Sąd Okręgowy w Olsztynie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 718/22
Data wyroku: 2024-06-20 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Podstawa prawna: art. 385(1) k.c.
Teza: Przesłanki ważności umowy kredytu.

Sygn. akt I C 718/22

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 20 czerwca 2024 r.
Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny
w składzie następującym: Przewodniczący sędzia Rafał Kubicki
Protokolant sekretarz sądowy(...)
po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2024 r. w Olsztynie na rozprawie
sprawy z powództwaM. W.iM. N.
przeciwkoR.Bank (...)wW.- Oddział w Polsce
o ustalenie i zapłatę z żądaniami ewentualnymi ustalenia i zapłaty

I
ustala nieważność dwóch umów o kredyt hipoteczny zawartych między powodamia poprzednikiem prawnym pozwanego– (...) Spółka AkcyjnaOddział w Polsce, o numerach:(...)z 25.01.2008 r. oraz(...)z 3.07.2008 r.

II
zasądza od pozwanegoR.Bank (...)wW.- Oddziałw Polsce z siedzibą wW.na rzecz powodów:M. W.iM. N.kwoty po 85.446,72 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwot:

- 53.512,28 zł - za okres od 14.07.2022 r. do dnia zapłaty,
- 31.934,44 zł - za okres od 5.03.2024 r. do dnia zapłaty,

III
umarza postępowanie w pozostałym zakresie,

IV
zasądza od pozwanegoR.Bank (...)wW.- Oddziałw Polsce z siedzibą wW.solidarnie na rzecz powodów:M. W.iM. N.kwotę 11.817 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia o kosztach procesu do dnia zapłaty.

sędzia Rafał Kubicki
Sygn. akt: I C 718/22

UZASADNIENIE
Powodowie:M. W.iM. N.pozwem z 20 czerwca 2022 r. zmodyfikowanym dalszymi pismami (w tym częściowym cofnięciem pozwu) ostatecznie zażądali wobec pozwanegoR.Bank (...)z siedzibą wW.:

I
ustalenia, że umowa o kredyt hipoteczny nr:(...)z dnia 25.01.2008 r.zawarta pomiędzy powodami, a poprzednikiem prawnym pozwanego- (...) S.A.Oddział w Polsce - jest nieważna;

II
oraz jednocześnie zasądzenia od pozwanego:

1
na rzecz powódkiM. W.kwoty65.329,98 złz ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwot:

- 53.512,28 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pozwu do dnia zapłaty,
- 11.817,70 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pisma procesowego rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty;

2
na rzecz powodaM. N.kwoty65.329,98 złz ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwot:

- 53.512,28 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pozwu do dnia zapłaty,
- 11.817,70 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pisma procesowego rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty;

III
ustalenia, że umowa o kredyt hipoteczny nr:(...)z dnia 3.07.2008 r.zawarta pomiędzy powodami, a poprzednikiem prawnym pozwanego- (...) S.A.Oddział w Polsce - jest nieważna;

IV
oraz jednocześnie zasądzenie od pozwanego:

1
na rzecz powódkiM. W.kwoty20.111,73 złz ustawowymi odsetkami za opóźnienie, od kwot:

- 16.011,49 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pozwu do dnia zapłaty;
- 4.100,24 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pisma procesowego rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty;

2
na rzecz powodaM. N.kwoty20.111,73 złz ustawowymi odsetkami za opóźnienie, od kwot:

- 16.011,49 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pozwu do dnia zapłaty;
- 4.100,24 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pisma procesowego rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty.
Ewentualnie wnieśli o:

V
stwierdzenie bezskuteczności postanowień:

- § 2 ust. 1 zdanie 2 umowy o kredyt hipoteczny nr:(...)z dnia 25.01.2008 r.oraz
- § 2 pkt 2, § 7 ust 4, § 9 ust 2 pkt 1 i 2 Regulaminu kredytu hipotecznego udzielanego przez(...)oraz

VI
zasądzenie od pozwanego:

1
na rzecz powódkiM. W., kwoty 27.054,18 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, od kwot:

- 20.784,40 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pozwu do dnia zapłaty;
- 6.269,78 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pisma procesowego rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty;

2
na rzecz powodaM. N.kwoty 27.054,18 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, od kwot:

- 20.784,40 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pozwu do dnia zapłaty;
- 6.269,78 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pisma procesowego rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty;

VII
stwierdzenie bezskuteczności postanowień:

- § 2 ust 1 zdanie 2 umowy o kredyt hipoteczny nr:(...)z dnia 3.07.2008 r.oraz
- § 2 pkt 2, § 7 ust 4, § 9 ust 2 pkt 1 i 2 Regulaminu kredytu hipotecznego udzielanego przez(...), oraz

