Sygnatura akt: XXVIII C 4403/21
Data wyroku: 2023-11-07 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: sędzia Michał Maj
Słowa kluczowe: Kredyt indeksowany do waluty obcej
Podstawa prawna: art. 385^1^ k.c.

Sygn. aktXXVIII C 4403/21

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia7 listopada 2023 roku

Sąd Okręgowy w Warszawie XXVIII Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący: sędzia del. Michał Maj
Protokolant: Julia Kraszewska
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu7 listopada 2023 rokuw Warszawie
sprawy z powództwaT. D. (1),K. D.,N. L.,M. P. (1)
przeciwko(...)z siedzibą wW.

o ustalenie i zapłatę, ewentualnie o zapłatę

1. ustala, że umowa kredytu numer(...)z dnia 4 grudnia 2007roku jest nieważna,

2. oddala powództwo główne o zapłatę,

3. zasądza od pozwanego na rzecz:
- powódkiT. D. (1)kwotę733.820,51 zł (siedemset trzydzieści trzy tysiące osiemset dwadzieścia złotych 51/100),
- powódkiK. D.kwotę52.321,83 zł (pięćdziesiąt dwa tysiące trzysta dwadzieścia jeden złotych 83/100),
- powódkiN. L.kwotę52.321,83 zł (pięćdziesiąt dwa tysiące trzysta dwadzieścia jeden złotych 83/100),
- powódkiM. P. (1)kwotę52.321,83 zł (pięćdziesiąt dwa tysiące trzysta dwadzieścia jeden złotych 83/100),
z tym że spełnienie tych świadczeń powinno nastąpić za jednoczesnym zaofiarowaniem przez powódki pozwanemu kwoty800 000 zł (osiemset tysięcy złotych)albo zabezpieczeniem roszczenia pozwanego o zapłatę tej kwoty,

4. oddala powództwo ewentualne o zapłatę w pozostałej części,

5. zasądza tytułem zwrotu kosztów procesu od pozwanego na rzecz powódkiT. D. (1)kwotę11.817 zł (jedenaście tysięcy osiemset siedemnaście złotych).

Sygn. aktXXVIII C 4403/21

UZASADNIENIE
Strona powodowa (dalej także jako: kredytobiorca, konsument) w ostatecznie sformułowanym żądaniu (k. 1427-1428) wniosła o:
- ustalenie nieważności (lub bezskuteczności, nieistnienia) umowy kredytu zawartej przezT. D. (1),S. D.iM. P. (1)a pozwanym,
- zasądzenie od pozwanego na rzeczT. D. (1)kwoty 890.786 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie,
- w przypadku uznania, że powódkaT. D. (1)nie jest legitymowana do dochodzenia roszczeń na rzecz pozostałych spadkobiercówS. D.za okres od dnia otwarcia spadku, tj. do dnia 09.01.2014 r., o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódkiT. D. (1)kwoty 733.820,51 zł, zaś na rzecz powódekN. L.,M. P. (1)iK. D.kwot po 52.321,83 zł, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
W dniu 7 grudnia 2007 r. została zawarta umowa kredytu nr(...), na podstawie której(...) S.A.(poprzednik prawny pozwanego) udzieliłS. D.,M. D.iT. D. (1)kredytu w kwocie 800.000 zł na okres 240 miesięcy w celu sfinansowania zakupu lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym, refinansowanie poniesionych wydatków na cele mieszkaniowe, modernizację, koszty dodatkowe związane z udzieleniem kredytu. Kredyt był oprocentowany według zmiennej stopy procentowej, stanowiącej sumę stawki LIBOR CHF 3M i stałej marży banku. Kredyt był indeksowany do CHF (§ 2 ust. 1).
Zgodnie z „Regulaminem kredytu hipotecznego udzielanego przez(...)w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach, stosuje się kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone jest w walucie obcej i obliczane jest według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach, saldo zadłużenia z tytułu kredytu obliczane jest według kursów stosowanych przy wypłacie poszczególnych transz. Aktualne saldo zadłużenia w walucie kredytu kredytobiorca otrzymuje listownie na podstawie postanowień § 11. (§ 7 ust. 4) W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej raty kredytu podlegające spłacie wyrażone są w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego, o którym mowa w ust. 1 według kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (§ 9 ust. 2 pkt 1).
Dowód: umowa – k. 8-10, regulamin – k. 11-15

