Sąd Apelacyjny w Katowicach
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 835/17
Data wyroku: 2018-02-07 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Lucyna Świderska-Pilis, Tomasz Tatarczyk, Ewa Tkocz
Słowa kluczowe: Interes prawny
Podstawa prawna: art. 189 kpc

Sygn. akt I ACa 835/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 lutego 2018 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący :

SSA Ewa Tkocz

Sędziowie :

SA Lucyna Świderska-Pilis
SO (del.) Tomasz Tatarczyk

Protokolant :

Katarzyna Noras

po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2018 r. w Katowicach
na rozprawie
sprawy z powództwa KomunikacyjnegoZwiązku (...)wK.
przeciwko(...) Spółce Akcyjnejz siedzibą wR.i(...) Spółce Akcyjnejz siedzibą wW.
o ustalenie
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach
z dnia 10 maja 2017 r., sygn. akt II C 143/17

1
oddala apelację;

2
zasądza od powoda na rzecz pozwanych po 4 050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych z tytułu kosztów postępowania odwoławczego.

SSO Tomasz Tatarczyk SSA Ewa Tkocz SSA Lucyna Świderska-Pilis

I ACa 835)17

UZASADNIENIE
KomunikacyjnyZwiązek (...)z siedzibą wK.w pozwie skierowanym przeciwko(...) SAz siedzibą wR.oraz(...) SAz siedzibą wW.domagał się ustalenia, że powoda i pozwanych łączy – wynikający z umowy na dostawę, wdrożenie i utrzymanie systemu(...) Usług Publicznych(umowa nr DS./(...)) – stosunek prawny, do którego treści należy prawo powoda do domagania się solidarnie od pozwanych zapewnienia w ramach Systemu(...)KartyUsług (...)– i w ramach określonego w § 8 umowy(...)wynagrodzenia – dokonywania zasileń (doładowań) pieniądzem elektronicznym kart(...)przez agentów sprzedaży. Nadto powód domagał się zasądzenia kosztów procesu.
Na uzasadnienie swego żądania powód wskazywał, że strony łączy umowa na dostawę, wdrożenie i utrzymanie systemu(...), w ramach której koszt świadczenia usługi zasilania kart(...)pieniądzem elektronicznym przez agentów sprzedaży i związany z tym koszt prowizji dla agentów sprzedaży obciąża pozwanych. W konsekwencji uzależnienia przez agentów sprzedaży świadczenia usługi zasilania kart od zapłaty prowizji, nie doszło do zawarcia pomiędzy agentami sprzedaży a pozwanymi umów o świadczenie usługi zasilania kart. Wedle stanowiska powoda z treści umowy na dostawę, wdrożenie i utrzymanie systemu, w szczególności z § 2 ust. 2, załączników nr 1.I i nr 1.II oraz umowy o wykonywanie czynności faktycznych związanych z wydawaniem pieniądza elektronicznego wynika, że zakresem obowiązków pozwanych objęte jest zapewnienie przez pozwanych na własny koszt – poprzez wypłatę agentom sprzedaży prowizji – świadczenia przez agentów sprzedaży usługi zasilania kart pieniądzem elektronicznym. Uzasadniając interes prawny w wytoczeniu powództwa strona powodowa wskazała na niepewność stanu prawnego, z uwagi na kwestionowanie przez pozwanych istnienia stosunku prawnego o określonej treści.
Pozwana(...) SAz siedzibą wR.wnosiła o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu. W pierwszej kolejności pozwana wskazywała na brak interesu prawnego powoda w wytoczeniu powództwa, skoro spór w przedmiotowej sprawie dotyczy wyłącznie interpretacji zapisów umowy odnoszących się do zobowiązań pozwanych. Ponadto podnosiła, że nie jest możliwe przyjęcie, że pozwani są wobec strony powodowej solidarnie zobowiązani, gdyż ponosi ona solidarną odpowiedzialność jedynie za nienależyte wykonanie zobowiązań. Wskazywała też na okoliczność nieistnienia w umowie łączącej strony obowiązku pokrywania przez pozwanych kosztów prowizji agentów sprzedaży oraz na bezzasadne dokonywanie przez stronę powodową rozszerzającej wykładni zapisów § 2 ust. 1 umowy. W dalszej kolejności pozwana powołała się na postanowienia umowy z dnia 22 lipca 2015 r. o warunki wydawania Kart(...), zasilanie PE, obsługę Kart(...)oraz utrzymanie(...), zgodnie z którą włączenie opcji zasilania instrumentu płatniczego zostało ograniczone warunkiem zawarcia odrębnych umów.
Pozwana(...) Spółka Akcyjnaz siedzibą wW.wnosiła o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda zwrotu kosztów procesu. Na uzasadnienie również wskazywała, że spór w niniejszej sprawie dotyczy interpretacji zobowiązania pozwanej, co potwierdza brak występowania po stronie powodowej interesu prawnego. Powoływała się też i na treść stosunku prawnego łączącego strony, podając że do obowiązków pozwanej należało jedynie dostarczenie kompletnego systemu informatycznego, natomiast w umowie nie wskazano by zadaniem wykonawcy było również zapewnienie prawidłowego i kompletnego funkcjonowanie sieci agentów sprzedaży. Zarzuciła, ze powód nie dokonał precyzyjnego opisu przedmiotu zamówienia. Pozwana wskazała nadto, że czynności faktyczne agentów sprzedaży, polegające na doładowaniu kart, nie łączą się ani z dostarczeniem, ani utrzymaniem systemu. Podniosła też, że z treści formularza cenowego, stanowiącego załącznik do SIWZ, nie wynikało, że określone koszty obejmują również koszty wynagrodzeń agentów sprzedaży z tytułu zasilenia instrumentu pieniądza elektronicznego umieszczonego na karcie(...).