VIII
zasądzenie od pozwanego:

1
na rzecz powódkiM. W.kwoty 9.764,36 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, od kwot:

- 7.575,15 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pozwu do dnia zapłaty;
- 2.189,21 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pisma procesowego rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty;

2
na rzecz powodaM. N.kwoty 9.764,36 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, od kwot:

- 7.575,15 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pozwu do dnia zapłaty;
- 2.189,21 zł od 8. dnia po doręczeniu pozwanemu pisma procesowego rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty.
W każdym przypadku wnieśli o zasądzenie od pozwanego kosztów procesu według norm przepisanych, o ile nie zostanie przedłożony spis kosztów.
W uzasadnieniu wskazali, że a umowa jest sprzeczna z przepisami prawa cywilnego iprawa bankowegow stopniu skutkującym jej nieważnością, a przynajmniej bezskutecznością postanowień kształtujących mechanizm indeksacji, co skutkujew pierwszym przypadku obowiązkiem zwrotu świadczeń pobranych przez pozwanego w obu walutach w okresie podanym przy żądaniu, a w drugim przypadku obowiązkiem zwrotu nadpłaty spłat dokonanych w złotych polskich.
/pozew k. 4-18, modyfikacja k. 228-231, cofnięcie k. 293/
Odpowiadając na pozew, pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości, kwestionując powództwo co do zasady jak i wysokości. Wskazał, że w historii spłat kwoty w podsumowaniu rzeczywistych spłat kredytu są błędne. Zarzucił powodom niewykazanie roszczeń o zapłatę. Zaprzeczył, by strona powodowa nie miała możliwości negocjowania warunków umów w trakcie trwania procedury kredytowej czy też wpływania na ich treść; by pozwany rzekomo nie wypełnił obowiązków informacyjnych zarówno w toku czynności poprzedzających zawarcie umów kredytu jak i w trakcie jej zawierania w zakresie dotyczącym ryzyka związanego z zaciągnięciem kredytu indeksowanego, zmian kursu walutowego i związaną z tym zmianą wysokości kwoty zaciągniętego zobowiązania i rat kapitałowo-odsetkowych; zaprzeczył brakowi indywidualnego uzgodnienia między stronami postanowień umownych dotyczących klauzul indeksacyjnych; brakowi możliwości zapoznania się z umowami i regulaminem w trakcie trwania procedury kredytowej; ukształtowaniu treści umów w sposób niejednoznaczny a także sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszający interesy strony powodowej; dowolności pozwanego w kształtowaniu tabeli kursowej. Pozwany wskazał, że postanowienia umów nie są sprzeczne z prawem, zasadami współżycia społecznego ani naturą stosunku prawnego. Powodowie dobrowolnie wybrał takie rodzaje kredytu spośród ofert kredytowych z uwagi na to, iż w tamtym okresie były on znacznie korzystniejsze ekonomicznie niż kredyty złotowe. Poprzednik prawny pozwanego po rozpoznaniu wniosku kredytowego złożonego przez stronę powodową wydał pozytywną decyzję kredytową, którą strona powodowa podpisałai podtrzymała chęć zawarcia na przedstawionych przez bank warunkach. Pozwany ponadto zarzucił stronie powodowej brak interesu prawnego w zakresie powództwao ustalenie zarzut przedawnienia, a także zarzut zatrzymania świadczenia ewentualnie zasądzonego powodom do czasu wzajemnego zaofiarowania przez powodów świadczenia wzajemnego, polegającego na zwrocie kapitału kredytu.
Na rozprawie pozwany podniósł zarzut zatrzymania świadczenia ewentualnie zasądzonego powodom do czasu wzajemnego zaofiarowania przez powodów świadczenia wzajemnego, polegającego na zwrocie kapitału kredytu.
Ustalenie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia
Analiza twierdzeń zawartych w pismach stron i ostatecznie niekwestionowanych wzajemnie dokumentów wskazuje, iż za bezsporne i potwierdzone dokumentami dołączonymi do pozwu i pism procesowych (umowa kredytu z 25.01.2008 r. k. 22-27i związane z nią: regulamin kredytu k. 28-36 zaświadczenie k. 37-50, 246-254, umowa kredytu z 3.07.2008 r. k. 54-59 i związane z nią: regulamin kredytu k. 60-68 zaświadczenie k. 69-81, 233-240) oraz odpowiedzi na pozew (wniosek o kredyt hipoteczny k. 174-179, oświadczenia k. 181-182 i 204-205, decyzja kredytowa k. 184i 185, umowa kredytu z 25.01.2008 i regulamin k. 187-194, umowa kredytu z 3.07.2008 i regulamin k. 195-202) można uznać następujące - istotne dla sprawy - twierdzenia stron:
Powodowie zawarli w dniu 28.01.2008 r. umowę kredytu hipotecznegonr(...)sporządzoną w dniu 25.01.2008 r.z poprzednikiem prawnym pozwanej– (...) S.ASpółka Akcyjna Oddział w Polscez siedzibą wW.w celu zakupu lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym.
Przy podpisaniu umowy powodowie podpisali oświadczenie (k. 204), że zostali poinformowani między innymi o ponoszeniu ryzyka kursowego oraz zmiany stopy procentowej i akceptują te ryzyka. Potwierdzili ponadto, że są świadomi, że wzrost stopy procentowej powoduje wzrost raty kapitałowo – odsetkowej kredytu.
Zgodnie z § 2 ust. 1 i ust. 2 bank zobowiązał się postawić do dyspozycji powodów kredyt w kwocie 150.000 zł, indeksowany do(...), z przeznaczeniem na zakup lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym i modernizację. Przedmiot finansowania stanowi odrębna własność lokalu mieszkalnego, położonego wO.przyul. (...), nrlokalu (...), dla którego jest prowadzonaksięga wieczysta nr (...)przez Sąd Rejonowy w(...)(...)Wydział Ksiąg Wieczystych(§ 2 ust. 5).
Powodowie zawarli w dniu 14.07.2008 r. kolejną umowę kredytu hipotecznegonr(...)sporządzoną w dniu 03.07.2008 r.z poprzednikiem prawnym pozwanej– (...) S.ASpółka Akcyjna Oddział w Polscez siedzibą wW.w celu refinansowania wydatków poniesionych na cele mieszkaniowe. Umowa została poprzedzona wnioskiem kredytowym powodów,w którym kwotę wnioskowanego kredytu oznaczyli w walucie polskiej (40.000 zł), wskazując jako walutę kredytu walutę franka szwajcarskiego ((...)). Podpisali przy tym oświadczenie (k. 181-182), że ubiegają się o kredyt hipoteczny indeksowany kursem waluty obcej oraz zostali poinformowani o ponoszeniu ryzyka kursowego oraz zmiany stopy procentowej i akceptują te ryzyka. Potwierdzili ponadto, że są świadomi, że wzrost stopy procentowej powoduje wzrost raty kapitałowo – odsetkowej kredytu.
Przy podpisaniu umowy powodowie podpisali oświadczenie (k. 205), że zostali poinformowani między innymi o ponoszeniu ryzyka kursowego oraz zmiany stopy procentowej i akceptują te ryzyka. Potwierdzili ponadto, że są świadomi, że wzrost stopy procentowej powoduje wzrost raty kapitałowo – odsetkowej kredytu.
Zgodnie z § 2 ust. 1 i ust. 2 bank zobowiązał się postawić do dyspozycji powodów kredyt w kwocie 40.000 zł, indeksowany do(...), z przeznaczeniem na refinansowanie wydatków poniesionych na cele mieszkaniowe Przedmiot finansowania stanowi odrębna własność lokalu mieszkalnego, położonego wO.przyul. (...), nrlokalu (...), dla którego jest prowadzonaksięga wieczysta nr (...)przez Sąd Rejonowy w(...)Wydział Ksiąg Wieczystych (§ 2 ust. 5).
Postanowienia wspólne dla obu umów:
W § 2 pkt 12 regulaminu zawarto definicję tabeli, a jest to: Tabela kursów walut obcych obowiązująca w banku.
W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach, stosuje się kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególny transz. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone jest w walucie obcej i obliczane jest według stosowanego przy uruchomieniu kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach, saldo zadłużenia z tytułu kredytu obliczane jest według kursów stosowanych przy wypłacie poszczególnych transz. Aktualnie saldo zadłużenia w walucie kredytu Kredytobiorca otrzymuje listowanie w przypadku postanowień § 11 (§ 7 ust. 4 regulaminu).
Zgodnie z § 9 ust. 2 regulaminu w przypadku kredytów do waluty indeksowanych do waluty obcej:

1
raty kredytu podlegające spłacie wyrażone są w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego, o którym mowa w ust. 1, według kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu;

2
jeżeli dzień wymagalności raty kredytu przypada na dzień wolny od pracy, stosuje się kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty kredytu.

Natomiast § 13 ust. 7 stanowi, iż w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wcześniejsza spłata dokonywana jest w oparciu o kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku w momencie realizacji dyspozycji.
Z wiarygodnych zeznań powodów (protokół rozprawy k. 291v. - 292) wynika, że:



celem obydwu umów był zakup i remont nieruchomości przeznaczonej na cele mieszkaniowe powodów – zakup lokalu, w którym powódka mieszka do dziś,

nie była tam wykonywana ani zarejestrowana działalność gospodarcza,

umowy kredytów nie były negocjowana,

w dacie zawierania umów powodowie byli w nieformalnym związku,

kredyty zostały wypłacone w PLN i powodowie nieprzerwanie je spłacają w tej walucie,

powodowie składali się (i nadal składają mimo iż nie są ze sobą w związku)w równych częściach na ratę, stąd roszczenia pieniężne podzielili po połowie.

Powodowie w wykonaniu umowy nr(...)z 25.01.2008 r.uiścili na rzecz banku łącznie kwotę 130.659,97 zł (raty kapitałowo-odsetkowe 130.229,97 zł + inne koszty 430 zł) zaś w wykonaniu umowy kredytu nr(...)z 3.07.2008 r.uiścili na rzecz banku łącznie kwotę 40.223,46 zł (raty kapitałowo-odsetkowe 39.431,46 zł + inne koszty 792 zł). W wykonaniu obydwu umów powodowie uiścili łącznie170.893,44 zł.
Rozważania prawne
Opisany wyżej stan faktyczny ustalony został na podstawie niekwestionowanych co do treści i pochodzenia dokumentów ponadto na podstawie zeznań powodów.
Sąd pominął dowód z przesłuchania świadkaA. S.jako nieistotny, ponieważ bezspornie świadek nie uczestniczyły w okolicznościach zawarcia spornej umowy. Ponadto Sąd pominął także dowód stron dotyczący opinii biegłego, uznając, że nie będzie on przydatny do rozstrzygnięcia, ponieważ rozpoznanie sprawy sprowadziło się do uwzględnienia żądań głównych, a wysokość pieniężnego żądania głównego ostatecznie nie była sporna, zaś ustalenie kosztów,spreadu, wartości rynkowej udostępnionego kapitału jak i wartości spłat przy zastosowaniu kursu średniego NBP było bezprzedmiotowe wobec uznania przez Sąd, że umowa kredytu jest po prostu nieważna.
Strony różniły się mniej co do faktów, a więcej co do oceny skutków podpisanych między nimi umów.
Żądania główne strony powodowej opierały się na ustaleniu, że nie istnieje między stroną powodową a pozwanym stosunek prawny wynikający ze spornych umów kredytu. Żądania strona powodowa opierała przede wszystkim na twierdzeniu, że umowy zawierają klauzule abuzywne w przedmiocie indeksacji w § 2 pkt 12 regulaminu, § 7 ust. 4 regulaminu, § 9 ust. 2 pkt 1 i 2 regulaminu, § 13 ust. 7 regulaminu udzielonego kredytu, która skutkuje nieważnością całej umowy, bowiem nie ma możliwości zastąpienia powyższego zapisu innym postanowieniem. Podstawą faktyczną sformułowanych roszczeń jest suma świadczeń spełnionych przez stronę powodową w wykonaniu spornych umów.
Omawiane tu żądanie niepieniężne strony powodowej jest osadzone wart. 189 k.p.c., który wymaga od strony żądającej ustalenia wykazania interesu prawnego.W ocenie Sądu, strona powodowa miała interes prawny w wytoczeniu powództwa, ponieważ merytoryczne rozstrzygnięcie w sprawie ostatecznie zniweluje jakiekolwiek wątpliwości co do treści umowy oraz pozwoli na usunięcia zabezpieczeń danych pozwanemu. Zakończy zatem niepewność, w której znalazła się strona powodowai nałoży na strony obowiązek respektowania zapadłego rozstrzygnięcia. Skutku takiego nie zapewniłaby sentencja wyroku zasądzającego należności pieniężne, ponieważ nie ma wystarczająco konkretnej ustawowej regulacji mocy wiążącej sentencjii uzasadnienia wyroku zasądzającego świadczenia pieniężne ani jednolitości orzecznictwa w tym przedmiocie.
W ocenie strony powodowej postanowienia § 2 pkt 12, § 7 ust. 4, § 9 ust. 2 pkt 1 i 2, § 13 ust. 7 Regulaminu są niedozwolone i powinny być pominięte przy ustalaniu treści stosunku prawnego wiążącego konsumenta.
Zgodnie zart. 3851k.c.postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszają jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron,w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny(§ 1). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Wszelkie klauzule sporządzone z wyprzedzeniem są klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść. Uznanie, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona, wymagałoby wykazania, że konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego, zaś konkretny zapis był z nim negocjowany.
