Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 62/24
Data wyroku: 2024-03-27 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Sędzia Agata Kowalska
Słowa kluczowe: Stwierdzenie nabycia spadku
Podstawa prawna: art. 1015 k.c., art. 1026 k.c.

Sygn. akt II Ca 62/24

POSTANOWIENIE
Dnia 27 marca 2024 r.
Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim II Wydział Cywilny Odwoławczyw składzie następującym:
Przewodniczący: Sędzia Agata Kowalska
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 marca 2024 r.
sprawy z wnioskuM. O.
z udziałemE. S.,J. B.
o stwierdzenie nabycia spadku
na skutek apelacji wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Rejonowego w Piotrkowie Trybunalskim
z dnia 28 listopada 2023 r. sygn. akt I Ns 395/23

postanawia:
uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemuw Piotrkowie Trybunalskim do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygniecie o kosztach postepowania za instancję odwoławczą.

Agata Kowalska
Sygn. akt II Ca 62/24

UZASADNIENIE
W dniu 21 kwietnia 2023 r. wnioskodawcaM. O.złożył wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po swojej matceD. O.zmarłej w dniu(...). wŁ.. Wnosił w nim, że spadek poD. O.nabyły na podstawie testamentu notarialnego sporządzonego dnia(...)przez notariuszaO. S.jej córki -E. S.orazJ. B., wskazane jako uczestniczki postępowania. Wnioskodawca podniósł, że należy do kręgu spadkobierców ustawowych - jest synem zmarłejD. O., a także jej wierzycielem. Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2016 r. Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim (sygn. akt IC 1663/14) zasądził bowiem na rzeczA. O.orazM. O.kwotę 70.645 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, zaś złożona przezD. O.apelacja została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 14 listopada 2017 r. (sygn. akt I A Ca 371/17). Kolejno, przed tutejszym Sądem toczyło się postępowanie w sprawie sygn. akt I C 1085/19 o uznanie za bezskuteczną wobecM. O.iA. O.umowy o dożywocie zawartej w dniu(...)w formie aktu notarialnego, na mocy której zmarłaD. O.przeniosła prawo własności nieruchomości wT. (...)przyul. (...)na rzeczJ. B.iE. S.. Wyrokiem z dnia(...)r. Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim (sygn. akt II Ca 904/21) zmienił wyrok tutejszego Sądu i uznał umowę o dożywocie za bezskuteczną względemM. O.iA. O.. Na podstawie ww. tytułów wykonawczych przed Komornikiem Sądowym przy Sądzie Rejonowym w Piotrkowie TrybunalskimM. P.toczy się przeciwko zmarłejD. O.postępowanie egzekucyjne z wnioskuM. O..
W odpowiedzi na wniosekE. S.iJ. B.wniosły o stwierdzenie, że spadek poD. O.zmarłej w dniu(...). wT. (...), na podstawie ustawy nabył w całości syn -M. O.. Jednocześnie uczestniczki wniosły o otwarcie i ogłoszenie testamentu notarialnego z dnia(...)., testamentu notarialnego z dnia(...)oraz testamentu odręcznego z dnia(...)w którym toD. O.odwołała wszystkie wcześniejsze testamenty. Nadto uczestniczki wskazały, że w 2018 r. zawarły z matką notarialną umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia na podstawie testamentu i ustawy. Wobec powyższego jedynym spadkobiercą ustawowymD. O.pozostaje wnioskodawca.
Na terminie rozprawy w dniu 28 listopada 2023 r. Sąd dokonał otwarcia i ogłoszenia testamentów, w trybieart. 649 § 1 k.p.c.Uczestnicy postępowania oświadczyli, że nie wnoszą zastrzeżeń co do formy i treści testamentów. Wnioskodawca oraz pełnomocnik uczestniczek wnieśli zgodnie o stwierdzenie nabycia spadku poD. O.na podstawie ustawy.
Stanowiska stron nie uległy zmianie do zamknięcia rozprawy
Postanowieniem z dnia 28 listopada 2023 r., sygn. akt I Ns 395/23 Sąd Rejonowy w Piotrkowie Trybunalskim stwierdził, że spadek poD. O.z domuR.córceM.iI.zmarłej dnia(...)wŁ., ostatnio stale zamieszkałej wT. (...)na podstawie ustawy nabył synM. O.synJ.iD.w całości z ograniczeniem odpowiedzialności do wartości majątku spadkowego
Podstawę powyższego postanowienia stanowiły następujące ustalenia i rozważania Sądu Rejonowego:
SpadkodawczyniD. O.z domuR., córkaM.iI., zmarła w dniu(...). wŁ., ostatnio stale zamieszkiwała wT. (...). W chwili śmierci spadkodawczyni była wdową. Miała troje dzieci: synaM. O., córkęJ. B.oraz córkęE. S..