Zawarcie powyższej umowy zostało poprzedzone złożeniem przez stronę powodową zaakceptowanego przez bank wniosku o udzielenie kredytu w kwocie 800.000 zł, w walucie CHF. We wniosku wskazano, żeS. D.iT. D. (1)są małżonkami i posiadają wspólność majątkową,S. D.posiada wykształcenie wyższe i jest zatrudniony jako sędzia Sądu Najwyższego, powódkaT. D. (1)posiada wykształcenie wyższe i jest zatrudniona jako zastępca dyrektora ds. lecznictwa w szpitalu, prowadzi działalność gospodarczą w postaci przychodni-gabinetu lekarskiego,M. D.jest zatrudniona jako lekarz stażysta w szpitalu.
Ponadto strona powodowa podpisała oświadczenie, że została zapoznana z kwestią ryzyka kursowego związanego z udzieleniem kredytu indeksowanego do waluty obcej, jest świadoma tego ryzyka i rezygnuje z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych, zna postanowienia regulaminu odnoszące się do kredytów indeksowanych do waluty obcej, jest świadoma, że ponosi ryzyko kursowe związane z wahaniem kursów waluty, do której jest indeksowany kredyt, ryzyko kursowe ma wpływ na wysokość zobowiązania względem banku, wynikającego z umowy o kredyt oraz na wysokość rat spłaty kredytu, kredyt zostanie wypłacony w złotych na zasadach wypłaconych w regulaminie, saldo zadłużenia kredytu jest wyrażone w walucie obcej, raty kredytu są wyrażone w walucie obcej i podlegają spłacie w złotych na zasadach opisanych w regulaminie.
Dowód: wniosek – k. 83-92, oświadczenie – k. 93.

Kredyt został uruchomiony w dniu kwotą łącznie 800.000 zł. Do śmierciS. D.raty kredytu płaciliS. D.iT. D. (1)z majątku wspólnego. bank pobrał tytułem rat kredytu kwoty:
- 418.574,64 zł w okresie od dnia 7.12.2007 r. do dnia 9.01.2014 r.,
- 472.211,36 zł w okresie od dnia 10.01.2014 r. do dnia 5.02.2020 r.
Dowód: zaświadczenie – k. 17-20.

W akcie poświadczenia dziedziczenia z dnia 11.07.2014 r. poświadczono, że spadek poS. D., zmarłym(...)r., na podstawie ustawy nabyli: żonaT. D. (1)w ¼ części, córkaN. L.w ¼ części, córkaK. D.w ¼ części, córkaM. P. (1)w ¼ części.
Dowód: akt poświadczenia dziedziczenia – k. 23.

W dniu 19.01.2017 r. pozwanemu zostało doręczone pismo, w którym strona powodowa wezwała go do zapłaty w terminie 7 dni kwoty 658.531 zł tytułem świadczenia nienależnego, powołując się na niedozwolony charakter niedozwolonych postanowień umownych.
Dowód: wezwanie wraz z potwierdzeniem nadania i odbioru - k. 26-27.

Od dnia 03.01.1996 r. pod adresemul. (...),(...)-(...) S.jest zarejestrowana działalność gospodarcza(...)z zakresu praktyki lekarskiej specjalistycznej.
Dowód: CEIDG – k.97.

Strona powodowa zna, rozumie i akceptuje skutki stwierdzenia nieważności umowy oraz nie zgadza się na utrzymanie w mocy zawartych w umowie niedozwolonych postanowień umownych.
Dowód: oświadczenie – k. 1422v