Zdaniem Sądu Okręgowego, w obu przypadkach umowa kredytu jest nieważna, a podstawą tej nieważności nie jestart. 58 § 2 k.c.(sprzeczność umowy z zasadami współżycia społecznego), aniart. 3531k.c.(sprzeczność umowy z naturą stosunku), lecz występowanie w umowie niedozwolonych klauzul waloryzacyjnych (art. 3851k.c.), których eliminacja oraz niemożność ich zastąpienia innym mechanizmem przeliczeniowym w oparciu o przepisy prawa o charakterze dyspozytywnym (w braku zgody konsumenta na takie rozwiązanie) sprawia, że umowa nie może być wykonywana, co musi skutkować jej upadkiem. Nieważność umów wynika niez samego faktu istnienia klauzul abuzywnych, lecz z niemożliwości jej kontynuowania po ich usunięciu. W pierwszej kolejności, na zasadzie lex specialis derogat legi generali, zastosowanie mają przepisy prawa konsumenckiego, które określają inne sankcje zawarcia w umowie postanowień niedozwolonych. Przy tym klauzuli zasad współżycia społecznego określonej wart. 58 § 2 k.c.odpowiada klauzula dobrych obyczajów (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20 grudnia 2012 r., III CZP 84/12). Klauzule waloryzacyjne zawarte w umowie stron spełniają przesłankiart. 3851, co skutkuje ich bezskutecznością.
Konsumencki charakter umowy nie budzi wątpliwości – jest bezsporny i został potwierdzony wiarygodnymi zeznaniami powodów.
W dalszych rozważaniach, wszędzie tam, gdzie mowa o „umowie” Sąd ma na myśli obie umowy zakwestionowane przez powodów.
W orzecznictwie przyjmuje się (uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17), że oceny abuzywności dokonuje się na datę dokonania czynności. Okoliczności, które zaistniały po zawarciu umowy, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych. Bez znaczenie są więc wszelkie dowody (w tym opinia biegłego) idące w kierunku ustalenia czynników ekonomicznych i warunków, w jakich odbywało się wykonywanie umowy. Bez znaczenia jest też więc wejście w życie tzw. „ustawy antyspeadowej”.
Obecnie w orzecznictwie nie budzi najmniejszych wątpliwości, że kredyty denominowane i indeksowane do kursu waluty obcej są kredytami w walucie polskiej (np. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 października 2018 r., IV CSK 200/18).
Z uwagi na ukształtowane już orzecznictwo sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz(...)nie ma obecnie potrzeby szerszego ustosunkowywania się do kwestii samej abuzywności klauzul przeliczeniowych we „frankowym” kredycie denominowanym czy indeksowanym. Nie ulega już żadnych wątpliwości, że tego typu klauzule stanowią główny przedmiot umowy kredytu, a sposób ich ukształtowaniaz odwołaniem do kursu kupna i sprzedaży z tabel kursowych banku jest wystarczającym argumentem za uznaniem ich za niejasne i niejednoznaczne. Mechanizm ten nie daje odpowiedzi na pytanie, w jaki konkretnie sposób bank ustala swoje kursy walut. Mechanizm ustalania przez Bank kursów waluty, który pozostawia mu swobodę (wręcz dowolność), jest sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną Banku, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniuart. 3851§ 1 k.c.(wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18i z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12). Co więcej, Sąd Okręgowy w Olsztynie uważa, że nie tylko odniesienie do kursów banku jest abuzywne, lecz abuzywnością dotknięty jest cały mechanizm przeliczeniowy (międzywalutowy), ponieważ obciążał on w dacie umowy kredytobiorcę pełnym, nieograniczonym ryzykiem wzrostu kursu waluty, podczas gdy ryzyko walutowe banku (idące w przeciwnym kierunku, bo na wypadek spadku kursu waluty) ograniczało się tylko do kwoty udzielonego kredytu.
Tworzące ten mechanizm zapisy nie zostały ze stroną powodową indywidualnie uzgodnione, co wynika z jej przesłuchania. Strona powodowa nie miała rzeczywistego wpływu na ukształtowanie postanowień umownych, co stanowiłoby wynik porozumienia stron, względnie – świadomej zgody konsumentów w zakresie ich zastosowania, poprzedzonej negocjacjami (postanowienie Sądu Najwyższegoz 6 marca 2019 r., I CSK 462/18). Bank bezspornie posłużył się wzorcem umownym.
Bank nie wykazał, by strona powodowa została właściwie poinformowanao ryzyku kursowym. Zapisy spornej umowy tego dotyczące są – w świetle ugruntowanych poglądów orzecznictwa Sądu Najwyższego – niewystarczające. Winno to być zaś klarowne przedstawienie informacji i ewentualnych symulacji, którew sposób przystępny i czytelny wskazywałyby konsumentowi, w jaki sposób będzie się kształtowało jego zadłużenie i wysokość rat w sytuacji ewentualnego wzrostu kursu(...). Dokumenty nie wskazują na to, by strona powodowa została właściwie przestrzeżona przed tym, że jej odpowiedzialność za wzrost kursu jest nieograniczona.
