Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1360/19
Data wyroku: 2021-04-08 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Grzegorz Krężołek, Regina Kurek, Jerzy Bess
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art 993 i 996 kc

Sygn. akt I ACa 1360/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 8 kwietnia 2021 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Regina Kurek

Sędziowie:

SSA Jerzy Bess
SSA Grzegorz Krężołek (spr.)

Protokolant:

Katarzyna Mitan

po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2021 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwaP. O. (1)
przeciwkoA. O.
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie
z dnia 11 lipca 2019 r. sygn. akt I C 2237/16

1
oddala apelację;

2
zasądza od powodaP. O. (1)na rzecz pozwanegoA. O.kwotę 4.050 zł (cztery tysiące pięćdziesiąt złotych) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

SSA Jerzy Bess   SSA Regina Kurek   SSA Grzegorz Krężołek
Sygn. akt : I ACa 1360/19

UZASADNIENIE
W pozwie skierowanym przeciwkoA. O.P. O. (1)domagał się zasądzenia kwoty 100 000 złotych , tytułem zachowku oraz obciążenia drugiej strony kosztami procesu.
Motywując żądanie podniósł , iż pozwany jest jedynym spadkobiercą testamentowym poM. O., zmarłej w dniu 21 listopada 2014 r.
Do kręgu spadkobierców ustawowych po zmarłej należą: synA. O.oraz dwóch wnuków,P.iP. O. (2), synowie zmarłego przed spadkodawczynią jej synaT. O. (1).
M. O.za życia darowała obowiązanemu do świadczenia z tytułu zachowku cztery nieruchomości o łącznej wartości około 2 000 000 zł, które wyczerpywały cały jej majątek.
Odpowiadając na pozewA. O.domagał się oddalenia powództwa oraz przyznania na swoja rzecz kosztów postępowania .
W swoim stanowisku procesowym przyznał , iż jest jedynym spadkobiercą testamentowymM. O., która za swojego życia darowała mu cztery nieruchomości oraz to , iż do kręgu spadkobierców ustawowych po zmarłej należy pozwany, powód oraz jego bratP..
Podnosił , że roszczenie nie jest uzasadnione albowiem matka za życia, przeniosła na ojca powodaT. O. (1)prawo własności działki budowlanej o powierzchni 13,69 arów, zapewniła mu pomoc finansową w budowie domu, zakupie samochodu ciężarowego, a także przekazała synowi sumy pieniężne w dolarach oraz kosztowności ze złota.
Te darowizny wyczerpują wartość zachowku należnegoP. O. (1).
Pozwany wskazywał również , iż wskazywana przez powoda wartość darowanych mu nieruchomości jest znacznie zawyżona.
Stanowiący część składową jednej z nich budynek mieszkalny, na datę dokonywania darowizny przez matkę , był w stanie nadającym się do generalnego remontu, który został zorganizowany i sfinansowany tylko przez pozwanego. Wartość nieruchomości powinna więc zostać pomniejszona o wysokość poniesionych przez niego na ten cel nakładów.
Ponadto podnosił , iż spadek jest obciążony długami w postaci: pożyczki zaciągniętej przez zmarłą, kosztów leczenia i utrzymania jej , kosztów pogrzebu i stypy.
Wszystkie zostały opłacone przez pozwanego. Wskazywał, że od lat opiekował się spadkodawczynią i ponosił koszty jej utrzymania i leczenia, podczas gdy powód ograniczał się jedynie do sporadycznych wizyt u swej babci.
Wyrokiem z dnia 11 lipca 2019r , Sąd Okręgowy w Krakowie :
- oddalił powództwo[ pkt I ] ,
- zasądził od powodaP. O. (1)na rzecz pozwanegoA. O.kwotę 5.417 zł , tytułem kosztów procesu[ pkt II ] oraz
- nakazał ściągnąć od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie kwotę 2.541,10 zł, tytułem zwrotu wydatków na koszty opinii biegłego, które zostały poniesione tymczasowo przez Skarb Państwa[ pkt III sentencji wyroku ].
Za niesporne pomiędzy stronami Sąd I instancji uznał następujące fakty :

M. O.zmarła w dniu 21 listopada 2014 r. Do kręgu spadkobierców ustawowych po niej zmarłej należą: synA. O.oraz wnukowieP. O. (1)iP. O. (2)(dzieci zmarłego przed nią syna spadkodawczyniT. O. (1)). Spadek poM. O.na mocy testamentu notarialnego z dnia 31 lipca 1998 r. nabył w całości jej synA. O..
Zarządzeniem Nr(...)Naczelnika Dzielnicy(...)z dnia 12 lutego 1979 r. o ustaleniu terenów budowlanych i ich podziale na działki, nieruchomości stanowiące własność hipotecznąM. O.zostały włączone doOsiedla (...)i podzielone na działki budowlane.
Część nieruchomości przeznaczono na pod budownictwo jednorodzinne, a część pod drogi wewnątrzosiedlowe. Decyzją z dnia 30 czerwca 1979 r., w związku z przejęciem części nieruchomości przez Skarb Państwa,M. O.zostało przyznane odszkodowanie w kwocie 13 455 zł.
