Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VII SA/Wa 1082/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-12-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne: Zabytki
Skarżony organ: Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 13 ust. 1
journal: Dz.U. 2014 poz 1446
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Włodzimierz Kowalczyk, , Sędzia WSA J Jolanta Augustyniak–Pęczkowska (spr.), Sędzia WSA Bogusław Cieśla, Protokolant ref. staż. Magdalena Bąba, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi "[...] Sp. j. z siedzibą w [...] na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] marca 2015 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy skreślenia z rejestru zabytków oddala skargę


UZASADNIENIE

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego decyzją z dnia [...] marca 2015r. ([...]), na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. c, art. 7 pkt 1, art. 13 ust. 1, 2, 5 i 6 oraz art. 89 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2014 r., poz. 1446), dalej ustawa, oraz art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, po rozpoznaniu wniosku [...] Sp. j. z siedzibą w [...]o ponowne rozpatrzenie sprawy – utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] listopada 2014 r. ([...]), odmawiającą skreślenia z rejestru zabytków budynku dawnego czworaka dz. nr ew. [...], wchodzącego w skład zespołu dworskiego w [...], wpisanego do tego rejestru nr [...], decyzjami Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z [...] lutego 1960 r. i z [...] sierpnia 1978 r.

Minister wskazał, że decyzją z [...] lutego 1960 r. wpisano do rejestru zabytków "[...], z II połowy XVIII wieku w [...], pow. [...], o wartości historycznej i kulturalnej. Granice zabytku rozciągają się na całość obiektu w granicach ogrodzenia". W sentencji ręcznie dopisano obiekty: "[...], 2 pol. XVIII w.; budynek gospodarczy - stajnia i obora, mur., 1 poł. XIX w.; czworak murów., 1 poł. XIX w." Następnie, w związku z reformą administracyjną państwa, decyzją z dnia [...] sierpnia 1978 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków w [...]wpisał do rejestru zabytków: "[...], z II połowy XVIII w. w [...], o wartości historycznej i kulturalnej. Granice zabytku rozciągają się na całość obiektu w granicach ogrodzenia tj. [...], budynek gospodarczy - stajnia i obora, murowane, z I poł. XIX w., czworak murowany z I poł. XIX w", nadając ww. zabytkowi numer [...]. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że jest to "aktualizacja decyzji WKZ w [...], nr rej. [...], z dnia [...].02.1960 r.".

Dalej wyjaśnił, że [...] znajdują się obecnie w granicach administracyjnych miasta [...]. Zespół dworski zajmuje aktualnie działki nr ew. [...]. Dwór, zajmujący wydzieloną nieruchomość nr ew. [...], położony jest na działce nr ew. [...], a budynki gospodarczy i dawny czworak na działce nr ew. [...].

Organ wskazał, że skarżąca spółka zwróciła się z wnioskiem o skreślenie tego zabytku z rejestru, przedstawiając argumenty dotyczące stanu technicznego budynku i załączając projekt rozbiórki.

Dalej, podzielając stanowisko przedstawione w decyzji pierwszej instancji, zaznaczył, że według wnioskodawcy "charakter prawny" czworaka jako zabytku nie jest jasny, ani bowiem decyzja z [...] sierpnia 1978 r., ani z [...] listopada 2014 r. nie określa, jak należy traktować ten budynek: czy jako samodzielny zabytek, czy część zespołu budowlanego, o którym mowa w art. 3 pkt 13 ustawy, czy też część zabytkowego dworu. Najbardziej trafnym wydaje się przyjęcie, że czworak stanowi część budynku dworskiego, bowiem sam zabytku nie stanowi - nie posiada (ani nie posiadał w 1978 r.) żadnej wartości historycznej, artystycznej czy naukowej. Zdaniem wnioskodawcy czworak uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę wartości i "nie posiada on już związku z budynkiem dworskim. Jak argumentuje, budynki wskazane w decyzji o wpisie do rejestru zabytków "pozostają w użytkowaniu innych podmiotów, ich otoczenie przestrzenne jest daleko zróżnicowane, a nadto nie posiadają one ze sobą żadnego połączenia (przejścia w postaci drogi lub ścieżki, które by je łączyły). (...) Dodatkowo, budynki oddzielone są od wielu lat ogrodzeniem, wykluczającym ustalenie, że nadal istnieje koncepcja, pozwalająca łącznie wykorzystywać budynki." Zdaniem strony "ze względu na oddzielenie budynków ogrodzeniem, nastąpiła utrata właściwości wskazanych w decyzji z 1978 r., to jest utrata charakteru całości obiektu w granicach ogrodzenia " a zatem czworak przestał podlegać ochronie przysługującej obecnie jedynie budynkowi dworu. Wnioskodawca zakwestionował wartość historyczną, artystyczną i naukową ww. obiektu, nikłą z powodu przeprowadzanych przez lata prac remontowych i budowlanych. Podkreślono, iż remont budynku jest wykluczony z uwagi na szeroki zakres koniecznych prac i wysokie koszty, a wyburzenie i odtworzenie z materiałów historycznych jest bezcelowe.

