Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 2325/21
Data wyroku: 2023-03-13 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Odwołanie darowizny
Podstawa prawna: art. 898 k.c.

Sygn. III Ca 2325/21

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 6 lipca 2021 roku Sąd Rejonowy w Łowiczu w sprawie z powództwaK. P.przeciwkoM. P.,P. P. (1),D. P. (1),A. P.o zapłatę

1
zasądził solidarnie od pozwanychM. P.,P. P. (1),D. P. (1),A. P.na rzecz powódkiK. P.kwotę 30.150 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 13 stycznia 2017 r. do dnia zapłaty;

2
przyznał adw.B. Z.ze Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Łowiczu kwotę 2.952 zł w tym podatek 23 % Vat tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu powódceK. P.;

3
przyznał adw.M. Ś.ze Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Łowiczu kwotę 5.904 zł w tym podatek 23 % Vat tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu pozwanejM. P.;

4
nieuiszczone koszty sądowe ponosi Skarb Państwa.

Sąd Rejonowy wskazał, że pozwem z dnia 12 lutego 2015 r. powódkaK. P.domagała się zasadzenia doD. P. (2)na jej rzecz kwoty 30.150 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia doręczenia odpisu pozwu do dnia zapłaty. Wskazała, że umową darowizny z 29 grudnia 1998 roku powódka i jej mążJ. P.dokonali darowizny synowi danielowi i synowejM. P., do ich majątku wspólnego zabudowanej nieruchomości rolnej oznaczonej jako działki gruntu 12,57, 172, 269, 301, 595,505 położone we wsiB.w gminieN.o łącznej powierzchni 4,65 ha o wartości 120.598 zł. Obdarowani ustanowili na rzecz darczyńców dożywotnią nieodpłatną służebność osobistą polegającą na prawie korzystania z kuchni i jednego pokoju w przedmiotowym domu mieszkalnym i zobowiązali się zapewnić uprawnionym ogrzewanie i oświetlenie w tym domu i prawo swobodnego poruszania się po wszystkich budynkach w całym obejściu. Wyrokiem z dnia 27 stycznia 2012 roku wydanym przez Sąd Rejonowy w Łowiczu w sprawie II K 599/11D. P. (2)został uznany winnym znęcania się psychicznie nad powódką w okresie od 1 maja 2002 roku do 1 maja 2011 roku oraz w okresie od 2009 roku do 2011 roku nad swoim bratemŁ. P.i wymierzono mu karę 10 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania kary na okres 3 lat próby. Oświadczeniami doręczonymi 19 lipca 201 powódka odwołała wobec syna i synowej darowiznę udziału ½ części we współwłasności spornej nieruchomości powołując się na ich rażącą niewdzięczność. Rażąca niewdzięcznośćD. P. (2)miała wyrażać się w wieloletnim – od 2002 roku znęcaniu psychicznym , wszczynaniu awantur domowych , używaniu wobec powódki słów wulgarnych i powszechnie uznawanych za obelżywe, wrzucaniu z mieszkania i grożeniu popełnieniem przestępstwa na jej szkodę , co znalazło potwierdzenie w prawomocnym wyroku karnym. Odwołanie darowizny nastąpiło w ustawowym terminie tj. przed upływem roku od dnia w którym powódka dowiedziała się o powołanej w oświadczeniach niewdzięczności obdarowanegoD. P. (2), którą było wydanie wyroku skazującego go za znęcanie się nad matką.
W pozwie z 7 grudnia 2012 roku powódka wniosła do Sądu Rejonowego w Łowiczu pozew przeciwkoD. P. (2)iM. P.o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli o treści:M. P.iD. P. (2)oświadczają, że przenoszą ma rzeczK. P.udział wynoszący ½ część we własności zabudowanej nieruchomości rolnej o powierzchni 4,65 ha oznaczonej w ewidencji gruntów numerami 12,57, 172, 269, 301, 595, 505, dla której to nieruchomości prowadzona jestksięga wieczysta (...)”. Powództwo w tejże sprawie zostało prawomocnie oddalone. Sady obu instancji stwierdziły, ze ponieważ rażącą niewdzięcznością wykazał się tylko jeden z z obdarowanych –D. P. (2), aby można było skutecznie przenieść z powrotem ba rzecz darczyńcy udział jednego z małżonków we własności nieruchomości objętej wspólnością ustawową konieczne byłoby przekształcenie współwłasności łącznej na współwłasność w częściach ułamkowych , gdyż tylko w takim przypadku darczyńca mógłby skutecznie zgodnie zart. 898 § 2 kcw zw. zart. 405 kcdomagać się przeniesienia na niego udziału należącego do małżonka, w stosunku do którego darowizna została odwołana z uwagi na jego rażącą niewdzięczność . Ponieważ obdarowani małżonkowie pozostają nadal we wspólności majątkowej małżeńskiej sądy obu instancji stanęły na stanowisku, ze w razie odwołania darowizny nieruchomości, co wywołuje skutek jedynie obligacyjny, uczynionej do majątku wspólnego obojga małżonków z powodu rażącej niewdzięczności tylko jednego małżonka należy przyjąć, ze w barku zgody obojga małżonków na powrotne przeniesienie własności nieruchomości na darczyńcę ma on do niewdzięcznego małżonka tylko roszczenie o zapłatę równowartości jego udziału we współwłasności nieruchomości zgodnie zart. 898 § 2 kcw zw. zart. 405 kc.Wskazano, że nieruchomość została darowanaM.iD. P. (2)przez powódkę i jej męża, który następnie zmarł, wobec czego przysługujące mu uprawnienie do odwołania darowizny w zakresie własnego udziału wygasło i powódka mogła skutecznie odwołać darowiznę jedynie w zakresie przysługującego jej udziału ½ części darowanej nieruchomości. Z uwagi na skuteczność odwołania darowizny jedynie wobecD. P. (2), jak przyjęły Sądy obu instancji, powódce przysługuje roszczenie o zapłatę równowartości ¼ części darowanej nieruchomości. Żądanie swoje powódka oparła na podstawie zart. 898 § 1 zd. 1 kcw związku zart. 405 kc.Ponieważ wydanie korzyści w naturze jest niemożliwe co potwierdzają wyroku obu instancji, powódka może żądać zwrotu wartości ¼ części darowanej nieruchomości. Wskazano, ze sprzedaż przezD.iM. P.w dniu 17 października 2011 rokudziałek o numerach (...)objętych umową darowizny z 29 grudnia 1998 roku, nie ma wpływu na ustalenie wartości darowizny, bowiem, działki te winny być również objęte wyceną dokonana przez rzeczoznawcę majątkowego. Wskazała, że obdarowany powinien wydać przedmiot darowizny w takim stanie, w jakim znajdował się w chwili zachowania mającego znamiona rażącej niewdzięczności, a ponieważ rażącą niewdzięcznośćD. P. (2)miała miejsce na przestrzeni okresu od 1 maja 2002 roku do 1 maja 2011 roku wycena przedmiotowej nieruchomości powinna zostać dokonana na dzień 1 maja 2011 roku, tj. na dzień ostatniego zachowania, za które został skazanyD. P. (2).
Postanowieniem z dnia 24 maja 2016 roku Sąd zawiesił postępowanie z uwagi na śmierć pozwanegoD. P. (2)(k. 65). Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2016 roku Sąd podjął zawieszone postępowanie z udziałem następców prawnych zmarłego pozwanegoD. M.P.,P.,P.,D. P. (1), iA. P.(k. 76).
