Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1230/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-04-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 4 pkt 9b1, art. 128 ust. 1 i 4, art. 124 ust. 1, art. 124b ust. 1, art. 129 ust. 5, art. 130, art. 132 ust, 1a, 2, 5 i 6, art. 134 ust. 1, art. 136 ust. 3, art. 233
journal: Dz.U. 2020 poz 65
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - t.j.
article: art. 104, art. 107
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 35 ust. 1 i 2, art. 36
journal: Dz.U. 1974 nr 10 poz 64
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - tekst jednolity
article: art. 55.4, art. 118
journal: Dz.U. 2020 poz 1740
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - t.j.
article: art. 8 ust. 2 i 3
journal: Dz.U. 1990 nr 51 poz 298
law: Ustawa z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych.
article: art. 5 ust. 1 i 3
journal: Dz.U. 1993 nr 16 poz 69
law: Ustawa z dnia 5 lutego 1993 r. o przekształceniach własnościowych niektórych przedsiębiorstw państwowych o szczególnym znaczeniu dla gospodarki państwa.
article: art. 141 § 4, art. 182 § 2, art. 183 § 1 i 2, art. 185, art. 207 § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Zgierski (spr.) Sędziowie: NSA Maciej Dybowski del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. sp. z o.o. z siedzibą w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 613/20 w sprawie ze skarg E. S.A. z siedzibą w P. i E. sp. z o.o. z siedzibą w P. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2020 r., nr [...] w przedmiocie odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu; 2) odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 22 kwietnia 2021 r. po rozpoznaniu skarg E. S.A. z siedzibą w P. i E. sp. z o.o. z siedzibą w P. na decyzję Wojewody [...] z [...] czerwca 2020 r. w przedmiocie odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości uchylił zaskarżoną decyzję, zasądził od organu na rzecz E. S.A. kwotę 8 700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania oraz odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania na rzecz E. sp. z o.o. w całości.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Zarząd Geodezji i Katastru Miejskiego G. decyzją z [...] stycznia 2020 r. ustalił na rzecz A.P. i K.P. odszkodowanie w wysokości za udziały wynoszące łącznie 2/6 części w nieruchomości położonej w P. przy ul. [...], zapisanej w księdze wieczystej nr [...], stanowiącej działkę nr [...] z arkusza mapy [...] obrębu G., z tytułu zmniejszenia jej wartości ze względu na przebieg napowietrznej linii wysokiego napięcia 110 kV S.-W., orzekł, że do zapłaty odszkodowania zobowiązana jest spółka E. sp. z o.o. z siedzibą w P. oraz umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie wszczęte na wniosek A.P. o ustalenie odszkodowania za należący do osoby trzeciej udział wynoszący 2/6 części w powyższej nieruchomości. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że na wniosek A.P. z [...] marca 2014 r. wszczęto postępowanie o ustalenie odszkodowania za udział wynoszący 1/2 w opisanej w sentencji decyzji nieruchomości, z tytułu jej pogorszenia ze względu na przebieg wspomnianej napowietrznej linii wysokiego napięcia wybudowanej na podstawie decyzji Naczelnika Dzielnicy P. z [...] marca 1975 r. utrzymanej w mocy ostateczną decyzją Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska Urzędu Wojewódzkiego w P. z [...] października 1975 r. W dniu [...] lipca 2019 r. wniosek w tym samym przedmiocie złożyła K.P. Organ wyjaśnił, że współwłasność spornej działki przysługiwała F.P. i A.P. w udziale wynoszącym 1/2 części. Organ ustalił, że spadek po A.P. i F.P. nabyli K.P., A.P. i B.P. w 1/3 części każde z nich. Ustalono także, że A.P. [...] stycznia 1998 r. nabył udział wynoszący 1/2 części w przedmiotowej nieruchomości od ówczesnych współwłaścicieli F.P. i A.P. na podstawie umowy darowizny zawartej aktem notarialnym. Zdaniem organu zajęcie nieruchomości stanowiącej w udziale 1/2 współwłasność A.P. i F.P., których spadkobiercami są K.P., A.P. i B.P., nie mogło doprowadzić do powstania szkody tylko po stronie A.P., który nabył udział wynoszący 1/2 części w przedmiotowej nieruchomości w formie umowy darowizny. W wyniku umowy darowizny nie nabył on przedmiotowego roszczenia odszkodowawczego. Z tego powodu postępowanie na jego wniosek stało się bezprzedmiotowe co do udziału wynoszącego 2/6 części w przedmiotowej nieruchomości, co daje podstawę do umorzenia postępowania w tym zakresie. Osobami uprawnionymi do uzyskania odszkodowania za szkodę spowodowaną zmniejszeniem wartości nieruchomości są spadkobiercy F.P. i A.P. – wnioskodawcy A.P. - do 1/6 części i K.P. - do 1/6 części. W wyniku postępowania wyjaśniającego nie ustalono, aby odszkodowanie zostało już wcześniej ustalone i wypłacone oraz że zostało zawarte porozumienie w sprawie odszkodowania.

