Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 471/20
Data wyroku: 2023-07-13 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Współwłasność
Podstawa prawna: art. 212 kc, art. 214 kc

Sygn. akt III Ca 471/20

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 22 maja 2019 roku Sąd Rejonowy w Zgierzu w sprawie z wnioskuS. S. (1)z udziałemM. S. (1),P. S.iJ. S. (1)o zniesienie współwłasności:

1
dokonał zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej położonej w miejscowości(...), gminaO.stanowiącej działki onumerach ewidencyjnych (...)o łącznym obszarze 4,4760 ha, dla której urządzona jestksięga wieczysta (...)w ten sposób, że całą tę nieruchomość przyznać na własnośćS. S. (1);

2
zasądził odS. S. (1)na rzeczJ. S. (1)kwotę 53.156,37 złotych tytułem spłaty, płatną w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w przypadku uchybienia temu terminowi;

3
zasądził odS. S. (1)na rzeczM. S. (1)kwotę 29.742,15 złotych tytułem spłaty, płatną w terminie 2 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w przypadku uchybienia temu terminowi;

4
zasądził odS. S. (1)na rzeczP. S.kwotę 36.249,90 złotych tytułem spłaty, płatną w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w przypadku uchybienia temu terminowi;

5
ustalił, że każdy z uczestników ponosi we własnym zakresie koszty związane ze swoim udziałem w sprawie na zasadzieart. 520 § 1 k.p.c.;

6
zlecił referendarzowi sądowemu rozliczenie kosztów postępowania, w tym kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej uczestnikowiJ. S. (1)z urzędu przyjmując odpowiedzialność stron za te koszty na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.

