Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 3313/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-10-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 36(5) ust. 2, art. 36(4) ust. 10
journal: Dz.U. 2014 poz 637
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jednolity
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Kręcisz Sędzia NSA Mirosław Trzecki Sędzia del. WSA Szymon Widłak (spr.) Protokolant Anna Ważbińska-Dudzińska po rozpoznaniu w dniu 10 października 2018 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 lutego 2016 r. sygn. akt VI SA/Wa 2414/15 w sprawie ze skargi A.B. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 11-13 marca 2015 r. z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od A.B. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 11-13 marca 2015 r. 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: "WSA", "sąd I instancji") wyrokiem z 10 lutego 2016 r., sygn. akt VI SA/Wa 2414/15, po rozpoznaniu na rozprawie sprawy ze skargi A.B. (dalej: "skarżąca") na uchwałę z [...] czerwca 2015 r., nr [...], Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony 11-13 marca 2015 r. (dalej: "Komisja II stopnia"), oddalił skargę.

Powyższy wyrok wydany został w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Skarżąca w marcu 2015 roku przystąpiła do egzaminu radcowskiego składającego się z czterech części: z prawa karnego, prawa cywilnego, prawa gospodarczego oraz prawa administracyjnego. Z prawa karnego, cywilnego i administracyjnego otrzymała oceny dostateczne, zaś z części trzeciej – prawa gospodarczego, otrzymała ocenę niedostateczną, przy dwóch cząstkowych ocenach niedostatecznych.

Zadanie egzaminacyjne z prawa gospodarczego polegało na opracowaniu projektu umowy najmu, której postanowienia potwierdzą znajomość przez zdającego prawa, w szczególności z zakresu Kodeksu cywilnego i Kodeksu spółek handlowych, zarówno w części teoretycznej, jak i umiejętności ich praktycznego zastosowania. W szczególności ocenie podlegała umiejętność prawidłowego posługiwania się terminologią prawniczą, formułowania treści poszczególnych postanowień umowy i ich systematyzowania w zakresie spójności, czytelności, jednoznaczności oraz przydatności w jej stosowaniu. W tym zakresie ocenie podlegało przede wszystkim wskazanie w treści zadania obligatoryjnych postanowień umowy najmu, jak również wzbogacenie treści umowy o dodatkowe postanowienia, które powinny służyć należytej ochronie interesu wynajmującego. Jednocześnie zdający zobowiązany był wypełnić wszystkie polecenia zawarte w treści zadania.

Oceniając pracę skarżącej z prawa gospodarczego obydwaj egzaminatorzy wystawili oceny niedostateczne. Oceny swoje uzasadnili następująco.

Pierwszy egzaminator SSO [...] stwierdził m.in., że: 1) w umowie nie przewidziano rygoru nieważności w sytuacji zmiany postanowień umowy bez zachowania formy pisemnej, ponadto rygor ten należało zastosować do oświadczeń stron w zakresie wykonywania umowy, 2) w essentialia negotii umowy nie posłużono się terminologią zawartą w art. 659 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r., poz. 121 ze zm., dalej: "K.c.") używając zamiennie pojęć "używanie" i "użytkowanie", 3) przyczyny wypowiedzenia umowy są sformułowane nieprecyzyjnie i ich wykładnia w praktyce może okazać się sporna, 4) czynsz określono jako kwotę brutto, przez co interesy wynajmującego nie zostały zabezpieczone w wystarczającym stopniu, bowiem w sytuacji wzrostu stawki podatku VAT rzeczywiste dochody wynajmującego będą niższe, 5) waloryzacja czynszu zaproponowana w § 3 ust. 3 umowy jest nieprecyzyjna i niezrozumiała, 6) nie zastosowano art. 6851 K.c., 7) prace i koszty związane z odnowieniem lokalu są niekorzystne dla wynajmującego bowiem obciążają go częścią prac remontowych przez przypisanie mu odpowiedzialności za "niewłaściwe wykonanie prac", 8) przyczyny wypowiedzenia umowy nie są precyzyjnie sformułowane przez co ich wykładnia może okazać się sporna. Utrata płynności finansowej przez najemcę jako przyczyna wypowiedzenia umowy przez obie strony nie zabezpiecza należycie interesów wynajmującego, 9) w postanowieniach umownych nie zaproponowano rozwiązań zabezpieczających roszczenia wynajmującego na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez najemcę (kaucja, weksel).

Drugi egzaminator radca prawny [...] uznała m.in., że: 1) nie przywołano właściwych dokumentów służących weryfikacji danych wynajmującego tj. wydruku z CEIDG, 2) projekt umowy nie zawiera precyzyjnie określonych obowiązków stron, 3) wadliwie określono czynsz najmu, pomijając wysokość netto i VAT, 4) projekt nie przewiduje żadnego – oprócz kary umownej za wykorzystanie lokalu niezgodnie z umową – zabezpieczenia należności pieniężnych z tytułu czynszu najmu należnych wynajmującemu ani szkód wywołanych niewłaściwym korzystaniem z lokalu, 5) niekorzystnie dla wynajmującego przewidziano pokrycie przez niego części prac remontowych.

Komisja Egzaminacyjna nr 11 do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2015 roku z siedzibą w Warszawie (dalej: "Komisja I stopnia") uchwałą z [...] kwietnia 2015 r., nr [...], na podstawie art. 366 ust. 2 ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r., poz. 637 ze zm., dalej: "u.r.p."), stwierdziła, że skarżąca uzyskała wynik negatywny z egzaminu radcowskiego.

W odwołaniu od uchwały skarżąca zarzuciła naruszenie przez egzaminatorów zasady swobodnej oceny pracy i dokonanie jej w niektórych aspektach w sposób dowolny, sprzeczny z doświadczeniem życiowym, wskazaniami wiedzy, a nawet prawidłowym rozumowaniem. Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 365 ust. 2 w zw. z art. 364 ust. 10 pkt 1 u.r.p., przez przyjęcie w ocenach cząstkowych pracy z prawa gospodarczego (część trzecia egzaminu) zbyt surowych kryteriów, z pominięciem ustawowo wskazanej gradacji możliwych ocen pozytywnych oraz nieuwzględnienie w sposób dostateczny całej treści zaproponowanego przez nią rozwiązania, a w konsekwencji naruszenie art. 364 ust. 1 u.r.p. i błędne przyjęcie, że skarżąca nie jest przygotowana do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, co przełożyło się na negatywny wynik egzaminu radcowskiego.

Komisja II stopnia uchwałą z [...] czerwca 2015 r., nr [...], utrzymała w mocy uchwałę Komisji I stopnia.

W uzasadnieniu Komisja II stopnia wskazała, że postępowanie odwoławcze prowadzone przed nią jest postępowaniem szczególnym, którego zakres strona określa w odwołaniu. Zatem kontroluje ona tylko tę część egzaminu, która została zakwestionowana przez stronę w odwołaniu. Komisja przywołała także art. 364 ust. 1 i art. 365 ust. 2 u.r.p. stwierdzając, że regulacje w nich zawarte mają na celu ochronę interesu społecznego, mają gwarantować dopuszczenie do wykonywania zawodu zaufania publicznego osób przygotowanych pod względem samodzielności i należytej wiedzy. Dokonując oceny prac z poszczególnych części egzaminu radcowskiego należy kierować się wskazówkami w tym przepisie zawartymi, odnosząc je indywidualnie do każdej pracy.

Biorąc po uwagę treść i cel zadania oraz analizując odwołanie Komisja II stopnia zauważyła, że zgodnie z pkt III. ust. 3 zadania z prawa gospodarczego zdający zobowiązany był w umowie powołać dokumenty identyfikujące strony umowy i wykazujące należyte umocowanie osób je reprezentujących przy zawieraniu umowy. Skarżąca nie kwestionuje zarzutów egzaminatorów dotyczących nieprawidłowości w zakresie opisu wynajmującego i nie przywołania wydruków z CEiDG celem jego identyfikacji. Natomiast w zakresie nieprawidłowości dotyczących opisu najemcy podniesiono, że zgodnie z art. 206 § 1 pkt 1 ustawy z 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1030 ze zm., dalej: "K.s.h.") pisma i zamówienia handlowe składane przez spółkę, powinny zawierać firmę spółki, jej siedzibę oraz adres. W przygotowanej umowie skarżąca nie wskazała prawidłowo pełnego adresu siedziby spółki ograniczając się jedynie do podania ulicy, ponadto nie określiła sądu rejestrowego, w którym przechowywana jest dokumentacja spółki. Zawarta przez skarżącą w opisie najemcy informacja przy kapitale zakładowym "pokryty w całości", świadczy o braku znajomości wskazanego przepisu.