W toku postępowania organ ustalił także, że beneficjent zezwolenia na założenie linii energetycznej – Zakład Energetyczny P. został przekształcony w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa – Energetyka P. S.A. Następnie w związku z połączeniem Energetyki P. S.A. z Energetyką S. S.A., Zakładem Energetycznym G. S.A., Z. Zakładem Energetycznym S.A. oraz Zakładem Energetycznym B. S.A., które miało miejsce [...] stycznia 2003 r., Energetyka P. S.A. zmieniła nazwę na Grupa Energetyczna E. S.A., a następnie na E. S.A. Na mocy umowy zbycia zorganizowanej części przedsiębiorstwa zawartej w formie aktu notarialnego z [...] czerwca 2007 r. w celu wydzielenia operatora systemu dystrybucyjnego nastąpiło zbycie przez spółkę E. S.A. części przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 55 Kodeksu cywilnego, dalej: kc, i zawiązanie spółki E. sp. z o.o. oraz wyposażenie jej w majątek dystrybucyjny w formie aportu oddziału E. S.A., samodzielnie sporządzającego bilans, prowadzącego działalność w zakresie dystrybucji energii elektrycznej, stanowiącego zorganizowaną część przedsiębiorstwa. Zadania związane z dystrybucją energii elektrycznej m.in., na obszarze, na którym znajduje się sporna działka, wykonuje spółka E. sp. z o.o. z siedzibą w P., która jest również właścicielem posadowionej na nich infrastruktury energetycznej.

Po rozpatrzeniu odwołania Wojewoda [...] decyzją z [...] czerwca 2020 r., uchylił pkt II zaskarżonej decyzji i w tym zakresie orzekł, że do zapłaty odszkodowania zobowiązane są solidarnie E. sp. z o.o. oraz E. S.A. W pozostałym zakresie utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Uzasadniając decyzję organ wskazał, że [...] czerwca 2007 r. została zawarta umowa, na mocy której E. S.A. zbyła na rzecz E. sp. z o.o. aport w postaci oddziału E. S.A. W umowie wskazano, powtarzając treść art. 554 Kodeksu cywilnego, że nabywca przedsiębiorstwa jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, a odpowiedzialność nabywcy ogranicza się do wartości nabytego przedsiębiorstwa według stanu w chwili nabycia, a według cen w chwili zaspokojenia wierzyciela. Zdaniem organu oznacza to, że obowiązek odszkodowawczy leży po stronie obu spółek.

