Sąd Apelacyjnyw Białymstoku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 852/22
Data wyroku: 2023-09-21 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Bogusław Suter, Andrzej Kordowski, Dariusz Małkiński

Sygn. akt I ACa 852/22

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 września 2023 r.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący

: sędzia

Bogusław Suter (spr.)

Sędziowie

:

Andrzej Kordowski
Dariusz Małkiński

Protokolant

:

Karolina Kamińska

po rozpoznaniu w dniu 21 września 2023 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaM. W.iT. K.
przeciwko(...) Bankowi (...) S.A.wW.
o ustalenie i zapłatę
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie
z dnia 5 stycznia 2022 r. sygn. akt I C 68/21

I
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie II o tyle, że odsetki ustawowe za opóźnienie zasądza od dnia 26 października 2021 roku do dnia zapłatyi oddala powództwo o odsetki w pozostałej części;

II
oddala apelację pozwanego w pozostałym zakresie;

III
zasądza od pozwanego na rzecz powódek kwotę 4 050 złotych tytułem kosztów instancji odwoławczej wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia zasądzającego te koszty do dnia zapłaty.

    Bogusław Suter Andrzej Kordowski Dariusz Małkiński

I ACa 852/22

UZASADNIENIE
Powódki,M. W.iT. K., wniosły o: ustalenie, że umowa kredytu z 13 grudnia 2005 r., jaką zawarły z pozwanym(...) Bankiem (...) S.A.wW., jest nieważna; a nadto o zasądzenie na ich rzecz 4.577,01 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia następnego po doręczeniu odpisu pozwu. Ewentualnie zażądały 26.576,24 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Wniosły o zwrot kosztów procesu według norm przepisanych. Podniosły m.in., że zawarły z pozwanym umowę kredytu denominowanego do(...)na sfinansowanie celu mieszkaniowego. Zawarto w niej klauzule niedozwolone. Zgodnie z tymi postanowieniami rozmiar świadczeń był wyznaczany przy użyciu przelicznika kursowego, który określał wyłącznie Bank. Było to sprzeczne z ustawą, naturą stosunku zobowiązaniowego i z zasadami współżycia społecznego. Uniemożliwiało też ustalenie wysokości świadczeń. Z tych względów kontrakt był nieważny. Powódki domagały się ustalenia tej okoliczności i zwrotu różnicy pomiędzy tym, co nienależnie świadczyły na rzecz Banku, a wypłaconym kredytem.
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu. Podniósł zarzut przedawnienia.
W wyroku z 5 stycznia 2022 r. Sąd Okręgowy m.in.: ustalił nieważność umowy (pkt I); zasądził od pozwanego na rzecz powódek 4.577,01 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 2 lutego 2021 r. do dnia zapłaty (pkt II); a także, tytułem zwrotu kosztów procesu, 6.434 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (pkt III).
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o następujące ustalenia faktyczne.
W dniu 7 grudnia 2005 r. powódki – matka i jej córka – wniosły do pozwanego o udzielenie kredytu w(...). Nie negocjowały zapisów zawartych w zaoferowanym im wzorcu umownym.
W dniu 13 grudnia 2005 r. zawarły umowę kredytu denominowanego. Skredytowana kwota wynosiła 38.970 CHF i była przeznaczona na potrzeby własne, to jest sfinansowanie zakupu udziału w nieruchomości. Kredytodawca miał wypłacić te środki, a powódki powinny je spłacać z(...), w złotych wedle kursów(...)obowiązujących w Banku. Nie określono, w jaki sposób miały być konstruowane te wskaźniki.
Kredyt wypłacono w dniu 7 marca 2006 r. w kwocie 93.633,22 zł.
W okresie od 1 kwietnia 2006 r. do 2 listopada 2020 r. powódki uiściły w wykonaniu umowy łącznie 96.152,25 zł. Różnica pomiędzy skredytowaną kwotą a spłatami wyniosła 4.577,01 zł.
W oparciu o powyższe ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy zważył, że klauzule przeliczeniowe, znajdujące się w stosunku umownym, były abuzywne. Powódki zawarły umowę jako konsumenci (art. 221k.c.). Nie miały wpływu na kształt spornych postanowień. Zawarto je we wzorcu umownym i były nieuzgodnione indywidualnie. Nie precyzowały zasad przeliczania(...)na złote. Kredytodawca przyznał sobie zatem prawo do jednostronnego regulowania wysokości rat i całej wierzytelności. To zaś, oceniając wedle stanu z chwili zawarcia umowy, było niezgodne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszało interes inicjatorek postępowania. W konsekwencji sporne klauzule przeliczeniowe były bezskuteczne od samego początku i nie powinny być zastępowane innymi normami. Kontrakt, w braku tych postanowień, był nieważny. Powódki zasadnie domagały się – i miały w tym interes prawny – ustalenia tej okoliczności, a także zwrotu tego, co nienależnie spełniły w wykonaniu powyższej czynności prawnej (art. 410 k.c.). Odsetki od tej kwoty należy się od dnia doręczenia odpisu pozwu. Roszczenie o zapłatę nie uległo przedawnieniu. O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 98 § 1 k.p.c.
Apelację od powyższego wyroku złożył pozwany. Zaskarżył to orzeczenie w całości. Zarzucił naruszenie:

