Sąd Okręgowy w Olsztynie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 783/22
Data wyroku: 2024-07-23 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Słowa kluczowe: Kredyt
Podstawa prawna: art 189 kpc i art 410 kc

Sygn. akt: I C 783/22

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 23 lipca 2024 r.

Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny
w składzie: Przewodniczący: sędzia Juliusz Ciejek
Protokolant: sekretarz sądowy Anna Kosowska
po rozpoznaniu w dniu 23 lipca 2024 r. w Olsztynie
na rozprawie
sprawy z powództwaR. L.
przeciwko(...) Bank (...) Spółka Akcyjnaz siedzibą weW.,
o ustalenie i zapłatę lub ustalenie i zapłatę,

I
ustala, że umowa z dnia 24.04.2008 r. numer(...)o kredyt mieszkaniowy zawarta między powodem a(...) Bank Spółka Akcyjna(poprzednikiem prawnym pozwanej) jest w całości od początku (ex tunc) z mocy prawa nieważna,

II
zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 78.162 zł 24 gr (siedemdziesiąt osiem tysięcy sto sześćdziesiąt dwa złote dwadzieścia cztery grosze) i 10.172,96 CHF (dziesięć tysięcy sto siedemdziesiąt dwa franki szwajcarskie dziewięćdziesiąt sześć centymów) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od każdej kwoty od dnia 23 lipca 2024 r. do dnia zapłaty,

III
w pozostałym zakresie powództwo oddala,

IV
zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 17.317 zł (siedemnaście tysięcy trzysta siedemnaście złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu w tym kwotę 16.217 (szesnaście tysięcy dwieście siedemnaście) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Sygn. akt I C 783/22

