Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 266/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-11-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 2  ust. 1  pkt 1  lit. a
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 7, 77  par. 1,  art. 107  par. 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Lenart Sędziowie: WSA Jolanta Dargas WSA Małgorzata Miron (spr.) Protokolant specjalista Ewelina Dębna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 października 2014 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję. 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej M.B. kwotę 457(czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013r., poz. 267), zwanej dalej k.p.a., po rozpatrzeniu odwołania M. B. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] nr [...], w której stwierdzono, że działki nr [...], położone w [...], gm. [...] powiat [..] (poprzednio powiat [...]), objęte dawną księgą hipoteczną [...] Nr [...], odpowiadające aktualnym działkom ewidencyjnym nr [...] stanowiące zespół dworsko-parkowy - podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał następujące ustalenia faktyczne i prawne:

M. B. (wnuczka byłych współwłaścicieli przedmiotowej nieruchomości), pismem z dnia 23 kwietnia 2005 r. wniosła do Wojewody [...] o zwrot i wydanie zespołu dworsko-parkowego, oznaczonego aktualnie jako działki ewidencyjne nr [...] położonego w [...], gm. [...], powiat [...], objętego dawną księgą hipoteczną [...] pochodzącego z nieruchomości ziemskiej "Dobra Ziemskie [...]", stanowiącego byłą własność Z. i R. małż. S. Pismem z dnia 8 lipca 2005 r. pełnomocnik wnioskodawczym sprecyzowała żądanie, wnosząc o wydanie decyzji w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51), stwierdzającej, że zespół dworsko-parkowy nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e ww. dekretu. Przedmiot wniosku pismem z dnia 16 czerwca 2008 r. został rozszerzony dodatkowo o działki ewidencyjne nr [...] położone w [...].

Organ I instancji ustalił, że nieruchomość ,,Dobra Ziemskie [...]" w dniu 1 września 1939 r. oraz w dniu 13 września 1944 r. stanowiła współwłasność Z. i R. małż. S. Nieruchomość ziemska "Dobra Ziemskie [...]" - określana jako gospodarstwo wzorcowe o powierzchni [...] ha - powstała w [..] z obszaru parcelowanej prywatnej nieruchomości ziemskiej "[...]", położonej w gm. [...], powiecie [...], stanowiącej własność M. M. o czym świadczy orzeczenie Powiatowego Urzędu Ziemskiego z dnia [...] Nr [...], pismo Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...][...] skierowane do Wydziału Hipotecznego Sądu Okręgowego w [...]. Nabywcami powstałej w wyniku parcelacji przedmiotowej nieruchomości ziemskiej byli Z. i R. małż. S. Aktem notarialnym z dnia [...] Nr aktu [...] Nr rep. [...] podpisano umowę kupna sprzedaży pomiędzy nabywcami – Z. i R. S., a M. [...] 5-ga imion M. - dotychczasową właścicielką.

Organ I instancji podkreślił, że ze znajdującego się w aktach sprawy materiału dowodowego (m.in. odpisy z ksiąg wieczystych KW nr [...], KW nr [...], KW nr [...], KW nr [...], wypisy z rejestru gruntów), wynika, iż działki ewidencyjne nr [...], położone w [...] aktualnie stanowią własność osób fizycznych. Natomiast działki ewidencyjne nr [...] stanowią własność Gminy [...].

Organ I instancji ustalił, iż w dniu wejścia w życie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tj. w dniu 13 września 1944 r.) powierzchnia ogólna nieruchomości ziemskiej "Dobra Ziemskie [...]" wynosiła [...] ha , w tym [...] ha stanowiły użytki rolne (dowód: ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, sygn. akt [...] - uzyskana z Archiwum Akt Nowych w [...]; zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] nr: [...]). Podobną powierzchnię wykazują materiały archiwalne uzyskane z Archiwum Państwowego w [...] tj. [...] ha - powierzchnia ogólna, w tym [...] ha - użytki rolne (dowód: wykaz majątków ziemskich powyżej [...] ha położonych w powiecie [...] sygn.[...]). Z kolei ze szkicu gruntów rozparcelowanego na rzecz reformy rolnej majątku [...], w gminie [...], powiatu [...] wynika, iż powierzchnia ogólna przedmiotowej nieruchomości ziemskiej wynosiła [...] ha.