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Katowicach oddalił powództwo i zasądził od powoda na rzecz pozwanych kwoty po 5 417 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
Sąd pierwszej instancji ustalił następujące niesporne fakty, wynikające ze złożonej w sprawie dokumentacji:
A.oraz(...)Bank (obecnie mBank)Spółka Akcyjna z (...)wW.w dniu 22 sierpnia 2011 roku zawarły umowę konsorcjum, zgodnie z którą zobowiązały się przy realizacji celów konsorcjum – wspólnego uczestnictwa w postępowaniu o udzielenie zamówienia, wspólnego przygotowania i złożenia oferty oraz wspólnej realizacji zawartego kontraktu z Zamawiającym – KomunikacyjnymZwiązkiem (...)– zachować należytą staranność wymaganą ze względu na zawodowy charakter swojej działalności. W załączniku określony został zakres prac uczestników konsorcjum realizowanych w ramach zamówienia. Po stronie Banku pozostawały następujące obowiązki: dostawa modułów płatniczych; dostawa i wdrożenie systemu rozliczeń karty(...)(część Banku); wydawanie i obsługa kart(...)oraz utrzymanie(...)w okresie wdrożenia; wynagrodzenie agenta rozliczeniowego w okresie wdrożenia, wsparcie procesu szkoleń (w zakresie Banku). Natomiast do obowiązkówA.należały: dostawa, instalacja i uruchomienie modułów do pobierania opłat, doładowania kart; dostawa, instalacja i uruchomienie parkomatów wraz z modułem transmisji; dostawa modułów do pobierania opłat, doładowania kart; dostawa urządzeń do sprawdzania uprawnień użytkowników karty(...)do korzystania z usługi oraz dostawa niezbędnych urządzeń, infrastruktury, systemów operacyjnych i oprogramowania.
W dniu 9 stycznia 2012 r. zawarta została pomiędzy KomunikacyjnymZwiązkiem (...)wK.jako zamawiającym a(...) Spółką Akcyjnąw(...) Bank Spółka AkcyjnąwW.jako wykonawcami umowa na dostawę, wdrożenie i utrzymanie systemu(...) Usług Publicznychnr(...), w wyniku wyboru oferty w trybie zamówień publicznych. Zgodnie z § 2 ust. 1 przedmiotem umowy była dostawa, wdrożenie i utrzymanie systemu(...) Usług Publicznychoraz inne niezbędne czynności związane z funkcjonowaniem systemu. Przedmiot umowy w sposób szczegółowy został określony w załączniku nr 1 do Umowy. Umowa została podzielona na dwie części – pierwsza część zamówienia obejmowała dostawę, wdrożenie i utrzymanie w okresie wdrażania systemu. Pierwsza część zakończyła się „protokołem odbioru końcowego wdrożenia systemu”. Natomiast druga część zamówienia obejmowała usługę utrzymania systemu, która miała być świadczona w tzw. „okresie trwałości projektu” trwającym 65 miesięcy. Usługa utrzymania systemu miała obejmować utrzymanie serwisowe sprzętu i oprogramowania, utrzymanie(...)ów oraz świadczenie usług autoryzacji i rozliczeń. Zgodnie z § 2 ust. 5 Umowy, jeżeli w umowie lub w załącznikach do niej nie zapisano inaczej, zadaniem wykonawcy było dostarczenie kompletnego systemu ze sprzętem, montażem, łącznością, szkoleniem i innymi pracami, urządzeniami niezbędnymi do sprawnego funkcjonowania systemu. W umowie określono, że ogólną zasadą jest, iż wykonawca uzgadnia wszelkie lokalizacje, uzyskuje stosowne zgody, podpisuje umowy, w tym na dzierżawę terenu, czy też dostarczanie energii oraz wykonuje niezbędne przyłącza, dokonuje montażu instalacji. Wykonawca ponosi koszty tych czynności oraz ponosi koszty łączności, przesyłu danych, zasilania oraz innych prac i opłat niezbędnych do sprawnego funkcjonowania systemu przez cały okres obowiązywania umowy. Zgodnie z § 3 ust. 1 Umowy, termin realizacji przedmiotu umowy, opisanego w § 2 jako część druga, miał być świadczony przez 65 miesięcy, począwszy od dnia podpisania protokołu odbioru końcowego wdrożenia systemu – pierwszej części umowy. Potwierdzeniem prawidłowego wykonania przedmiotu umowy miały być podpisane przez strony stosowne protokoły odbioru, końcowego wdrożenia, a następnie utrzymania systemu (§ 7 Umowy). W § 8 Umowy określono ogólną sumę wynagrodzenia wykonawcy z tytułu należytego wykonania przedmiotu umowy, natomiast na podstawie § 9 Umowy, zabezpieczeniem należytego wykonania umowy była wniesiona przez wykonawcę kwota 9 482 400 zł w formie gwarancji bankowej. Dodatkowo w § 10 Umowy przewidziano kary umowne na wypadek zwłoki wykonawcy w wykonaniu przedmiotu umowy, poszczególnych jego części lub etapów zgodnie z ramowym harmonogramem realizacji zamówienia, za przekroczenie dopuszczalnego czasu usuwania błędów sprzętu i oprogramowania, braku zachowania ciągłości zabezpieczenia należytego wykonania umowy. Jednocześnie w § 16 umowy zastrzeżono dla zamawiającego umowne prawo odstąpienia od umowy z powodu zmiany okoliczności powodującej, że wykonanie umowy nie leży w interesie publicznym, czego nie można było przewidzieć w chwili zawarcia umowy oraz szczegółowe uprawnienia w tym zakresie.