Testamentem notarialnym, sporządzonym w Kancelarii Notarialnej notariuszaO. S.wP.w dniu(...)r.,D. O.do całego spadku po sobie powołała swojego mężaJ. O.w 1/8 części, córkęE. S.w 2/8 części, córkęJ. B.w 2/8 części oraz synaM. O.w 3/8 części.
Następnie testamentem notarialnym, sporządzonym w Kancelarii Notarialnej notariuszaO. S.wP.w dniu(...),D. O.do całego spadku po sobie powołała córkęE. S.oraz córkęJ. B.po 1/2 części każdą z nich. Jednocześnie w testamencie tymD. O.wydziedziczyła swojego synaM. O.oraz wnukówP. O. (1)iS. O.(synówM. O.).
W dniu(...). spadkodawczyniD. O.zawarła zE. S.orazJ. B.w Kancelarii Notarialnej wŁ.przyul. (...)przed notariuszemP. K.umowę zrzeczenia się dziedziczenia (Repertorium(...)nr(...)), w której toE. S.iJ. B.jako spadkobierczynie testamentowe i ustawowe zgodnie zart. 1048 k.c.zrzekły się dziedziczenia po spadkodawczyni, zaśD. O.zrzeczenia te przyjęła.
W dniu(...)r.D. O.sporządziła testament własnoręczny, w którym odwołała wszystkie dotychczas sporządzone testamenty, w tym testament notarialny z dnia(...)

Powyższy stan faktyczny Sąd Rejonowy ustalił na podstawie dokumentów w postaci odpisów aktów stanu cywilnego, testamentów oraz zapewnienia spadkowego złożonego przez wnioskodawcęM. O.w trybieart. 671 k.p.c.Sąd uwzględnił dołączone dokumenty, ich prawdziwość nie była kwestionowana przez uczestników postępowania i nie budziła wątpliwości Sądu. W okolicznościach sprawy brak było jakichkolwiek podstaw by odmówić wiary zapewnieniu spadkowemu złożonemu przez wnioskodawcęM. O., jest ono zgodne ze zgromadzonymi w sprawie odpisami aktów stanu cywilnego, jak i nie zostało podważone przez pozostałych obecnych uczestników.
Sąd Rejonowy zważył, że zgodnie zart. 1025 k.c.sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Przy tym w myślart. 670 k.p.c.sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą. W szczególności sąd bada, czy spadkodawca nie pozostawił testamentu. Sąd stwierdzi nabycie spadku przez spadkobierców, choćby były nimi inne osoby niż te, które wskazali uczestnicy. W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wymienia spadkodawcę oraz wszystkich spadkobierców, którym spadek przypadł, jak również wysokość ich udziałów (art. 677 § 1 k.p.c.).
Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku ma na celu ustalenie, czy osoba wskazana we wniosku jako spadkodawca zmarła oraz kto, i na jakiej podstawie jest jej spadkobiercą. Stosownie doart. 922 § 1 k.c., prawa i obowiązki zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób, stosownie do przepisówksięgi czwartej kodeksu cywilnego. Zgodnie z dyspozycjąart. 926 § 1 k.c., powołanie do spadku wynika albo z ustawy albo z testamentu. Ustawa daje pierwszeństwo porządkowi dziedziczenia określonemu przez spadkodawcę w testamencie (art. 926 § 2 k.c.).
Sąd powołał się naart 941 k.c.zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament, zaś zgodnie zart. 943 k.c.w zw. zart. 946 k.c.testament może zostać w każdej chwili odwołany w ten sposób, że spadkodawca sporządzi nowy testament, bądź też w ten sposób, że w zamiarze odwołania testament zniszczy lub pozbawi go cech, od których zależy jego ważność, bądź wreszcie w ten sposób, że dokona w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień.