1
art. 3271k.p.c.poprzez zaniechanie wskazania w uzasadnieniu wyroku, które postanowienia umowy Sąd uznał za abuzywne, a także czemu i na jakiej podstawie dowodowej ustalono, że Bank dowolnie ustalał kursy walut;

2
art. 233 § 3 k.p.c.poprzez:

1
ustalenie, że powódki miały ograniczoną możliwość przewidzenia rozmiaru udostępnionego im kapitału, podczas gdy decydowały o dacie złożenia dyspozycji wypłaty i miały możliwość wynegocjowania kursu uruchomienia kredytu;

2
ustalenie, że Bank miał swobodę ustalania kursów w tabeli, podczas gdy wskaźniki te miały charakter rynkowy;

3
pominięcie, że powódki od początku mogły kupować walutę do spłaty i dobrowolnie wybierały kurs z tabeli pozwanego, który uznały za korzystny;

4
wadliwą ocenę dowodu z przesłuchania powódek i ustalenie, że nie dokonały indywidulanych uzgodnień oraz nie miały wiedzy na temat funkcjonowania kredytu denominowanego;

3
art. 2352§ 1 pkt 2 i pkt 3 k.p.c.w zw. zart. 227 k.p.c.iart. 278 § 1 k.p.c.poprzez pominięcie dowodu z opinii biegłego, podczas gdy pozwoliłby ustalić, że pozwany nie mógł i nie stosował zawyżonych kursów;

4
art. 189 k.p.c.poprzez uznanie, że powódki mają interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy;

5
art. 3581§ 2 k.c.poprzez uznanie, że waluta obca jest w spornej umowie miernikiem waloryzacji, podczas gdy wyraża wartość zobowiązania pieniężnego;

6
art. 3851§ 1 i § 3 k.c.orazart. 3852k.c.poprzez uznanie, że postanowienia przeliczeniowe mają charakter abuzywny, podczas gdy:

1
powódki miały wpływ na kurs wypłaty kapitału, gdyż miały możliwość wynegocjowania go z Bankiem; nadto decydowały o dacie złożenia wniosku o uruchomienie kredytu;

2
powódki, mimo że od początku mogły kupować walutę do spłaty, wybierały kurs z tabel, który uznały za bardziej korzystny;

3
tabela została stworzona do rozliczania wszystkich transakcji walutowych, stąd nie ma możliwości zawyżenia bądź zaniżenia kursu na potrzeby kredytu powódek, gdyż Bank straciłby na szeregu przeciwstawnych transakcji;

7
art. 3851§ 2 k.c.poprzez:

1
uznanie, że na skutek abuzywności umowa jest nieważna, podczas gdy zasadą jest jej obowiązywanie w pozostałym zakresie,

2
uznanie, że przy ocenie skutków abuzywności decydująca jest wola konsumenta, podczas gdy celem Dyrektywy 93/13 jest przywrócenie równowagi kontraktowej stron;

8
art. 3851§ 2 k.c.w zw. zart. 358 § 2 k.c.,art. 56 k.c.,art. 354 k.c.iart. 65 § 2 k.c.poprzez pominięcie, że w przypadku abuzywności spornych klauzul istnieje możliwość wykonywania umowy bezpośrednio w(...), bądź jej uzupełnienia przepisem dyspozytywnym;

9
art. 58 § 1 k.c.w zw. zart. 69u.p.b.,art. 3531k.c.,art. 3851k.c.poprzez uznanie, że na skutek abuzywności umowa jest nieważna, podczas gdy w dalszym ciągu zawiera wszystkie elementy przedmiotowo istotne;

10
art. 111 u.p.b. poprzez uznanie, że metody określania kursów powinny być indywidulanie uzgadniane, podczas Bank ma uprawnienie, a jednocześnie obowiązek, do ustalania i publikowania tabel kursowych bez konsultacji z klientami.

Z uwagi na powyższe wniósł o:

1
zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania;

2
przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na okoliczności wskazane w odpowiedzi na pozew;

3
zasądzenie kosztów procesu za I i II instancję.