W załączniku nr 1 do Umowy obejmującym ogólny opis przedmiotu oraz części i etapów zamówienia w pkt 5 określono, iż projekt(...)Karty Usług Publicznych ((...)) miał obejmować m.in. stworzenie sieci doładowań karty(...). Nadto wskazano w tym załączniku, iż rolą wykonawcy w zakresie zapewnienia pełnego zakresu funkcjonalności(...)jest wydawanie inteligentnych kart dualnych, personalizowanie kart, całokształt czynności i działań związanych z wydawaniem kart użytkownikom, prowadzenie rozliczeń transakcji dokonywanych kartą, przy czym zadaniem wykonawcy było zapewnienie co najmniej 40 punktów obsługi klientów, zajmujących się wydawaniem i obsługą kart. Nadto określono funkcjonalności karty(...), która miała pełnić funkcje karty identyfikacyjnej, nośnika certyfikatu podpisu elektronicznego, pieniądza elektronicznego oraz biletu okresowego. W zakresie funkcjonalności pieniądza elektronicznego na przedmiotowej karcie miały być zapisane informacje dotyczące wartości dostępnych środków pieniężnych, za pomocą karty możliwe miało być dokonywanie płatności za usługi publiczne świadczone przez akceptantów karty(...).
Zakresem tego zamówienia w jego pkt 5 objęto: uruchomienie, zapewnienie działania i utrzymanie min. 40 Punktów(...)Klienta ((...)): pozyskanie lokalizacji dla min. 40 punktów obsługi klienta ((...)) na terenie objętym projektem, zapewnienie niezbędnego dla sprawnej obsługi klientów składu zespołu pracowników obsługujących placówki(...), dostawę i wydanie kart elektronicznych, wydawanie, personalizację kart, przyjmowanie reklamacji, zwracanie środków finansowych zapisanych w postaci doładowań w przypadku zwrotu karty. Zakresem przedmiotowym tego zamówienia w jego pkt 11 objęto: dostawę, instalację, uruchomienie i utrzymanie serwisowe urządzeń dedykowanych dla agentów systemu płatności w ramach sieci sprzedaży i doładowań w ilości 800 sztuk. Pierwsza część zamówienia - wdrożenie systemu – obejmowała dostawę, wdrożenie i utrzymanie w okresie wdrażania systemu(...)Karta Usług Publicznych”, obejmującego system teleinformatyczny zbudowany ze sprzętu i oprogramowania wraz z infrastrukturą techniczną niezbędną do jego działania, wspomagający zarządzanie i realizację usług publicznych drogą elektroniczną. Pierwsza część zamówienia miała zakończyć się protokołem odbioru końcowego wdrożenia systemu. Wdrożenie systemu obejmowało dostawę całości sprzętu i oprogramowania, jego instalację, szkolenie użytkowników, uruchomienie(...)ów, w efekcie czego miało być możliwe odebranie w pełni działającego systemu. Część pierwsza obejmowała również w tym zakresie utrzymanie serwisowe sprzętu i oprogramowania, utrzymanie(...)ów w celu wydawania kart i obsługi klientów oraz świadczenie usług autoryzacji i rozliczeń. Natomiast druga część zamówienia obejmowała usługę „utrzymania systemu”, która miał być świadczona w tzw. „okresie trwałości projektu” trwającym 65 miesięcy od podpisania protokołu końcowego wdrożenia systemu – pierwszej części przedmiotu umowy . Usługa utrzymania systemu miała obejmować utrzymanie minimum 40(...)w celu wydawania pozostałych kart i obsługi klientów oraz świadczenie usług autoryzacji i rozliczeń, jak również utrzymanie serwisowo-eksploatacyjne wszystkich elementów systemu w szczególności określonych w zakresie przedmiotowym zamówienia.
W opisie techniczno-funkcjonalnym przedmiotu zamówienia, stanowiącym załącznik nr 1.II do Umowy określono, że przedmiotem projektu(...)Karta Usług Publicznych jest utworzenie organizacyjnie i technicznie środowiska wspierającego świadczenie usług drogą elektroniczną z zastosowaniem nowoczesnych technologii. Punkty, w których można skorzystać z karty(...)należą do Lidera ((...)) lub gmin wymienionych w dokumentacji.
W modelu realizacji projektu wskazano, iż doładowania karty będzie można dokonać w sieci oznaczonej logo(...), w skład której wchodzić miało m.in.: 109 stacjonarnych automatów doładowania kart, Punkty(...)Klienta, Punkty(...)Pasażera, przynajmniej 800 punktów sprzedaży (kioski, kolektury). Dodatkowo przewidziano, że kartę będzie można zasilić równieżkanałem I.poprzez przelew na przypisany do karty numer konta. Do obowiązków wykonawcy pełniącego funkcję wydawcy Karty(...)jako instrumentu pieniądza elektronicznego oraz funkcję agenta rozliczeniowego należało m.in.: rozliczanie i wypłacanie prowizji za sprzedaż biletów i doładowania kart w ramach systemu agentom sprzedaży (właścicielom punktów sprzedaży biletów). W opisie techniczno-funkcjonalnym przedmiotu zamówienia określono, że Karta(...)jest instrumentem pieniądza elektronicznego w rozumieniuustawy z dnia 12 września 2002 roku o elektronicznych instrumentach płatniczych. Nadto określono, że zadaniem wykonawcy było zaproponowanie zamawiającemu sposobu funkcjonowania systemu rozliczeń pieniężnych w ramach(...). Przedmiotowa propozycja miała zostać przedstawiona zamawiającemu w terminie 6 tygodni od podpisania umowy. W tym zakresie należało uwzględnić m.in. następujące warunki: wykonawca miał przekazywać do podmiotów uczestniczących w projekcie pełną kwotę środków im należnych, bez pomniejszania o jakiekolwiek opłaty i prowizje; wykonawca miał rozliczać i wypłacać prowizje za sprzedaż biletów i doładowanie kart agentom sprzedaży (właścicielom punktów sprzedaży biletów); wynagrodzenie z tytułu prowadzonych rozliczeń miało być wypłacane wykonawcy przez zamawiającego w ramach wynagrodzenia za realizację niniejszego zamówienia.
