Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1976/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-05-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej~Minister Infrastruktury
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 12 ust. 4 a, art. 18 ust. 1
journal: Dz.U. 2008 nr 193 poz 1194
law: Ustawa z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych - tekst jednolity.
article: art. 118, art. 204, art. 206
journal: Dz.U. 1991 nr 118 poz 512
law: Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo  upadłościowe - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon Sędziowie: Sędzia NSA Iwona Bogucka Sędzia del. WSA Grażyna Staniszewska (spr.) Protokolant st. inspektor sądowy Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 25 maja 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych Ministra Infrastruktury i Rozwoju oraz Banku Zachodniego WBK S.A. we Wrocławiu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 lutego 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 1354/13 w sprawie ze skargi Syndyka Masy Upadłościowej [...] sp. z o.o. w L. na decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania za nieruchomość 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. zasądza od Syndyka Masy Upadłościowej [...] sp. z o.o. w L. na rzecz Ministra Infrastruktury i Budownictwa kwotę 300 (trzysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego; 3. zasądza od Syndyka Masy Upadłościowej [...] sp. z o.o. w L. na rzecz Banku Zachodniego WBK S.A. we Wrocławiu kwotę 420 (czterysta dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 5 lutego 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 1354/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Wodnej z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania za nieruchomość.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wojewoda Lubelski decyzją nr [...] z dnia [...] kwietnia 2010r., nr [...], udzielił zezwolenia na realizację inwestycji drogowej polegającej na rozbudowie drogi nr [...] do obwodnicy Miasta L. – przedłużenie ul. [...] w kierunku węzła drogowego "[...]" wraz z obiektami inżynierskimi, drogami obsługującymi ścieżkę rowerową, ciągami pieszymi oraz przebudową cieków i urządzeń kolidujących, oświetleniem, odwodnieniem i sygnalizacją świetlną. Powyższa decyzja zatwierdziła podział działek w celu wydzielenia gruntów niezbędnych do realizacji inwestycji.

Zgodnie z treścią ksiąg wieczystych właścicielem nieruchomości w skład, której wchodzą działki: nr 10/1, nr 11/1, nr 12/1, nr 9/15, nr 9/17, nr 6/3, nr 8/3, nr 18/3, nr 11/5 była [...] sp. z o. o. z siedzibą w L. Postanowieniem Sądu Rejonowego w Lublinie, VIII Wydział Gospodarczy, sygn. akt VIII U 94/01 z dnia 1 października 2001 r. ogłoszono upadłość [...] sp. o.o. oraz wyznaczono syndyka masy upadłościowej w osobie L. L. Księga wieczysta nr [...] prowadzona dla nieruchomości 9/14, z której wydzielona została działka nr 9/17, nie zawiera wpisów w dziale IV. Z odpisu księgi wieczystej nr [...] prowadzonej dla nieruchomości oznaczonej nr ewid 9/15 wynika, że w dziale IV widnieje zapis dotyczący obciążenia:

– hipoteką umowną zwykłą na sumę 110.689,00 USD - jako wierzyciel hipoteczny figuruje [...] z siedzibą W.,

– hipoteką przymusowa zwykła na sumę 50.000,00 zł. - jako wierzyciel hipoteczny figuruje Skarb Państwa - Naczelnik III Urzędu Skarbowego w L.

Na podstawie odpisu księgi wieczystej nr [...] ustalono, iż działki nr 10/1 12/1, 6/3, 8/3, 11/5, 18/3 są obciążone:

– hipoteką przymusową zwykłą na sumę 7.000.000,00 zł. - jako wierzyciel hipoteczny figuruje Bank Zachodni S.A. z siedzibą we W., I Oddział w L.,

– hipoteką przymusową zwykła na sumę 7.000.000,00 zł. - jako wierzyciel figuruje Bank Zachodni S.A. z siedzibą we W., I Oddział w L.,

– hipoteką przymusową zwykłą na sumę 800.000,00 USD - jako wierzyciel figuruje [...] z siedzibą W.,

– hipoteką przymusową zwykła na sumę 50.000,00 zł - jako wierzyciela hipotecznego ujawniono Naczelnika III Urzędu Skarbowego w L.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2012r., nr [...], Wojewoda Lubelski orzekł o ustaleniu na rzecz Masy Upadłości [...] sp. z o.o. z tytułu przejęcia z mocy prawa na rzecz Województwa Lubelskiego, nieruchomości położonych w obrębie H., gm. L., oznaczonych w ewidencji gruntów jako działki: nr 10/1 o pow. 0,0112 ha, nr 11/1 o pow. 0,0118 ha, nr 12/1 o pow. 0,0272 ha, nr 9/15 o pow. 0,0652 ha, nr 9/17o pow. 0,0257 ha, nr 6/3 o pow. 0,0198 ha, nr 8/3 o pow. 0,0173 ha nr 18/3 o pow. 0,0329 ha, nr 11/5 o pow. 0,2372 ha, oraz [...] z siedzibą w W., reprezentowanego przez [...] S.A. z siedzibą w Warszawie i na rzecz Banku Zachodniego WBK S.A. z siedzibą we W. odszkodowania z tytułu wygaśnięcia hipotek ustanowionych na przejętych przez Województwo Lubelskie, nieruchomościach położonych w obrębie H., gm. L. oznaczonych w ewidencji gruntów jako działki nr 10/1, nr 11/1, 12/1, 9/15, 9/17, 6/3, 8/3, 18/3, 11/5, przeznaczonych pod rozbudowę drogi w ciągu drogi wojewódzkiej nr [...] do obwodnicy Miasta L. – przedłużenie ul. [...] w kierunku węzła drogowego "[...]".