Mając powyższe na uwadze organ I instancji stwierdził, iż przesłanka normy obszarowej zawarta art. 2 ust. 1 lit. e ww. dekretu z dnia 6 września 1944 r. (tj. 50 ha użytków rolnych lub 100 ha powierzchni ogólnej a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni), pomimo pewnych rozbieżności w wykazach powierzchni ogólnej została spełniona. Jednoznaczne ustalenie powierzchni majątku nie jest przedmiotem niniejszego postępowania, a rozbieżności w powierzchni majątku powołane w ww. dokumentach mogą wynikać z dokładności metod pomiarów w terenie jak i metod obliczeń powierzchni.

Według organu I instancji zebrany w aktach sprawy materiał dowodowy wskazuje, iż w niniejszej sprawie ujawnienie w księgach wieczystych Skarbu Państwa jako właściciela majątku ziemskiego "Dobra Ziemskie [...]", nastąpiło na podstawie zaświadczenia wydanego przez Wojewódzki Urząd Ziemski w [...] w dniu [...] znak:[...]. Stwierdził, iż z dokumentacji zebranej w aktach sprawy, nie wynika aby przedmiotowe działki nr [...] były przed dniem 1 września 1939 . rozparcelowane przez właścicieli – Z. i R. S. na potrzeby budownictwa mieszkaniowego z obszaru ich nieruchomości ziemskiej "Dobra Ziemskie [...]", poprzez przedstawienie projektu parcelacji i zatwierdzenie tego projektu przez właściwą władzę administracyjną, co uprawniałoby do stwierdzenia, iż działki te były odrębnymi od nieruchomości ziemskiej. "Dobra Ziemskie [...]" przedmiotami własności, nie podlegającymi przejęciu przez Skarb Państwa w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Jak wyżej wspomniano majątek "Dobra Ziemskie [...]" powstał w drodze parcelacji z obszaru nieruchomości ziemskiej "[...]", stanowiącej własność M. M., jako gospodarstwo wzorcowe, które sprzedane zostało Z. i R. małż. S. Z. i R. S. natomiast po nabyciu w 1933 r. przedmiotowego majątku, nie wydzielili z niego prawnie przed dniem 1 września 1939 r. działek na potrzeby budownictwa mieszkaniowego, co uprawniałoby do stwierdzenia, iż działki takie stanowiły odrębne od nieruchomości ziemskiej przedmioty własności nie podlegające przejęciu przez Skarb Państwa w trybie art. 2 ust. 1 lit. e ww. dekretu.

Organ I instancji w oparciu o znajdujący się w aktach sprawy materiał dowodowy ustalił, iż na dawnych działkach nr [...] (objętych dawną księgą hipoteczną [...]) położonych w [...], w dacie wejścia w życie ww. dekretu (tj. 13 września 1944 r. a także wcześniej), znajdowały się zabudowania dworskie i folwarczne jak również teren przeznaczony pod uprawę wikliny. Po przejęciu przez Skarb Państwa przedmiotowe działki stanowiły tzw. "resztówkę" majątku [...]. Aktualnie powyższe działki odpowiadają następującym działkom widniejącym w operacie ewidencji gruntów: [...] (dowód: wykaz zmian gruntowych, szkic rozparcelowanych gruntów majątku [...], plan sytuacyjny z 1946 r.). Organ I instancji zaznaczył, że na terenie zespołu dworsko-parkowego mieścił się budynek dworu (działka nr [...]) oraz budynki gospodarcze takie jak: stodoła drewniana, spichlerz, stajnia, krowiarnia. wozownia, magazyn, kurnik, czworak. Działkę nr [...] stanowił teren z uprawą wikliny. Przedmiotowy zespół dworsko-parkowy od północy graniczył z gruntami gromady [...], od południa, wschodu i zachodu z gruntami rozparcelowanego majątku [...]. Obszar resztówki wynosił [...] ha, w tym około [...] ha stanowiły sady i ogrody (użytki rolne), [...] ha - grunty podworne i zabudowania, [...] ha - nieużytki. Powierzchnia poszczególnych działek wynosiła:

a) działka nr [...] - o powierzchni [...] ha

b) działka nr [...] - o powierzchni [...] ha

c) działka nr [...] - o powierzchni [...] ha.