Zgodnie zrozdziałem 3.13.4- Świadczenie usług autoryzacji, rozliczeń oraz wydawania pieniądza elektronicznego w rozumieniuustawy z dnia 12 września 2002 roku o elektronicznych instrumentach płatniczych– do obowiązków wykonawcy miało należeć: zapewnienie właściwej obsługi rozliczeń transakcji pomiędzy użytkownikami systemu(...)oraz przechowywanie środków finansowych na pokrycie należności związanych z dokonanymi transakcjami za pomocą karty(...); wypłacanie opłat i prowizji podmiotom właściwym za obsługę karty(...); utrzymanie i wspomaganie aplikacji rozliczeniowej w okresie trwałości projektu. Dodatkowo po stronie wykonawcy leżała całość kwestii związanych z płatnością realizowaną kartą płatniczą w automacie doładowującym oraz POP i(...), w tym prowizje dla banków, czy też innych podmiotów pośredniczących w płatności.
W opisie przedmiotu zamówienia obejmującym formularz cenowy, stanowiący załącznik nr 1 IV do umowy, w poz. 90. ujęto koszt usługi – wydawania i obsługi kart(...)oraz utrzymanie(...), który obejmował: koszt zakupu kart i licencji oprogramowania specjalizowanego do nich, koszt personalizacji oraz dystrybucji kart do(...)/POP oraz do wskazanej przez zamawiającego lokalizacji, koszt oprogramowania do obsługi(...), koszt dotyczący utworzenia(...)ów (wyposażenie punktów w infrastrukturę biurową i techniczną, zatrudnienie i przeszkolenie personelu) oraz koszt ich uruchomienia oraz funkcjonowania w okresie wdrożenia – do zakończenia etapu IV projektu.
Skalkulowane przez wykonawcę koszty, ujęte w poz. 92. i 97. formularza cenowego – wynagrodzenie agenta rozliczeniowego - łącznie 13 792 000 złotych netto obejmują całkowite koszty emisji i obrotu pieniądza elektronicznego w systemie(...)oraz koszty prowizji transakcji bezgotówkowych, dotyczących zasilania instrumentu pieniądza elektronicznego umieszczonego na karcie(...). W formularzu cenowym w poz. 95 – 99. ujęto wszystkie koszty i należności wykonawcy związane z wykonywaniem utrzymania systemu(...)w okresie trwałości projektu. W tym zestawieniu w poz. 95 wskazano: wynagrodzenie za usługę wydania i obsługi karty oraz utrzymania(...), na które składało się pozyskanie lokalizacji dla minimum 40(...)na terenie objętym projektem, zapewnienie niezbędnego dla sprawnej obsługi klientów składu zespołu pracowników obsługujących placówki(...), dostawa i wydanie kart elektronicznych w ilości 700 000 sztuk, wydawanie, personalizacja kart, przyjmowanie reklamacji, zwracanie środków finansowych zapisanych w postaci doładowań w przypadku zwrotu karty.
W poz. 96 - koszty przesyłu danych (1 823 250 złotych netto) – ujęto wynagrodzenie za zapewnienie łączności między poszczególnymi komponentami systemu(...). W poz. 97 - wynagrodzenie agenta rozliczeniowego (12 757 000 złotych netto) – ujęto wynagrodzenie za świadczenie usług autoryzacji i rozliczeń obejmujące koszty prowizji za transakcje płatności karta(...)we wszystkich punktach akceptacji karty. W poz. 98 - koszty związane ze stacjonarnymi automatami doładowania kart (4 300 000 złotych netto) objęte zostało wynagrodzenie za serwisowe utrzymanie stacjonarnych automatów doładowania kart elektronicznych. Poz. 99 – (9 423 000 złotych netto) pozostałe koszty związane z utrzymaniem systemu – dotyczy świadczenia usługi utrzymania systemu oraz serwisowego.
W okresie od 26 kwietnia 2013 r. do 27 sierpnia 2015 r. strony sporu starały się wypracować stanowisko dotyczące określenia który z podmiotów stosunku zobowiązaniowego obciąża wynagrodzenie należne agentom sprzedaży z tytułu doładowania karty(...)i rozliczeń karty(...), przy czym strona powodowa uznawała konsekwentnie, że obowiązek ten spoczywa na pozwanych, a pozwani konsekwentnie uznawali, że obowiązek ten obciąża stronę powodową.
W dniu 22 lipca 2015 roku mBank zawarł z powodemumowę nr (...)o wykonywanie czynności faktycznych związanych z wydawaniem pieniądza elektronicznego (k. 17-19 akt). Przedmiotem tej umowy było (zgodnie z § 1 tej umowy) powierzenie Dystrybutorowi ((...)) przez mBank wykonywania czynności faktycznych związanych z wydawaniem pieniądza elektronicznego na instrumentach płatniczych umieszczonych na kartach(...)(„zasilenie PE”) w zamian za środki pieniężne o nominalnej wartości wydanego pieniądza elektronicznego, przy wykorzystaniu „modułu do obierania opłat/doładowania kart(...)zwanego terminalem w POP (Punkt(...)Pasażera) oraz(...)(Stacjonarne Automaty Doładowania Kart). Zgodnie z § 3. 1. tej umowy mBank powierzył Dystrybutorowi ((...)) wykonywanie czynności faktycznych związanych z realizacją zasileń pieniądzem elektronicznym (PE) w terminalach, określonych w załączniku do umowy. W § 3.2. tej umowy Dystrybutor zobowiązał się do wykonywania czynności faktycznych związanych z realizacją Zasileń PE, zgodnie z postanowieniami Umowy oraz z obowiązującymi przepisami prawa, a Dystrybutor oświadczył, że Terminale zostały mu doręczone na podstawie odrębnej umowy. Na podstawie § 3.3. tej umowy, Bank zobowiązał się wobec Dystrybutora do rozliczania zasileń PE na warunkach określonych w Umowie oraz „Regulaminie wykonywania przez Dystrybutorów czynności faktycznych związanych z wydawaniem pieniądza elektronicznego, stanowiącym załącznik nr 2 do tej umowy.
