Sąd Apelacyjny we Wrocławiu
II Wydział Karny
Sygnatura akt: II AKa 292/14
Data wyroku: 2014-12-03 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Andrzej Krawiec, do SA Robert Zdych, Cezariusz Baćkowski
Słowa kluczowe: Dowody, Opinia Biegłego
Podstawa prawna: art. 296 § 1 kpk

Sygn. akt II AKa 292/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 3 grudnia 2014 r.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w II Wydziale Karnym w składzie:

Przewodniczący:

SSA Andrzej Krawiec (spr.)

Sędziowie:

SSA Cezariusz Baćkowski
SSO del. do SA Robert Zdych

Protokolant:

Anna Czarniecka

przy udziale prokuratora Prokuratury Apelacyjnej Beaty Lorenc - Kociubińskiej
po rozpoznaniu w dniu 3 grudnia 2014 r.
sprawyM. L.
oskarżonej zart. 296 § 2 i § 3 k.k.iart. 585 k.s.h.w zw. zart. 11 § 2 k.k.,art. 296 § 2 i § 3 k.k.iart. 585 k.s.h.w zw. zart. 11 § 2 k.k.
J. L.
oskarżonego zart. 296 § 2 i § 3 k.k.iart. 585 k.s.h.w zw. zart. 11 § 2 k.k.,art. 296 § 2 i § 3 k.k.iart. 585 k.s.h.w zw. zart. 11 § 2 k.k.
z powodu apelacji wniesionych przez prokuratora i oskarżyciela posiłkowego
od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu
z dnia 26 lutego 2014 r. sygn. akt III K 235/11
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu we Wrocławiu.

UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy we Wrocławiu rozpoznał sprawęM. L.iJ. L.oskarżonych o to, że :

I
w dniu 15 kwietnia 2008 roku weW.będąc z racji pełnionych funkcji prezesa oraz przewodniczącego rady nadzorczejspółki (...) S.A.z siedzibą przyulicy (...)weW.osobami odpowiedzialnymi za zajmowanie się sprawami majątkowymi spółki, działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej oraz wspólnie i w porozumieniu mocą aktów notarialnych o numerach Repertorium(...)oraz(...)(...)nabyli od wskazanej spółki po pięćdziesiąt udziałów w zależnej od(...) S.A.„spółce córce”(...) Sp. z o.o.za zaniżoną cenę sprzedaży w łącznej wysokości 1.685.000 zł, współdecydując uprzednio w ramach organów władzspółki (...) S.A.o przedmiotowej transakcji jako jedyni przedstawiciele właściciela udziałów, przez co wyrządzili(...) S.A.i jej akcjonariuszom szkodę majątkową w wielkich rozmiarach wynoszącą 2.966.000 złotych;

tj. o czyn zart. 296 § 2 i § 3 k.k.iart. 585 k.s.h.w zw. zart. 11 § 2 k.k.

II
w okresie od 20 czerwca 2008 r. do 15 lipca 2008 r. weW.będąc z racji pełnionych funkcji prezesa oraz przewodniczącego rady nadzorczejspółki (...) S.A.z siedzibą przyul. (...)weW.osobami odpowiedzialnymi za zajmowanie się sprawami majątkowymi spółki, działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej oraz wspólnie i w porozumieniu mocą aktu notarialnego ceny sprzedaży Repertorium(...)nabyli od(...) S.A.sto udziałów w zależnejspółce (...) sp. z o.o.za zaniżoną cenę sprzedaży w wysokości 6.000.000 zł uprzednio współdecydując w ramach organów zarządu i rady nadzorczejspółki (...) S.A.o przedmiotowej transakcji jako jedyni przedstawiciele właściciel udziałów przez co wyrządzilispółce (...) S.A.oraz jej akcjonariuszom szkodę majątkową w wielkich rozmiarach wynoszącej 20.148.067 zł;