Sąd Rejonowy ustalił między innymi:
Nieruchomość rolna będąca przedmiotem zniesienia współwłasności była nabyta przez rodziców stronJ.iM.małżonkówS.. W dniu 12 kwietnia 1986 roku zmarł ojciec stron, a spadek po nim w zakresie dziedziczenia gospodarstwa rolnego przypadł żonieM. S. (2)i synomS. S. (1),M. S. (1),P. S.iJ. S. (1).
MałżonkowieS.w 1985 roku wzięli kredyt na budowę domu. Kredyt został w całości spłacony zgospodarstwa (...).
Mocą aktu notarialnego z dnia 1 lutego 2010 roku, repertorium A 344/2010,M. S. (2)cały należący do niej udział wynoszący 20/32 części nieruchomości rolnej, stanowiącej gospodarstwo rolne, składającej się zdziałek oznaczonych numerem (...)(1.522m2) i 314 (4 ha i 6.961m2), położonych we wsiM., objętejksięgą wieczystą (...)darowała synowiS. S. (1).
Przy czynności okazano notariuszowi decyzję Prezesa KRUS z dnia 1 kwietnia 2008 roku o przyznaniuM. S. (2)emerytury w trybie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o zabezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. 2008, Nr 50, poz. 291). JednocześnieM. S. (2)oświadczyła, że niniejszą umowę darowizny zawiera w trybie powołanej wyżej ustawy i z dniem 1 lutego 2010 roku zaprzestaje prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Stawający oświadczyli, żeM. S. (2)zajmuje usytuowane na parterze budynku mieszkalnego dwa pokoje, kuchnię i łazienkę.M. S. (2)przekazała swoje udziały wgospodarstwie rolnym (...), ponieważ nie miała środków do życia.
Nieruchomość położona w(...), gminieO., dla której prowadzona jestksięga wieczysta numer (...)składa się z dwóch działek.Działka numer (...)jest oznaczona jako grunty orne użytki gruntowe o powierzchni 0,1522 ha, zaśdziałka numer (...)jako grunty rolne zabudowane, o powierzchni 4,6961 ha. Nieruchomość stanowi współwłasność 4 osób, tj.S. S. (1)(udział 23/32),P. S.(3/32),M. S. (1)(3/32) iJ. S. (1)(3/32). Nieruchomość jest pozbawiona obciążeń.
Apelację od powyższego postanowienia wywiódł uczestnik postępowaniaP. S.. Skarżący zakwestionował sposób podziału gospodarstwa rolnego, wskazując, że zostało ono przydzieloneS. S. (1), który ma najmniejsze doświadczenia w prowadzeniu gospodarstwa, podczas gdy uczestnik prowadzi z żoną gospodarstwo rolne w niedalekiej odległości i mógłby dojeżdżać, a ponadto opłaca KRUS. Apelujący wskazał, że podziałdziałki (...)według wariantu II jest możliwy, adziałka (...)może istnieć jako odrębna działka. Jednocześnie uczestnik zarzucił Sądowi I instancji, iż nie wziął pod uwagę deklaracjiP. S., iż w przypadku przekroczenia wartości jego udziału, dokona spłaty pozostałych współwłaścicieli. Apelując zakwestionował również sposób wyliczenia wartości nieruchomości, a w konsekwencji udziałów we współwłasności, wskazując, że nakłady są częścią wyceny całej nieruchomości.
W konsekwencji skarżący domagał się dokonania podziału nieruchomości według wariantu II i przyznania uczestnikowi na własnośćdziałki nr (...).
Sąd Okręgowy dodatkowo ustalił:
Prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w Zgierzu z dnia 22 maja 2001 r., wydanym w sprawie I Ns 398/01, orzeczono, iż spadek po zmarłym w dniu 12 kwietnia 1986 rokuJ. S. (2)na podstawie ustawy nabyli: żonaM. S. (2)w 1/4 części oraz dzieci:W. A.,S. S. (1),M. S. (1),P. S.iJ. S. (1)po 3/20 części spadku każde z nich, z tym że wchodzący w skład spadku udział w gospodarstwie rolnym położonym wM.w gminieO.nabyli: żonaM. S. (2)w ¼ części oraz synowie:S. S. (1),M. S. (1),P. S.iJ. S. (1)po 3/16 części każde z nich (akt notarialny k. 83- 85).
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja wywiedziona w niniejszej sprawie jest o tyle zasadne, że skutkuje koniecznością uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Rejonowy, aczkolwiek z zupełnie innych przyczyn niż wskazane w zarzutach apelacji.
Sąd Rejonowy nie rozpoznał bowiem istoty sprawy.
Składniki majątkowe objęte niniejszym postępowaniem wchodziły w skład majątku wspólnegoM.iJ.małżeństwaS.. Nie stanowią przedmiotu współwłasności z żadnego innego tytułu niż wspólność ustawowa małżeńska. Oceny tej w żaden sposób nie zmienia fakt, że aktualnieJ. S. (2)nie żyje, a uczestnicy są jego spadkobiercami.
Wspólność ustawowa małżeńskaJ.iM. S. (2)ustała w chwili śmierciJ. S. (2)w dniu 12 kwietnia 1986 roku.
Dla wyprowadzenia prawa własności składników majątku wspólnego ze wspólności koniecznym jest więc przeprowadzenie w pierwszej kolejności postępowania o podział majątku wspólnego, a nie jak uczynił to Sąd Rejonowy (działając oczywiście w oparciu o zgłoszony wniosek), postępowania o zniesienie współwłasności.