Od powyższej decyzji odwołanie złożył Syndyk Masy Upadłości [...] sp. z o.o. z siedzibą w L. wskazując, że przepisy ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (Dz. U. z 2008 r. Nr 193, poz. 1194 ze zm., dalej zwanej ustawą z 2003 r.) nie normują kwestii wypłaty odszkodowania w sytuacji, gdy wobec właściciela nieruchomości ogłoszono upadłość. Przepisy art. 336 i 345 ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2009 r. nr 175 poz. 1361 z późn. zm., dalej zwaną Prawem upadłościowym z 2003 r.) przewidują tzw. prawo odrębności, które polega na tym, że sumy uzyskane ze zbycia rzeczy i praw obciążonych prawami zastawniczymi (hipoteką i zastawem) nie wchodzą do masy upadłości, a zatem nie podlegają ogólnemu podziałowi funduszy masy. Sumy te są przeznaczone wyłącznie na zaspokojenie wierzycieli, których wierzytelności były zabezpieczone na zbytych rzeczach lub prawach.

Decyzją z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej uchylił zaskarżoną decyzję w całości i orzekł o:

1) ustaleniu odszkodowania w łącznej kwocie 897.930,00 zł za przejęcie z mocy prawa na rzecz Województwa Lubelskiego nieruchomości położonych w obrębie H., gm. L., oznaczonych w ewidencji gruntów jako działki: nr 10/1 o pow. 0.0112 ha, nr 11/1 o pow. 0,0118 ha, nr 12/1 o pow. 0,0272 ha, nr 9/15 o pow. 0,0652 ha, nr 9/17 o pow. 0,0257 ha, nr 6/3 o pow. 0,0198 ha, nr 8/3 o pow. 0,0173 ha nr 18/3 o pow. 0,0329 ha, nr 11/5 o pow. 0,2372 ha,

2) powiększeniu tak ustalonego odszkodowania o kwotę równą 5% wartości nieruchomości, tj. o kwotę 44.896,50 zł,

3) przyznaniu ustalonego odszkodowania na rzecz:

- [...] sp. z o.o. z siedzibą w L., reprezentowanej przez Syndyka Masy Upadłości, w wysokości 97.006,50 zł odpowiadającą odszkodowaniu za działkę nr 9/17 o pow. 0,0257 ha, położoną w obrębie H., gmina L. oraz kwocie wynoszącej 5% wartości nieruchomości, z tytułu wydania inwestorowi działek oznaczonych w ewidencji gruntów nr 10/1 o pow. 0,0112 ha, nr 11/1 o pow. 0,0118 ha, nr 12/1 o pow. 0,0272 ha, nr 9/15 o pow. 0,0652 ha, nr 9/17 o pow. 0,0257 ha, nr 6/3 o pow. 0,0198 ha, nr 8/3 o pow. 0,0173 ha nr 18/3 o pow. 0,0329 ha, nr U/5 o pow. 0,2372 ha;

– [...] z siedzibą w W., reprezentowanego przez [...] S.A. z siedzibą w Warszawie, w wysokości 132.510,00 zł z tytułu wygaśnięcia hipoteki ustanowionej na nieruchomości położonej w obrębie H., gmina L., oznaczonej jako działka nr 9/15 o pow. 0,0652 ha;

– Banku Zachodniego WBK S.A. z siedzibą we W. w wysokości 713.310,00 zł z tytułu wygaśnięcia hipoteki ustanowionej na nieruchomości położonej w gminie H., gmina L., oznaczonej jako działki nr 10/1 o pow. 0,0112 ha, nr 11/1 o pow. 0,0118 ha, nr 12/1 o pow. 0,0272 ha, nr 6/3 o pow. 0,0198 ha, nr 8/3 o pow. 0,0173 ha nr 18/3 o pow. 0.0329 ha, nr 11/5 o pow. 0,2372 ha,

4) oraz zobowiązał Prezydenta Miasta Lublina do wypłaty odszkodowania w terminie 14 dni od dnia wydania niniejszej decyzji.

Na wstępie uzasadnienia Minister przytoczył treść istotnych dla rozpoznania sprawy przepisów prawa, w tym art. 12 ust. 4 ustawy z 2003 r. zgodnie z którym nieruchomości lub ich części, o których mowa w art. 11 f ust. 1 pkt 6 w/w ustawy, stają się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa w odniesieniu do dróg krajowych lub własnością odpowiednich jednostek samorządu terytorialnego w odniesieniu do dróg wojewódzkich, powiatowych i gminnych, z dniem, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna, za odszkodowaniem ustalonym w odrębnej decyzji, o której mowa w art. 18 i 18a w/w ustawy. Stosownie zaś do art. 12 ust. 4c ustawy z 2003 r. jeżeli na nieruchomości lub prawie użytkowania wieczystego tej nieruchomości zostały ustanowione ograniczone prawa rzeczowe z dniem, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna, prawa te wygasają.