Na powyższe rozstrzygnięcie obie spółki wniosły odrębne skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, domagając się uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Przywołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił zaskarżoną decyzję, zasądził od organu na rzecz E. S.A. kwotę 8 700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania oraz odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania na rzecz E. sp. z o.o. w całości. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że dopuszczalne jest dochodzenie odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości orzeczonego pod rządami poprzednio obowiązujących przepisów, o ile odszkodowanie to nie zostało wypłacone. Wyjaśnił, że prawo żądania ustalenia takiego odszkodowania nie przedawnia się, gdyż żaden przepis nie przewiduje takiej możliwości. Sąd wskazał, że w myśl uchwały z 2 lutego 2021 r., sygn. akt I OPS 1/20, wydanej w składzie siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższe odszkodowanie może być dochodzone przez spadkobierców pierwotnego właściciela nieruchomości. W ocenie Sądu obowiązek zapłaty odszkodowania obciąża osobę lub jednostkę organizacyjną, która uzyskała zezwolenie na założenie lub przeprowadzenie ciągów drenażowych, przewodów i urządzeń. Zdaniem Sądu brak jest podstaw do uznania, że podmiotem odpowiedzialnym powinien być Skarb Państwa, a istotne jest, kto obecnie jest beneficjentem zezwolenia, na którego podstawie doszło do ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości, w związku z czym w ocenie sądu brak było podstaw do uznania, że E. S.A. jest solidarnie zobowiązana do wypłaty odszkodowania z E. sp. z o.o. Sąd w zakresie kosztów wskazał, że w sprawie zaszedł uzasadniony przypadek przemawiający za odstąpieniem o orzeczeniu zwrotu kosztów postępowania na rzecz E. sp. z o.o. z powodu niewłaściwego uznania solidarnej odpowiedzialności E. S.A. z tytułu odszkodowania przy jednoczesnym reprezentowaniu obu spółek przez tego samego pełnomocnika procesowego i powtórzenie tych samych zarzutów i argumentacji w obu skargach do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła E. sp. z o.o., zaskarżając to rozstrzygnięcie w części i wnosząc o jego uchylenie w zakresie dotyczącym uchylenia zaskarżonej decyzji i odstąpienia zasądzenia zwrotu kosztów na rzecz skarżącej kasacyjnie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Dodatkowo skarżąca kasacyjnie zrzekła się prawa rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie:

1) art. 132 ust. 6 i 132 ust. 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2020 r. poz. 65), dalej: ugn, w zw. z art. 124 ust. 1 i 124b ust. 1 ugn w zw. z art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, dalej: kpa, przez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że skarżąca kasacyjnie jest podmiotem obowiązanym do zapłaty odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości lub jednostką organizacyjną, która uzyskała zezwolenie za założenie przewodów i urządzeń albo zezwolenie na wykonanie czynności związanych z konserwacją remontami i usuwaniem awarii albo przedsiębiorcą wykonującym na podstawie koncesji działalność w zakresie poszukiwania, rozpoznawania lub wydobywania kopalin objętych własnością górniczą, a także niewskazanie podstawy prawnej nałożonego na ww. podmiot obowiązku oraz niewskazanie podstaw odpowiedzialności solidarnej;

2) art. 129 ust. 5 ugn w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 i art. 36 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1974 r. Nr 10 poz. 64), dalej: ustawa wywłaszczeniowa, o w zw. z art. 107 kpa oraz w zw. z przepisami dekretu z 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych przez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że publicznoprawny obowiązek Skarbu Państwa, polegający na wypłacie odszkodowania za wywłaszczenie może zostać orzeczony w stosunku do podmiotu prywatnego, który nie jest następcą prawnym Skarbu Państwa;

3) art. 129 ust. 5 ugn w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 ustawy wywłaszczeniowej przez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że publicznoprawny obowiązek Skarbu Państwa, polegający na wypłacie odszkodowania za wywłaszczenie, tj. za działania Państwa w sferze imperium, może zostać orzeczony w stosunku do podmiotu prywatnego, który nie jest następcą prawnym Skarbu Państwa, a który działa w sferze publicznej wyłącznie w zakresie sfery dominium;

4) art. 118 kc przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na pominięciu go przy rozstrzyganiu sprawy i zasądzenie odszkodowania pomimo przedawnienia roszczenia;

5) art. 128 ust. 1 i 4 ugn przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że osobą uprawnioną do żądania ustalenia i wypłaty odszkodowania jest także spadkobierca osoby wywłaszczonej, art. 922 kc w zw. z art. 1 kc przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że prawo do odszkodowania jako prawo o charakterze publicznoprawnym wchodzi w skład spadku po osobie wywłaszczonej na podstawie kodeksowych przepisów o dziedziczeniu, w sytuacji, gdy kodeks cywilny znajduje zastosowanie jedynie do stosunków cywilnoprawnych;