Powódki wniosły o oddalenie apelacji oraz o zasądzenie na ich rzecz kosztów procesu według norm przepisanych.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje.
Apelacja była w przeważającej części niezasadna.
W pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegał zarzut naruszeniaart. 3271§ 1 k.p.c.(zarzut 1). Był bezzasadny. Sąd Okręgowy dostatecznie skonkretyzował, które postanowienia umowne uznał za abuzywne i wyjaśnił czemu są niedozwolone. Przedstawił nadto argumentację, która doprowadziła do wniosku, że Bank miał umowną możliwość dowolnego ustalania kursu waluty. Wbrew temu co podniesiono w apelacji, powyższa ocena prawna, dokonana w ramach wykładni umowy (art. 65 k.c.), nie wymagała przytaczania dowodów. Wystarczające było, że poparto ją przywołanymi przepisami prawa.
Sąd Apelacyjny zaaprobował i przyjął za własne ustalenia faktyczne, na jakich oparto zaskarżone orzeczenie (art. 387 § 21pkt 1 k.p.c.). Co prawda pozwany zgłosił zarzuty naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c., niemniej, o czym będzie jeszcze mowa, okazały się nietrafne bądź bezprzedmiotowe. Z tych względów zostały ocenione wraz z analizą tej części apelacji, która dotyczyła materialnej podstawy zaskarżonego rozstrzygnięcia.
Niezasadnie zarzucono w niej naruszenieart. 3851k.c.Przesłanki tego przepisu zostały spełnione w odniesieniu do norm kontraktowych, które dotyczyły sposobu określania kursu(...), po jakim dokonywano w złotych: wypłaty kapitału oraz spłaty świadczeń umownych (m.in. § 5 ust. 3, § 18 ust. 1, § 19 umowy).
Nie było sporne, że powódki zawarły umowę jako konsumenci (art. 221k.c.). Zobowiązanie kredytowe zaciągnęły na sfinansowanie nabycia udziału w nieruchomości przeznaczonej na potrzeby własne (§ 2 ust. 1 umowy).
Klauzule określające sposób ustalania kursu(...)nie zostały nadto uzgodnione indywidulanie. Jak wynikało zart. 3851§ 3 k.c., doszłoby do tego, gdyby strony wspólnie ustaliły ich ostateczne brzmienie. Powinno to nastąpić w wyniku rzetelnych negocjacji, w ramach których konsument miałby realny wpływ na treść kontraktu, chyba że poszczególne postanowienia zostały przez niego sformułowane i włączone na jego żądanie (patrz: postanowienie SN z 6 marca 2019 r. I CSK 462/18; wyrok SN z 1 marca 2017 r. IV CSK 285/16). Zart. 3851§ 4 k.c.wynikało, że ciężar wykazania powyższych okoliczności spoczywał na pozwanym. Nie podołał tej powinności.
Nie było zakwestionowane, że jego przedstawiciele nie negocjowali z inicjatorkami postępowania postanowień umownych dotyczących kursów przeliczeniowych. Wprawdzie, jak podniesiono w apelacji i co wynikało z dokumentów, w drodze pertraktacji możliwe było określenie wartości kursowej, ale jedynie w odrębnym stosunku zobowiązaniowym (umowie ramowej) i tylko w zakresie wypłaty, a nie spłaty, kapitału (zarzut 2.1). Także uprawnienie dotyczące wyboru dnia wypłaty kredytu, o ile nawet istniało u kredytobiorców, nie dotyczyło umownych klauzul przeliczeniowych i ich nie modyfikowało (zarzut 2.1, 6.1). Co więcej sam pozwany wskazał, że oddziaływanie powódek na treść spornej czynności prawnej polegało w zasadzie na zawnioskowaniu o udzielenie kredytu denominowanego w(...)w oznaczonej przez nich kwocie, okresie i walucie spłaty (s. 29 pkt 134 i nast. odpowiedzi na pozew). W rezultacie na etapie przedumownym nie miały rzeczywistego wpływu na brzmienie spornych klauzul. Mogły jedynie zaakceptować je w całości – a więc bez żadnej możliwości negocjacji treści – co uczyniły, albo zrezygnować z zawarcia stosunku prawnego, w którym kredyt byłby denominowany do waluty obcej. Z oceną tą były zbieżne zeznania ich (k. 177 v, 178), które w związku z tym zasadnie uznano za wiarygodne (zarzut 2.4), a także pracownika kredytodawcy (M. K.: „o ile pamiętam, to nie było specjalnych negocjacji odnośnie ustalania kursów walut, ale nie pamiętam tego”). Tym samym między inicjatorkami postępowania a ich przeciwnikiem procesowym nie doszło do uzgodnienia w znaczeniu, jakie pojęciu temu nadaje, wyłożony wyżej,art. 3851§ 3 k.c.
Postanowienia przeliczeniowe spełniały też pozostałe przesłanki abuzywności. W umowie unormowano, że kredyt mógł być wypłacony i spłacany tylko w złotych, a zatem z wyłączeniem możliwości wykonywania świadczeń wzajemnych za pomocą(...). Wbrew temu co podniesiono w apelacji (zarzut 2.3, 6.2), nie było innej możliwości, bo zgodnie z treścią spornego zobowiązania przekazanie skredytowanej kwoty powinno następować w pieniądzu polskim (§ 5 ust. 2). W taki sam sposób miało następować oddanie kapitału wraz z odsetkami, o czym świadczy fakt, że środki na raty musiały pochodzić z oznaczonego(...)(§ 13 ust. 1 umowy), zaś nawet w przypadku wpłat w walucie obcej, podlegały one najpierw przeliczeniu na złote (§ 19 umowy). Kwota wypłaty i spłat kredytu była wyliczana przy użyciu kursu(...), który ustalano na podstawie wartości podawanych przez pozwanego w tabeli (§ 1 pkt 7, § 5 ust. 3, § 19), co potwierdził sposób, w jaki Bank rozliczał powyższe świadczenia (zaświadczenie k. 47 – 51). Strony nie określiły, w jaki sposób wskaźniki przeliczeniowe miały być tworzone (§ 1 pkt 7 umowy). Wynikało to z wykładni umowy opartej o okoliczności istniejące w dniu dokonania czynności prawnej (art. 65 k.c.).
