Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 493/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-10-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6070 Uwłaszczenie    państwowych   osób     prawnych   oraz   komunalnych    osób prawnych
Hasła tematyczne: Gospodarka gruntami
Skarżony organ: Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 ust 1, 2 i 3
journal: Dz.U. 1990 nr 79 poz 464
law: Ustawa z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.
article: art. 38 ust 1 i 3, art. 43 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 1991 nr 30 poz 127
law: Ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości - tekst jedn.
article: art. 6
journal: Dz.U. 1974 nr 10 poz 64
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - tekst jednolity
article: art. 7, 77 par. 1, 80, 156 par 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135, 152, 200
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński (spr.) Sędziowie: WSA Marta Kołtun-Kulik WSA Przemysław Żmich Protokolant referent-stażysta Agnieszka Chustecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 października 2012 r. sprawy ze skarg W. Sp. z o.o. z siedzibą w O., G. Sp. z o.o. z siedzibą w O. i M. M. na decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej na rzecz skarżącej W. Sp. z o.o. w O. kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; 4. zasądza od Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej na rzecz skarżącej G. Sp. z o.o. w O. kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; 5. zasądza od Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej na rzecz skarżącego M. M. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] grudnia 1992 r. nr [...] stwierdził nabycie z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 r. przez [...] Hutę [...] z siedzibą w X. prawa użytkowania wieczystego gruntu stanowiącego własność Skarbu Państwa, położonego w O., przy ul. [...] o pow. [...] ha oznaczonego jako działka nr [...] w obrębie O. oraz nieodpłatnie nabycie prawa własności budynku znajdującego się na tym gruncie. W punkcie III decyzji wskazał, że ustalenie wartości gruntu oraz naliczenia opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego nastąpi w odrębnym postępowaniu przeprowadzonym przez Kierownika Urzędu Rejonowego w P.

Minister Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa decyzją z dnia [...] stycznia 1994 r. nr [...] w związku z wycofaniem odwołania złożonego przez Burmistrza Miasta i Gminy O. umorzył postępowanie odwoławcze.

Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. nr [...] wystąpił M. M., były właściciel wskazanej wyżej nieruchomości.

Minister Infrastruktury decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...] stwierdził nieważność decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. w części dotyczącej pkt III decyzji oraz odmówił stwierdzenia nieważności tej decyzji w pozostałej części.

Z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Ministra Infrastruktury z dnia [...] stycznia 2011 r. wystąpili M. M., W. Sp. z o. o. z siedzibą w O. oraz G. Sp. z o. o. z siedzibą w O.

Po rozpatrzeniu wniosku G. Sp. z o. o. Minister Infrastruktury postanowieniem z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] stwierdził uchybienie terminu do wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podobnie, po rozpatrzeniu wniosku W. Sp. z o. o. Minister Infrastruktury postanowieniem z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] stwierdził uchybienie terminu do wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W wyniku skarg do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie G. Sp. z o. o. oraz W. Sp. z o .o na ww. postanowienia z dnia [...] marca 2011 r. Minister Infrastruktury postanowieniem z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] uchylił postanowienie z dnia [...] marca 2011 r. nr [...], zaś postanowieniem z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] uchylił postanowienie z dnia [...] marca 2011 r. nr [...].

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 19 sierpnia 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 1018/11 umorzył postępowanie sądowe ze skargi G. Sp. z o. o. w O. na ww. postanowienie Ministra Infrastruktury z dnia [...] marca 2011 r. nr [...], z kolei postanowieniem z dnia 19 sierpnia 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 1020/11 umorzył postępowanie sądowe ze skargi W. Sp. z o. o. w O. na postanowienie Ministra Infrastruktury z dnia [...] marca 2011 r. nr [...].

W związku z powyższym do rozpoznania pozostały wnioski M. M., W. Sp. z o. o. w O. oraz G. Sp. z o. o. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Ministra Infrastruktury z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...].

Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...], po rozpatrzeniu ww. wniosków utrzymał w mocy decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] stycznia 2011 r. stwierdzającą nieważność decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. nr [...] dotyczącej uwłaszczenia [...] Huty [...] z siedzibą w X. działką nr [...] z obrębu O., w części dotyczącej pkt III decyzji oraz odmawiającą stwierdzenia nieważności ww. decyzji w pozostałej części.

W uzasadnieniu Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej podał, że celem postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji jest jedynie ustalenie, czy dana decyzja dotknięta jest jedną z wad enumeratywnie wymienionych w art. 156 § 1 K.p.a. W przedmiotowej sprawie kwestionowana w trybie nadzoru decyzja została wydana na podstawie art. 2 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464 ze zm.). Zgodnie z art. 2 ust. 1-2 powołanej ustawy, uwłaszczenie następuje z mocy prawa według stanu prawnego obowiązującego w dniu 5 grudnia 1990 r. i oznacza przekształcenie istniejącego prawa zarządu w prawa rzeczowe wymienione w powołanych przepisach. Uwłaszczenie nie narusza praw osób trzecich.

Minister zwrócił uwagę, że z akt sprawy wynika, iż na podstawie aktu notarialnego z dnia [...] maja 1975 r. Rep. Nr [...] M. M. sprzedał – w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.) – Skarbowi Państwa, Kombinatowi [...], w zarząd i użytkowanie [...] Hut [...] w X. działkę nr [...]. Prawo własności Skarbu Państwa zostało wpisane do księgi wieczystej nr [...]. Zarządzeniem z dnia [...] grudnia 1989 r. nr [...] Minister Przemysłu z dniem 1 stycznia 1990 r. dokonał utworzenia przedsiębiorstwa państwowego pn. [...] Huta [...] w X., na bazie zakładu pn. [...] Huty [...] w X. A zatem ww. działka nr [...] w dniu 5 grudnia 1990 r. stanowiła własność Skarbu Państwa i pozostawała w zarządzie jednostki uwłaszczeniowej. W związku z powyższym Minister stwierdził, że dla nieruchomości będącej przedmiotem niniejszego postępowania zaistniały przesłanki uwłaszczeniowe.

Organ odwoławczy zaznaczył, że M. M. wnioskiem z dnia 19 maja 2008 r. (data wpływu do Starostwa Powiatu [...] w dniu 27 maja 2008 r.) wystąpił o zwrot wykupionej przez Skarb Państwa nieruchomości. Minister dodał, że skoro wniosek o zwrot nieruchomości został złożony po dniu uwłaszczenia, tj. po dniu 5 grudnia 1990 r. i po dniu wydania przez Wojewodę [...] decyzji z dnia [...] grudnia 1992 r. przyjąć należy, że przed uwłaszczeniem roszczenie o zwrot nie było zgłoszone. Dopiero złożenie wniosku o zwrot nieruchomości podlegającej uwłaszczeniu powodowało ujawnienie względem tej nieruchomości praw osób trzecich. W niniejszej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca, a zatem nie naruszono praw osób trzecich. Złożenie wniosku o zwrot nieruchomości mogło skutkować niewszczynaniem lub zawieszeniem postępowania uwłaszczeniowego, jeżeli wniosek o zwrot wpłynął przed wszczęciem tego postępowania lub w trakcie jego prowadzenia. W tej sytuacji organ wyższego stopnia uznał, że skoro były właściciel do dnia wydania decyzji uwłaszczeniowej nie wystąpił o zwrot nieruchomości, to nie można mówić o naruszeniu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1990 r. z uwagi na pominięcie praw osób trzecich. A zatem uwłaszczenie działką nr [...] [...] Huty [...] w X. nie naruszyło praw byłego właściciela nieruchomości, gdyż postępowanie o zwrot w ogóle w tym czasie nie było prowadzone.

Minister wyjaśnił, że w postępowaniu uwłaszczeniowym nie jest możliwe badanie, czy nieruchomość została wykorzystana na cel wywłaszczenia i nie istniał obowiązek informowania byłych właścicieli lub ich następców prawnych o prowadzonym postępowaniu uwłaszczeniowym, jeżeli nie złożyli wniosku o zwrot nieruchomości. Organ odwoławczy powołując się na treść art. 136 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2010 r. nr 102, poz. 651 ze zm.) wskazał, że zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu nieruchomość nie podlegała zwrotowi z urzędu, lecz wyłącznie na wniosek właściciela lub jego następcy prawnego. Oznacza to, że decyzja Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. w części dotyczącej stwierdzenia uwłaszczenia nie została wydana z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.).