W odpowiedzi na pozew z dnia 23 stycznia 2017 roku pozwanaM. P.wniosła o oddalenie powództwa wskazując, że jest ono bezzasadne.
Pełnomocnik pozwanejM. P.w piśmie z dnia 15 lutego 2018 roku wniósł o oddalenie powództwa, zasadzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów zastępstwa procesowego i podniósł zarzut sprzeczności żądania pozwu z zasadami współżycia społecznego. Wskazał, że zgodnie z prawomocnymi orzeczeniami sądów I i II instancji w sprawie z powództwaK. P.o złożenie oświadczenia woli, odmówiono powódce ochrony prawa , które jej przysługiwało. Prawomocny wyrok Sądu Rejonowego w Łowiczu sprawie I C 624/12 wskazuje, ze powódka wykorzystała już przysługujące jej roszczenie o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli i że nie zostało ono uwzględnione , zaś okoliczności sprawy nie uległy zmianie. Wskazał, że Sądu nie wiążą ustalenia i oceny wyrażony w uzasadnieniu wyroku innego sądu przyjęte za jego podstawę gdyż zakresem prawomocności materialnej jest objęty ostateczny wynik rozstrzygnięcia a nie jego przesłanki. Za niedopuszczane zatem uznać należy dokonywanie przez sąd ustaleń faktycznych i ocen prawnych na podstawie uzasadnienia wyroku wydanego w innej sprawie, gdyż byłoby to postepowanie godzące wprost w zasadę bezpośredniości. W piśmie zwrócono uwagę na potrzebę analizy, czy na skutek rozporządzenia częścią darowanej nieruchomości (działami nr 12 i 172) w dniu 17 października 2011 roku powódce przysługuje roszczenie o zapłatę równowartości udziału w zbytej części nieruchomości. Wskazano, że rozporządzenie przedmiotem darowizny sprawia, że powrotne przeniesienie własności przedmiotu darowizny na rzecz darczyńcy nie jest możliwe w świetle zasad uregulowanych wart. 405 i nast. kc.Wskazał, żedziałki nr (...)zostały zbyte w dniu 17 października 2011 roku i z tą data wygasł obowiązek zwrotu przedmiotu darowizny lub jego równowartości ponieważ darczyńcy nie byli już w tym zakresie wzbogaceni na skutek darowizny lub jej równowartości (art. 409 kc). Nie musieli przy tym liczyć się z obowiązkiem zwrotu, ponieważ oświadczenie o odwołaniu darowizny otrzymali 19 lipca 2021 roku , a więc 10 miesięcy po dacie rozporządzenia częścią darowizny. W ocenie strony pozwanej żądanie pozwu godzi w zasady współżycia społecznego, gdyż pozwanymi są obdarowana, co do której nie występują przesłanki do uznania jej za rażąco niewdzięczną i wnuki powódki, które nie były nigdy obdarowane. Roszczenie kierowane jest przeciwko dziedziczącym na podstawie ustawy spadkobiercomD. P. (2), wobec czego stali się oni stroną pozwaną niezależnie do ich wcześniejszych zachowań wobec powódki. Wskazano na trudną sytuację finansowa pozwanych, jak również na to, ze powódka uzyskania wskutek darowizny świadczenie emerytalne, wobec czego uszczerbek w jej majątku będący skutkiem darowizny został już w znacznej mierze zrekompensowany.
Strony co do zasady popierały swoje stanowiska na kolejnych terminach rozpraw i w dniu zamknięcia rozprawy.
Powódka w piśmie z dnia 25 czerwca 2018 roku oraz jej pełnomocnik w piśmie z dnia 2 listopada 2018 roku podnieśli, że wycenie powinny podlegać również działki zbyte przezD.iM. P.w 2011 roku onumerach ewidencyjnych (...). Ponadto powódka stanęła na stanowisku, ze rozliczeniu powinny podlegać również nakłady poczynione przez powódkę i jej małżonka na gospodarstwo rolne obdarowanych po jego przekazaniu.
Na rozprawie w dniu 16 stycznia 2019 roku pełnomocnik powódki oświadczył, że rozszerza powództwo do kwoty 67.125 zł stanowiącej ¼ wartości gospodarstwa według wyceny biegłego. Pozwani wnosili o oddalenie powództwa. W piśmie z dnia 15 stycznia 2019 roku dostarczonym na rozprawę w dniu 16 stycznia 2019r oku powódka wniosła o zasądzenie na jej rzecz nakładów na przekazane gospodarstwo rolne zwiększających jego wartość. Wśród nakładów wskazała kwoty płacone przez darczyńców za pracę kombajnu, prasę, nawozy, opryski, węgiel, drzewo, urządzenie korytarza w drewnie, zakup drzwi, szafki, zadaszenia, kominów, wartość dwóch wodociągów i doprowadzenia wody do domu i na podwórko w łącznej kwocie 101.400 zł, ponadto wskazano, że po dokonaniu darowizny darczyńcy przekazali małżonkomD.iM. P.pieniądze na dach na budynek gospodarczy, na czyszczenie malowanie dachu na stodole z wymianą rynien, na płytki i terakotę w letniaku i kuchni, zlew, szafki, wężownicę i papę, nadto na materiał na przybudówkę, na betoniarkę, grzejniki i dwa mioty prosiąt, na zaproszoną loszkę, a potem prosięta, na betonowy płot, dach na szopie i blat na krajzegę – w łącznej kwocie 81.400 zł.
Pełnomocnik pozwanej w piśmie z dnia 24 stycznia 2019 roku wniósł o oddalenie zmodyfikowanego powództwa w całości, podniósł zarzut przedawnienia roszczenia o zasądzenie równowartości nakładów poczynionych przez powódkę na nieruchomość pozwanych, zakwestionował ich wartość. Strona pozwana przyznała, że po dacie darowizny zostały poczynione następujące nakłady: wymiana dachu na budynku gospodarczym, wymiana dachu na stodole i założenie rynien, położenie glazury i terakoty w łazience w letniaku, wymiana dachu na szopie między stodołą a oborą. Pozwana zakwestionowała pozostałe nakłady wskazywane przez powódkę.
Na rozprawie w dniu 6 marca 2019 roku, a następnie 8 lipca 2019r. strony wyraziły wolę podjęcia próby uregulowania sporu w drodze umowy zawartej poza procesem, wobec czego postanowieniem z dnia 8 lipca 2019 Sąd zawiesił postępowanie na zgodny wniosek stron. Postępowanie zostało podjęte na wniosek powódki postanowieniem z dnia 19 września 2019r., a następnie na ponowny wniosek stron złożony na rozprawie w dniu 20 listopada 2019 roku – zawieszone na okres 3 miesięcy.
Pozwani w piśmie z dnia 26 lutego 2020 roku wnosili o niepodejmowanie zawieszonego postępowania i dalsze zawieszenie postępowania na czas określony. Pełnomocnik pozwanejM. P.w piśmie z dnia 18 marca 2020 roku podtrzymał to stanowisko, a następnie w pismach z dnia 29 czerwca i 18 września 2020 roku informował, że strony są w trakcie realizacji ustaleń ugodowych.
Postanowieniem z dnia 5 lutego 2021r. Sąd Rejonowy umorzył postępowanie.
Postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2021r.. Sąd Rejonowy uwzględnił zażalenie powódki na postanowienie o umorzeniu postepowania, na podstawieart. 395 § 2 kpcuchylił postanowienie z dnia 5 lutego 2021 roku i podjął zawieszone postepowanie. Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2021r. Sąd przywróciłK. P.termin do złożenia wniosku o podjęcie postępowania zawieszonego postanowieniem z dnia 20 listopada 2019r.
Na rozprawie w dniu 14 czerwca 2021r. powódka popierała powództwo, wniosła o zasądzenie od pozwanych solidarnie na jej rzeczy kwoty 67 125 zł. Strona pozwana nie podtrzymała woli zakończenia sporu z powódką poprzez zawarcie umowy, wnosiła o oddalenie powództwa. Pełnomocnik pozwanej wnosił na wypadek uwzględnienia powództwa w jakiejkolwiek części o rozłożenie świadczenia na raty w kwotach nieprzekraczających 500 zł miesięcznie.
Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:
Umową z dnia 29 grudnia 1998 roku zawarta w formie aktu notarialnego w trybieustawy o ubezpieczeniu społecznym rolnikówJ. P.iK. P.darowali synowiD. P. (2)i synowejM. P.do ich majątku wspólnego zabudowaną nieruchomość rolną położną wB., składającą się z działek gruntu onumerach ewidencyjnych (...)i łącznej powierzchni 4,65 ha. Na przedmiotowej nieruchomości obdarowani ustanowili na rzecz darczyńców dożywotnio i nieodpłatnie służebność osobistą polegającą na prawie korzystania z kuchni i jednego pokoju w przedmiotowym domu mieszkalnym i zobowiązali się zapewnić uprawnionym ogrzewanie i oświetlenie w tym mieszkaniu oraz prawo swobodnego poruszania się po wszystkich budynkach i całym obejściu.
Powódka miała w dacie darowizny 51 lat, jej mąż 62. Po przekazaniu gospodarstwa darczyńcy i obdarowani umówili się, że darczyńcy nadal będą prowadzili gospodarstwo i pobierali z tego korzyści. Tak też się było do śmierciJ. P.w 2006 roku.
Na darowanej nieruchomości oprócz darczyńców, obdarowanych i ich czworga dzieci, do 2012 roku mieszkał także bratD. P. (2)Ł. P.. Miały miejsce częste kłótnie pomiędzyD. P. (2)a jego matką i bratem. Relacje pogarszały się,D. P. (2)spożywał alkohol, co przeszkadzałoK. P..
Umową sprzedaży z dnia 17 października 2011 rokuD.iM. P.zbyli z darowanego gospodarstwadziałki nr (...)o łącznej powierzchni 8000 m. kw.
Wyrokiem Sądu Rejonowego w Łowiczu z dnia 27 stycznia 2012 roku w sprawie II K 599/11D. P. (2)został skazany za czyn zart. 207 § 1 kkpolegający na tym, że w okresie od 1 maja 2020 roku do 1 maja 2011 roku znęcał się psychicznie nad swoją matkąK. P.oraz w okresie od 2009 roku do 1 maja 2011 roku nad swoim bratemŁ. P.w ten sposób, ze wszczynał awantury domowe, podczas których używał wobec wymienionych słów wulgarnych i powszechnie uznawanych za obelżywe, wyrzucał z mieszkania i groził popełnieniem przestępstwa na ich szkodę. Oskarżonemu wymierzono karę 10 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na 3 lata próby. Wyrok uprawomocnił się 3 lutego 2012 roku.
W dnu 18 lipca 2012 roku powódka skierowała doD. P. (2)iM. P.pisemne oświadczenia o odwołaniu darowizny udziału wynoszącego ½ część we współwłasności zabudowanej nieruchomości rolnej o powierzchni 4,65 ha darowanej wspólnie zJ. P.umową z dnia 29 grudnia 1998r.
Wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2014 roku wydanym w sprawie I C 624/12 Sąd Rejonowy w Łowiczu, który po rozpoznaniu apelacji uprawomocnił się w dniu 8 grudnia 2014 roku, oddalił powództwoK. P.skierowane przeciwkoD. P. (2)iM. P.o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, mocą którego pozwani mieliby przenieść na rzecz powódki udział wynoszący ½ część we własności zabudowanej nieruchomości rolnej o powierzchni 4,65 ha, dla której prowadzona jestksięga wieczysta (...). Sądu obu instancji stanęły na stanowisku , że w razie odwołania darowizny nieruchomości uczynionej do majątku wspólnego małżonków z powodu rażącej niewdzięczności tylko jednego małżonka, należy przyjąć, że w braku zgody obojga małżonków na powrotne przeniesienie własności nieruchomości na darczyńcę ma on do niewdzięcznego małżonka - na podstawieart. 898 § 2 k.c.w zw. zart. 405 k.c.- tylko roszczenie pieniężne o zapłatę równowartości jego udziału we współwłasności nieruchomości.
W sprawie powyższej strona powodowa sformułowała jedynie żądanie zobowiązania pozwanych do złożenia oświadczenia woli.
Pozwani – żona i dzieciD. P. (2)- nie akceptują sytuacji, w której z powodu śmierciD. P. (2)mieliby spłacić powódkę jakąkolwiek kwotą odnoszącą się do wartości udziału w darowanej małżonkomP.nieruchomości.
Nieruchomość składa się obecnie z działek onumerach ewidencyjnych (...)położonych wB.i ma powierzchnię 3,85 ha.Działka zabudowana nr (...)ma powierzchnię 0,71 ha i przedstawia wartość 210.000 zł, pozostałe działki niezabudowane mają powierzchnię 3,14 ha i wartość 88.500 zł. Działki niezabudowane nie są przez pozwanych wykorzystywane rolniczo, od lat leżą odłogiem. Działka zabudowana jest zamieszkiwana przez pozwanąM. P.iA. P., pozwaniP. P. (1)iD. P. (1)mieszkają oddzielnie w miejscowościach, w których pracują.M. P.utrzymuje się z renty rodzinnej w wysokości 1026 zł i dorabia przy sprzedaży zniczy,A. P.ukończyła szkołę średnią, nie pracuje, chce kontynuować edukację w szkole policealnej, pozostaje na utrzymaniu matki.P. P. (1)jest z zawodu mechanikiem samochodowym, pracuje jako operator przy produkcji elementów plastikowych z wynagrodzeniem miesięcznym około 3000 zł, zaśD. P. (1)z zawodu technik żywienia pracuje w magazynie i zarabia około 2800 zł miesięcznie.D. P. (2)zmarł 3 maja 2016 roku. PozwaniM. P.,P. P. (1),D. P. (1)iA. P.są jego spadkobiercami.
Stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dokumentów złożonych przez strony, w szczególności załączonych do pozwu odpisów wyroków sądów cywilnych z uzasadnieniami, wyroku sądu karnego, oświadczeń o odwołaniu darowizny, umowy darowizny z 29 grudnia 1998 roku. Ustalenia Sąd czynił także na podstawie twierdzeń stron w zakresie, w jakim korespondowały z przedstawionymi dokumentami i nie wykluczały się wzajemnie. Fakt popełnienia przestępstwa na szkodę powódki przez obdarowanegoD. P. (2)był bezsporny, podobnie jak i istnienie poważnych sytuacji konfliktowych, kłótni miedzy nim a powódką, co zresztą znalazło odzwierciedlenie także w zeznaniach pozwanejM. P.. Wiarygodne były także twierdzenia powódki o tym, że wraz z mężem finansowali szereg inwestycji i przedsięwzięć na darowanej nieruchomości. Pozostałe twierdzenia powódki, w szczególności odnoszące się do pozwanejM. P., mające przedstawić ją w niekorzystnym świetle były bez znaczenia dla ustaleń faktycznych. Do ustalenia wartości nieruchomości wskazanej w pozwie Sąd przyjął opinię biegłego rzeczoznawcyK. K., która ostatecznie nie została zakwestionowana, a wnioski w niej sformułowane zostały przyjęte przez strony i jako aktualne nie były kwestionowane do zamknięcia rozprawy. Nie miały również istotnego znaczenia dla ustaleń faktycznych zeznania pozwanych dzieciD. P. (2). Z uwagi na wiek, nie mieli oni bowiem w pamięci wydarzeń związanych z odwołaniem przez powódkę darowizny w 2012 roku.
Według Sądu Rejonowego powództwo co do zasady zasługiwało na uwzględnienie.
Żądanie zapłaty w rozważanym stanie faktycznym zostało skonstruowane prawidłowo po tym, jak wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2014 roku w sprawie I C 624/12 Sąd Rejonowy w Łowiczu oddalił powództwoK. P.skierowane przeciwkoD. P. (2)iM. P.o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, mocą którego pozwani mieli przenieść na rzecz powódki udział wynoszący ½ część we własności darowanej im wcześniej nieruchomości rolnej. W świetle wskazań Sądów orzekających poprzednio w obu instancjach, w razie odwołania darowizny nieruchomości uczynionej do majątku wspólnego małżonków z powodu rażącej niewdzięczności tylko jednego małżonka, należy przyjąć, że w braku zgody obojga małżonków na powrotne przeniesienie własności nieruchomości na darczyńcę, ma on do niewdzięcznego małżonka - na podstawieart. 898 § 2 kcw zw. zart. 405 kc- tylko roszczenie pieniężne o zapłatę równowartości jego udziału we współwłasności nieruchomości.
W sprawie, o której mowa roszczenie powódki względem obdarowanych o zobowiązanie do przeniesienia udziału we współwłasności przedmiotu darowizny zostało prawomocnie rozstrzygnięte. Wskazać trzeba, że dopiero na skutek jurydycznej argumentacji Sądów obu instancji rozpoznających poprzednie żądanie powódka uzyskała wiążące w jej sytuacji faktycznej stanowisko o niemożliwości żądania zobowiązania do przeniesienia udziału we współwłasności przedmiotu darowizny. Takpowstałapo stronie pozwanego sytuacja niemożliwości zaspokojenia roszczenia o zwrot przedmiotu darowizny w naturze, a po stronie powódki niemożliwość wysuwania takiego żądania. W tej sytuacji w niniejszej sprawie uzasadnione jest przyznanie powódce ochrony prawnej zgłoszonego w niniejszym postępowaniu roszczenia o zapłatę. Stanowisko przeciwne prowadziłaby do unicestwieniaa prioriroszczenia, które faktycznie nie mogło być zgłoszone w poprzednim postępowaniu.
Żądanie zapłaty zostało skierowane wyłącznie do pozwanegoD. P. (2)i określone na poziomie odpowiadającym 1/4 części uczynionej darowizny. Rozmiar żądania uwzględnia fakt, że oświadczenie o odwołaniu darowizny złożyła jedynie powódka, która darowizny dokonywała wraz z mężem (nieżyjącym już w dacie odwołania darowizny). W stosunku do żądania zgłoszonego w poprzednim postępowaniu zakończonym prawomocnie, zakres żądania ograniczony został wyłącznie do żądania zapłaty w części odnoszącej się do jednego z obdarowanych, który dopuścił się rażącej niewdzięczności, tj.D. P. (2).
Zgodnie zart. 898 kcdarczyńca może odwołać darowiznę, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności, a zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Przepisart. 405stanowi, że bezpodstawnie wzbogacony obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.
Nie ulega wątpliwości, że pozwanyD. P. (2)dopuścił się rażącej niewdzięczności względem powódki. Z mocyart. 11 kpcSąd cywilny związany jest ustaleniami wydanego w sprawie karnej II K 599/11 Sądu Rejonowego w Łowiczu prawomocnego wyroku skazującego obdarowanegoD. P. (2), co do popełnienia przez niego przestępstwa psychicznego znęcania się nad darczyńcą – powódką. Wyrok w sprawie uprawomocnił się 3 lutego 2012 roku, wobec czego pisemne oświadczenie powódki z czerwca 2012 roku o odwołaniu darowizny złożone zostało pozwanemu z zachowaniem terminu, o którym mowa wart. 899 § 3 kc.Nie zachodziły również przesłanki do uznania, że darowizna uczyniona przez powódkę czyniła zadość obowiązkowi wynikającemu z zasad współżycia społecznego (art. 902 kc). W tych okolicznościach zasadnie powódka domagała się od pozwanego zwrotu darowizny. Uwzględniając niemożliwość wydania korzyściw naturze, o czym była już mowa, uzasadnione jest w świetle brzmieniaart. 405 in fine kcżądanie zwrotuwartościdarowizny uczynionej na rzecz rażąco niewdzięcznego obdarowanego.
Powódka żądała zwrotu wartości darowizny według jej stanu z dnia jej dokonania, zaś pozwanyD. P. (2)wraz z małżonką zbyli umową sprzedaży dwie z działek – onumerach ewidencyjnych (...), które wchodziły w skład darowanej nieruchomości rolnej. Należało zatem rozstrzygnąć, czy powódce przysługiwało roszczenie o zapłatę równowartości udziału w wartości również tych działek, które po dokonaniu darowizny zostały zbyte.
W ocenie Sądu, w okolicznościach faktycznych sprawy żądanie powódki jest w tym zakresie nieuzasadnione. Jak bowiem stanowiart. 406i następnekodeksu cywilnego, obowiązek wydania korzyści obejmuje także wszystko, co w razie zbycia zostało uzyskane w zamian tej korzyści, zaś obowiązek ten wygasa jeżeli ten, kto korzyść uzyskał wyzbył się jej w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Należy wziąć pod uwagę, że umowa sprzedaży przedmiotowych części nieruchomości darowanej została zawarta w dniu 17 października 2011roku, zaś oświadczenie o odwołaniu darowizny pozwani otrzymali w lipcu 2012 roku. W czasie zawierania umowy sprzedaży ani pozwanyD. P. (2), ani jego małżonkaM. P.nie mieli podstaw do tego, by liczyć się z obowiązkiem zwrotu darowizny ani jej równowartości. Strona powodowa nie udowodniła, że pozwanyD. P. (2)i jego małżonka w październiku 2011 roku, po ponad dwunastu latach od dokonania darowizny i również po wielu już latach złych relacji w powódką, powinni liczyć się z tym, że powódka odwoła darowiznę. Wyrok skazujący w stosunku do pozwanego za znęcanie się nad powódką zapadł dopiero w końcu stycznia 2012 roku. Z tego względu przyjąć należało, że obowiązek zwrotu wartości darowizny nie obejmował równowartości zbytych działek o numerach jak wyżej, gdyż w tym zakresie wygasł przed odwołaniem darowizny (art. 409 k.c.). Z tego punktu widzenia zgłoszone przez stronę powodową wnioski dowodowe o objęcie wyceną biegłego rzeczoznawcy również tych działek podlegały oddaleniu jako dowód nieistotny dla ustaleń faktycznych i nie mający znaczenia dla rozstrzygnięcia.