W konsekwencji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku słusznie skonstatowano, że w zobowiązaniu posłużono się konstrukcją, która dawała wyłącznie Bankowi swobodę w kształtowaniu kursów kupna i sprzedaży(...)(zarzut 2.2, 6.3). Omawiany mechanizm prawny stanowił nadużycie jego pozycji – był bowiem silniejszym kontrahentem – oraz nierównomierne rozłożył uprawnienia i obowiązki, a nadto stanowił źródło potencjalnie niekorzystnych skutków ekonomicznych dla powódek. Naruszało to dobre obyczaje. Przesłanka ta, jak podnosi się w orzecznictwie, rozumiana jest jako brak poszanowania praw kontrahenta, który przejawia się m.in. w działaniu nierzetelnym, nieuczciwym i sprzecznym z akceptowanymi standardami (patrz: wyrok SN z 1 marca 2017 r. IV CSK 285/16). Występuje, gdy, jak w niniejszej sprawie, podmiot silniejszy, działając w sposób sprawiedliwy i słuszny, nie mógłby się racjonalnie spodziewać, że druga strona przyjęłaby postanowienie umowne w drodze negocjacji indywidualnych (patrz: uchwała składu 7 sędziów SN z 20 czerwca 2018 r. III CZP 29/17; wyroki TSUE: z 14 marca 2013 r. C 415/11 pkt 69, z 26 stycznia 2017 r. C 421/14 pkt 60 i postanowienie TSUE z 14 listopada 2013 r. C 537/12 i C 116/13 pkt 66). Na skutek wprowadzenia spornych klauzul nastąpiło też rażące naruszenie interesów kredytobiorców. Dzieje się tak, kiedy nierzetelne traktowanie konsumenta kreuje nieusprawiedliwioną, niekorzystną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy (patrz np.: wyrok SN z 2 czerwca 2021 r. I CSKP 55/21; wyrok SN z 30 maja 2014 r. III CSK 204/13). Także z powszechnego poglądu głoszonego w orzecznictwie wynika, że użyte przez pozwanego normy, odnoszące się do ustalania wyłącznie przez niego kursu waluty, uchybiały dobrym obyczajom i rażąco naruszały interes drugiej strony, a nadto są abuzywne (zarzut 6, 10; patrz np.: postanowienie SN z 6 lipca 2022 r. I CSK 3445/22; postanowienie SN z 23 czerwca 2022 r. I CSK 2815/22; postanowienie SN z 31 maja 2022 r. I CSK 2307/22; wyrok SN z 28 września 2021 r. I CSKP 74/21; wyrok SN z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18; wyrok SN z 29 października 2019 r. IV CSK 309/18; wyrok SN z 4 kwietnia 2019 r. III CSK 159/17; wyrok SN z 27 lutego 2019 r. II CSK 19/18).
W tym stanie rzeczy zbędne okazały się złożone w pierwszej i drugiej instancji wnioski o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego (zarzut 3), bo dotyczyły faktów bezspornych i niemających wpływu na rozstrzygnięcie (kwestie m.in.: zasad ustalania i stosowania przez Bank kursów rynkowych).
Sporne klauzule nie miały nadto charakteru ubocznego. W polskiej judykaturze wskazywano co prawda odmiennie, niemniej stanowisko to straciło na ważności. Wynika to z rozstrzygnięć TSUE, którego wykładnia przepisów prawa Unii Europejskiej, w tym dyrektyw, ma charakter wiążący w postępowaniach sądowych toczących się w państwach członkowskich (art. 268 TFUE; patrz np.: wyrok TSUE z 20 września 1990 r. C 192/89, pkt 11; wyrok TSUE z 2 lutego 1988 r. 309/85). Jak wskazuje się w tym orzecznictwie, wszelkie postanowienia które określają sposób ustalania parytetu pomiędzy walutą rozliczenia i spłaty, są immanentnie związane z umową kredytu rozliczanego w walucie obcej i określają ich główny przedmiot – one bowiem kreują ryzyko kursowe (patrz: wyrok z 10 czerwca 2021 r. C 609/19, pkt 33, 36, 37, 44; wyrok z 14 marca 2019 r. C 118/17, pkt 48, 52 oraz wyrok z 3 października 2019 r. C 260/18, pkt 44). Do nich zaliczają się także klauzule odnoszące się do ustalania kursów. Określają bowiem stosunek wartości (parytet) między złotym, w którym faktycznie wypłacane i spłacane jest świadczenie umowne, a(...), w jakim strony dokonują rozliczenia. Stanowisko to znalazło potwierdzenie także w nowym orzecznictwie Sądu Najwyższego (patrz np.: postanowienie SN z 23 czerwca 2022 r. I CSK 2815/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r. II CSKP 415/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r. II CSKP 975/22).
Okoliczność ta nie uniemożliwiała oceny omawianych norm umownych pod kątem abuzywności. Również bowiem postanowienia odnoszące się do świadczeń głównych podlegają takiemu badaniu, o ile zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny (art. 385(