Niemniej jednak, niezależnie od oceny poprawności powyżej omówionej części decyzji Minister zauważył, że w punkcie III decyzji z dnia [...] grudnia 1992 r. Wojewoda [...] stwierdził, że ustalenie wartości gruntu oraz naliczenia opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego nastąpi w odrębnym postępowaniu, przeprowadzonym przez Kierownika Urzędu Rejonowego w P. Takie delegowanie Kierownikowi Urzędu Rejonowego w P. ustalenia wartości gruntu i naliczenia opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego nie znajduje oparcia w przepisach prawa, w związku z tym było niedopuszczalne. Minister powołując się na treść art. 2 ust. 1 – 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości podniósł, że ustalenie warunków użytkowania wieczystego winno nastąpić przez organ orzekający o uwłaszczeniu. Skoro zatem w niniejszej sprawie nastąpiło scedowanie tego uprawnienia na Kierownika Urzędu Rejonowego w P., to w tej części decyzja Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. rażąco narusza prawo, tj. art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r.

Minister stwierdził, że na uznanie nie zasługują odmienne twierdzenia w tym ostatnim zakresie, podniesione przez W. Sp. z o.o. i G. Sp. z o.o., nie kwestionując, że podmioty te mają przymiot strony postępowania. Z informacji uzyskanych z Powiatowego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w O. przy piśmie z dnia 6 kwietnia 2010 r. wynika, że przedmiotowa działka nr [...] obecnie odpowiada działkom nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...] z obrębu [...] miasta O. Działki nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...], objęte księgą wieczystą nr [...], stanowią własność Skarbu Państwa w użytkowaniu wieczystym G. Sp. z o. o. w O. Działka nr [...], objęta księgą wieczystą nr [...] stanowi własność Skarbu Państwa w użytkowaniu wieczystym M. Sp. z o. o. w J. Natomiast działka nr [...], objęta księgą wieczystą nr [...], stanowi własność Skarbu Państwa w użytkowaniu wieczystym W. Sp. z o. o.

Reasumując Minister wyjaśnił, że w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do uznania, że nastąpiły nieodwracalne skutki prawne uniemożliwiające stwierdzenie nieważności decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. w części dotyczącej pkt III decyzji.

Skargi na decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] stycznia 2012 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli: W. Sp. z o. o., G. Sp. z o. o. oraz M. M.

W swoich skargach W. Sp. z o. o. i G. Sp. z o. o. (zarejestrowanych pod sygnaturami odpowiednio: I SA/Wa 493/12 i I SA/Wa 494/12) wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji w części dotyczącej utrzymania w mocy rozstrzygnięcia o stwierdzeniu nieważności pkt III decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. Skarżące Spółki zaskarżonej decyzji zarzuciły naruszenie art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomościami poprzez jego błędne zastosowanie, art. 42 ust. 2 i art. 43 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomościami poprzez brak ich zastosowania w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. oraz art. 6, 7, 8 i 156 § 2 K.p.a. poprzez ich zastosowanie.