Kolejny zarzutem, z którym skarżąca się nie zgadza, jest podnoszony przez obu egzaminatorów brak użycia terminologii określonej w art. 659 K.c. w zakresie sformułowania istotnych postanowień umowy najmu. Komisja II stopnia potwierdziła, że zacytowany przez skarżącą § 2 ust. 1 umowy odpowiada brzmieniu i przesłankom wynikającym z art. 659 K.c. W innych postanowieniach umowy skarżąca nie posługuje się określeniem "używanie", które jest istotą stosunku najmu, natomiast używa w różnej formie określenia "wykorzystywać" (w preambule, w § 2 ust. 2). Komisja II stopnia podzieliła także opinię egzaminatorów i za niedopuszczalny uznała błąd popełniony przez skarżącą w sformułowaniu § 5 ust. 2 umowy, w którym użyła pojęcia "użytkowanie", które w prawie ma swoje ustalone znaczenie i odnosi się do konkretnej instytucji.

Odnośnie uznania przez egzaminatorów, że w zadaniu przypisano wynajmującemu odpowiedzialność za niewłaściwe wykonanie prac remontowych, Komisja potwierdziła, że w § 1 ust. 7 umowy skarżąca zawarła postanowienie, zgodnie z którym samodzielne podpisanie protokołu przez najemcę skutkuje odpowiedzialnością solidarną najemcy i wykonawcy w zakresie niewłaściwie wykonanych prac. Prawdą jest, w ocenie Komisji II stopnia, że literalne brzmienie tego postanowienia rzeczywiście odnosi się do wykonawcy, a nie do wynajmującego. Nie mniej tak sformułowane postanowienie potwierdza brak znajomości przez skarżącą istoty zobowiązań solidarnych, nie zabezpiecza w żaden sposób interesu wynajmującego i w konsekwencji powoduje, że postanowienie to w praktyce byłoby nieskuteczne. W tym znaczeniu, postanowienie to jest błędne i w konsekwencji powoduje, że ciężar odpowiedzialności za efekt przeprowadzonych remontów będzie ciążył na wynajmującym.

Komisja II stopnia uznała również za niekorzystne dla wynajmującego rozwiązania zawarte w § 1 ust. 4 oraz ust. 7 umowy dotyczące przeprowadzanych przez najemcę prac remontowych, obciążenia wynajmującego częściowo kosztami tych prac oraz ich rozliczenia na podstawie faktur przedłożonych przez najemcę. Argumentacja skarżącej co do korzystności dla wynajmującego zaproponowanego przez nią trybu rozliczenia przeprowadzonych remontów, pomija bardzo istotny aspekt, że ma ono charakter następczy i wynajmujący nie ma wpływu na wysokość tych wydatków. Ponadto, obowiązek przedłożenia faktur przez najemcę określa jedynie formalno-proceduralną stronę rozliczeń, merytorycznie nie przesądzając o ochronie interesu wynajmującego. W tym kontekście nie można zatem zdaniem Komisji przyjąć, że w zakresie rozliczenia z tytułu prac remontowych interes wynajmującego został prawidłowo zabezpieczony. Zgodnie z założeniami prawidłowo wykonanego zadania postanowienia umowy nie powinny polegać jedynie na formalnym wypełnieniu jego przesłanek, ale przede wszystkim na rzeczywistym zabezpieczeniu interesu wynajmującego. Jednocześnie analiza tego zarzutu potwierdza podkreślany przez egzaminatorów brak spójności i jednoznaczności postanowień umowy. W związku z tym Komisja stwierdziła, że skarżąca nie zaproponowała żadnych rozwiązań, które realnie chroniłyby interes wynajmującego w zakresie wzajemnych uprawnień i zobowiązań stron umowy dotyczących przeprowadzonych prac remontowych i ich rozliczenia.

Za chybioną Komisja II stopnia uznała argumentację odwołania dotyczącą stanowiska egzaminatorów w kwestii nieprawidłowości w określeniu wysokości czynszu. Prawidłowe wypełnienie tego zadania w kontekście przesłanki należytego uwzględnienia i zabezpieczenia interesu wynajmującego wymagało wskazania wysokości czynszu w stawce netto.

Względem stanowiska egzaminatorów dotyczącego postanowień umowy regulujących wzajemne zobowiązania i uprawnienia stron przy zwrocie lokalu (§ 5 umowy) Komisja II stopnia stwierdziła, że postanowienia te nie określają wzajemnych zobowiązań i uprawnień stron z tytułu zwrotu lokalu, w szczególności w zakresie zobowiązania do przywrócenia stanu lokalu z chwili zawierania umowy najmu, jego stanu i wzajemnych rozliczeń. Zgodnie z treścią zadania z zakresu prawa gospodarczego skarżąca zobowiązana była do sformułowania postanowień określających zasady zwrotu lokalu po zakończeniu stosunku najmu i rozliczeń stron z tytułu nakładów poczynionych przez najemcę na przedmiot najmu. Zadanie przygotowane przez nią nie zostało zaś wykonane w pełnym zakresie, zgodnie z tym poleceniem.

Komisja II stopnia nie zgodziła się także z argumentacją skarżącej w zakresie nie zastosowania art. 6851 k.c., przewidującego możliwość podwyższenia przez wynajmującego czynszu w drodze jednostronnego wypowiedzenia. Wbrew tej argumentacji nie można wykluczyć możliwości bezpiecznego zastosowania tej instytucji pod warunkiem, że postanowienia umowy w tym zakresie są jasne i spójne z innymi postanowieniami dotyczącymi możliwości wypowiedzenia umowy. Skarżąca w swej pracy przewidziała możliwość wypowiedzenia umowy w związku z czym nie było przeszkód, aby taką instytucję – co do zasady – zastosować i w ten sposób dodatkowo zabezpieczyć interes wynajmującego.

Zdaniem organu również zarzuty odwołania w sprawie braku zastrzeżenia formy pisemnej dla zmiany umowy i argumentacja wskazująca, że w tym przypadku rozwiązanie to jest korzystne dla wynajmującego, jest oparta na błędnych przesłankach. Komisja wskazała, że zadaniem skarżącej było sformułowanie takich postanowień umowy, które należycie zabezpieczają interes wynajmującego. Chybiona jest w tym zakresie argumentacja, że brak takiego postanowienia pozwala na przedłużenie umowy bez potrzeby jej aneksowania. Wystąpienie takiej możliwości należy ocenić jako stan niekorzystny dla wynajmującego, co jest niezgodne z założeniami zadania, które miała opracować.

Ostatni zarzut skarżącej Komisja II stopnia uznała za polemikę ze stanowiskiem egzaminatorów, że w przygotowanej umowie nie zaproponowała rozwiązań zabezpieczających roszczenia wynajmującego na wypadek nie wykonania lub nienależytego wykonania umowy przez najemcę. Z analizy umowy wynika, że jedynym zabezpieczeniem jakie przewidziała jest kara umowna w § 2 ust. 2 umowy, którą najemca zobowiązany byłby zapłacić w przypadku wykorzystywania wynajmowanego lokalu na inne cele niż określone w umowie. Wprowadzenie tego rozwiązania Komisja II stopnia oceniła jako minimum, które nie stanowi pełnego i należytego zabezpieczenia interesu wynajmującego. Skarżąca w umowie nie zawarła żadnego postanowienia chroniącego wynajmującego przed ryzykiem niewypełnienia przez najemcę jego podstawowych zobowiązań, a istotnych dla wynajmującego, np. zapłata czynszu, zwrot lokalu, zachowanie lokalu w stanie niezmienionym.

