowym z 18 lipca 2022 r. podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie i podniósł, że przed rozpoznaniem świadczenia w drodze wyjątku konieczne jest rozpoznanie wszystkich ewentualnych uprawnień danego wnioskodawcy do świadczeń w trybie zwykłym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zaskarżona przez K. H. decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] grudnia 2021 r. nie narusza prawa i dlatego jej skarga jest nieuzasadniona.

Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

W doktrynie i orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że powyższa regulacja ma charakter szczególny, bowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Podkreśla się przy tym, że świadczenia w drodze wyjątku nie mają charakteru roszczeniowego, są bowiem finansowane z budżetu państwa (art. 84 tej ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Nie oznacza to jednak, że organ ma całkowitą swobodę i dowolność, bowiem przyznanie świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich przesłanek.

Kontrolując zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że Prezes ZUS prawidło wywiódł, że nie ma podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, ponieważ w okresie poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji pozostawała w zatrudnieniu, co oznacza, że nie spełnia przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Okoliczność podjęcia przez skarżącą zatrudnienia jest niesporna między stronami i znajduje potwierdzenie w aktach administracyjnych rozpoznawanej sprawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie znajduje również podstaw do zakwestionowania stanowiska organu odnośnie tego, że K. H. nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.

Przesłanka braku posiadania niezbędnych środków utrzymania nie została przez ustawodawcę zdefiniowana, natomiast w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że należy ją ocenić porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne (por. np. wyroki NSA z 12 października 2022 r., sygn. III OSK 7074/21, z 29 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 1205/19, wyrok NSA z 15 listopada 2012 r., sygn. I OSK 2248/12, wyrok NSA z 19 maja 2011 r., sygn. I OSK 292/11).

Z akt sprawy wynika, że średni miesięczny dochód dwuosobowej rodziny skarżącej, z okresu ostatnich trzech miesięcy poprzedzających wydanie decyzji wyniósł 7.376,86 zł (emerytura męża skarżącej, dochód skarżącej z umowy cywilnoprawnej), a najniższa emerytura w dacie wydania zaskarżonej decyzji wynosiła 1250,88 zł brutto miesięcznie.

Zaznaczyć należy, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy, lecz jego przyznanie uwarunkowane jest łącznym spełnieniem przesłanek określonych w powołanym przepisie. W przeciwnym razie świadczenie to utraciłoby swój wyjątkowy charakter.

Sąd podziela stanowisko organu wyrażone w zaskarżonej decyzji, że świadczenie w drodze wyjątku może zostać przyznane wyłącznie osobie, która nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie wielokrotnie wskazywano, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe (por. wyroki NSA: z 4 lipca 2001 r. sygn. akt II SA 388/01; z 11 marca 2015 r. sygn. akt I OSK 2728/14; z 25 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 2271/815; z 23 marca 2017 r. sygn. akt I OSK 1279/16, wyrok WSA w Warszawie z 15 stycznia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1588/19). Także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 stycznia 2012 r. o sygn. akt III UK 36/11 podkreślił, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. wprost wyłącza możliwość otrzymywania świadczenia w drodze wyjątku przez osoby pobierające własne świadczenia emerytalne lub rentowe. Nie mają one możliwości ubiegania się o świadczenie wyjątkowe na zasadzie wyboru świadczenia korzystniejszego. Zasadą jest niedopuszczalność łączenia świadczeń zwykłych i nadzwyczajnych.

Nie można jednak tracić z pola widzenia faktu, że skarżąca posiada prawo do emerytury w wysokości 1,27 zł. Jak już powiedziano, w orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym, dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy porównać sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne – minimalną emeryturą, rentą z tytułu niezdolności do pracy i rentą rodzinną. W konsekwencji samo posiadanie prawa do emerytury w wysokości takiej jak w rozpatrywanej sprawie, która nie umożliwia zabezpieczenia podstawowych potrzeb uprawnionego, w ocenie Sądu nie wyklucza możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok WSA w Warszawie z 15 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Wa 402/19, powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie ta okoliczność nie ma jednak decydującego znaczenia, skoro prawidłowe jest ustalenie organu, że K. H. w dniu wydania zaskarżonej decyzji pozostawała w zatrudnieniu, a ponadto dochód jej dwuosobowej rodziny przekracza kwotę najniższej emerytury przyznawanej w trybie zwykłym.

W konkluzji Sąd stwierdza, że w sprawie niniejszej nie doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Okoliczności faktyczne istotne dla podjęcia rozstrzygnięcia zostały ustalone przez organ administracji w sposób prawidłowy i nie budzą wątpliwości. Sąd dodaje, że nierozpoznanie przez organ I Instancji wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia w terminie określonym w k.p.a. godzi w zasadę szybkości postępowania (art. 12 k.p.a.), niemniej w rozpatrywanej sprawie wynikało to z konieczności oczekiwania przez organ prowadzący postępowanie na ustalenie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych czy K. H. posiada prawo do emerytury w trybie zwykłym. Prezes ZUS nie naruszył również art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Na zakończenie Sąd wyjaśnia, że nie uwzględnił wniosku dowodowego zawartego w piśmie procesowym pełnomocnika skarżącej z 26 maja 2022 r. Dokument, którego dotyczył wniosek (pismo ZUS w B. z 19 sierpnia 2021 r.) znajduje się bowiem w aktach administracyjnych rozpoznawanej sprawy.

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w wyroku.