    1 )§ 1 k.c.). W tym przypadku konsument nie ma możliwość łatwej oceny konsekwencji ekonomicznych, a także rozmiarów i relacji swojego świadczenia do zobowiązania wzajemnego drugiej strony (patrz: wyrok TSUE z 10 czerwca 2021 r. C 609/19, pkt 42 i 43; wyrok TSUE z 20 września 2017 r. C 186/16 pkt 43 – 45; wyrok TSUE z 30 kwietnia 2014 r. C 26/13 pkt 71 – 73, 75).
Warunki jednoznaczności nie zostały spełnione. Postanowienia umowne dotyczące źródła stosowanych kursów, choć sformułowane językowo poprawnie, to jednak pozbawiały powódki możliwości, by w – relewantnej przy określaniu abuzywności – chwili zawarcia kontraktu, poznać skonkretyzowane i obiektywne wskaźniki, w oparciu o które miały być wyliczane ich świadczenia. Również w orzecznictwie ugruntował się zasadny pogląd, że nie jest transparentna klauzula, która, jak w niniejszej sprawie, pozostawia kredytodawcy dowolność w wyliczaniu wartości waluty (patrz: postanowienie SN z 6 lipca 2022 r. I CSK 3445/22; postanowienie SN z 23 czerwca 2022 r. I CSK 2815/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r. II CSKP 415/22; wyrok SN z 28 września 2021 r. I CSKP 74/21; wyrok SN z 7 listopada 2019 r. IV CSK 13/19; wyrok SN z 29 października 2019 r. IV CSK 309/18; wyrok SN z 4 kwietnia 2019 r. III CSK 159/17).
Opisane wyżej okoliczności przemawiały za tym, że spełniły się przesłanki uznania omawianych norm umownych za niedozwolone. Tym samym nie wiązały one stron (art. 3851§ 2 k.c.).
Tak ukształtowany stosunek prawny nie podlegał sanowaniu.
Co prawda w orzecznictwie TSUE dopuszcza się możliwość uzupełnienia umowy, zawierającej postanowienia niedozwolone, normą dyspozytywną. Chodzi jednak o przypadki, gdy: pozwala na to prawo krajowe; na skutek abuzywności kontrakt nie może dalej obowiązywać; a jego upadek byłby szczególnie niekorzystny dla konsumenta (patrz: wyroki TSUE z: 3 marca 2020 r., C 125/18, pkt 61 i 64; 7 listopada 2019 r., C 349/18, pkt 70; 3 października 2019 r., C 260/18, pkt 32, 48; 26 marca 2019 r., C 70/17, pkt 56). Jedynie drugi z powyższych warunków został spełniony; nie zaktualizował się zaś pierwszy i trzeci z nich.
Chociaż bowiem umowa stron, o czym będzie jeszcze mowa, nie mogła funkcjonować bez niedozwolonych klauzul przeliczeniowych, to jednak jej upadek nie będzie szczególnie niedogodny dla powódek. TSUE najczęściej utożsamia niekorzystne skutki braku związania stosunkiem kredytowym z tym, że cała wierzytelność kontraktowa zostaje postawiona w stan wymagalności, a wynikające z tego konsekwencje finansowe przekraczają możliwości konsumenta (patrz: wyrok TSUE z: 20 stycznia 2021 r., C 269/19, pkt 34; 3 marca 2020 r., C 125/18, pkt 63). Pozwany nie wykazał, że taka sytuacja wystąpiłaby u kredytobiorców. Przeciwnie, od 1 kwietnia 2006 r. do 2 listopada 2020 r. uiściły na rzecz Banku więcej niż otrzymały (historia rachunku bankowego k. 47 – 51). Same też, jak wynikało z oświadczeń złożonych na rozprawie, jak też z pism procesowych złożonych przez ich pełnomocnika (np. s. 8 pozwu), były świadome i akceptowały stan, w którym w przypadku upadku umowy musiałyby dokonać rozliczenia z tytułu roszczeń o zwrot udostępnionego kredytu (protokół rozprawy k. 177 v, 178). Zgodnie z wykładnią zaprezentowaną przez TSUE, poza ewentualnymi odsetkami za opóźnienie, nie miały obowiązku świadczenia niczego więcej (patrz: wyrok TSUE z 15 czerwca 2023 C 520/21, pkt 76, 78, 79, 81 i 82). Z tych względów na ich sytuację ekonomiczną nie oddziaływałyby ewentualne żądania pozwanego o wynagrodzenie za korzystanie ze skredytowanej kwoty.
Na zastosowanie przepisów dyspozytywnych w miejsce postanowień abuzywnych nie pozwalał też krajowy porządek prawny – i to wedle stanu ocenianego w chwili orzekania. Możliwości takiej nie dawał w szczególnościart. 385(