Organ I instancji zaznaczył, że powyższy opis budynków i ich położenie, ustalono w oparciu o protokół z dnia [...] w sprawie przekazania resztówki majątku [...] Gminnej Spółdzielni Samopomocy Chłopskiej w [...], plan sytuacyjny rozparcelowanego majątku [...] z [...], protokół z dnia [...] oraz załączony do niego plan orientacyjny resztówki [...] sporządzony dnia [...].

Według organu I instancji na mocy art. 15 ww. dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, przedmiotowy zespół dworsko-parkowy, stanowiący tzw. "resztówkę" nieruchomości "Dobra Ziemskie [...]", wyłączono od parcelacji i protokołem z dnia [...] przekazano Gminnej Spółdzielni Samopomocy Chłopskiej w [...]. Następnie orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] Nr [...] przekazano przedmiotową "resztówkę" w zarząd i bezpłatne użytkowanie na rzecz Spółdzielczego Zespołu "[...]" w [...]. Zatem należy stwierdzić, iż przedmiotowe działki przekazano na cel określony w art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zdaniem organu I instancji powyższe w sposób jednoznaczny wskazuje, iż dwór, spichlerz, krowiarnia, wozownia, kurnik, stajnia, czworak, stodoła, mieszczące się na terenie zespołu dworsko- parkowego, stanowiły jeden kompleks o charakterze mieszkalno - gospodarczym. Stan taki pozwala na przyjęcie, iż działki tworzące zespół dworsko - parkowy, nie miały charakteru ściśle mieszkalnego lecz ich charakter był mieszkalno - gospodarczy.

Organ I instancji ustalił, w trakcie niniejszego postępowania dwór w [...], służył jako miejsce zamieszkania właścicieli (Z. i R. S.) i ich rodziny. Zamieszkiwał w nim także rządca wraz ze swoją rodziną. Należy zatem przyjąć, iż skoro była to stała siedziba zamieszkania właściciela nieruchomości ziemskiej, to stanowiła ona główny ośrodek decyzyjny prowadzonego gospodarstwa. To właściciel decydował o głównych kierunkach jego rozwoju, prowadzonych przedsięwzięciach gospodarczych, zaciąganiu zobowiązań czy przeznaczeniu poszczególnych gruntów. Natomiast zatrudnione przez właściciela osoby, tak jak np. rządca, który jak ustalono, mieszkał w budynku dworu, miał za zadanie w sposób profesjonalny wspierać właściciela, co jednak nie zmienia faktu, iż musiał się on stosować do poleceń właściciela. Ponadto należy zaznaczyć, iż to właściciel decydował o personalnej obsadzie poszczególnych stanowisk i zakresie ich obowiązków.

Organ I instancji na podstawie zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji, stwierdził, że pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a pozostałą częścią nieruchomości posiadającą charakter rolny, zachodziły także powiązania finansowe, polegające na utrzymywaniu się właściciela oraz jego dworu z dochodów pochodzących z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Co prawda właściciel – Z. S. - pracował przed wojną na uczelni, to jednak produkcja rolna stanowiła istotne źródło utrzymania (dowód: uzasadnienie przedmiotowego wniosku z dnia [...], protokół z zeznań świadka A. K. z dnia [...]). Przedmiotowa nieruchomość ziemska utrzymywała się z tego co wyprodukowała. Powyższa okoliczność wskazuje na ścisłe powiązania budynku dworu z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej przeznaczoną do produkcji rolnej.

Organ I instancji jednoznacznie stwierdził charakter i faktyczny sposób wykorzystania budynków mieszczących się na przedmiotowych działkach, wchodzących w skład nieruchomości ziemskiej "Dobra Ziemskie [...]" , jako związanych funkcjonalnie z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej "Dobra Ziemskie [...]", stanowiącej gospodarstwo rolne, co znajduje potwierdzenie przez samą wnioskodawczynię w uzasadnieniu wniosku.