Mając powyższe na względzie Komisja stwierdziła, że umowa przygotowana przez skarżącą w ramach zadania z zakresu prawa gospodarczego nie mogła uzyskać pozytywnej oceny, a to z uwagi na kryteria wymienione w art. 365 ust. 2 u.r.p. Każde z tych kryteriów, choć podlega samodzielnej analizie, nie może być uznane za przeważające przy dokonywaniu ostatecznej oceny. Co prawda, egzaminatorzy zauważyli pozytywne aspekty pracy skarżącej, jednakże są one nie wystarczające, aby przyznać jej ocenę pozytywną. Przede wszystkim w umowie zabrakło podstawowych, spójnych i konkretnych postanowień, które potwierdzałaby znajomość przepisów dotyczących umowy najmu w stosunkach między przedsiębiorcami. Sformułowane przez skarżącą postanowienia są ubogie, niespójne, niejednokrotnie błędnie użyte. Wskazują również na brak jej znajomości stosunków faktycznych przy umowie najmu, co mogło również spowodować, że nie potrafiła ona opisać ich w konkretnych postanowieniach umowy. Poza tym przygotowana przez skarżącą umowa najmu nie wypełnia kryterium uwzględnienia interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje, w tym przypadku wynajmującego. Zdaniem Komisji II stopnia wskazane w odwołaniu wyrywkowe postanowienia z umowy najmu jedynie potwierdzają w wąskim zakresie formalne wypełnienie zdania. Analiza całej treści badanej umowy nie pozwala na przyjęcie, że jej postanowienia mogłyby być skutecznie zrealizowane w celu ochrony interesu wynajmującego.

Popełnione przez skarżącą uchybienia świadczą w ocenie Komisji II stopnia o niewystarczającym opanowaniu przez nią materiału prawniczego i umiejętności stosowania prawa w praktyce. Praca egzaminacyjna, aby mogła zostać oceniona pozytywnie, musi spełniać przynajmniej w dostatecznym stopniu wszystkie kryteria wymienione w art. 365 ust. 2 u.r.p. Tak surowa regulacja, mająca na celu ochronę interesu społecznego, ma gwarantować dopuszczenie do wykonywania zawodu zaufania publicznego osób, których przygotowanie pod względem samodzielności i należytej wiedzy nie może budzić wątpliwości.

W skardze skierowanej do WSA, wnosząc o uchylenie zarówno zaskarżonej uchwały, jak i utrzymanej nią w mocy uchwały Komisji I stopnia, skarżąca zarzuciła naruszenie:

I. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., dalej: "K.p.a.") w zw. z art. 368 ust. 12 u.r.p., przez:

1) nieuprawnione przyjęcie, że uchybienia popełnione przez skarżącą w pracy z zakresu prawa gospodarczego świadczą o niewystarczającym opanowaniu materiału prawniczego i umiejętności stosowania prawa w praktyce, podczas gdy: - większość zarzutów merytorycznych stawianych przez Komisję II stopnia wobec tej pracy wydaje się być nietrafna; - okoliczności towarzyszące pisaniu i warunki panujące na egzaminie radcowskim odbiegają od standardowych warunków pracy prawników, zwiększając ryzyko popełnienia błędów; - zaliczone praktyki i wyniki egzaminów zdawanych podczas aplikacji radcowskiej, w tym z zakresu prawa gospodarczego, przeczą takiej tezie;

2) nieuprawnione przyjęcie, że skarżąca w sporządzonej pracy nie uwzględniła w ogóle bądź w stopniu wystarczającym interesu strony reprezentowanej, podczas gdy z orzecznictwa NSA wynika, że samo sporządzenie umowy ważnej i skutecznej jest podstawowym elementem świadczącym o uwzględnieniu przez zdającego interesu strony reprezentowanej, a dodatkowe postanowienia w tym przedmiocie wpływają na wyższy stopień zabezpieczenia interesu potencjalnego zleceniodawcy;

3) pozbawioną kontekstu analizę postanowień zawartych w pracy skarżącej z zakresu prawa gospodarczego, to jest umowy najmu lokalu użytkowego, dokonaną w separacji od pozostałej treści umowy, z pominięciem poglądów doktryny oraz powołanego w odwołaniu orzecznictwa, co doprowadziło do nieprawidłowego ustalenia stanu faktycznego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia, to jest ustalenia niezgodnej ze stanem faktycznym treści pracy i przyjęcie, że:

– praca nie uwzględnia w pełni art. 206 § 1 pkt 1 K.s.h., podczas gdy została w niej wskazana firma spółki, jej siedziba oraz adres;

– w treści pracy nie posłużono się terminologią zawartą w art. 659 K.c., podczas gdy w pracy zawarto essentialia negotii umowy najmu i użyto w niej sformułowań kodeksowych określonych w tym przepisie;

– w pracy skarżąca przypisała wynajmującemu odpowiedzialność za "niewłaściwe wykonanie prac" remontowych, podczas gdy takiego postanowienia nie ma, jak również nie można przyjąć, że rzeczywiście zawarte w pracy postanowienie odnoszące się do tej materii skutkuje a priori samodzielną odpowiedzialnością wynajmującego za niewłaściwe wykonanie prac remontowych;

– umożliwienie wynajmującemu kontroli w zakresie wykonanych prac remontowo-adaptacyjnych przez ustanowienie obowiązku łącznego działania najemcy z wynajmującym przy podpisywaniu protokołu odbioru tych prac jest niekorzystne dla wynajmującego, podczas gdy stanowi to dodatkowy środek zabezpieczenia jego interesów (środek prewencyjny), eliminujący ryzyko odbioru prac – zakresowo bądź jakościowo – wykonanych wbrew woli wynajmującego;

– zastosowane przez skarżącą rozwiązanie w przedmiocie ustalenia czynszu najmu w kwocie brutto jest niekorzystne dla wynajmującego, podczas gdy w przypadku obniżenia stawki podatku VAT, dotyczącej świadczenia usług (najmu), takie rozwiązanie będzie dla wynajmującego korzystne;

– rozliczenie najemcy z wynajmującym z tytułu prac adaptacyjno-remontowych na podstawie faktur przedłożonych przez najemcę są niezgodne z interesem wynajmującego, pomimo że zakres tych prac i sposób ich przeprowadzenia stanowi integralną część umowy, a odbiór prac zastrzeżony został łącznie dla wynajmującego i najemcy przy czym rozliczenie płatności na podstawie przedłożonych przez najemcę faktur stanowi formalny aspekt rozliczenia kosztów ww. prac, wymagany przez ustawodawcę w obrocie dwustronnie profesjonalnym;

– obciążenie wynajmującego w niewielkim stopniu kosztami odnowienia lokalu stanowi niekorzystne postanowienie umowne, podczas gdy w umowie wskazano, że są to: "prace konieczne" ze względu na stan lokalu i znajdują one podstawę w obowiązkach wynajmującego określonych w art. 662 § 1 w zw. z art. 680 K.c., jak również stosowane są w praktyce, a ponadto doświadczenie życiowe podpowiada, że brak takiego postanowienia w realiach obrotu gospodarczego miałby wpływ na wysokość ustalanego przez strony czynszu najmu;

– postanowienia § 5 umowy nie określają wzajemnych zobowiązań i uprawnień stron z tytułu zwrotu lokalu, podczas gdy w § 5 przygotowanej umowy wyraźnie wskazano stan lokalu, w jakim ma być zwrócony oraz odwołano się do obowiązku sporządzenia protokołu zdawczo-odbiorczego, którego wzór stanowił załącznik nr 9 do umowy;

– nieumieszczenie w pracy treści art. 6851 K.c. jest niekorzystne dla wynajmującego, podczas gdy w praktyce zawarcie takiego postanowienia, może przysporzyć wynajmującemu więcej problemów niż korzyści, a nawet może spotkać, się ze stanowiskiem, że zmierza do obejścia przepisów o możliwości wypowiedzenia umowy zawartej na czas określony;

– brak zastrzeżenia w umowie rygoru nieważności (formy pisemnej ad solemnitatem) dla dokonywania jej zmian, stanowi a priori niekorzystne rozwiązanie dla wynajmującego, pomimo że doświadczenie życiowe podpowiada, że zastosowanie takiego rygoru nie zawsze jest korzystne dla stron, zaś sam ustawodawca wprowadza w systemie prawa szereg rozwiązań dla przedsiębiorców, zmierzających do odformalizowania ich stosunków gospodarczych;

– nie zaproponowano rozwiązań zabezpieczających roszczenia wynajmującego na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania umowy przez najemcę, pomimo że w umowie skutecznie została zastrzeżona kara umowna na rzecz wynajmującego;