Organ zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 65 § 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2016 r. poz. 790 ze zm., dalej zwana u.k.w.h.) w celu zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności wynikającej z określonego stosunku prawnego można nieruchomość obciążyć prawem, na mocy którego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości (hipoteka). Stosownie do treści art. 12 ust. 4c ustawy z 2003 r., prawo to wygasa z dniem, w którym decyzja o zezwoleniu na realizacje inwestycji drogowej stała się ostateczna. Każda hipoteka ustanowiona na nieruchomości objętej ww. zezwoleniem wygasa z chwilą uostatecznienia się tych decyzji i nieruchomość bez jakichkolwiek obciążeń stała się, w tym przypadku, własnością Województwa Lubelskiego.

Minister wyjaśnił, iż z faktem wygaszenia hipoteki związana jest konieczność ustalenia odszkodowania za to prawo. Zdaniem organu ustawa z 2003 r. zawiera szczegółową regulację co do sposobu ustalenia odszkodowania za hipotekę, wskazując, iż zgodnie z art. 18 ust. 1c cyt. ustawy jeżeli na nieruchomościach, o których mowa w art. 12 ust. 4 lub na prawie użytkowania wieczystego tej nieruchomości jest ustanowiona hipoteka, wysokość odszkodowania z tytułu wygaśnięcia hipoteki ustala się w wysokości świadczenia głównego wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, wraz z odsetkami zabezpieczonymi tą hipoteką. Odszkodowanie to podlega zaliczeniu na spłatę świadczenia głównego wierzytelności zabezpieczonej hipoteką wraz z odsetkami. W związku z tym organ nie zgodził się z zarzutami odwołania jakoby odszkodowanie należne za wygasłe hipoteki, w związku z prowadzonym postępowaniem upadłościowym, winno zostać przyznane w całości wyłącznie masie upadłości.

Z tego względu, że wysokość wierzytelności przekracza wysokość odszkodowania za działki nr 10/1 o pow. 0,0112 ha, nr 11/1 o pow. 0,0118 ha, nr 12/1 o pow. 0,0272 ha, nr 9/15 o pow. 0,0652 ha, nr 9/17 o pow. 0,0257 ha, nr 6/3 o pow. 0,0198 ha. nr 8/3 o pow. 0,0173 ha nr 18/3 o pow. 0,0329 ha, nr 11/5 o pow. 0,2372 ha, całą kwotę odpowiadającą wartości ww. działek organ przyznał na rzecz wierzycieli hipotecznych.

Organ dodał, iż w związku z wydaniem nieruchomości inwestorowi w terminie przewidzianym w art. 18 ust. 1e pkt 1 wysokość odszkodowania podwyższono o kwotę równą 5% wartości nieruchomości, i tę kwotę przyznano jedynie na rzecz [...] sp. z o.o., jako dotychczasowemu właścicielowi, a nie wierzycielom hipotecznym jak zrobił to Wojewoda Lubelski w zaskarżonej decyzji.

Za błędne uznał Minister ustalenie odszkodowania przez organ I instancji na rzecz Masy Upadłości "[...]" sp. z o.o., wskazując, iż podmiotem praw i obowiązków, po ogłoszeniu upadłości, pozostaje [...] sp. z o.o. Masa Upadłości. Minister wyjaśnił, iż w przypadku upadłości spółki z ograniczoną odpowiedzialnością prowadzenie spraw spółki i reprezentacja powierzona zostaje Syndykowi Masy Upadłościowej podkreślając, iż syndyk jest stroną w znaczeniu formalnym (procesowym), tzn. działa w postępowaniu we własnym imieniu. Natomiast stroną w znaczeniu materialnym, pomimo ogłoszenia upadłości, pozostaje upadły. Prowadzenie sporu przez syndyka odbywa się więc na rzecz upadłego (stosownie do art. 160 ust. 1 Prawa upadłościowego z 2003 r.).

Na decyzję Ministra skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył Syndyk Masy Upadłości [...] Sp. z o.o. zaskarżając ją w części w jakiej przyznano odszkodowanie [...] z siedzibą w W. reprezentowany przez [...] S.A. z siedzibą w Warszawie oraz Bankowi Zachodniemu WBK S.A. z siedzibą we W. Zaskarżonej decyzji zarzucono:

– naruszenie przepisów art. 204 i art. 206 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 1998 r. nr 118, poz. 512 z późn. zm., dalej zwanego Prawem upadłościowym lub Rozporządzeniem z 1934 r.) w zw. z art. 536 Prawa upadłościowego z 2003 r. oraz art. 18 ust. 1d ustawy z 2003 r., poprzez ich błędną wykładnię skutkującą przyjęciem, że kwota odszkodowania z tytułu wygaśnięcia hipotek ustanowionych na przejętych pod rozbudowę drogi wojewódzkiej nr [...] do obwodnicy Miasta L. przez Województwo Lubelskie nieruchomościach została wypłacona wierzycielom hipotecznym, w sytuacji gdy przepisy Prawa upadłościowego z 1934 r., wg którego toczy się postępowanie upadłościowe wobec skarżącego, stanowią, że sumy uzyskane ze sprzedaży przedmiotu w toku postępowania upadłościowego, na którym była ustanowiona hipoteka winny wchodzić w całości skład masy upadłości, które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy,

– nierozpoznanie istoty sprawy poprzez przypisanie odwołującemu się podniesienia zarzutów art. 336 i 345 Prawa upadłościowego z 2003 r., podczas gdy powyższe przepisy zostały powołane jedynie w celu wskazania różnic pomiędzy Prawem upadłościowym z 1934 r. a Prawem upadłościowym z 2003 r. oraz poprzez stwierdzenie, że według odwołującego się przepis art. 18 ust. 1 d ustawy z 2003 r. ma zastosowanie w każdym przypadku przejęcia na własność nieruchomości przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego, podczas gdy pełnomocnik odwołującego się wyraźnie zaznaczył, że szczególna regulacja w tym zakresie zawarta w Prawie upadłościowym z 1934 r. wyklucza zastosowanie art. 18 ust. 1 d ustawy z 2003 r.