S. D.,T. D. (1)iM. P. (1)(poprzednie nazwisko:D., córkaS. D.iT. D. (1)) zaciągnęli kredyt na zakup lokalu zakup lokalu mieszkalnego przeznaczonego na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowychM. D.. Lokal nie służył do prowadzenia działalności gospodarczej przez żadnego z kredytobiorców. Wniosek kredytowy składałaM. D.. W spotkaniach z pracownikiem banku uczestniczyliS. D.iM. D.. Kredytobiorcy nie negocjowali postanowień umowy kredytu dotyczących powiązania z kursem waluty obcej i sposobu przeliczeń kursowych. Przed zawarciem umowy przedstawiciel banku nie powiedział kredytobiorcom, w jaki sposób jest tworzona tabela kursowa banku, jak jest ustalana wysokość spreadu obciążającego kredytobiorców, w jaki dokładnie sposób ryzyko kursowe związane z kredytem przekłada się na wysokość rat i zadłużenia kredytobiorców, nie przedstawił historycznego wykresu kursu CHF/PLN, nie przedstawił symulacji obrazującej wpływ zmian kursu CHF/PLN na wysokość rat kredytu i zadłużenie wyliczane w PLN. W czasie zawierania umowy kredytu powodowie nie mieli dochodów ani oszczędności w CHF oraz nie mieli żadnego wykształcenia ani doświadczenia zawodowego w dziedzinach ekonomii, finansów i bankowości.
S. D.iT. D. (2)byli są małżonkami w ustroju ustawowej wspólności majątkowej.T. D. (1)nie wliczała kosztów kredytu do prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej. Mieszkała i prowadziła działalność gospodarczą wS.. Do śmierciS. D.raty kredytu płaciliS. D.iT. D. (2), a poS. D.– tylkoT. D. (1).M. P. (2),K. D.iN. L.nie płaciły osobiście żadnych rat kredytu ani innych naleznosci wobec pozwanego.
Powodowie zorientowali się, że zawarta przez nich umowa zawiera niedozwolone postanowienia umowne w 2015 r., a od dnia wniesienia pozwu znają, rozumieją i akceptują skutki stwierdzenia nieważności umowy oraz nie zgadzają się na utrzymanie w mocy zawartych w umowie niedozwolonych postanowień umownych.
Dowód: przesłuchanie powódkiT. D. (1)– k. 613-614, 1304-1305, 1422v, przesłuchanie powódkiM. P. (1)– k. 1269-1270, 1422v, przesłuchanie powódkiN. L.– k. 1423, zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego – k. 620, podatkowa księga przychodów i rozchodów za lata 2007- 2016 - k. 621, PIT 36L – 1152-1161, ewidencja środków trwałych – k. 1162-1125, zaświadczenie o posiadaniu dyplomu lekarzaM. P. (1)– k. 1267.

Na rozprawie w dniu 6.07.2023 r. pełnomocnik pozwanego złożył powódkom oświadczenie, że korzysta z prawa zatrzymania do czasu zaofiarowania przez stronę powodową świadczenia wzajemnego banku w kwocie 800.000,00 zł tytułem wypłaconego i wykorzystanego kapitału kredytu albo zabezpieczenia roszczenia o jego zwrot.
Dowód: protokół rozprawy - k. 1423.

Podstawę ustaleń faktycznych stanowiły wymienione dokumenty, których treść ani autentyczność nie była kwestionowana przez strony, oraz zeznania strony powodowej, które były spójne, logiczne, konsekwentne i pobawione sprzeczności oraz znajdowały potwierdzenie w pozostałych dowodach. Powyższe dowody były wystarczające dla oceny stanowisk i żądań stron, a pozostałe dowody nie miały istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.
Dowód z opinii biegłego został pominięty, ponieważ rozpoznanie sprawy nie wymagało wiadomości specjalnych (art. 278 § 1 k.p.c.).
Dowód z zeznań świadkaA. S.zgłoszony przez pozwany bank został pominięty, gdyż świadek nie brał udziału w procesie kredytowym dotyczącym umowy, której dotyczy niniejsza sprawa, a zatem nie był w stanie przedstawić faktów dotyczących okoliczności zawarcia tej umowy, natomiast ogólne informacje dotyczące zawierania podobnych umów oraz funkcjonowania pozwanego banku nie miały istotnego znaczenia.