    1)§ 2 k.c., bo wynika z niego, że na skutek uznania postanowień umownych za niedozwolone strony są związane umową w pozostałym – nie zaś w uzupełnionym przez inne unormowania – zakresie. Inne przepisy także nie przewidują takiego skutku. Również w nowym orzecznictwie Sądu Najwyższego prawidłowo się wskazuje, że niedozwolone klauzule przeliczeniowe dotyczące konsumenta nie mogą być zastąpione normą dyspozytywną, ani żadną inną, w tym wywiedzioną w drodze analogii (zarzut 8, 9; patrz: postanowienie SN z 6 lipca 2022 r. I CSK 3445/22; postanowienie SN z 23 czerwca 2022 r. I CSK 2815/22; postanowienie SN z 31 maja 2022 r. I CSK 2307/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r. II CSKP 459/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r. II CSKP 975/22; postanowienie SN z 29 grudnia 2021 r. I CSK 336/21; wyrok SN z 28 września 2021 r. I CSKP 74/21; wyrok SN z 30 października 2020 r. II CSK 805/18).
Nie było też co prawda wykluczone, że w miejsce klauzul abuzywnych mogły wejść normy, nawet nieobowiązujące w chwili zawarcia spornego stosunku prawnego. Wymagałoby to jednak aprobaty strony powodowej i pozwanej (patrz: wyrok TSUE z: 20 stycznia 2021 r., C 269/19, pkt 41; 3 października 2019 r., C 260/18, pkt 48). W niniejszej sprawie brak było takiego konsensusu.
W rezultacie na skutek wyeliminowania niedozwolonych i bezskutecznych postanowień doszło do upadku mechanizmu kreującego ryzyko walutowe – jak już wskazano, w spornej umowie tworzyły go m.in. klauzule ustalania kursu(...). Zabrakło więc elementu, który, o czym była mowa, statuował główne świadczenia stron. Jak podkreśla się w orzecznictwie, już na skutek tej okoliczności umowa nie była możliwa do utrzymania (zarzut 7.1, 8; patrz: postanowienie SN z 7 grudnia 2022 r. I CSK 3271/22; postanowienie SN z 7 grudnia 2022 r. I CSK 3346/22; postanowienie SN z 24 listopada 2022 r. I CSK 3200/22; postanowienie SN z 15 listopada 2022 r. I CSK 2909/22). Co więcej w wyniku bezskuteczności klauzul przeliczeniowych niemożliwym było jej wykonanie. Świadczenia stron nie mogły być spełniane w walucie obcej, bo kontrakt w dalszym ciągu zawierał nieabuzywne, a więc wiążące, postanowienia, zgodnie z którymi kredyt musi być wypłacony w kwocie wyrażonej w złotych wyliczonej wedle kursu(...)i na takich samych zasadach powinien być dokonany jego zwrot (zarzut 7.1, 8, 9). W wyniku abuzywności zabrakło zatem formuły, która pozwoliłaby ustalić, wedle wskaźnika umownego w postaci kursu(...), rozmiar udostępnionych środków, a także należnych rat kapitałowo – odsetkowych. Gdyby zaś uznać, że bezskuteczne stały się także normy dotyczące wypłaty i spłaty skredytowanej kwoty w pieniądzu polskim, to doszłoby w istocie do przekształcenia charakteru spornej umowy o kredyt denominowany – w której jedynie kapitał jest oznaczony w walucie obcej, zaś wypłata i spłata powinny co do zasady nastąpić w złotych – w zobowiązanie walutowe, a więc w inny podtyp stosunku kredytowego (zarzut 5; co do cech umowy o kredyt denominowany i walutowy, patrz: wyrok SN z 9 października 2020 r. III CSK 99/18; wyrok SN z 30 października 2020 r. II CSK 805/18; wyrok SN z 30 września 2020 r. I CSK 556/18; wyrok SN z 10 maja 2022 r. II CSKP 694/22). Oznaczałoby to tak daleko idącą modyfikację, że sporną czynność prawną należałoby uznać za stosunek o odmiennej istocie i charakterze. W takiej sytuacji nie dałoby się w niej utrzymać treści pierwotnych praw i obowiązków stron (patrz np.: wyrok SN z 26 stycznia 2023 r. II CSKP 722/22; postanowienie SN z 20 grudnia 2022 r. I CSK 4600/22; postanowienie SN z 6 lipca 2022 r. I CSK 3445/22). Także to wykreowało podstawy do uznania, że nie da się jej pozostawić w mocy (podobnie, patrz: postanowienie SN z 6 lipca 2022 r. I CSK 3445/22; postanowienie SN z 23 czerwca 2022 r. I CSK 2815/22; wyrok SN z 26 maja 2022 r. II CSKP 650/22; wyrok SN z dnia 10 maja 2022 r. II CSKP 382/22; wyrok SN z 10 maja 2022 r. II CSKP 694/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r. II CSKP 975/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r. II CSKP 415/22 – pkt 11 uzasadnienia; wyrok SN z 3 lutego 2022 r. II CSKP 459/22). Podobna konkluzja wynikała z analizy orzecznictwa TSUE. Wprawdzie, jak słusznie podniósł pozwany, kładzie się w nim nacisk na to, by dążyć do utrzymania stosunku prawnego dotkniętego abuzywnością, ale jednocześnie podkreśla się, że granicą tej zasady jest stan, w którym, jak w niniejszej sprawie, dalsze obowiązywanie kontraktu nie jest prawnie możliwe zgodnie z normami wewnętrznymi państwa członkowskiego (zarzut 7.1, 7.2; patrz: np. wyrok TSUE z 14 marca 2019 r. C 118/17 pkt 51; wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r. C19/20 pkt 64, 82, 83, 85, 89; wyrok TSUE z 2 września 2021 r. C 932/19 pkt 49, 50). Zresztą także TSUE stoi na stanowisku, że w sytuacji upadku mechanizmu kreującego ryzyko walutowe – a w spornej umowie tworzyły go m.in. klauzule ustalania kursu(...)niepewna” staje się obiektywna możliwość trwania całej więzi obligacyjnej (patrz: wyrok z 14 marca 2019 r. C 118/17, pkt 48, 52; wyrok z 3 października 2019 r. C 260/18, pkt 44).
Trzeba dodać, że kontrakt można byłoby pozostawić w mocy – uznając postanowienie niedozwolone za działające – niemniej wymagałoby to świadomej i dobrowolnej zgody powódek (patrz: wyroki TSUE z: 7 listopada 2019 r., C 349/18, pkt 66; 3 października 2019 r. C 260/18 pkt 53 i 56; 21 lutego 2013 r. C 472/11, pkt 35 i 36). Inicjatorki postępowania nie udzieliły takiej aprobaty. Wyraźnie zakomunikowały, że nie chcą utrzymania umowy. Jak wynikało z oświadczeń, które złożyły na rozprawie oraz pism procesowych sporządzonych przez ich pełnomocnika, były świadome skutków tej decyzji (np. s. 8 pozwu; protokół rozprawy k. 177 v, 178). Miały zatem możliwość, by, czego wymaga TSUE, kontradyktoryjnie przedyskutować okoliczności związane z nieskutecznością czynności prawnej i świadomie je zaaprobować (patrz: wyrok z 21 lutego 2013 r. C 472/11, pkt 36). Dyskusja taka toczyła się między nimi a ich przeciwnikiem procesowym przez całe postępowanie. Umowa upadła więc w całości ze skutkiem ex tunc.
Powódki spełniły nadto zawarte wart. 189 k.p.c.przesłanki konieczne do tego, żeby domagać się ustalenia (zarzut 4). Interes prawny unormowany wart. 189 k.p.c.będzie istniał, gdy wyrok ustalający umożliwi najpełniejszą ochronę ich sfery prawnej (patrz: wyrok SN z 18 czerwca 2009 r. II CSK 33/09). Wykazały, że tak było w niniejszej sprawie. Tylko ustalenie nieważności pozwoliłoby na definitywnie uchylenie stanu niepewności w zakresie istnienia spornej umowy. Takie rozstrzygnięcie oddziaływałoby nie tylko na kwestię zasadność roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia, lecz także na szereg innych istotnych dla powódek aspektów prawnych – np. pozbawiłoby pozwanego, bądź jego ewentualnych następców prawnych, możności dochodzenia spełnienia długu opisanego w kontrakcie; czy też pozwoliłoby na dokonanie w księdze wieczystej wpisu o wykreśleniu hipoteki zabezpieczającej zobowiązanie kredytowe (patrz: postanowienie SN z 25 sierpnia 2011 r. II CSK 665/10). Skutek ten nie mógł być osiągnięty w oparciu o samo powództwo o świadczenie.