6) art. 104 kpa w zw. z art. 4 pkt 9b1, art. 128 ust. 4, art. 129 ust. 5 pkt 3, art. 130, art. 132 ust. 1a, 2 i 6, art. 134 ust. 1 i art. 233 ugn przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że indywidualnie określone uprawnienie administracyjne poprzednika prawnego wnioskodawców jest dziedziczne bądź zbywalne i przechodzi na spadkobierców wywłaszczonego, w sytuacji, w której prawo to nie ma charakteru cywilnoprawnego i jest wyłącznie związane z wywłaszczonym na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej;

7) naruszenie art. 8 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. nr 51, poz. 298) przez niewłaściwe zastosowanie polegające na:

a) przyjęciu, że skarżąca kasacyjnie jest następcą prawnym Skarbu Państwa bądź przedsiębiorstwa państwowego Zakład Energetyczny P. w P.;

b) przyjęciu, że na skarżącą kasacyjnie przechodzą z mocy ustawy, uprawnienia i obowiązki przekształconego przedsiębiorstwa wynikające z decyzji administracyjnych;

8) niewłaściwe zastosowanie art. 554 kc przez niezasadne przyjęcie, że:

a) przepis ten może stanowić podstawę odpowiedzialności solidarnej za zobowiązania publicznoprawne, w sytuacji w której skarżąca kasacyjnie nie wiedziała o takiego rodzaju zobowiązaniach w dniu 1 lipca 2007 r., w szczególności o roszczeniu dochodzonym w niniejszym postępowaniu przez właścicieli nieruchomości;

b) wskazana w nim odpowiedzialność solidarna dotyczy obowiązków o charakterze publicznoprawnym;

9) art. 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: ppsa, przez niewyjaśnienie w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku, w części dotyczącej podstawy prawnej rozstrzygnięcia:

a) na jakiej podstawie Sąd pierwszej instancji przyjął, że roszczenie o odszkodowanie mające charakter publicznoprawny może przechodzić na spadkobierców, skoro przepisy kodeksu cywilnego dotyczą jedynie praw i obowiązków o charakterze cywilnym w rozumieniu art. 1 kc;

b) na jakiej podstawie Wojewódzki Sąd Administracyjny przyjął, że roszczenie o odszkodowanie mające charakter publicznoprawny może przechodzić na spadkobierców oraz w drodze umowy darowizny, bądź zniesienia współwłasności, skoro przepisy kodeksu cywilnego dotyczą jedynie praw i obowiązków o charakterze cywilnym w rozumieniu art. 1 kc;

c) dlaczego roszczenie o odszkodowanie nie ulega przedawnieniu, w szczególności w kontekście argumentacji, wedle której stosowanie kodeksu cywilnego w zakresie spadkobrania wymusza jednocześnie stosowanie kodeksu cywilnego także w zakresie przedawnienia;

d) na jakiej podstawie publicznoprawny dług należący pierwotnie do Skarbu Państwa przeszedł na rzecz E. S.A. a następnie na skarżącą kasacyjnie, w szczególności w kontekście indywidualnego charakteru publicznoprawnego zobowiązania wypłaty odszkodowania, a także przejścia majątku przedsiębiorstw obejmujących stan czynny, tj. obejmujący wyłącznie aktywa i niezawierający zobowiązań i długów, miała przejść na rzecz skarżącej.