4) art. 107 § 3 K.p.a. w zw. z art. 368 ust. 12 u.r.p., przez brak w treści uzasadnienia zaskarżonej uchwały: - wskazania przyczyn, dla których Komisja II stopnia nie uznała poglądów przedstawionych przez nią w odwołaniu, opartych na orzecznictwie sądów administracyjnych i dorobku doktryny; - gruntownej analizy ciężaru popełnionych przez skarżącą błędów w aspekcie ustawowych kryteriów ocennych, w szczególności przez brak wyjaśnienia dlaczego jej praca – w świetle dostrzeżonych przez oceniających zalet – nie zasługuje na najniższą z ocen pozytywnych; - konkretyzacji abstrakcyjno-generalnej normy, wynikającej z art. 365 ust. 2 u.r.p. w zakresie kryterium uwzględnienia interesu strony reprezentowanej, w postaci braku wskazania determinanta przesądzającego o uzyskaniu przez skarżącą oceny negatywnej z zakresu prawa gospodarczego;

5) art. 138 § 1 K.p.a. w zw. z art. 368 ust. 12 u.r.p., przez niewłaściwe zastosowanie i utrzymanie w mocy uchwały Komisji I stopnia ustalającej, że skarżąca uzyskała wynik negatywny z egzaminu radcowskiego, podczas gdy gruntowna analiza sporządzonej przez nią umowy najmu lokalu użytkowego (zadania z prawa gospodarczego), poparta rozważaniami w zakresie wagi popełnionych błędów, uzasadniać może – wobec dostrzeżonych pozytywnych jej aspektów, w tym ważności i skuteczności umowy – najniższą z ocen pozytywnych z tej części egzaminu, a w konsekwencji tego zmianę oceny z egzaminu radcowskiego z negatywnej na pozytywną;

6) art. 365 ust. 2 w zw. z art. 364 ust. 10 pkt 1 i 2 u.r.p., przez błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, a w skutek tego przyjęcie, że praca obarczona błędami nie zasługuje na ocenę pozytywną, podczas gdy ustawodawca wprowadzając stopniowalność ocen pozytywnych wskazuje tym samym, że prace obarczone błędami mieszczą się w skali ocen pozytywnych: (od dostatecznej do bardzo dobrej) i oceniane winny być w zależności od ciężaru zawartych w nich błędów, natomiast prace pozbawione wszelkich błędów uzasadniają najwyższą z ocen pozytywnych (ocenę celującą), co skutkowało uznaniem, że praca skarżącej polegająca na sporządzeniu umowy najmu lokalu użytkowego, obarczona wprawdzie błędami, niemniej jednak ważna i skuteczna, nie zasługuje nawet na najniższą z ocen pozytywnych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym wyrokiem, działając na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "P.p.s.a."), oddalił skargę.

Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa sądów administracyjnych kontrola uchwał komisji egzaminacyjnych ustalających wynik egzaminu radcowskiego, sprawowana jest – pod względem zgodności z prawem – wyłącznie z punktu widzenia interesu publicznego, polegającego na zapewnieniu legalnego działania organów administracyjnych i przebiega w trzech płaszczyznach, to jest: - oceny zgodności rozstrzygnięcia z prawem materialnym; - dochowania wymaganej prawem procedury; - respektowania reguł kompetencji. Rola sądu administracyjnego sprowadza się do badania i ewentualnego korygowania działania lub zaniechania organów administracji publicznej, a nie zastępowania ich w załatwianiu spraw przez wydawanie końcowego rozstrzygnięcia. Sąd administracyjny nie jest kolejną komisją egzaminacyjną, lecz ocenia zgodność z prawem zaskarżonego aktu i nie zastępuje komisji w jej czynnościach. Przejęcie przez sąd kompetencji organu administracji do końcowego załatwienia sprawy stanowiłoby wykroczenie poza konstytucyjnie określone granice kontroli działalności administracji publicznej.

W dalszej kolejności sąd I instancji stwierdził, że w trakcie przeprowadzonego postępowania egzaminacyjnego nie doszło do istotnego naruszenia prawa, które mogłoby uzasadniać uchylenie zaskarżonej uchwały oraz poprzedzającej ją uchwały Komisji I stopnia.

Sąd I instancji podzielił stanowiska prezentowane w orzecznictwie, stosownie do których: - uchwała w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego nie jest decyzją wydawaną w ramach uznania administracyjnego, lecz należy ją zakwalifikować do decyzji związanych; - nie wszystkie błędy pracy egzaminacyjnej z poszczególnych części od drugiej do piątej egzaminu radcowskiego popełnione przez osobę zdającą mogą dopuszczać wartościowanie tej pracy w ramach skali określonej w art. 364 ust. 10 pkt 1 u.r.p., bowiem stwierdzenie błędu, którego ciężar gatunkowy dyskwalifikuje pracę, skutkować będzie wyłącznie oceną negatywną; - dokonując oceny pracy egzaminacyjnej, egzaminatorzy i komisja egzaminacyjna podejmująca uchwałę o wyniku egzaminu, muszą rozważyć ciężar gatunkowy błędów popełnionych przez osobę zdającą i ocenić je w perspektywie wypełnienia przez pracę wszystkich kryteriów oceny wskazanych w art. 365 ust. 2 u.r.p.., - gdy proponowane rozwiązanie nie zabezpiecza interesu strony reprezentowanej przez zdającego egzamin, to nawet poprawne rozwiązanie zadania pod względem formalnym i materialnoprawnym, nieuwzględniające interesu strony, którą zgodnie z zadaniem zdający egzamin reprezentuje, świadczy o braku przygotowania do należytego wykonywania zawodu radcy prawnego.

Zdaniem WSA w rozpoznawanej sprawie Komisja II stopnia w sposób szczegółowy odniosła się do zarzutów podnoszonych przez skarżącą w odwołaniu, czemu dała wyraz w uzasadnieniu wykazując ich nietrafność. Komisja opisała pracę skarżącej wskazując na uchybienia, które w jej ocenie, tak jak w ocenie egzaminatorów, nie pozwalały na wystawienie oceny pozytywnej. Przede wszystkim, oceniając sporządzony projekt umowy w świetle treści zadania egzaminacyjnego z prawa gospodarczego organ podkreślił, że w zasadzie skarżąca w umowie nie zawarła żadnego postanowienia skutecznie chroniącego wynajmującego przed ryzykiem niewypełnienia przez najemcę jego podstawowych zobowiązań, a istotnych dla wynajmującego, np. zapłata czynszu, zwrot lokalu, zachowanie lokalu w stanie niezmienionym. Komisja podzieliła tym samym opinie obojga egzaminatorów, którzy niezależnie od siebie sprawdzając pracę, zgodnie wychwycili w tej pracy te same błędy ją dyskwalifikujące. W szczególności chodzi tu o niewykorzystanie instytucji prawnych i rozwiązań służących do ochrony praw wynajmującego np. roszczenia wynajmującego na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez najemcę (kaucja gwarancyjna, weksel) lub też niekorzystne dla wynajmującego rozwiązanie w § 5 projektu umowy, w którym przewidziano pokrycie przez niego części prac remontowych.

Nie dokonując oceny pracy skarżącej, lecz wyłącznie mając ją na uwadze, jako stan faktyczny sprawy, sąd I instancji podzielił argumentację Komisji II stopnia, co do istotnych jej twierdzeń. Wnioski Komisji (pokrywające się z wnioskami egzaminatorów) zostały wyciągnięte po przeprowadzeniu postępowania w oparciu o istniejący materiał dowodowy w sprawie i właściwie uzasadnione. W ocenie sądu, uzasadnienie zaskarżonej uchwały wskazuje na to, że ocena rozwiązania zadania z prawa gospodarczego została dokonana w aspekcie zachowania wymogów formalnych umowy, prawidłowości zastosowanych przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji, a także poprawności zaproponowanego przez osobę zdającą sposobu rozstrzygnięcia zadania z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje oraz nie nosi znamion dowolności.

WSA podkreślił, że istota i charakter egzaminu zawodowego obligują zdających, w tym także w zakresie zadania z prawa gospodarczego, do należytego zabezpieczenia interesów strony, którą się reprezentuje – w tym wypadku wynajmującego – przy wykorzystaniu wszystkich możliwości prawnych. Dlatego też zaproponowany projekt umowy powinien uwzględniać w swej treści przede wszystkim interes wynajmującego.