UZASADNIENIE
PowódR. L.wniósł w dniu 5 lipca 2022 r. pozew przeciwko(...) Bank (...) S.A.(dalej: Bank) o:
1. ustalenie że umowa z dnia 24.04.2008 r. numer(...)o kredyt mieszkaniowy zawarta miedzy powodem, a(...) Bank Spółka Akcyjna(poprzednikiem prawnym pozwanego) jest w całości od początku (ex tunc) z mocy prawa nieważna, ewentualnie bezskuteczna w całości,
2. zasądzenie od pozwanego na jego rzecz kwoty 78.162,24 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 11.03.2022 r. do dnia zapłaty, z tytułu zwrotu świadczeń otrzymanych przez pozwanego i jego poprzednika prawnego od powoda w okresie od 01.06.2008 r. do dnia 31.12.2021 r. jako świadczeń nienależnych z uwagi na bezwzględną nieważność w całości tejże umowy,
3. zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kwoty 10.172,96 CHFz ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 11 marca 2022 r. do dnia zapłaty, z tytułu zwrotu świadczeń otrzymanych przez pozwanego i jego poprzednika prawnego od powoda w okresie od 01.06.2008 r. do dnia 31.12.2021 r. jako świadczeń nienależnych z uwagi na bezwzględną nieważność w całości tejże umowy,
ewentualnie, w przypadku uznania przez Sąd związania stron umową o kredyt co do zasady, z uwagi na abuzywność postanowień denominacyjnych umowy z dnia 24.04.2008 r. numer(...)o kredyt mieszkaniowy tj. § 4 ust. 1 i ust. 3 umowy oraz §  3 ust. 4, § 20 ust. 4, § 31 ust. 6, § 32 ust. 6 pkt 2 regulaminu:
4. zasądzenie od pozwanego na jego rzecz kwoty 11.200 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 11.03.2022 r. do dnia zapłaty – z tytułu zwrotu świadczeń powoda w części nienależnie pobranej przez pozwanego i jego poprzednika prawnego w okresie od 01.06.2008 r. do dnia 31.12.2021 r. na podstawie abuzywnych postanowień denominacyjnych umowy o kredyt (jej klauzuli waloryzacyjnej),
5. zasądzenie od pozwanego na jego rzecz kwoty 10.172,96 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty – z tytułu zwrotu świadczeń powoda w części nienależnie pobranej przez pozwanego i jego poprzednika prawnego w okresie od 01.06.2008 r. do dnia 31.12.2021 r. na podstawie abuzywnych postanowień denominacyjnych umowy o kredyt (jej klauzuli waloryzacyjnej).
Nadto, wniósł o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych (o ile nie zostanie złożony spis kosztów) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którymi je zasądzono do dnia zapłaty.
W uzasadnieniu powód wskazał, że działając jako konsument w rozumieniuart. 221k.c.zawarł umowę kredytu z poprzednikiem prawnym pozwanego. W jego ocenie umowa zawiera postanowienia niedozwolone w rozumieniuart. 3851§ 1 k.c.tj. § 4 ust. 1 i ust. 3 umowy oraz § 20 ust. 4, § 31 ust. 3, § 32 ust. 6 pkt 2 regulaminu. Prawa i obowiązki powoda zostały ukształtowane w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Pozwany przyznał prawo do jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu indeksowanego kursem franka szwajcarskiego poprzez wyznaczanie w swoich tabelach kursowych kursu sprzedaży franka szwajcarskiego. W umowie kredytu, ani w regulaminie nie został wskazany sposób ustalania kursu waluty(...)przyjęty do rozliczenia spłaty poszczególnych rat kapitałowo-odsetkowych kredytu. Umowa kredytu jest sprzeczna z przepisemart. 69 ustawy prawo bankowe, zart. 358 § 1 k.c., zart. 3531k.c., przepisamiustawy prawo dewizoweoraz zasadami współżycia społecznego. W ocenie powoda umowa z tych względów jest nieważna.
Jako podstawę prawną roszczenia o zapłatę powód wskazał przepisart. 405 k.c.w zw. zart. 410 k.c., zaś roszczenia o ustalenia przepisart. 189 k.p.c.
(pozew k. 4-17)
Pozwany(...) Bank (...) S.A.z siedzibą weW.wniósł o:
- sprawdzenie wartości przedmiotu sporu,
- oddalenie powództwa w całości,
- zasądzenie od powoda na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Jednocześnie pozwany sformułował następujące zarzuty:
- na wypadek „odfrankowania” umowy kredytu, zarzut przedawnienia roszczenia powoda w zakresie obejmującym rzekome nadpłaty powstałe w okresie od dnia zawarcia umowy kredytu do dnia 30.06.2011 r. z uwagi na fakt, że roszczenia te powstały nie więcej niż 10 lat przed wniesieniem pozwu, a w konsekwencji należy je uznać za przedawnione zgodnie z treściąart. 118 k.c.,
- na wypadek unieważnienia przez Sąd umowy kredytu zarzut potrącenia wierzytelności powoda o zapłatę dochodzonej w niniejszej sprawie kwoty z wzajemną wierzytelnością pozwanego o zwrot kwoty udzielonego kredytu tj. kwoty 111.356,31 zł oraz wynagrodzenia z tytułu korzystania z kapitału tj. kwoty 36.496,87 zł, czyli łącznie kwoty 147.853,09 zł,
- na wypadek unieważnienia przez Sąd umowy kredytu praz nieuwzględnienie przez Sąd zarzutu potrącenia, zarzut zatrzymania kwoty 111.356,31 zł stanowiącej roszczenie pozwanego w stosunku do powoda o zwrot udzielonego kredytu oraz kwoty 36.496,87 zł stanowiącej roszczenie pozwanego o zwrot tzw. wynagrodzenia z tytułu korzystania z kapitału, czyli łącznie kwoty 147.853,09 zł.
W uzasadnieniu pozwany potwierdził fakt zawarcia z powodem umowy kredytu, na warunkach w niej wskazanych (łącznie z obowiązywaniem regulaminu stanowiącym integralną część umowy kredytu). Wskazał, że umowa była wykonywana przez powoda zgodnie z załączonym do odpowiedzi na pozew zestawieniem spłat.
Pozwany zaprzeczył m.in. temu że:
- pozwany nie wypełnił obowiązku informacyjnego w zakresie dotyczącym ryzyka związanego z zaciągnięciem kredytu denominowanego do(...),
- pozwany nie poinformował powoda w sposób klarowny i zrozumiały o ciążącym na nim ryzyku kursowym,
- powód nie miał wpływu na wybór rodzaju kredytu,
- powód nie miał możliwości negocjowania treści postanowień umownych (powód miał możliwość negocjowania kursu waluty(...)lecz nie skorzystał z tej możliwości),
- pozwany kształtował tabele kursowe w sposób dowolny,
- umowa kredytu zawiera klauzule niedozwolone,
- raty kredytu lub wartość kredytu były zawyżone lub płacone przez powodaw zawyżonej wysokości,
- pozwany jest zobowiązany do zapłaty względem powoda jakichkolwiek kwot z tytułu świadczenia nienależnego, w tym w szczególności jakichkolwiek należności dochodzonych pozwem.
(odpowiedź na pozew k. 52-75v)
Na rozprawie w dniu 23.07.2024 r. pełnomocnik pozwanego wskazał, że powód w okresie objętym żądaniem pozwu wpłacił kwotę 10.010,5 CHF.
Powód cofnął pozew o zapłatę kwoty 162,91 CHF bez zrzeczenia się roszczenia.
Pozwany nie wyraził zgody na cofnięcie pozwu w tym zakresie.
(protokół rozprawy – k. 279)
Sąd ustalił, co następuje:
Pozwany(...) Bank (...) S.A.z siedzibą weW.jest następcą prawnym(...) Bank S.A.z siedzibą weW..
(okoliczność bezsporna)
Powód zamierzał kupić nieruchomość gruntową pod budowę domu jednorodzinnego w celu zaspokojenia własnych potrzeb mieszkaniowych. Powód w chwili zawierania umowy o kredyt osiągał dochód w PLN z tytułu umowy o pracę.
(dowód: przesłuchanie stron – k. 278v)
Powód w dniu 07.04.2008 r. podpisał wniosek o udzielenie kredytu w kwocie 116.100 zł oznaczając walutę kredytu jako(...)na potrzeby związane z zakupem działki budowlanej.
Wraz z wnioskiem o kredyt powód podpisał dokument, w którym oświadczył, że:
- pracownik(...) Banku S.A./ pośrednik kredytowy przedstawił mi ofertę kredytu mieszkaniowego złotych polskich i w walucie obcej. Po zapoznaniu się z tą ofertą zdecydował, że dokonuję wyboru oferty kredytu w walucie obcej, mając pełną świadomość, iż w okresie obowiązywania umowy kredytu może nastąpić wzrost kursu waluty w jakiej został udzielony kredyt, co spowoduje podwyższenie kwoty kredytu, a także kwoty rat przypadających do spłaty w złotych,
- jest świadomy, iż oprocentowanie kredytu jest zmienne i w okresie obowiązywania umowy kredytu może ulec podwyższeniu w związku ze wzrostem Rynkowej Stopy Referencyjnej LIBOR 3M /(...)3M, co spowoduje podwyższenie kwoty raty przypadającej do spłaty.