tj. o czyn zart. 296 § 2 i § 3 k.k.iart. 585 k.s.h.w zw. zart. 11 §2 k.k.
Po rozpoznaniu tej sprawy Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 26 lutego 2014 r. uniewinnił oskarżonych od zarzucanych im czynów, obciążając kosztami sądowymi Skarb Państwa.
Ponadto na podstawieart. 632 pkt 2 k.p.k.zasądził od Skarbu Państwa na rzecz oskarżonych zwrot poniesionych przez nich wydatków w kwocie 20.664 zł.
Wyrok powyższy zaskarżyli Prokurator Rejonowy dla Wrocławia-Stare Miasto oraz pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego – Syndyka masy upadłościowej(...) S.A.w upadłości likwidacyjnej weW..
Apelacja prokuratorazarzuca (dosłowny cytat):
„1. obrazę przepisów postępowania – w tymart. 193 k.p.k.,393 § 3 k.p.k.,87 k.p.k.w zw. zart. 56 § 2 k.p.k.,201 k.p.k.,360 § 1 k.p.k., 363k.p.k., 167k.p.k., 366§ 1 k.p.k.mającą wpływ na treść orzeczenia, a polegającą na:
- uznaniu przez Sąd jako dowodu w sprawie prywatnej opinii dotyczącej wyceny przedsiębiorstw zgrupy (...) S.A.autorstwa drM. P.wykonanej na zleceniespółki (...) S.A., pomimo jej niedopuszczalności z mocy ustawy oraz przesłuchania w charakterze świadkaM. P.na okoliczności wymagające wiadomości specjalnych, mogących być dowodzonymi wyłącznie przez biegłego powołanego przez uprawniony organ, a następnie zrealizowanie przez Sąd I instancji oceny opinii biegłejJ. W.z powołaniem się w treści uzasadnienia orzeczenia na argumentację zawartą w zeznaniachM. P.po uprzedniej ocenie ich wiarygodności;
- pozbawieniu mocą postanowienia Sądu I instancji z dnia 22 grudnia 2011 roku uprawnień oskarżycieli posiłkowych w osobachM. R.,L. M., a następnie dopuszczenia wyżej wymienionych oraz ich pełnomocnika adwokataP. W.do udziału w postępowaniu w dotychczasowym statusie procesowym, skutkującym w konsekwencji brakiem reprezentacji pokrzywdzonej spółki w okresie od 22 grudnia 2011 roku do 2 października 2013 roku oraz udziałem w postępowaniu karnym osób nieuprawnionych;
- przesłuchaniu w charakterze świadka w dniu 16 kwietnia 2012 roku przez Sąd biegłejG. K., co skutkowało brakiem możliwości uznania, iż wydana przez biegłą opinia została uzupełniona ustnie;
- wyłączeniu przez Sąd I instancji mocą postanowienia z dnia 2 lutego 2012 roku jawności rozprawy z pominięciem określenia zakresu wyłączenia i zaniechaniem realizacji obowiązku pouczenia o obowiązkach zachowania w tajemnicy okoliczności ujawnionych na rozprawie oraz kontynuowaniu postępowania od daty 20 lutego 2012 r. z zachowaniem jawności rozprawy przy braku zmiany stanowiska Sądu w przedmiotowym zakresie;
- niedopuszczeniu dowodu z uzupełniającej opinii biegłych zCentrum (...)wP., pomimo jej wewnętrznej sprzeczności i niepełności wynikającej z nieuwzględnienia przez biegłych zCentrum (...)w dacie wydania opinii ustnej przedłożonej przez syndyka masy upadłościowej uzupełnionej dokumentacji spółki, przy uwzględnieniu braku realizacji przez biegłych zCentrum (...) sp. z o.o.z siedzibą wP.wyceny wartości rynkowej udziałówspółki (...) S.A.w spółkach zależnych w datach transakcji, tj. 15 kwietnia 2008 roku i 20 czerwca 2008 roku oraz zakwestionowaniu przez w/w biegłych wycen udziałów dokonanej w opinii biegłejJ. W..
2. błąd w ustaleniu faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na jego treść poprzez przyjęcie, że zgromadzone dowody nie pozwalają na przypisanie sprawstwa i winy oskarżonym, podczas gdy ujawnione na rozprawie dowody w postaci zespołowej ekspertyzy biegłejJ. W.i biegłych rzeczoznawców, zeznań świadków akcjonariuszy mniejszościowych spółki, opinii biegłejG. K.i ich prawidłowa ocena winna prowadzić do wniosku, iż oskarżeni dokonali działania na szkodęspółki (...) S.A.w rozumieniuart. 296 § 2 i § 3 k.k.”.
Podnosząc wskazane zarzuty apelujący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Oskarżyciel posiłkowy w obszernej apelacji podniósł siedem zarzutów obrazy prawa procesowego oraz sześć zarzutów błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia.
Podnosząc wskazane zarzuty apelujący również wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Co do apelacji prokuratora –apelacja ta zasługuje na uwzględnienie w zakresie pkt 1 (obraza prawa procesowego). Autor omawianego środka odwoławczego podniósł w tej części zarzuty o różnym ciężarze gatunkowym, niemniej jest rzeczą niewątpliwą, że w toku wyrokowania w pierwszej instancji doszło do szeregu naruszeń prawa procesowego, które miały wpływ na treść orzeczenia w rozumieniuart. 438 pkt 2 k.p.k.Z tego względu zaskarżony wyrok ostać się nie mógł.
W pierwszej kolejności należy odnieść się do sposobu procedowania przezSąd meritiw zakresie dotyczącym opinii biegłych występujących w niniejszej sprawie.
Sąd Okręgowy dopuścił w postępowaniu jurysdykcyjnym dowód z opiniiCentrum (...)wP.i tej właśnie opinii nadał prymat, kwestionując wartość dowodową opinii biegłychG. K.iJ. W.powołanych w takim charakterze postanowieniami Prokuratury Rejonowej dla Wrocławia-Stare Miasto z 28 października 2009 r. i 21 kwietnia 2010 r. (k. 1347, tom VIII i k. 1566, tom IX).