Odnosząc się do zarzutów sąd I instancji wskazał natomiast, że ich treść wskazuje, iż skarżąca usiłuje pomniejszać błędy swojej pracy wytknięte przez egzaminatorów, a także przez Komisję II stopnia, wynajdując powody, dla których dostrzeżone błędy tymi błędami w istocie nie są. W ocenie sądu ten sposób myślenia pomija fakt, że skoro zdanie egzaminu radcowskiego ma uprawniać do wykonywania zawodu, sposób rozwiązania przyjęty przez egzaminowanego powinien odpowiadać wymogom przepisów prawa, aby mógł funkcjonować w obrocie prawnym jako środek skuteczny, możliwie najlepiej zabezpieczając interesy strony reprezentowanej zgodnie z treścią zadania egzaminacyjnego. Szczególnego podkreślenia w tym aspekcie sprawy wymaga – wynikające z treści zarzutów skargi – zupełne niezrozumienie przez skarżącą pozycji wynajmującego w stosunku do najemcy lokalu oraz wagi instytucji prawnych możliwych do wykorzystania w interesie wynajmującego, który zazwyczaj jest właścicielem lokalu. Skarżąca przy pomocy obszernego uzasadnienia skargi zdaje się lansować tezę, że pomimo stwierdzonych braków jej praca zasługuje na ocenę pozytywną. Jednakże w tym aspekcie sprawy sąd zauważył, że Komisja II stopnia w obszernym uzasadnieniu swojej uchwały wyczerpująco wyjaśniła dlaczego sporządzona przez skarżącą apelacja została oceniona negatywnie. Treść zarzutów skargi wskazuje, że skarżąca w istocie nie zrozumiała wagi poczynionych błędów, które nie powinny mieć miejsca w przypadku profesjonalnego pełnomocnika.

Sąd I instancji zauważył także, że prowadzenie przez radcę prawnego praktyki zawodowej wymaga posiadania odpowiedniej wiedzy teoretycznej oraz umiejętności praktycznych, dających gwarancję należytego wykonywania zawartych zobowiązań, tzn. wykonywania ich zgodnie z określonymi standardami merytorycznymi. Egzamin zawodowy stanowi formę weryfikacji umiejętności zawodowych kandydata na radcę prawnego. Radca prawny, świadcząc pomoc prawną, która obejmuje także występowanie przed sądami i trybunałami, występuje jako pełnomocnik procesowy strony, działając w jej imieniu z bezpośrednimi dla niej skutkami. Z powyższych względów za zasadne sąd uznał argumenty organu, który poszczególne braki i uchybienia w pracy pisemnej skarżącej zakwalifikował jako istotne w stopniu dyskwalifikującym przedmiotową pracę.

W konsekwencji, wadliwość sporządzonego przez skarżącą projektu umowy uzasadniała otrzymaną przez nią ocenę niedostateczną z tej części egzaminu radcowskiego. W rozpatrywanej sprawie analiza pracy skarżącej została uzasadniona w sposób wystarczający przez organy i mimo surowości, nie narusza ona zasad swobodnej oceny, w którą sąd nie może ingerować. Powołane wyżej okoliczności świadczą o tym, że skarżąca nie potrafiła zastosować posiadanej przez siebie wiedzy prawniczej w praktyce, a to jest wymagane w przypadku osoby, która w przyszłości ma wykonywać zawód zaufania publicznego, jakim jest zawód radcy prawnego. Ponadto samo sporządzenie projektu umowy, która spełniała podstawowe wymogi formalne ale nie zabezpiecza w należyty sposób interesów wynajmującego, nie mogło zostać uznane za wystarczające.

Wobec powyższego WSA nie dopatrzył się naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa procesowego i materialnego. Uzasadnienie zaskarżonej uchwały zawiera wszystkie elementy z art. 107 § 3 k.p.a., a postępowanie w sprawie było prowadzone zgodnie ze wskazaniami zawartymi w art. 8 k.p.a.

W skardze kasacyjnej skierowanej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji, a ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i rozpoznanie skargi, skarżąca kasacyjnie zarzuciła:

▪ na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:

1. art. 151 i art. 145 § 1 lit .c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. w zw. z art. 368 ust. 12 u.r.p., przez nieuwzględnienie skargi i nieuchylenie uchwały Komisji II stopnia, co nastąpiło wskutek:

– wadliwie przeprowadzonej kontroli zastosowania przez Komisję art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a., która ustaliła treść pracy skarżącej, to jest projektu umowy najmu lokalu użytkowego, w sposób dowolny, sprzeczny z doświadczeniem życiowym i wskazaniami wiedzy, z pominięciem części materiału dowodowego, w tym poglądów doktryny i orzecznictwa, znajdującego odniesienie do zawartych w umowie postanowień,

– błędnego uznania, że uzasadnienie uchwały podjętej przez Komisję stanowi realizację normy wynikającej z art. 107 § 3 K.p.a., podczas gdy organ: - nie wskazał dowodów, na których się oparł, przyjmując za niewłaściwą argumentację skarżącej, której źródłem były przepisy prawa, orzecznictwo sądowe, poglądy doktryny i zasady poprawnego rozumowania, - powodów, dla których poglądom skarżącej, znajdującym potwierdzenie w przepisach prawa, orzecznictwie i poglądach doktryny odmówił mocy dowodowej, nie uwzględniając ich przy podejmowaniu rozstrzygnięcia w sprawie;

2. art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 K.p.a. w zw. z art. 368 ust. 12 u.r.p., przez nieuwzględnienie całego materiału zebranego w sprawie, w tym argumentacji przedstawionej przez skarżącą, zgodnie z którą:

a) Komisja II stopnia nie przeprowadziła gruntownej analizy ciężaru popełnionych przez skarżącą błędów i nie rozważyła wpływu tych błędów na ustalenie jednej spośród pięciu możliwych ocen, wskazanych przez ustawodawcę w art. 364 ust. 10 pkt 1 i 2 u.r.p., pomijając, że stopniowalność ocen nakłada na egzaminatorów obowiązek wszechstronnego zbadania i rozważenia wpływu popełnionych przez skarżącą błędów na ocenę jej pracy,

b) organ odwoławczy nie dokonał analizy pozytywnych i negatywnych elementów pracy skarżącej, mieszczących się w kryterium uwzględnienia interesu strony reprezentowanej i mimo to ustalił, że skarżąca nie uwzględniła interesu strony reprezentowanej, podczas gdy z orzecznictwa NSA wynika, że samo sporządzenie umowy ważnej i skutecznej jest podstawowym elementem świadczącym o uwzględnieniu przez zdającego interesu strony, którą zgodnie z treścią zadania egzaminacyjnego reprezentuje;

3. art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw. z § 5 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 24 września 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego w zw. z art. 107 § 3 K.p.a. w zw. z art. 368 ust. 12 u.r.p., przez nieuwzględnienie całego materiału zebranego w sprawie i uznanie, że Komisja II stopnia sporządziła pisemną opinię dotyczącą zasadności wszystkich zarzutów zawartych w odwołaniu, podczas gdy organ ten pominął jeden z nich, co miało istotny wpływ na wynik sprawy;

4. art. 134 § 1 i art. 133 § 1 w zw. z art. 107 § 3 K.p.a. w zw. z art. 368 ust. 12 u.r.p., przez nieuwzględnienie całego materiału zebranego w sprawie, a jednocześnie dokonanie ustaleń nie wynikających z akt sprawy i uznanie, że Komisja II stopnia wykazała nietrafność zarzutów podniesionych przez skarżącą w odwołaniu, podczas gdy organ:

– sam uznał część zarzutów skarżącej za słuszne, a w zakresie pozostałych nie powołał dowodów na poparcie swoich tez, które niweczyłyby argumenty skarżącej oparte na treści orzeczeń sądowych lub poglądach doktryny, czy też argumenty będące konsekwencją logicznego rozumowania. Nie można bowiem przyjąć, że twierdzenia organu stanowią dowód na słuszność zawartej w nich treści w szczególności wobec treści obowiązujących przepisów prawa, powołanych orzeczeń i poglądów doktryny,

– nie rozpatrzył wszystkich przedstawionych zarzutów i pominął jeden z nich, tym samym nie mógł wykazać jego trafności,

co zostało odzwierciedlone w uzasadnieniu decyzji organu;