Na jej wniosek prawo własności powstałej w wyniku podziałudziałki budowlanej nr (...)o powierzchni 1 369 m2zostało nadane na rzecz jej synaT. O. (1). Wartość nieruchomości według stanu na dzień nadania prawa własności nieruchomości na rzecz tego syna spadkobierczyni i cen aktualnych wynosiła 365 000 zł.[ w nowej walucie ]
Na mocy umowy darowizny z dnia 5 października 2009 r. spadkobierczyni darowałaA. O.:
a/ nieruchomość utworzoną zdziałki nr (...)o powierzchni 0,0743 ha, objętąksięgą wieczysta nr (...);
b/ nieruchomość utworzoną zdziałki nr (...)o powierzchni 0,0118 ha, objętąksięgą wieczystą nr (...);
c/ nieruchomość utworzoną zdziałki nr (...)o powierzchni 0,0436 ha, objętąksięgą wieczystą nr (...).
Kolejną umową darowizny z dnia 6 marca 2010 r. matka darowała synowiA.nieruchomość położoną wK., jednostka ewidencyjnaK., obręb(...), utworzoną zdziałki nr (...)o powierzchni 0,0960 ha, objętąksięgą wieczystą nr (...).
M. O.nie posiadała żadnych wartościowych składników majątku poza wyżej wymienionymi nieruchomościami.
W zakresie okoliczności spornych Sąd I instancji ustalił :
Do 2000 r. spadkobierczyni mieszkała sama we własnym domu przyul. (...)wK.. Od tego roku przebywała w swoim domu tylko w dzień, na noc przenosząc się do domu swojego syna,A. O..
Cierpiała na nadciśnienie tętnicze, miażdżycę i chorobę zwyrodnieniową stawów. W 2002 r. przebyła operację wszczepienie endoprotezy lewego stawu biodrowego. Po operacji przez pół roku była osobą leżącą, po okresie rekonwalescencji była w stanie poruszać się o kuli. Z uwagi na trudności w poruszaniu się na stałe przeprowadziła się do syna, gdzie miała urządzony pokój wraz z łazienką na niskim parterze, tak, aby nie musiała chodzić po schodach. Od 2006 r pojawiły się u niej też dolegliwości dróg żółciowych i pęcherzyka żółciowego.
Z uwagi na stan zdrowia pozostawała w stałym leczeniu farmakologicznym i wymagała specjalnej diety. W ostatnim okresie życia korzystała również z pieluchomajtek.
Mimo podeszłego wieku i dolegliwości zdrowotnych, pozostała osobą aktywną. Dopóki była w stanie, opiekowała się zwierzętami , dla przyjemności sprzedawała kwiaty, owoce i warzywa na placu targowym, w miarę możliwości zajmowała się pracami domowymi.
Źródłem jej utrzymania była renta wypłacana przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Pokrywała z niej głównie koszty wyżywienia, karmy dla zwierząt domowych, którymi się zajmowała oraz wykupu leków.
Wysokość tego świadczenia nie pozwalała jednak na pokrycie wszystkich kosztów związanych z codziennym utrzymaniem. Wszelkie te koszty, które przekraczały jej możliwości dochodowe , w szczególności związane z konicznym leczeniem , pokrywałA. O.z rodziną. W miarę konieczności syn pomagał matce także w inny sposób np. opiekował się nią podczas ataków kolki żółciowej, robił dla niej zakupy, prał jej odzież czy przygotowywał dla niej posiłki.
Spadkodawczyni pozostawała w dobrych stosunkach z wdową po swoim synuT.T. O. (2)oraz z wnukami,P.iP. O. (1), których darzyła miłością i przywiązaniem.
Powód odwiedzał babcię co najmniej raz w miesiącu oraz przy okazji uroczystości rodzinnych, jeździł z nią na cmentarz, odwiedzał ją podczas pobytów w szpitalu, zwierzał się jej ze swojego życia. Zarówno sam powód, jak i jego matka i brat wielokrotnie proponowali jej pomoc finansową i opiekę w razie potrzeby. Ona jednak z niej nie chciała korzystać.
Z dalszej części ustaleń wynika , iż w momencie dokonania darowizn na rzecz synaA.budynki znajdujące się na nieruchomościach objętymiksięgami wieczystymi nr (...)(dom jednorodzinny, stajnia oraz garaż) wymagały kompleksowego remontu, który został przeprowadzony i sfinansowany przez pozwanego w latach 2009-2012.
W budynku mieszkalnym wykonano prace obejmujące: wykonanie instalacji sanitarnych, przyłącze wody, przyłącze i opomiarowanie gazu, montaż nowego pieca, wykonanie nowej studni kanalizacyjnej, ocieplenie elewacji, wymianę stolarki okiennej, założenie nowych drzwi wejściowych, położenie kostki brukowej wokół budynku.
Stajnia została kompleksowo przebudowana na budynek mieszkalny, umeblowana i usprzętowiona. Garaż ocieplono z zewnątrz, otynkowano wewnątrz, zrobione zostały wylewki hydroizolacyjne fundamentów i dachu.
PogrzebM. O.został zorganizowany i sfinansowany przez synaA.. Usługa pogrzebowa w cenie 4 700 zł została zrealizowana przezZakład (...). Pozwany zorganizował również stypę, za którą zapłacił uiścił 2 500 zł. Koszty pogrzebu zostały częściowo pokryte z zasiłku pogrzebowego wypłaconego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w kwocie 4 000 zł.
Wartość czterech nieruchomości darowanych pozwanemu przez spadkodawczynię, według stanu na moment dokonania darowizn (tj. bez uwzględnienia nakładów, które na nieruchomościach poczynił pozwany) oraz cen aktualnych, wynosi łącznie 527 430 zł (działki ewidencyjne nr (...), traktowane jako całość gospodarcza – 485 140 zł;działka nr (...)– 13 360 zł,działka nr (...)– 28 930 zł).