Biegli zCentrum (...)wP.w opinii pisemnej opracowanej w lutym 2013 r. (podtrzymanej na rozprawie) odnieśli się nader krytycznie do opinii biegłychJ. W.iG. K.(vide str. 30-39 opinii pisemnej, k. 2706-2715 tom XIV). Sąd I instancji podzielił to stanowisko czemu dał wyraz w obszernych fragmentach uzasadnienia zaskarżonego wyroku (str. 35 i nast.). Należy przy tym zauważyć, że Sąd ten odnosząc się do istniejących w sprawie opinii biegłych skoncentrował się przede wszystkim na streszczeniu opinii wspomnianego wcześniej Centrum, która zawierała krytyczne uwagi pod adresem opinii biegłychJ. W.iG. K.. Własna ocenaSądu meritiwskazanych dowodów jest natomiast powierzchowna i lakoniczna (vide str. 49-50 uzasadnienia orzeczenia). Ocena ta sprowadza się w istocie do następującego wywodu (str. 49in fine-50 uzasadnienia orzeczenia): „W niniejszej sprawie biegli zaprezentowali różne stanowiska w zakresie sposobu dokonywania wyceny przedsiębiorstwa, zaś argumentacja biegłych Centrum co do przedstawionego przez nich sposobu dokonywania wyceny spółek jest, w ocenie Sądu, przekonywująca, dodatkowo zauważyć należy, iż znajduje ona również wsparcie w treściinformacji przekazanych przez świadkówM. P.iW. S., którzy z racji wykonywanej działalności posiadają wiedzę specjalistyczną w zakresie wyceny przedsiębiorstw”.(Sąd meritiopinie w rozumieniuart. 200 k.p.k.prezentowane przezM. P.iW. S.nazywa zastępczo „informacjami,”o czym będzie szerzej mowa w dalszej części uzasadnienia).
Mając na uwadze powyższe należy podnieść co następuje:
Jest rzeczą niewątpliwą, że pomiędzy opiniąCentrum (...)wP., a opiniami biegłychJ. W.iG. K.istnieją zasadnicze sprzeczności (tzw. sprzeczność zewnętrzna opinii). Sposób rozstrzygania takich sprzeczności określaart. 201 k.p.k., gdzie mowa jest m.in. o „wezwaniuponownietych samych biegłych”.Tego rodzaju potrzeba w sposób oczywisty wyłoniła się w związku ze wspomnianymi uprzednio istotnymi różnicami występującymi pomiędzy wskazanymi opiniami. Sposób procedowania w takim przypadku został już dawno ukształtowany przez praktykę sądową. Jeśli zatem pomiędzy opiniami biegłych w danej sprawie występują istotne różnice, przy czym jedna z owych opinii zawiera krytyczne uwagi pod adresem innych, nie możnaa prioritej właśnie opinii przyznać pierwszeństwo, nie wysłuchawszy uprzednio argumentów strony przeciwnej, której uniemożliwiono ustosunkowanie się do skierowanych wobec niej zarzutów. Do takiej zaś sytuacji doszło w niniejszej sprawie.Sąd meritidysponował pisemnymi opiniami biegłychJ. W.iG. K.sporządzonymi w postępowaniu przygotowawczym. Obie biegłe Sąd przesłuchał dodatkowo na rozprawie, przy czym tę drugą z ewidentnym naruszeniem prawa procesowego, o czym będzie mowa w dalszej części uzasadnienia. Dopiero potem (po wysłuchaniu wymienionych biegłych)Sąd meritidopuścił dowód z opiniiCentrum (...)wP.. Po uzyskaniu opinii pisemnej przesłuchał na rozprawie w dniu 30 września 2013 r. biegłych, którzy wydali tę opinię i mimo, że zawarli oni w niej szereg istotnych zastrzeżeń w odniesieniu do wcześniejszych opiniiJ. W.iG. K., uczynił to bez udziału tych ostatnich, natomiast z udziałemM. P.iW. S.(k.2896-2898).Sąd meritipozbawił w ten sposóbJ. W.iG. K.możliwości ustosunkowania się do zarzutów skierowanych pod ich adresem przez biegłych zCentrum (...)wP.. Z tego względu dokonana przez Sąd I instancji ocena opinii wydanych przez biegłeJ. W.iG. K.była zdecydowanie przedwczesna, gdyż Sąd ten nie zapoznał się – w konfrontacji ze stanowiskiem biegłych ze wspomnianego Centrum – z argumentami jakie mogłyby one przedstawić na obronę swoich racji. Jest rzeczą oczywistą, że w opisanej wyżej sytuacji, gdy pomiędzy wydanymi w sprawie opiniami dotyczącymi tej samej materii występują tak zasadnicze sprzeczności, zadaniemSądu meritibyło wezwanie na rozprawęrównocześnie wszystkich biegłychi dopiero po wysłuchaniu argumentów każdej ze stron sporu – w konfrontacji ze stroną przeciwną – zajęcie stanowiska w rozstrzyganej materii. WcześniejSąd meritiwinien doręczyć biegłymJ. W.iG. K.odpis pisemnej opiniiCentrum (...)wP., tak aby przed wystąpieniem na rozprawie mogły się one zapoznać z dotyczącymi ich zarzutami. Sąd I instancji tego jednak nie uczynił, a skoro nie wezwał„ponownie tych samych biegłych” w rozumieniuart. 201 k.p.k., dopuścił się obrazy tego przepisu.
W związku z powyższym godzi się odwołać do stanowiska jednego z czołowych przedstawicieli doktrynyT. G., którego poglądy w omawianej kwestii Sąd Apelacyjny w pełni podziela. W komentarzu doKodeksu postępowania karnego(Wyd. LEX, Warszawa 2008, str. 467), na kanwieart. 201 k.p.k.wywodzi on co następuje: „...w wypadku, gdy opinie biegłych są rozbieżne, należy przede wszystkim domagać się,aby w drodze – spowodowanej przez sąd – konfrontacji biegli ustosunkowali się do opinii przeciwnych,wskazując ich ewentualne błędy lub braki, należałoby natomiast unikać odwoływania się do dalszych opinii innych jeszcze biegłych,a tym bardziej zwracania się o opinie o opiniach dotychczas złożonych(zob. uch. Zgromadzenia Ogólnego SN z 15 lipca 1974 r., Kw. Pr. 2/74, OSNKW 10/1974 r.,poz. 179, pkt VII, lit. g)”.