Postępowania o podział majątku wspólnego i o zniesienie współwłasności są innymi postępowaniami, mającymi zastosowanie stosownie do źródła, z którego wywodzi się majątek objęty postępowaniem działowym i nie mogą być stosowane zamiennie.
Należy podkreślić, że jedynie w toku postępowania o podział majątku wspólnego uczestnik może zgłosić żądanie ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym (art. 43 § 2 krio), jak również dochodzić zwrotu nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek odrębny i z majątku odrębnego na majątek wspólny (art. 45 krio).
Art. 45 krionie reguluje rozliczeń między małżonkami z tytułu wydatków i nakładów dokonanych przez każdego z nich w czasie od chwili ustania wspólności ustawowej do chwili podziału majątku wspólnego. Zgodnie z zasadą ustaloną wart. 46 krio, do takich wydatków i nakładów stosuje się przepisyk.c., w szczególności odpowiednio stosowane przepisy o wspólności majątku spadkowego i dziale spadku, z kolei zaśart. 1035 k.c.odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych (zob.J.S. Piątowski, Glosa do uchw. SN z 3.10.1969 r., III CZP 71/69, OSPiKA 1970, Nr 10, poz. 189). Rozliczenie z tego tytułu, podobnie jak rozliczenie z tytułu wydatków i nakładów, o których mowa wart. 45 § 1 krio, następuje w postępowaniu o podział majątku wspólnego, jednakże podstawę tego rozliczenia stanowią przepisyart. 567 § 1w zw. zart. 686 k.p.c.. Odpowiednie stosowanie ostatnio wymienionego artykułu w postępowaniu o podział majątku wspólnego polega na tym, że tak samo jak w postępowaniu o dział spadku sąd orzeka o przewidzianych w tym artykule roszczeniach współspadkobierców, które powstały w czasie trwania wspólności majątku spadkowego, również w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd orzeka o roszczeniach między małżonkami (albo między pozostałym przy życiu małżonkiem i spadkobiercami drugiego z małżonków) z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów należących do majątku, który był objęty wspólnością ustawową, pobranych pożytków i innych przychodów oraz poczynionych na ten majątek nakładów i spłaconych długów w czasie od chwili ustania wspólności ustawowej do chwili podziału (zob. post. SN z 9.9.1976 r., III CRN 83/76, OSPiKA 1977, Nr 9, poz. 157 i uchw. SN z 19.12.1977 r., III CZP 85/77, OSNCP 1978, Nr 6, poz. 90). Roszczenia te są objęte swoistą prekluzją, nie mogą bowiem być dochodzone po podziale majątku wspólnego (art. 567 § 3w zw. zart. 688 i 618 § 3 k.p.c.).
Reasumując w postępowaniu o podział majątku wspólnego, i tylko w nim, sąd rozstrzyga kompleksowo zarówno o roszczeniach przewidzianych wart. 45 krio, jak i o roszczeniach za czas od ustania wspólności ustawowej do chwili podziału majątku wspólnego.
W dalszej kolejności należy podnieść, że mając na względzie, iż źródłem współwłasności uczestników postępowania było także dziedziczenie, kolejnym etapem postępowania winno być dokonanie działu spadku po zmarłymJ. S. (2). W tym miejscu należy wskazać, iż poza uczestnikami iM. S. (2), spadkobiercą – co wynika z treści postanowienia spadkowego - jest równieżW. A., zatem winna mieć możliwość wzięcia udziału w sprawie. Wskazać bowiem należy, iż w postępowaniu o zniesienie współwłasności spadkobiercy nie mogą dochodzić swych roszczeń związanych z obliczaniem schedy spadkowej, jak choćby kwestii zaliczenia na schedę spadkową darowizn lub zapisów windykacyjnych lub kosztów wychowania i wykształcenia, które mogą pomniejszać schedę poszczególnych spadkobierców. Z tej też przyczyny konieczność przeprowadzenia działu spadku wydaje się oczywista.
Oczywiście Sąd Rejonowy był związany wnioskiem o dokonanie zniesienia współwłasności, winien jednak uświadomić stronom, że wyjście ze wspólności składników majątkowych objętych wnioskiem wymaga przeprowadzenia postępowania o podział majątku wspólnego, następnie działu spadku, a w razie braku stosownej modyfikacji wniosku, wniosek o zniesienie współwłasności winien oddalić.
Z uwagi na treśćart. 383 k.p.c.modyfikacja wniosku na etapie postępowania apelacyjnego możliwą nie jest.
Z tych wszystkich przyczyn, działając z mocyart. 386 § 4 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Zgierzu, pozostawiając z mocyart. 108 § 2 k.p.c.temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.
Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Rejonowy ustali, jaka jest ostatecznie treść żądań wnioskodawcy i uczestników postępowania, a następnie dokona ich stosownej oceny materialnoprawnej.