W uzasadnieniach skarg podniesiono, że decyzja uwłaszczeniowa Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. nie była dotknięta wadliwością prawną w żadnej części, w tym w zakresie dotyczącym pkt III tej decyzji. A zatem nie istnieją podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji uwłaszczeniowej w zakresie wskazanym w decyzji Ministra Infrastruktury z dnia [...] stycznia 2011 r., utrzymanej w mocy przez zaskarżoną decyzję z dnia [...] stycznia 2012 r., gdyż pkt III decyzji uwłaszczeniowej nie narusza rażąco prawa, tj. nie narusza art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. Natomiast decyzją rażąco naruszającą prawo jest zaskarżona decyzja z dnia [...] stycznia 2012 r., gdyż organy rozpoznały przedmiotową sprawę w oparciu o stan prawny nieobowiązujący w dacie wydania decyzji uwłaszczeniowej z dnia [...] grudnia 1992 r. W ocenie skarżących Spółek delegowanie do kompetencji Kierownika Urzędu Rejonowego w P. ustalenia wartości gruntu oraz opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego w drodze odrębnego postępowania było zgodne z prawem i w pełni zasadne. Wskazany przepis w brzmieniu obowiązującym w dniu 8 grudnia 1992 r. upoważniał do określenia tylko okresu użytkowania wieczystego, a nie jego warunków, co z kolei (z mocy art. 42 ust. 2 i art. 43 u.g.g.) było kompetencją kierownika urzędu rejonowego. Skarżące Spółki dodały, że Minister przy wydawaniu decyzji nie wziął pod uwagę okoliczności, że osoby trzecie (w tym skarżący) nabyły prawo użytkowania wieczystego gruntu oraz własność posadowionych na nim budowli na warunkach określonych na podstawie decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. Ponadto skarżące spółki zaznaczyły, że organ nie powinien stwierdzić nieważności decyzji uwłaszczeniowej a jedynie ograniczyć się do stwierdzenia wydania zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa.

Z kolei M. M. w swojej skardze (zarejestrowanej pod sygn. I SA/Wa 495/12) wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Ministra Infrastruktury z dnia [...] stycznia 2011 r. i zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:

1) art. 2 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomościami w związku z art. 38 ust. 2 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości polegające na błędnym przyjęciu, że nieruchomość pozostawała w dniu 5 grudnia 1990 r. w zarządzie [...] Huty [...],

2) art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 września 1990 r. poprzez przyjęcie, że uwłaszczenie przewidziane w tym przepisie nie naruszyło praw byłych właścicieli nieruchomości, jeśli do dnia wydania decyzji uwłaszczeniowej nie złożyli oni wniosku o jej zwrot,

3) art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. poprzez odmowę stwierdzenia nieważności decyzji uwłaszczeniowej wydanej z rażącym naruszeniem prawa,

4) art. 156 § 1 pkt 2 i § 2 poprzez nie wydanie decyzji odmawiającej stwierdzenia nieważności decyzji uwłaszczeniowej ze względu na nieodwracalne skutki prawne,

5) art. 7 K.p.a. poprzez niewykonanie należycie obowiązku wyjaśnienia stanu faktycznego, a w szczególności nie zweryfikowanie, czy doszło do przekazania prawa zarządu nieruchomością na rzecz [...] Huty [...] mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywatela,

6) art. 11 K.p.a. poprzez brak analizy dotychczasowego orzecznictwa i piśmiennictwa powołanego przez skarżącego w złożonych w sprawie pismach, potwierdzającego, że decyzja uwłaszczeniowa została wydana z naruszeniem praw osób trzecich oraz z rażącym naruszeniem przepisów prawa, w tym art. 28 K.p.a.,

7) art. 35 K.p.a. polegające na oczywistym przekroczeniu terminów rozpoznawania spraw administracyjnych.

W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że materiał dokumentacyjny zgromadzony w sprawie nie pozwala na stwierdzenie, że [...] Huta [...] w dniu 5 grudnia 1990 r. posiadała prawo zarządu do nieruchomości. Tym samym brak jest podstaw by jednoznacznie stwierdzić, że zostały spełnione przesłanki uwłaszczeniowe, o których mowa w art. 2 ustawy z dnia 29 września 1990 r. Ponadto skarżący podniósł, że brak jest jakiegokolwiek dokumentu potwierdzającego, że doszło do przekazania zarządu nieruchomością na rzecz [...] Huty [...]. Zdaniem skarżącego za taki dokument nie można uznać Zarządzenia Ministra Przemysłu. Skarżący zwrócił uwagę, że skoro w dniu 5 grudnia 1990 r. [...] Huta [...] nie dysponowała prawem zarządu do nieruchomości to decyzja uwłaszczeniowa została wydana z rażącym naruszeniem prawa i winna zostać wyeliminowana z obrotu prawnego w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Skarżący przedstawił też orzecznictwo, które wskazuje na naruszenie praw osób trzecich, w sytuacjach analogicznych – jego zdaniem – do niniejszej.