Sąd zważył, co następuje:
Powództwo jest zasadne.
Status konsumenta i przedsiębiorcy.
Dowody przeprowadzone w sprawie nie budzą wątpliwości co do tego, że umowa kredytu wiąże się z działalnością gospodarczą pozwanego, a zarazem brak jest takiego związku w przypadku kredytobiorcy, a zatem należy go uznać za konsumenta (art. 221k.c.).
Oceny tej nie neguje fakt prowadzenia przez powódkęT. D. (1)działalności gospodarczej, bowiem była ona prowadzona wS., a nie w kredytowanej nieruchomości. Kredy został zaciągnięty na kupno lokalu mieszkalnego, który miał zaspokajać potrzeby mieszkanioweM. P. (1)i w takim celu był rzeczywiście wykorzystywany. Z przeprowadzonych dowodów nie wynika, aby lokal był wykorzystywany do prowadzenia działalności gospodarczej, a tym bardziej aby taki cel mieli kredytobiorcy już w dacie zawarcia umowy kredytu. Działalność gospodarcza powódek nie ma zatem żadnego związku z umową kredytu ani z lokalem, który został kupiony za środki pochodzące z tego kredytu.
Indywidualne uzgodnienia.
Ciężar dowodu, że postanowienia umowy wprowadzające powiązanie kredytu z kursem CHF i określające sposób przeliczeń kursowych zostały indywidualnie uzgodnione, spoczywał na banku (art. 3851§ 4 k.c.), który temu ciężarowi nie sprostał - nie można bowiem uznać „wyboru waluty” kredytu przez konsumenta za negocjacje, skoro sprowadza się to jedynie do zatwierdzenia jednej z kilku możliwości oferowanych przez bank, zaś sam sposób przeliczania kursów walut był ustalany jednostronnie przez bank. Natomiast postanowienia regulaminu z samej swojej istoty nie podlegały negocjacjom.
Klauzula ryzyka kursowego.
Klauzula ryzyka kursowego (§ 2 ust. 1 zdanie drugie umowy) określał główne świadczenie umowy kredytu, lecz nie został sformułowany w sposób jednoznaczny (art. 385(
    1)§ 1 k.c.), ponieważ analiza treści umowy i okoliczności jej zawarcia nie pozwala na stwierdzenie, że kredytobiorca został należycie poinformowany o konsekwencjach ryzyka kursowego związanego z umową. Informacja ta powinna jednoznacznie wskazywać na to, że ryzyko kursowe jest nieograniczone i obejmować realne przykłady obrazujące charakter tego ryzyka i jego potencjalne skutki, w tym w szczególności historyczny wykres kursu CHF/PLN za okres co najmniej kilkunastu lat i symulację wpływu wzrostu tego kursu o co najmniej kilkadziesiąt procent na wysokość rat kredytu i zadłużenia kredytobiorcy liczone w PLN. Tymczasem informacje udzielone przez pozwany bank tych wymogów nie spełniały. Wobec tego należało uznać, że klauzula ryzyka kursowego kształtuje prawa i obowiązki konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385(
    1)§ 1 k.c.), skoro pomimo nieuzyskania stosownych informacji konsument, który nie miał dochodów ani oszczędności w CHF, został obciążony nielimitowanym ryzykiem zmiany kursu tej waluty, przed którym nie był w stanie zabezpieczyć się w żaden sposób.
Umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej nie może istnieć bez postanowienia przewidującego jej indeksację i wskazującego walutę tej indeksacji. A zatem nie ma w ogóle możliwości, aby „luka” powstała po tej klauzuli mogła zostać uzupełniona przepisem prawa krajowego. W rezultacie umowa kredytu po wyłączeniu z niej klauzuli ryzyka kursowego nie może dalej obowiązywać (w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG), a zatem jest nieważna (art. 58 § 1 k.c.).
Klauzule przeliczeniowe.
Klauzule przeliczeniowe (§ 7 ust. 4 i § 9 ust. 2 pkt 1 regulaminu) nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny(art. 3851§ 1 zd. 2 k.c.), tj. prostym i zrozumiałym językiem(art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG), ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs CHF dla celu wykonania umowy kredytu, a także kształtują one prawa i obowiązki konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 3851§ 1 k.c.). W oparciu o te postanowienia kredytobiorca został obciążony koniecznością pokrywania kosztów spreadu, pomimo że koszty te nie odpowiadały żadnej usłudze świadczonej przez bank na rzecz klienta, a w umowie brak jest jednoznacznej informacji o tym, że konsument ponosi takie koszty, jaka jest ich wysokość i z czego one wynikają. Ponadto klauzule przeliczeniowe dawały pozwanemu bankowi całkowitą swobodę w sposobie kształtowania wysokości kursu waluty obcej, ponieważ postanowienia umowy w żaden sposób nie precyzowały, w oparciu o jakie zasady kurs waluty obcej miał być ustalany przez bank, a zatem bank mógł ustalić ten kurs na dowolnym poziomie W rezultacie bank w oparciu o klauzule przeliczeniowe uzyskał rzeczywistą możliwość dowolnego kształtowania wysokości świadczeń kredytobiorcy, co jest w oczywisty sposób sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta.