Minister wskazał, że z art. 13 ust. 1 ustawy wynika, iż przesłankami uprawniającymi do skreślenia zabytku z rejestru zabytków są: utrata wartości historycznej, artystycznej lub naukowej, brak potwierdzenia wartości zabytku w świetle nowych ustaleń naukowych. Do utraty wartości zabytkowej obiektu może dojść na skutek jego zniszczenia, jednakże dla zaistnienia przesłanki z art. 13 ust. 1 ustawy konieczne jest istnienie bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy faktem częściowego czy całkowitego zniszczenia obiektu wpisanego do rejestru, a utratą przez ten obiekt wartości historycznej, artystycznej lub naukowej (por. M. Cherka, P. Antoniak, Komentarz do art. 13 ww. ustawy, LEX). Odnośnie drugiej przesłanki wyjaśnił, że pod pojęciem "nowych ustaleń naukowych" rozumie się takie dane i informacje o obiekcie, które nie były znane organowi ochrony zabytków w dacie wpisu do rejestru zabytków, a które rzutują na ocenę jego wartości, przesądzającej o jego wpisie.

Dalej organ podkreślił, że przedmiotem ochrony konserwatorskiej w tej sprawie jest zespól budowlany składający się z budynku mieszkalnego (dworu), budynku gospodarczego (stajnia i obora) oraz czworaka (budynek mieszkalno-gospodarczy). Budynki te spełniają definicję historycznego zespołu budowlanego z art. 3 pkt 13 ustawy, gdyż stanowią powiązaną przestrzennie grupę budynków, wyodrębnioną ze względu na formę architektoniczną, styl, zastosowane materiały, funkcję, czas powstania lub związek z wydarzeniami historycznymi. Przypomniał, że znaczenie słowa "dwór" w języku polskim nie ogranicza się do nazwy ziemiańskiego domu mieszkalnego, ale jest to majątek, posiadłość ziemska obejmująca teren z folwarkiem, budynkami gospodarczymi i budynkiem mieszkalnym - siedzibą właściciela (Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka, PWN, W-wa 1996). W ramach dworskiego zespołu budowlanego funkcje pojedynczych, tworzących go budynków nie będą więc tożsame, forma architektoniczna dworu bardziej okazała, a użyte materiały budowlane bardziej szlachetne niż w przypadku budynków gospodarczych. Poszczególne budynki w zespole dworskim mogą też różnić się czasem powstania z racji rozwoju, rozbudowy i ewoluowania majątku. Nie zmienia to jednak faktu iż składają się na spójny, funkcjonujący w określonej przestrzeni i czasie, realizujący funkcję mieszkalno-gospodarczą majątek z siedzibą właściciela.

Późniejsze podziały geodezyjne i zmiany komunikacyjne w obrębie zespołu nie pozbawiają go zatem automatycznie ochrony konserwatorskiej, jak chciałby wnioskodawca i nie deprecjonują wartości zabytkowej w stopniu wymagającym skreślenia z rejestru zabytków. Teren, w granicach którego wpisano dwór w [...] do rejestru zabytków w 1960 r. i 1978 r. nadal pozostaje pod ochroną konserwatorską w takim samym kształcie i takiej samej powierzchni, mimo późniejszych podziałów geodezyjnych i zmian w układzie komunikacyjnym.