Wartość darowizny podlegająca zwrotowi została określona w pozwie na 30.150 zł jako ¼ wartości nieruchomości odniesionej do jej wartości wskazanej w umowie darowizny z 1998 roku na kwotę 120.598 zł. W toku postępowania wartość nieruchomości została ustalona na podstawie opinii biegłego z zakresu szacowania wartości nieruchomości na kwotę 298.500 zł. Powódka reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika nie rozszerzyła jednak skutecznie powództwa zgłaszając ustnie na rozprawie żądanie na poziomie odpowiadającym ¼ wartości oszacowanej przez biegłego. Zgodnie bowiem zart. 193 § 21kpc, z wyjątkiem spraw o roszczenia alimentacyjne, zmiana powództwa może być dokonana jedynie w piśmie procesowym. Wobec braku skutecznego rozszerzenia powództwa Sąd uwzględnił powództwo jedynie do wysokości żądanej pozwem.
W kontekście zgłoszonego przez powódkę żądania rozliczenia nakładów czynionych przez nią o jej męża na rzeczD.iM. P.związanych z darowaną nieruchomością stwierdzić należy, że w ustalonym stanie faktycznym brak jest podstaw do zasądzenia na rzecz powódki jakiejkolwiek kwoty z tego tytułu.
Rozliczenie między posiadaczem a właścicielem rzeczy w trybie roszczeń określonych wart. 224i następnekodeksu cywilnegomoże mieć miejsce wówczas, gdy właściciela i posiadacza nie łączy stosunek obligacyjny. W niniejszej sprawie darczyńcy po dokonaniu darowizny nieruchomości na rzecz syna i synowej umówili się z nimi, że będą nadal prowadzić gospodarstwo i czerpać z niego dochody.
Zgodnie zart. 226 i nast. kcsamoistny posiadacz w dobrej wierze może żądać zwrotu nakładów koniecznych o tyle, o ile nie mają pokrycia w korzyściach, które uzyskał z rzeczy. Zwrotu innych nakładów może żądać o tyle, o ile nie mają pokrycia w korzyściach , które uzyskać z rzeczy. Zwrotu innych nakładów może żądać o tyle, o ile zwiększają wartość rzeczy w chwili jej wydania właścicielowi. Jednakże gdy nakłady zostały dokonane w chwili gdy samoistny posiadacz w dobrej wierze dowiedział się o wytoczeniu powództwa przeciwko niemu o wydanie rzeczy, może on żądać jedynie zwrotu nakładów koniecznych. Samoistny posiadacz w złej wierze może żądać jedynie zwrotu nakładów koniecznych i to tylko o tyle, o ile właściciel wzbogaciłby się jego kosztem. Zasady te stosuje się odpowiednio do stosunków między właścicielem rzeczy a posiadaczem zależnym, o ile z przepisów regulujących ten stosunek nie wynika nic innego.
W ocenie Sądu nie można przyjąć, by darczyńcy byli posiadaczami nieruchomości pozwanych w dobrej wierze, wiedzieli bowiem, że nie są właścicielami nieruchomości. Podejmowali decyzje co do remontów, modernizacji i niezbędnych prac, na które wykładali pieniądze, również w części z obradowanymi, lecz czynili to prowadząc na własny rachunek gospodarstwo i czerpiąc z tego korzyści. W tej sytuacji mogliby się jedynie domagać nakładów koniecznych. Wśród wskazanych przez powódkę pozycji kosztów (praca kombajnu, prasa, nawozy, opryski, węgiel, drzewo, urządzenie korytarza w drewnie, zakup drzwi, szafki, zadaszenia, kominy, wodociągi i doprowadzenia wody do domu i na podwórko , dach na budynek gospodarczy, na czyszczenie malowanie dachu na stodole z wymianą rynien, płytki i terakota w letniaku i kuchni, zlew, szafki, wężownica i papa, materiał na przybudówkę, na betoniarkę, grzejniki i dwa mioty prosiąt, na zaproszoną loszkę, a potem prosięta, na betonowy płot, dach na szopie i blat na krajzegę) nie ma takich, które jawiłyby się jako nakłady konieczne na własność obdarowanych, a jeśli nawet któreś z nich takimi były, brak jest podstaw do przyjęcia, że zwiększyły wartość nieruchomości pozwanych.
W ocenie Sądu bardziej właściwe i bliższe rzeczywistości w kontekście tego rodzaju stosunków między rodzicami a dziećmi w warunkach wiejskich jest przyjęcie, że syn i synowa darczyńców byli przez nich sukcesywnie obdarowywani w powyższy sposób. Świadczenia i przysporzenia nazwane przez powódkę „nakładami” na darowane gospodarstwo były świadczone jako bezzwrotna pomoc synowi i jego rodzinie w takim celu, by darowane gospodarstwo mogło nadal funkcjonować na umówionych z obdarowanymi zasadach i w konsekwencji też po to, by darczyńcy mogli nadal czerpać zysk z gospodarstwa, którym nadal zarządzali. Stwierdzić także trzeba, że darowizny te nie zostały nigdy odwołane. Powódka i jej mąż nie byli przy tym obowiązani do świadczenia na rzecz syna i synowej, czynili to dobrowolnie. Świadczenia ich nie miały więc charakteru nienależnego w rozumieniuart. 410 § 2 kc.
Żądanie powódki rozliczenia powyższych przysporzeń co do zasady zatem jako nieuzasadnione nie mogło zostać uwzględnione.
Pozwani uzyskali stwierdzenie nabycia spadku poD. P. (2), jednakże dnie dokonali działu spadku. Sąd zasądził żądaną pozwem kwotę solidarnie od wszystkich pozwanych jako następców prawnych zmarłego obdarowanegoD. P. (2)w oparciu o treśćart. 1034 § 1 kc, zgodnie z którym do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe, a jeżeli jeden ze spadkobierców spełnił świadczenie, może on żądać zwrotu od pozostałych spadkobierców w częściach, które odpowiadają wielkości ich udziałów. Rozstrzygnięcie jest konsekwencją porządku dziedziczenia po pierwotnie zobowiązanym i pozwanymD. P. (2)i samo w sobie nie sprzeciwia się zasadom współżycia społecznego. Biorąc pod uwagę wartość udziału w przedmiocie darowizny, co do której powództwo zostało uwzględnione, w zestawieniu z rzeczywistą wartością przysporzenia, które pozwani odziedziczyli po pierwotnie pozwanymD. P. (2), rozmiar zobowiązania pozwanych określony wyrokiem nie godzi w ich sytuację materialną. Jako współwłaściciele nieruchomości o łącznej wartości prawie trzystu tysięcy złotych pozwani mają realną możliwość spełnienia świadczenia na rzecz powódki.
Biorąc pod uwagę sytuację osobistą i majątkową pozwanych, fakt, że spadkowa nieruchomość stanowi jedyny ich majątek, jak również ze względu na treść wyroku zasądzającego świadczenie, Sąd nie obciążył pozwanych nie uiszczonymi kosztami sądowymi w sprawie i przejął je na Skarb Państwa.