Powódkom przysługiwało w związku z tym roszczenie zart. 410 k.c.Z przepisów powszechnie obowiązującego prawa nie można wywieść podstawy do stosowania konstrukcji, która skutkowałaby wzajemnym skompensowaniem nienależnych świadczeń spełnionych przez nich i kredytodawcę. Już bowiem samo wykonanie bezskutecznego zobowiązania jest źródłem roszczenia zwrotnego i z tych względów nie ma potrzeby ustalania, czy i w jakim zakresie accipiens został wzbogacany a solvens zubożony (patrz: uchwała SN z 16 lutego 2021 r. III CZP 11/20; wyrok SN z 11 grudnia 2019 r. V CSK 382/18; postanowienie SN z 1 marca 2018 r. I CSK 655/17). Oznaczało to, że inicjatorki postępowania mogły dochodzić zwrotu tego, co przekazały w wykonaniu niewiążącej umowy. Jeżeli więc żądanie o zapłatę 4.577,01 zł mieściło się w zakresie powyższego roszczenia, to było zasadne.
Oceniając pierwszoinstancyjne rozstrzygnięcie o odsetkach Sąd Apelacyjny miał na uwadze, że umowa była dotknięta bezskutecznością zawieszoną (patrz: uchwała składu 7 sędziów SN – zasada prawna – z 7 maja 2021 r. III CZP 6/21). Oznaczało to, że w wyniku abuzywności nie mogła funkcjonować, a jej byt prawny zależał od – sygnalizowanego przez TSUE – prawa konsumenta do sanowania niedozwolonych klauzul (np. wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r. C 19/20 pkt 99). Jak wynikało ze stanowiska prezentowanego przez Sąd Najwyższy, wymagalność wierzytelności o zwrot nienależnych świadczeń spełnionych w wykonaniu takiego kontraktu może powstać najwcześniej w chwili, w której należycie poinformowany kredytobiorca podejmie wiążącą decyzję o odmowie zaaprobowania postanowień abuzywnych i o zaakceptowaniu wynikających stąd konsekwencji (patrz: uchwała SN z 16 lutego 2021 r. III CZP 11/20; wyrok SN z 11 grudnia 2019 r. V CSK 382/18). W niniejszej sprawie nastąpiło to w momencie, kiedy na rozprawie pierwszoinstancyjnej z 26 października 2021 r. powódki ostatecznie zadecydowały o upadku umowy – po wcześniejszym zapewnieniu, że rozumieją wynikające z tego skutki. Z tych przyczyn odsetki za opóźnienie były należne od daty powyższego posiedzenia (art. 481 k.c.).
Świadczenia główne i uboczne nie uległy nadto przedawnieniu. Jak już była mowa, mogły stać się wymagalna najwcześniej w toku niniejszego postępowania (art. 120 § 1 k.c.). W konsekwencji termin unormowany wart. 118 k.c.nie rozpoczął biegu.
Z tych wszystkich względów zaskarżone orzeczenie – poza częścią rozstrzygnięcia o odsetkach – było zasadne.
Mając to na uwadze orzeczono jak w pkt I sentencji na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.oraz jak w pkt II sentencji w oparciu oart. 385 k.p.c.
O kosztach postępowania drugoinstancyjnego rozstrzygnięto zgodnie z zasadą unormowaną wart. 100 zd. 2 k.p.c.Pozwany przegrał proces w przeważającej części, zatem powinien zwrócić powódkom opłatę za czynności pełnomocnika w wysokości 4.050 zł wraz z odsetkami (art. 98 § 11k.p.c.;§ 2 pkt 6w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, Dz.U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.).
Z uwagi na powyższe orzeczono jak w pkt III sentencji w oparciu oart. 108 § 1 k.p.c.

    Bogusław Suter Andrzej Kordowski Dariusz Małkiński