Sąd Okręgowy w Sieradzu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ca 212/23
Data wyroku: 2023-05-24 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Katarzyna Powalska, sędzia Joanna Składowska
Słowa kluczowe: Nieważność czynności prawnej
Podstawa prawna: art. 58 kc

Sygn. akt I Ca 212/23

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 24 maja 2023 roku
Sąd Okręgowy w Sieradzu Wydział I Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: sędzia Joanna Składowska
Sędziowie: Katarzyna Powalska
T. C.
Protokolant : Iwona Bartel
po rozpoznaniu na rozprawie
sprawy z powództwaM. K.iM. P.przeciwkoB. B.
o ustalenie nieważności umowy
na skutek apelacji powódek
od wyroku Sądu Rejonowego w Wieluniu
z dnia 23 lutego 2023 r., sygnatura akt I C 127/22

1
oddala apelację;

2
zasądza odM. K.iM. P.na rzeczB. B.2 214 (dwa tysiące dwieście czternaście) złotych bruttoz tytułu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu przez adwokatE. L..

Sygn. akt I Ca 212/23

UZASADNIENIE
PowódkiM. K.iM. P.wystąpiły z pozwem przeciwkoB. B.o ustalenie nieważności umowy darowizny zawartej pomiędzy pozwaną a ojcem powódek, nieżyjącym jużS. Ś., sporządzonej w dniu 2 sierpnia 2016 r. przed notariuszemI. K.w Kancelarii Notarialnej wW.za nr Rep. A 2508/2016.
Pozwana domagała się oddalenia powództwa.
Wyrokiem z 23 lutego 2023 r., wydanym pod sygn. akt I C 127/22, Sąd RejonowywW.oddalił powództwo, zasądzając od powódek na rzecz pozwanej 1 476 złotychz tytułu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu.
Rozstrzygnięcie zapadło przy następujących ustaleniach i wnioskach:
W dniu 2 sierpnia 2016 r. przed notariuszemI. K.w Kancelarii Notarialnej wW.została zawarta umowa darowizny, w wyniku którejS. Ś.darował pozwanejB. B.udział wynoszący ½ części we współwłasnościdziałek nr (...)i 1995 położonych wC., dla których w Sądzie Rejonowym w Wieluniu V Wydziale Ksiąg Wieczystych prowadzona byłaksięga wieczysta Kw (...). W tym samym akcie notarialnym obdarowana ustanowiła na rzecz darczyńcy dożywotnie, nieodpłatne prawo użytkowania części budynku mieszkalnego. Oprócz działek będących przedmiotem darowizny ta sama księga wieczysta prowadzona była także dla działek o nr: 2023,(...),(...),(...), 1996, 1997,(...), 1992, 1993 i 1994 - obrębC.. W momencie dokonania darowiznyw dziale II tej księgi wieczystej wpisani byli jako współwłaściciele:S. Ś.w udziale 3/6 orazH. Ś.,A. S.iG. Ś.po 1/6.
W akcie notarialnym zawarty został wniosek o odłączenie zksięgi wieczystej Kw (...)nieruchomości oznaczonej numeramidziałek (...)i załączenie dla niej nowej księgi wieczystej i wpisanie prawa współwłasności na rzeczB. B.w 3/6 części oraz przepisanie udziałów pozostałych współwłaścicieliH. Ś.,A. S.iG. Ś.po 1/6 części.
Sąd wieczystoksięgowy uwzględnił wniosek, odłączył zksięgi wieczystej Kw (...)działki będące przedmiotem umowy darowizny i założył nowąksięgę wieczystą Kw (...). O powyższym Sąd zawiadomił m.in. strony umowy oraz pozostałych współwłaścicieli nieruchomości. Wpisy w księgach wieczystych uprawomocniły się.
Spadkobierczyniami nieżyjącego obecnieS. Ś.są powódkiM. K.iM. P..
Działki będące przedmiotem umowy darowizny stanowiły kiedyś własność rodziców pozwanejB. B.. Zarówno ojciec pozwanej, jak i bratS. Ś.chcieli, by pozwana otrzymała udział w nich, w zamian za opiekę jaką sprawowała nad ojcem i bratem. W ostatnich latach swojego życiaS. Ś.zdecydował darować pozwanej swój udział w zabudowanych nieruchomościach oznaczonych numeramidziałek (...), zaś udział w pozostałych nieruchomościach rolnych pozostawić swoim córkomM. K.iM. P.. Pozwana sprawowała opiekę nad bratem w okresie jego choroby, a w ostatnim czasie przed śmiercią zorganizowała mu opiekę w domu pomocy społecznej. Pozostali współwłaściciele nie sprzeciwiali się rozporządzeniom jakie zamierzał dokonaćS. Ś.. Sprzeciw swój po śmierciS. Ś.zgłosiły powódki.