Tym samym, stosownie do treściart. 3851§ 1 zd. 1 k.c., zakwestionowane pozwem postanowienia nie wiążą strony powodowej (posiadającej status konsumenta), a zatem nie wywołują one skutków prawnych od samego początku, chyba że powodowie następczo udzielą świadomej, wyraźnej i wolnej zgody na te postanowienia i w ten sposób jednostronnie przywrócą im skuteczność (uchwała Sądu Najwyższegoz 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, wyrok(...)z 3 października 2019 r., C-260/18). Strona powodowa do końca procesu w tej instancji opowiadała się za ustaleniem nieważności spornej umowy kredytowej.
Brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c.iart. 56 k.c.), które w odniesieniu do innych stosunków prawnych pozwalałyby na ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski lub innych kursów wskazywanych przez strony w umowie. Nie ma zwłaszcza możliwości sięgnięcia po przepisart. 358 § 2 k.c., który posługuje się takim właśnie kursemw przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej. Świadczenia obu stron były wyrażone w walucie polskiej (wypłata kredytui jego spłata następowały bowiem w PLN, a(...)był tylko walutą przeliczeniową). Nawet gdyby uznać, żeart. 358 § 2 k.c.mógłby być stosowany do skutków, które nastąpiły po dacie jego wejścia w życie to nadal brak byłoby możliwości ustalenia kursu, według którego należałoby przeliczać zobowiązania stron sprzed tej daty, czyli przede wszystkim ustalić wysokości zadłużenia w(...)po wypłacie kredytu. Konsument, wyrażając zgodę na uzupełnienie umowy przepisem dyspozytywnym, może zapobiec jej nieważności. W przypadku braku takiej zgody - sąd stwierdza nieważność umowy.
Powyższa ocena prawna kredytu indeksowanego do waluty obcej zmienia istniejącą do 24.04.2024 r. linię orzeczniczą Sądu Okręgowego w Olsztynie w tym składzie, w której przeważały wyroki oparte na koncepcji utrzymania umowy jako złotowej, pozbawionej abuzywnego mechanizmu przeliczeniowego. Zmiana ta nastąpiła 25.04.2024 r. wskutek tego, że Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej podjął uchwałę III CZP 25/22, mającą moc zasady prawnej, w której wskazał m.in., iż:
1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
3. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczeniao zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.
Uchwała ta jest przekonująca, a przede wszystkim powinna spełnić rolę ujednolicenia orzecznictwa sądowego w poruszanych tu kwestiach.
Konsekwencją powyższego jest ustalenie nieważności umów kredytu na podstawieart. 189 k.p.c., a także przyjęcie, że strony nabyły wierzytelności o zwrot swych świadczeń spełnionych w trakcie wykonywania tej umowy, w oparciu oart. 405 k.c.w zw. zart. 410 k.c.Wysokość sumy świadczenia strony powodowej (po korekcie omyłek rachunkowych) była bezsporna – wynikała z zaświadczeń pochodzących od banku. Zasądzono ją z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na podstawieart. 481 § 1 i 2 k.c.zgodnie z żądaniem pozwu, uznając to za uzasadnione z uwagi na datę wniesienia pozwu a także jego późniejszej modyfikacji, które zawierały skonkretyzowane żądanie zwrotu spłaty (typowa wierzytelność bezterminowa, której wymagalność zależy od daty wezwania do zwrotu świadczenia).
Nie doszło przy tym do przedawnienia. Żądanie ustalenia nie podlega w ogóle przedawnieniu, zaś w odniesieniu do roszczeń pieniężnych decydujące są następujące względy. Zgodnie zart. 118 k.c.w brzmieniu obowiązującym do 9.07.2018 r., termin przedawnienia roszczeń powoda (niezwiązany z prowadzeniem działalności gospodarczej) o zwrot nadpłaty świadczenia spełnionego ratalnie (niemającego charakteru świadczenia okresowego, jakim byłby np. czynsz najmu), wynosił 10 lat. Świadczenie nienależne ma charakter bezterminowy, a bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się w chwili określonej wart. 120 § 1 k.c.zdanie drugie, czyli od dnia,w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynnośćw najwcześniej możliwym terminie (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstokuz 18.08.2017 r., I ACa 122/17). W przypadku dochodzenia nadpłaconych rat kapitałowo-odsetkowych na podstawie konstrukcji świadczenia nienależnego okres przedawnienia wynosił 10 lat zgodnie zart. 118 k.c.W związku z wejściem w życie ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianieustawy Kodeks cywilnyoraz niektórych innych ustawach (Dz.U.2018.1104 z dnia 8 czerwca 2018 r.) termin przedawnienia wynosi 6 lat. Zgodnie z art. 5 ust. 2 cytowanej ustawy, jeżeli termin przedawnienia jest krótszy niż według przepisów dotychczasowych, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. Zgodnie z wyrokami(...)z 22.04.2021 r. (C-485/19) i z 10.06.2021 r. (C-6-9/19) oraz w połączonych sprawach od C-776/19 do C-782/19, przepisy dyrektywy 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich wprawdzie sprzeciwiają się przedawnieniu roszczeń konsumenckich, mających na celu stwierdzenie, że dane postanowienia umowne mają charakter nieuczciwy (np. roszczeń o ustalenie bezskuteczności postanowień, nieważności umowy lub nieistnienia stosunku prawnego zawierającego postanowienia niedozwolone), jednak nie stoją na przeszkodzie przedawnieniu roszczeń restytucyjnych będących następstwem takiego stwierdzenia, tj. np. roszczeń o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu postanowień nieuczciwych. Ze wspomnianych wyroków wynika nadto, że bieg terminu przedawnienia takich roszczeń restytucyjnych nie może się rozpocząć lub skończyć przed datą powzięcia przez konsumenta wiedzy o niedozwolonym charakterze takiego postanowienia, względnie przed dniem, w którym przy zachowaniu przeciętnej staranności wiedzę taką mógł - obiektywnie rzecz biorąc – powziąć. Wobec treści uchwały (7 sędziów) Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21) należy przyjąć, że bieg terminu przedawnienia roszczeń restytucyjnych konsumenta nie może się rozpocząć zanim dowiedział się on lub, rozsądnie rzecz ujmując, powinien dowiedzieć sięo niedozwolonym charakterze postanowienia. Dopiero wówczas mógł wezwać przedsiębiorcę do zwrotu świadczenia (art. 455 k.c.), tj. podjąć czynność, o której mowa wart. 120 § 1 k.c.Z perspektywy czasu należy uznać, że tylko przyczynkiem do dyskusji na temat ważności umów „frankowych” oraz skuteczności ich postanowień, była data wejścia w życie ustawy antyspreadowej, tj. 26.08.2011 r. Dopiero rok 2019 należy potraktować za datę, przed którą nie mógł rozpocząć się termin przedawnienia konsumenckich roszczeń wywodzonych w umów „frankowych” – przyniósł on orzecznictwo(...)(orzeczenie C-260/18 z 3 października 2019 r. w sprawieD.), a za nim Sądu Najwyższego, korzystne dla kredytobiorców, stanowiące odtąd podstawę masowego zjawiska polegającego na kwestionowaniu kredytów frankowych. Do dnia wniesienia pozwu nie upłynął od tej daty okres 10-letni, stąd roszczenia pieniężne pozwu są w całości nieprzedawnione.
Wbrew twierdzeniom pozwanego, nie zachodzi żadna przesłanka negatywna żądania zwrotu nienależnego świadczenia. Strona powodowa nie wiedziała, że świadczy bez podstawy prawnej. Fakt, że wytoczyła powództwo, świadczy tylko o tym, że liczy na uwzględnienie jej roszczeń, a nie ma pewności co do słuszności swego stanowiska. Orzecznictwo sądów powszechnych i Sądu Najwyższego jestw poruszonych tu kwestiach niejednolite. Strona powodowa świadczyła ponadtow przymusowej sytuacji – zaniechanie świadczenia wiązałoby się z oświadczeniemo wypowiedzeniu umowy przez bank, z wszystkimi negatywnymi tego dla strony powodowej konsekwencjami.
W żadnym razie nie można uznać strony powodowej, broniącej się przed krzywdzącymi ją postanowieniami umowy kredytowej – zmierzającej do uzyskania rozstrzygnięcia, w którym zostanie wzbogacona kosztem pozwanego banku. To bank był stroną silniejszą kontraktu i to on sformułował postanowienia umowne, które okazały się być wadliwe.
Sąd nie uwzględnił zarzutu zatrzymania na podstawieart. 497w zw. zart. 496 k.c., uznając, że umowa kredytu jest umową wzajemną, ponadto zarzut jest sprzeczny z istotą ochrony konsumenckiej, zresztą w przypadku świadczeń jednorodzajowych (pieniężnych) bankowi służy dalej idący, skuteczniejszy środek w postaci potrącenia.
Pełne uwzględnienie ostatecznego kształtu żądań ewentualnych sprawiło, że bezprzedmiotowe było rozpoznanie żądań ewentualnych. Nie ma też sensu wobec tego odnosić się do wysokości pieniężnych żądań ewentualnych.
Szerszego wyjaśnienia wymaga to, na czym Sąd oparł się, ustalając wysokość przysługujących powodom sum do zwrotu (za okres do dnia wystawienia przez bank obu zaświadczeń – 4.12.2023 r.) w zakresie uwzględnionych żądań głównych. Otóż pierwotnie wysokości te były sporne (patrz: pkt 5 pisma procesowego pozwanegoi protokół rozprawy z 21.05.2024 r. - k. 291). Dlatego strona powodowa została zobowiązana do pisemnego wyjaśnienia tej kwestii, co uczyniła pismem procesowymz 28.05.2024 r. (k. 293), z którego wynikało, że:

1
Łącznie w wykonaniu umowy nr(...)z dnia 25.01.2008 r.powodowie spłacili130.659,97 zł, co wynika z zaświadczenia pozwanego banku z 4.12.2023 r. (k. 253) - w tym raty 130.229,97 zł i inne koszty 430 zł (składki na ubezpieczenie nieruchomości w sumie 230 zł i opłata za czynności na zlecenie kredytobiorcy 200 zł). W tym zakresie wszystkie pozycje zostały przez bank w zaświadczeniu podsumowane i wynik tego podsumowania wynika wprost z treści zaświadczenia (jest to wiarygodny dowód, przez pozwanego niekwestionowany).

2
Łącznie w wykonaniu umowy nr:(...)z dnia 3.07.2008 r.powodowie spłacili40.659,97 zł, co wynikać ma według powodówz niepodsumowanego zaświadczenia pozwanego banku z 4.12.2023 r. (k. 239) - w tym raty 39.431,46 zł (odsetkowe 12.691,30 zł, kapitałowe 26.735,42 zł, odsetki karne 4,74 zł) i inne koszty 792 zł (składki na ubezpieczenie nieruchomości w sumie 92 zł, opłata za czynności na zlecenie kredytobiorcy 200 zł, opłata przygotowawcza 500 zł). O ile te inne koszty wynikają z treści zaświadczenia wynikają wprost, o tyle spłaty rat nie zostały przez bank podsumowane.