Oświadczeniem datowanym na dzień 23 sierpnia 2016 r. strona powodowa wezwała pozwanegoA.do wykonania obowiązków umownych na podstawie Umowy.
Oświadczeniem datowanym na dzień 12 września 2016 r. pozwany mBank oświadczył, że wezwanie do wykonania obowiązków umownych na podstawie Umowy jest bezzasadne, gdyż dotąd mBank realizował i realizuje wszystkie swoje obowiązki wynikające z umowy(...).
Sąd pierwszej instancji przyjął, że po stronie powoda nie występuje interes prawny zart. 189 kpc. Zdaniem Sądu treść żądania zawarta w pozwie obejmowała „prawo do domagania się zapewnienia dokonywania zasileń w ramach umówionego wynagrodzenia”, nie zaś „stwierdzenia obowiązku pozwanych w zakresie poniesienia kosztów prowizji agentów sprzedaży w ramach umówionego wynagrodzenia”, czego faktycznie dotyczył spór. Okoliczność ta ma znaczenie dla rozstrzygnięcia kryterium interesu prawnego, gdyż jak wynikało z ustalonego stanu faktycznego, pozwani – działający w ramach konsorcjum – zapewnili już w sensie technicznym oraz organizacyjnym, możność dokonywania zasileń (doładowań) pieniądzem elektronicznym kart(...)przez agentów sprzedaży. Tym samym brak jest podstaw do stwierdzenia, że istnieje spór pomiędzy stronami, co do wykonania części pierwszej przedmiotu umowy. Żądanie pozwu zatem mogło odnosić się wyłącznie do drugiej części zamówienia, która obejmuje usługę utrzymania systemu. Nadto interes prawny w żądaniu ustalenia istnieje jeżeli powództwo o ustalenie istnienia prawa jest jedynym możliwym środkiem jego ochrony, w szczególności interes prawny nie występuje, gdy możliwe jest wytoczenie powództwa o świadczenie. O ile powód uznaje, że umowa nie jest należycie wykonywana wobec nieuruchomienia kanału w punktach sprzedaży przy wykorzystaniu terminali, to aktualnie posiada możność skorzystania z całego katalogu przysługujących mu uprawnień w zakresie należytego wykonania umowy, w tym w szczególności uprawnienia dotyczącego kar umownych w przypadku zwłoki w wykonaniu przedmiotu umowy albo poszczególnych jej części lub etapów, a nadto uprawnienia do odstąpienia od umowy w przypadku nie kontynuowania, bądź zwłoki, w wykonaniu umowy, przy czym jeśli w związku z tym powstała szkoda, zaspokojenia się z gwarancji bankowej lub polisy ubezpieczeniowej.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, żądanie pozwu nie było uzasadnione również i ze względów merytorycznych. Sąd przeanalizował treść stosunku prawnego łączącego strony, konkludując iż żadne z postanowień umowy nie określa wprost obowiązku pozwanych w zakresie pokrywania kosztów prowizji agentów sprzedaży. Wobec braku jednoznacznego i wyczerpującego określenia w przedmiocie zamówienia, co do obowiązku ponoszenia przez wykonawcę kosztów prowizji przez agentów sprzedaży, stwierdził że prowizji tych nie obejmowało wynagrodzenie określone w § 8 umowy. Skutki takiej „rozszerzającej interpretacji”, przy uwzględnieniu skali przedsięwzięcia, miałyby wpływ na sporządzenie przez pozwanych oferty. Uznał też Sąd, że dla rozstrzygnięcia nie miały znaczenia przepisyustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych(Dz. U. 2016, poz. 1572), albowiem treść zobowiązania pozwanych została określona poprzez stosunek kontraktowy, a nie mocą ustawy. Finalnie podkreślił Sąd, że podmioty po stronie pozwanej, były solidarnie odpowiedzialne materialnie, natomiast pozwanyA., jako spółka informatyczna, nie był zobowiązany ani nawet uprawniony do wykonania czynności faktycznych skutkujących zapewnieniem dokonywania zasileń (doładowań) pieniądzem elektronicznym.
Od powyższego rozstrzygnięcia apelację złożył powód, wnosząc o jego zmianę przez uwzględnienie powództwa w całości oraz zasądzenie od pozwanych na rzecz powoda zwrotu kosztów procesu za obie instancje. Jako żądanie ewentualne zgłoszony został wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
Skarżący zarzucał:
1) naruszenie przepisów postępowania, a toart. 189 kpc, polegające na uznaniu przez Sąd pierwszej instancji braku istnienia interesu prawnego po stronie powoda poprzez:
- przyjęcie, że przedmiotem powództwa opartego na tym przepisie może być ustalenie istnienia obowiązku strony pozwanej;
- przyjęcie, że możliwość skorzystania z uprawnień w zakresie należytego wykonania umowy wyłącza dopuszczalność powództwa opartego naart. 189 kpc;
- przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie była możliwość skorzystania z tych uprawnień ze skutkiem zastępującym orzeczenie oparte naart. 189 kpc; 2)
2) naruszenie przepisów postępowania, a toart. 212 § 1 kpc, polegające na przeprowadzeniu przez Sąd pierwszej instancji przesłuchania informacyjnego pełnomocników stron jako postępowania dowodowego, co skutkowało błędami w ustaleniach faktycznych, w szczególności błędnym ustaleniem okoliczności bezspornych;
3) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, polegający na uznaniu, że finansowanie zasilania kart(...)pieniądzem elektronicznym przez agentów sprzedaży nie było objęte zakresem Zamówienia Systemu(...), w szczególności uznaniu, że pozycja 99 „Pozostałe koszty związane z utrzymaniem Systemu” formularza cenowego stanowiącego Załącznik nr 1A do SIWZ, a jednocześnie Załącznik nr l.IV do Umowy(...)(z dnia 09.01.2012 r. nr(...)(...)), nie obejmuje kosztów prowizji Agentów Sprzedaży;