Wymieniony Komentator odwołał się tu do uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 1974 r. (Kw.Pr. 2/74), gdzie w pkt VII lit. g zamieszczono następujący pogląd: „...gdy opinie biegłych są rozbieżne, należy przede wszystkim domagać się,aby w drodze spowodowanej przez sąd konfrontacji biegli ustosunkowali się do opinii przeciwnych, wskazując na ich ewentualne błędy lub braki. Unikać natomiast należałoby odwoływania się do dalszych opinii innych jeszcze biegłych,a tym bardziej zwracania się o opinię specjalistyczną o opiniach dotychczas złożonych”.
Orzeczenie to zachowuje nadal swoją aktualność i jak wcześniej wspomniano jest w pełni akceptowane przez Sąd Apelacyjny.
Sąd I instancji postąpił w sposób dokładnie odwrotny od określonych wyżej reguł procedowania. Dopuścił w postępowaniu jurysdykcyjnym dowód z opiniiCentrum (...)wP., która w znacznej części zawiera krytyczne odniesienia do opinii dotychczas złożonych, a równocześnie zaniechał przeprowadzenia na rozprawie konfrontacji pomiędzy biegłymi opiniującymi odmiennie na ten sam temat (biegłych zCentrum (...)wP.przesłuchał pod nieobecność biegłychJ. W.iG. K., uniemożliwiając im przedstawienie swoich racji w krytykowanych kwestiach). Tego rodzaju uchybienie stanowiło niewątpliwie obrazęart. 201 k.p.k., która miała wpływ na treść zaskarżonego wyroku.
W omawianym zakresie doszło nadto do dalszego poważnego naruszenia prawa procesowego, które również miało wpływ na treść orzeczenia w rozumieniuart. 438 pkt 2 k.p.k.
Sąd I instancji nadając prymat opiniiCentrum (...)wP.wsparł się argumentem, że opinia ta znalazła potwierdzenie w poglądach prezentowanych przezM. P.iW. S.(cyt.)„którzy z racji wykonywanej działalności posiadają wiedzę specjalistyczną w zakresie wyceny przedsiębiorstw” (str. 49in fine– 50in principiouzasadnienia orzeczenia). To samoSąd meritistwierdził na stronie 57in principiouzasadnienia. Równocześnie, mimo odwołania się do wiadomości specjalnych tych osób,Sąd meritiprzesłuchał je na rozprawie w dniu 2 lipca 2012 r. w charakterze świadków (k. 2593-2596v).
Uzasadnienie zaskarżonego wyroku w znacznej mierze zostało poświęcone stanowisku wyrażonemu w niniejszej sprawie przez wspomnianego wyżejM. P.(vide str. 51-54 uzasadnienia).Sąd meritistwierdził tu na stronie 51 uzasadnienia orzeczenia, że (cyt.) „Świadek ten sporządził na zlecenieZarządu (...) S.A.opracowanie, którego przedmiotem jest analiza i ocena poprawności metodologicznej i rzetelności opinii z dnia 31 maja 2010 r. i opinii uzupełniającej sporządzonych przez(...), a także analiza i ocena poprawności metodologicznej i rzetelności analizy finansowej zawartej w przedmiotowej opinii”.
W dalszej części uzasadnienia zaskarżonego wyroku (str. 54in fine) na tematM. P.Sąd meritipisze co następuje (cyt.): „W ocenie Sądu, świadek – pracownik naukowy i wykładowca z zakresu zarządzania przedsiębiorstwami i wyceny przedsiębiorstw, a także praktyk przedstawił w sposób wnikliwy, jasny i logiczny informacje cechujące się wiedzą specjalistyczną, które ponadto korelują z argumentacją przedstawioną w opinii Centrum, i w ocenie Sądu, zasługują one na wiarę”.
M. P.sporządził w niniejszej sprawie tzw. opinię prywatną, którą – jak stwierdził na rozprawie w dniu 2 lipca 2012 r. – opracował na zleceniespółki (...) S.A.(k.2594v). Sąd Okręgowy przesłuchał wspomnianegoM. P.na rozprawie w charakterze świadka, przy czym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podkreślił, że posiada on niezbędną wiedzę specjalistyczną w rozstrzyganej materii (vide str. 49in fine –50in principio, 54in fineoraz 57in principiouzasadnienia). W ten sposób Sąd ten odwołał się w istocie do okoliczności określonej wart. 193 § 1 k.p.k., a dotyczącej biegłego („Jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawywymaga wiadomości specjalnych zasięga się opinii biegłego lub biegłych”). Rzecz jednak w tym, żeM. P.nie został dopuszczony do udziału w sprawie w charakterze biegłego, lecz powołano go w charakterze świadka. Rolą świadka w procesie karnym z pewnością nie jest opiniowanie w danej dziedzinie w oparciu o posiadane wiadomości specjalne, a także zgłaszanie krytycznych uwag pod adresem istniejących w sprawie opinii biegłych. Tego rodzaju rola zgodnie zart. 193 §1 k.p.k.jest zastrzeżonawyłączniedla biegłego, przy czym spory pomiędzy biegłymi winny być rozstrzygane w sposób uprzednio przedstawiony.
Pojęcie świadka zdefiniował wspomniany przedstawiciel doktryny Tomasz Grzegorczyk. W Komentarzu doKodeksu postępowania karnego(Wyd. LEX, Warszawa, 2008, str. 402) pisze on co następuje: „