Ponadto potwierdził, że otrzymał informację o kosztach obsługi kredytu w przypadku niekorzystnej zmiany kursu waluty oraz niekorzystnej zmiany stopy procentowej.
Powód otrzymał pozytywną decyzję kredytową.
(dowód: lista sprawdzająca – k. 82, wniosek o kredyt - k. 79-81v, ocena wniosku o kredyt mieszkaniowy/decyzja kredytowa – k. 86-87, ocena zdolności – k. 83v-84, oświadczenie o ponoszeniu ryzyka – k. 88).
W dniu 24.04.2008 r. powód jako konsument zawarł z poprzednikiem prawnym pozwanegoumowę nr (...)kredytu denominowanego w kwocie 55.718,19 CHF (§ 1 ust. 1 umowy). Celem kredytu było uzyskanie środków na zakup nieruchomości gruntowej niezabudowanej oraz refinansowanie poniesionych wydatków (§ 1 ust. 2 umowy).
Od kwoty udzielonego kredytu bank pobrał prowizję w wysokości 511,30 CHF (§ 2 umowy).
Zgodnie z § 4 ust. 1 umowy kredyt miał zostać wypłacony w transzach zgodnie z harmonogramem wypłat określonym w załączniku nr 2 do umowy w następujący sposób:
- do równowartości 111.1000 zł (co stanowi kwotę 53.318,62 CHF przeliczoną według kursu kupna dewiz z dnia 18.04.2008 r.) na rachunek wskazany przez zbywcę, w umowie kupna-sprzedaży kredytowanej nieruchomości,
- do równowartości 5.000 zł (co stanowi kwotę 2.399,57 CHF przeliczoną według kursu kupna dewiz z dnia 18.04.2008 r.) z przeznaczeniem na refinansowanie, na rachunek kredytobiorcy wskazany w dyspozycji wypłaty kredytu po potrąceniu prowizji banku.
W § 4 ust. 3 wskazano, ze kredyt zostanie wypłacony w złotych polskich po przeliczeniu kwoty określonej w § 1 według kursu kupna dewiz, obowiązującego w Tabeli kursów walut wL.Banku w dniu uruchomienia każdej z kolejnych transz. Wypłacane transze pomniejszają dostępne do wypłaty saldo kredytu w walucie obcej. Bank w pierwszej kolejności wypłaca transze do równowartości kwot określonych w załączniku nr 2 do umowy. Do złożenia dyspozycji wypłaty kredytu (transzy kredytu) uprawniony jest jednoosobowo każdy z kredytobiorców. Bank wstrzyma wypłatę kredytu w sytuacjach określonych w regulaminie udzielania kredytów i pożyczek hipotecznych wL.Banku, zwanym dalej Regulaminem.
Oprocentowanie kredytu jest zmienne i stanowi sumę zmiennej stopy bazowej oraz stałej marży Banku. Na dzień zawarcia umowy stopa oprocentowania wynosi 4,29 % w stosunku rocznym, przy czym stopa bazowa kwartalna wynosi 2,79 %, a marża Banku 1,50 % (§ 5 ust. 1 umowy). Zgodnie z § 5 ust. 1a umowy marża kredytu jest stała wynosi 1,50 % i może zostać podwyższona o 0,5 punktu procentowego w przypadku niespełnienia przez kredytobiorcę któregokolwiek z warunków promocji, w okresie 5 lat od dnia podpisania umowy. Stopą bazową jest Rynkowa Stopa Referencyjna LIBOR 3 M (§ 5 ust. 2 umowy).
Zgodnie z § 6 ust. 1 umowy kredytobiorca zobowiązał się do spłaty zadłużenia wobec banku w 360 malejących miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych, płatnych do dnia 1 każdego miesiąca. Do czasu wypłaty ostatniej transzy kredytu spłaty następują ratach malejących. Spłaty kredytu dokonywane miały być na rachunek kredytu nr(...)zwany rachunkiem technicznym (§ 6 ust. 6 umowy). W § 6 ust. 9 umowy kredytobiorca zleca i upoważnia bank do pobierania oraz przekazywania na rachunek kredytu (rachunek techniczny) bez odrębnej dyspozycji kredytobiorcy, środków pieniężnych na spłatę kapitału, odsetek i innych należności wynikających z niniejszej umowy z rachunku bieżącego konta kredytobiorcy prowadzonego w banku.
W § 13 ust. 4 umowy, zostało zawarte oświadczenie, że kredytobiorca:
- został poinformowany o ponoszeniu ryzyka zmiany kursów walutowych ( ryzyko walutowe) oraz ryzyka zmiany stopy procentowej,
- został poinformowany, iż zmiana kursu walutowego oraz zmiana stopy procentowej będzie miała wpływ na wysokość zadłużenia z tytułu kredytu oraz wysokość rat kredyty i że poniesie to ryzyko.
Regulamin do umowy kredytu zawierał następujące postanowienia:
- tabela kursów walut – tabela kursów walut w(...) Banku S.A.zawierająca kursy kupna i sprzedaży walut obcych. Tabela może ulec zmianie w trakcie dnia roboczego, kolejne tabele w trakcie dnia są oznaczone datą, godziną, minutą ogłoszenia oraz kolejną literą alfabetu (§ 2 regulaminu),
- bank udziela kredytów w złotych polskich (PLN) lub w walucie obcej (§ 3 ust. 2 regulaminu),
- uruchomienie kredytu udzielonego w walucie obcej następuje w złotych polskich wg aktualnego w dniu uruchomienia kursu kupna dewiz (§ 3 ust. 4 regulaminu),
- w przypadku kredytów udzielanych w walutach obcych klient wnioskuje o kwotę w złotych polskich, która zostanie przeliczona na wnioskowaną walutę obcą według kursu kupna dewiz obowiązującego w Tabeli kursów walut w dniu podjęcia decyzji kredytowej (§ 6 ust. 6 regulaminu),
- dla kredytów denominowanych rachunek techniczny jest prowadzony w walucie obcej, w jakiej został udzielony kredyt. Wpłaty i przelewy na rachunek techniczny są przeliczane na walutę rachunku po aktualnym kursie sprzedaży dewiz obowiązującym w banku w dniu zaksięgowania wpłaty lub przelewu na rachunek (§ 20 ust. 4 regulaminu),
- obowiązujące kursy kupna i sprzedaży walut obcych wL.Banku znajdują się w Tabeli kursów walut (§ 30 ust. 1 regulaminu),
- tabela kursów walut jest dostępna na stronie internetowej banku, w placówkach bankowych oraz LUKASlinii (§ 30 ust. 2 regulaminu),
- wypłata kredytu następuje w złotych polskich według kursu kupna dewiz obowiązującego w banku w dniu wypłaty kredytu według Tabeli kursów walut (§ 31 ust. 3 regulaminu),
- spłata kredytu oraz prowizji dokonywana jest w złotych polskich jako równowartość wymagalnej kwoty spłaty wyrażonej w walucie obcej – po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży dewiz, określonego w Tabeli kursów walut, obowiązującej w dniu wpływu środków na rachunek techniczny klienta (§ 31 ust. 4 regulaminu),
- przewalutowanie odbywa się z waluty krajowej na walutę obcą według kursu kupna docelowej waluty kredytu, zgodnie z kursem określonym w Tabeli kursów walut (§ 32 ust. 6 pkt 2 regulaminu).
(dowód: umowa z załącznikami k. 21-24, regulamin udzielania kredytów i pożyczek hipotecznych w(...) Banku S.A.– k. 25-31, regulamin promocji cenowej – k. 32, wniosek o spłatę w(...)k. 33, pismo pozwanego – k. 34, oświadczenie pozwanego z dnia 24.04.2008 r. – k. 89, oświadczenie właściciela nieruchomości – k. 89v, tabela oprocentowania kredytu – k. 90)
Umowa została zawarta na wzorcu umownym, w którym kredytobiorca nie mógł wprowadzić istotnych zmian.
(dowód: przesłuchanie stron – k. 278v)
Na wniosek powoda kredyt został wypłacony w następujący sposób:
- 111.100 zł co stanowiło równowartość kwoty 54.108,02 CHF,
- 2.256,31 zł co stanowiło równowartość kwoty 1.098,87 CHF.
Z kwoty udzielonego kredytu hipotecznego zastała potrącona prowizja za udzielenie kredytu w wysokości 511,30 CHF naliczona w walucie kredytu.
Ubezpieczenie niskiego wkładu zostało zapłacone w dniu 29.04.2008 r. w wysokości 870,75 zł.
(dowód: pismo pozwanego wraz z zał.– k. 37-39, dyspozycja wypłaty transzy kredytu – k. 96, potwierdzenie operacji – k. 97-98, dziennik kasjera – k. 99)
Powód w okresie od 1 czerwca 2008 r. do 31 grudnia 2021 r. spłacał zadłużenie z tytułu zawartej umowy w walucie PLN i(...). W wskazanym okresie tytułem spłaty kapitału i odsetek powód spłacił kwotę 78.162,24 zł oraz 10.010,05 CHF.
(dowód: zaświadczenie z dnia 10.01.2022 r. – k. 35-36, zestawienie spłat – k. 91-92)
Pismem z dnia 24.02.2022 r. powód złożył pozwanemu reklamację jednocześnie wzywając do zapłaty z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Pozwany nie uznał roszczeń powoda.
(dowód: wezwanie do zapłaty z dnia 24.02.2022 r. wraz z zwrotnym potwierdzeniem odbioru – k. 40-41, pismo pozwanego z dnia 23.03.2022 r. – k. 42-43)