Uzasadniając powyższe zarzuty, spółka rozwinęła argumentację przytoczoną w ramach poszczególnych zarzutów i podniosła, że pomiędzy Skarbem Państwa a skarżącą kasacyjnie nie zachodzi następstwo prawne w zakresie obowiązku odszkodowawczego. Zaznaczyła, że przejęcie mienia nie jest jednoznaczne z przejęciem zobowiązań. Stwierdziła, że Sąd pierwszej instancji nie odniósł się w sposób pełny do kwestii mocy i znaczenia art. 554 kc. Skarżąca kasacyjnie wskazała także, że możliwe jest nabycie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części w następstwie nabycia tylko praw.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna okazała się zasadna, choć nie wszystkie zarzuty należało uznać za usprawiedliwione.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że niezasadne okazały się te zarzuty, które autor skargi kasacyjnej powiązał z kwestią dopuszczalności występowania o ustalenie odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości przez spadkobierców właścicieli z daty wydania zezwolenia na założenie lub przeprowadzenie ciągów drenażowych, przewodów i urządzeń. Odnotować bowiem należy, że zgodnie z ugruntowaną linią orzeczniczą sądów administracyjnych do stanów powstałych pod rządami wspomnianej ustawy i trwającymi nadal – jak ma to miejsce w rozpoznawanej sprawie – zastosowanie znajdują przepisu ustawy obowiązującej obecnie, tj. w tym przypadku ustawy o gospodarce nieruchomościami (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2492/20). Zgodnie z art. 128 ust. 1 tej ustawy wywłaszczenie własności nieruchomości, użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej odpowiadającym wartości tych praw. Jednocześnie w myśl art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu, gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Ustawodawca przewidział zatem, że pomiędzy wywłaszczeniem nieruchomości a wypłatą odszkodowania z tego tytułu mogą zachodzić różnice czasowe, które nie powinny prowadzić do utraty prawa do odszkodowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko odmawiające spadkobiercom prawa dochodzenia odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości wyłącznie z powodu ujęcia w art. 128 ust. 1 ugn jedynie właściciela wywłaszczonej nieruchomości jako osoby uprawnionej do złożenia wniosku o odszkodowanie oraz braku przepisu wyraźnie dopuszczającego sukcesję tego roszczenia nie jest uprawnione, a oparcie się wyłącznie na literalnym brzmieniu przepisów prowadzi do nieuprawnionych wniosków. Skoro bowiem przytoczone powyżej przepisy przewidują, że pomiędzy wywłaszczeniem a wystąpieniem z wnioskiem o odszkodowanie może upłynąć znaczny czas, to założyć należy, że na skutek upływu czasu właściciel wywłaszczonej nieruchomości może już nie żyć, przy czym nie sposób jest uznać, że uprawnienie do uzyskania odszkodowania miało charakter roszczenia wygasającego wraz ze śmiercią właściciela, tj. roszczenia osobistego. Zaznaczyć przy tym należy, że w myśl art. 136 ust. 3 ugn poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej nieruchomości albo części wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej części, jeżeli nieruchomość lub jej część stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Skoro zatem roszczenie o zwrot nieruchomości przechodzi na spadkobiercę właściciela tej nieruchomości, to brak jest przesłanek do uznania, że roszczenie o wypłatę odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości, stanowiące ekwiwalent za wywłaszczoną nieruchomość, nie przysługuje temu spadkobiercy (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 31 stycznia 2019 r., sygn. akt I OSK 972/17, z 22 lutego 2021 r., sygn akt I OSK 2492/20, i z 22 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 491/20).

Istniejące w tym zakresie rozbieżności w podejściu sądów administracyjnych do kwestii prawa spadkobierców do ubiegania się o odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość zostały rozstrzygnięte uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego wydaną 22 lutego 2021 r. (sygn. akt I OPS 1/20) – co Sąd pierwszej instancji prawidłowo wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Wyrażono w niej m.in. stanowisko, że odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej, może być od 1 stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej.

Niezasadny w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego okazał się także zarzut naruszenia art. 118 kc. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem sądów administracyjnych w prawie administracyjnym z przedawnieniem roszczenia mamy bowiem do czynienia tylko wówczas, gdy przepis prawa wyraźnie tak stanowi. Z uwagi na powyższe należy podkreślić, że w ustawach wywłaszczeniowych z 1958 r. i z 1985 r., ale także w obecnie obowiązującej ustawie o gospodarce nieruchomościami brak jest przepisów przewidujących przedawnienie się prawa ubiegania się o odszkodowanie z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 października 2021 r., sygn. akt I OSK 1570/21). Z uwagi na powyższe za niezasadny należało uznać także zarzut naruszenia art. 141 § 4 ppsa w zakresie, w jakim zdaniem autora skargi kasacyjnej Sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił, dlaczego roszczenie o odszkodowanie nie ulega przedawnieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej odniósł się do tej kwestii.