Zdaniem skarżącego szczególna i kompleksowa regulacja zasad zaspokajania wierzycieli zawarta w przepisach rozporządzenia z 1934 r. wyklucza możliwość zastosowania w niniejszej sprawie art. 18 ust. 1 c ustawy. Skarżący stwierdził, że gdyby odszkodowanie z tytułu wygaśnięcia hipoteki przewidziane w przepisach ustawy z 2003 r. wypłacić wierzycielowi hipotecznemu, okazałoby się, że mimo toczącego się postępowania upadłościowego, niektórzy wierzyciele hipoteczni zostaliby zaspokojeni bezpośrednio z nieruchomości, z pominięciem zasad określonych w przepisach art. 204 i 206 rozporządzenia z 1934 r. i to tylko ze względu na zdarzenie, na którego zaistnienie nie miał wpływu ani upadły ani też syndyk masy upadłości.

Skarżący wyjaśnił ponadto, iż przytoczenie przez odwołującego treści art. 336 i 345 Prawa upadłościowego z 2003 r., które nie mają zastosowania w stosunku do skarżącego, miało na celu pokazanie, że przepisy "nowego" prawa upadłościowego przewidują tzw. prawo odrębności. Tak więc przepisy te nie stoją w sprzeczności z art. 18 ust. 1d ustawy z 2003 r. Zdaniem skarżącego w związku z tym, że regulacje zawarte w Prawie upadłościowym są przepisami szczególnymi w stosunku do ustawy z 2003 r. cała kwota odszkodowania winna, wejść w skład masy upadłości.

Sąd rozpoznając sprawę na wstępie podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 536 Prawa upadłościowego z 2003 r. postępowanie upadłościowe wobec [...] Sp. z o.o. w siedzibą w L. toczy się według przepisów Prawa upadłościowego z 1934 r., bowiem upadłość tego podmiotu ogłoszono 1 października 2001 r., a więc przed datą wejścia w życie aktualnie obowiązującego Prawa upadłościowego z 2003 r. Zgodnie z treścią rozporządzenia z 1934 r. sumy uzyskane ze sprzedaży w postępowaniu upadłościowym przedmiotu, na którym ustanowiona była hipoteka nie są przeznaczone na zaspokojenie wierzycieli hipotecznych, lecz wchodzą w skład ogólnych funduszów masy upadłości i podlegają podziałowi zgodnie z przepisami o podziale funduszów masy (art. 118 ust. 2), a wierzyciel hipoteczny, którego hipoteka wygasa na skutek sprzedaży nieruchomości (art. 120) ma prawo do zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności tylko w ramach podziału ogólnych funduszów masy upadłości z uwzględnieniem zasad wynikających z treści art. 204 i 206 rozporządzenia.

Przepis art. 204 rozporządzenia z 1934 r. określa kolejność zaspokajania wierzytelności w postępowaniu upadłościowym z masy upadłości dzieląc je na kategorie. Należności zabezpieczone hipoteka zostały zaliczone do kategorii 2a i 2b. Jeżeli natomiast suma przeznaczona do podziału nie wystarcza na zaspokojenie w całości wszystkich należności, to należności dalszej kategorii są zaspokajane dopiero po zupełnym zaspokojeniu należności z wyższej kategorii, a gdy majątek nie wystarcza na pokrycie całości wszystkich należności należących do tej samej kategorii, to zaspokaja się je stosunkowo (art. 206). Natomiast przepisy ustawy z 2003 r. nie normują kwestii wypłaty odszkodowania w sytuacji, gdy wobec właściciela nieruchomości ogłoszono upadłość.

Tymczasem art. 18 ust. 1c ustawy z 2003 r. stanowi, że jeśli na nieruchomościach o których mowa w art. 12 ust. 4 lub na prawie użytkowania wieczystego tej nieruchomości jest ustanowiona hipoteka, to wysokość odszkodowania z tytułu wygaśnięcia hipoteki ustala się w wysokości świadczenia głównego wierzyciela zabezpieczonej hipoteki wraz z odsetkami zabezpieczającymi tę hipotekę. Sąd zauważył, iż przepisy powyższej ustawy szczegółowo regulują kwestię kiedy pod budowę drogi przejmowania jest nieruchomość obciążona hipoteką. Przy czym zwrócił uwagę, że w przeciwieństwie do Prawa upadłościowego z 1934 r. nowe Prawo upadłościowe z 2003 r. przewiduje tzw. prawo odrębności, umożliwiające obecnie zastosowanie art. 18 ust. 1c ustawy w przypadku procesu upadłościowego prowadzonego w oparciu o jej przepisy.

Sąd stwierdził jednak, że przepisy powyższej ustawy nie dotyczą skarżącego, wobec którego postępowanie upadłościowe toczy się w oparciu o Prawo upadłościowe z 1934 r., które prawa odrębności nie przewiduje.