W odpowiedzi na skargi Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej wniósł o ich oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 8 października 2012 r. sąd zarządził połączenie – w trybie art. 111 § 1 P.p.s.a. – spraw o sygnaturach I SA/Wa 493/12, I SA/Wa 494/12 i I SA/Wa 495/12 w celu ich łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia i prowadzenia pod sygn. I SA/Wa 493/12.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Wszystkie skargi zostały uwzględnione.

Najszerszy zakres ma skarga M. M. Tam też zostały postawione najdalej idące zarzuty. I choć sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.), to uwzględnienie tej skargi spowodowało konieczność uchylenia w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.

Kontrolowana w trybie nadzoru decyzja Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. w przedmiocie uwłaszczenia przedsiębiorstwa [...] Huta [...] w X. została wydana, jak wynika z jej treści, w oparciu o art. 2 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464 – dalej: ustawa o zmianie u.g.g.) oraz art. 38 ust. 1 i 3 i art. 43 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 – dalej: u.g.g.). Zgodnie z art. 2 ust. 1 i 2 ustawy o zmianie u.g.g. "Grunty stanowiące własność Skarbu Państwa lub własność gminy (związku międzygminnego), z wyłączeniem gruntów Państwowego Funduszu Ziemi, będące w dniu 5 grudnia 1990 r. w zarządzie państwowych osób prawnych innych niż Skarb Państwa stają się z tym dniem z mocy prawa przedmiotem użytkowania wieczystego. Nie narusza to praw osób trzecich. Uprawnienia państwowych gospodarstw rolnych do będących w dniu 5 grudnia 1990 r. w ich zarządzie gruntów stanowiących własność Skarbu Państwa reguluje odrębna ustawa. Budynki i inne urządzenia oraz lokale znajdujące się na gruntach, o których mowa w ust. 1, stanowiących własność Skarbu Państwa lub własność gminy (związku międzygminnego), będących w dniu 5 grudnia 1990 r. w zarządzie państwowych osób prawnych, stają się z tym dniem z mocy prawa własnością tych osób. Nabycie własności przez te osoby następuje odpłatnie, jeżeli obiekty te nie były wybudowane lub nabyte ze środków własnych tych osób lub ich poprzedników prawnych."

Wobec treści tych przepisów za zasadny należy uznać zarzut, iż organy wyższego stopnia nie zweryfikowały w sposób jednoznaczny, czy doszło do ustanowienia prawa zarządu na rzecz [...] Huty [...] (przedsiębiorstwa uwłaszczonego) do spornej nieruchomości (działki nr [...]). Jest to okoliczność najistotniejsza dla sprawy, skoro tylko istnienie prawa zarządu w dniu 5 grudnia 1990 r. dawało podstawę do uwłaszczenia z mocy prawa.

Uzasadniając istnienie prawa zarządu do spornej nieruchomości po stronie podmiotu uwłaszczonego Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej stwierdził, że na podstawie aktu notarialnego z dnia [...] maja 1975 r. Rep. Nr [...] M. M. sprzedał – w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.) – Skarbowi Państwa, Kombinatowi [...], w zarząd i użytkowanie [...] Hut [...] w X., działkę nr [...]. Prawo własności Skarbu Państwa zostało wpisane do księgi wieczystej nr [...]). Zarządzeniem z dnia [...] grudnia 1989 r. nr [...] Minister Przemysłu z dniem 1 stycznia 1990 r. dokonał utworzenia przedsiębiorstwa państwowego pn. [...] Huta [...] w X., na bazie zakładu pn. [...] Huty [...] w X. A zatem działka nr [...] w dniu 5 grudnia 1990 r. stanowiła własność Skarbu Państwa i pozostawała, zdaniem Ministra, w zarządzie jednostki uwłaszczonej.