Sąd Rejonowy przyznał ze Skarbu Państwa na rzecz adwokatówM. Ś.iB. Z.wynagrodzenie za pomoc prawną udzieloną z urzędu powódce i pozwanejM. P.na podstawie przepisów Rozrządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 roku, w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w brzmieniu obowiązującym od 1 do stycznia do 1 listopada 2016 roku, wraz z należnym podatkiem Vat - stosownie do przepisów § 4 ust. 2 i 3 w związku z § 8 pkt 5 Rozporządzenia. Zróżnicowanie wysokości przyznanych wynagrodzeń wynika ze znacząco różnego nakładu pracy i stopnia przyczynienia się każdego z pełnomocników do rozstrzygnięcia sprawy. Przyznanie wynagrodzenia adw.B. Z.na poziomie jedynie połowy wartości wynikającej ze stawek minimalnych określonych w Rozporządzeniu motywowane jest również tym, że wskutek zaniechań pełnomocnika (bezczynność i brak wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania), o których powódka nie wiedziała, doszło w sprawie do wydania postanowienia o umorzeniu zawieszonego postępowania. Nastąpiło to w sytuacji, gdy powódka poprzez podejmowane czynności związane z podziałem działki nadal, za zgodą strony przeciwnej dążyła do uregulowania sporu pozasądowo, o czym Sąd nie był informowany w okresie pół roku przed wydaniem postanowienia.
W tym miejscu wypada jeszcze zamieścić uwagi dotyczące rozstrzygnięcia o umorzeniu postępowania z dnia 6 lutego 20201 roku, uchylonego następnie postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2021 roku.
Postępowanie w sprawie zostało zawieszone na zgodny wniosek stron postanowieniem z dnia 8 lipca 2019 roku. Intencją stron było zawarcie umowy pozasądowej, na podstawie której pozwani przenieśliby na powódkę własnośćdziałek (...)oraz wydzielonej geodezyjnie częścidziałki nr (...). Postępowanie zostało podjęte postanowieniem z dnia 19 września 2019 roku, lecz z uwagi na podtrzymanie przez strony woli pozasądowego zakończenia sporu we wskazany wyżej sposób Sąd postanowieniem z dnia 20 listopada 2019 roku ponownie zawiesił postępowanie na podstawieart. 178 k.p.c., na okres 3 miesięcy. Okres powyższy okazał się niewystarczający dla przeprowadzenia wszystkich czynności związanych z podziałem geodezyjnym działek, o czym strona pozwana informowała pismami z dnia 26 lutego 2020r. (k. 322), 18 marca 2020r. (k. 327), 29 czerwca 202r. (k. 333), 18 września 2020r. (k. 339), wskazując, że procedura wydzielania działki przedłuża się, strona pozwana wskazywała, że nie wnosi o podjęcie zawieszonego postępowania. Powódka nie zajmowała stanowiska. Postanowieniem z dnia 5 lutego 2021 roku Sąd umorzył postępowanie wobec upływu terminu określonego wart. 182 § 1 pkt 2 k.p.c.Postanowienie zaskarżyła skutecznie zażaleniem powódka wnosząc jednocześnie o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o podjęcie postępowania. Wniosek o przywrócenie terminu oceniony przez pryzmat regulacji zart. 169 § 1 k.p.c.był uzasadniony w świetle faktów i dowodów (k. 367-378) przedstawionych przez powódkę (w szczególności niezawiniony brak wiedzy powódki o potrzebie złożenia wniosku o podjęcie postępowania przy jednoczesnej aktywności i zaangażowaniu powódki w doprowadzenie do końca procedury wydzielenia działki i sfinalizowania uzgodnień stron w umowie notarialnej). W tych okolicznościach zasadne było podjęcie zawieszonego postępowania. Zażalenie na postanowienie u umorzeniu postepowania w tej sytuacji uznać należało za oczywiście uzasadnione, w konsekwencji czego Sąd na podstawieart. 395 § 2 k.p.c.uchylił je i rozpoznał sprawę.
Apelacje od wyroku wywiedli pozwani, zaskarżając go w całości.
Apelujący na podstawieart. 380 k.p.c.wnieśli o rozpoznanie przez Sąd II instancji niepodlegających zaskarżeniu postanowień:
a) z dnia 9 kwietnia 2021 r., którym Sąd Rejonowy w Łowiczu uchylił swoje uprzednie postanowienie z dnia 5 lutego 2021 r. o umorzeniu postępowania i podjął postępowanie w sprawie;
b) z dnia 14 czerwca 2021 r., którym Sąd Rejonowy w Łowiczu przywrócił powódce termin do złożenia wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania.
Zaskarżonemu wyrokowi apelujący zarzucili:
1) naruszenie przepisów prawa procesowego, mające wpływ na treść orzeczenia, a to:
a)art. 395 § 2 k.p.c.– poprzez uznanie zażalenia powódki na postanowienie o umorzeniu postępowania za oczywiście uzasadnione w sytuacji, gdy zażalenie to nie zawierało żadnych zasługujących na uwzględnienie zarzutów, a zaskarżone zażaleniem postanowienie z dnia 5 lutego 2021 r. o umorzeniu postępowania zostało wydane w sposób prawidłowy, z uwagi na niezłożenie przez żadną ze stron wniosku o podjęcie postępowania zawieszonego na ich zgodny wniosek;
b)art. 180 § 1 i 2 k.p.c.oraz181 § 1 k.p.c.w zw. zart. 182 § 1 pkt 2 k.p.c.w zw. zart. 167 k.p.c.w zw. z art.. 168§ 1 k.p.c.- poprzez podjęcie postępowania pomimo braku zaistnienia którejkolwiek z przesłanek podjęcia postępowania z urzędu, przy jednoczesnym braku skutecznie złożonego przez strony wniosku o podjęcie postępowania, z uwagi na wygaśnięcie uprawnienia do złożenia takiego wniosku na skutek upływu terminu określonego w ustawie i nieistnienie w dacie podjęcia postępowania postanowienia o przywróceniu powódce terminu do złożenia takiego wniosku;
c)art. 168 § 1 k.p.c.- poprzez przywrócenie powódce reprezentowanej w postępowaniu przez pełnomocnika z urzędu terminu do złożenia wniosku o podjęcie postępowania pomimo niewykazania przez nią braku winy w uchybieniu terminowi na złożenie wniosku, a nadto wydanie postanowienia o przywróceniu terminu ponad dwa miesiące po podjęciu postępowania;
a w kondescencji nieuprawnione kontynuowanie prawidłowo umorzonego postępowania i wydanie wyroku w sprawie.
Alternatywnie, na wypadek nieuwzględnienia zarzutów opisanych w pkt 1, zaskarżonemu wyrokowi zarzucili naruszenie:
2)art.405 k.c.- poprzez bezzasadne uwzględnienie powództwa o zapłatę w sytuacji, gdy powódce przysługiwało roszczenie pierwszoplanowe i dalej idące, o zwrot rzeczy w naturze;
3)art. 365 § 1 k.p.c.- poprzez kierowanie się przy rozstrzygnięciu uzasadnieniem wyroków wydanych w innych sprawach toczących się pomiędzy powódką a spadkodawcą pozwanych. zamiast ich sentencją;
4)art. 5 k.c.- poprzez uwzględnienie roszczeń powódki pomimo ich sprzeczności z zasadami współżycia społecznego i nadużycia prawa podmiotowego przez powódkę;
ewentualnie
5)art. 320 k.p.c.poprzez nierozłożenie zasądzonego świadczenia na raty, mimo że uzasadniała to sytuacja majątkowa pozwanych oraz ich udział w postępowaniu wyłącznie z uwagi na fakt spadkobrania poD. P. (2), a nie własne zawinione zachowania.