Zarówno spadkodawczyni, jak i jej rodzina traktowali nadanie na wniosek spadkodawczyni prawa własnościdziałki budowlanej nr (...)na rzeczT. O. (1)jako darowiznę dokonaną przez nią na rzecz tego syna. Spadkodawczyni powtarzała wobec członków swojej rodziny, że uważa, że sprawiedliwie obdarowała obydwu swoich synów.
Ocenę prawną roszczenia pozwanego , która w swoim podsumowaniu uznawała je za nieuzasadnione , Sąd I instancji rozpoczął od rozbudowanego przedstawienia instytucji zachowku jako takiej , a w szczególności jej celu oraz ustanowionych przez przepisy materialneart. 991, 994 §1 , 995 i 996 kc.reguł określania wysokości świadczeń z tego tytułu , które mogą być przyznane wskazanemu przez ustawę kręgowi uprawnionych do jego otrzymania.
Przenosząc te uwagi natury ogólnej na grunt rozstrzyganej sprawy, Sąd Okręgowy wskazał , że :
a/ okoliczność, iż krąg spadkobierców ustawowych poM. O.stanowią wyłącznieA. O.(½ udziału w spadku),P. O. (1)(¼ udziału w spadku) orazP. O. (2)(¼ udziału w spadku), a spadek został nabyty na mocy testamentu w całości przezA. O.była między stronami bezsporna.
b/ żadna ze stron nie kwestionowała również tego, że w 1979 r. na rzeczT. O. (1), na wniosekM. O., zostało nadane prawo własności nieruchomości stanowiącejdziałkę nr (...)położoną wK., jednostka ewidencyjna(...), obręb(...)oraz że w latach 2009-2010r spadkobierczyni przekazała w drodze darowizny na rzeczA. O.własności czterech nieruchomości (działki ewidencyjne położone wK.o numerach(...),(...),(...)oraz(...)) ,
c/ wbrew twierdzeniom pozwanego, postawaP. O. (1)względemM. O.nie może zostać uznana za niewłaściwą. Stosunki pomiędzy nim a zmarłą nie odbiegały od standardowej relacji pomiędzy babcią a wnukiem, którzy nie zamieszkują w jednym domu. Pozwany odwiedzał babcię co najmniej raz w miesiącu, składał jej również wizyty podczas pobytów w szpitalu, odwoził ją na cmentarz. W treści tych relacji nie można upatrywać, w sposób uzasadniony, podstaw do oceny , że zgłoszenie roszczenia przezP. O. (1)mogłoby być uznane za nadużycie prawa podmiotowego ,
d/ zdaniem Sądu Okręgowego, nadanie na wniosekM. O.prawa własności nieruchomości działki stanowiącejdziałkę nr (...)położoną wK., jednostka ewidencyjna(...), obręb(...)na rzecz ojca powodaT. O. (1)może być traktowane jako darowizna podlegająca doliczeniu do spadku oraz zaliczeniu na należny powodowi zachowek.
Jakkolwiek decyzja o nadaniu nieruchomości wydana w trybie administracyjnym określonym wart. 9 ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach(Dz. U. Nr 27, poz. 192 z późn. zm.) nie można uznać za umowę darowizny w rozumieniu kodeksowym ale taki sam skutek z puntu widzenia przepisów o zachowku mają- zdaniem Sądu I instancji jednakże inne nieodpłatne przesunięcia majątkowe, jeżeli ich charakter i funkcja są zbliżone do umowy darowizny i jednocześnie były przez spadkodawcę traktowane właśnie w ten sposób .
Podobnie jak w przypadku umowy darowizny, dokonując takich nieodpłatnych przysporzeń na rzecz spadkobiercy ustawowego, spadkodawca zabezpiecza na przyszłość jego sytuację majątkową, realizując moralny obowiązek wspierania rodziny, leżący u aksjologicznych podstaw instytucji zachowku. Z tego względu przysporzenia, które przez spadkodawcę były traktowane jak darowizna, powinny podlegać doliczeniu do masy spadkowej stanowiącej podstawę do obliczenia wysokości zachowku oraz być zaliczane na należny spadkobiercy zachowek. Pozwoli to na uniknięcie pokrzywdzenia zobowiązanego do zapłaty zachowku, który powinien być zwolniony z tego obowiązku, jeżeli spadkodawca zadbał uprzednio o odpowiednie zabezpieczenia majątkowe swoich spadkobierców ustawowych,
e/  nadanie własności działki powstałej po podziale na rzeczT. O. (1), gdy chodzi o jego cechy jest podobne do darowizny w ujęciu przepisów kodeku cywilnego. Po pierwsze, tak jak przy zawarciu takiej umowy , spadkobierczyni jako dotychczasowy właściciel nieruchomości, musiała w sposób wyraźny i jednoznaczny wyrazić wolę przekazania nieruchomości na rzecz ojca powoda. Jej formą było złożenie przez nią wniosku o nadanie prawa własności, zgodnie z procedurą wskazaną wart. 9 ust. 1 ustawy o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach.
Po drugie nabycie w ten sposób tytułu własności miało, na podstawie art. 8 ust. 6 w zw z art. 9 tej ustawy , charakter nieodpłatny.