      Pojęcie świadka

    występuje w kodeksie w dwu podstawowych znaczeniach. Po pierwsze w

      ujęciu faktycznym

    , jako osoby będącej świadkiem czynu, którego dotyczy proces (tak np. w art. 40 § 1 pkt 4 czy art. 196 § 1 in fine), a więc osoby obecnej przy zdarzeniu przestępnym lub jego fragmencie. Po wtóre zaś

      w znaczeniu procesowym

    , jako osoby wezwanej do postępowania w charakterze świadka, a więc dla złożenia zeznań, niekoniecznie odnośnie do zdarzenia przestępnego. W charakterze świadków można bowiem przesłuchać także specjalistów przybranych do oględzin, eksperymentu czy przeszukania (art. 206 § 2), osoby, które przeprowadzały wywiad środowiskowy (art. 216) lub dostarczyły informacji do tego wywiadu (art. 214 § 5), osobę, odnośnie do której prokurator żąda zobowiązania jej do zwrotu korzyści uzyskanych z przestępstwa kosztem Skarbu Państwa (art. 416 § 2), interwenienta w postępowaniu karnym skarbowym (art. 141 § 4 u.k.s.) itd”.

Jak uprzednio stwierdzono opiniowanie w określonej dziedzinie na podstawie posiadanej w owej dziedzinie wiedzy specjalistycznej jest wyłączną domeną biegłego, nie zaś świadka. Wynika to wprost z treściart. 193 § 1 k.p.k.Co więcej z treściart. 196 § 1 k.p.k.wynika, że „Nie mogą być biegłymi osoby ... powołane w sprawie w charakterze świadków”.TymczasemSąd meritiprzesłuchałM. P.w charakterze świadka na okoliczności zastrzeżone do wyłącznych kompetencji biegłego, a co więcej wysłuchał na rozprawie jego krytycznych uwag w odniesieniu do opinii biegłejJ. W.. Wynika to jednoznacznie z treści zeznań złożonych przezM. P.na rozprawie w dniu 2 lipca 2012 r. (k. 2594v-2596v).
W przedstawionym uprzednio fragmencie uzasadnienia zaskarżonego wyrokuSąd meritistwierdził wprost, że świadekM. P.na zlecenieZarządu (...) S.A.sporządził opracowanie (de factoopinię prywatną), w którym poddał analizie i ocenie (cyt.) „poprawność metodologiczną i rzetelność opinii z dnia 31 maja 2010 r. i opinii uzupełniającej sporządzonych przez(...)”(str. 51 uzasadnienia orzeczenia). Następnie Sąd ten owo „opracowanie”omówił bardzo szczegółowo na stronach 51-54 uzasadnienia orzeczenia. Tego rodzaju „opracowanie”stanowiło w istocie – z uwagi na treść – opinię w rozumieniuart. 200 k.p.k.Taką samą opinię świadekM. P.złożył na rozprawie w dniu 2 lipca 2012 r., o czym świadczy jednoznacznie merytoryczna zawartość jego wypowiedzi, a także fakt, że odwołał się on w toku składania zeznań do swojej opinii pisemnej (cyt. – „Opracowałem opinię na zlecenieSpółki (...) S.A.Podtrzymuję zawarte w niej wnioski i analizy w całości”– k. 2594v tom XIV). Nie ulega zatem wątpliwości, że to coSąd meritinazywa „informacją przekazaną przez świadka” de factostanowiło opinię w rozumieniuart. 200 k.p.k.Należy tu zauważyć, żeM. P.iW. S.(o którym będzie mowa w dalszej części uzasadnienia) byli w sposób jednoznaczny traktowani przez strony procesowe jako biegli (vide protokół rozprawy z dnia 30 września 2013 r., k. 2896). Sporządzanie takich opinii i polemika z istniejącymi w sprawie opiniami biegłych powołanych przez organ procesowy (w tym przypadku prokuraturę) z pewnością nie należy do zadań świadka, lecz jak wyżej podkreślono należy zgodnie zart. 193 § 1 k.p.k.do zadań biegłego. Raz jeszcze należy podkreślić, żeart. 196 § 1 k.p.k.zakazuje świadkowi występowania w roli biegłego, a tak właśnie było w przypadku wspomnianegoM. P..
Sąd I instancji wyznaczającM. P.rolę świadka (mimo, że odwoływał się do jego wiadomości specjalnych w rozumieniuart. 193 § 1 k.p.k.), chciał zapewne wykorzystać sporządzoną przez niego opinię prywatną, mimo istniejącego w takim układzie procesowych zakazu. Z tego względu używał tu zastępczego terminu„informacja przekazana przez świadka”(unikał nazwy „opinia”).
Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 stycznia 2008 r. (II KK 290/07, LEX nr 346651) stwierdził, że „Opinie prywatne, czyli pisemne opracowania zlecone przez innych uczestników postępowania aniżeli uprawnione organy procesowe, nie są opiniami w rozumieniuart. 193 k.p.k.w zw. zart. 200 § 1 k.p.k.i nie mogą stanowić dowodu w sprawie. Koniecznym warunkiem do uznania pisemnej wypowiedzi biegłego za opinię jest nie tylko sporządzenie jej przez biegłego sądowego, ale także poprzedzenie jej postanowieniem organu procesowego o zasięgnięciu opinii tej osoby jako biegłego. Dopiero więc z chwilą wydania postanowienia o powołaniu biegłego celem sporządzenia opinii, staje się on uczestnikiem postępowania, wydana zaś przez niego opinia uzyskuje cechy opinii w rozumieniu przepisów postępowania karnego”.
Orzeczenie to znalazło pełną akceptację ze strony przedstawicieli doktryny (vide aprobująca glosa Zbigniewa Kwiatkowskiego – Prok. i Pr. 2009/1/159-165).
W przedstawionej wyżej sytuacji faktyczne odwołanie się przezSąd meriti, do prywatnej opiniiM. P.(nazywanej zastępczo przez Sąd „informacją”) jako dowodu wspierającego opinięCentrum (...)wP.(mimo, że Sąd takiemu zabiegowi przeczy – str. 57 uzasadnienia wyroku) było zatem nieuprawnione. Sąd I instancji dopuścił się tu ewidentnie obrazy przepisówart. 193 § 1 k.p.k.iart. 196 § 1 k.p.k., a skoro dowodowi temu nadał tak dużą rangę w toku wyrokowania (co wynika wyraźnie z treści uzasadnienia orzeczenia – str. 49in fine, 51-54 oraz 57), powyższe uchybienie miało niewątpliwie wpływ na treść rozstrzygnięcia w rozumieniuart. 438 pkt 2 k.p.k.W omawianym zakresie Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko oskarżyciela publicznego (pkt 1tiret1 apelacji, str. 2in principio).
