Sąd Okręgowy w Lublinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 901/15
Data wyroku: 2016-07-21 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Sędziowie: Sądu Okręgowego Anna Podolska-Kojtych, Sędzia Sądu Okręgowego Ewa Łuchtaj, Sędzia Sądu okręgowego Andrzej Mikołajewski
Słowa kluczowe: Postępowanie Nieprocesowe
Podstawa prawna: art. 510 § 1 i § 2 k.p.c., art. 176 art. 1 Konstytucji

Sygn. akt II Ca 901/15

POSTANOWIENIE

Dnia 21 lipca 2016 roku

Sąd Okręgowy w Lublinie II Wydział Cywilny Odwoławczy

w składzie:
Przewodniczący Sędzia Sądu Okręgowego Andrzej Mikołajewski – spr.
Sędziowie:  Sędzia Sądu Okręgowego Ewa Łuchtaj
Sędzia Sądu Okręgowego Anna Podolska-Kojtych
Protokolant:  Katarzyna Gustaw
po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2016 roku w Lublinie
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wnioskuZ. B.
z udziałemD. C.,R. B.,D. D. (1),J. D. (1),J. D. (2),K. D. (1),D. R.,J. D. (3),J. D. (4),U. D.,G. Z.,K. D. (1),M. D.,K. D. (2),D. O. (1),A. O.,B. S.,P. S.,D. O. (2),K. L.iH. P.
o stwierdzenie nabycia nieruchomości na podstawieustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych
na skutek apelacji uczestnikaJ. D. (1)od postanowienia Sądu Rejonowego w Opolu Lubelskim z dnia 19 czerwca 2015 roku, sygn. akt I Ns 493/15
postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu w Opolu Lubelskim do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.
Anna Podolska-Kojtych  Andrzej Mikołajewski  Ewa Łuchtaj

Sygn. akt II Ca 901/15

UZASADNIENIE
We wniosku z dnia 4 maja 2012 roku wnioskodawcaZ. B.wniósł o stwierdzenie, żeW. B.z dniem 4 listopada 1971 roku nabyła nieodpłatnie z mocy prawa własność nieruchomości oznaczonej w operacie ewidencji gruntów jakodziałki o numerach (...), o powierzchni ogólnej 0,9963 ha, położonej wK..
*
Postanowieniem z dnia 19 czerwca 2015 roku Sąd Rejonowy w Opolu Lubelskim:

I
stwierdził, żeA. B. (1)iW. B.nabyli na prawie wspólności ustawowej z dniem 4 listopada 1971 roku własność nieruchomości stanowiącej działki oznaczone w ewidencji gruntów numerami(...)o powierzchni 0,2863 ha,(...)o powierzchni 0,21 ha,(...)o powierzchni 0,21 ha,(...)o powierzchni 0,05 ha,(...)o powierzchni 0,06 ha,(...)o powierzchni 0,08 ha,(...)o powierzchni 0,10 ha, położonej wK.;