Według organu I instancji działki składające się na zespół dworsko-parkowy, stanowiły integralną część całej nieruchomości ziemskiej "Dobra Ziemskie [...]", niezbędną do prawidłowego jej funkcjonowania.

Organ I instancji po przeprowadzonej analizie akt przedmiotowej wyróżnił następujące powiązania pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a gospodarstwem rolnym:

a) powiązania organizacyjne (rozumiane przede wszystkim jako zarządzanie majątkiem przez właściciela zamieszkującego dwór),

b) powiązania finansowe (utrzymywanie zespołu dworsko-parkowego z dochodów, jakie przynosi gospodarstwo rolne),

c) powiązania terytorialne (bezpośrednie sąsiedztwo dworu z ww. budynkami gospodarczymi, stanowiąc wraz z całością gospodarstwa jeden kompleks przestrzenny);

Organ I instancji podkreślił, że powyższe ustalenia wskazują, iż takie zagospodarowanie siedliskowe obiektu dworsko - parkowego, związane było funkcjonalnie z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej "Dobra Ziemskie [...]" i stanowiło "ośrodek centralny" przedmiotowej nieruchomości ziemskiej.

Organ I instancji stwierdził, iż zespół dworsko-parkowy położony w [...], wchodzący w skład nieruchomości ziemskiej "Dobra Ziemskie [...]", stanowił typowe siedlisko, które pełniło funkcję mieszkalno - gospodarczą, nie wyodrębnione prawnie przez właściciela z obszaru przedmiotowej nieruchomości przed dniem 1 września 1939r.

Od niniejszej decyzji organu I instancji odwołanie wniosła M. B.

Organ II instancji po rozpatrzeniu odwołania z utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Organ II instancji zaznaczył, iż istotą postępowania była jedynie ocena czy wskazana przez skarżącą część nieruchomości podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, dlatego podnoszone zarzuty dotyczące braku przyznania innej nieruchomości ziemskiej oraz braku wypłacenia zaopatrzenia, bezprawnego aresztowania byłego właściciela, czy też pozbawienia własności bez odszkodowania nie miały znaczenia przy rozstrzyganiu kwestii podlegania danej nieruchomości pod działanie reformy rolnej.

Według organu II instancji prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu powinno oznaczać, że na własność Skarbu Państwa w całości przechodzą bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia tylko nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej (na cele wskazane w "art. 1 część druga" dekretu) stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości powierzchni użytków rolnych.

Organ II instancji wbrew twierdzeniom organu I instancji stwierdził, że o związku funkcjonalnym nie mogą decydować powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne, jak również takie okoliczności jak brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej; nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron; źródła dochodów właściciela; zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej; korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski.

Organ II instancji zaznaczył, że zgodnie z zaświadczeniem Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] nieruchomość ziemska Dobra [...] położona w gminie [...] o powierzchni [...] ha stanowiąca własność Z. i R. małż. S. na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu przeszła na własność Skarbu Państwa. Z treści tego zaświadczenia wynika, że nieruchomość przekraczała normę obszarową określoną w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Przy czym ustalenie dokładnej powierzchni całej nieruchomości nie jest konieczne w niniejszym postępowaniu, skoro jego zakres został ograniczony przez skarżącą tylko do części tej nieruchomości.

Organ II instancji wyjaśnił, że dołączone przez wnioskodawczynię do akt sprawy dokumenty, z których wynika, że przedmiotowa nieruchomość w latach 30 XX wieku mogła podlegać parcelacji nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, ponieważ w dniu wejścia w życie dekretu tj. 13.09.1944r. nieruchomość ta spełniała przesłankę normy obszarowej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Organ II instancji zauważył również, iż wbrew twierdzeniu skarżącej i organu I instancji brak jest podstaw, aby nieruchomość objętą niniejszym postępowaniem zakwalifikować jako "zespół dworsko - parkowy" już chociażby z uwagi na fakt, że w aktach sprawy brak jakichkolwiek danych wskazujących na usytuowanie parku na przedmiotowej nieruchomości.