Sąd wskazał, że w niniejszej sprawie spadkodawczyni sporządziła testament notarialny w dniu(...)r., w którym to do spadku powołała swojego mężaJ. O.w 1/8 części, córkęE. S.w 2/8 częściach, córkęJ. B.w 2/8 częściach oraz synaJ. O.w 3/8 częściach. Testamentem notarialnym z dnia(...)spadkodawczyni odwołała testament z 2008 r. i do dziedziczenia powołała córkiJ. B.iE. S.po 14 części każdą z nich oraz wydziedziczyła synaM. O.(wnioskodawcę), wnukaP. O. (2)oraz wnukaS. O.. Następnie(...)r. spadkodawczyni sporządziła testament własnoręczny, w którym to wskazała, że wszystkie dotychczas sporządzone testamenty odwołuje, w tym testament z dnia(...)Żaden z uczestników postępowania nie podnosił przy tym, abyD. O.sporządzając ww. testamenty nie miała pełnej zdolności do czynności prawnych, względnie aby znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli, aby działała pod wpływem błędu albo aby jej rozrządzenie było sprzeczne z ustawą, miało na celu jej obejście lub było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Nie budziło zatem wątpliwości Sądu Rejonowego, iż wobec treści ostatniego testamentuD. O.z dnia(...)r. wszystkie wcześniejsze sporządzone przez nią testamenty, tj. w dniu(...)r. oraz(...)okazały się bezskuteczne, a zatem nie mogły stanowić podstawy niczyjego dziedziczenia. W przypadku braku (odwołania) testamentu ustawa przewiduje reżim dziedziczenia ustawowego. Zgodnie zart. 926 § 2 k.c.dziedziczenie ustawowe następuje, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą.
Zgodnie z treścią przepisów obowiązujących w chwili otwarcia spadku, w myślart. 931 k.c.w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.
W chwili śmierciD. O.była wdową i miała troje dzieci: synaM. O., córkęJ. B.oraz córkęE. S.. Przy czym, w dniu(...). spadkodawczyni zawarła zE. S.orazJ. B.w formie aktu notarialnego umowę, mocą której uczestniczki zrzekły się dziedziczenia poD. O..
Zgodnie żart. 1048k.c.spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim, przy czym umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. UczestniczkiJ. B.orazE. S., jako córkiD. O.należały, zgodnie zart. 931 § 1 k.c., do jej spadkobierców ustawowych, w związku z czym mogły zawrzeć z nią ważną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. Umowa ta została przy tym zawarta w formie aktu notarialnego, a więc w formie wymaganej przez przepisy ustawy. Skutki zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia ustawodawca określił wart. 1049 k.c.Zgodnie z§ 1tego przepisu, zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. W myśl natomiast § 2, zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.
Mając na uwadze, że zawarta między uczestniczkami a ich matką umowa o zrzeczenie się dziedziczenia nie zawiera postanowień ograniczających skutki zrzeczenia się wyłącznie do samych uczestniczek, a wyłączających je w stosunku do ich zstępnych, Sąd stwierdził, że zarównoJ. B.iE. S., jak i ich zstępnych należało przy ustalaniu kręgu dziedziczenia poD. O.traktować tak, jak gdyby osoby te nie dożyły otwarcia spadku. Zestawiając skutki zrzeczenia się dziedziczenia żart. 1049§ 2 k.c.z regułami dziedziczenia ustawowego określonymi wart. 931 k.c.Sąd uznał, że przepisy o zrzeczeniu się dziedziczenia wyłączają zastosowanieart. 931 § 2 k.c., a w konsekwencji nie pozwalają uzyskać tytułu do spadku zstępnym dziecka spadkodawcy. Jednocześnie zgodnie zart. 927 § 1 k.c., spadkobierca nie może dziedziczyć, jeśli nie dożyje otwarcia spadku, a więc również sytuacji, w której skutecznie zrzeknie się on dziedziczenia.
Sąd wskazał, że skoro w chwili śmierciD. O.nie była zamężna oraz posiadała troje dzieci, z których dwoje (E. S.iJ. B.) zrzekło się dziedziczenia po niej, jedynym spadkobiercą ustawowym spadkodawczyni jestM. O.. Należało zatem stwierdzić, że nabył on spadek po zmarłejD. O.w całości na podstawie ustawy, z ograniczeniem odpowiedzialności do wartości majątku spadkowego (to jest z dobrodziejstwem inwentarza).
Sąd Rejonowy uznał, że wnioskodawca dowiedział się o śmierciD. O.w dniu jej śmierci, czyli(...). i przez okres kolejnych sześciu miesięcy nie złożył oświadczeń co do przyjęcia bądź odrzucenia spadku. W konsekwencji, w świetleart. 1015 § 2 k.c.przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza.