4) naruszenie przepisów postępowania, a toart. 233 kpc, poprzez brak uwzględnienia całokształtu zebranego materiału dowodowego, brak wszechstronnego jego rozważenia, wykroczenie poza zakres swobodnej oceny dowodów i ocenę ich w sposób wybiórczy i dowolny;
5) naruszenie prawa materialnego, a toart. 5 i art. 59j ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczychpoprzez ich niezastosowanie;
6) naruszenie prawa materialnego, a toart. 65 kc, poprzez niewłaściwe jego zastosowanie, skutkujące niezasadnym przyjęciem przez Sąd pierwszej instancji, że elementem treści stosunku prawnego łączącego powoda i pozwanych był obowiązek zapewnienia przez pozwanych jedynie możności dokonywania zasileń pieniądzem elektronicznym;
7) naruszenie prawa materialnego, a toart. 65 kcpoprzez niewłaściwe jego zastosowanie, skutkujące przyjęciem, że obowiązek finansowania wynagrodzenia agentów sprzedaży w zakresie zasilania kart(...)pieniądzem elektronicznym obciąża powoda;
8) naruszenie prawa materialnego, a toart. 29 ust. 1 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych, poprzez uznanie, że obowiązek finansowania wynagrodzenia agentów sprzedaży w zakresie zasilania kart(...)pieniądzem elektronicznym wykracza poza zakres oferty zamówienia systemu(...);
9) naruszenie prawa materialnego, a toart. 82 ust. 3 i art. 140 ust. 1 Prawa zamówień publicznych, poprzez uznanie, że obowiązek finansowania wynagrodzenia agentów sprzedaży w zakresie zasilania kart(...)pieniądzem elektronicznym nie jest objęty zakresem § 8 Umowy(...);
10) naruszenie prawa materialnego, a toart. 141 Prawa zamówień publicznych, poprzez jego niezastosowanie skutkujące uznaniem, że pozwany(...) SAnie był zobowiązany ani nawet uprawniony do zapewnienia zasilania kart(...)pieniądzem elektronicznym.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja powoda nie mogła odnieść skutku.
Sąd pierwszej instancji ustalił prawidłowy, wyżej przedstawiony stan faktyczny, w zakresie okoliczności wynikających ze złożonej w sprawie dokumentacji, której żadna ze stron nie kwestionowała. Ów stan faktyczny Sąd Apelacyjny podziela, przyjmując za własny.
Za niesłuszne uznać należy zarzuty dokonania przez Sąd pierwszej instancji błędnych ustaleń faktycznych, czy też naruszeniaart. 233§1 kpcpoprzez brak uwzględnienia całokształtu zebranego materiału dowodowego, brak wszechstronnego jego rozważenia, wykroczenie poza zakres swobodnej oceny dowodów i ocenę ich w sposób wybiórczy i dowolny.
Wstępnie wskazać należy, iż dopuszczenie się obrazyart. 233 § 1 kpcprzez sąd może polegać albo na przekroczeniu granic swobody oceny wyznaczonej logiką, doświadczeniem, zasadami nauki albo też na niedokonaniu przez sąd wszechstronnego rozważenia materiału sprawy. Swobodna ocena dowodów jest prawem sądu orzekającego - stąd kontrola prawidłowości tej oceny, dokonywana przez sąd odwoławczy, musi być z reguły ostrożna, pamiętać bowiem należy o tym, iż sąd odwoławczy w tym zakresie dokonuje prawidłowości oceny dowodów, których sam nie przeprowadził. Dokonując owej oceny stwierdzić należy, iż ustalenia stanu faktycznego dokonane zostały prawidłowo, gdyż wynikały one z dokumentacji, której prawdziwości żadna ze stron nie kwestionowała.
Za nieuprawniony uznać należy zarzut dotyczący sprzeczności ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, a polegającej na przyjęciu, iż „finansowanie zasilania kart(...)pieniądzem elektronicznym przez agentów sprzedaży nie było objęte zakresem Zamówienia Systemu(...), w szczególności uznaniu, że pozycja 99 „Pozostałe koszty związane z utrzymaniem Systemu” formularza cenowego stanowiącego Załącznik nr 1A do SIWZ, a jednocześnie Załącznik nr l.IV do Umowy(...)(z dnia 09.01.2012 r. nr DS/l/PZ/l/(...)), nie obejmuje kosztów prowizji Agentów Sprzedaży”. Zarzuty zawarte w tym punkcie apelacji są niespójne, dotyczące (w ocenie skarżącego) zarówno błędnych ustaleń jak i oceny tychże. Wskazać należy, iż czym innym jest dokonanie ustaleń stanu faktycznego, a czym innym jego ocena, np. dotycząca przyjęcia, która ze stron jest zobowiązana do finansowania zasilania kart(...)przez agentów sprzedaży. Ta druga kwestia wkracza już w materię rozważań prawnych. Jak już zostało wyżej podniesione stan faktyczny ustalony został prawidłowo, a jego ocena dokonana została przez Sąd pierwszej instancji w sposób wnikliwy, zasługujący w całości na podzielenie bez zbędnego powielania.
Za całkowicie niesłuszny uznać należy zarzut naruszenia 212§ 1 kpc, polegającego na przeprowadzeniu przez Sąd pierwszej instancji przesłuchania informacyjnego pełnomocników stron jako postępowania dowodowego, co skutkowało błędami w ustaleniach faktycznych, w szczególności błędnym ustaleniem okoliczności bezspornych. Sąd pierwszej instancji, w trakcie jedynej rozprawy jaka odbyła się, udzielił głosu pełnomocnikom stron, dając im możliwość pełnej wypowiedzi. To właśnie ograniczenie swobodnej wypowiedzi pełnomocników mogłoby się spotkać z zarzutami. Sam stan faktyczny natomiast ustalony został na podstawie złożonej dokumentacji. Pełnomocnicy stron w trakcie rozprawy przedstawiali swe stanowiska prawne, a nie podawali faktów, które nie wynikałyby z przedłożonych dokumentów, a tym bardziej Sąd nie poczynił na podstawie owych wypowiedzi ustaleń faktycznych.