Według organu II instancji trwałe wykorzystanie dworu w [...] do zarządzania majątkiem świadczy o tym, iż dwór ten był "funkcjonalnie związany" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, iż nie mógł on bez niego prawidłowo funkcjonować. Dla prowadzenia gospodarstwa rolnego przydatne było bowiem istnienie obiektów nadających się do wykorzystywania, jako centrum do sprawowania bieżącego zarządu. Natomiast organ II instancji wyjaśnił, iż istnienie tego rodzaju ośrodka zarządu (pełniącego również funkcje mieszkalną) bez części folwarcznej byłoby nieracjonalne gospodarczo (patrz realizacja wskazanej relacji dwustronnej łącznej zależności). Wywód ten w świetle przedstawionej koncepcji związku funkcjonalnego prowadzi do wniosku, że budynek dworu podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Organ II instancji zauważył, że z analizy rozmieszczenia budynków posadowionych na przedmiotowej nieruchomości wynika, iż w bezpośrednim sąsiedztwie dworu znajdowały się budynki gospodarcze o charakterze rolniczym, co w sposób oczywisty świadczy o ich podpadaniu pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Zatem organ II instancji stwierdził, że nieruchomość objęta żądaniem wnioskodawczyni nie stanowiła kompleksu rezydencjonalnego, a zespół zabudowań o charakterze mieszkalno - gospodarczym z dominującą funkcją rolniczą.

M. B. wniosła skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Skarżąca zaskarżyła w całości decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] zarzucając:

1. naruszenie prawa materialnego, art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6

września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej,

2. naruszenie art. 77 § 1 kpa poprzez nie wyjaśnienie w sposób wyczerpujący

zebranego w sprawie materiału dowodowego,

W skardze wniesiono o:

1. uwzględnienie wniesionej skargi i stwierdzenie, że nieruchomości położone w

[...] odpowiadające obecnym działkom ewidencyjnym nr [...] stanowiące zespół dworsko - parkowy nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej,

2. względnie uchylenie zaskarżonych decyzji i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania przez Organ I Instancji.

3. zasądzenie kosztów postępowania, według norm przepisanych

W uzasadnieniu skargi skarżąca stwierdziła, że jej poprzednik prawny nabył majątek po parcelacji przed 1939 r. jako gospodarstwo wzorcowe o pow. [...] ha. Z tego względu według skarżącej, brak jest podstaw do uznania, że gospodarstwo wzorcowe stanowiło nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu PKWN. W utrwalonym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego po ogłoszeniu w dniu 13 września 1944 r. dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym wymienione w art. 12 ust. 1 dekretu przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust.2 dekretu. Zatem dekret nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. Bez wątpienia zlokalizowany na terenie gospodarstwa wzorcowego zespół pałacowo - parkowy nie miał charakteru rolniczego. Część rezydencjalna gospodarstwa wzorcowego stanowiła wydzielony, zabudowany obszar gruntu na potrzeby mieszkalne, otoczony parkiem i plantacją wikliny. Załączone do akt sprawy szkice, mapy, wyrysy jako dokumenty urzędowe potwierdzają, że działki objęte wnioskiem były fizycznie wyodrębnione. Z tego względu nie podlegały parcelacji i nie podpadały pod działanie dekretu i nie przeszły na własność Skarbu Państwa na podstawie tego dekretu.

Skarżąca stwierdziła, że kwestia istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym nie przesądzał o wyłącznej więzi z gospodarstwem rolnym, gdyż jak stwierdził Wojewoda właściciel z Rodziną musiał gdzieś mieszkać i wypoczywać. Zespół pałacowo-parkowy nie służył do produkcji rolnej, ale wyłącznie przeznaczony był cele mieszkalne. Według skarżącej znajdujące się Biuro Rządcy było oczywistym wymogiem, ponieważ przechowywane w nim były dokumenty gospodarstwa. Oprócz ustalenia związku funkcjonalnego dworu z całym gospodarstwem dokonano również analizy powiązań finansowych właściciela z jego dochodami pochodzącymi z prowadzenia gospodarstwa rolnego i wynagrodzenia otrzymywanego z pracy zawodowej. Wojewoda ustalił bezpodstawnie, że chociaż właściciel Z. S. " pracował przed wojną na uczelni, to jednak produkcja rolna stanowiła istotne źródło utrzymania.

Skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem organu II Instancji, który przeciwnie jak ustalił Wojewoda [...] stwierdził, że działki objęte wnioskiem stanowiące zespół dworsko-pałacowy wyłączono z parcelacji jako cześć gospodarstwa (nieruchomości Dobra Ziemskie [...]), a następnie przekazano protokołem z dnia [...] Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska w [...], a następnie orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] przekazano " resztkówkę" w zarząd i bezpłatne użytkowanie na rzecz Zespołu "[...]" w [...]. Według skarżącej wyjaśnienie Wojewody i brak stanowiska organu II Instancji w tej kwestii skutkuje zarzutem niewyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy i naruszeniem art. 7, art. 77, art. 107 k.p.a. Skarżąca zaznaczyła, że ogólnikowe stwierdzenie, że ta część gospodarstwa została zarezerwowana na cele określony w art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej jest niewystarczające dla uznania, że przekazanie [...] i dalej [...] "resztkówki" nastąpiło zgodnie z prawem. Skarżąca podkreśliła, że na przekazanej nieruchomości nigdy nie powstało gospodarstwo dla produkcji ogrodniczo-warzywnej w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. e dekretu. Skarżąca wskazała również, iż zabudowania dworskie, a także zabytkowy spichlerz uległy całkowitej degradacji. Poza tym resztkówka została przekazana dopiero [...], a więc po terminie określonym w art. 1 pkt 4 dekretu z dnia 28 listopada 1945 r.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna i prowadzi do uchylenia zaskarżonej decyzji aczkolwiek nie wszystkie podniesione w niej zarzuty są słuszne.

Sąd podzielił te zarzuty skargi, w których wskazuje się, że sprawa nie została należycie wyjaśniona. Twierdzenia skarżącego w tym zakresie są tym bardziej uzasadnione, że wprawdzie organy obu instancji przyjęły, że zespół dworsko - parkowy podpadał pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ale każdy z nich przedstawił inne uzasadnienie takiego stanowiska. Organ pierwszej instancji wskazał bowiem na istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym,a pozostałą częścią nieruchomości posiadającą charakter rolny. Wskazał przy tym na powiązania finansowe, polegające na utrzymywaniu się właściciela oraz jego dworu z dochodów pochodzących z prowadzenia gospodarstwa rolnego, podmiotowe (przez osobę właściciela i jego decydujący głos) i terytorialne.

Organ drugiej instancji zwrócił wprawdzie także uwagę na związek funkcjonalny jednakże ograniczył badanie sprawy do stwierdzenia, że wykorzystanie dworu do zarządzania majątkiem świadczyło o funkcjonalnym jego związaniu z majątkiem ziemskim.

Ocena trafności zaskarżonej decyzji wymaga przede wszystkim przypomnienia, że problematyka związana z zastosowaniem art. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej była wielokrotnie omawiana w orzecznictwie sądów administracyjnych, Sądu Najwyższego, a nawet Trybunału Konstytucyjnego.

Art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej stanowiący podstawę materialno – prawną decyzji stwierdzał, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, o areale wskazanym w tym przepisie. Jednocześnie ani ww. dekret, ani wydane na jego podstawie rozporządzenie wykonawcze nie definiowało tego pojęcia. Próbę zdefiniowania pojęcia "nieruchomości ziemskiej" dla potrzeb dekretu, podjął Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 (OTK 1990 poz. 26 str. 174). Według stanowiska przyjętego w tej uchwale pod tym pojęciem należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Jeżeli nawet na mocy art. 239 ust. 3 Konstytucji, uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw, utraciły moc powszechnie obowiązującą, to nie oznacza to, że utraciły walor poznawczy, czy też nie mogą być brane pod uwagę jako dyrektywy interpretacyjne w procesie stanowienia lub stosowania prawa. Uchwały te zachowują swoją aktualność pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej, bowiem ich wartość i przydatność dla praktyki wynika z ich treści, nie zaś z formalnie nadanego im statusu prawnego.