W zakresie zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących uznania skarżącej kasacyjnie za zobowiązaną do wypłaty ustalonego odszkodowania, należy wskazać, że w myśl przywołanego w skardze kasacyjnej art. 554 kc, którego treść została powtórzona w postanowieniach umowy, której mocą wydzielono E. sp. z o.o., nabywca przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa lub gospodarstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach, mimo zachowania należytej staranności. Odpowiedzialność nabywcy ogranicza się do wartości nabytego przedsiębiorstwa lub gospodarstwa według stanu w chwili nabycia, a według cen w chwili zaspokojenia wierzyciela. Odpowiedzialności tej nie można bez zgody wierzyciela wyłączyć ani ograniczyć.

Jak to wyjaśnił naczelny Sąd Administracyjny w sprawie I OSK 1149/20 (wyrok z dnia 25 czerwca 2021 r.) sens art. 554 k.c. jest taki, że zobowiązanie, które obciążało tylko zbywcę, ex lege rozszerza się na nabywcę. Wierzyciel może żądać świadczenia wedle swojego wyboru od zbywcy bądź nabywcy przedsiębiorstwa albo od obu. Odpowiednio, po stronie zarówno zbywcy, jak i nabywcy istnieje obowiązek świadczenia na rzecz wierzyciela. Odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa powstała na mocy art. 554 k.c. w istocie jest synonimem zobowiązania powstałego ex lege, rozumianego jako stosunek prawny (tak: Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 13 września 2018 r., sygn. I ACa 205/18, lex nr 2574965). Nabywca zorganizowanej części przedsiębiorstwa ponosi odpowiedzialność, o której mowa w art. 554 k.c. (wyrok SN z dnia 25 listopada 2005 r., sygn. VCK 381/05, lex nr 180897).

W świetle art. 554 k.c. to nabywca przedsiębiorstwa, a nie wierzyciel ma obowiązek wykazania przesłanki uwalniającej go od tej odpowiedzialności. Inaczej mówiąc, wierzyciel nie ma obowiązku udowodnienia, że nabywca wiedział o długu zbywcy w stosunku do tego wierzyciela lub że przy zachowaniu należytej staranności mógł się o nim dowiedzieć. Zgodnie z art. 6 k.c. ma on jedynie obowiązek wykazania, że doszło do zbycia przedsiębiorstwa, z którym wiąże się konkretny dług zbywcy. Natomiast to na nabywcy przedsiębiorstwa spoczywa obowiązek wykazania określonej w art. 554 k.c. przesłanki, pozwalającej mu uwolnić się od solidarnej odpowiedzialności ze zbywcą za długi powstałe w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa przed jego zbyciem ( por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 20 września 2009 r., sygn. I ACa 187/16, lex nr 2166477).

Skarga skierowana do Wojewódzkiego sądu Administracyjnego w Poznaniu zawierała zarzut niewłaściwego zastosowania przez Wojewodę [...] art. 554 kc poprzez niezasadne przyjęcie, że przepis ten może stanowić podstawę odpowiedzialności solidarnej za zobowiązania publicznoprawne. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pominięcie w wywodach Sądu pierwszej instancji kluczowych w sprawie rozważań dotyczących wpływu art. 554 kc i postanowień umowy o wydzieleniu E. sp. z o.o. czyni zaskarżony wyrok wadliwym. Przepis art. 141 § 4 ppsa zobowiązuje bowiem Sąd do rozważenia w uzasadnieniu orzeczenia wszystkich zarzutów strony oraz stanowisk pozostałych stron, jeżeli mogą one mieć wpływ na wynik sprawy. Ten obowiązek Sądu wynika także z normy zawartej w art. 1 § 1 i § 2 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych określających istotę wymiaru sprawiedliwości sprawowanego przez sądy administracyjne, a mianowicie kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Nieustosunkowanie się do istotnych zarzutów strony albo brak ich oceny jak również brak umotywowania dokonanej w rozstrzygnięciu oceny, należy postrzegać jako naruszenie art. 141 § 4 u.p.p.s.a. Tak więc z treści uzasadnienia Sądu I instancji powinno wynikać, że Sąd ten przeanalizował wszystkie zarzuty zamieszczone w skardze, konfrontując je z ustaleniami organu i materiałami dowodowymi sprawy.