Odnosząc się do argumentów dotyczących utraty związku funkcjonalnego i gospodarczego z dworem organ wskazał, iż zmiana funkcji obiektów architektury jest ich cechą immanentną, a w zasobie zabytkowym jedynie nieliczne budowle zachowują swoje pierwotne przeznaczenie. O ile stosunkowo nie sprawiające trudności jest zachowanie funkcji obiektów sakralnych, to w przypadku zabytkowych obiektów poprzemysłowych czy XVIII i XIX-w fortyfikacji ich funkcjonalność i możliwości adaptacyjne dla współczesnych potrzeb są mocno ograniczone. Brak możliwości kontynuacji pierwotnego przeznaczenia nie przesądza jednak o braku wartości zabytkowej. Nośnikiem tej wartości jest czytelna dawna funkcja zapisana w substancji materialnej obiektu. W tej sprawie okoliczność, iż dawny czworak nie jest wykorzystywany łącznie z budynkiem dworu, w ramach funkcjonowania jednego gospodarstwa, nie pozbawia go wartości zabytkowej w sposób prowadzący do skreślenia go z rejestru zabytków. Substancja materialna tego zabytku w sposób czytelny świadczy o pierwotnej funkcji pełnionej przez obiekt i jego znaczeniu w rozplanowaniu układu przestrzennego zespołu dworskiego.

Organ stwierdził, że analiza materiału dowodowego, w tym decyzji o wpisie do rejestru zabytków i opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z dnia [...].07.2014 r. z protokołem z oględzin i dokumentacją fotograficzną, daje podstawy do stwierdzenia, że nie zachodzi żadna z przesłanek upoważniających do skreślenia z rejestru zabytków ww. czworaka. Zabytek ten, mimo złego stanu zachowania, nie uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości artystycznej, historycznej czy naukowej; nie ma też żadnych nowych ustaleń naukowych, które nie potwierdzałyby jego wartości zabytkowej. Mimo postępującej degradacji substancji materialnej zachował wartość w nieprzekształconej, jednokondygnacyjnej bryle, nakrytej wysokim czterospadowym dachem, rzucie i dyspozycji wnętrz obiektu (częściowo przekształconej w okresie powojennym). Na wartość tego zabytku składa się również przynależność do zespołu dworskiego w [...], którego czworak jest integralną częścią współtworzy zespół zabudowy rozlokowanej wokół czytelnego dziedzińca gospodarczego.

Następnie wskazał, że czworak usytuowany jest w południowej części założenia, stajnia z oborą zamykają podwórze gospodarcze od północy, dwór od wschodu a wtórne budynki gospodarcze od strony południowo zachodniej. Zespół dworski w [...] prawdopodobnie wchodził w skład dóbr barona [...]. Czworak wzniesiono w 1 połowie XIX w., w konstrukcji murowanej z cegły i kamienia (za kartą ewidencyjną zabytku) i otynkowano. Pierwotnie dach miał kryty gontem, obecnie jest to dachówka cementowa i częściowo papa. Elewacje północna i południowa, z uwagi na dyspozycję wnętrza, mają charakter równorzędny. Wnętrze składa się z dwóch pierwotnie nie powiązanych ze sobą traktów pomieszczeń. Trakt południowy, pełniący funkcję mieszkaniową składał się pierwotnie z trzech niezależnych mieszkań dla służby dworskiej, z oddzielnymi sieniami i komórkami oraz dwóch przestrzeni gospodarczych, a w trakcie północnym ulokowano ciąg pomieszczeń gospodarczych dostępnych od strony zachodniej i północnej, tj. od podwórza gospodarczego. Zróżnicowanie funkcjonalne obu traktów budynku podkreśla różniący się o kilkadziesiąt centymetrów poziom podłogi.

W toku sporządzania opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa, na podstawie ustaleń podczas oględzin zabytku wskazano, że od czasu objęcia ochroną konserwatorską obiekt nie uległ istotnym przekształceniom. W trakcie południowym przypuszczalnie na początku XX w, przed wpisem do rejestru, wymieniono stropy na konstrukcje typu Kleina. Część pomieszczeń w północnej części dotychczas jest przekryta sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Po wpisie częściowo zniekształcono układ komunikacyjny wnętrza i dyspozycję pojedynczych pomieszczeń, co jednak nie miało wpływu na pierwotną formę budynku. Ponadto, w toku użytkowania wymieniono więźbę i pokrycie dachowe, stolarkę okienną i drzwiową, podłogi i tynki.