Zasadnie Sąd pierwszej instancji przyjął, że powód nie posiada interesu prawnego w rozumieniuart. 18 kpc, i tym samym nie jest słuszny zarzut naruszenia tej normy, aczkolwiek Sąd Apelacyjny nie w całości podziela w tym zakresie rozważania prawne Sądu pierwszej instancji.
Spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do interpretacji umowy łączącej strony, a konkretnie do tego, kogo ma obciążać obowiązek opłaty prowizji za dokonywanie przez agentów sprzedaży prasy ((...)i(...)) doładowywania kart(...).
Przed przystąpieniem do wywodów prawnych należałoby pokrótce dokonać charakteryzacji samej karty(...).
Karta(...)jest kartą elektroniczną, zawierającą dane identyfikacyjne użytkownika. Może z niej korzystać posiadacz karty. Można na niej kodować wszystkie rodzaje biletów: okresowe imienne, jednorazowe, zasilić e-portmonetkę oraz zakodować przysługującą ulgę. Dzięki zakodowanej na karcie przysługującej ulgi, osoby posiadające prawo do przejazdu ulgowego podczas kontroli nie muszą pokazywać żadnych dodatkowych dokumentów. Zasilenie karty polega na przelaniu na konto karty wybranej sumy. Pieniędzmi tymi można płacić m.in. za przejazd, parkowanie, zakup biletów, dokonać opłat w Punktach Obsługi Klienta, Punktach Obsługi Pasażera, automatach(...)czy używać jej w instytucjach akceptujących płatności kartą(...). Kartę zasilić można w Punktach Obsługi Klienta ((...)), Punktach(...)Pasażera (POP), poprzez stacjonarny automat oraz Portal Klienta. W POP,(...)i w automacie kartę można doładować gotówką i kartą płatniczą. W Portalu Klienta można natomiast skorzystać z ekspresowych albo zwykłych przelewów bankowych.
Sąd Apelacyjny zauważa, że kwestia możliwości doładowania karty(...)w punktach sprzedaży prasy ma bardzo istotne znaczenia. O ile bowiem osoby posługujące się na co dzień komputerem, czy chociażby tylko potrafiące obsługiwać automaty, nie będą miały problemów z doładowaniem karty przy pomocy Internetu, lub w automacie, o tyle może to stanowić problem dla osób starszych czy niedołężnych, które wolałyby podać kartę sprzedawcy, celem jej załadowania i zapłacić za to gotówką. To możliwe byłoby tylko w punktach sprzedaży. Tymczasem agenci(...)i(...)zażądali za ową usługę prowizji, co zrodziło niniejszy spór.
Przechodząc już do rozważań prawnych wskazać należy wstępnie, że powództwa podzielić należy na trzy rodzaje: o świadczenie, o ukształtowanie i o ustalenie. Klasycznym przykładem powództwa o ukształtowanie prawa jest np. powództwo o rozwiązanie umowy, klasycznym przykładem powództwa o świadczenie jest powództwo o zapłatę. Powództwo o nakazanie określonego działania jest również powództwem o świadczenie. Podstawę prawną powództwa o ustalenie stanowiart. 189 kpc.
Przedmiotem ustalenia w drodze powództwa przewidzianego wart. 189 kpcmogą być prawa i stosunki prawne, dla ustalenia których właściwa jest droga procesu cywilnego (np. ustalenie nieważności umowy, ugody sądowej, testamentu). Przesłanką merytoryczną powództwa o ustalenie jest interes prawny, rozumiany jako potrzeba ochrony sfery prawnej powoda, którą może uzyskać przez samo ustalenie stosunku prawnego lub prawa.
Przepisart. 189 kpc- odmiennie w stosunku do art. 3 kodeksu postępowania cywilnego z 1932 r. - nie podkreśla prewencyjnego charakteru powództwa o ustalenie, nie zawiera bowiem warunku, aby powód, wytaczając powództwo o ustalenie, działał w celu zapobieżenia naruszenia prawa. Mimo że żądanie ustalenia stosunku prawnego lub prawa z reguły ma sens wtedy, gdy została zagrożona sfera prawna powoda ze strony pozwanego, gdy istnieje obiektywna niepewność stanu prawnego lub prawa, a więc, gdy prawo powoda nie zostało jeszcze naruszone, to jednak nierzadko interes prawny w żądaniu ustalenia zostanie wykazany - co przyjmuje się zarówno w judykaturze, jak i w doktrynie - także wtedy, gdy prawo powoda zostało już naruszone przez pozwanego. Nie ma więc racji skarżący, twierdząc, że żądanie powoda mogłoby ewentualnie podlegać ocenie z punktu widzenia przesłanki interesu prawnego tylko w okresie wypowiedzenia umowy.
Interes prawny nie zachodzi, gdy możliwe jest wniesienie powództwa o zasądzenie świadczenia (np. brak jest interesu prawnego w żądaniu ustalenia, że pozwany jest dłużnikiem powoda z tytułu udzielonej pożyczki w sytuacji, gdy powód może żądać zwrotu pożyczki). Podobnie należy ocenić powództwo o ustalenie, że powód jest właścicielem nieruchomości, gdy jego prawo własności zostało naruszone i może wystąpić przeciwko pozwanemu z roszczeniem, którego źródłem jest naruszenie prawa własności (orzeczenie SN z 13 kwietnia 19650 r., II CR 266/64, OSPiKA 1966, nr 7-8, poz. 166). Reguła ta jednak nie zawsze będzie miała zastosowanie, mimo bowiem możliwości żądania zasądzenia świadczenia z określonego stosunku prawnego, powód może skutecznie żądać ustalenia takiego stosunku prawnego, gdy wynikają z niego dalsze skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o zasądzenie świadczenia nie jest możliwe lub na razie nie jest aktualne (por. orzeczenia SN z 11 września 1953 r., I C 581/53, OSN 1954, nr III,poz. 65, z 9 marca 1960 r., I CR 642/59, OSN 1961, nr IV,poz. 110). Powołane judykaty wskazują, że ocena w zakresie istnienia bądź nieistnienia interesu prawnego, jako przesłanki powództwa przewidzianego wart. 189 kpcnie może być dokonywana w sposób schematyczny, lecz z uwzględnieniem konkretnych okoliczności sprawy.