5. art. 134 § 1 w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a., przez nieodniesienie się do zarzutów podnoszonych w skardze, podczas gdy z orzecznictwa NSA wynika, że obowiązkiem sądu jest ze względu na treść art. 134 § 1 P.p.s.a. przede wszystkim odniesienie się do stawianych w skardze zarzutów;

6. art. 133 § 1 w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a., przez – jak wynika z uzasadnienia wyroku – dokonanie ustaleń nie wynikających z akt sprawy, a jednocześnie z pominięciem ich istotnej treści i uznanie, że skarżąca podnosząc zarzuty zawarte w skardze skierowanej do sądu I instancji "usiłuje umniejszyć błędy swojej pracy" oraz "zdaje się lansować tezę, że... jej praca mimo wszystko zasługuje na ocenę pozytywną", podczas gdy podnoszone przez skarżącą zarzuty znajdują oparcie w przepisach prawa, orzecznictwie sądowym, poglądach doktryny, czy też w regułach logicznego rozumowania;

▪ na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest:

7. art. 365 ust. 2 u.r.p., przez błędną jego wykładnię i przyjęcie, że przepis ten ustanawia hierarchię kryteriów, według których oceniane są prace z poszczególnych zadań egzaminu radcowskiego, przypisując prymat jednej z nich,

8. art. 365 ust. 2 w zw. z art. 364 ust. 10 pkt 1 lit. a-d i pkt 2 u.r.p. niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że Komisja II stopnia, podejmując zaskarżoną uchwałę zastosowała te przepisy i rozważyła ciężar gatunkowy błędów popełnionych przez skarżącą w pracy z zakresu prawa gospodarczego z uwzględnieniem wszystkich ustawowo wskazanych kryteriów, podczas gdy Komisja takiej analizy nie przeprowadziła, nie wskazała pozytywnych aspektów pracy skarżącej, przyznając jedynie ogólnikowo, że takie aspekty w pracy skarżącej dostrzega.

Skarżąca kasacyjnie wniosła jednocześnie o przeprowadzenie rozprawy i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Komisja II stopnia w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie w całości i zasądzenie od strony skarżącej kosztów postępowania według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna, wobec braku usprawiedliwionych podstaw, nie zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie zauważyć trzeba, że zgodnie z art. 183 § 1 zd. 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono, aby zaistniała któraś z podstaw nieważności postępowania przeprowadzonego przed sądem I instancji (art. 183 § 2 P.p.s.a.), wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną pozostając związany jej granicami,

Złożona w sprawie skarga kasacyjna oparta została na obydwu podstawach kasacyjnych przewidzianych w art. 174 P.p.s.a., a więc zarzucono w niej zarówno naruszenie prawa materialnego (pkt 1), jak i przepisów postępowania, które w ocenie skarżącej kasacyjnie miało mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2).

Przed przystąpieniem do oceny zarzutów kasacyjnych wskazać trzeba, że stosownie do art. 364 ust. 1 u.r.p. egzamin radcowski polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego, zwanej dalej "zdającym", do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Egzamin ten, o czym stanowi już art. 364 ust. 2 u.r.p., składa się z pięciu części pisemnych, przy czym – uwzględniając zakres sporu do jakiego doszło w rozpatrywanej sprawie – trzecia część egzaminu obejmuje rozwiązanie zadania z zakresu prawa gospodarczego, polegającego na przygotowaniu umowy albo sporządzeniu pozwu, wniosku lub apelacji, a w przypadku uznania, że jest brak podstaw do ich wniesienia, na sporządzeniu opinii prawnej w oparciu o akta lub przedstawiony stan faktyczny opracowane na potrzeby egzaminu (ust. 7).

Oceny rozwiązania każdego z zadań z części od pierwszej do czwartej egzaminu radcowskiego, zgodnie z art. 365 ust. 2 zd. 1 u.r.p., dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna, jeden spośród wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości, drugi spośród wskazanych przez Krajową Radę Radców Prawnych, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje.

Każdy z egzaminatorów sprawdzających pracę pisemną wystawia ocenę cząstkową i sporządza pisemne uzasadnienie wystawionej oceny cząstkowej i przekazuje je niezwłocznie przewodniczącemu komisji egzaminacyjnej, który załącza wszystkie uzasadnienia ocen cząstkowych dotyczące prac zdającego do protokołu z przebiegu egzaminu radcowskiego (art. 365 ust. 3 u.r.p.). Egzaminatorzy, w świetle art. 364 ust. 10 u.r.p., dokonują oceny każdej z części egzaminu radcowskiego z zastosowaniem następującej skali ocen: 1) oceny pozytywne: a) celująca (6), b) bardzo dobra (5), c) dobra (4), d) dostateczna (3); 2) ocena negatywna – niedostateczna (2). Pozytywny zaś wynik z egzaminu radcowskiego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną (art. 366 ust. 1 u.r.p.). Komisja egzaminacyjna podejmuje uchwałę o wyniku egzaminu radcowskiego na zasadach określonych w art. 366 ust. 2 u.r.p.

Od uchwały o wyniku egzaminu radcowskiego zdającemu przysługuje odwołanie do komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości (por. art. 368 ust. 1 u.r.p). Do zadań komisji odwoławczej należy rozpatrywanie odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (art. 368 ust. 9 u.r.p.). Do postępowania przed komisją odwoławczą stosuje się zaś odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 368 ust. 12 u.r.p.).

Prace komisji odwoławczej odbywają się na posiedzeniach (§ 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 24 września 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego, Dz. U. z 2014 r., poz. 1193 ze zm., dalej: "rozporządzenie"). Przewodniczący komisji odwoławczej wyznacza miejsce i terminy posiedzeń komisji oraz kieruje jej pracami, w tym w szczególności rozdziela pracę pomiędzy siebie i członków komisji odwoławczej, wskazując osobę odpowiedzialną za sporządzenie pisemnej opinii dotyczącej zasadności poszczególnych zarzutów podniesionych w odwołaniu, mając na uwadze zakres odwołania lub zakres pracy pisemnej z zadania z danej części egzaminu radcowskiego podlegającej ocenie w trybie art. 365 ust. 5 u.r.p., doświadczenie i wiedzę członków komisji odwoławczej z zakresu prawa objętego odwołaniem, a także zapewnienie możliwie równego rozdziału prac (§ 5 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia), wskazuje członka komisji odwoławczej lub członków komisji odwoławczej, którzy referują daną sprawę komisji odwoławczej (pkt 2). Przewodniczący lub członek komisji odwoławczej, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, sporządza pisemną opinię dotyczącą zasadności poszczególnych zarzutów podniesionych w odwołaniu wraz ze stanowiskiem (§ 5 ust. 3 rozporządzenia). Głosowanie jest jawne. Komisja odwoławcze w pierwszej kolejności głosuje nad ostateczną ocena pracy pisemnej zawierającej rozwiązanie zadania z tej części egzaminu radcowskiego, której dotyczy odwołanie, a następnie głosuje w sprawie zaskarżonej uchwały (§ 5 ust. 4 rozporządzenia).