Jak zauważył Sąd Rejonowy, objęte pozwem roszczenie ma swoje uzasadnieniew uchwale składu 3 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2013 r. III CZP 8/13 (Biuletyn SN z 2013 r., nr 3), zgodnie z którą nieważna jest umowa zamiany udziałów jedyniew niektórych działkach gruntu stanowiących wraz z innymi działkami nieruchomość objętą jedną księgą wieczystą.
Sąd pierwszej zauważył, że uchwała ta nie stanowi zasady prawnej, zatem wiąże jedynie sąd który wystąpił z pytaniem prawnym. Natomiast spotkała się w doktrynie z komentarzami, które w sposób krytyczny odnoszą się do przedstawionego przez Sąd Najwyższy pogląduw zakresie stwierdzenia skutku nieważności czynności prawnej. Jak podkreślają glosatorzy uchwały, takie rozporządzenie bez zgody pozostałych współwłaścicieli jest dopuszczalne (art. 198 k.c.) w ramach umowy sprzedaży, zamiany, czy darowizny. Odpada natomiast możliwość zamiany udziałów pomiędzy właścicielami. W przypadku zaś zbycia udziałów w niektórych tylko działkach gruntu stanowiących wraz z innymi działkami nieruchomość objętą jedną księgą wieczystą bez zgody pozostałych współwłaścicieli, taka czynność jest bezskuteczna. Krytyce poddaje się także przedstawione w uchwale stanowisko Sądu Najwyższego, zgodniez którym poszczególne działki wchodzące w skład jednej księgi wieczystej stanowią cześć składową nieruchomości w rozumieniuart. 47 § 1 k.c., co w konsekwencji miałoby prowadzić do uznania, że nie mogą być przedmiotem samodzielnego obrotu. Jako kontrargument wskazuje się dopuszczalność odłączenia przez właściciela jednej z działek wchodzących w skład jednej księgi wieczystej wraz z innymi nieruchomościami i założenie dla niej nowej księgi wieczystej, także w drodze zbycia jednej z działek na rzecz osoby trzeciej, co wynika z konstytucyjnego prawa właściciela do dysponowaniem prawem własności. Zatem, każda z działek wchodzących w skład jednej nieruchomości objętej tą samą księgą wieczystą stanowi jej część, ale nie część składową w rozumieniuart. 47 k.c.Podział zatem takiej nieruchomościw rozumieniu prawnym, jak i wieczystoksięgowym wymaga zgody wszystkich właścicieli,a w przypadku braku zgody pozostałych współwłaścicieli na zbycie części nieruchomości, czynność staje się bezskuteczna.
Sąd Rejonowy nie podzielił więc stanowiska powódek o nieważności umowy darowizny z dnia 2 sierpnia 2016 r. Podkreślił, że stan faktyczny niniejszej sprawy nie był tożsamy ze stanem przedstawionym w uchwale.
Z tych względów powództwo podlegało oddaleniu.
Ponadto, jak zauważył Sąd pierwszej instancji, pozostali współwłaściciele nie wyrazili nigdy sprzeciwu w zakresie dokonanego podziału nieruchomości. Zatem, mając na względzie motywy jakimi kierowały się strony umowy -S. Ś.i pozwana, przystępując do niej dobrowolnie, zdaniem Sądu, także zasady współżycia społecznego przemawiają za tym, by powództwo podlegało oddaleniu również na podstawieart. 5 k.c.
O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawieart. 98 k.p.c.w zw. zart. 105§ 1 k.p.c.Wysokość kosztów pomocy prawnej udzielonej pozwanej przez adwokata z urzędu ustalono na podstawie § 4 i § 8 pkt. 5 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu z dnia 03 października 2016 r. (t. jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 19 ze zm.).
Pełnomocnik powódek wniósł apelację od powyższego wyroku, zaskarżając orzeczenie
w całości i zarzucając:

1
naruszenie przepisów prawa materialnego, a toart. 47 § 1 k.c.w zw. zart. 46 § 1 k.c.iart. 24u.k.w.h. w zw. zart. 58 § 1 k.c.przez ich błędną wykładnię i niezastosowanie polegające na przyjęciu, że zawarcie umowy darowizny z dnia 2 sierpnia 2016 r., której przedmiot stanowił udział w jedynie geodezyjnie wydzielonych działkach gruntu było zgodne z przepisami prawa oraz nie stanowiło rozporządzenia częścią składową rzeczy - nieruchomości opisanej w księdze wieczystej o nrze SR1(...);

2
naruszenie przepisów prawa materialnego, a toart. 5 k.c.przez uznanie, że roszczenie powódek o ustalenie nieważności umowy darowizny z dnia 2 sierpnia 2016 r. stanowi nadużycie prawa i jest niezgodne z zasadami współżycia społecznego, podczas gdy w uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji nie przedstawił żadnej argumentacji, która uzasadniałaby takie stwierdzenie, w szczególności - na czym miałoby polegać naruszenie tych zasad oraz jakie zasady miałyby zostać naruszone.

W oparciu o wskazane zarzuty skarżący wniósł o:

1
dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z uzupełniającegoprzesłuchania stron na fakty zawarcia umowy, stosunków między stronami przed jej zawarciem i po tym fakcie, sposobu sprawowania opieki i pomocyS. Ś.przez każdą ze stron;

2
zmianę zaskarżonego wyroku i ustalenie nieważności umowydarowizny zawartej w formie aktu notarialnego w dniu 2 sierpnia 2016r.przez notariuszemI. K.w Kancelarii Notarialnej wW.,rep. A nr 2508/2016, pomiędzy pozwaną a zmarłymS.Ś., na podstawie którejS. Ś.przeniósł na pozwanąwłasność udziału wynoszącego ½ część we współwłasności działekoznaczonych w ewidencji gruntów numerami 1991 i 1995 o obszarze1,3000 ha, położonych w województwie(...)w powiecie(...), w gminieO., w miejscowości (obręb(...))C.;

3
zasądzenie od pozwanej na rzecz powódek solidarnie kosztów postępowania przed Sądem pierwszej instancji;

4
zasądzenie od pozwanej na rzecz powódek solidarnie kosztów postępowania apelacyjnego;