Sąd dokonał oceny, czy postanowienia umowne są niedozwolone (art. 3851§ 1 k.c.), według stanu z chwili zawarcia umowy.1Tym samym dla powyższej oceny nie miały żadnego znaczenia okoliczności takie jak sposób wykonywania umowy, wieloletnie wykonywanie umowy przez kredytobiorcę bez żadnych zastrzeżeń, faktyczny sposób ustalania wysokości kursów waluty obcej przez bank i ich relacja do innych kursów występujących na rynku, późniejsze zmiany regulaminu pozwanego banku, późniejsze zmiany stanu prawnego (w szczególności wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw). Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało znaczenia, że wybór kredytu powiązanego z kursem waluty obcej pozwalał kredytobiorcy na skorzystanie z niższego oprocentowania (LIBOR CHF).
Zgodnie zart. 3851§ 1 k.c., niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta, zatem brak jest podstaw do modyfikacji tych postanowień lub uznania, że nie wiążą one konsumenta jedynie w pewnym zakresie ani uzupełnienia powstałej po tych postanowieniach „luki” jakąkolwiek treścią, w tym w szczególności przepisami prawa krajowego. Odmienne zapatrywanie byłoby sprzeczne z brzmieniem oraz celem przepisówart. 3851§ 1 k.c.i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG.2Przede wszystkim zaś uzupełnienie umowy przepisem prawa krajowego nie może mieć miejsca w sytuacji, w której usunięcie z umowy nieuczciwego warunku prowadzi do jej nieważności, która jest akceptowana przez konsumenta,3zaś w niniejszej sprawie kredytobiorca nie zgodził się na obowiązywanie umowy z nieuczciwymi warunkami ani na uzupełnienie jej treści przepisem prawa krajowego, natomiast wyraził zgodę na stwierdzenie nieważności umowy, będąc świadomym wynikających z tego konsekwencji. Co więcej, przepisem krajowym służącym uzupełnieniu treści umowy nie mógłby byćart. 358 § 2 k.c.w brzmieniu obowiązującym od dnia 24.01.2009 r., ponieważ jest on przepisem prawa krajowego o charakterze ogólnym, który nie ma zastosowania konkretnie do umów zawieranych pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem4, a ponadto ma on zastosowanie tylko „jeżeli przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej” (art. 358 § 1 k.c.), a zatem nie dotyczy on zobowiązań wynikających z umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej, w której świadczenia zostały oznaczone w walucie polskiej, natomiast w walucie obcej jest wyrażane tylko saldo zadłużenia.
Klauzule przeliczeniowe określają świadczenia główne w rozumieniuart. 3851§ 1 k.c., ponieważ nie tylko samo powiązanie kredytu z walutą obcą, ale również sposób dokonywania przeliczeń kursowych koniecznych do realizacji takiej umowy określają samą istotę umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej.Uznanie tych klauzul za niedozwolone postanowienia umowne skutkuje nieważnością całej umowy kredytu5(art. 58 § 1 k.c.), ponieważ skoro określają one sposób wykonania umowy kredytu, to bez nich nie jest wiadomo, jak ta umowa ma być wykonywana, a zatem umowa ta po wyłączeniu z niej klauzul przeliczeniowych nie może dalej obowiązywać (w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG).
Bezwzględna nieważność umowy.
Brak jest podstaw do uznania umowy kredytu za bezwzględnie nieważną. Zawieranie umów kredytu powiązanych z walutą obcą (indeksowanych i denominowanych) jest i było dopuszczalne w świetleart. 3531k.c.iart. 69 ustawy Prawo bankowew brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy. Treść umowy nie naruszała także zasady nominalizmu (art. 358 § 1 k.c.w brzmieniu obowiązującym do dnia 23.01.2009 r.), skoro kredytu udzielono w walucie polskiej, zaś CHF stanowił jedynie walutę indeksacji. Jak wyjaśniono wcześniej, postanowienia umowne obciążające kredytobiorcę nieograniczonym ryzykiem kursowym oraz dające bankowi całkowitą swobodę w kształtowaniu kursu waluty obcej stanowią niedozwolone postanowienia umowne (art. 3851§ 1 k.c.), co wyłącza możliwość uznania ich za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.) lub sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej (art. 3531k.c.).6
Interes prawny.
Roszczenie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy wynikającego z nieważności umowy zasługuje na uwzględnienie, ponieważ umowa kredytu jest nieważna, a strona powodowa posiada interes prawny w rozumieniuart. 189 k.p.c.Mianowicie okres kredytu wskazany w umowie jeszcze nie upłynął, zaś bank stoi na stanowisku, że umowa jest ważna, domaga się od kredytobiorcy zapłaty kolejnych rat kredytu i nie wyraża zgody na wykreślenie z księgi wieczystej hipoteki zabezpieczającej roszczenia banku wynikające z umowy. Wobec tego powództwo kredytobiorcy o zapłatę nie kończyłoby definitywnie sporu stron dotyczącego oceny, czy umowa jest ważna.7