II
stwierdził, że wnioskodawca i uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:
A. B. (1)iS. B. (1)(późniejD.), byli rodzeństwem. Ich rodzicami byliM.iA. B. (2).M.iA. B. (2)posiadali w miejscowościK.gospodarstwo rolne, które następnie podzielili pomiędzy swoje dzieciA.iS., bez zachowania formy aktu notarialnego. Po zakończeniu II wojny światowejS. B. (1)zawarła związek małżeński zW. D.i razem z nim zamieszkała weW.. Część przypadającego jej gospodarstwa rolnego użytkował jej bratA. B. (1)razem ze swoją żoną.
A. B. (1)w dniu 14 czerwca 1941 roku zawarł związek małżeński zW. B., a ze związku tego mieli troje dzieciZ. B.,R. B.iD. R..W. B.zmarła 26 sierpnia 1986 roku, aA. B. (1)4 listopada 1995 roku, zaś spadek po nich odziedziczyły dzieci po 1/3 części, z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne odziedziczył w całościZ. B..
W dniu 20 marca 1970 rokuS. B. (1), zamieszkała wówczas weW.orazW. B.zawarły pisemną umowę, w którejS. B. (1)sprzedała swoje „prawa do spadku majątku po zmarłym ojcuM. B.składającym się z ziemi około osiemdziesięciu arów1 i lasu około dwudziestu arów na rzeczW. B.”. Z treści powyższej umowy wynika, żeW. B.nieruchomość tę użytkowała od 1951 roku.
Po zawarciu nieformalnej umowy sprzedażyA.iW. B.poczuli się właścicielami nieruchomości, które już wcześniej użytkowali. Swoje władztwo manifestowali na zewnątrz, opłacając podatki, uprawiając nieruchomość, zbierając plony. MałżonkowieB.wspólnie uprawiali nieruchomości, a z uwagi na to, iż obowiązywał ich ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej, nieruchomość nabyta odS. B. (1)(D.) weszła w skład majątku wspólnego.
W stosunku do działek oznaczonych w ewidencji gruntów numerami(...),(...),(...),(...),(...),(...)i(...), położonych w obrębieK., nie toczyło się postępowanie administracyjne w myślustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnychi nie został wydany akt własności ziemi.
Działki (...)do roku 1984, kiedy zakończyła się kompleksowa modernizacja ewidencji gruntów obrębuK., oznaczone były numerami odpowiednio(...),(...)i(...).
Dla nieruchomości nie jest też prowadzona księga wieczysta.
Do czasu wszczęcia niniejszego postępowania, władztwoA.iW. B., a następnie ich następcyZ. B., nie było w żaden sposób zakłócane, a nikt z rodzinyS. D.nie kwestionował ich praw do tych nieruchomości.S. D.sprzedawała w międzyczasie nieruchomości położone wM., lecz nigdy nie upominała się o zwrot nieruchomości wK.. Nie czynili tego także jej synowie.
Sąd Rejonowy wskazał, na podstawie jakich dowodów ustalił powyższy stan faktyczny, obdarzając wiarą zeznania wnioskodawcyZ. B.(k. 142), zeznania uczestnikaJ. D. (1)(k. 142v), zeznania świadkówS. B. (2)(k. 20v) iE. S.(k. 21), albowiem są one rzeczowe, logiczne zbieżne ze sobą i dokumentami zgromadzonymi w aktach sprawy.
J. D. (1)nie kwestionował faktu posiadania nieruchomości objętych wnioskiem przez rodziców wnioskodawcy, a następnie przez wnioskodawcę. Uczestnik konsekwentnie kwestionował umowę z dnia 20 marca 1970 roku, podnosząc, iż błędnie wpisano na niej nazwisko matki, która wówczas nosiła nazwiskoD.. Nie wnosił jednakże o badanie jej autentyczności przez biegłego z zakresu pisma ręcznego. W ocenie Sądu Rejonowego, nazwisko sprzedającej wpisane w umowie, wynikało z faktu, iż nieruchomość ta stała się własnością sprzedającego w czasie, kiedy nosiła nazwiskoB.i na takie nazwisko była zapisana w organach prowadzących ewidencję gruntu. W związku z tym sprzedająca posłużyła się dotychczasowym nazwiskiem, aby uniknąć nieporozumień co do osoby zbywcy. Fakt ten nie może skutecznie podważyć autentyczności tej umowy.
Sąd Rejonowy oparł swoje ustalenia także na dokumentach wystawionych przez Starostwo Powiatowe wL..
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał wniosek za zasadny.
Przepisemart. 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 roku o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych(Dz. U. z 1982 roku, Nr 11, poz. 81, ze zm.) została uchylonaustawa z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych(Dz. U. z 1971 roku, Nr 27, poz. 250 i z 1975 roku, Nr 16, poz. 91), a rozpoznawanie spraw o stwierdzenie nabycia, na podstawie tej ustawy, własności nieruchomości przez posiadacza samoistnego zostało przekazane sądom.