Sąd zauważył, iż powszechnie w orzecznictwie prezentowany jest podgląd, że przepisy art. 204 i art. 206 rozporządzenia z 1934 r. są przepisami szczególnymi regulującymi sposób zaspokajania z masy upadłości wszystkich należności w tym podatków, które należą do grupy uprzywilejowanej. Zdaniem Sądu skoro przepis rozporządzenia w sposób szczególny reguluje zasady zaspokajania należności zaliczonych do kategorii uprzywilejowanych, to tym bardziej należy uznać je za przepisy szczególne wobec art. 18 ust. 1c ustawy z 2003 r., który odnosi się do wierzytelności zaliczanych do niższych kategorii.

Sąd uznał, że gdyby zastosować przepisy ustawy z 2003 r. i odszkodowanie z tytułu wygaśnięcia hipoteki wypłacić wierzycielom hipotecznym, to zaistniałaby sytuacja, że wierzyciele ci zostaliby zaspokojeni bezpośrednio z nieruchomości z pominięciem zasad określonych w art. 204 i art. 206 Prawa upadłościowego z 1934 r., w oparciu o które prowadzona jest upadłość skarżącego, na co nie miałby wpływu ani upadły ani tez syndyk masy upadłości, a co byłoby sprzeczne z celem postępowania upadłościowego wynikającego z powyższego rozporządzenia, którym jest równe zaspokojenie wszystkich wierzycieli upadłego.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, iż odszkodowanie za nieruchomości skarżącego przejęte z mocy prawa na rzecz Województwa Lubelskiego z przeznaczeniem pod rozbudowę drogi w ciągu drogi wojewódzkiej nr 822 do obwodnicy Miasta L. nie powinno być przeznaczone wyłącznie na zaspokojenie wierzycieli hipotecznych, lecz powinno wejść w skład ogólnych funduszów masy upadłości i podlegać podziałowi zgodnie z przepisami (art. 118 ust.2) o podziale funduszów masy mającego zastosowanie w tej sprawie rozporządzenia Prezydenta RP z 1934 r. Zgodnie bowiem z przepisami art. 120 powyższego rozporządzenia wierzyciel hipoteczny ma prawo do zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności tylko w ramach podziału ogólnych funduszów masy upadłości z uwzględnieniem zasad wymienionych w art. 204 i art. 206 tego rozporządzenia.

Na powyższy wyrok skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożył zarówno organ – Minister Infrastruktury i Rozwoju jak i uczestnik postępowania – Bank Zachodni WBK S.A. z siedzibą we W.

Organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpatrzenia, podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego, tj.:

-art. 18 ust. 1c ustawy z 2003 r. w zw. z art. 118 ust 2 oraz 120 i w zw. z art. 204 i 206 Prawa upadłościowego z 1934r. poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że przepisy ustawy z 2003 r. odnoszące się do ustalenia odszkodowania za wywłaszczone prawa nie są przepisami szczególnymi wobec przepisów rozporządzenia z 1934 r.;

-art. 118 ust 2 oraz 120 i w zw. z art. 204 i 206 rozporządzenia z 1934 r. w zw. art. 12 ust. 4f w zw. z art. 18 ust. 1d ustawy z 2003 r. poprzez błędne zastosowanie i przyjęcie, że procedura likwidacji masy upadłości powinna być stosowana przez organy administracji w postępowaniu mającym za przedmiot ustalenie odszkodowania za przejęcie nieruchomości niezbędnej do realizacji inwestycji drogowej.

Nadto organ zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 145 § 1 ust. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) w zw. z art. 118 ust 2 oraz 120 i w zw. z art. 204 i 206 rozporządzenia z 1934 r. oraz w zw. art. 12 ust. 4f w zw. z art. 18 ust. 1d ustawy z 2003 r. poprzez błędne przyjęcie, że procedura likwidacji masy upadłości powinna być stosowana przez organy administracji w postępowaniu mającym za przedmiot ustalenie odszkodowania za przejęcie nieruchomości niezbędnej do realizacji inwestycji drogowej.

Organ wyjaśnił, iż ustawa z 2003 r. ma charakter tzw. specustawy, tj. specjalnej ustawy uchwalonej w celu rozwiązania doraźnego problemu, a zatem z założenia o ograniczonym czasie działania, której celem jest zdecydowane uproszczenie przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych. Upraszcza i usprawnia procedury administracyjne dotyczące lokalizowania i budowy dróg, ogranicza w pewnym zakresie prawa procesowe stron postępowania innych niż inwestor, stanowiąc w tym zakresie uregulowanie o charakterze wyjątku w stosunku do innych przepisów.

Z faktem wygaszenia hipoteki, podobnie jak z faktem pozbawienia prawa własności nieruchomości, związana jest konieczność ustalenia odszkodowania za to prawo. W tym zakresie zdaniem organu ustawa z 2003 r. zawiera szczegółową i kompleksową regulację co do sposobu ustalenia odszkodowania za hipotekę - art. 18 ust. 1c. W ocenie organu w przypadku nieruchomości obciążonej hipoteką i przeznaczonej na realizację inwestycji drogowej ustawa z 2003 r. nakazuje ustalić odszkodowanie zarówno na rzecz dotychczasowego właściciela nieruchomości, jak i wierzyciela hipotecznego. Według organu w niniejszej sprawie wierzyciele hipoteczni, jako uprawnieni na mocy przepisu art. 12 ust. 4f w powiązaniu z art. 18 ust. 1d ustawy z 2003 r. do otrzymania odszkodowania, mają prawo do żądania ustalenia odszkodowania na ich rzecz.