Świadczenie nienależne.
Nieważność umowy kredytuex tuncoznacza, że wszystkie świadczenia spełnione na jej podstawie stanowią świadczenia nienależne (condictio sine causa) podlegające zwrotowi na podstawieart. 405 k.c.w zw. zart. 410 § 1 k.c.Natomiast fakt, że bankowi przysługuje wobec kredytobiorcy analogiczne roszczenie sam z siebie nie może uzasadniać oddalenia powództwa kredytobiorcy o zapłatę na podstawieart. 411 pkt 2 lub 4 k.c.8Nie zachodzą także przesłanki do zastosowaniaart. 409 k.c.lubart. 5 k.c.
PowódkaT. D. (1)wraz zS. D.do chwili jego śmierci uiścili wobec pozwanego łącznie kwotę 890.786 zł tytułem spłaty rat kredytu w okresie objętym powództwem, a zatem należność w tej wysokości należało zasądzić na rzecz strony powodowej od pozwanego. Fakt uiszczania przezT. D. (1)iS. D.rat kredytu został zgodnie potwierdzony przez wszystkich powodów.
Sąd oddalił żądanie główne powodów zawarte w pkt. 3. pisma z modyfikacją powództwa z dnia 11.07.2023 r. (k. 1427) z uwagi na to, że powództwo o zapłatę przysługuje powodom w udziałach. Każdemu z powodów przysługuje osobne roszczenie w stosunku do pozwanego. W szczególności przypadku występowania w sprawie wszystkich spadkobiercówS. D.jako powodów nie ma podstaw do przyjęcia, że wniesienie pozwu o zapłatę stanowi czynność zachowawczą, o której mowa wart. 209 k.c.W takiej sytuacji świadczenie w części, w jakiej raty kredytu uiszczaliS. D.iT. D. (1)do śmierciS. D.należało podzielić stosownie do treściart. 379 § 1 k.c.na tyle części, ilu jest spadkobierców, z uwzględnieniem udziałów w spadku.
Kredytobiorcy w osobachS. D.iT. D. (1)spełniali świadczenia wynikające z umowy kredytu wobec banku z środków pochodzących z małżeńskiego majątku wspólnego do śmierciS. D.w dniu(...)r. Z powyższą datą ustała wspólność majątkowa, a zatem jedna połowa wierzytelności przysługujeT. D. (1), zaś druga połowa wierzytelności weszła w skład spadku poS. D.(spadkobierczy nie dokonali podziału majątku wspólnego ani działu spadku w zakresie obejmującym wierzytelność wobec banku). Zgodnie z dyspozycjąart. 1035 k.c., jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych z zachowaniem przepisów niniejszego tytułu. Tym samym kwotę 418.574,64 zł należało zasądzić w częściach po ½ kwoty dla powódkiT. D. (1), natomiast ½ kwoty należało podzielić pomiędzy 4 spadkobiercówS. D.: powodówT. D. (1),N. L.orazM. P. (1)i zasądzić dla każdego po kwocie 52.321,83 zł.
Ponadto, jak wynikało ze zgodnych zeznań powódek, po śmierciS. D.raty kredytu spłacała wyłącznie powódkaT. D. (1), zatem uiszczone przez nią kwoty w okresie po dniu(...)r. należało zasądzić w całości wyłącznie na jej rzecz.
Mając powyższe na uwadze Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powódkiT. D. (1)kwotę 733.820,51 zł (209.287,32 zł + 52.321,83zł + 472.211,36 zł), a na rzecz pozostałych powódek (K. D.,N. L.iM. P. (1)) kwoty po 52.321,83 zł.
Przedawnienie.
Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego przedawnia po upływie wynikającego zart. 118 k.c.terminu 6 lat na koniec roku kalendarzowego (10 lat co do roszczenia o zwrot świadczeń spełnionych przed dniem 9.07.2018 r., zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw). Termin przedawnienia roszczenia konsumenta o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie umowy kredytu, która jest nieważna bądź zawiera niedozwolone postanowienia umowne rozpoczyna bieg z dniem, w którym konsument dowiedział się (lub przy zachowaniu należytej staranności powinien był się dowiedzieć) o tym, że umowa jest nieważna lub że zawiera niedozwolone postanowienia umowne.9, a z przeprowadzonych dowodów wynika, że miało to miejsce najwcześniej w 2015 r. Wobec tego w tym roku rozpoczął się bieg terminu przedawnienia (art. 120 § 1 k.c.) roszczenia kredytobiorcy o zapłatę, który nie upłynął jeszcze w dniu złożenia pozwu, kiedy to doszło do przerwania biegu tego terminu (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.). Tym samym roszczenie strony powodowej nie jest przedawnione.
Odsetki.
Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego stanowi roszczenie bezterminowe, a zatem staje się wymagalne po wezwaniu do zapłaty (art. 455 k.c.). Wezwanie to nastąpiło z chwilą doręczenia pozwanemu odpisu pisma procesowego pełnomocnika strony powodowej z dnia 11 lipca 2023 r., który zawierał precyzyjnie sformułowane żądanie, a w treści uzasadnienia wyraźnie powołano się na nieważność umowy wynikającą z zawarcia w niej niedozwolonych postanowień umownych. Odpis powyższego pisma procesowego został doręczony pozwanemu w dniu 29 września 2023 r. (k. 1458), co oznacza, że pozwany powinien był spełnić świadczenie dochodzone pozwem w terminie 14 dni od tej daty, a zatem popadłby w opóźnienie z dniem 16 października 2023 r. i od tej daty na podstawieart. 481 § 1 i 2 k.c.zostałyby od niego zasądzone odsetki ustawowe za opóźnienie. Jednakże z uwagi złożone powodom przez pełnomocnika pozwanego wcześniej (w dniu 6.07.2023 r.) oświadczenie o zatrzymaniu, opóźnienie w spełnieniu świadczenia w ogóle nie nastąpiło i dlatego powództwo zostało oddalone w zakresie obejmującym żądanie odsetkowe.
Zarzut zatrzymania.
Zarzut zatrzymania podniesiony przez pozwanego okazał się zasadny.
Podniesienie tego zarzutu co do zasady było możliwe w oparciu oart. 496 k.c.w zw. zart. 497 k.c., ponieważ umowa kredytu jest umową wzajemną w rozumieniuart. 487 § 2 k.c10, gdyż istota tej umowy sprowadza się do oddania przez bank środków pieniężnych do dyspozycji kredytobiorcy w zamian za świadczenie wzajemne w postaci zapłaty odsetek. Oba te świadczenia są zatem ekwiwalentne.
Zarzut zatrzymania został oparty na materialnoprawnym oświadczeniu o skorzystaniu z prawa zatrzymania, które zostało złożone przez pełnomocnika pozwanego posiadającego umocowanie do składania stosownych oświadczeń materialnoprawnych. Oświadczenie to dotarło do wiadomości kredytobiorcy (art. 61 § 1 k.c.). Oświadczenie o skorzystaniu z prawa potrącenia nie wymaga zachowania szczególnej formy. Oświadczenie to było stanowcze i jednoznaczne oraz obejmowało roszczenie pozwanego wobec strony powodowej o zwrot równowartości kwoty kapitału kredytu udostępnionego kredytobiorcy. Fakt, że pozwanemu na podstawieart. 405 k.c.w zw. zart. 410 § 1 k.c.przysługuje to roszczenie nie budził wątpliwości i wynikał z przeprowadzonych dowodów, w tym w szczególności z umowy kredytu i zaświadczeń banku wskazujących na udostępnienie kapitału kredytu kredytobiorcy. Oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania nie było złożone z zastrzeżeniem warunku w rozumieniuart. 89 k.c.(czym innym jest natomiast ewentualny zarzut potrącenia). Przepisyart. 496 k.c.iart. 497 k.c.nie wymagają, aby roszczenie objęte prawem zatrzymania było wymagalne (inaczej niż w przypadku potrącenia –art. 498 § 1 k.c.), co jest logiczne, skoro zatrzymanie nie służy dochodzeniu ani realizacji roszczenia. Ponadto roszczenie pozwanego banku o zwrot równowartości kapitału kredytu nie było przedawnione w chwili składania oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania, ponieważ od chwili doręczenia pozwanemu pierwszego pisma, w którym strona powodowa powołała się na zawarte w umowie niedozwolone postanowienia umowne i wynikającą stąd nieważność umowy kredytu, nie upłynęły jeszcze 3 lata (art. 118 k.c.). Sąd nie dopatrzył się także przyczyn uzasadniających uznanie skorzystania z prawa zatrzymania za nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 k.c.), w tym w szczególności z tej przyczyny, że pozwany mógłby złożyć dalej idące oświadczenie o potrąceniu – sam fakt, że pozwany mógłby złożyć oświadczenie o potrąceniu (po uprzednim wezwaniu kredytobiorcy do zapłaty) nie stanowi wystarczającego argumentu pozwalającego na uznanie oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania za nadużycie prawa podmiotowego.
Podsumowując, oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania okazało się skuteczne, podobnie jak oparty na nim zarzut zatrzymania. Zarzut ten nie był spóźniony, skoro żaden przepis proceduralny nie zakreśla terminu na jego zgłoszenie (jak np.art. 2031§ 2 k.p.c.co do zarzutu potrącenia). Złożenie zarzutu zatrzymania w sposób ewentualny jest dopuszczalne, podobnie jak zgłoszenie ewentualnego zarzutu potrącenia.
Skuteczne podniesienie przez pozwanego zarzutu zatrzymania skutkowało zawarciem w wyroku zastrzeżenia, że spełnienie świadczenia przez pozwanego powinno nastąpić za jednoczesnym zaofiarowaniem przez stronę powodową pozwanemu kwoty stanowiącej równowartość kapitału kredytu albo zabezpieczeniem roszczenia pozwanego o zapłatę tej kwoty.
Koszty procesu.
Stosownie do wyniku postępowania, pozwany został na podstawieart. 100 k.p.c.obciążony całymi kosztami procesu obejmującymi kwoty:
- 1.000 zł tytułem równowartości opłaty od pozwu,
- 17 zł tytułem równowartości opłaty skarbowej od pełnomocnictwa,
- 10.800 zł tytułem kosztów zastępstwa prawnego w stawce wynikającej z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
Sąd zasądził koszty procesu wyłącznie na rzecz powódkiT. D. (1)z uwagi na to, że uiściła ona całą opłatę od pozwu oraz jako jedyna była zastępowana przez profesjonalnego pełnomocnika.