Zdaniem Ministra, wartość zabytków nie została zakwestionowana w nowych ustaleniach naukowych. W przeprowadzonym postępowaniu nie poddano w wątpliwość ani czasu powstania przedmiotowego obiektu (1 poł. XIX w.), ani wartości zabytkowej, dla której obiekt wraz pozostałymi elementami zespołu został objęty ochroną prawną. Wartości te, pomimo złego stanu technicznego, zostały zachowane. Tym samym okoliczność niedostatecznego stanu czworaka nie może stanowić uzasadnienia dla skreślenia go z rejestru.

Ponadto, analiza materiału dowodowego, a szczególnie "Projektu rozbiórki budynku na działce nr [...]w [...]" nie daje podstaw, iż stwierdzone zniszczenia, bezspornie zły stan techniczny budynku, uniemożliwia przeprowadzenie remontu zgodnie ze sztuką konserwatorską i budowlaną prowadzącego do odzyskania utraconych częściowo walorów użytkowych z okresu jego powstania, przy jednoczesnym zachowaniu autentycznej substancji zabytkowej. Mając także na względzie wartości obiektu oraz jego znaczenie jako integralnego elementu zespołu dworskiego, organ uznał, że wymiana części zdegradowanej substancji budowlanej, przy jednoczesnym zachowaniu bryły, kształtu dachu, dyspozycji wnętrz, nie spowoduje iż będzie to rekonstrukcja, prowadząca do eliminacji utraty pozostałych wartości zabytkowych.

Minister dodał, że obiekt w złym stanie technicznym nie może zostać wykreślony jeżeli w swoim aktualnym kształcie zachowuje walory historyczne, artystyczne lub naukowe (wyrok WSA w Warszawie z dnia 9 października 2013 r., sygn. akt VII SA/Wa 1179/13). Powyższy wniosek znajduje również uzasadnienie w art. 6 pkt 1 lit. c ww. ustawy, zgodnie z którym, ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania zabytki nieruchome będące w szczególności dziełami architektury i budownictwa. Przez utratę wartości artystycznej, historycznej lub naukowej należy rozumieć jej całkowitą utratę. Pogląd taki, wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 25 maja 2011 r., sygn. akt II OSK 1157/10, w którym stwierdził, że organy oceniające zasadność wpisu do rejestru zabytków obiektu, który uległ zniszczeniu, powinny więc oceniać, czy stan zachowania tego obiektu jest na tyle zły, że nie przedstawia on już żadnej wartości historycznej, artystycznej lub naukowej.

Odnosząc się do podnoszonych trudności ekonomicznych w podjęciu remontu organ wyjaśnił, iż aspekt ekonomiczności utrzymania zabytku w dobrostanie dziedzictwa narodowego, z punktu widzenia jego właścicieli jest niezmiernie istotny, a nawet zasadniczo warunkujący planowanie jakichkolwiek działań w odniesieniu do zabytku (sposobu korzystania z zabytku i podejmowania przy nim wszelkich działań), jednak nie może być decydujący w sprawie skreślenia takiego obiektu z rejestru zabytków. Ponieważ, stosownie do art. 4 ustawy organ administracji publicznej obowiązany jest podjąć wszelkie kroki prawne w celu zachowania zabytku w zasobie dziedzictwa narodowego. Zatem w momencie, gdy zachowanie takiego zabytku jest trudne, acz możliwe, organ ten nie może rozpatrywać sprawy w sposób, który w konsekwencji prowadziłby do całkowitego zniszczenia lub rozbiórki obiektu, bowiem stoi to w sprzeczności z interesem społecznym, wynikającym z konstytucyjnych obowiązków Rzeczpospolitej Polskiej wobec przyszłych pokoleń (treść preambuły oraz art. 5 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej).

Biorąc pod uwagę cele ochrony zabytków wyrażone w art. 4 ustawy, w szczególności trwałe zachowanie zabytków oraz ich zagospodarowanie i utrzymanie oraz zapobieganie zagrożeniom mogącym spowodować uszczerbek dla wartości zabytków, organ stwierdził, że skreślenie zabytku rejestru może nastąpić tylko w przypadku potwierdzenia, w sposób oczywisty braku wartości zabytkowych. W omawianej sprawie taka sytuacja nie występuje.