Zdaniem organu czym innym jest postępowanie upadłościowe toczące się na mocy przepisów rozporządzenia Prezydenta RP z 1934 r. i związane z tym zaspokojenie wierzycieli upadłego, a czym innym roszczenie wierzyciela hipotecznego o ustalenie odszkodowania za wygasłą z mocy przepisu prawa hipotekę.

Organ zwrócił przy tym uwagę, iż w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia z zaspokojeniem wierzycieli na drodze postępowania upadłościowego, a jedynie postępowaniem odszkodowawczym, gdzie obowiązkiem organu jest ustalenie odszkodowanie na rzecz uprawnionych podmiotów. Organ zgodził się, iż zasadą prawa upadłościowego jest równe zaspokojenie wierzycieli, ale stwierdził, iż ustawa z 2003 r. nakazuje w przypadku wygaśnięcia hipoteki ustanowionej na przejętej nieruchomości, ustalenie odszkodowania za to wygasłe prawo. Nie ma zdaniem organu żadnych podstaw uzasadniających twierdzenie, że odszkodowanie to nie powinno być ustalone na rzecz wierzyciela hipotecznego. Czym inny będzie zaś wypłata tego odszkodowania.

Skarżący kasacyjnie – Bank Zachodni WBK S.A. we W. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, zarzucając Sądowi:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego :

- art. 118, 204 i 206 Prawa upadłościowego z 1934 r., przez błędną wykładnię i w konsekwencji nie właściwe zastosowanie polegającą na przyjęciu, że wypłacona kwota odszkodowania winna trafić do masy upadłości,

- art. 12 ust 4 a w związku z art. 18 ust 1 lit. c i d ustawy z 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji drogowej poprzez nie zastosowanie wskazanych przepisów,

- art. 87 Konstytucji poprzez przyznanie pierwszeństwa stosowania rozporządzeniu zamiast ustawy specjalnej i wadliwe przyjęcie do rozstrzygnięcia niniejszej sprawy kwestii rozstrzygnięcia wzajemnie relacji pomiędzy przepisem art. 18 ust 1 ustawy z 2003 r. a przepisami Rozporządzenia z 1934 r.

2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy:

- art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak w uzasadnieniu wyroku stanowiska Banku i odniesienia do zawartych w odpowiedzi na przedstawione przez uczestnika postępowania kwestie i wątpliwości zawarte w piśmie procesowym z dnia 12 listopada 2013r. wobec czego takie uzasadnienie nie odpowiada wymogom proceduralnym,

- art. 134 § 1 p.p.s.a., sprowadzający się do stwierdzenia, że sąd pierwszej instancji, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, nie wyszedł poza ich granice, mimo że w danej sprawie powinien to uczynić biorąc pod uwagę interes wierzycieli hipotecznych, zwłaszcza Banku, który przedstawił swoje stanowisko i aktywnie uczestniczył w postępowaniu.

Zdaniem skarżącego Banku Sąd dokonał błędnej wykładni dawnych przepisów prawa upadłościowego. Stanowisko Sądu uznał Bank za nieuzasadnione stwierdzając, iż ustawodawca przewidując wypłatę należnego odszkodowania przyjął, iż powinna ona trafić do wierzycieli hipotecznych.

Zdaniem skarżącego kasacyjnie art. 118 ust 2 Prawa upadłościowego z 1934 r. stanowi o sumie uzyskanej ze sprzedaży w postępowaniu upadłościowym. Systematyka aktu wskazuje, że jest to Oddział 3 likwidacja majątku masy upadłości, podczas gdy środki uzyskane przez skarżącego i innych wierzycieli hipotecznych, nie pochodziły ze sprzedaży dokonanej przez Syndyka a wynikały z decyzji o odszkodowaniu z tytułu wygaśnięcia hipotek ustanowionych na przejętych nieruchomościach. Syndyk nie wykonał żadnych czynności związanych z likwidacją nieruchomości czy uzyskaniem tych środków. Według Banku ustawa z 2003r. nie przewidywała tych środków dla właściciela nieruchomości a gwarantowała je wprost wierzycielom hipotecznym

Ponadto wskazane przepisy Prawa upadłościowego z 1934 r. w art. 204 i 206 określają kolejność zaspokojenia środków z masy upadłości, tymczasem środki te jak i nieruchomość nie znalazły się w masie upadłości, gdyż zgodnie z ustawą z 2003 r. nieruchomość (pomimo faktu ogłoszenia upadłości) została decyzją Wojewody Lubelskiego przejęta z mocy prawa na rzecz Województwa Lubelskiego. Zdaniem skarżącego kasacyjnie, gdyby argumenty Syndyka podniesione w skardze były zasadne co do wyłączności stosowania przepisów prawa upadłościowego, nie doszłoby w ogóle do przejęcia nieruchomości.

Wskazując na cel ustawy z 2003 r. i kompleksowe uregulowanie kwestii odszkodowania zdaniem Banku nie ma żadnego uzasadnienia prawnego ani logicznego, aby środki należne wierzycielom hipotecznym "przechodziły" przez masę. Ustawodawca, co zgodne jest z interesem wierzycieli hipotecznych zagwarantował im z chwilą wydania ostatecznej decyzji odszkodowanie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organu (pismo z dnia 12 czerwca 2014 r.) oraz Banku Zachodniego WBK S.A. we W. (pismo z dnia 10 lipca 2014 r.) Syndyk Masy Upadłości [...] sp. z o.o. wniósł o ich oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w odwołaniu oraz skardze, uznając zarzuty skarżących kasacyjnie za nieuzasadnione.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.), cytowaną dalej jako p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 powołanej ustawy przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skarg kasacyjnych.