Po trzecie, jak wynika z zeznań złożonych przez świadków i powoda, zarównoM. O., jak i pozostali członkowie rodzinyT. O. (1)traktowali nadanie działki jako darowiznę uczynioną przez matkę na rzecz syna.
f/ wskazane powody decydują o ocenie , że wartość nieruchomości, w ten sposób uzyskanej przez niego podlega doliczeniu do substratu należnego jego synowi [powodowi] zachowku oraz podlega zaliczeniu na zachowek.
Na substrat zachowku złożyła się więc wartość tej nieruchomości w wysokości 365 000 zł oraz wartość czterech nieruchomości darowanych przezM. O.na rzeczA. O.w łącznej wysokości 527 430 zł (obydwie wartości według stanu nieruchomości na dzień ich nadania/umowy darowizny oraz według cen aktualnych – a więc w przypadku nieruchomości należących do pozwanego bez uwzględnienia wartości nakładów na nieruchomość dokonanych przez niego po dacie umowy darowizny).
Należy od tej wartości nich odliczyć obciążający spadek dług w wysokości 3 200 zł, obejmujący koszty pogrzebu zmarłej poniesione przez pozwanego (4 700 zł – organizacja pogrzebu, 2 500 zł - stypa), po odliczeniu zasiłku uzyskanego przez niego na ten cel z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (4 000 zł).
Z zakresu tego odliczenia Sąd I instancji wyłączył kwotę pożyczki, która miała zostać udzielona spadkodawczyni przez znajomą oraz kosztów leczenia i utrzymaniaM. O.. Fakt zawarcia umowy pożyczki z osobą trzecią , w kwocie 20 000 złotych z przeznaczeniem na budowę grobowca naB.,[ na który powoływał się pozwany, podnosząc , że ją spłacił do wysokości 15 000 złotych ] ocenił jako niewykazany.
Natomiast kwota odpowiadająca kosztom leczenia i opieki nad spadkobierczynią odliczeniu nie podlegała dlatego , iż zostały wyłożone przezA. O.za jej życia, z własnej woli, bez intencji domagania się ich zwrotu, w realizacji moralnego obowiązku spoczywającego na osobie najbliższej. Ponadto część wydatków na ten cel finansowała z własnych zasobów matka pozwanego a on nie zdołał dowieść jak miedzy sobą je dzielili ,
g/ przy substracie zachowku w wysokości 892 430 zł (365 000 zł + 527 430 zł) należny powodowi zachowek zamyka się w kwocie 111 553, 75 zł (889 230 zł x ¼ x ½). Na jego poczet podlega zaliczeniu połowa , wynoszącej 365 000 zł wartości nieruchomości nadanej z wnioskuM. O.jego ojcuT. O. (1). Druga przypada synowiT.–P.,
h/ przypadająca , wedle przedstawionych wyliczeń część wartości tej realności , podlegająca zaliczeniu na należny mu zachowek po babci przekracza jego wysokość.
Wniosek ten prowadzi do oceny , iż żądanie zgłoszone w pozwie jest bezzasadne .
Podstawą rozstrzygnięcia o kosztach procesu była normaart. 98 §1 i 3 kpci zasada odpowiedzialności za wynik sprawy.
Jako przerywający spórP. O. (1)został obciążony przez Sąd Okręgowy również obowiązkiem pokrycia brakującej części wydatków związanych z postępowaniem , na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
W apelacji od tego orzeczenia powód , zaskarżając go w punktach :
1, w zakresie w jakim Sąd oddalił powództwo ponad kwotę 65 528, 75 zł wraz z odsetkami oraz w punktach 2 i 3 dotyczących kosztów procesu i wydatków związanych z postępowaniem , w całości ,
w jej wniosku postulował wydanie przez Sąd Apelacyjny rozstrzygnięcia reformatoryjnego którym powództwo zostanie uwzględnione co do kwoty 65 528, 75 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, a pozwany zostanie obciążony kosztami należnymi skarżącemu zza obydwie instancje oraz kwotą odpowiadającą wyłożonym tymczasowo przez Skarb Państwa wydatkom związanym z postępowaniem.
Środek odwoławczy został oparty na następujących zarzutach :
- naruszenia prawa procesowego, w sposób mający dla treści kwestionowanego orzeczenia istotne znaczenie , a to:
1/ nie dokonania ustaleń faktycznych w oparciu o cały materiał dowodowy , w szczególności , nie uwzględnienie w nim oświadczeńM. O.wobec wnuków , iż są uprawnieni do majątku po niej. Podnoszonej wady apelujący upatrywał także w nie uwzględnieniu przy dokonywaniu ustaleń tego , iż zgodnie z sugestiamiA. O., pozostali członkowie rodziny nie dochodzili roszczeń z tytułu zachowku po mężuM.-J. O.,
2/ sprzeczności ustaleń faktycznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego , w tym zeznań świadków i stron z których relacji nie wynikają ustalone przez Sąd I instancji konstatacje faktyczne.
Sprzeczność ta miała dotyczyć uznanego za ustalone przez Sąd zachowaniaM. O., która w rozmowach z członkami rodziny miała twierdzić , iż sprawiedliwie i wyczerpująco obdarowała obu synów,
3/ naruszeniaart. 233 §1 kpc, jako konsekwencji nieuzasadnionego obdarzenia walorem wiarygodności zeznań świadkaS. S.w odniesieniu do opisanych przez świadka relacji matki pozwanego z obydwoma wnukami, a także depozycji przesłuchanego w charakterze strony pozwanego mimo , że jego relacja w odniesieniu do kosztów , które ponosił na leczenie matki czy urządzenie jej pochówku okazały się gołosłowne.