Apelujący wnieśli o:
1) uchylenie w całości postanowienia z dnia 9 kwietnia 202Ir., oddalenie zażalenia powódki na postanowienie z dnia 5 lutego 2021 r. o umorzeniu postępowania i zniesienie postępowania przeprowadzonego w następstwie postanowienia o podjęciu postępowania;
przeprowadzonego w następstwie postanowienia o podjęciu postępowania; do złożenia wniosku o podjęcie postępowania;
3) uchylenie wyroku z dnia 6 lipca 2021 r.
ewentualnie o:
4) zmianę zaskarżonego wyroku w pkt. 1 i oddalenie powództwa w całości.
ewentualnie o:
5) zmianę wyroku w pkt. 1 w ten sposób, że:
a) w pkt 1 odsetki ustawowe za opóźnienie od zasądzonej kwoty 30.150 zł liczone będą od dnia 13 stycznia 2017 r. do dnia 6 lipca 2021 r. oraz
b) kwota zasądzona solidarnie od pozwanych w pkt 1 wyroku zostanie rozłożona na raty w wysokości po 5.00 zł miesięcznie, płatne do rąk powódki w terminie do 15. dnia każdego miesiąca, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w przypadku uchybienia terminowi którejkolwiek z płatności.
Powódka, w odpowiedzi na wniesione przez pozwanych apelacje, wniosła o ich oddalenie oraz zasądzenia na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania za II instancję.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacje pozwanych okazały się bezzasadne i jako takie podlegają oddaleniu.
Zdaniem Sądu Okręgowego, wyrok Sądu Rejonowego jest prawidłowy. Podniesione przez apelującego zarzuty nie zasługują na uwzględnienie. Sąd Okręgowy podziela zarówno ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd I instancji, i przyjmuje je jako własne, jak i dokonaną ocenę prawną.
W pierwszej kolejności odnosząc się do podniesionych przez skarżących zarzutów naruszenia przepisówart. 395 § 2 k.p.c.orazart. 180 § 1 i 2 k.p.c.oraz181 § 1 k.p.c.w zw. zart. 182 § 1 pkt 2 k.p.c.w zw. zart. 167 k.p.c.w zw. z art.. 168§ 1 k.p.c., należy wskazać, że są one całkowicie bezzasadne. Sąd Rejonowy zasadnie uznał, że zażalenie na postanowienie o umorzeniu postępowania było oczywiście uzasadnione. Sąd I instancji po raz pierwszy dokonał zawieszenia postępowania na zgodny wniosek stron w dniu 8 lipca 2019 r.. Intencją stron było zawarcie umowy pozasądowej. Następnie postępowanie zostało podjęte postanowieniem z dnia 19 września 2019 r., lecz z uwagi na podtrzymanie przez strony woli pozasądowego zakończenia sporu, Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 20 listopada 2019 r. ponownie zawiesił postępowanie na podstawieart. 178 k.p.c., na okres 3 miesięcy. Okres powyższy okazał się niewystarczający dla przeprowadzenia wszystkich czynności związanych z podziałem geodezyjnym działek, o czym strona pozwana informowała składanymi pismami. Powódka nie zajmowała stanowiska w sprawie. Ostatecznie postanowieniem z dnia 5 lutego 2021 r. Sąd umorzył postępowanie wobec upływu terminu określonego wart. 182 § 1 pkt 2 k.p.c.. Postanowienie zaskarżyła skutecznie zażaleniem powódka wnosząc o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o podjęcie postępowania. Wniosek o przywrócenie terminu został przez Sąd I instancji oceniony przez pryzmat regulacji zart. 169 § 1 k.p.c.oraz został uznany za uzasadniony w świetle faktów i dowodów przedstawionych przez powódkę, w szczególności niezawiniony brak wiedzy powódki o potrzebie złożenia wniosku o podjęcie postępowania przy jednoczesnej aktywności i zaangażowaniu powódki w doprowadzenie do końca procedury wydzielenia działki i sfinalizowania uzgodnień stron w umowie notarialnej. W tych okolicznościach Sąd Okręgowy w pełni identyfikuje się z oceną dokonaną przez Sąd I instancji uznając, że w sprawie zachodziły przesłanki do uchylenia skarżonego postanowienia o umorzeniu postępowania.
Przechodząc z kolei do pozostałych podniesionych zarzutów należy wskazać, że również są one nieuzasadnione. W szczególności na uwzględnienie nie zasługiwały zarzuty naruszeniaart. 405 k.c.orazart. 365 § 1 k.p.c..
Za Sądem I instancji należy wskazać, że wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2014 roku w sprawie I C 624/12 Sąd Rejonowy w Łowiczu oddalił powództwoK. P.skierowane przeciwkoD. P. (2)iM. P.o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, mocą którego pozwani mieli przenieść na rzecz powódki udział wynoszący ½ część we własności darowanej im wcześniej nieruchomości rolnej. W świetle wskazań Sądów orzekających poprzednio w obu instancjach we wskazanej sprawie, w razie odwołania darowizny nieruchomości uczynionej do majątku wspólnego małżonków z powodu rażącej niewdzięczności tylko jednego małżonka, należy przyjąć, że w braku zgody obojga małżonków na powrotne przeniesienie własności nieruchomości na darczyńcę, ma on do niewdzięcznego małżonka - na podstawieart. 898 § 2 k.c..w zw. zart. 405 k.c.- tylko roszczenie pieniężne o zapłatę równowartości jego udziału we współwłasności nieruchomości.
Nietrafnie apelujący zarzucili Sądowi I instancji, że kierował się wyłącznie uzasadnieniem rozstrzygnięć wydanych w innym postępowania, a prawomocność obejmuje wyłącznie sentencję zapadłego rozstrzygnięcia. Sąd Rejonowy przy wydaniu wyroku kierował się bowiem własną oceną ustalonego w sprawie faktycznego, a odwołując się do orzeczenia w sprawie I C 624/12 Sądu Rejonowego w Łowiczu, wskazał jedynie na fakt prawidłowego określenia roszczenia przez powódkę w rozpoznawanej sprawie. Należy zauważyć, że zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie sądów, ugruntowane jest stanowisko, że w przypadku zaistnienia rażącej niewdzięczności tylko jednego małżonka należy przyjąć, że w razie odwołania darowizny nieruchomości, uczynionej do majątku wspólnego obojga małżonków, w sytuacji braku zgody obojga małżonków na powrotne przeniesienie własności nieruchomości na darczyńcę, ma on do niewdzięcznego małżonka tylko roszczenie o zapłatę równowartości jego udziału we współwłasności nieruchomości na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Takie stanowisko zaprezentował również Sąd Najwyższy stwierdzając, że w razie odwołania darowizny w stosunku do jednego małżonka jako rażąco niewdzięcznego darczyńca ma wyłącznie roszczenie o świadczenie pieniężne, a nie roszczenie o powrotne przeniesienie własności w postaci udziału w dotychczasowej wspólności majątkowej małżeńskiej. Połowa udziału wartości darowanej nieruchomości stanowi - co do zasady - wysokość wzbogacenia należnego do zwrotu darczyńcy przez niewdzięcznego małżonka (tak: postanowienie SN z 15 lutego 2012 r., I CSK 284/11, LEX nr 1129356).