Powyższe uwagi odnoszą się też w całości do przesłuchanego w charakterze świadkaW. S.. Dzieląc się na rozprawie w dniu 2 lipca 2012 r. swoją wiedzą specjalistyczną w będącej przedmiotem procedowania materii (vide k. 2593v-2594v) wystąpił on w niniejszej sprawiede factow charakterze biegłego w rozumieniuart. 193 § 1 k.p.k., chociaż nie został do tej roli powołany postanowieniem organu procesowego (podobnie jakM. P.wydał on w sprawie opinię prywatną). Sąd I instancji mimo, że powołał wspomnianegoW. S.w charakterze świadka w rzeczywistości skorzystał z prezentowanej przez niego prywatnej opinii specjalistycznej, używając jej jako argumentu wspierającego opinięCentrum (...)wP.(vide str. 49in fineoraz 55-57 uzasadnienia orzeczenia).
TwierdzeniuSądu meriti,że nie uwzględnił w toku wyrokowania prywatnych opinii sporządzonych przezM. P.iW. S.(str. 57in principiouzasadnienia orzeczenia) przeczą ewidentnie wcześniejsze fragmenty uzasadnienia, gdzie stanowisko wyrażone przez te osoby w niniejszej sprawie poddano szczegółowemu omówieniu, przy czym Sąd ten stwierdził wyraźnie, że z uwagi na posiadane przez wymienionych świadków wiadomości specjalne przedstawione przez nich poglądy („informacje”) wspierają opinięCentrum (...)wP.(vide str. 49in fineoraz 51-57 uzasadnienia orzeczenia). W ten sposób – wbrew własnym zapewnieniom – Sąd I instancji wykorzystał faktycznie opinieM. P.iW. S., nazywając je „informacjami”.Należy tu zauważyć, że podczas rozprawy, przesłuchiwani w charakterze świadków, nawiązywali oni wprost do swoich opinii pisemnych (vide k. 2593vin principioi k. 2594v), w związku z czym to co mówili na rozprawie stanowi integralną całość z owymi prywatnymi opiniami pisemnymi.
Sąd I instancji aby ominąć dowody zakaz wykorzystywania w procesie tego rodzaju opinii (vide wskazane wcześniej orzeczenie Sądu Najwyższego – II KK 290/07) użył swoistego wybiegu procesowego, powołującM. P.iW. S.w charakterze świadków, a sporządzone przez nich opinie nazwał „informacjami”.Rzecz jednak nie polega na terminologii (nazewnictwie), lecz na treści (merytorycznej zawartości). Treść owych – jak to nazywaSąd meriti „informacji” – nie pozostawia wątpliwości co do tego, że w rzeczywistości są to opinie w rozumieniuart. 200 k.p.k.Skoro tak, zostały one przedstawione przez nieuprawnione do tego osoby (świadków, a nie biegłych). W ten sposób doszło niewątpliwie do naruszeniaart. 193 § 1 k.p.k.(zgodnie z którym do prezentowania wiadomości specjalnych powołani są z mocy ustawy biegli), jak i naruszenia zakazu zawartego wart. 196 § 1 k.p.k.(zakaz występowania świadka w roli biegłego). Była o tym uprzednio mowa.
Kolejne uchybienie wiąże się z biegłąG. K.. Została ona powołana w charakterze biegłej postanowieniem Prokuratury Rejonowej dla Wrocławia-Stare Miasto z dnia 28 października 2008 r. (k. 1347, tom VIII). Tymczasem na rozprawie w dniu 16 kwietnia 2012 r.G. K.została przesłuchana nie jako biegła, lecz jako świadek (vide k. 2559v-2562). Doszło w ten sposób do obrazyart. 196 § 1 k.p.k., który to przepis zakazuje świadkowi występowania w charakterze biegłego. W przedstawionej sytuacji Sąd I instancji pozbawił się w istocie dowodu z uzupełniającej opinii biegłejG. K.złożonej na rozprawie. Uchybienie to należy ocenić w kategorii obrazy prawa procesowego, o którym mowa wart. 438 pkt 2 k.p.k.W tej części Sąd odwoławczy także podzielił zarzut omawianej apelacji (pkt 1tiret3).
Kolejne uchybienie procesowe wiąże się z treściąart. 360 § 1 k.p.k.Na rozprawie w dniu 2 lutego 2012 r. Sąd I instancji wydał postanowienie o wyłączeniu jawności rozprawy, jednakże wbrew powołanemu przepisowi nie określił czy jawność tę wyłączył w całości czy w części. Z literalnego brzmienia przedmiotowego postanowienia (k.2508, tom XIII) można wnioskować, że jawność rozprawy wyłączono w całości (vide zapis – „wyłączyć jawność rozprawy”).W dniu 2 lutego 2012 r. przesłuchano na rozprawie z wyłączeniem jawności oskarżonych. Na następnych dwóch terminach rozprawy (6 i 15 lutego 2012 r.) również z wyłączeniem jawności przesłuchano świadków (k.2516-2518 oraz k. 2524-2525), natomiast protokół rozprawy z 20 lutego 2012 r. (na której przesłuchiwano kolejnych świadków) zawiera zapis, że rozprawa toczyła się jawnie (k. 2529 tom XIII).
Również w powyższym zakresie Sąd Apelacyjny w pełni podzielił zarzut środka odwoławczego wniesionego przez oskarżyciela publicznego (pkt 1tiret4 apelacji, str. 2).
Należy dodać, że jawność rozprawy sądowej jest jedną z naczelnych zasad procesowych, w związku z czym wskazane wyżej uchybienie polegające na braku sprecyzowania zakresu wyłączenia jawności rozprawy należy zaliczyć do uchybień, o których mowa wart. 438 pkt 2 k.p.k.Sąd I instancji nie wyjaśnił dlaczego rozprawa w dniach 6 i 15 lutego 2012 r. (na której przesłuchiwano świadków), tak samo jak rozprawa w dniu 2 lutego 2012 r. (na której przesłuchiwano oskarżonych) toczyła się z wyłączeniem jawności, natomiast rozprawa w dniu 20 lutego 2012 r. (na której również przesłuchiwano świadków) była już jawna.
Uchybienie wskazane w pkt 1tiret2 omawianej apelacji nie ma tej rangi co uchybienia, o których była mowa uprzednio.
Jeśli chodzi o zarzut podniesiony w pkt 1tiret5 środka odwoławczego będzie na ten temat mowa w części uzasadnienia związanej z apelacją oskarżyciela posiłkowego.