Sąd zważył, co następuje:
Ż.ustalenia, że umowa z dnia 24.04.2008 r. numer(...)o kredyt mieszkaniowy zawarta miedzy powodem, a(...) Bank Spółka Akcyjna(poprzednikiem prawnym pozwanego) jest w całości od początku (ex tunc) z mocy prawa nieważna uznano za zasadne. W konsekwencji, uwzględnione zostało roszczenie powoda o zasądzenie od pozwanego na jego rzecz kwoty 78.162,24 zł oraz 10.010,05 CHF. Żądanie zapłaty ponad zasądzoną kwotę 10.010,05 CHF Sąd oddalił jako nieudowodnione. W ocenie Sądu, mimo, że sama konstrukcja umowy nie jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego, to jednak zawiera ona postanowienia niedozwolone, których eliminacja skutkuje obiektywnym brakiem możliwości jej wykonania przez obie strony zgodnie z jej istotą. Sąd oddalił w części żądanie odsetkowe.
Stan faktyczny został ustalony w oparciu o dokumenty przedłożone do akt sprawy, których wiarygodności żadna ze stron nie kwestionowała oraz zeznania świadków i powoda nie stwierdzając podstaw do podważenia ich wiarygodności.
Przesłuchani w sprawie świadkowieP. M.(k. 179-185),I. S.(k. 190-195),M. S.(k. 260v-262v) wskazali, że nie uczestniczyli w procesie udzielania kredytu powodowi, zaśA. S.(k. 204-210) wskazała, że nie pamięta powoda. Wszyscy zeznali na okoliczność ogólnych procedur stosowanych przy zawieraniu umów kredytu z pozwanym bankiem.
W pierwszym rzędzie powód domagał się ustalenia że umowa z dnia 24.04.2008 r. numer(...)o kredyt mieszkaniowy jest w całości od początku (ex tunc) z mocy prawa nieważna ewentualnie bezskuteczna w całości oraz zasądzenia od pozwanego na jego rzecz kwot 78.162,24 zł i 10.172,96. Jako roszczenie ewentualne zgłosił żądanie zasądzenia od pozwanego na jego rzecz 11.200 zł i 10.172,96 CHF.
Kwestionowane przez powoda postanowienia dotyczyły mechanizmu denominacji kwoty kredytu wyrażonej w walucie szwajcarskiej, a wypłacanej i spłacanej w walucie polskiej i związanych z tym przeliczeń według kursów walut, które to kursy – według jego stanowiska - pozwany mógł kształtować dowolnie. W ocenie powoda skutkiem tego umowa jest bezwzględnie nieważna.
Zgodnie zart. 189 k.p.c.można domagać się stwierdzenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeżeli strona ma w tym interes prawny, rozumiany jako obiektywną potrzebę usunięcia wątpliwości lub niepewności co do istnienia lub charakteru stosunku łączącego ją z inną stroną. Przyjmuje się również, że interesu w wytoczeniu powództwa o ustalenie nie ma, jeżeli swój cel strona może osiągnąć formułując dalej idące żądanie, które będzie czynić zadość jej potrzebom np. w formie żądania zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie nieistniejącego lub nieważnego stosunku prawnego.
W ocenie Sądu powód ma interes prawny w wystąpieniu z żądaniem pozwu, a polega on na tym, że w istocie domaga się definitywnego usunięcia niepewności prawnej co do istnienia nawiązanego na podstawie umowy stosunku prawnego lub jego treści w przypadku wyeliminowania niektórych ich postanowień z uwagi na ich niedozwolony charakter. Zgodnie zart. 3851k.c.skutkiem eliminacji takich postanowień nie zawsze musi być upadek całej umowy, gdyż co do zasady powinna ona obowiązywać dalej w zmienionej treści. W przypadku umowy długoterminowej, jakim jest objęta pozwem umowa kredytu, żądanie zwrotu kwot wypłaconych lub wpłaconych może wynikać z różnych przyczyn, zatem samo rozstrzygnięcie o uwzględnieniu lub oddaleniu żądania zapłaty na tle takiej umowy nie zawsze wyeliminuje wątpliwości co do jej istnienia lub treści. Taką możliwość daje natomiast rozstrzygnięcie o żądaniu ustalenia nieważności lub nieistnienia stosunku prawnego, jakim jest umowa kredytu wskutek jej upadku spowodowanego następczym powołaniem się przez kredytobiorcę – konsumenta – na niedozwolony charakter niektórych jej zapisów, względnie ustalenie, że te zapisy nie są dla niego wiążące (są bezskuteczne).
Dla rozstrzygnięcia o żądaniach stron w pierwszej kolejności rozważyć należało, jaki jest charakter umowy podpisanej przez strony i czy wskazywane przez powoda postanowienia miały charakter niedozwolony.
Zasadnicze postanowienia umowy w ocenie Sądu spełniają przesłanki zart. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe(w brzmieniu obowiązującym w dacie jej zawarcia – dalej pr. bank.) i pozwalają na uznanie jej za umowę kredytu bankowego. Znane są bowiem strony umowy, kwota i waluta kredytu (55.718,19 CHF), cel, na jaki został udzielony (zakup nieruchomości gruntowej), zasady i termin jego spłaty (ratalnie), wysokość oprocentowania i zasady jego zmiany (suma stałej marży i zmiennej stopy referencyjnej) oraz inne niezbędne warunki wynikające z art. 69 ust. 2 powołanej ustawy.
Oceny postanowień ww. umowy nie zmienia okoliczność, że kwota udzielonego kredytu została określona i poddana oprocentowaniu w walucie szwajcarskiej, a miała być wypłacona i spłacana w walucie polskiej. Zgodnie zart. 358 § 1 k.c., w jego brzmieniu w dacie zawierania umowy, zobowiązania pieniężne na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej mogły być wyrażone tylko w pieniądzu polskim z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie. Już w tej dacie art. 69 ust. 2 pkt 2 pr. bank. przewidywał możliwość zawierania umów kredytu ze wskazaniem waluty obcej, zaś wyjątek dopuszczający tego typu umowy z udziałem banków wynikał z obowiązujących wówczas przepisówustawy z dnia 27 lipca 2002 r. – Prawo dewizowe(pr. dewiz.). Zgodnie zart. 3 ust. 1 i 3pr. dewiz. orazart. 1 i 2 pkt 18pr. dewiz. dokonywanie obrotu dewizowego przez banki było dozwolone m.in. wówczas, gdy dotyczyło zawarcia umowy lub dokonania innej czynności prawnej powodującej lub mogącej powodować dokonywanie w kraju między rezydentami lub między nierezydentami rozliczeń w walutach obcych albo przeniesienie w kraju między rezydentami lub między nierezydentami własności wartości dewizowych, a także wykonywania takich umów lub czynności.
Nie ulega wątpliwości, że postanowienia umowy zawartej przez strony przewidywały rozliczenia kredytu w walucie szwajcarskiej, wypłatę kredytu w PLN na finansowanie zobowiązań w kraju, a nadto spłatę w różnych walutach. Tym samym umowa stron mogła powodować rozliczenia w walutach obcych i przenoszenie własności wartości dewizowych, a zatem mieściła się w ramach ustawowego zezwolenia, stanowiącego jednocześnie wyjątek od zasady wyrażonej wart. 358 § 1 k.c.
Powód wniósł o udzielenie kredytu w kwocie 116.100 zł w walucie(...). Jak już wskazano, w umowie wyraźnie określono, że wypłata kredytu nastąpi w PLN na finansowanie zobowiązań w kraju (§ 1 ust. 2 umowy). Nie ulega też wątpliwości, że przeznaczeniem kredytu był zakup nieruchomości gruntowej w Polsce. Spłata kredytu wyrażonego w(...)mogła natomiast następować w PLN i(...)(§ 6 ust. 6 i ust. 9-10 umowy oraz § 20 ust. 4 regulaminu).
Oznaczałoby to, że walutą zobowiązania kredytowego był frank szwajcarski ((...)), jednak walutą jego wykonania – zgodnie z treścią umowy – miała być waluta polska (PLN).
Istota umowy sprowadzała się zatem do zobowiązania Banku, że postawi do dyspozycji kredytobiorcy pewną kwotę w PLN, która w dacie wypłaty stanowić miała równowartość kwoty wyrażonej dokładnie w(...), zaś powód zobowiązł się spłacać w PLN równowartość rat kredytu wyrażonych w(...)według wartości takiej raty na dzień spłaty lub bezpośrednio w(...).
Umowa stron zawiera zatem elementy przedmiotowo istotne, które mieszczą się w konstrukcji umowy kredytu bankowego i jako takie stanowią jej w pełni dopuszczalny oraz akceptowany przez ustawodawcę wariant. O akceptacji takiej świadczy nadto wyraźne wskazanie tego rodzaju kredytów (denominowanych) w treściart. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 prawa bankowegooraz wprowadzenieart. 75b prawa bankowego, na podstawie nowelizacji tej ustawy, które to zmiany weszły w życie z dniem 26 sierpnia 2011 r. Umowa taka jest nadto dopuszczalna na podstawieart. 3531k.c., zgodnie z którym strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Istota umowy stron polegała bowiem na stworzeniu przez Bank możliwości wykorzystania przez powoda równowartości określonej kwoty pieniędzy z obowiązkiem zwrotu w określonym czasie takiej równowartości, przy czym miernikiem tych wartości pozostawać miał kurs waluty szwajcarskiej do waluty polskiej. Zauważyć trzeba, że ryzyko zmiany kursu waluty przyjętej jako miernik wartości świadczenia z zasady może wywoływać konsekwencje dla obu stron – w przypadku podwyższenia kursu podwyższając wartość kredytu w PLN, którą miał oddać do dyspozycji Bank, a nadto podwyższając jego wartość, którą miał spłacać kredytobiorca, a w przypadku obniżenia kursu - obniżając wysokość tych świadczeń. W konsekwencji trudno uznać, aby konstrukcja umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, a realizowanego w walucie polskiej, była w swej zasadzie sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Ryzyko takiego ukształtowania stosunku prawnego obciąża bowiem obie strony.
Przedstawione okoliczności pozwalają uznać, że powód miał świadomość zarówno rodzaju zawartej z pozwanym umowy kredytu, jak też wiążących się z tym konsekwencji prawnych i finansowych. Przed zawarciem umowy podpisał oświadczenie, że zapoznał się z informacją, że zaciągając zobowiązanie w walucie obcej narażony jest na ryzyko zmiany kursów walutowych i ryzyko zmiennej stopy procentowej (k. 88). Następnie, oświadczenie w tym zakresie zostało zawarte w treści umowy §13 ust. 4 umowy (k. 23).
Niemniej, wskazany mechanizm obliczania wzajemnych zobowiązań w sposób określony w umowie stron wymaga oceny w aspekcie sposobu ustalania kursu waluty niezbędnego do tych operacji, gdyż powód podniósł zarzut, że postanowienia umowy w tym zakresie mają charakter niedozwolony.
Zgodnie zart. 3851k.c.postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszając jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Zgodnie z utrwalonym już orzecznictwem „wszelkie klauzule sporządzone z wyprzedzeniem będą klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść”, przy czym uznanie, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona wymagałoby wykazania, że „konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego”, a „konkretny zapis był z nim negocjowany” (wyrok SA w Warszawie z 14 czerwca 2013 r. w sprawie VI ACa 1649/12 ; wyrok SA Warszawa z dnia 15 maja 2012 r. w sprawie VI ACa 1276/11, wyrok SA w Poznaniu z 6 kwietnia 2011 r. w sprawie I ACa 232/11).
W związku ze stanowiskiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ((...)), zajętym w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie(...)na tle wykładni dyrektywy(...)i podtrzymanym tam poglądem dotyczącym natury klauzul wymiany (czyli dotyczących kursów walutowych stosowanych do rozliczeń umów kredytowych), które wprowadzając do umów kredytowych ryzyko kursowe, określają faktycznie główny przedmiot umowy (pkt 44 powołanego wyroku), należy przyjąć, że postanowienia umowy stron w tym zakresie, jeżeli nie zostały sformułowane jednoznacznie, podlegają kontroli w celu stwierdzenia, czy nie mają charakteru niedozwolonego (art. 385(