Kierując się podanymi wskazówkami, niezbędnymi przy ocenie interesu prawnego, o którym mowa wart. 189 kpc, stwierdzić przyjdzie, że w niniejszej sprawie powód nie posiada interesu prawnego w powództwie o ustalenie, tym bardziej o treści podanej w pozwie. Strony łączy umowa nakładająca na obie strony, a w szczególności na pozwanych, określone nią obowiązki. Skoro powód stoi na stanowisku, że to obowiązkiem pozwanych jest (w ramach łączącej strony umowy) zapłata prowizji agentów sprzedaży prasy, ma możliwość wystąpienia z powództwem o nakazanie pozwanym wykonania umowy, polegającego na dokonaniu skonkretyzowanych już w pozwie działań. Zachodzi zatem wymieniona wyżej sytuacja, gdy możliwe jest wniesienie powództwa dalej idącego, bowiem powództwo o nakazanie określonego działania (jak wskazano wyżej) stanowi powództwo o świadczenie.
Sąd Apelacyjny nie podziela natomiast rozważań prawnych Sądu pierwszej instancji odnośnie wskazanych przez ten Sąd roszczeń dalej idących i w tym zakresie zarzuty apelacji przyjdzie uznać za słuszne. Oczywiście powód ma możliwość – tak jak wskazał Sąd pierwszej instancji – skorzystać i z uprawnienia dotyczącego kar umownych, a nadto uprawnienia do odstąpienia od umowy, jednakże ta argumentacja nie uzasadnia tezy, że możliwe jest w ramach dalej idącego powództwa osiągnięcie zamierzonego celu, innymi słowy tezy o braku interesu prawnego. Nakładanie kar umownych nie wiąże się z bezpośrednim obowiązkiem wykonania umowy. Uznanie, ze powód ma jedynie drogę zerwania umowy, przy uwzględnieniu skali przedsięwzięcia oraz wydatkowanych na ten cel środków, stanowiłoby właśnie o tym, że w danej sytuacji dopuszczalnym byłoby powództwo o ustalenie.
Powód jednakże ma możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie (wykonanie umowy w spornym zakresie), stąd też ostatecznie konkluzja Sądu pierwszej instancji, odnośnie braku interesu zart. 189 kpc, jest prawidłowa.
Na zakończenie dodać należy, że powód nie domagał się nawet ustalenia „że na pozwanych spoczywa obowiązek opłaty prowizji agentom sprzedaży prasy za wykonywanie usługi doładowania kart(...)lecz domagał się ustalenia, że „że powoda i pozwanych łączy – wynikający z umowy na dostawę, wdrożenie i utrzymanie systemu(...) Usług Publicznych(umowa nr(...)(...)) – stosunek prawny, do którego treści należy prawo powoda do domagania się solidarnie od pozwanych zapewnienia w ramach Systemu(...)KartyUsług (...)– i w ramach określonego w § 8 umowy(...)wynagrodzenia – dokonywania zasileń (doładowań) pieniądzem elektronicznym kart(...)przez agentów sprzedaży”. Nawet przy uwzględnieniu przez sąd tak sformułowanego powództwa, powód nie osiągnąłby swego celu. Na podstawie wyroku o tej treści pozwani nie mieliby obowiązku pokrywania kosztów prowizji agentów, ów wyrok stanowiłby jedynie prejudykat dla dalszego powództwa, co – jak wyżej wskazano – jest niedopuszczalne.
Sąd Apelacyjny nie ustosunkowywał się już do dalszych zarzutów apelacji, odnoszących się do naruszenia prawa materialnego. Skoro powód nie posiada interesu prawnego powództwa o ustalenie, zbędne stało się analizowanie treści łączącego strony stosunku prawnego oraz ocena, która ze stron, w świetle zawartej umowy, ma obowiązek opłaty prowizji agentów sprzedaży prasy.
Z przedstawionych względów na podstawieart. 385 kpcapelacja winna ulec oddaleniu.
Orzeczenie w przedmiocie kosztów procesu za instancję odwoławczą uzasadniają normy zart. 108§1koc iart. 98 kpc. Zasądzone na rzecz pozwanych kwoty stanowią honoraria ich pełnomocników procesowych ustalone na podstawie§ 4 ust. 1 pkt. 6w związku z § 10 ust. 1 pkt. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804) w brzmieniu obowiązującym w dacie złożenia apelacji.
Sąd Apelacyjny zasądził na rzecz każdego z pozwanych poniesione koszty zastępstwa prawnego. Wprawdzie żądanie pozwu dotyczyło ustalenia, że strony łączy „stosunek prawny, do którego treści należy prawo powoda do domagania się solidarnie od pozwanych zapewnienia w ramach Systemu(...)KartyUsług (...)– i w ramach określonego w § 8 umowy(...)wynagrodzenia – dokonywania zasileń…”, jednakżeart. 105§2 kpcstanowi jedynie o kosztach zasądzanych od współuczestników solidarnych, a nie na rzecz współuczestników solidarnych. Już tylko marginalnie podać należy, że słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, że podmioty po stronie pozwanej są solidarnie odpowiedzialni materialnie, natomiast zobowiązanie do wykonania czynności faktycznych skutkujących zapewnieniem dokonywania zasileń (bo tego dotyczył w istocie pozew) nie jest zobowiązanie solidarnym.
SSO Tomasz Tatarczyk SSA Ewa Tkocz SSA Lucyna Świderska-Pilis