- naruszenia prawa materialnego w postaci nieprawnej wykładniart. 996 kcw zw zart. 888kci w konwencji przyjęcie , że nadanie na rzeczT. O. (1)prawa własności do nieruchomości składającej się zdziałki nr(...), położonej wK., jednostka ewidencyjnaK.- obręb(...), na podstawie decyzji administracyjnej, może być uznane za darowiznę podlegającą doliczeniu do spadku na potrzeby ustalenia jego substratu oraz zaliczeniu na należny skarżącemu zachowek.
Apelujący złożył wniosek , domagając się przeprowadzenia w postępowaniu przed Sądem II instancji, dowodu z kopii postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłym w dniu 3 grudnia 1995r ojcu i dziadku stronJ. O., wydanego w sprawie(...)przez Sad Rejonowy(...)wK., motywując potrzebę zgłoszenia go na tym etapie postępowania treścią motywów zaskarżonego wyroku.
Odpowiadając na apelację pozwany domagał się jej oddalenia , jako pozbawionej usprawiedliwionych podstaw oraz obciążenia oponenta procesowego kosztami postępowania apelacyjnego.
Rozpoznając apelację, Sąd Apelacyjny rozważył :
Środek odwoławczyP. O. (1)nie jest uzasadniony i podlega oddaleniu.
W pierwszej kolejności dostrzec trzeba , że wątpliwość budzi zakres zaskarżenia wyroku Sądu Okręgowego.
Odwołanie się jedynie do literalnego brzmienia wniosków apelacji uzasadniałoby bowiem wniosek , że wyrok został zaskarżony co do rozstrzygnięcia o którym stanowi punkt 1 sentencji, jedynie co do kwoty przekraczającej sumę 65 528, 75 zł [ oraz odsetek ustawowych za opóźnienie od niej, liczonych od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty ] – por. k. 345 akt /.
Zatem , w warunkach gdyP. O. (1)dochodził w postępowaniu, w zakresie żądania głównego , kwoty 100 000 złotych to możliwym do obrony jest wniosek , iż zakres postulowanej zmiany odnosi on do różnicy pomiędzy tymi dwiema wielkościami, a zatem do kwoty 34 471, 25 zł / wraz z odsetkami/.
Zagadnienie to może mieć znaczenie przy ewentualnym rozważaniu realizacji przesłanek powstania uprawnienia [ profesjonalnie zastępowanego w postępowaniu ] powoda do złożenia skargi kasacyjnej .
Sąd II instancji uznał jednak , że intencją powoda pomimo wskazanej niedoskonałości konstrukcyjnej apelacji , było aby zaskarżyć wyrok co do kwoty 65 528, 75 zł wraz z odsetkami.
O poprawności takiego wniosku decydują nie tylko sama argumentacja powołana dla uzasadnienia środka odwoławczego , w odniesieniu do podniesionych zarzutów ale także i przede wszystkim, wniosek apelacji , określający zakres postulowanej przez skarżącego zmiany wyroku Sądu Okręgowego.
Po wtóre powiedzieć należy , że Sąd Apelacyjny nie uwzględnił wniosku dowodowego powoda uznając , że jest on - po pierwsze- spóźniony, w rozumieniuart. 381 kpc.
Powód nie starał się nawet wykazywać , iż nie mógł tego wniosku zgłosić w czasie trwania postępowania rozpoznawczego przed Sądem I instancji.
Już wówczas było powodowi wiadomym jakie jest stanowiskoA. O.wobec jego roszczenia i jako argumentacja jest dla jego uzasadnienia . Już wówczas powinien był dowód taki przedstawić o ile uważał [ tak jak to czyni w środku odwoławczym] , że jego treść pozwoli na wykazanie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia.
Oczywiście nietrafnym w tym kontekście jest argument apelanta że potrzeba jego powołania wynika z treści motywów orzeczenia poddanego kontroli instancyjnej przedstawionych w jego uzasadnieniu.
Po drugie jest to dowód , zważywszy na jego treść , prawnie irrelewantny dla ustaleń doniosłych w sprawie , a w szczególności nie służy potwierdzeniu faktów , które powód chce za jego pośrednictwem wykazać.
Przechodząc do oceny poszczególnych zarzutów na których opiera się konstrukcja apelacjiP. O. (1), na wstępie dla uprządkowania dalszej części wywodu , przypomnieć należy , że zarzut procesowy może zostać uwzględniony jedynie wówczas , gdy w wyniku wykazanego w jego ramach błędu w sposobie postępowania Sądu doszło do następstw mających dla treści wydanego orzeczenia istotne znaczenie, na tę treść wpływając. Inaczej mówiąc , gdyby nie zasadnie wytknięty błąd formalny Sądu, orzeczenie byłoby inne. Bez istnienia takiego związku pomiędzy nim , a tak identyfikowanym następstwem, zarzut nie może by uznany za trafny , nawet gdyby do naruszenia proceduralnego rzeczywiście doszło.
Analiza tak identyfikacji rodzajowej poszczególnych zarzutów postawionych przez skarżącego jak i ich rozbudowanych redakcyjnie motywów przekonuje , że w istocie , wbrew sposobowi ich określania przez autora apelacji, stawia on tylko jeden tego rodzaju zarzut a mianowicie naruszeniaart. 233 §1 kpc, mówiąc , iż jest zrealizowany przez to , że :
- Sąd Okręgowy [ bezzasadnie jego zdaniem ] obdarzył wiarygodnością relacje świadkaS. S.oraz przesłuchanego w charakterze strony jego stryja oraz
Ocena dowodów została dokonana bez należytej wszechstronności , a ta wadliwość doprowadziła do nieprawidłowości w zakresie ustaleń faktycznych
Ostatni zarzut , określany przez autora apelacji jako mający charakter procesowy , jest natomiast zarzutem sprzeczności istotnych ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego.