5
ewentualnie, uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownegorozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Pełnomocnik pozwanej wniósł o oddalenie apelacji na koszt powódek i zasądzenie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.
W ocenie Sądu Okręgowego, Sąd pierwszej instancji dokonał właściwej wykładni powoływanych przez skarżącego przepisów prawa i subsumpcji prawidłowo ustalonego stanu faktycznego przedmiotowej sprawy pod właściwe normy prawne.
Odnosząc się do treści uchwały, na którą powołują się powódki, przede wszystkim należy - w ślad za Sądem Rejonowym - podkreślić, że orzeczenia Sądu Najwyższego są wiążące tylko wtedy, gdy sąd odwoławczy zada pytanie prawne w kwestii budzącej wątpliwości. Wówczas pogląd prawny wyrażony w uchwale wiąże sąd w tej konkretnej sprawie. Jedynie uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego składu połączonych izb oraz składu całej izby,z chwilą ich podjęcia, uzyskują moc zasad prawnych. Także ewentualnie skład 7 sędziów może postanowić o nadaniu uchwale mocy zasady prawnej. Taka sytuacja w przypadku powoływanego orzeczenia nie miała miejsca. Uchwała zapadła w składzie trzech sędziówi ponieważ nie została wydana na skutek pytania prawnego zadanego w sprawie niniejszej nie jest w niej wiążąca.
Sąd Okręgowy uznaje także za własny pogląd wyrażony przez Sąd pierwszej instancji, że każda z kilku działek objętych jedną księgą wieczystą jest częścią nieruchomości, ale nie jest częścią składową nieruchomości gruntowej w rozumieniuart. 47 § 1 i 48 k.c.(takW. M.orazE. G.w glosach do uchwały SN z dnia 21 marca 2013 r., III CZP 8/13).
Nadto, podobnie jak Sąd Rejonowy, Sąd Okręgowy podziela argumenty zawartew glosieM. G.do uchwały SN z dnia 21 marca 2013 r., III CZP 8/13, żez okoliczności, iż przedmiotem własności i innychpraw rzeczowychjest rzecz w całości, a nie jej część (art. 47 § 1 k.c.), nie wynika w żadnym razie sankcja nieważności wobec umowy zobowiązującej do przeniesienia własności części nieruchomości, czy też udziału w niej. Inną natomiast kwestią jest działanie sankcji bezskuteczności wobec skutku rozporządzającego tej umowy. Co do zasady, skutek rozporządzający umowy następuje w wykonaniu ważnej umowy zobowiązującej (w tym wypadku wyłącza go sankcja bezskuteczności). Nie ma tu jednak nieważności zobowiązania, gdyż - wbrew stanowisku SN wyrażonemu w uzasadnieniu powoływanej uchwały - nie działa tu sankcja na podstawieart. 58 k.c.Ani treść, ani cel zobowiązania do przeniesienia udziałów we współwłasności części działek objętych wrazz innymi jedną księgą wieczystą nie są przecież sprzeczne z prawem. Po prostu, w tym przypadku nie ma możliwości rozporządzenia częścią nieruchomości gruntowej, podobnie jak nie istnieje możliwość właścicielskiego rozporządzania rzeczą cudzą. Natomiast można się do takiego rozporządzenia zobowiązać, a w wykonaniu tego zobowiązania podjąć czynności zmierzające do prawidłowej jego realizacji, w szczególności do wyłączenia działek będących przedmiotem umowy ze zbiorczej księgi wieczystej i założenia dla nich nowej księgi. Jest to przedmiotem świadczenia na podstawie ważnego zobowiązania wynikającegoz umowy, tj. w sytuacji, gdy natychmiastowe przeniesienie własności nie jest możliwe z uwagi na usuwalne przeszkody prawne.
Podsumowując, czynność bezskuteczna w zakresie skutku zobowiązującegow odróżnieniu od czynności nieważnej kreuje ważny stosunek obligacyjny.
Warto w tym miejscu przytoczyć uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższegoz dnia 8 marca 2017 r. IV CSK 294/16, LEX nr 2710256, w którym wskazano, że jeżeli stosowna umowa objęła tylko część nieruchomości, a więc działkę będącą częścią nieruchomości, to mimo zachowania formy aktu notarialnego nie nastąpił skutek rzeczowy takiej umowy (art. 47 § 1 k.c.). Nie jest to jednak równoznaczne z nieważnością całej czynności prawnej, tylko skutkuje oddaleniem skutku rozporządzającego do chwili wydzielenia działki będącej przedmiotem transakcji w odrębną nieruchomość albo zbyciem na rzecz tego samego nabywcy pozostałej części nieruchomości (drugiej lub pozostałych działek). Geodezyjne