W tym miejscu zauważyć wobec powyższego trzeba, że uchwała w sprawie wyniku egzaminu radcowskiego nie jest odpowiednikiem decyzji administracyjnej o charakterze uznaniowym, jako że organy orzekające w tym przedmiocie, a więc komisja egzaminacyjna I, jak i II stopnia, nie mają w tym względzie "luzu decyzyjnego" – o ile rozwiązanie zadania z każdej części egzaminu radcowskiego zostało ocenione pozytywnie, zgodnie z uregulowaniem zawartym w art. 366 ust. 1 u.r.p., wynik egzaminu musi być pozytywny. Także ocena rozwiązania zadania z określonej części egzaminu nie jest dokonywana w ramach "luzu decyzyjnego", skoro i tutaj ustawa reguluje wymagania, jakie muszą być spełnione celem uzyskania oceny pozytywnej (art. 355 ust. 2 u.r.p.). Zgodnie z tą ostatnią regulacją rozwiązanie zadania musi spełniać wymogi formalne, przepisy prawa mają być właściwie zastosowane i umiejętnie zinterpretowane, sposób zaś rozstrzygnięcia problemu powinien być poprawny i powinien uwzględniać interes strony, którą zgodnie z zadaniem zdający reprezentuje. Rozwiązanie spełniające te wymagania musi być ocenione pozytywnie, a jeżeli tak jest, to w zależności od tego, w jakim stopniu wymagania te zostały zachowane, egzaminatorzy wystawiają oceny korzystając ze skali ocen pozytywnych, zawartej w ustawie. Rozwiązanie, które nie spełnia jednego z powyższych wymogów musi być konsekwentnie ocenione negatywnie, bowiem świadczy o tym, że zdający nie jest przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego (por. wyrok NSA z 7 grudnia 2017 r., sygn. akt II GSK 3362/17, z 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt II GSK 2351/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Istota sporu do jakiego doszło w realiach rozpatrywanej sprawy sprowadza się do stwierdzenia braku spełnienia przez skarżącą kasacyjnie – przy rozwiązaniu zadania z zakresu prawa gospodarczego polegającego na sporządzeniu umowy najmu lokalu użytkowego – jednego z przewidzianych w art. 365 ust. 2 u.r.p. wymogów warunkujących, w świetle dotychczasowych rozważań, uzyskanie oceny pozytywnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznając w sprawie skarżącej prawidłowość przeprowadzonego postępowanie egzaminacyjnego, a także mając na względzie powyżej przywołane wymogi, zaaprobował stanowisko Komisji II stopnia odnośnie nie wypełnienia przez skarżącą kasacyjnie w ramach rzeczonego rozwiązania kryterium uwzględnienia interesu strony, którą zgodnie z zadaniem skarżąca reprezentowała, to jest interesu wynajmującego. Już w tym miejscu wskazać trzeba, że nie do zaakceptowania są twierdzenia skarżącej, jakoby sąd I instancji dokonał przy tym wadliwej wykładni art. 355 ust. 2 u.r.p. uznając, że przepis ten wprowadza hierarchię wymienionych w nim kryteriów (zarzut zawarty w pkt 7 petitum skargi kasacyjnej). Sąd I instancji nie przeprowadził bowiem sugerowanej przez skarżącą wykładni, a przywołany na poparcie rzeczonego zarzutu fragment uzasadnienia zaskarżonego wyroku świadczy o jego błędnym zrozumieniu przez skarżącą kasacyjnie.

Odnosząc się jednakże w pierwszej kolejności do zarzutów naruszenia przez sąd I instancji przepisów postępowania, to jest zarzutów opartych na podstawie z art. 174 pkt 2 P.p.s.a., zauważyć należy, że istotę tych zarzutów ująć można w dwie zasadnicze grupy: - po pierwsze, skarżąca kasacyjnie stara się wykazać, że nieprawidłowo nie dano wiary prezentowanym przez nią poglądom co do rozwiązania zadania z zakresu prawa gospodarczego, pomimo że znajdują one poparcie w przepisach prawa, orzecznictwie oraz literaturze przedmiotu, przy jednoczesnym nieudowodnieniu poglądów przyjętych przez Komisję II stopnia (zarzuty ujęte w pkt 1 petitum skargi kasacyjnej), - po drugie, skarżąca kasacyjnie podnosi, że nie dokonano wszechstronnej analizy wpływu popełnionych przez nią błędów przy rozwiązaniu zadania z zakresu prawa gospodarczego na jego ocenę, nie uwzględniając pozytywnych elementów tego rozwiązania i to zarówno elementów odnoszących się do: a) pozostałych kryteriów z art. 365 ust. 2 u.r.p., jak i b) kryterium zakwestionowanego (zarzuty z pkt 2 i 3 petitum skargi kasacyjnej). Z powyższym skarżąca wiąże także dalsze zarzuty procesowe ujęte w pkt 4, 5 i 6 petitum skargi kasacyjnej.

Ustosunkowując się do pierwszej z wyróżnionych powyżej grup zarzutów procesowych podkreślenia wymaga, na co słusznie zresztą zwrócił uwagę sąd I instancji, iż w ramach sądowoadministracyjnej kontroli uchwały w przedmiocie wyniku egzaminu radcowskiego sąd ocenia zgodność z prawem tej uchwały, lecz nie zastępuje komisji egzaminacyjnej w jej czynnościach. Spod kontroli sądowej uchyla się w konsekwencji możliwość merytorycznej analizy zasadności wydanej uchwały, a sąd administracyjny zobligowany jest zbadać, czy uchwała wydana została z zachowaniem reguł prowadzenia postępowania administracyjnego, ze szczególnych uwzględnieniem analizy tego, czy zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na wydanie rozstrzygnięcia o określonej treści (wyrok NSA z 10 stycznia 2013 r., sygn. akt II GSK 1930/11, CBOSA).

Już te uwagi powodują, że nie mogą odnieść zamierzonego przez skarżącą kasacyjnie rezultatu zarzuty zawarte w pkt 1 petitum skargi kasacyjnej, które w istocie zmierzają do merytorycznego zakwestionowania negatywnej oceny rozwiązania, jakie skarżąca przedstawiła w wykonaniu zadania z zakresu prawa gospodarczego. Skarżąca kasacyjnie uzasadniając te zarzuty ogranicza się do niedopuszczalnej w postępowaniu przed sądem administracyjnym polemiki z merytorycznym stanowiskiem Komisji II stopnia wyrażonym w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały.

Podkreślić dodatkowo trzeba także i to, że w postępowaniu mającym na celu ustalenie wyniku egzaminu sprawdzane prace egzaminacyjne stanowią pełny materiał dowodowy, który oceniany jest przez egzaminatorów według zasady swobodnej oceny dowodów, ale przy zastosowaniu ściśle określonych kryteriów oceny w celu dokonania prawidłowych ustaleń (wystawienia ocen), będących podstawą rozstrzygnięcia (ustalenia wyniku egzaminu). Materiał dowodowy, na który składają się poszczególne zadania egzaminacyjne, jak i prace zaprezentowane w wykonaniu tych zadań, z założenia jest zatem materiałem dowodowym kompletnym i po oddaniu prac nie można go już uzupełniać (wyrok NSA z 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt II GSK 2351/14, z 6 kwietnia 2017 r., sygn. akt II GSK 2149/15, CBOSA).

Komisja II stopnia – w sprawie skarżącej kasacyjnie – opierając się na całokształcie tak zgromadzonego materiału dowodowego dokonała jego oceny z zachowaniem zasady swobodnej oceny dowodów, jako że nie urąga ona ani doświadczeniu życiowemu, ani logicznemu rozumowaniu. Nie przeczy temu przyjęcie przez skarżącą kasacyjnie odmiennego stanowiska odnośnie poszczególnych błędów, jakie Komisja II stopnia wykazała wobec przyjętego przez nią rozwiązania zadania z zakresu prawa gospodarczego. Tym bardziej, że nie można skutecznie zarzucać Komisji II stopnia, aby ta błędnie ustaliła treść pracy skarżącej kasacyjnie – z uchybieniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. – z tego tylko powodu, że nie uwzględniła poglądów przedstawionych przez skarżącą już po oddaniu pracy (na etapie postępowania odwoławczego), a w konsekwencji, aby komisja ta nieprawidłowo – z uchybieniem art. 107 § 3 K.p.a. – uzasadniła podjętą uchwałę. Uwzględnienie szczegółowej argumentacji co do założeń przyjętych w pracy egzaminacyjnej kłóciłoby się z regułami oceny materiału dowodowego w specyficznym postępowaniu, jakim jest ustalenie wyniku egzaminu radcowskiego. Przyjęcie takiego rozwiązania – poprzez wskazanie na skutek wniesienia odwołania z odpowiednim uzasadnieniem na potrzebę podwyższenia stronie dotychczasowej oceny – oznaczałoby naruszenie konstytucyjnej zasady równości wobec prawa, względem innych osób zdających, które także dostały niskie oceny, lecz nie zdecydowały się na wniesienie odwołania (wyrok NSA z 6 kwietnia 2017 r., sygn. akt II GSK 2149/15, CBOSA).

Nie zasługiwał wobec powyższego na uwzględnienie podniesiony w pkt 1 petitum skargi kasacyjnej zarzut naruszenia art. 151 i art. 145 § 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. w zw. z art. 368 ust. 12 u.r.p., a także powiązane z nim w dalszej części zarzuty naruszenia art. 134 § 1 i art. 133 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 107 § 3 K.p.a. (pkt 4 tiret pierwsze petitum skargi kasacyjnej), art. 134 § 1 w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a. (pkt 5), czy art. 133 § 1 w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a. (pkt 6).