Rozpoznanie apelacji prokuratora w zakresie wskazanych wyżej uchybień procesowych (pkt 1) było wystarczające do wydania orzeczenia przez Sąd Apelacyjny, w związku z czym rozpoznanie zarzutu podniesionego w pkt 2 owej apelacji, dotyczącego błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, byłoby przedwczesne (art. 436 k.p.k.).
Co do apelacji oskarżyciela posiłkowego –apelacja ta w zasadniczym zakresie również zasługuje na uwzględnienie. Znaczną część omawianego środka odwoławczego (pkt II lit. A-D) autor poświęcił kwestii oddalenia przez Sąd I instancji jego wniosku dowodowego o wydanie opinii uzupełniającej przezCentrum (...)wP.(k.2902-2922). Na tle podniesionych w tym zakresie zarzutów należy podnieść co następuje:
W dniu16 października 2013 r.do Sądu I instancji wpłynął pisemny wniosek dowodowy oskarżyciela posiłkowego (cyt.) „o dopuszczenie dowodu z pisemnej opinii uzupełniającej biegłych zCentrum (...) Sp. z o.o.wP.”.W dalszej części owego wniosku w szeregu punktach wskazano okoliczności, na które został on złożony, po czym wniosek ten został obszernie i szczegółowo uzasadniony (k.2902-2922 tom XV). Przedmiotowy wniosek nosi datę 14 października 2014 r., a więc został opracowany w ciągu dwóch tygodni od rozprawy, podczas której byli przesłuchiwani biegli ze wspomnianego Centrum (30 września 2013 r., k. 2896-2898, tom XV). Złożenie takiego wniosku oskarżyciel posiłkowy zapowiedział już na rozprawie (k. 2898v.). Trudno zatem doszukać się w takiej sytuacji po stronie wnioskodawcy zamiaru celowego przedłużania postępowania w rozumieniuart. 170 § 1 pkt 5 k.p.k., tym bardziej, że opracowanie tak szczegółowego i obszernego wniosku dowodowego wymagało odpowiedniego czasu.
Na rozprawie w dniu27 stycznia 2014 r.(a zatem po upływie ponad 3 miesięcy) Sąd I instancji oddalił powyższy wniosek dowodowy na podstawieart. 170 § 1 pkt 5 k.p.k., przy czym w uzasadnieniu postanowienia wydanego w tym przedmiocie stwierdził, że (cyt.) „wydana opinia jest jasna oraz pełna i nie jest konieczne jej uzupełnienie”(k.3239v).
Mając na uwadze powyższe należy zauważyć, że już w samej treści wskazanego postanowienia istnieje wewnętrzna sprzeczność, aSąd meritimimo, że wskazał na istniejącą po stronie wnioskodawcy intencję przedłużenia postępowania, postanowienie o oddaleniu wniosku dowodowego wydał ponad 3 miesiące po jego złożeniu. Z jednej bowiem stronySąd meritioddalając wniosek dowodowy oskarżyciela posiłkowego odwołał się do okoliczności określonej wart. 170 § 1 pkt 5 k.p.k., a z drugiej – nie podając na czym miało polegać dążenie wnioskodawcy do przedłużenia postępowania (należy tu zwrócić uwagę na odległość czasową dzielącą datę wpływu wniosku dowodowego i datę postanowienia o jego oddaleniu) – oddalenie owego wniosku uzasadniłde factow oparciu oart. 201 k.p.k.
Tak skonstruowane postanowienie zapadło z ewidentną obrazą prawa procesowego. Wymaga w związku z tym podkreślenia, że w odniesieniu do opinii biegłych przepisyart. 170 § 1 k.p.k.wchodzą w grę w jednym tylko przypadku. Chodzi o sytuację gdy Sąd orzekający rozpoznaje pierwszy wniosek o powołanie biegłych lub gdy wniosek dotyczy innego przedmiotu niż opinia dotychczasowa. Natomiast w sytuacji gdy wniosek dowodowy dotyczy opinii uzupełniającej w stosunku do opinii już istniejącej, podstawą decyzji Sądu w tym względzie winien byćart. 201 k.p.k., a nieart. 170 § 1 k.p.k.
Powołany uprzednio Komentator Tomasz Grzegorczyk na kanwieart. 201 k.p.k.wywodzi co następuje (Komentarz, str. 467in fine): „Trafnie wskazano w post. SN z 7 lipca 2005 r. (III KK 456/05, OSNKW 10/2006, poz. 95), żeart. 170 § 1w odniesieniu do opinii biegłego może mieć zastosowanie jedynie przy rozpoznawaniu pierwszego wniosku o powołanie ekspertów, których dotąd w ogóle nie powoływano w sprawie, albo o powołanie biegłego odnośnie do innego przedmiotu opinii niż opinia już złożona, w pozostałym zaś zakresie wniosek taki rozpoznaje się z uwzględnieniemart. 201”.
Sąd Najwyższy we wskazanym przez wymienionego Komentatora postanowieniu z dnia 7 lipca 2006 r. (III KK 465/05, OSNKW z.10/2006 poz. 95) podkreślił, że „Przepisart. 170 § 1 k.p.k.w odniesieniu do dowodu z opinii biegłego może mieć zastosowanie jedynie przy rozpoznawaniu pierwszego w sprawie wniosku o powołanie ekspertów, których dotąd nie powołano, albo wniosku o powołanie biegłego odnośnie do zupełnie innego przedmiotu opinii niż ten, którego dotyczy złożona już ekspertyza”.
Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że oparcie przezSąd meritipostanowienia o oddaleniu wniosku dowodowego oskarżyciela posiłkowego o dopuszczenie dowodu z uzupełniającej opiniiCentrum (...)wP.oart. 170 § 1 pkt 5 k.p.k.(a nie oart. 201 k.p.k.) stanowiło poważne uchybienie procesowe.
Kolejna kwestia dotyczy uzasadnienia postanowieniaSądu meritiz dnia 27 stycznia 2014 r. o oddaleniu przedmiotowego wniosku dowodowego. Uzasadnienie to jest bardzo lakoniczne. Sprowadza się ono do jednego tylko zdania, które stanowi powtórzenie treści ustawy (cyt. „opinia jest jasna i pełna i nie jest konieczne jej uzupełnienie”– k. 3239v). Szersze uzasadnienie decyzjiSądu meritio oddaleniu przedmiotowego wniosku dowodowego znalazło się natomiast w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku (str. 50-51). W opisanej wyżej sytuacji ponownie doszło do poważnego naruszenia prawa procesowego. Podkreślić bowiem należy, że wskazanie powodów oddalenia wniosku dowodowego winno być zamieszczone nie w uzasadnieniu wyroku, leczw uzasadnieniu postanowienia. Ponadto uzasadnienie nie może ograniczyć się do powtórzenia treści ustawy (w tym przypadku zapisów zart. 201 k.p.k.).