    1 )§ 1zd. drugiek.c.). W przypadku uznania ich za niedozwolone, a tym samym za niewiążące kredytobiorcę, który zawiera umowę jako konsument, konieczne staje się również rozważenie skutków tego stanu rzeczy.
Nie ulega wątpliwości, że powód zawarł umowę jako konsument w rozumieniuart. 221k.c.Okoliczność ta nie była kwestionowana przez pozwanego na żadnym etapie postępowania.
W konsekwencji należy dokonać oceny postanowień dotyczących kursów używanych do przeliczenia zobowiązań stron w ramach umowy. Ich istota sprowadza się do wskazania, że wysokość zobowiązań wynikających z umowy będzie wielokrotnie przeliczana z zastosowaniem dwóch rodzajów kursu waluty. Bezspornie mechanizm (konkretny sposób) ustalania kursu nie został opisany w żaden sposób, gdyż umowa w tym względzie odsyła tylko do „Tabeli kursów walut” definiowanej jakotabela kursów walut w(...) Banku S.A.zawierająca kursy kupna i sprzedaży walut obcych. Tabela może ulec zmianie w trakcie dnia roboczego, kolejne tabele w trakcie dnia są oznaczone datą, godziną, minutą ogłoszenia oraz kolejną literą alfabetu. Oznacza to, że zgodnie z umową Bank miał całkowitą swobodę w zakresie ustalania kursu waluty. Ponadto nie ulega wątpliwości, że zarówno wniosek kredytowy, jak i umowa stron stanowiły wzorce stosowane w Banku. Układ wniosku i umowy wskazuje, że kredytobiorca mógł określić potrzebną mu kwotę w walucie PLN,(...), EUR, USD, określić przeznaczenie kredytu, uzgodnić okres kredytowania, sposób zabezpieczenia, wskazać rachunki do wypłaty i spłaty kredytu. Nie ma jednak podstaw do przyjęcia, że pozostałe postanowienia i oświadczenia były możliwe do wynegocjowania. Do tego byłoby bowiem konieczne wykazanie, że kredytobiorca miał realny wpływ na kształt każdego z tych postanowień, czyli przedstawiono mu możliwość jego zmiany, z której zrezygnował. Taka okoliczność nie wynika natomiast ani z zeznań powoda, ani świadków, co oznacza, że postanowienia w zakresie kursów wymiany stosowanych w Tabelinie były uzgodnione indywidualniew rozumieniuart. 3851§ 1 i 3 k.c.
Nie sposób przy tym przyjąć, że takie uzgodnienie nastąpiło w wyniku wskazania rachunku do obsługi kredytu prowadzonego w(...). Wskazanie takie w żaden sposób nie odnosi się bowiem do kursu, który miałby być przyjmowany do rozliczenia kredytu.
Brak jest dowodu, aby kredytobiorca został poinformowany, w jaki sposób te kursy i ta tabela jest kształtowana i świadomy tego wyraził zgodę na ich stosowanie. Powód zeznał „Bank nie informował mnie w jaki sposób będzie ustalał tabele kursów walut. umowy kredytu nie dostałem przedtem, abym mógł ją przeanalizować. Zapoznałem się z nią, gdy dostałem ją do podpisania, było to na trzy dni przed planowanym zakupem działki. Próbowałem pytać, czy można negocjować zapisy dot. kar umownych, ale pani mówiła, że nie ma takiej możliwości, że się nie da. Umowę mogłem podpisać, albo szukać kredytu gdzieś indziej, a wiązało się to z ryzykiem utraty zadatku.”(zeznania powoda – k. 278v).
W ocenie Sądu nie doszło zatem do indywidualnego uzgodnienia wszystkich postanowień umowy. Dla wykazania takiego faktu konieczne byłoby bowiem udowodnienie nie tyle, że powód miał możliwość formułowania pytań i negocjacji, lecz że taka możliwość była mu realnie przedstawiona w odniesieniu do poszczególnych postanowień i świadomie z niej zrezygnowali. Tego pozwany nie udowodnił.
W konsekwencji, w ocenie Sądu nie ma podstaw do przyjęcia, że postanowienia umowy w zakresie mechanizmu ustalania kursu waluty, wyznaczającego wysokość zobowiązania powoda względem pozwanego, a tym samym i wysokość świadczenia głównego banku, zostały w przypadku umowy stron uzgodnione indywidualnie. Jako, że powód wskazywał, iż te postanowienia są niedozwolone, należało rozważyć, czy – skoro dotyczą głównego przedmiotu umowy – są wystarczająco jednoznaczne i czy wynikające z nich prawa lub obowiązki stron zostały ukształtowane sprzecznie z dobrymi obyczajami lub w sposób rażąco naruszający interesy powodów jako konsumentów. Odwołują się one do tabeli, co do której wskazano jedynie, że chodzi o tabelę obowiązującą w banku, bez wskazania, w jaki konkretnie sposób jest ona ustalana i jak ustalane są umieszczone tam kursy walut. To zaś nie pozwala na jednoznaczne określenie zakresu tych postanowień i konsekwencji płynących dla kredytobiorcy. Nie można uznać, aby tak sformułowane postanowienia były wystarczające jednoznaczne. Kwestionowane postanowienia umowy wskazywały na dwa rodzaje kursów –kurs kupnado ustalenia wysokości kredytu, którą należy wypłacić w PLN orazkurs sprzedażydo ustalenia wysokości spłaty. Sposób ustalania wysokości miesięcznych rat spłaty i sposobu przeliczenia kursu waluty nie został w ogóle wskazany w umowie. Zważywszy, że sposób ustalania tych kursów nie został określony w umowie, oznacza to, że mógł on być wyznaczany jednostronnie przez Bank, czego nie zmienia okoliczność, że w pewnym zakresie mógł też doznawać ograniczeń ze strony regulatora rynku, czy z uwagi na sytuację gospodarczą, gdyż kredytobiorca nie miał na to żadnego wpływu. Na tle tak ukształtowanych postanowień dotyczących kursu waluty, która ma być miernikiem waloryzacji (przeliczania) zobowiązań wynikających z umów kredytu bankowego utrwalony jest już pogląd, że mają one charakter niedozwolony, gdyż są „nietransparentne, pozostawiają pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron” (uzasadnienie wyroku SN w sprawie V CSK 382/18). Wysokość kredytu wyrażonego w walucie obcej do wypłaty w walucie polskiej, a następnie wysokość, w jakiej spłaty w walucie polskiej, będą zaliczane na spłatę kredytu wyrażonego w walucie obcej, zależą bowiem wyłącznie od jednej ze stron umowy. Powyższe oznacza, że po zawarciu umowy kredytobiorca miał ograniczoną możliwość przewidzenia wysokości kwoty, jaka zostanie mu wypłacona (Bank miał na to czas, w trakcie którym mógł zmienić swój kurs), a następnie wysokości zadłużenia w PLN, skoro kursy wymiany w toku dalszego wykonywania umowy określić miał Bank. Pozwany mógł zatem w sposób dowolny kształtować wysokość swojego zobowiązania do wypłaty kwoty kredytu, jak również wysokość zobowiązania kredytowego w toku spłaty kredytu. Tym samym uzyskał też narzędzie do potencjalnego zminimalizowania niekorzystnych dla siebie skutków zmiany kursów na rynku międzybankowym lub zmian w zakresie oprocentowania (obniżka stopy bazowej), gdyż teoretycznie mógł je rekompensować zmianami kursu przyjętego do rozliczenia kredytu.
W ocenie Sądu przyznanie sobie przez pozwanego we wskazanych postanowieniach jednostronnej kompetencji do swobodnego ustalania kursów przyjmowanych do wykonania umowy prowadzi do wniosku, że była ona sprzeczna z dobrymi obyczajami i naruszała rażąco interesy kredytobiorcy w rozumieniuart. 3851§ 1 k.c.,oceniane na datę zawarcia umowy(art. 3852k.p.c.–uchwała SN z 20 czerwca 2018 r. w sprawie III CZP 29/17). Takie rozwiązania dawały Bankowi, czyli tylko jednej ze stron stosunku prawnego, możliwość przerzucenia na kredytobiorcę całego ryzyka wynikającego ze zmiany kursów waluty i pozostawiały mu całkowitą swobodę w zakresie ustalania wysokości jego zadłużenia przez dowolną i pozbawioną jakichkolwiek czytelnych i obiektywnych kryteriów możliwość ustalania kursu przyjmowanego do rozliczenia spłaty kredytu. Nie niweczy tego okoliczność, że wypłata kredytu teoretycznie mogła nastąpić w walucie innej niż PLN. Jak już bowiem wskazano, w przypadku umowy stron nie było takiej możliwości, gdyż kredyt nie był przeznaczony na finansowanie zobowiązań poza granicami RP.
Oceny powyższej nie zmienia również okoliczność, że spłata kredytu mogła nastąpić zarówno w walucie kredytu, jak i w innej walucie. Możliwość taka nie eliminowała bowiem zaburzenia równowagi stron, do której dochodziło na etapie uruchomienia kredytu po kursie zależnym wyłącznie od Banku.
Dodatkowo wskazać należy, że swobodę ustalania kursu przez Bank eliminowała jedynie możliwość wypłaty kredyty w walucie kredytu oraz spłaty w tej walucie, gdyż do wszystkich pozostałych walut Bank miał prawo stosować własny kurs. Oznacza to również, że możliwość spłaty w walucie kredytu nie przywracała wystarczająco nierównowagi między stronami wynikającej z tego, że na etapie wypłaty kredytu, którego wysokość określono w(...), ale wypłata miała nastąpićwyłączniew PLN, wysokość wypłacanego kredytu w PLN ostatecznie zależała zawsze od decyzji Banku.
W świetle powyższych okoliczności przyjąć należy, że postanowienia uprawniające Bank do jednostronnego i nieskrępowanego ustalania kursu przyjmowanego do rozliczenia umowy stron należy uznać za niedozwolone w rozumieniuart. 3851k.c.Nie ma znaczenia, czy z możliwości dowolnego kształtowania kursu Bank korzystał. Dla uznania postanowienia umownego za niedozwolone wystarczy bowiem taka jego konstrukcja, która prowadzi do obiektywnej możliwości rażącego naruszenia interesów konsumenta, przy czym zgodnie zart. 3852k.c.ewentualna abuzywność postanowień umowy podlega badaniu na datę jej zawarcia z uwzględnieniem towarzyszących temu okoliczności i innych umów pozostających w związku z umową objętą badaniem (uchwała SN z 20 czerwca 2018 r. w sprawie III CZP 29/17).
Skoro zatem dla oceny abuzywności zapisów umów istotny jest stan z daty ich zawarcia, to bez znaczenia dla tej oceny pozostaje, w jaki sposób pozwany wykonywał lub wykonuje umowę, w szczególności to, w jaki sposób ustalał, czy też ustala swoje kursy, czy odpowiadały one kursom rynkowym, w jaki sposób pozyskiwał środki na prowadzenie akcji kredytowej i w jaki sposób księgował, czy też rozliczał te środki oraz środki pobrane od kredytobiorcy. Tym samym zbędne było prowadzenie postępowania dowodowego zmierzającego do poczynienia takich ustaleń.
Podsumowując, w ocenie Sądu wskazane wyżej postanowienia umowy dotyczące stosowania dwóch różnych rodzajów kursów, które mogły być swobodnie ustalane przez jedną ze stron umowy (Bank) nie zostały uzgodnione indywidualnie i kształtowały zobowiązania kredytobiorcy w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, a zatem miały charakter niedozwolony w rozumieniuart. 3851k.c., a w związku z tym nie wiążą powoda. Wyeliminowanie wskazanych zapisów przy zachowaniu postanowień dotyczących określenia kwoty kredytu w(...)oznaczałoby, że kwota kredytu powinna zostać przeliczona na PLN, a kredytobiorcy w terminach płatności kolejnych rat powinni spłacać raty w PLN, przy czym żadne postanowienie nie precyzowałoby kursu, według którego miałyby nastąpić takie rozliczenia. Nie ma przy tym możliwości zastosowania w miejsce wyeliminowanych postanowień żadnego innego kursu waluty.
Zgodnie z wiążącą wszystkie sądy Unii Europejskiej wykładnią dyrektywy(...)dokonaną przez(...)w powołanym już wyżej wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie(...):