Skargę na powyższą decyzję złożyła "[...]spółka jawna w [...]zarzucając jej naruszenie przepisów:

1. postępowania, dające podstawę do wznowienia postępowania, polegające na pozbawieniu strony prawa czynnego udziału w postępowaniu, poprzez uniemożliwienie wypowiedzenia się co do materiału zebranego w sprawie oraz brak udostępnienia pełnomocnikowi wglądu do akt postępowania, co stanowi naruszenie art. 10 § 1 i 81 kpa oraz art. 73 § 1 kpa;

2. postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy art. 84 i 85 kpa poprzez zlecenie wykonania opinii Narodowemu Instytutowi Dziedzictwa, a nie biegłemu wskazanemu w art. 84 § 1 Kpa oraz zaniechanie oględzin, co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia art. 7 i art. 77 kpa w postaci niedokładnego wyjaśnienie sprawy,

3. prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy - art. 13 ustawy poprzez odmowę skreślenia z rejestru zabytków części zabytku, która uległa zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jej wartości historycznej i artystycznej.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

Dalej podniosła, że została pozbawiona możliwości czynnego udziału w postępowaniu, bowiem nie poinformowano jej o zebraniu całego materiału w sprawie oraz o możliwości wypowiedzenia się co do tego materiału, jak i zgłoszenia ewentualnych wniosków dowodowych. Co więcej, po wydaniu decyzji pełnomocnik skarżącej podjął próbę uzyskania dostępu do akt sprawy, w szczególności w celu zapoznania się z opinią Narodowego Instytutu Dziedzictwa przy okazji wizyty w Warszawie 17 kwietnia 2015 r., jednak uprawnienia takiego mu odmówiono, proponując wybór innego terminu. Pełnomocnik - głównie ze względu na odległość - nie miał jednak możliwości dowolnego wyjazdu do Warszawy, zaś przepisy Kpa nie uzależniają możliwości zapoznania się z aktami od woli organu. Organ ma obowiązek takiej organizacji pracy, aby akta były dla stron dostępne w każdym czasie w nieograniczonym zakresie. Działanie organu w tym zakresie stanowi w istocie naruszenie fundamentalnych zasad postępowania administracyjnego, skutkujące możliwością wznowienia postępowania, opartą na art. 145 § 1 pkt 4 kpa, a co za tym idzie - wyczerpujące przesłankę uchylenia decyzji w art. 145 § 1 pkt 1 lit. b ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Dalej zarzuciła również nienależyte wyjaśnienie sprawy tj. z naruszeniem art. 84 i 85 kpa. Organ zwrócił się o wydanie - jak to określił - "specjalistycznej opinii" do Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Nie wyjaśnił jednak, jaki jest charakter prawny takiej "opinii". Zdaniem skarżącego, nie sposób nadać jej waloru opinii biegłego, o której mowa w art. 84 § 1 kpa, nie można traktować jej również jako stanowiska innego organu, uregulowanego w art. 106 § 1 kpa. Dokonanie jakichkolwiek ustaleń na podstawie takiej opinii było wręcz bezzasadne, choć na jej podstawie podjęto kluczowe dla rozstrzygnięcia ustalenia. W ocenie skarżącej naruszenie to ma daleko idące skutki, tym bardziej, że dla ustalenia stanu sprawy organ miał możliwość (a wręcz powinność) dokonania oględzin budynku. Trudno bowiem orzekać o podtrzymaniu statutu zabytku dla obiektu, z którego stanem, właściwościami i otoczeniem się nie zapoznano.

Ponadto, zaskarżona decyzja narusza prawo materialne, w sposób mający wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem wniosku nie był budynek dworski, lecz budynek czworaka na działce [...]. Skarżąca nie zgodziła się z organem, że czworak jest częścią zespołu budowlanego w rozumieniu art. 3 punkt 13 ustawy. O charakterze zabytku rozstrzyga bowiem decyzja uznająca dany przedmiot za zabytek, zaś decyzja z dnia [...] sierpnia 1978 r. uznawała za zabytek "[...]" z dopiskiem "granice zabytku rozciągają się na całość obiektu "w granicach ogrodzenia". Decyzja nie wskazywała, że wszystkie zabudowania dworskie uznawane są za historyczny zespół budowlany, zaś dopiski na tej decyzji zawierające wyszczególnienie budynków naniesione są ręcznie.