Dlatego na rozprawie w dniu 6.06.2024 r. (protokół k. 299) pozwany został zobowiązany dokonkretnegoustosunkowania się do treści pisma procesowegoz 28.05.2024 r. w zakreślonym terminie pod rygorem uznania, że pismo to nie jest kwestionowane (Sądowi chodziło tu oczywiście o to, czy powodowie dobrze podsumowali sumę rat wynikającą z drugiego z omawianych wyżej zaświadczeń banku). Zakreślony termin upłynął pozwanemu bezskutecznie, co sprawiło, że Sąd zastosował rygor nadany zobowiązaniu i uznał, że podsumowanie dokonane przez powodów jest prawidłowe, a wszystkie sumy wskazane w pismem procesowym z 28.05.2024 r. są bezsporne. Sąd oddalił na rozprawie w dniu 18 czerwca 2024 r. wniosek pozwanego (niczym nieumotywowany) o ponowne umożliwienie mu odniesienia się do poruszonej tu kwestii.
Ponadto na rozprawie w dniu 18.06.2024 r. pozwany zarzucił powodom, że prowizja stanowi prawnie dozwolony dochód banku, a opłaty ubezpieczeniowe zostały przekazane zakładowi ubezpieczeń i w tym zakresie bank nie jest wzbogacony.
Sąd nie przyjął tej argumentacji. Obowiązek zwrotu nienależnych świadczeń obejmuje wszystko to, co strona spełniła drugiej stronie w wykonaniu nieważnej umowy – bez względu na to, jak w umowie świadczenie zostało nazwane i czy zostało następnie przekazane komu innemu.
Wobec skutecznego częściowego cofnięcia pozwu przez powodów, Sąd na podstawieart. 355w zw. zart. 203 § 1 k.p.c.umorzył postępowanie w tym zakresie.
Strona powodowa wygrała proces w całości i zasługuje zgodnie zart. 98 k.p.c.na zwrot uzasadnionych kosztów. Na jej koszty procesu składają się: opłata od pozwu (1.000 zł), opłata za pełnomocnictwo (17 zł) i wynagrodzenie pełnomocnika w stawce minimalnej 10.800 zł – odpowiedniej do wartości przedmiotu sporu. Łącznie daje to 11.817 zł.
sędzia Rafał Kubicki