a
w przypadku ustalenia, że w umowie zostało zawarte postanowienie niedozwolone w rozumieniu dyrektywy (którą implementowały do polskiego porządku prawnego przepisyart. 3851i nast. k.c.), skutkiem tego jestwyłączniewyeliminowanie tego postanowienia z umowy, chyba że konsument następczo je zaakceptuje,

b
w drodze wyjątku możliwe jest zastosowanie w miejsce postanowienia niedozwolonego przepisu prawa o charakterze dyspozytywnym albo przepisem, który można by zastosować za zgodą stron, o ile brak takiego zastąpienia skutkowałby upadkiem umowy i niekorzystnymi następstwami dla konsumenta, który na takie niekorzystne rozwiązanie się nie godzi (pkt 48, 58 i nast. wyroku(...)),

c
nie jest możliwe zastąpienie postanowienia niedozwolonego przez odwołanie się do norm ogólnych prawa cywilnego, nie mających charakteru dyspozytywnego, gdyż spowodowałoby to twórczą interwencję, mogącą wpłynąć na równowagę interesów zamierzoną przez strony, powodując nadmierne ograniczenie swobody zawierania umów (dotyczy m.in.art. 56 k.c.,art. 65 k.c.iart. 354 k.c.- por. w szczególności pkt 57-62 wyroku(...)),

d
w przypadku ustalenia, że wyeliminowanie postanowień niedozwolonych powoduje zmianę charakterugłównego przedmiotu umowy, nie ma przeszkód, aby przyjąć,zgodnie z prawem krajowym, że umowa taka nie może dalej obowiązywać (por. w szczególności pkt 41-45 wyroku(...)),

e
nawet jeżeli skutkiem wyeliminowania niedozwolonych postanowień miałoby być unieważnienie umowy i potencjalnie niekorzystne dla konsumenta następstwa, decyzja co do tego, czy niedozwolone postanowienia mają obowiązywać, czy też nie, zależy od konsumenta, który przed podjęciem ostatecznej decyzji winien być poinformowany o takich skutkach (por. w szczególności pkt 66-68 wyroku(...)).