Zarzuty skarg kasacyjnych należało uznać za zasadne, ponieważ zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem przepisów prawa materialnego – ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (DZ. U. z 2003 r. Nr 193 poz. 1194), zwana dalej specustawą, przy czym stwierdzone naruszenie przepisów prawa miało istotny wpływ na wynik sprawy, w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a.

W pierwszej kolejności należy wskazać na szczególny charakter ustawy, której przepisy stanowiły podstawę rozstrzygnięć w analizowanej sprawie. Ustawa z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych ma charakter tzw. specustawy, tj. - zgodnie z definicją słownikową - "specjalnej ustawy uchwalonej w celu rozwiązania doraźnego problemu, zagadnienia" , a zatem z założenia o ograniczonym czasie działania (w obowiązującym stanie prawnym: do dnia 31 grudnia 2020 r. - zob. art. 45 ust. 2 specustawy drogowej).

Celem specustawy drogowej jest, w świetle uzasadnienia jej projektu, uproszczenie przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg krajowych, jako warunek konieczny do przyspieszenia procesu budowy tych dróg, a zwłaszcza autostrad, dróg szybkiego ruchu oraz obwodnic miast aż do 2010 r. Ratio legis komentowanej ustawy sprowadza się zatem do przyspieszenia procesu rozwoju infrastruktury drogowej w Polsce.

Stosownie do treści art. 12 ust. 4c specustawy jeżeli na nieruchomości lub prawie użytkowania wieczystego tej nieruchomości zostały ustanowione ograniczone prawa rzeczowe z dniem, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna, prawa te wygasają.

W myśl art. 12 ust. 4f odszkodowanie za nieruchomości, o których mowa w ust. 4 (czyli nieruchomości, które na skutek wydania decyzji zezwalającej na realizację inwestycji drogowej stają się własnością Skarbu Państwa lub właściwej jednostki samorządu terytorialnego) przysługuje dotychczasowym właścicielom nieruchomości, użytkownikom wieczystym nieruchomości oraz osobom, którym przysługuje do nieruchomości ograniczone prawo rzeczowe.

Wskazać przyjdzie również na przepisy art. 18 ust. 1 c oraz ust. 1d. Stosownie do treści art. 18 ust. 1c jeżeli na nieruchomościach, o których mowa w art. 12 ust. 4, lub na prawie użytkowania wieczystego tych nieruchomości jest ustanowiona hipoteka, wysokość odszkodowania z tytułu wygaśnięcia hipoteki ustala się w wysokości świadczenia głównego wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, wraz z odsetkami zabezpieczonymi tą hipoteką. Odszkodowanie to podlega zaliczeniu na spłatę świadczenia głównego wierzytelności zabezpieczonej hipoteką wraz z odsetkami. Kwotę odszkodowania z tytułu wygaśnięcia ograniczonych praw rzeczowych ustaloną na dzień, o którym mowa w ust. 1, wypłaca się osobom, którym te prawa przysługiwały (art. 18 ust. 1d).

Z przytoczonych przepisów wynika, że ostateczna decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej powoduje, że wygasają ograniczone prawa rzeczowe ustanowione na nieruchomościach, które z mocy prawa (na skutek wydania decyzji zezwalającej na realizację inwestycji drogowej) stały się własnością Skarbu Państwa lub odpowiednich jednostek samorządu terytorialnego. Nieruchomości, na których planowana jest inwestycja drogowa przejmowana są bez obciążeń prawnych. Z tytułu wygaśnięcia ograniczonego prawa rzeczowego osobom, które takie prawo przysługiwało należy się odszkodowanie. Dalej ustawa reguluje wysokość i sposób wypłaty odszkodowania z tytułu wygaśnięcia ograniczonego prawa rzeczowego w postaci hipoteki na nieruchomości, stanowiąc wprost, że kwotę odszkodowania wypłaca się osobom, którym te prawa przysługiwały.

Należy zauważyć, że przytoczone powyżej przepisy specustawy stanowią kompletną regulację w zakresie: ustanowienia prawa do odszkodowania, ustalenia kwoty odszkodowania oraz określenia osób, którym przysługuje prawo do odszkodowania z tytułu wygaśnięcia ograniczonych praw rzeczowych ustanowionych na nieruchomościach, które z mocy prawa, w trybie specustawy drogowej, przeszły na własność Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego. Zastosowanie omawianych przepisów możliwe jest bez konieczności sięgania do odpowiednich zabiegów interpretacyjnych.

W analizowanej sprawie właścicielem nieruchomości, na których ustanowiono ograniczone prawa rzeczowe, a co do których prawo własności w trybie sepcustawy drogowej zostało przeniesione na Województwo Lubelskie, było [...] sp. z o.o. z siedzibą w L. reprezentowana przez Syndyka Masy Upadłości. Na poszczególnych nieruchomościach ustanowione zostały hipoteki na rzecz Banku Zachodniego S.A. z siedzibą we W., I Oddział w L. oraz [...] z siedzibą W.

Bezspornie upadłość [...] sp. z o.o. z siedzibą w L. ogłoszono przed wejściem w życie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (DZ.U. z 2009 r. Nr 175 poz. 1361), czyli przed 1 października 2003 r., dlatego po myśli art. 536 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze, postępowanie upadłościowe wobec skarżącej toczy się według przepisów Rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe (DZ.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512).