W związku z powyższym godzi się przytoczyć judykaty dotyczące omawianej kwestii, które Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni akceptuje.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 1 września 2010 r. (IV KK 102/10, LEX nr 599564) podniósł, że „Miejscem właściwym do wskazania powodów oddalenia wniosków dowodowych jestuzasadnienie postanowieniawydanego na podstawieart. 170 k.p.k.,a nie uzasadnienie wyroku”.
W innym orzeczeniu z dnia 8 stycznia 2003 r. (WK 42/02, OSNKWSK 2003/1/40) Sąd Najwyższy stwierdził, że „Niewskazanie podstawy prawnej postanowienia oddalającego wniosek dowodowy strony (a w szczególności oskarżonego) oraz nieuzasadnienie takiego orzeczenia nie pozwala na dokonanie oceny prawidłowości decyzji sądu i stanowi rażące naruszenie prawa mogące mieć istotny wpływ na treść orzeczenia, skutkujące uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania”.
Mając na uwadze obszerność wniosku dowodowego oskarżyciela posiłkowego z dnia 14 października 2013 r. o dopuszczenie dowodu z uzupełniającej opiniiCentrum (...)wP.oraz bardzo szczegółowe uzasadnienie tego wniosku (k. 2902-2922 tom XV), jednozdaniowe uzasadnienie postanowieniaSądu meritio oddaleniu owego wniosku dowodowego, sprowadzające się do powtórzenia treści ustawy (art. 201 k.p.k.) z pewnością nie może być uznane za prawidłowe. Postanowienie to w istocie nie zostało uzasadnione (pomijając to, żeSąd meritijako podstawę swojej decyzji wskazałart. 170 § 1 pkt 5 k.p.k., a potem odwołał się do treściart. 201 k.p.k.), w związku z czym w świetle przytoczonego wyżej wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2008 r. (WK 42/02) nie może być ono poddane prawidłowej ocenie przez Sąd odwoławczy. Stanowi to rażące naruszenie prawa procesowego w rozumieniuart. 438 pkt 2 k.p.k.
W związku z owym jednozdaniowym uzasadnieniem przedmiotowego postanowienia, które sprowadza się w istocie do powtórzenia zapisów zart. 201 k.p.k., godzi się przytoczyć wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 24 kwietnia 2013 r. (II AKa 106/13, LEX nr 133466). W orzeczeniu tym stwierdzono co następuje: „Oddalając wniosek dowodowy, sąd nie może ograniczyć się do powtórzenia treści ustawy, nie odpowiada to bowiem prawidłowo rozumianemu nakazowi uzasadnienia postanowienia, a wreszcie i uniemożliwia sądowi odwoławczemu dokonanie kontroli prawidłowości rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji”.
Taki sam pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 lipca 1977 r. (V KR 84/77, OSNKW z.1/1978 poz. 11).
Oskarżyciel posiłkowy we wniesionym przez siebie środku odwoławczym dostrzegł jeszcze jedno naruszenie prawa procesowego. Chodzi o obrazęart. 410 k.p.k., którą apelujący zarzucił wpkt II lit. fśrodka odwoławczego (str. 4-5).
Sąd I instancji mimo, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku (str. 25) powołał się na dowód z akt wskazanych w omawianej apelacji (sygn. VIII GU 164/12 Sądu Rejonowego dla Wrocławia – Fabrycznej), które dopuścił z urzędu (k.3223v), nie ujawnił na rozprawie dokumentów zawartych w tych aktach, o których pisze autor środka odwoławczego (pkt II apelacji lit. f, str. 4-5). Doszło przez to niewątpliwie do obrazyart. 410 k.p.k.
W kontekście powyższej okoliczności godzi się przytoczyć stanowisko Sądu Najwyższego dotyczące sposobu przeprowadzania dowodu z akt innej sprawy zawierających m.in. dokumenty przydatne do ustalenia stanu faktycznego w sprawie aktualnie rozpoznawanej. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 stycznia 2010 r. (V KK 172/09, LEX nr 570154) zawarł m.in. następującą tezę: „Niewątpliwie błędna jest praktyka sądów, które bądź to dopuszczają dowód z <<akt>> innej sprawy (zawierających zbiór wszelakiego rodzaju dokumentów, protokołów i wielu innych składników akt sprawy, określonych ogólnie przez nadaną im sygnaturę), bądź to <<ujawniają bez odczytywania>> całe akta innych spraw sądowych lub prokuratorskich (wielokrotnie na ich własny wniosek), bez wskazania, które konkretnie nazwane i wskazane dowody, na jakie okoliczności i na jakich kartach akt się znajdujące, mają być przeprowadzone. Nie jest bowiem tak, że – co do zasady – akta innego postępowania zawierają w całości tylko dokumenty i dowody, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia w danej sprawie i nie podlegają one chociażby oddaleniu z przyczyn wskazanych wart. 170 § 1 k.p.k.”.
Należy przy tym dodać, że Sąd I instancji w ogóle nie ujawnił na rozprawie wskazanych akt, a winien był to uczynić w sposób opisany w cytowanym wyżej judykacie (ujawnić konkretne dokumenty z akt owej sprawy, przydatne w sprawie niniejszej).
Suma wskazanych wyżej uchybień procesowych oraz ich ciężar gatunkowy powodują, że są to uchybienia, o których mowa wart. 438 pkt 2 k.p.k., powodujące konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd I instancji winien wyeliminować wskazane uprzednio uchybienia procesowe.
W sytuacji gdy stwierdzono w sprawie istotne naruszenia prawa procesowego w rozumieniuart. 438 pkt 2 k.p.k., odniesienie się do podniesionych w obu apelacjach zarzutów błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku – przed wyeliminowaniem tych uchybień – byłoby przedwczesne (art. 436 k.p.k.).