Nie ma racji skarżący stawiając zarzut naruszeniaart. 233 §1 kpc, w żadnej z powoływanych przez powoda form nieprawidłowości postępowania Sądu w ramach procesu przeprowadzania oceny zgromadzonych dowodów.
Skuteczne postawienie tego zarzutu wymaga od strony wykazania na czym , w odniesieniu do zindywidualizowanych dowodów polegała nieprawidłowość postępowania Sądu, w zakresie ich oceny i poczynionych na jej podstawie ustaleń.
W szczególności strona ma wykazać dlaczego obdarzenie jednych dowodów wiarygodnością czy uznanie, w odróżnieniu od innych, szczególnego ich znaczenia dla dokonanych ustaleń , nie da się pogodzić z regułami doświadczenia życiowego i [lub ] zasadami logicznego rozumowania , czy też przewidzianymi przez procedurę regułami dowodzenia.
Nie oparcie stawianego zarzutu na tych zasadach , wyklucza uznanie go za usprawiedliwiony, pozostając dowolną , nie doniosłą z tego punktu widzenia polemiką oceną i ustaleniami Sądu niższej instancji.
/ por. w tej materii , wyrażające podobne stanowisko , powołane tylko przykładowo, orzeczenia Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2001, sygn. IV CKN 970/00 i z 6 lipca 2005 , sygn. III CK 3/05 , obydwa powołane za zbiorem Lex/
Ponadto nie można tracić z pola widzenia również , że swobodna ocena dowodów stanowi jeden z podstawowych elementów składających się na jurysdykcyjną kompetencję Sądu , który dowody bezpośrednio przeprowadza.
Ma to m. in. i takie następstwo , że nawet w sytuacji w której z treści dowodów można , w zakresie ustaleń , wyprowadzić równie logiczne , chociaż przeciwne do przyjętych przez Sąd I instancji wnioski , to zarzut naruszenia normyart. 233 §1 kpc, pomimo to , nie zostanie uznany za usprawiedliwiony.
Dopóty , dopóki ocena przeprowadzona przez Sąd ocena mieści się w granicach wyznaczonych przez tę normę procesową i nie doznały naruszenia wskazane tam jej kryteria , Sąd Odwoławczy obowiązany jest ocenę tę , a co za tym idzie także wnioski z niej wynikające dla ustalań faktycznych , aprobować .
To w jaki sposób apelujący umotywował ten zarzut wyklucza jego podzielenie.
Oto bowiem w miejsce rzeczowej , opartej na opisanych wyżej zasadach , krytyki oceny dokonanej przez Sąd skarżący poprzestaje na polemice z nią , która wyczerpuje się w przeciwstawieniu jej oceny własnej , zdaniemP. O. (1)prawidłowej , która prowadzi także do innych niż ustalił je Sąd , faktów.
Błąd Sądu w odniesieniu do nich , ma właśnie polegać na tym , że nie przyjął wersji afirmowanej przezP. O. (1).
W sposób szczególny odnosi się tak zbudowana krytyka do tego jak spadkodawczyni traktowała fakt wcześniejszego wyposażenia majątkowegoT. O. (1)z punktu widzenia uprawnień wnuków - jego synów - do majątku spadkowego po niej. Zdaniem powoda okoliczności , odpowiadające jego wersji zdarzeń , w pełni potwierdzają , że jego roszczenie o zapłatę zachowku , skierowane wobec spadkobiercy testamentowegoM. O.jest uzasadnione.
Sąd I , w części uzasadnienia zaskarżonego wyroku poświęconej ocenie dowodów wskazał dlaczego większość dowodów osobowych uznał za wiarygodne , a tylko w odniesieniu do relacji jednego ze świadków [ który miał udzielićM. O.pożyczki ] tego waloru odmówił.
To , w jaki sposób skarżący polemizuje z ta oceną, w odniesieniu do depozycji świadkaS. S./ k. 217-218 akt /, stanowi jedynie wyraz odmiennej oceny własnej tej relacji , w szczególności co do kwestii jak zmarła traktowała przekazanie nieruchomości stanowiącejdziałkę nr (...)T. O. (1).
Trzeba także dodać że z relacji tego świadka jednoznacznie wynika , że matka i babka stron sporu traktowała tę czynność jako formę trwałego wyposażenia majątkowego na przeszłość , które ma stanowić zabezpieczenie nie tylko dla syna ale także i dzieci po nim , skoro zdawała sobie sprawę , że są sierotami.
Stąd też , jak relacjonuje ten świadek , była bardzo wzburzona faktem , że po śmierciT., jego najbliżsi sprzedali tę nieruchomość / a pieniądze , jak wynika z zeznań matki powodaT. O. (2), zostały podzielone pomiędzy jego synów / por k. 199v/.
Czuła się wobec tego w obowiązku aby ich wspomagać i dawała im pieniądze m. in. w związku z planowanym ślubem czy z okazji Świąt Bożego Narodzenia / por. k. 218 akt /.
Zauważyć należy też , iż jest to jedyna osoba z grona nie zainteresowanych bezpośrednio wynikiem sporu , która odnosi się do kwestii przekazania za życia spadkodawczyni tego składnika majątkowego na rzecz zmarłego przed nią syna.