Dodatkowo w uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r. I OPS 2/06 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach "a, b, c, d i e" art. 1 ust. 2 dekretu. Punkty "a, b i c" tego przepisu nie budzą raczej wątpliwości, że może tu chodzić o nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzw. grunty rolne, skoro mają być przeznaczone na upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych oraz tworzenie nowych gospodarstw rolnych, czy też na tworzenie gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej. Natomiast dwa następne punkty /d i e/, są niekiedy wskazywane jako dające podstawę do przejmowania w ramach reformy rolnej innych nieruchomości, niż nieruchomości ziemskie, np. pałaców, dworów, czy też budynków mieszkalnych, co rzekomo odpowiada celom tam określonym. Jednak nie zwraca się uwagi na to, że mowa jest tam o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" na realizację określonych celów, a nie o zarezerwowaniu odpowiednich obiektów. Wyraz "teren" w języku polskim jest jednoznaczny, tym bardziej, jeżeli teren ma być zarezerwowany dla określonych instytucji lub pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych, czy też na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji (uchwała dostępna na http://:orzeczenia.nsa.gov.pl, ale także przywołany w niej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2005 r. II CK 653/04 - OSNC 2006 nr 3 poz. 56). To, że niekiedy w ramach reformy rolnej przejmowano pałace, dwory, czy też inne obiekty o wartości historyczno-kulturalnej na siedziby władz, domów kultury, bibliotek, kółek rolniczych, państwowych gospodarstw rolnych, czy też różnych organizacji społecznych, świadczy tylko o tym, że w praktyce dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej był nierzadko tylko pretekstem, zaś rzeczywiste cele działania ówczesnych władz, były odległe od tych wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Oceniając legalność zaskarżonej decyzji z punktu widzenia ww. kryteriów Sąd doszedł do przekonania, że organ odwoławczy nie rozważył w wystarczający sposób, z uwzględnieniem zasad określonych w art. 8 i 9 oraz 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a., czy nieruchomości objęte wnioskiem spełniały wskazane wyżej kryteria co uzasadniałoby zawarte w decyzji twierdzenie o podpadaniu ich pod działanie przepisów dekretu.

W pierwszej kolejności należy wszak podkreślić, że uzasadniając takie stanowisko organ ograniczył się do stwierdzenia, że nie może być mowy o zakwalifikowaniu przedmiotowej nieruchomości jako "zespołu dworsko – parkowego" albowiem z akt archiwalnych nie wynika ażeby na nieruchomości usytuowany był park. Nie przesądzając ww. okoliczności podkreślenia wymaga, że po pierwsze istnienie parku nie jest niezbędne do ustalenia czy nieruchomość objęta wnioskiem miała charakter "ziemski" w rozumieniu przepisów dekretu. Pojęciem zespół "dworsko-parkowy", albo "pałacowo – parkowy" zwykło się określać tę część nieruchomości, która została przejęta w oparciu o przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wraz z nieruchomością ziemską, a która to nieruchomość zabudowana była dworem lub pałacem posadowionym w otoczeniu drzewostanu zwanego parkiem. Nie oznacza to jednak, że brak takiego parku lub innego "roślinnego otoczenia" uniemożliwia organowi przyjęcie, że nieruchomość objęta wnioskiem podpada pod działanie przepisów dekretu. Po drugie, kwestia otoczenia dworu nie została w sposób należyty wyjaśniona. Jak wynika z zeznań świadka A. K. oraz sporządzonego przez niego szkicu stanowiącego załącznik do protokołu przesłuchania, przedmiotowy dwór "stał na pagórku i oddzielony był od gruntów rolnych "drogą [...]"". Wbrew twierdzeniom organu ani we wniosku, ani w piśmie z dnia [...], którym skarżąca doprecyzowała żądanie nie określała ona nieruchomości jako "zespół dworsko – parkowy" ale jako "pałacowo – dworski". A zatem jeśli organ twierdził, że okoliczność czy przedmiotowy obiekt (dwór) otoczony był parkiem miała znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy to winien tę kwestie wyjaśnić.