Tymczasem, z treści aktu notarialnego z dnia [...] maja 1975 r. wynika, że na jego podstawie prawo własności do działki nr [...] uzyskał Skarb Państwa, w imieniu którego działał Kombinat [...], natomiast prawo użytkowania ("w zarząd i użytkowanie") uzyskał zakład [...] Huty [...], wchodzący w skład Kombinatu [...]. Następnie zakład [...] Huty [...] został przekształcony w odrębne przedsiębiorstwo pod nazwą [...] Huty [...], z mocy zarządzenia Ministra Przemysłu Maszynowego Nr [...] z dnia [...] marca 1976 r. Zarządzenie Ministra Przemysłu z dnia [...] grudnia 1989 r. nr [...], o jakim wspomina Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej, nie było jednak kolejnym (po zarządzeniu z dnia [...] marca 1976 r.) aktem, jaki prowadził do powstania przedsiębiorstwa państwowego [...] Huta [...] w X., gdyż jak wynika z zarządzenia z [...] grudnia 1989 r. przedsiębiorstwo to powstało w wyniku przekształcenia przedsiębiorstwa Zakłady [...] w P., na bazie wyłączonego zakładu [...] Huty [...] w X.

Z jednej strony więc Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej nie wykazał w sposób niepodważalny ciągłości następstwa prawnego przedsiębiorstwa [...] Huta [...] w X. po Kombinacie [...], w skład którego wchodził zakład [...] Huty [...]. Z drugiej strony natomiast "wyposażenie przez organ założycielski tworzonego przedsiębiorstwa państwowego w takie składniki mienia, jak zabudowane grunty Skarbu Państwa, może nastąpić wyłącznie na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.)" – zob. uchwałę SN z dnia 9 czerwca 1995 r. III CZP 70/95, OSNC 1995/10/145. Sam akt założycielski przedsiębiorstwa nie tworzył po stronie nowo powstałego przedsiębiorstwa prawa zarządu (wcześniej użytkowania) do gruntu. W cytowanej uchwale Sąd Najwyższy stwierdził, że "wyposażanie przedsiębiorstw państwowych w grunty niezbędne do prowadzenia działalności gospodarczej odbywało się począwszy od wejścia w życie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99) na podstawie przepisów tej ustawy. Pozwalała ona na oddawanie gruntów państwowych niezbędnych przedsiębiorstwom państwowym - odpłatnie - w zarząd (art. 4 ust. 1 pkt 1). Oddawanie tych gruntów w zarząd odbywało się w trybie i na zasadach określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. (Dz. U. Nr 47, poz. 240), tj. na podstawie decyzji ostatecznej terenowego organu administracji państwowej, która stwarzała pomiędzy przekazującym i przejmującym stosunek zobowiązaniowy (§ 3 i § 5 cyt. rozporządzenia)." Potwierdza to również orzecznictwo sadów administracyjnych, zgodnie z którym "akt erekcyjny przedsiębiorstwa nie może być równoznaczny z oddaniem w zarząd nieruchomości gruntowej" (por. wyrok NSA z dnia 26 lutego 1998 r. I SA 1768/96, LEX nr 44632).

Miało to potwierdzenie w art. 38 ust. 2 u.g.g. w brzmieniu sprzed 5 grudnia 1990 r., zgodnie z którym "Państwowe jednostki organizacyjne uzyskują grunty państwowe w zarząd na podstawie decyzji terenowego organu administracji państwowej albo na podstawie zawartej, za zezwoleniem tego organu, umowy o przekazaniu nieruchomości między państwowymi jednostkami organizacyjnymi bądź umowy o nabyciu nieruchomości." Przy czym przepis ten odnosił się do państwowych jednostek organizacyjnych w ogólności, bez względu na to, czy posiadały osobowość prawną, czy też nie.

Zatem, o ile można przyjąć istnienie prawa użytkowania do spornej działki nr [...] po stronie zakładu [...] Huty [...], wchodzącego w skład Kombinatu [...], które to prawo użytkowania (zarządu) powstało z mocy umowy sprzedaży z dnia [...] maja 1975 r., o tyle nie zostało w sposób przekonujący wykazane, że takim samym prawem (przekształconym w zarząd z dniem wejścia w życie u.g.g. – art. 87 ust. 1) dysponowało przedsiębiorstwo państwowe [...] Huta [...] w X. w dniu 5 grudnia 1990 r.