W stosunku do działek położonych wK.oznaczonych numerami(...),(...),(...),(...),(...),(...)i(...)o powierzchni ogólnej 0,9963 ha, będących przedmiotem niniejszego wniosku, nie zostało przeprowadzone postępowanie uwłaszczeniowe i nie został wydany akt własności ziemi w oparciu o przepisyustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. W konsekwencji uznać należało, iż w niniejszej sprawie droga sądowa jest dopuszczalna.
Zgodnie zart. 1 ust. l ustawy z dnia 26 października 1971 o uregulowaniu własności gospodarstw rolnychnieruchomości wchodzące w skład gospodarstw rolnych i znajdujące się w dniu wejścia w życie ustawy (tj. 4 listopada 1971 roku) w samoistnym posiadaniu rolników stają się z mocy samego prawa własnością tych rolników, jeżeli oni sami lub ich poprzednicy objęli te nieruchomości w posiadanie na podstawie zawartej bez prawem przewidzianej formy umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, umowy o dożywocie lub innej umowy o przeniesienie własności, o zniesienie współwłasności albo umowy o dział spadku. Jeżeli nie zachodzą powyższe warunki, to w myśl ust. 2 art. l cyt. ustawy rolnik staje się z mocy prawa właścicielem nieruchomości, jeżeli włada nią jako samoistny posiadacz nieprzerwanie od lat pięciu (a przy złej wierze od lat dziesięciu). Z art. 1 w/w ustawy wynikają więc następujące kumulatywne przesłanki uwłaszczenia:
1) władanie w zakresie prawa własności jako samoistny posiadacz;
2) przez rolnika;
3) nieruchomością wchodzącą w skład gospodarstwa rolnego;
4) uzyskanie władania na podstawie umowy zawartej bez prawem przewidzianej formy bądź wykonywanie władztwa przez 5 lat (dobra wiara) lub 10 lat (zła wiara).
W świetle przepisów tej ustawy przedmiotem nabycia własności może być jedynie nieruchomość wchodząca w skład gospodarstwa rolnego, tj. należąca do kompleksu gruntów o obszarze przekraczającym 0,2 ha, stanowiącego zorganizowaną całość gospodarczą wraz z budynkami, urządzeniami, inwentarzem żywym i martwym, zapasami oraz prawami i obowiązkami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (§ 1 ust. 3, § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 roku w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych, tj. Dz. U. z 1972 roku, Nr 31, poz. 215, ze zm.).
A.iW.małżonkowieB.w dniu 4 listopada 1971 roku byli rolnikami i prowadzili gospodarstwo rolne w rozumieniu w/w ustawy. Posiadali przedmiotowe nieruchomości samoistnie (tj. jak właściciel –art. 336 k.c.).
Wnioskodawca wykazał zatem, że jego rodzice spełnili wszystkie obligatoryjne przesłanki przewidziane przepisamiustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, stanowiące podstawę do stwierdzenia nabycia własnościdziałek o numerach (...), położonych w obrębieK..W. B.iA. B. (1)na dzień uwłaszczenia pozostawali w związku małżeńskim, w którym obowiązywał ustrój wspólności ustawowej. W tej sytuacji nieruchomości te weszły w skład ich majątku wspólnego.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania Sąd Rejonowy uzasadniłart. 520 § 1 k.p.c.
*
Apelację od tego postanowienia wniósł uczestnikJ. D. (1), wskazując, że zaskarża je w punkcie I.
Uczestnik zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu niewyjaśnienie okoliczności związanych z nazwiskiem jego matki widniejącym na umowie z dnia 20 marca 1970 roku oraz przypisaniem działek w ewidencji gruntów osobie o danychS. B. (3). Zdaniem skarżącego rodzice wnioskodawcy byli jedynie dzierżawcami przedmiotowej nieruchomości.
J. D. (1)domagał się zmiany zaskarżonego postanowienia przez oddalenie wniosku.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja uczestnika jest zasadna o tyle, o ile konieczne było uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
W niniejszej sprawie Sąd Rejonowy nie wezwał do udziału w sprawie wszystkich następców prawnychS. D.i uczynił to dopiero Sąd Okręgowy w postępowaniu apelacyjnym. Niezależnie od tego, czyS. D.była właścicielem przedmiotowej nieruchomości, czy też jedynie jej posiadaczem samoistnym, należy stwierdzić, że jej następcy prawni są osobami zainteresowanymi w sprawie w rozumieniuart. 510 § 1 k.p.c.i powinni zostać wezwani do udziału w sprawie (art. 510 § 2 k.p.c.). Prawomocne zakończenie postępowania bez ich udziału, uwzględniające wniosek o tzw. uwłaszczenie, byłoby równoznaczne z naruszeniem ich praw i uzasadniałoby skargę o wznowienie postępowania (art. 524 § 2 k.p.c.). Zaznaczyć przy tym należy, że jeżeli dział spadku poM. B.iA. B. (2)nastąpił przed dniem 1 stycznia 1947 roku (tj. przed wejściem w życiedekretu z dnia 11 października 1946 roku Prawo rzeczowe, Dz. U. z 1946 roku, Nr 57, poz. 319), to w myśl ówcześnie obowiązującego art. 819 Kodeksu Napoleona nie wymagał żadnej szczególnej formy.