Co najmniej przedwczesne są również twierdzenia organu, że dwór był funkcjonalnie związany z majątkiem ziemskim w związku z tym, że we dworze tym zamieszkiwał m.in. zarządca obiektu z rodziną. Po pierwsze, o powiązaniu funkcjonalnym możemy mówić jedynie wówczas gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu pałacowo (dworskiego) - parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale też gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo - parkowego. Powyższe prowadzi do wniosku, że dla istnienia takiego związku nie wystarcza wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne (tak m.in. wyrok NSA z dnia 11 października 2006 r. sygn. akt I OSK 28/2006 oraz z dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02, z dnia 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00, dostępne na http://:orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie jest kwestionowane w niniejszej sprawie, że właściciele: Z. i R. małż. S. zamieszkiwali w tym dworze (poza okresem przebywania Z. S. w areszcie oraz niewoli niemieckiej), a zatem, że pełnił on funkcję mieszkalną. Jednocześnie nie bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy pozostaje niekwestionowany fakt, że Z. S. był założycielem i Rektorem Akademii Handlowej w [...]. Znany był jako naukowiec i nauczyciel. Praca ta stanowiła dla niego również źródło utrzymania. Co najmniej przedwczesne zatem jest stanowisko organu co do związku finansowego dworu i pozostałego majątku. Nie ulega wątpliwości, że dochody z majątku w jakiejś części pokrywały koszty utrzymania dworu, ale przecież prowadzenie każdego majątku ziemskiego ma na celu osiąganie dochodów. Nie można zatem z tego tytułu czynić właścicielowi zarzutu. Co więcej taka wąska interpretacja może prowadzić do tego, że na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przejęte zostaną obiekty, które w żaden sposób nie są i nie mogą być związane z produkcją rolną li tylko z tego powodu, że środki na jego utrzymanie pochodzą z gospodarki w majątku ziemskim.

Również w niewystarczający sposób organ wyjaśnił czy mimo to, że niewątpliwie ta część nieruchomości, na której posadowiony był dwór nie została ogrodzona, to jego naturalne otoczenie nie pozwala na przyjęcie, że de facto mimo bliskości z zabudowaniami gospodarczymi i folwarcznymi stanowił on wyodrębnioną część reprezentacyjno-mieszkalną majątku, tym bardziej, że jak wynika z zeznań świadka, cześć, w której mieszkał zarządca (a ojciec świadka ) była "dobudówką".

I wreszcie nie może ujść uwadze organu, że wprawdzie postępowanie o ustalenie, w oparciu o § 5 rozporządzenia wykonawczego, jest postępowaniem wnioskowym ale nie oznacza to, że rozstrzygnięcie to nie może być różne co do poszczególnych działek lub ich części w zależności od wyników postępowania. Oznacza to jedynie, że organ ma obowiązek orzec co do całego żądania.

Konkludując organ ma obowiązek ustalić, czy przejęcie danej nieruchomości służyło dokonaniu przekształcenia w środowisku wiejskim, związanym z produkcją rolną, zgodnie z założeniami dekretu i jego wykładnią dokonywaną z uwzględnieniem ówczesnego kontekstu społeczno-gospodarczego. Ocenić zatem powinien, czy można twierdzić o istnieniu związku funkcjonalnego, polegającego na tym, iż dwór nie mógłby funkcjonować bez pozostałych przejętych na mocy dekretu nieruchomości wchodzących w skład majątku ziemskiego. Dodać też wypada, że – zgodnie z poglądem prezentowanym w orzecznictwie - związek ten nie będzie istniał wówczas, jeżeli strona ubiegająca się o uznanie, że nieruchomość nie była objęta mocą dekretu – przekonująco wykaże, iż dwór mógł prawidłowo funkcjonować w analogiczny sposób bez dochodów pochodzących z produkcji rolnej odbywającej się na pozostałych ziemiach właściciela. Ciężar dowodowy określa bowiem przede wszystkim § 6 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Stosownie do tego przepisu, ciężar wykazania, że dana nieruchomość nie podlegała reformie rolnej – ciąży na wnioskodawcy.

Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd uznał, że zaskarżona decyzja została wydana przedwcześnie, z naruszeniem wskazanych wyżej zasad, a w konsekwencji z naruszeniem przepisów postępowania, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik, sprawy. Uzasadnia to konieczność jej uchylenia.

Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjny (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.) orzeczono jak w sentencji.

Rozstrzygnięcie o kosztach zostało oparte o treść art. 200 i 205 tej ustawy