Natomiast postępowanie w sprawie I C 624/12 Sądu Rejonowego w Łowiczu toczyło się z powództwa o zobowiązanieD.iM. P.do złożenia oświadczenia woli określonej treści.
Skoro oświadczenie odwołujące darowiznę nieruchomości ze względu na rażącą niewdzięczność obdarowanego nie skutkuje powrotnym przejściem własności przedmiotu darowizny na darczyńcę, a jedynie kreuje zobowiązanie zwrotu darowizny stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, to jego złożenie nie powoduje przekształcenia prawa własności przedmiotu darowizny z bezudziałowego we współwłasność w częściach ułamkowych.
Zatem nie można pozwanego jako osoby - wobec której powódka odwołała darowiznę - zobowiązać do przeniesienia na rzecz powódki ułamkowej części własności darowanej nieruchomości, gdyż własność tej nieruchomości jest w dalszym ciągu bezudziałowa. (zobacz: postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2012 r., sygn. akt I CSK 284/11. LEX nr 1129356). Jednakże z uwagi na skuteczne odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego, po stronie obdarowanego powstał stan bezpodstawnego wzbogacenia kosztem majątku darczyńcy (art. 898 § 2 zd. 1 k.c., por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2011 r. w spr. III CSK 260/11, LEX nr 1108815).
W tej sytuacji bezzasadnie apelujący zarzucają naruszenieart. 898 § 2 k.c..w zw. zart. 405 k.c..
Sąd Rejonowy przy orzekaniu nie naruszył również treściart. 5 k.c..
W okolicznościach przedmiotowej sprawy nie zachodzą podstawy do zastosowaniaart. 5 k.c.. Klauzula generalna niedopuszczalności czynienia ze swego prawa użytku sprzecznego z zasadami współżycia społecznego ma na celu zapobieganie stosowania prawa w sposób prowadzący do skutków nieetycznych lub rozmijających się w sposób zasadniczy z celem danej regulacji prawnej. Jeśli więc uwzględnienie powództwa, zgodnego z literą prawa, powodowałoby skutki rażąco niesprawiedliwe i krzywdzące (summum ius summa iniuria), nie dające się zaakceptować z punktu widzenia norm moralnych i wartości powszechnie uznawanych w społeczeństwie,art. 5 k.c.zezwala na jego oddalenie. Należy jednak pamiętać, że istotą prawa cywilnego jest ochrona praw podmiotowych, tak więc odmowa udzielenia tej ochrony osobie, która korzysta z przysługującego jej prawa podmiotowego w sposób zgodny z jego treścią, może mieć miejsce zupełnie wyjątkowo i musi być uzasadniona istnieniem szczególnych okoliczności uzasadniających przyjęcie, że w określonym układzie stosunków uwzględnienie powództwa prowadziłoby do skutków szczególnie dotkliwych i nieakceptowanych (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 25 sierpnia 2011 r., II CSK 640/10, niepubl. i z dnia 24 stycznia 2013 r., II CSK 286/12, niepubl.).
W okolicznościach sprawy nie można stwierdzić, że powódka oczekująca udzielania ochrony prawnej jej roszczeniu narusza zasady współżycia społecznego. Roszczenie to wynika z rażącej niewdzięczności jej synaD. P. (2), który został prawomocnie skazany wyrokiem karnym za znęcania się psychiczne m.in. nad powódką. Co za tym idzie to zachowanieD. P. (2)należy zakwalifikować, jako sprzeczne zasadami współżycia społecznego. Sąd Okręgowy oczywiście ma świadomość, że zaskarżony wyrok dotyczy spadkobiercówD. P. (2)– jego żony i dzieci, którzy nie byli winni znęcania się nad powódką. Niemniej nie można zapominać, że pozwani w głównej mierze wstąpili do procesu, jako następcy prawniD. P. (2). Co za tym idzie stanowi to niewystarczającą przesłankę do odmowy udzielania ochrony prawnej roszczeniu powódki w kontekścieart. 5 k.c..
Wreszcie jako niezasadny jawi się równie zarzut naruszeniaart. 320 k.p.c.poprzez nierozłożenia zasądzonego świadczenia na raty.
Zgodnie zart. 320 k.p.c., w szczególnie uzasadnionych wypadkach sąd może w wyroku rozłożyć na raty zasądzone świadczenie. Przepis powinien być stosowany z uwzględnieniem zarówno interesu strony pozwanej, który jest eksponowany częściej, jak i interesu powoda. Oznacza to, że rozważając zastosowanieart. 320, k.p.c.sąd musi brać pod uwagę interesy obu stron, a także skutki, jakie orzeczenie spowoduje w ich sferze prawnej i życiowej (por. wyrok SN z dnia 9 kwietnia 2015 r., II CSK 409/14, LEX nr 1677131)
Zastosowanieart. 320 k.p.c.jest możliwe „w szczególnie uzasadnionych wypadkach”. Nie ma tu mowy o wypadkach wyjątkowych, a więc szczególnie rzadkich, niecodziennych lub nadzwyczajnych, lecz chodzi o wypadki szczególnie uzasadnione, czyli takie, które bardzo, ponadprzeciętnie lub w sposób nadzwyczajny uzasadniają albo nawet nakazują zmodyfikowanie skutków wymagalności dochodzonego roszczenia. Ocena tych wypadków należy do sądu, nie jest jednak oceną dowolną musi być poprzedzona niezbędnymi ustaleniami oraz wsparta przekonującym wywodem. Okoliczności pozwalające na zakwalifikowanie określonego wypadku, jako szczególnie uzasadnionego mogą wynikać głównie ze stanu majątkowego stron, ich sytuacji rodzinnej lub zdrowotnej oraz z doraźnych – stwierdzonych przez sąd – trudności ze spełnieniem świadczenia w terminie wynikającym z treści roszczenia.
Pozwani w toku postępowania nie wykazali powyższych okoliczności. Co więcej długoletni konflikt istniejący pomiędzy stronami powoduje, że wydłużona w czasie spłata ratalna mogłaby generować między uczestnikami dalsze konflikty i podważać ekonomiczny sens spłaty. Ponadto sprawa związana z roszczeniami, które sformułowała powódka, w związku z odwołaniem darowizny trwa ponad 10 lat tj. od 2012 r., bo de facto od tamtej pory niezmiennie powódka utrzymuje swoja stanowisko w sprawie, związane z odwołaniem darowizny uczynionej na rzecz swojego niewdzięcznego syna. Co za tym idzie rodzina pozwanych miała dostatecznie dużo czasu, aby przygotować środki finansowe na spłatę powódki, którego to obowiązku spłaty mogli się spodziewać, z uwagi na prawomocny wyrok karny, który zapadł w 2012 r. przeciwkoD. P. (2).
Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy, na podstawieart. 385 k.p.c.oddalił apelację, jako całkowicie bezzasadną.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanejM. P.z urzędu przez adw.M. S.Sąd Okręgowy orzekł zgodnie z § 8 pkt 5) w zw. z § 16 pkt 1 w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tj. Dz.U. 2019 r. poz. 18) przyznając na rzecz kwotę 1.200 zł powiększoną o należny podatek VAT w kwocie 276 zł.