1 por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20.06.2018 r., III CZP 29/17,
2 por.:
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 3.10.2019 r., C-290/18,D.,
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 29.04.2021 r., C-19/20,Bank (...),
3 por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8.09.2022 r., C-80/21 – C-82/21,(...), pkt 78,
4 por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8.09.2022 r., C-80/21 - C-82/21,(...), pkt 76,
5 por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11.12.2019 r., V CSK 382/18,
6 por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28.04.2022 r., III CZP 40/22,
7 por.:
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.03.2022 r., II CSKP 474/22,
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10.05.2022 r., II CSKP 163/22,
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18.05.2022 r., II CSKP 1030/22,
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19.05.2022 r., II CSKP 797/22,
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.06.2022 r., II CSKP 701/22,
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., II CSKP 616/22,
8 por.:
- uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16.02.2021 r., III CZP 11/20,
- uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z mocą zasady prawnej z dnia 7.05.2021 r., III CZP 6/21,
9 por.:
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 9.07.2020 r.,(...)i(...), C‑698/18 i C‑699/18,
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 16.07.2020 r.,C.i(...), C‑224/19 i C‑259/19,
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 22.04.2021 r.,(...)(...), C-485/19,
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 10.06.2021 r.,(...), C-776/19 - C-782/19,
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8.09.2022 r.,(...), C-80/21 – C-82/21,
- uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z mocą zasady prawnej z dnia 7.05.2021 r., III CZP 6/21,
- uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13.01.2022 r., III CZP 61/22
10 por:
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7.04.2011 r., IV CSK 422/10,
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7.03.2014 r., IV CSK 440/13,
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7.03.2017 r., II CSK 281/16,
- uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16.02.2021 r., III CZP 11/20,
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3.02.2022 r., II CSKP 459/22,
- wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.03.2022 r., II CSKP 474/22,
- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1.02.2023 r., I CSK 6309/22,
- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12.04.2023 r., I CSK 5111/22,
- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12.04.2023 r., I CSK 5424/22,
- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12.04.2023 r., I CSK 5447/22,
- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20.07.2023 r., I CSK 5939/22,
- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27.07.2023 r., I CSK 6145/22,