wyodrębnienie działek w ramach nieruchomości mającej urządzoną jedną księgę wieczystą nie zmienia statusu tej nieruchomości, ale możliwe jest odłączenie od nieruchomości jej części, doprowadzając z woli jej właściciela (ewentualnie wszystkich współwłaścicieli) do podziału nieruchomości (zob. uzasadnienie in fine powołanej uchwały Sądu Najwyższego, sygn. akt III CZP 8/13 oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2013 r., III CZP 24/13, OSNC 2013, Nr 12, poz. 138 i wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2012 r., III CSK 303/11, nie publ. oraz z dnia 8 listopada 2007 r., III CSK 183/07,Przegląd Sądowy 2008, nr 11-12; postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2003 r., V CK 278/02, nie publ., z dnia 11 lutego 2009 r., V CSK 333/08, OSNC-ZD 2010, nr B, poz. 33 oraz z dnia 16 czerwca 2010 r., I CSK 82/10, Palestra 2010, nr 7-8). W powyższej sprawie Sąd nie miał do czynieniaz sytuacją podziału nieruchomości po zawarciu umowy zbycia prawa użytkowania wieczystego jednej z dwóch działek składających się na nieruchomość zbywcy, tylko dokonania dwóch czynności prawnych - umów obejmujących także drugą działkę, co stanowiło łącznie całą nieruchomość. W takim wypadku Sąd przyjął, że nastąpiło sanowanie dotychczas wadliwej umowy, przenoszącej prawa do pierwszej działki i uznanie skuteczności rozporządzenia co do ich obu, łącznie stanowiących o rozporządzeniu prawami obejmującymi nieruchomość, o której mowa w dotyczącej jej księdze wieczystej.
Także w uzasadnieniu uchwały z dnia 21 marca 2013 r., III CZP 8/13 Sąd Najwyższy wskazał, że nie neguje, iż uprawnienie do rozporządzenia rzeczą jest atrybutem prawa własności. Zauważył jedynie, że analizowana umowa zamiany przez złożenie wnioskuo odłączenie części nieruchomości w postaci już istniejących działek geodezyjnych zmierzała w istocie do podziału nieruchomości objętej księgą wieczystą, z pominięciem uzyskania zgody współwłaścicieli, którzy nie uczestniczyli w transakcji zamiany (art. 199 k.c.). Rozłączeniez woli właściciela nieruchomości wpisanej do jednej księgi wieczystej jest dopuszczalne (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2009 r., V CSK 333/08, OSNC-ZD 2010, nr B, poz. 33 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2006 r., III CZP 24/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 24), jednakże w stanie faktycznym sprawy wola taka została wyrażona jedynie przez część współwłaścicieli.
W sprawie przedmiotowej mamy zatem do czynienia z ważną umową zobowiązującą do przeniesienia udziałów we współwłasności, a dotkniętą jedynie sankcją bezskuteczności.W wykonaniu tej umowy nastąpiło wydzielenie działek wymienionych w umowie do odrębnej księgi wieczystej. Wszyscy współwłaściciele zostali o tej czynności powiadomieni przez sąd wieczystoksięgowy i nie złożyli apelacji od wpisu. Zatem dla działek prowadzona jest obecnie odrębna księga wieczysta i można przyjąć, że ostatecznie wszyscy współwłaściciele wyrazili zgodę na podział nieruchomości.
W świetle powyższego uznać należy, że Sąd pierwszej instancji zasadnie oddalił powództwo o stwierdzenie nieważności umowy.
Skoro zaś powództwo podlegało oddaleniu z uwagi na brak podstawy prawnej dla nieważności, nie ma potrzeby odnoszenia się do zarzutów związanych z podstawą zastosowaniaw sprawieart. 5 k.c.Zbędne zatem było także przeprowadzanie dowodów na powoływanew związku z tym okoliczności, stąd stosowny wniosek dowodowy zawarty w apelacji został przez Sąd Okręgowy pominięty w trybieart. 2352§ 1 pkt 2 k.p.c.
Mając na uwadze przedstawione argumenty, zgodnie zart. 385 k.p.c., Sąd Okręgowy oddalił apelację jako bezzasadną.
O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c., zasądzając od powódek na rzecz pozwanej kwotę 2 214 złotych, brutto z tytułu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanejw postepowaniu apelacyjnym przez adwokata z urzędu na podstawie § 4 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu z dnia 3 października 2016 r., a wg stawki obliczonej na podstawie § 2 pkt 6 oraz § 10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokacki z dnia 22 października 2015 r.