W odniesieniu do krytyki oceny przez Sąd Okręgowy zeznańA. O.przeciwstawianie jej własnej wersji , którą skarżący uznaje za prawidłową i w zakresie ustaleń faktycznych, które miałyby odpowiadać rzeczywistości jest jeszcze bardziej widoczna.
Dla zapewnienia kompletności oceny, dodać jedynie trzeba , że podnoszone przez pozwanego koszty opieki nad matka i jej leczenia , zostały ocenione przez Sąd I instancji jako nie mające wpływu na rozmiar ilościowy należnego apelującego świadczenia, skoro ich równowartości nie zakwalifikował jako długu spadkowego , obniżającego wartość masy spadkowej po matce i babce stron, będącej punktem wyjścia dla określenia substratu zachowku. Zatem nawet potencjalne podzielenie podnoszonego błędu Sądu I instancji pozostawałoby bez znaczenia dla oceny zasadności weryfikowanego zarzutu procesowego.
Z podanych przyczyn zarzut ten, jako nietrafny, podlega oddaleniu.
W taki sam sposób należy ocenić zarzut sprzeczności ustaleń z treścią zebranego materiału tym bardziej , że wbrew argumentacji mającej go wspierać , Sąd Okręgowy nie poczynił ustalenia , żeM. O.miała twierdzić wobec członków rodziny , że sprawiedliwie i wyczerpująco obdarowała obu synów . Ustalenie dotyczyło stwierdzenia przez nią , że obu sprawiedliwie obdarowała. / por. str.5 uzasadnienia wyroku k. 339 akt/
Uznanie , że żaden z tych zarzutów nie jest uzasadniony ma m. in . i tę konwencję , że fakty , które Sąd I instancji uczynił podstawą faktyczną , jako niewadliwe, Sąd Apelacyjny przyjmuje za własne.
Wymagają one uzupełnienia o okoliczności, które wynikają z treści niekwestionowanego przez strony z punktu widzenia ich wiarygodności, dokumentu decyzji Urzędu(...)K.– Wydział(...)- z dnia 26 marca 1980 r znak(...).(...)(...).
Na jej podstawie Sąd II instancji ustala, że podobnie jak żona , także ojciec pozwanegoJ. O.złożył wniosek o to aby, w warunkach przejścia na rzecz Skarbu Państwa prawa własności do jego nieruchomości składającej się zdziałki ewidencyjnej nr (...)– obręb ewidencyjny nr(...)B., objętej(...)iKw (...), prawo własności dodziałki nr (...)o powierzchni 352 m. kw zostało nadane jego synowiA..
/ dowód : decyzja Urzędu(...)K.z dnia 26 marca 1980 r. k. 126 akt /.
W świetle tylko w ten sposób uzupełnionych ustaleń , niezasadnym jest także postawiony przez powoda zarzut materialny.
Na wstępie należy uznać , że jego konstrukcja jest niepoprawna.
Wada dotycząca prawa materialnego , której miał się dopuści Sąd niższej instancji , w oparciu o tę samą argumentację, nie może mieć miejsca równocześnie / jak uznaje to powód / poprzez błędną wykładnię i nieprawidłową zastosowanie jednej norm [ tych samych norm ].
W warunkach , gdy [ jak wynika z motywów apelacji ]P. O. (1)budując argumentację dla potwierdzenia ich realizacji, odwołuje się do okoliczności faktycznych ustalonych w rozstrzyganej sprawie , mamy do czynienia z zarzutem wady zastosowania przepisu materialnego [ błędu subsumpcji ] a nie błędu wykładni - rozumienia przez Sąd niższej instancji przesłanek relewantnej dla rozstrzygnięcia normy[ norm ] tego rodzaju. Może on bowiem zachodzić tylko niezależnie od okoliczności faktycznych konkretnego sporu.
W konsekwencji przyjąć należy , że w istocie strona powodowa stawia zarzut materialny [ jedynie ] w postaci niepoprawnego zastosowania przepisów , które powołuje.
Rozbudowana ilościowo argumentacja skarżącego mająca wspierać ten zarzut, wzbogacona o dobrane przez niego fragmenty wypowiedzi orzeczniczych zmierza do podważenia stanowiska prawnego Sądu Okręgowego, zgodnie z którym nadanie na własnośćT. O. (1)nieruchomości składającej się zdziałki ewidencyjnej nr (...)jednostka ewidencyjnaK.nr(...)o powierzchni 1369 m. kw. , na podstawie decyzji administracyjnej , wydanej na wniosek spadkodawczyni, może być uznawane za odpowiadające , w zakresie skutków , darowiźnie , której wartość jest uwzględniana [ doliczana] przy ustalaniu substratu zachowku i jest zaliczalna na poczet należnego zachowku na podstawieart. 993 i 996 kc.
Przy tym argumentacyjnie polemika ze stanowiskiem prawnym Sądu I instancji , który dokonał takiego zaliczenia , pomimo rozbudowania redakcyjnego , sprowadza się do tezy, iż pojęcie [ doliczanej i zaliczalnej ] darowizny należy wykładać ściśle , odnosząc konsekwencje jej dokonania za życia przez spadkodawcę na rzecz spadkobiercy uprawnionego do zachowku , tylko do darowizny warunki której opisują przepisy XXXIIIksięgi trzeciej kodeksu cywilnego.