Budynek objęty wnioskiem nie leży w granicach ogrodzenia budynku dworskiego, lecz obecnie jest wyraźnie od niego oddzielony, pod względem funkcjonalnym, jak i przestrzennym oraz geodezyjnym. Budynek dworski położony jest na działce [...] i otoczony zielenią, zaś budynek czworaka leży na działce nr [...]wspólnie z budynkiem marketu spożywczego i dojazd do niego odbywa się z innej strony. Budynek czworaka nie jest w żaden sposób gospodarczo ani funkcjonalnie połączony z budynkiem dworskim, ich otoczenie przestrzenne jest zróżnicowane, a dostrzeżenie osób postronnych, że związek taki mógł istnieć w przeszłości, jest wręcz niemożliwe.

Następnie podniosła, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazywała, iż wykreśleniu z rejestru zabytków budynek (uznawany za część zabytku lub - wobec uznania go przez organ za część zespołu budowlanego) podlegać powinien także wówczas, gdy utraci on związek z "głównym" zabytkiem w zakresie uznania wartości historycznej, artystycznej lub naukowej takiego zespołu. Do twierdzenia tego organ się nie odniósł.

Dalej Spółka podkreśliła, że nie kwestionuje wartości historycznej dworu, jednak wskazuje, że na skutek zmian gospodarczych, jak również daleko idących przeobrażeń czworaka oraz znacznej jego degradacji, dostrzeżenie historycznego czy kulturowego związku czworaka z budynkiem dworskim jest niemożliwe. Budynek czworaka sam w sobie nie przedstawia, ani nigdy nie przedstawiał, wartości historycznej. Był standardowym budynkiem mieszkalno-gospodarczym, jakich wiele zbudowano w XIX w. Sam fakt, że budynek ma przeszło 150 lat nie świadczy o możliwości uznania jego wartości historycznej. Ustawa przyznaje ochronę budynkom nie ze względu na wiek budynku, ale wartość historyczną. Wartością historyczną nie jest zaś wiek budynku "sam w sobie", ale np. związek z lokalną historią czy kulturą, przy założeniu, że istnieje jakaś możliwość eksponowania tej wartości dla odbiorców. W przeciwnym razie należałoby uznać, że istnieje konieczność utrzymywania każdego budynku, nawet wbrew innym przesłankom, takim jak bezpieczeństwo użytkowania oraz ład przestrzenny i możliwość funkcjonalnego ich wykorzystywania.

Strona nie zgodziła się również z twierdzeniem, że remont budynku mógłby przywrócić mu właściwości użytkowe. Remont taki jest wykluczony ze względu na zakres koniecznych prac oraz związane z tym koszty. Budynek uległ już tak dalekiej degradacji, że grozi zawaleniem, a zniszczenia jego substancji budowlanej - wbrew temu co wskazano w decyzji - nie są odwracalne.

Według skarżącej trudno uznać, że ochrona zabytków może sięgać na tyle daleko, aby ingerować w inne chronione wartości, takie jak ład przestrzenny i bezpieczeństwo. Budynek jest zdegradowany i szpeci otoczenie wpływając także na postrzeganie walorów budynku dworskiego. Co więcej - stopień uszkodzeń budynku powoduje zagrożenie bezpieczeństwa dla osób przebywających w jego pobliżu, a skarżąca jako właściciel nie ma możliwości zapewnienia dozoru w stopniu zapewniającym bezpieczeństwo postronnym osobom.

Dalej wskazała, że ma świadomość, iż ochrona zabytków może rozciągać się na budynki będące ruinami, takimi jak ruiny zamków czy twierdz. Oczywistym jest, że budynkom takim nie sposób przywrócić poprzednich właściwości, a mimo to posiadają ogromną wartość historyczną. Nie można jednak porównywać ruin średniowiecznych zamków do zdegradowanego 150-letniego budynku mieszkalnego dla służby dworskiej, który nie posiada żadnej wartości historycznej ani artystycznej. Dlatego też nakazanie właścicielowi utrzymywania takiego budynku musi być uznane za zbyt daleko idącą ingerencję w prawo własności. Skarżąca powołałą się na piśmiennictwo wskazując, że "przepisy prawnej ochrony zabytków powinny poszukiwać kompromisu pomiędzy interesem (bogactwem) społecznym a interesem (bogactwem) indywidualnym, gdyż trudno wymagać, aby właściciel przywracał, bez pomocy państwa, życie zabytkowi będącemu w tzw. śmierci technicznej" (K. Zalasińska, Ochrona zabytków, LexisNexis, 2010). Rygorystyczne utrzymywanie statusu zabytków budynków zniszczonych, o znikomo niewielkiej wartości historycznej lub artystycznej ma skutek odwrotny do zmierzonego. W społeczeństwie budynki takie postrzegane są bowiem nie jako zabytki, lecz jako "rudery", których - dla własnego bezpieczeństwa - należy unikać. Wywołuje to negatywny odbiór całej okolicy takiego budynku, nawet jeśli otoczenie takiego budynku ma niewątpliwe walory historyczne (tak jak w niniejszej sprawie walory historyczne ma budynek dworski znajdujący się w pobliżu).