W dniu 15 maja 1975 r. w zakresie gospodarowania nieruchomościami państwowymi obowiązywała ustawa z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach. W świetle art. 8 ust. 1 tej ustawy państwowe jednostki i organizacje społeczne winny legitymować się decyzją właściwego organu administracji państwowej o oddaniu im gruntu państwowego w użytkowanie, bądź w odniesieniu do jednostek państwowych przekazujących sobie grunt bez zmiany sposobu jego użytkowania, decyzją jednostki nadrzędnej nad jednostką przekazującą, wydaną po zasięgnięciu opinii właściwego organu administracji państwowej (§ 8 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 maja 1962 r. w sprawie przekazywania terenów w miastach i osiedlach - Dz. U. z 1969 r. Nr 3, poz. 19). W orzecznictwie przyjmuje się także, że "zasada wyłączności rad narodowych i ich prezydiów co do gospodarowania terenami państwowymi, wynikająca z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 ze zm.), nie wykluczała możliwości objęcia zarządu nieruchomością przez czynności faktyczne, będące naturalną konsekwencją aktu nabycia nieruchomości" (zob. wyrok SN z dnia 9 kwietnia 1992 r. III ARN 15/92, OSNC 1993/9/158, LEX 9566).

Tak więc powstanie użytkowania (zarządu) mogło nastąpić z mocy umowy sprzedaży w dniu 15 maja 1975 r., natomiast Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej, a wcześniej także Minister Infrastruktury, nie przedstawili dowodu na to, że prawo to przeszło, w sposób przewidziany w ustawach z dnia 14 lipca 1961 r. i w u.g.g., na rzecz przedsiębiorstwa państwowego [...] Huta [...] w X. W szczególności dowodem na istnienie prawa zarządu nie może być akt erekcyjny przedsiębiorstwa z 1989 r., na który powołują się organy wyższego stopnia, tym bardziej, że nie wykazano nawet ciągłości następstwa prawnego przedsiębiorstwa [...] Huta [...] w X. po Kombinacie [...], w skład którego wchodził zakład [...] Huty [...], o czy była mowa wyżej. Kwestionowana w postępowaniu nadzorczym decyzja Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. również tej okoliczności nie wyjaśnia, uznając za tożsame prawo użytkowania (zarządu) przysługujące zakładowi [...] Huty [...] z mocy aktu notarialnego, z prawem zarządu przedsiębiorstwa państwowego [...] Huta [...] w X.

Jeśli więc Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej nie wykaże istnienia prawa zarządu po stronie uwłaszczonego przedsiębiorstwa w wyżej przedstawiony sposób, nie może uznać, że decyzja Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. nie narusza prawa w sposób rażący (art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.), gdyż uwłaszczenie przedsiębiorstwa państwowego pomimo braku prawa zarządu do nieruchomości, rażąco narusza art. 2 ust. 1 i 2 ustawy o zmianie u.g.g. Czy w okolicznościach tej sprawy może to stanowić podstawę do stwierdzenia nieważności kontrolowanej w nadzorze decyzji zależy od oceny skutków, jakie ona wywołała (art. 156 § 2 w zw. z art. 158 § 2 K.p.a.). Jednak ocena tych skutków byłaby w tym momencie przedwczesna, skoro organ nie ustalił w sposób wyczerpujący stanu sprawy, tak aby możliwe było jednoznaczne przesądzenie o rażącym naruszeniu prawa, czym naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. i co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Nie jest natomiast zasadny zarzut M. M., że przy uwłaszczeniu przedsiębiorstwa państwowego [...] Huta [...] w X. doszło do naruszenia jego praw, jako osoby trzeciej, w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy o zmianie u.g.g. Prawa skarżącego miałyby wynikać z roszczenia o zwrot nieruchomości, niewykorzystanej zgodnie z celem wywłaszczenia. Rację w tym względzie należy przyznać Ministrowi Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej, że do naruszenia praw skarżącego doszłoby wówczas, gdyby roszczenie o zwrot nieruchomości zostało zgłoszone przed wydaniem decyzji potwierdzającej uwłaszczenie przedsiębiorstwa z mocy prawa, czyli przed dniem [...] grudnia 1992 r. Tymczasem wniosek o zwrot nieruchomości M. M. złożył dopiero w dniu 27 maja 2008 r. Sąd w obecnym składzie podziela tę linię orzecznictwa, według której złożenie wniosku o zwrot po wydaniu decyzji uwłaszczeniowej nie wywołuje – w stosunku do tej decyzji – skutków z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2000 r. sygn. akt III ZP 14/99, OSNP 2000/8/294), gdyż "rozstrzyganie sprawy zwrotu nieruchomości w odrębnym postępowaniu administracyjnym wyklucza dopuszczalność dokonywania jakichkolwiek ustaleń w tym przedmiocie przez wojewodę w postępowaniu o wydanie decyzji uwłaszczeniowej" (zob. wyrok NSA z dnia 31 sierpnia 2010 r. I OSK 1373/09, LEX nr 744988).