Wskazać przy tym trzeba, że ani prawo unijne, ani prawo polskie nie wymaga, aby w związku z zastrzeżeniem klauzuli abuzywnej konsument bezwzględnie uzyskał możliwość powołania się na nieważność całej umowy (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 marca 2012 r. w sprawie(...),J. P.iV. P.przeciwko SOS financ spol. sr.o.,(...)-144, pkt 33).
Brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala jednak na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c.iart. 56 k.c.), które w odniesieniu do innych stosunków prawnych pozwalałyby na ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski lub innych kursów wskazywanych przez strony w umowie. Nie ma zwłaszcza możliwości sięgnięcia po przepisart. 358 § 2 k.c., który posługuje się kursem średnim NBP w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej. Po pierwsze, świadczenie obu stron było wyrażone w walucie polskiej (wypłata kredytu i jego spłata następowały bowiem w PLN, a(...)był tylko walutą denominacyjną). Po drugie, wspomniany przepis nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy (wszedł w życie z dniem 24 stycznia 2009 r.), zaś uznanie pewnych postanowień umownych za niedozwolone skutkuje ich wyeliminowaniem z umowy już od daty jej zawarcia, co czyni niemożliwym zastosowanie przepisu, który wówczas nie obowiązywał. Nawet gdyby uznać, żeart. 358 § 2 k.c.mógłby być stosowany do skutków, które nastąpiły po dacie jego wejścia w życie, to nadal brak byłoby możliwości ustalenia kursu, według którego należałoby przeliczać zobowiązania stron sprzed tej daty, czyli przede wszystkim ustalić wysokości zadłużenia w(...)po wypłacie kredytu.
W ocenie Sądu eliminacja postanowień określających kurs wymiany i brak możliwości uzupełnienia umowy w tym zakresie skutkuje obiektywnym brakiem możliwości jej wykonania przez obie strony zgodnie z jej istotą, tj. jako umowy kredytu bankowego.
Zgodnie z art. 69 ust. 1 pr. bank. umowa kredytu polega bowiem na tym, że Bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Po wyeliminowaniu z umowy stron postanowień dotyczących kursów wymiany, wiadomo jedynie, że Bank zobowiązuje się postawić do dyspozycji kredytobiorcy równowartość określonej kwoty franków szwajcarskich w złotych polskich, lecz nie wiadomo, jak ma być ustalona ta równowartość (według jakiego miernika). Podobnie nie wiadomo, jaką kwotę powinien zwrócić kredytobiorca, która miałaby być równowartością rat określonych w(...). Nie eliminuje tego możliwość spłaty w(...), gdyż nie w takiej walucie nastąpiła wypłata kredytu, a co więcej, nie wiadomo, czy Bank wywiązał się ze swojego zobowiązania, gdyż nie wiadomo, na podstawie jakiego kursu przeliczyć równowartość kredytu określonego w(...)na wypłatę w PLN. W konsekwencji nie da się ustalić kwoty kredytu w walucie wykonania zobowiązania, a brak jednoznacznego określenia kwoty kredytu udostępnianego i podlegającego zwrotowi (czy to w postaci ściśle określonej kwoty, czy to przez ścisłe i jednoznaczne określenie parametrów do jej ustalenia – np. kursu wymiany) oznacza brak jednego z przedmiotowo istotnych elementów umowy kredytu wskazanych wart. 69pr. bank. Brak jednego z takich elementów oznacza, że umowa jest niezgodna zart. 69pr. bank. i tym samym sprzeczna z prawem i z tego względu nieważna (art. 58 k.c.). Nieważność umowy oznacza, że nie istnieje stosunek zobowiązaniowy między stronami, jaki miałby powstać w wyniku jej zawarcia.
Ponadto, w umowie zostało ustalone oprocentowanie zmienne. Oprocentowanie stanowiło sumę stałej marży banku oraz stopy bazowej. Jako stopę bazową wskazano w umowie LIBOR 3 M. Nie wskazano jednak jakiej waluty dotyczy LIBOR 3M. Wskaźnik ten jest publikowany osobno dla każdej z walut indeksacyjnych. Jest różny dla każdej z nich w tym samym okresie. W umowie bank nie wskazał, że dotyczy on(...). Nie sposób więc zastosować(...)z tej właśnie waluty. Wobec odpadnięcia mechanizmu denominacji nie sposób domyślać się tej właśnie waluty, jako źródła odniesienia wskazanej stopy referencyjnej. Z uwagi na brak sposobu określenia oprocentowania nie jest zachowany element odpłatności umowy kredytu, a ustalone raty w PLN nie dają się wyodrębnić. Eliminacyjny skutek pominięcia klauzul abuzywnych, przy zastosowanych zapisach umownych nie pozwala wykonywać umowy.
Ponadto, wskazać należy w dniu 25.04.2024 r. została wydana przez skład całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego uchwała w sprawie o sygn. akt(...). Podjęta przez Sąd Najwyższy uchwała ma moc zasady prawnej. Zgodnie z powyższą uchwałą:
1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
W niniejszej sprawie postanowienia umowne odnoszące się do sposoby określenia kursu waluty zostały uznane za abuzywne. Z tego względu umowa łącząca strony, po eliminacji klauzul abuzywnych zgodnie z wspomnianą uchwałą Sądu Najwyższego nie wiąże stron.
Sąd pominął wniosek pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z dziedziny bankowości. Powyższy dowód miał zostać przeprowadzony na wykazanie faktów, które nie miał znaczenia dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Ocenie podlegała umowa w brzmieniu obowiązującym w dacie jej zawarcia, natomiast to jak pozwany wykonywał umowę nie ma znaczenia dla oceny abuzywności jej poszczególnych postanowień.
Z podanych przyczyn, na podstawieart. 189 k.p.c.w związku zart. 58 § 1 k.c.iart. 69pr. bank, powództwo o ustalenie, że umowa z dnia 24.04.2008 r. numer(...)o kredyt mieszkaniowy zawarta między powodem a(...) Bank Spółka Akcyjna(poprzednikiem prawnym pozwanego) jest w całości od początku (ex tunc) z mocy prawa nieważna, należało uwzględnić, o czym Sąd orzekł jak wpunkcie I sentencji wyroku.
Z uwagi na powyższe w oparciu oart. 410 § 2 k.c.w zw. zart. 405 k.c.Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 78.162,24 zł i 10.010,05 CHF o czym orzekł jakw punkcie II sentencji wyroku.
Powyższa kwota stanowi sumę części świadczeń uiszczonych przez powoda tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych w okresie od 1 czerwca 2008 r. do 31 grudnia 2021 r. W wskazanym okresie powód tytułem spłaty kapitału i odsetek spłacił kwotę 78.162,24 zł i 10.010,05 CHF. Powód udokumentował żądaną kwotę zaświadczeniem wystawionym bezpośrednio przez bank, którego autentyczności pozwany nie podważył. Pozwany również załączył do odpowiedzi na pozew historię spłat powoda. Kwota 78.162,24 zł wynikała wprost z zaświadczenia, zaś uiszczenie kwoty 10.010,05 CHF pozwany przyznał (k279v). Z tego względu Sąd oparł na nich swoje ustalenia, co do wysokości należnego powodowi świadczenia. Dokonanie zsumowania wpłat dokonanych przez powoda nie stanowi skomplikowanego działania matematycznego. Z tego względu Sąd pominął wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego aktuariusza oraz biegłego z zakresu bankowości jako nieistotny dla rozstrzygnięcia.
Jednocześnie powód nie udowodnił swojego roszczenie o zapłatę ponad kwotę 10.010,05 CHF tj. co do kwoty 162,91CHF. Powyższa kwota nie wynika z załączonego do pozwu oraz odpowiedzi na pozew zaświadczenia. Powód w toku sprawy cofnął pozew o zapłatę kwoty 162,91 CHF, jednakże pozwany nie wyraził zgody na tą czynność. Z tego względu Sąd zobowiązany był rozstrzygnąć co do zasadności tego roszczenia. Wobec nie spełnienia przesłanek zart. 410 § 2 k.c.w zw. zart. 405 k.c.Sąd oddalił powództwo o zapłatę ponad kwotę 10.010,05 CHF, o czym orzekł jak wpunkcie III sentencji wyroku.
Zgodnie z poglądem przyjętym przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7.05.2021 r. w sprawie(...), w przypadku następczej nieważności umowy kredytowej po obu jej stronach powstają odrębne roszczenia o zwrot świadczeń nienależnie spełnionych. Ostatecznie zatem świadczenia te podlegają zwrotowi niezależnie od siebie, bez konieczności badania z urzędu, czy ich wzajemna wysokość prowadzi do powstania stanu wzbogacenia, który byłby miarą zwrotu różnicy między tymi świadczeniami. Sąd Najwyższy nadał wskazanej uchwale moc zasady prawnej, co oznacza, że będzie ona stosowana przez ten sąd również w innych sprawach.
Bezzasadne jest powoływanie się na przez Bank na brak obowiązku zwrotu świadczenia z uwagi na przepisyart. 411 k.c., gdyż wpkt 1tej regulacji wyraźnie wskazano, że nie dotyczy on sytuacji, w której zwrot ma dotyczyć świadczenia spełnionego m.in. w wykonaniu nieważnej czynności prawnej – jak w sprawie niniejszej.