Zgodnie z uchwałą składu 7 sędziów Sądu Najwyższego – zasadą prawną – z dnia 20 kwietnia 2010 roku, sygn. akt III CZP 112/09, OSNC z 2010 roku, nr 7-8, poz. 98, niewzięcie przez zainteresowanego udziału w sprawie rozpoznawanej w postępowaniu nieprocesowym nie powoduje nieważności postępowania, jednakże należy je uznać za poważne uchybienie procesowe, które w wypadku, gdy pozbawia zainteresowanego prawa do dwuinstancyjnego postępowania sądowego, będzie skutkowało koniecznością uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
Stosownie doart. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiejkażda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, a zgodnie zart. 176 ust. 1 Konstytucji, postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne. Połączenie tych przepisów tworzy konstytucyjną zasadę kontroli orzeczeń i postępowania sądowego (określaną niekiedy niezbyt precyzyjnie jako zasada sprawiedliwości proceduralnej), stanowiącą rozwinięcie prawa do sądu, ustanowionego wart. 45 ust. 1 Konstytucji. Z uwagi na ograniczenia postępowania kasacyjnego udział uczestnika, dla którego interesów prawnych orzeczenie miałoby być niekorzystne, wyłącznie w postępowaniu przed Sądem drugiej instancji, skutkowałby pozbawieniem go prawa do zaskarżenia niekorzystnego orzeczenia. Stąd należy przyjąć, że w takim wypadku istnieje konstytucyjna podstawa do uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2002 roku, sygn. III CKN 948/00, OSNC z 2003 roku, nr 5, poz. 68).
Sąd Okręgowy zwrócił się do wezwanych następców prawnychS. D.o wypowiedzenie się w przedmiocie wniosku i część z nich (G. Z.,J. D. (3),J. D. (4),M. D.,U. D.) kwestionowała istnienie nieformalnej umowy przenoszącej posiadanie samoistne nieruchomości na rodziców wnioskodawcy. Uczestnicy ci, w przypadku niekorzystnego dla nich rozstrzygnięcia Sądu Odwoławczego, zostaliby pozbawieni prawa do dwuinstancyjnego postępowania sądowego, co zrodziło konieczność uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
W dalszym postępowaniu Sąd Rejonowy przeprowadzi wszelkie zawnioskowane przez wnioskodawcę i uczestników dowody. Na ich podstawie oceni, czy umowa z dnia 20 marca 1970 roku jest wiarygodna i z jakich względówS. D.posłużyła się w niej poprzednim nazwiskiem(...). Sąd Rejonowy oceni też, jakie znaczenie ma fakt ujawnienia w ewidencji gruntów w stosunku dodziałek o numerach (...)S. B. (3)(czy nie jest to jedynie omyłka w pisowni nazwiska) i ustali, czy istnieją dowody, kto i od kiedy opłacał podatek od nieruchomości objętych wnioskiem. Sąd Rejonowy odniesie się również do dowodów nadania sum pieniężnych złożonych przez wnioskodawcę (k. 98) i ustali, dlaczego w ramach postępowania uwłaszczeniowego dotyczącego działki położonej wM., mającego mieć miejsce w 1977 roku, wskazano, żeS. D.posiada jeszcze grunty wK., a mimo to nie doszło do wydania na jej rzecz aktu własności ziemi dotyczącego gruntów wK.. Przesłuchując ponownie wnioskodawcę i uczestników Sąd Rejonowy wyjaśni wątpliwości, jakie nasuwają wypowiedziZ. B.iR. B.(k. 140-142), a mianowicie to, do kiedy rodzice wnioskodawcy mieli się uważać za posiadaczy zależnych nieruchomości, a od kiedy – za jej właścicieli (co znaczyły wypowiedzi ich ojca, że nieruchomość wykupi od siostry, czy też rozliczy się z nią i kiedy miały one miejsce, czy do takiego rozliczenia doszło).
Należy podkreślić, że orzeczenie Sądu Odwoławczego nie przesądza tego, czy rodzice wnioskodawcy nabyli własność przedmiotowej nieruchomości w dniu 4 listopada 1971 roku (na co wskazywałaby złożona umowa z 20 marca 1970 roku i fakt wieloletniego posiadania nieruchomości), czy też nie byli jej posiadaczami samoistnymi i jej nie nabyli w drodze uwłaszczenia.
Rozstrzygając sprawę ponownie, zgodnie zart. 108 § 2 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Rejonowy orzeknie również o kosztach instancji odwoławczej.
Z tych względów na podstawie wyżej przywołanych przepisów Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji postanowienia.
1 Omyłka, w umowie „siedemdziesiąt”.