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał przedstawione stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Oznacza to, że kontrola sądowo - administracyjna sprowadza się do zbadania, czy organy wydając zaskarżony akt nie naruszyły przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego.

Biorąc pod uwagę powyższe kryteria należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, co skutkuje oddaleniem skargi wobec jej niezasadności.

W rozpatrywanej sprawie jest poza sporem, że budynek czworaka wchodzi w skład zespołu dworskiego w [...], wpisanego do tego rejestru zabytków pod nr [...], decyzjami Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] lutego 1960 r. i z dnia [...] sierpnia 1978 r. oraz to, że znajduje się w stanie znacznego zużycia technicznego. Wprawdzie w ostatniej z decyzji budynek czworaka został – wraz z innymi zabudowaniami – naniesiony odręcznie, niemniej nie pozbawia to waloru ważności tejże decyzji, dopóki pozostaje ona w obrocie prawnym.

Trafnie organ przyjął, że fakt pozostawienia w takim zużyciu zabytkowego czworaka nie spowodował utraty jego wartości artystycznej, historycznej, czy naukowej, o jakiej mowa w art. 13 ust. 1 ustawy. Przypomnieć należy, że zgodnie z treścią tego przepisu, zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, zostaje skreślony z rejestru. Przesłanką, która musi być spełniona, aby nastąpiło wykreślenie zabytku z rejestru jest zatem nie tyle samo zniszczenie zabytku, ale zniszczenie w takim stopniu, który pozbawia zabytek wartości historycznej i naukowej, czy artystycznej. W piśmiennictwie i orzecznictwie podkreśla się, że dla zaistnienia tej przesłanki konieczne jest stwierdzenie istnienia bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy faktem częściowego lub całkowitego zniszczenia obiektu wpisanego do rejestru a utratą przez ten obiekt ww. wartości. Ustaleniu podlega zatem to, czy stopień zniszczenia obiektu spowodował utratę jego wartości zabytkowej. Tym samym nie każde zniszczenie zabytku może doprowadzić do jego skreślenia z rejestru zabytków, a wyłącznie takie, z którym wiąże się utrata wartości prawnie chronionych obiektu. Stopień zniszczenia zabytku ma więc znaczenie w sprawie skreślenia go z rejestru zabytków, ale nie może być poddawany ocenie w oderwaniu od przypisywanych obiektowi walorów. W konsekwencji wyłącznie wówczas, gdy stopień zniszczenia obiektu zabytkowego nie osiągnie takiego rozmiaru, który nakazuje uznać, że obiekt nie przedstawia już żadnych wartości historycznych, artystycznych lub naukowych, albowiem nie da się go zachować, może zostać skreślony z rejestru zabytków. "W tym kontekście jedynie techniczna możliwość zachowania obiektu zabytkowego w stanie pozwalającym na utrzymanie jego wartości zabytkowych ma charakter decydujący w sprawie skreślenia zabytku z rejestru zabytków. Nie jest nim natomiast ocena opłacalności prowadzenia prac przy zabytku dająca możliwość jego zachowania odnoszona do kosztów ekonomicznych tego przedsięwzięcia" (tak w wyroku NSA z dnia 25 czerwca 2014 r. sygn. akt II OSK 182/13). Dlatego - wbrew twierdzeniom skarżącej - nawet obiekt znajdujący się w złym stanie technicznym nie może zostać wykreślony z rejestru, jeżeli w aktualnym kształcie zachowuje walory historyczne, artystyczne lub naukowe.

Dodać przy tym trzeba - jak słusznie podkreślił organ - że z woli ustawodawcy stosownie do art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy przedmiotem ochrony i opieki pozostają zabytki nieruchome niezależnie od stanu zachowania.