Strona powodowa spłacając kredyt nie spełniała również świadczeń z tytułu umowy przed nadejściem terminu ich wymagalności (art. 411 pkt 4 k.c.), skoro z uwagi na nieważność umowy nie była zobowiązana do takich spłat, a co najwyżej do zwrotu świadczenia nienależnego, jakim stała się wypłacona jej kwota kredytu.
Ponadto, wskazać należy że dochodzone przez powoda roszczenie nie jest przedawnione. Pobranie środków z rachunku bankowego powoda przez Bank następowało w wyniku nieważnej czynności prawnej, dlatego nie można tego określić jako świadczenia okresowego. Zastosowanie zatem znajdzie co do zasady w niniejszej sprawie dziesięcioletni termin przedawnienia, albowiem roszczenie powoda powstało przed zmianą przepisów wprowadzonych ustawą z 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 poz. 1104). Zgodnie bowiem z art. 5 ust. 3 ww. ustawy do przysługujących konsumentowi roszczeń powstałych przed dniem wejścia jej w życie i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych, których terminy przedawnienia są określone wart. 118 i art. 125 § 1 kodeksu cywilnego, stosuje się jego przepisy w brzmieniu dotychczasowym. Skoro zatem powodowie dochodzą roszczenia z tytułu pobranych im środków w okresie od 01.06.2008 r. do 31.12.2021 r. to w dacie wejścia w życie zmienianych przepisów – 9 lipca 2018 r. – dziesięcioletni termin przedawnienia nie upłynął, a zatem ma on zastosowanie w dalszym ciągu w zakresie roszczeń powoda z tytułu zapłaty. Należy odwołać się też do wyroków(...)z dnia 22.04.2021 r. w sprawie(...)i z dnia 10.06.2021 r. w sprawie(...)oraz w połączonych sprawach od(...)uznając w tej mierze zarzut za bezskuteczny. Zgodnie z wyrokami(...), przepisy dyrektywy(...)w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich sprzeciwiają się przedawnieniu roszczeń konsumenckich, mających na celu stwierdzenie, że dane postanowienia umowne mają charakter nieuczciwy, jednak nie sprzeciwiają się przedawnieniu roszczeń restytucyjnych będących następstwem takiego stwierdzenia. Co więcej, bieg terminu przedawnienia takich roszczeń nie może się skończyć przed datą powzięcia przez konsumenta wiedzy o niedozwolonym charakterze takiego postanowienia, względnie przed dniem, w którym przy zachowaniu przeciętnej staranności wiedzę taka mógł obiektywnie rzecz biorąc powziąć. „Należy zauważyć, że termin przedawnienia może być zgodny z zasadą skuteczności tylko wtedy, gdy konsument miał możliwość poznania swoich praw przed rozpoczęciem biegu lub upływem tego terminu.” (teza 46 do wyroku(...)(...)). Nie oznacza to jednak, że zdarzenie to nie może nastąpić później to jest pomiędzy dowiedzeniem się o wadach umowy np. od adwokata, a momentem złożenia pozwu w sądzie.
Wskazano tam również, że zasadę skuteczności ochrony praw konsumentów „…należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie krajowemu uregulowaniu przewidującemu, że wytoczone przez konsumenta powództwo o zwrot kwot nienależnie wypłaconych na podstawie nieuczciwych warunków umownych w rozumieniu dyrektywy(...)lub warunków sprzecznych z wymogami dyrektywy(...)podlega trzyletniemu terminowi przedawnienia rozpoczynającemu bieg w dniu, w którym nastąpiło bezpodstawne wzbogacenie.” (teza 66 do wyroku(...)z dnia 22.04.2021 r. w sprawie w sprawie(...)). Podnoszono jednak, ze z uwagi na tak krótki okres przedawnienia w prawie krajowym – 3 lata, nie można tego uznać za czas możliwy na podjęcie stosownej reakcji przez konsumenta. Podobnie wcześniej omawiany wyrok(...)dotyczy 5 letniego okresu przedawnienia liczonego w prawie francuskim od dnia zawarcia umowy. W prawie polskim okres przedawnienia tego typu roszczeń wynosił 10 lat tak więc jest w ocenie Sądu dostatecznym na pozyskanie stosownej wiedzy i podjęcie kroków procesowych przez konsumenta.
Podobne stanowisko do wyroku(...), w dniu 7 maja 2021 r zajął polski Sąd Najwyższy. Sąd uznał, iż rozpoczęcie biegu terminu przedawnienie rozpoczyna się w momencie zakwestionowania umowy frankowej - złożenia reklamacji, wystosowanie wezwania do zapłaty, złożenia pozwu w Sądzie.
Sąd nie uwzględnił zarzutu potrącenia łącznie kwoty 147.853,09 zł zgłoszonego przez pozwanego. Zgodnie zart. 498 § 1 k.c.„Gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.”. Jak wynika z powyższego przepisu mogą zostać potrącone wierzytelności jeżeli przedmiotem ich są pieniądze – warunek spełniony w niniejszym stanie faktycznym. Jednakże nie został spełniony warunek dotyczący wymagalności wierzytelności. Roszczenie pozwanego o zapłatę kwoty 147.853,09 zł nie było wymagalne w chwili złożenia zarzutu o potrąceniu tej wierzytelności, w szczególności że pozwany do wydania wyroku kwestionował fakt nieważności umowy kredytu. W związku z tym na dzień wyrokowania roszczenie pozwanego nie było wymagalne, a więc nie podlegało ono potrąceniu, z tego względu zarzut potrącenia zgłoszony przez pozwanego nie został uznany za zasadny.
Pozwany podniósł również zarzut zatrzymania świadczeń spełnionych przez powoda na rzecz Banku, które miałyby podlegać zwrotowi na wypadek stwierdzenia przez Sąd, że umowa kredytu jest nieważna – do czasu zaofiarowania przez powoda zwrotu świadczenia spełnionego przez Bank na rzecz powodów w postaci zapłaty kwoty 147.853,09 z tj. wartości kapitału udostępnionego powodowi na podstawie umowy kredytu oraz wynagrodzenia z tytułu korzystania z kapitału. Powyższy zarzut nie został uwzględniony przez Sąd. Zgodnie z wyrokiem(...)z dnia 14.12.2023 r. w sprawie(...), przepisy dyrektywy(...)w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich „
    stoją na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych mu w wykonaniu tej umowy.”. Wobec orzeczenia(...)Sąd będąc związanym orzeczeniem(...)odstąpił od dotychczasowego poglądu uznającego za skuteczny zarzut zatrzymania. Tym samym w niniejszej sprawie Sąd nie uwzględnił już podniesionego przez pozwanego zarzutu zatrzymania.
Powód żądał zasądzenia od dochodzonych kwot odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia 11.03.2022 r. do dnia zapłaty.
Powyższe żądanie zostało uwzględnione jedynie w części – co do zasądzenie odsetek za opóźnienie jednakże od innej daty początkowej. Żądanie powoda zostało uznane przez Sąd za zasadne od dnia 31.07.2024 r. tj. tj. od dnia wydania wyroku. Z uwagi na skomplikowany charakter sprawy, konieczność pouczenia powoda przez Sąd o skutkach uznania umowy za nieważną, mnogość zarzutów oraz rozbieżność orzecznictwa pozwany dopiero po przeprowadzeniu całego postępowania dowodowego miał dostateczną wiedzę, która pozwalała mu na ocenę zasadności roszczeń powoda.
Należy tu podkreślić, iż rozwiązanie to nie statuuje powoda jako konsumenta w sytuacji gorszej niż innych uczestników obrotu. Jest ono właśnie konsekwencją wynikającą z uprzywilejowania jego pozycji, w wyniku której jednostronnym oświadczeniem może spowodować rozerwanie węzła prawnego albo też utrzymanie zobowiązania.
W związku z tym, Sąd na podstawieart. 481 § 1 k.c.zasądził odsetki za opóźnienie od kwot 78.162,34 zł i 10.010,05 CHF od dnia 31 lipca 2024 r. do dnia zapłaty, o czym orzekłw punkcie II sentencji wyroku,zaś w pozostałym zakresie żądanie o zasądzenie odsetek oddalił, o czym orzekłw punkcie III sentencji wyroku.
Pozwany podniósł zarzut ustalenia błędnej wartości przedmiotu sporu przez powoda. Powód określając wartość przedmiotu sporu wskazał na sumę roszczenia pieniężnego oraz roszczenia o ustalenie, w łącznej wysokości 242.483 zł. W ocenie Sądu taki sposób ustalenia wartości przedmiotu sporu jest właściwy i zgodny zart. 21 k.p.c.
Uwzględnienie tych żądań głównych dezaktualizuje potrzebę odnoszenia się do żądań ewentualnych.
O kosztach orzeczono na podstawieart. 100 k.p.c.poprzez obciążanie pozwanego obowiązkiem ich zwrotu na rzecz powoda w całości. Powód uległ swemu żądaniu w nieznacznym zakresie tj. odnośnie odsetek ustawowych za opóźnienie od kwot 78.162,34 zł i 10.010,05 CHF od dnia 11.03.2022 r. do 30.07.2024 r. oraz co do kwoty 162,91 CHF.
Koszty procesu po stronie powodowej obejmowały uiszczoną opłatę od pozwu (1.000 zł), opłatę za pełnomocnictwo (17 zł), wynagrodzenie pełnomocnika (adwokata) w stawce wynikającej z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (10.800 zł). W postępowaniu zażaleniowym koszty procesu po stronie powodowej obejmowały wynagrodzenie pełnomocnika (adwokata) w stawce wynikającej z § 10 ust. 2 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (5.400 zł) i opłatę sądową od wniosku o uzasadnienie (100 zł).
Z tego względu Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 17.317 zł, o czym orzekł jak wpunkcie IV sentencji wyroku.
O odsetkach od zasądzonych kosztów procesu Sąd orzekł na podstawieart. 98 § 11k.p.c.