Zgodnie zart. 1015 § 2 k.c., w brzmieniu obowiązującym w chwili śmierci spadkodawczyni, brak oświadczenia spadkobiercy w powyższym terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Ustalony wart. 1015§ 1 k.c.termin do złożenia oświadczenia woli ma charakter terminu zawitego z zakresu prawa materialnego, a uprawnienie spadkobiercy wygasa wraz z jego upływem. Początek biegu terminu, wskazanego w powołanym przepisie, ustalany jest według daty dowiedzenia się o tytule powołania do spadku. Początek biegu terminu, wskazanego w powołanym przepisie, ustalany jest według daty dowiedzenia się o tytule powołania do spadku. Sąd wyraził zdanie, że dla spadkobiercy ustawowego będzie to z zasady data, w której dowiedział się o śmierci spadkodawcy, jeśli w tej dacie wiedział o łączącym go ze zmarłym pokrewieństwie uzasadniającym powołanie do dziedziczenia.
Apelację od powyższego orzeczenia złożył wnioskodawca, skarżąc postanowienie w całości i zarzucając:

a
błędy w ustaleniach stanowiących podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, polegające

na:
- błędnym ustaleniu, że wnioskodawca dowiedział się o śmierciD. O.w dniu jej śmierci;
- nieustaleniu daty dowiedzenia się wnioskodawcy o tytule swojego powołania do spadku;
- nieustaleniu, iż odpowiedź na wniosek o stwierdzeniu nabycia spadku pochodziła z dnia 13 listopada 2023 r. i została doręczona wnioskodawcy dnia 14 listopada 2023 r. a więc w dniu posiedzenia Sądu;
- nieustaleniu, iż do dnia 14 listopada 2023 r. wnioskodawca miał świadomość, iż powołane do spadku zostały jego siostry, a tytuł powołania stanowi testament notarialny z dnia(...);
- nieustaleniu, iż pełnomocnik wnioskodawcy na posiedzeniu Sądu z dnia 14 listopada 2023 r. zaznaczył, że w dniu dzisiejszym wnioskodawca dowiedział się o tytule swojego powołania, wnioskodawcy przysługuje termin do złożenia oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku i wnioskodawca jeszcze nie podjął decyzji jakiej treści oświadczenie złoży i w związku z tym wnosi o odroczenie terminu rozprawy;
- nieustaleniu, iż wnioskodawca nie złożył oświadczenia o przyjęciu lub odrzucenia spadku poD. O.;
b) naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:
-art. 1015 kcprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż bieg terminu złożenia przez spadkodawcę oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku rozpoczyna się w dniu dowiedzenia się o śmierci spadkodawcy, podczas, gdy początkiem terminu jest dzień, w którym spadkodawca dowiedział się o tytule swojego powołania, jest on ustalany indywidualnie dla każdego spadkodawcy i może rozpocząć się dnia, w którym spadkobierca ustawowy powołany do dziedziczenia w dalszej kolejności dowiedział się, że wyprzedzający go spadkobierca utracił tytuł powołania do spadku;
-art. 1026 kc- przez niewłaściwe jego zastosowanie polegające na stwierdzeniu nabycia spadku przed upływem sześciomiesięcznego terminu, który ze względu na datę uzyskania przez wnioskodawcę wiedzy o tytule swojego powołania uległ przedłużeniu i zakończy bieg po upływie sześciu miesięcy od dnia 14 listopada 2023 r., a w dniu zamknięcia rozprawy oraz wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku nie upłynął.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jest zasadna i skutkuje uchyleniem zaskarżonego postanowienia.
Zgodzić należy się z zarzutami apelacji, że skarżone postanowienie zapadło z naruszeniemart. 1015 k.c.iart. 1026 k.c.
Ustawodawca wart. 1015 § 1 k.c.ustanawia termin, w ciągu którego potencjalny spadkobierca powinien zadeklarować się, czy spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Oświadczenie woli powinno być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Pod pojęciem „dowiedział się o tytule powołania” należy rozumieć stan faktyczny, z którego wynika powołanie spadkobiercy. Podstawowymi elementami tego stanu są: powzięcie przez spadkobiercę wiadomości o śmierci spadkodawcy oraz pozytywna wiadomość o faktach, z których wynika jego powołanie do spadku. W rozumieniuart. 1015 § 1 k.c.każdorazowo chodzi o wiedzę, która może być uznana za wiarygodną. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13.12.2012 r., V CSK 18/12 (opubl. Legalis), chodzi tu o wiedzę z właściwego, pewnego źródła o tytule powołania.