Dokonując oceny wystąpienia przesłanek wymienionych w art. 13 ust. 1 ustawy, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego dokonał zatem prawidłowej wykładni omawianego przepisu.

W toku postępowania ustalił obecny stan zachowania obiektu, jak i jego walory zabytkowe opierając się na zgromadzonej w sprawie dokumentacji. W tym celu zlecił również wykonanie specjalistycznej opinii podległej sobie jednostce wyspecjalizowanej, jaką jest Narodowy Instytut Dziedzictwa. Wbrew zarzutom skarżącej, opinia ta posiada walor dowodu w sprawie, który – jak każdy inny dowód – podlegał ocenie organu.

W konsekwencji opinia Narodowego Instytutu Dziedzictwa z dnia [...] lipca 2014r. została dopuszczona jako dowód w sprawie. Zauważyć przy tym należy, że do opinii został dołączony protokół z oględzin i materiał fotograficzny budynku czworaka. Chybiony okazał się zatem również zarzut skargi o nie dokonaniu oględzin przedmiotowego budynku, skoro organ podzielił stanowisko i ustalenia dokonane w postępowaniu poprzedzającym wydanie opinii, jak i w efekcie ustalenia zawarte w samej opinii.

Organ w sposób przekonujący wykazał, że ochroną konserwatorską objęty jest cały zespól budowlany, w skład którego wchodzą dwór, budynek gospodarczy (stajnia i obora), a więc i objęty wnioskiem skarżącej budynek czworaka. Należy bowiem podzielić stanowisko, iż wymienione budynki składają się na historyczny zespół budowlany w rozumieniu art. 3 pkt 13 ustawy, skoro tworzą przestrzennie powiązaną grupę budynków, wyodrębnioną ze względu na formę architektoniczną, styl, zastosowane materiały, funkcję, czas powstania lub związek z wydarzeniami historycznymi. Trafnie również argumentował organ, że pojęcie "dwór" nie jest utożsamiane w języku polskim wyłącznie z ziemiańskim domem mieszkalnym, ale może również oznaczać majątek, posiadłość ziemską, na którą składają się zabudowania folwarczne, gospodarcze i mieszkalne, które razem tworzą funkcjonujący w określonej przestrzeni i czasie zespół. W konsekwencji podziały geodezyjne i zmiany komunikacyjne terenu, w granicach, w jakich wpisano dwór w Hermanowicach ww. decyzjami do rejestru zabytków nie pozbawiają wartości zabytkowej budynku czworaka.

Skoro z materiału dowodowego wynika, że zabytkowy budynek czworaka, mimo złego stanu zachowania, nie uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości artystycznej, historycznej czy naukowej, jak i nie ma nowych ustaleń naukowych niepotwierdzających jego wartości zabytkowej, to nie zaszły przesłanki wymienione w art. 13 ust. 1 ustawy przemawiające za skreśleniem go z rejestru zabytków.

Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy - w tym złożony przez skarżącą "Projekt rozbiórki budynku na działce nr [...]w [...]" - nie potwierdza również braku możliwości przeprowadzenia remontu obiektu w celu odzyskania utraconych częściowo pierwotnych walorów użytkowych. Ochrona i opieka zabytków określona w przytoczonym wyżej art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy powoduje przy tym, że rozważania odnoszące się do zasadności i opłacalności remontu ze względu na stan zachowania zbytku nie mogą stanowić podstawowego kryterium w przypadku obiektów wchodzących w historycznego zespołu budowlanego - stanowiących autentyczne elementy chronionego konserwatorsko obszaru, które przemawiają za nie dopuszczeniem do naruszenia zespołu przez rozbiórkę jednego z jej integralnych elementów.

Na uwzględnienie nie zasługiwał również zarzut naruszenia art. 10 kpa i art. 81 kpa oraz 73 § 1 kpa, bowiem sformułowanie samego zarzutu bez jednoczesnego wykazania związku tego naruszenia z treścią rozstrzygnięcia, nie daje wystarczających podstaw do wyeliminowania decyzji z obrotu prawnego. Zarzut taki może odnieść skutek jedynie wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych.

Mając na uwadze wszystkie wyżej omówione okoliczności Sąd uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, dlatego - na mocy art. 151 ppsa - oddalił skargę.