W ocenie Sądu Apelacyjnego , biorąc pod rozwagę cel , któremu służy instytucja zachowku, na który właściwie zwrócił uwagę już Sąd I instancji ,w ramach zastosowaniaart. 993 kci996 kcz darowizną zawartą w formie umowy pomiedzy spadkodawcą i spadkobiercą uprawnionym do zachowku , wedle reguł wymienionych przepisachkodeksu cywilnegoregulujących jej esentialia negotii jako umowy nazywanej, należy zrównywać wszystkie inne czynności spadkodawcy , które w zgodzie jego zamiarem trwałego wyposażenia takiego spadkobiercy pod tytułem darmym / cum donandi causae /, doprowadzają w swoich konsekwencjach do powiększenia jego majątku niezależnie od postaci, którą przybiera / zwiększenia aktywów lub ograniczenia pasywów /.
Do tej kategorii przynależą zatem wszystkie , podjęte kosztem majątku spadkowego czynności spadkodawcy powodujące jednokierunkowe [ bezekwiwalentne ] przesunięcie majątkowe o wymiernym [ uchwytnym , policzalnym rozmiarze ] na rzecz ich beneficjenta należącego do kręgu uprawnionych do zachowku.
/ por. także , powołane jedynie dla przykładu, wyrażające zbieżne z zaprezentowanym stanowisko Sądu Najwyższego wypowiedziane na tle wykładniart. 1039 kc, mając jednak także bardziej generalny charakter , judykaty Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2010 , sygn. III CSK 39/10 i z dnia 23 listopada 2012, sygn. I CK 217/12, obydwa powołane za zbiorem Legalis /
W oparciu o powołane kryteria , kwalifikując uzyskanie przezT. O. (1)prawa własności do nieruchomości składającej się zdziałki ewidencyjnej nr (...)należy przyjąć , że jakkolwiek podstawą nabycia tytułu własnościowego do niej była decyzja administracyjna , tym nie mniej konieczną przesłanką jej wydania była wola spadkodawczyniM. O., którą wyraziła poprzez złożenie wniosku o nadanie synowi tego tytułu , na podstawie art. 9 ust. 1 i 2 w zw. z art. 8 ust. 6 wówczas obowiązującej ustawy z dnia 6 lipca 1972 o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz podziale nieruchomości w miastach i osiedlach / Dz U z 1972 Nr 27 poz. 192 /.
W warunkach , gdy część jej majątku / potencjalnie będącego majątkiem spadkowym / ulegała podziałowi i została przejęta przez Państwo na potrzeby publiczne/ za odszkodowaniem / , poprzez złożenie wniosku w terminie wymaganym prawem, wyraziła wolę jego trwałego dalszego uszczuplenia na korzyść synaT..
Jego osiągnięta stąd korzyć majątkowa nie łączyła się z żadnym świadczeniem z jego strony , skoro po myśli art. 8 ust. 6 wskazanej wyżej ustawy , nabycie prawa do tej realności następowało nieodpłatnie. Decyzja administracyjna o nadaniu prawa własności synowi spadkodawczyni spełniała wymóg ustawowy w zakresie formy jego uzyskania przez ojca powoda.
Już tylko na marginesie należy dostrzec , że trwałe wyposażenie majątkowe w tej formie obu synów było , jak można przyjąć , zamysłem obydwojga rodziców , skoroJ. O.w ten sam sposób , chociaż w odniesieniu do nieruchomości o znacznie mniejszej powierzchni , zapewnił tytuł właścicielski do niej synowiA..
Dlatego, wbrew argumentom skarżącego zawartym w motywach ocenianego zarzutu, Sąd Okręgowy nie popełnił błędu zastosowania prawa materialnego , poprawnie przyjmując , że decyzję administracyjną nadającą prawo własnościT. O.prawo do nieruchomości składającej się z działki ewidencyjnejdziałki (...)należy, biorąc pod rozwagę okoliczności towarzyszące jej wydaniu oraz określone w niej warunki uzyskania tytułu, zrównać w swoich skutkach z darowizną uczynioną przez spadkobiercę na rzecz spadkobiercy uprawnionego do zachowku, której wartość podlegała zaliczeniu na należne świadczenie z tego tytułu. Wskazać również należy , że sposób doliczenia wartości tej nieruchomości do spadku poM. O.na potrzeby ustalenia substratu zachowku i zaliczenia na należny zachowek, dokonane przez Sąd jak również samo jej ustalenie , nie był przez powoda w postępowaniu kwestionowany.
Z podanych przyczyn , w uznaniu że żaden z zarzutów na których opierała się apelacja nie jest uzasadniony , Sąd II instancji orzekł o jej oddaleniu , na podstawieart. 385 kpcw zw. zart. 993 i 996 kc.
Podstawą rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego była normaart. 98 §1 i 3 oraz 99 kpcw zw. zart. 108 §1 i 391 §1 kpci wynikająca z niego , dla wzajemnego rozliczenia stron z tego tytułu , zasada odpowiedzialności za wynik sprawy. Zważywszy na wskazaną w apelacji wartość przedmiotu zaskarżenia oraz fakt , iż po stronie wygrywającegoA. O.koszty te ograniczone były do wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika będącego radcą prawnym ,kwota należna od przegrywającego powoda, została ustalona na podstawie §2 pkt 6 w zw. z §10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia MS w sprawie opłat za czynności radców prawnych z 22 października2015r [ jedn. tekst DzU z 2018 poz. 265]
SSA Jerzy Bess SSA Regina Kurek SSA Grzegorz Krężołek