Zasadne okazały się też skargi W. Sp. z o. o. i G. Sp. z o. o., które wnosiły o uchylenie zaskarżonej decyzji w części dotyczącej utrzymania w mocy rozstrzygnięcia o stwierdzeniu nieważności pkt III decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r. Podzielić należy bowiem pogląd skarżących spółek, że przepis art. 2 ust. 3 ustawy o zmianie u.g.g. w brzmieniu obowiązującym w dniu 8 grudnia 1992 r. upoważniał Wojewodę jedynie do określenia okresu użytkowania wieczystego, a nie jego warunków. We wskazanym dniu zdanie drugie art. 2 ust. 3 brzmiało następująco: "W decyzji tej określa się również okres użytkowania wieczystego z zachowaniem zasad określonych w art. 236 Kodeksu cywilnego." Zmiana przepisu, nakazująca określanie w decyzji, o jakiej mowa w art. 2 ust. 3 ustawy o zmianie u.g.g., także warunków użytkowania wieczystego (czyli oprócz okresu również między innymi wysokości opłaty rocznej), nastąpiła dopiero w dniu 24 grudnia 1992 r., z mocy ustawy z dnia 7 października 1992 r. zmieniającej ustawę o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1992 r., Nr 91, poz. 455). Po tej zmianie zdanie drugie art. 2 ust. 3 ustawy o zmianie u.g.g. brzmiało następująco: "W decyzji tej określa się również warunki użytkowania wieczystego z zachowaniem zasad określonych w art. 236 Kodeksu cywilnego." Zgodnie z prawem postąpił zatem w takiej sytuacji Wojewoda [...], wydając w dniu [...] grudnia 1992 r. decyzję potwierdzającą uwłaszczenie z mocy prawa, gdyż określenie wysokości opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste następowało wówczas jeszcze w oparciu o regulację określoną w art. 43 ust. 1 i 2 u.g.g. Wątpliwości budzi przy tym, czy było to rozstrzygnięcie o delegowaniu kompetencji, jak uznał Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej, uzasadniające stwierdzenie nieważności pkt III decyzji z [...] grudnia 1992 r., czy tylko informacja o stanie prawnym, która mogła się znaleźć również w uzasadnieniu decyzji. W każdym razie nie było to działanie rażąco naruszające prawo, jak uznał Minister. Nie było więc podstawy do stwierdzenia nieważności jedynie pkt III decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1992 r., w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

O tym, czy zaistniały podstawy do stwierdzenia nieważności tej decyzji w całości, rozstrzygnie Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej ponownie przeprowadzając postępowanie, z uwzględnieniem wskazań zamieszczonych wyżej, odnośnie trybu ustanawiania zarządu na rzecz przedsiębiorstwa państwowego i oceny skutków, jakie ewentualnie wywołała kwestionowana w nadzorze decyzja.

Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. w zw. z art. 135 P.p.s.a. orzeczono jak w pkt 1 wyroku. O wstrzymaniu wykonania decyzji orzeczono na podstawie art. 152 P.p.s.a., a o kosztach na podstawie art. 200 P.p.s.a.