Także druga z wymienionych powyżej grup zarzutów procesowych nie może odnieść zamierzonego skutku. Prezentując te zarzuty skarżąca kasacyjnie przede wszystkim wychodzi z błędnego założenia, że sama okoliczność braku spełnienia przez nią kryterium uwzględnienia interesu strony, którą w świetle zadania z zakresu prawa gospodarczego reprezentowała – na gruncie art. 365 ust. 2 u.r.p. – nie mogła stanowić okoliczności przesądzającej o negatywnej ocenie pracy egzaminacyjnej. Skarżąca kasacyjnie uznaje bowiem, że z uwagi na ważność i skuteczność sporządzonej przez nią umowy najmu lokalu użytkowego mogła być ona oceniona pozytywnie, a nawet – w dalszej części uzasadnienia skargi kasacyjnej – wywodzi tezę, że już samo to, a więc sporządzenie ważnej i skutecznej umowy – jest podstawowym elementem świadczącym o uwzględnieniu interesu wynajmującego i wszelkie postanowienia mieszczące się jeszcze w tym kryterium mogą wpływać jedynie na wyższy topień tego zabezpieczenia. Z tak prezentowanym stanowiskiem nie można się zgodzić.

Przede wszystkim wskazać trzeba, że określone w art. 365 ust. 2 u.r.p. kryteria muszą być spełnione łącznie, bo tylko wtedy uprawniona jest ocena, że zdający jest przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Egzamin radcowski służy sprawdzeniu przygotowania do samodzielnego i należytego świadczenia pomocy prawnej w celu ochrony prawnej interesów podmiotów, na rzecz których jest wykonywana. Nie wymaga zatem głębszego wywodu teza przeciwna do prezentowanej przez skarżącą kasacyjnie, to jest, że poprawne rozwiązanie zadania pod względem formalnych i materialnoprawnym, które jednak nie uwzględnia interesu strony, którą zgodnie z zadaniem zdający reprezentuje, świadczy o braku przygotowania do należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Taka sama sytuacja zachodziłaby wówczas, gdy zaproponowane rozwiązanie nie spełniało kryterium poprawności formalnej, czy materialnoprawnej (zob. wyrok NSA z 7 grudnia 2017 r., sygn. akt II GSK 3362/17, CBOSA). W konsekwencji, ocenę pozytywną może otrzymać tylko takie rozwiązanie, które jest poprawne pod względem formalnym, materialnym i uwzględnia interes strony reprezentowanej przez osobę zdającą (wyrok NSA z 27 lutego 2014 r., sygn. akt II GSK 1959/12, CBOSA).

Podkreślenia przy tym wymaga, że skarżąca kasacyjnie powołując się na ostatnio podany wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 lutego 2014 r., sygn. akt II GSK 1959/12, czyni to w sposób selektywny, pomijając te jego fragment, które zaprzeczają jej tezom, w tym zwłaszcza ten fragment, w którym NSA stwierdził, że: "nieuwzględnienie interesu reprezentowanej strony jest błędem szczególnym i – w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego – dyskwalifikującym pracę osoby starającej się o uzyskanie uprawnień radcy prawnego. Nie można przecież tracić z pola uwagi przyjętego w art. 2 ustawy o radcach prawnych zasadniczego celu świadczonej przez radców prawnych pomocy prawnej, to jest ochrony prawnej interesów podmiotów, na których rzecz pomoc jest świadczona.". Twierdzenia te Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni popiera.

Argumentacji skarżącej kasacyjnie, w której skupia się ona na potrzebie wykazania spełnienia w jej pracy kwestii formalnych i materialnoprawnych nie można wobec powyższego przypisać istotnego znaczenia, co – odnosząc się do zarzutów stawianych przez skarżącą – uwzględnić trzeba w dwóch zasadniczych płaszczyznach. Po pierwsze, wypełnienie w pracy egzaminacyjnej rzeczonych kwestii, przy niespełnieniu kryterium uwzględnienia interesu wynajmującego, którego zgodnie z treścią zadania skarżąca kasacyjnie reprezentowała, nie może przesądzać o potrzebie wystawienia skarżącej oceny pozytywnej. Po drugie, wypełnienie tych kwestii nie może być uznane za wystarczające dla uznania spełnienia przez skarżącą kasacyjnie kryterium zakwestionowanego przez Komisję II stopnia, to jest kryterium uwzględnienia interesu wynajmującego. Poszczególne kryteria z art. art. 365 ust. 2 u.r.p., jak ujęła to zresztą Komisja II stopnia, podlegają w tym względzie samodzielnej analizie.

Wykazanie przez Komisję II stopnia, że skarżąca w sporządzonej umowie najmu lokalu użytkowego nie uwzględniła interesu wynajmującego implikuje zatem konieczność wystawienia skarżącej oceny negatywnej, co prawidło zaaprobował także sąd I instancji. Komisja uznając brak spełnienia rzeczonego kryterium poczyniła przy tym dostateczne wyjaśnienia. Jak słusznie wskazał sąd I instancji wnioski tej komisji – pokrywające się nota bene z wnioskami egzaminatorów – zostały wyciągnięte po przeprowadzeniu postępowania w oparciu o istniejący materiał dowodowy i właściwe uzasadnienie. Wbrew sugestiom skarżącej kasacyjnie z uzasadnienia zaskarżonej uchwały jednoznacznie wynika, że Komisja II stopnia rozważyła całość podniesionych w odwołaniu zarzutów, w których skarżąca zmierzała do wykazania, iż uwzględniła w pracy egzaminacyjnej interes wynajmującego. Komisja II stopnia doszła przy tym do odmiennych wniosków aniżeli skarżąca kasacyjnie, uznając w konkluzji, że interes wynajmującego nie został uwzględniony, przy czym ocenie tej – co zostało już podane powyżej – nie można przypisać cechy dowolności. Komisja wprost uznała, że analiza pełnej treści umowy nie pozwala na przyjęcie, że jej postanowienia mogłyby być skutecznie zrealizowane w celu ochrony interesu wynajmującego. Nie sposób w takich okolicznościach sprawy zgodzić się także ze skarżącą kasacyjnie, aby Komisja II stopnia nie ustosunkowała się do zarzutu naruszenia art. 365 ust. 2 w zw. z art. 364 ust. 10 pkt 1 u.r.p. i mającego stąd wynikać naruszenia art. 364 ust. 1 u.r.p.

Nie zasługiwał wobec tego na uwzględnienie podniesiony w pkt 2 petitum skargi kasacyjnej zarzut naruszenia art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 K.p.a. w zw. z art. 368 ust. 12 u.r.p., a także podniesiony w pkt 3 petitum skargi kasacyjnej zarzut naruszenia art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw. z § 5 ust. 3 rozporządzenia, jak i powiązane z nimi zarzuty naruszenia art. 134 § 1 i 133 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 107 § 3 K.p.a. (pkt 4 tiret drugie skargi kasacyjnej) i art. 134 § 1 w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a. (pkt 5 skargi kasacyjnej).

Na gruncie dotychczasowych rozważań za niezasadny uznać także trzeba pozostały zarzut naruszenia prawa materialnego wyrażony w pkt 8 petitum skargi kasacyjnej. W rozpatrywanej sprawie prawidłowo uznano, że skarżąca kasacyjnie rozwiązując zadanie z zakresu prawa gospodarczego nie spełniła jednego z kryterium z art. 365 ust. 2 u.r.p., to jest nie uwzględniła interesu osoby przez nią reprezentowanej, co przesądza konieczność wystawienia skarżącej kasacyjnie oceny negatywnej z art. 364 ust. 10 pkt 2 u.r.p. W tych okolicznościach nie znajdował natomiast zastosowania art. 364 ust. 10 pkt 1 u.r.p. Rozważanie możliwości przypisania skarżącej kasacyjnie którejś z ocen pozytywnych, o których stanowi art. art. 364 ust. 10 pkt 1 u.r.p., wobec uzyskania oceny negatywnej z 364 ust. 10 pkt 2 u.r.p., nie mogło mieć miejsca.

Wobec powyższego na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzeczono o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach postanowiono na podstawie art. 204 pkt 1 P.p.s.a.