Jeżeli spadkobierca ustawowy wie, że spadkodawca pozostawił po sobie testament i powołał w testamencie inną osobę (osoby) do całego spadku, to sześciomiesięczny termin do złożenia przez niego oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku rozpoczyna się dla niego od dnia, w którym dowiedział się o wyłączeniu spadkobierców testamentowych od dziedziczenia bądź o nieważności czy bezskuteczności testamentu. Spadkobierca musi więc mieć świadomość, że po spadkodawcy dochodzi ostatecznie do dziedziczenia ustawowego.
Dla spadkobiercy testamentowego, powołanego do dziedziczenia w testamencie odwołanym lub zmienionym w późniejszym terminie, termin ten zaczyna bieg w momencie, w którym dowiaduje się o nieważności lub bezskuteczności testamentu, który wykluczał skuteczność testamentu powołującego go do dziedziczenia.
Źródłem takiej informacji powinien być sąd rozpatrujący daną sprawę (A.M. S., Termin do złożenia oświadczenia, s. 270 – 271).
Rację ma skarżący zarzucając, że Sąd I instancji błędnie przyjął, iż dla wnioskodawcy termin do złożenia oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku rozpoczął bieg od daty otwarcia spadku. Sąd w swych ustaleniach i rozważaniach pominął kluczowe w tej kwestii fakty, co słusznie zarzuca apelant, że składając do sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadkuM. O.miał jedynie świadomość, że na podstawie testamentu notarialnego z dnia(...)powołanymi do spadku po zmarłejD. O.są jego siostry, a córki spadkodawczyni –E. S.iJ. B..
O tytule swojego powołania do spadku wnioskodawca dowiedział się na rozprawie w dniu 14 listopada 2023 r. Wtedy bowiem powziął wiarygodną wiadomość o istnieniu innych testamentów, a zwłaszcza testamentu własnoręcznegoD. O.z dnia(...)r., którym odwołała w całości dotychczas sporządzone testamenty, a także o zawarciu w dniu(...). umowy zrzeczenia się dziedziczenia poD. O.przezE. S.iJ. B.. Od tego zatem dnia – 14.11.2023 r. rozpoczął się dla wnioskodawcy bieg terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.
Do daty wydania skarżonego postanowienia wnioskodawca nie złożył takiego oświadczenia w trybieart. 1018 § 3 k.p.c.Należy przypomnieć, że oświadczenie co do przyjęcia albo odrzucenia spadku może być złożone w sądzie spadku w toku postępowania sądowego (por. uzasadnienie orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 15.10.2015 r., II CZ 71/15; Legalis). Na podstawie literalnego brzmieniaart. 640 § 1 k.p.c.w orzecznictwie uznano, że oświadczenie co do przyjęcia albo odrzucenia spadku nie może być złożone przed sądem okręgowym w toku postępowania odwoławczego (zob. postanowienie Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 23.01.2014 r.; II Ca 1614/13; Legalis).
Tym samym należy zgodzić się ze skarżącym, że skarżone postanowienie zapadło z naruszeniem normyart. 1026 k.c.
Zgodnie z tym przepisem stwierdzenie nabycia spadku nie może nastąpić zanim wszyscy znani sądowi spadkobiercy nie złożą oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku bądź zanim upłynie termin do złożenia takich oświadczeń, pamiętając o wyrażonej wart. 1015 § 1 k.c.( z którym skorelowany jestart. 1026 k.c.) zasadzie liczenia terminu do przyjęcia lub odrzucenia spadku odrębnie dla każdego ze spadkobierców i uzależnienia początku biegu tych terminów od ich wiedzy o okolicznościach uzasadniających powołanie każdego z nich do dziedziczenia (zob. Komentarz do art. 1026 i 1015 k.c., red. Osajda, Legalis; orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 29.04.2011 r., I CSK 439/10; opubl. Legalis).
Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy na podstawieart. 386 § 4 k.p.c.w zw. zart. 108 § 2 k.p.c.iart. 13 § 2 k.p.c.orzekł jak w sentencji.
Agata Kowalska