W realiach rozpatrywanej sprawy powstał spór co do podmiotu, któremu winno zostać wypłacone odszkodowanie z tytuły wygaśnięcia hipotek, na skutek przejęcia nieruchomości w trybie specustawy drogowej. Według stanowiska [...] sp. z o.o. z siedzibą w L. reprezentowane przez Syndyka Masy. Upadłości, wypłata odszkodowania wierzycielom hipotecznych, zgodnie z treścią art. 18 ust. 1c specustawy, pozostawałoby w sprzeczności z art. 204 i 206 rozporządzenia Prawo upadłościowe oraz kłóciłoby się z celem postępowania upadłościowego, którym jest równe zaspokojenie wszystkich wierzycieli upadłego. W ocenie skarżącej orzekając o odszkodowaniu organ winien uwzględnić odpowiednie przepisy rozporządzenia Prawo upadłościowe. Pogląd ten podzielił Sąd I instancji, prezentując argumentację na jego poparcie.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższe stanowisko jest błędne.

Wskazane przepisy art. 204 i 206 rozporządzenia Prawo upadłościowe zamieszczone są w Tytule III Rozdział VIII - Podział funduszów masy. Przepisy art. 204 i 206 regulują kolejność zaspakajania należności, które ulegają zaspokojeniu z masy upadłości, czyli odnoszą się do tego majątku, który stanowi masę upadłości. Jedynie ustalenie, że przedmiotowe odszkodowania wchodzą do masy upadłości, obligowałoby organ do uwzględnienia powyższych regulacji zawartych w rozporządzeniu Prawo upadłościowe.

Słusznie podniesiono w skargach kasacyjnych, że nie ma żadnej analogi pomiędzy omawianą w sprawie sytuacją, a stanem faktycznym uregulowanym w art. 118 § 2 rozporządzenia Prawo upadłościowe. Przepis ten dotyczy ceny uzyskanej ze sprzedaży m.in. nieruchomości, która to sprzedaż nastąpiła w trakcie postępowania upadłościowego. Uzyskana cena wchodzi w skład masy i podlega podziałowi według przepisów o podziale funduszów masy. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na zasadnicze różnice występujące pomiędzy sprzedażą nieruchomości, która następuje w trybie postępowania cywilnego o egzekucji, a przejęciem nieruchomości w trybie specustawy drogowej. Przy sprzedaży nieruchomości dotychczasowy właściciel otrzymuje cenę ze sprzedaży, która wchodzi w skład masy, natomiast wierzyciel hipoteczny zostaje zaspokojony z masy upadłości według kolejności określonej w art. 204 §1 pkt 2b rozporządzenia. Przejęcie nieruchomości w trybie specustawy powoduje (m.in.) wygaśnięcie ograniczonych praw rzeczowych i powstanie prawa do odszkodowania z tego tytułu osobom, którym te prawa przysługiwały. Inny jest zatem tytuł prawny do określonych praw (prawo do ceny uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości oraz prawo do odszkodowania), tryb ich dochodzenia, podmioty, wobec których dane prawo zostało w przepisach określone, a nadto odmienny jest charakter prawny poszczególnych należności. W ocenie Sądu nie ma oparcia w stanie prawnym stanowisko, zgodnie z którym kwota odszkodowania z tytułu wygaśnięcia ograniczonego prawa rzeczowego wchodzi do masy upadłości na te samej podstawie, na jakiej ma to miejsce w wypadku ceny uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości wchodzącej do masy upadłości.

Analizując powyższą kwestię należy ponownie zwrócić uwagę, że w specustawie drogowej wyraźnie wskazano podmioty uprawnione do otrzymania odszkodowania z tytułu wygaśnięcia hipotek. W art. 18 ust. 1d ustawodawca zawarł regulację, która wskazuje jednoznacznie, że kwotę odszkodowania wypłaca się osobom, którym te prawa przysługiwały. Z akt sprawy wynika, że hipoteki na nieruchomościach stanowiących własność [...] sp. z o.o. z siedzibą w L. ustanowione zostały na zabezpieczenie wierzytelności Banku Zachodniego WBK S.A. z siedzibą we W. I Oddział w L. oraz [...] z siedzibą W., niewątpliwie zatem to tym podmiotom przysługiwało prawo do odszkodowania z tytułu wygaśnięcia hipotek.

Powyższe uwagi prowadzą do wniosku o braku podstaw do włączenia przedmiotowych odszkodowań do masy upadłości skarżącej spółki, a skoro tak to nie mogły one podlegać rygorom z art. 204 i 206 rozporządzenia Prawo upadłościowe. W tych okolicznościach sprawy, ustalając odszkodowanie z tytułu wygaśnięcia hipotek na skutek przejęcia nieruchomości w trybie specustawy drogowej i kierując się treścią wyżej wymienionych przepisów tej ustawy, słusznie Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej orzekł o odszkodowaniu na rzecz wierzycieli hipotecznych. Stosownie do treści art. 6 kpa organ zastosował się do treści obowiązujących w tym zakresie przepisów ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych.

Mając powyższe na uwadze oraz uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 p.p.s.a., w punkcie I sentencji wyroku Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego Sąd zawarł w punktach II I III, a rozstrzygnięcie w tej części oparł na art. 203 pkt 2 p.p.s.a.