Oznacza to także, że za uzasadniony należało uznać zawarty w skardze kasacyjnej zarzut dotyczący naruszenia przez Sąd meriti art. 141 § 4 ppsa w zakresie dotyczącym odpowiedzialności E. sp. z o.o. za odszkodowanie z tytułu ograniczenia sposobu użytkowania nieruchomości. Motywy wyroku nie zawierają w tym zakresie stanowiska Sądu co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia.

W pkt 2 skargi kasacyjnej dotyczącym naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego zarzucono niewłaściwe zastosowanie art. 129 ust. 5 ugn w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczaniu nieruchomości w zw. z art. 107 kpa oraz w zw. z przepisami dekretu z 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych polegające na uznaniu, że publicznoprawny obowiązek Skarbu Państwa, polegający na wypłacie odszkodowania za wywłaszczenie może zostać orzeczony w stosunku do podmiotu prywatnego, który nie jest następcą prawnym Skarbu Państwa. Jednakże analiza akt postępowania administracyjnego, w szczególności k. 229-240, na których znajduje się postanowienie Sądu Rejonowego w Poznaniu z 26 lutego 2015 r., sygn. akt IX Ns 1396/12 wraz z uzasadnieniem w sprawie z wniosku o ustanowienie służebności przesyłu wskazuje, że E. sp. z o.o. powołuje się na wybudowanie infrastruktury przesyłowej przez poprzednika prawnego Zakład Energetyczny P. i na decyzję wydaną na podstawie art. 35 ustawy z 12 marca 1958 r., jako tytuł prawny dla przedsiębiorcy przesyłowego do stałego korzystania z wymienionej w tej decyzji nieruchomości. Chodzi przy tym o tą samą linię napowietrzną 110kv relacji S.–W. Zatem w postępowaniu toczącym się przed sądem powszechnym Spółka uznaje następstwo prawne po Zakładzie Energetycznym P.

Niezależnie od powyższego, odnosząc się do zarzutów związanych z nieuznaniem przez Sąd pierwszej instancji, że do zapłaty odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości powinien być Skarb Państwa, wskazać należy, że zgodnie z art. 132 ust. 6 ugn obowiązek zapłaty odszkodowania za szkody powstałe wskutek m.in. zakładania przewodów służących do przesyłania lub dystrybucji energii elektrycznej oraz za zmniejszenie wartości nieruchomości z tego powodu obciąża osobę lub jednostkę organizacyjną, która uzyskała zezwolenie. Jednocześnie zaznaczyć należy, że w myśl art. 8 ust. 2 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych spółka powstała w wyniku przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki przekształconego przedsiębiorstwa. Powyższe pozwala na przyjęcie, że w wyniku komercjalizacji, a następnie ewentualnej prywatyzacji brak jest podstaw, aby obciążenia związane funkcjonowaniem przekształcanego przedsiębiorstwa w dalszym ciągu obciążały Skarb Państwa, a nie nowo powstały podmiot (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 491/20). Tym samym brak jest podstaw do uznania zasadności zarzutów zawartych w skardze kasacyjnej zmierzających do wykazania, że wyłącznie zobowiązanym do zapłaty odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości jest Skarb Państwa.

Rozpoznając ponownie sprawę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu powinien zbadać wpływ art. 554 kc na kwestię ustalenia podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 ppsa, orzekł jak w sentencji.

Jednocześnie w myśl art. 182 § 2 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 207 § 2 ppsa.