Sąd Okręgowy w Olsztynie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 460/24
Data wyroku: 2024-06-20 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Podstawa prawna: art. 385(1) k.c.
Teza: Przesłanki ważności umowy kredytu.

Sygn. akt I C 460/24

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 20 czerwca 2024 r.
Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny
w składzie następującym: Przewodniczący sędzia Rafał Kubicki
Protokolant sekretarz sądowy(...)
po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2024 r. w Olsztynie na rozprawie
sprawy z powództwaS. G.iG. G.
przeciwkoR.Bank (...)wW.- Oddział w Polsce
o zapłatę

I
umarza postępowanie w zakresie kwoty 60.000 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 3.04.2020 r. do dnia zapłaty i w zakresie kwoty 11.867,29 euroz ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 17.02.2024 r. do dnia zapłaty

II
zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 15.578,14 euro z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od kwot:

- 13.263,48 euro – od dnia 22.01.2021 r. do dnia zapłaty,
- 2.475,87 euro – od dnia 17.01.2024 r. do dnia zapłaty,

III
oddala powództwo w pozostałej części,

IV
znosi wzajemnie koszty procesu między stronami,

V
kieruje na posiedzenie niejawne rozpoznanie rachunku biegłej za wydanie opinii uzupełniającej i ściągnięcie od stron niepokrytych wydatków sądowych.

sędzia Rafał Kubicki
Sygn. akt: I C 460/24

UZASADNIENIE
Powodowie:S. G.iG. G.pozwem z 9 kwietnia 2020 r. zmodyfikowanym dalszymi pismami procesowymi oraz dokonanym na ostatnim terminie rozprawy częściowym cofnięciem pozwu (protokół k. 454) ostatecznie zażądali wobec pozwanegoR.Bank (...)z siedzibą wW.zasądzenia od na ich rzecz kwoty 15.739,35 euro z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 13.263,48 euro od dnia doręczenia pozwanemu pisma powoda z 20 stycznia 2021 r. (tj. od 22.01.2021 r. – k. 251) do dnia zapłaty; a od kwoty 2.475,87 euro - od 17 stycznia 2024 r. do dnia zapłaty. Ponadto wnieśli o zasądzenie kosztów według norm przepisanych.
W uzasadnieniu wskazali, że dokonali całkowitej spłaty kredytu. W związkuz tym, że umowa kredytu zawarta pomiędzy nimi a(...) S.A.Oddział w Polsce jest nieważna (sprzeczna z przepisami prawa cywilnegoiprawa bankowego), powodowie dokonali potrącenia wzajemnych wierzytelnościi wezwali bank do zapłaty pozostałej kwoty. Według ich obliczeń, dokonanych na podstawie zaświadczenia banku z 23.03.2020 r. i podliczenia późniejszych spłat,ich świadczenia od 14 maja 2010 do 31 października 2023 r. wyniosły: 135.896,52, zł (suma spłat w PLN) oraz 28.106,43 euro (suma spłat w EUR).
W odpowiedzi na pozew, pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości, kwestionując powództwo główne co do zasady i wysokości. W szczególności zakwestionowała podaną przez stronę powodową sumę spłat w okresie wskazanymw pozwie, wskazując, że jest ona zawyżona. Suma spłat w okresie od dnia 14 maja 2010 r. do dnia 31 października 2023 r. wynosiła 27.927,14 EUR (protokół rozprawyk. 454). Wskazała, że umowa została wykonana bez zastrzeżeń, zaś przepisyart. 385 k.c.i nast. dotyczą wyłącznie obowiązujących umów i nie mają zastosowania do zobowiązań wykonanych. Ponadto wskutek całkowitej spłaty kredytu roszczenieo zapłatę jest sprzeczne zart. 5 k.c.orazart. 411 k.c.Pozwana wyraźnie zaprzeczyła między innymi: by strona powodowa nie miała możliwości negocjowania warunków umowy w trakcie trwania procedury kredytowej czy też wpływania na jej treść; by pozwany nie wypełnił obowiązków informacyjnych w toku czynności poprzedzających zawarcie umowy kredytu jak i w trakcie jej zawierania; by warunki umowyi postanowienia umowne dotyczące klauzul indeksacyjnych nie były ustalane indywidualnie między stronami; by strona powodowa nie miała możliwości zapoznania się z umową i regulaminem w trakcie trwania procedury kredytowej; by umowa została ukształtowana w sposób niejednoznaczny, a także sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszający interesy strony powodowej; by umowa zawierała klauzule niedozwolone; by umowa była sprzeczna z jakimikolwiek przepisami prawa polskiego lub wspólnotowego, czy też z zasadami współżycia społecznego; by zachodziły przesłanki do uznania umowy za nieważną, nieistniejąca bądź bezskuteczną względem strony powodowej; by pozwany był obowiązany do zapłaty na rzecz strony powodowej kwot dochodzonych pozwem na którejkolwiek z podstaw prawnych wskazanychw pozwie. Ponadto pozwana podniosła zarzut przedawnienia.
Ustalenie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia
Analiza twierdzeń zawartych w pismach stron i niekwestionowanych wzajemnie dokumentów wskazuje, iż za bezsporne i potwierdzone dokumentami dołączonymi do pozwu i następnych pism procesowych (umowa kredytu k. 20-25, regulamin kredytuk. 26-35, oświadczenie k. 36,aneks nr (...)k. 41-43, zaświadczenie k. 44-50, reklamacja k. 51-52, zaświadczenie k. 375-378, historia transakcji 379-381, oświadczenieo potraceniu k. 383-385) oraz odpowiedzi na pozew (wniosek o kredyt hipotecznyk. 115-116, oświadczenia k. 118, 131, 133, decyzja kredytowa k. 120, umowa kredytui regulamin k. 122-129) a także opinii biegłego (k. 284-308 i 317-368), można uznać następujące - istotne dla sprawy - twierdzenia stron:
Powodowie zawarli w dniu 14 kwietnia 2010 r. umowę kredytu hipotecznegonr(...), sporządzoną 14.04.2010 r. z poprzednikiem prawnym pozwanej– (...) S.ASpółka Akcyjna Oddział w Polsce z siedzibąwW.w celu zakupu lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym. Umowa została poprzedzona wnioskiem kredytowym powodów, w którym kwotę wnioskowanego kredytu oznaczyli w walucie polskiej (190.000 zł), wskazując jako walutę kredytu walutę euro (EUR) z okresem spłaty 300 miesięcy. Podpisali przy tym oświadczenie (k. 118), że ubiegają się o kredyt hipoteczny indeksowany kursem waluty obcej oraz zostali poinformowani o ponoszeniu ryzyka kursowego oraz zmiany stopy procentowej i akceptują te ryzyka. Potwierdzili ponadto, że są świadomi, że wzrost stopy procentowej powoduje wzrost raty kapitałowo – odsetkowej kredytu.
Przy podpisaniu umowy powodowie podpisali oświadczenie (k. 36), że zostali poinformowani między innymi o ponoszeniu ryzyka kursowego oraz zmiany stopy procentowej i akceptują te ryzyka. Potwierdzili ponadto, że są świadomi, że wzrost stopy procentowej powoduje wzrost raty kapitałowo – odsetkowej kredytu.
Zgodnie z § 2 ust. 1 i ust. 2 Bank zobowiązał się postawić do dyspozycji powodów kredyt w kwocie 190.000 zł, indeksowany do waluty obcej EUR,z przeznaczeniem na zakup lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym. Przedmiot finansowania stanowi odrębna własność lokalu, położonego wO.przy
ul. (...)nrlokalu (...).(...), dla którego zostanie nowoutworzona księga wieczysta przez Sąd Rejonowy w(...)Wydział Ksiąg Wieczystych (§ 2 ust. 5).
W § 2 pkt 12 regulaminu zawarto definicję tabeli, a jest to: Tabela kursów walut obcych obowiązująca w banku.
W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. W przypadku wypłaty kredytuw transzach, stosuje się kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególny transz. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone jest w walucie obcej i obliczane jest według stosowanego przy uruchomieniu kredytu.W przypadku wypłaty kredytu w transzach, saldo zadłużenia z tytułu kredytu obliczane jest według kursów stosowanych przy wypłacie poszczególnych transz. Aktualnie saldo zadłużenia w walucie kredytu Kredytobiorca otrzymuje listowanie w przypadku postanowień § 11 (§ 7 ust. 4 regulaminu).
Zgodnie z § 9 ust. 2 regulaminu w przypadku kredytów do waluty indeksowanych do waluty obcej:

1
raty kredytu podlegające spłacie wyrażone są w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego, o którym mowa w ust. 1, według kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu;

2
jeżeli dzień wymagalności raty kredytu przypada na dzień wolny od pracy, stosuje się kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty kredytu.

Natomiast § 13 ust. 7 stanowi, iż w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wcześniejsza spłata dokonywana jest w oparciu o kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku w momencie realizacji dyspozycji.
Z wiarygodnych zeznań powodów (dowód: protokół rozprawy k. 251-252) wynika, że:



celem umowy był zakup nieruchomości przeznaczonej na cele mieszkaniowe –w lokalu zamieszkała matka powoda,

powód prowadzi działalność gospodarczą, jednak nie jest ona wykonywana ani zarejestrowana w kredytowanej nieruchomości,

umowa kredytu nie była negocjowana,

powodowie w trakcie zawierania umowy byli zapewniani przez pracownika banku o stabilności kredytu walutowego,

kredyt został wypłacony w PLN i powodowie spłacali go w PLN do czasu zawarcia aneksu (k. 41-43), następnie od 15.02.2019 r. spłat dokonywali w EUR,

kredyt został w całości spłacony.

Powodowie w okresie od 14.05.2010 r. do 23.10.2020 r. świadczyli z tytułu spornej umowy na rzecz poprzednika prawnego pozwanej, a następnie na rzecz pozwanej:
1) w sumie135.896,52 zł(spłaty w PLN w okresie od 14.05.2010 r. do 16.01.2019 r. - bezsporne)
2) w sumie27.945,21 euro, a w tym:
- spłaty w EUR w okresie od 15.02.2019 r. do 16.03.2020 r. – 14.258,97 EUR (dowód: zaświadczenie pozwanego z 23.03.2020 r. k. 377v.),
- spłaty w EUR w okresie od 16.04.2020 r. do 23.10.2020 r. – 13.686,24 EUR (dowód: dokonane przez Sąd matematyczne podliczenie spłat z wystawionej przez pozwanego Historii spłat k. 379-379v).
Pismem z 16.01.2024 r. doręczonym bankowi 19.01.2024 r. (k. 383-385) powodowie dokonali potrącenia swoich wierzytelności (na które składa się suma spłat złotówkowych -135.896,52 złi część spłat w walucie obcej -12.367,08 euro, która po przeliczeniu na PLN wg kursu średniego NBP z 15.01.2024 r. - 4,(...)wynosi 54.103,48 zł) z wierzytelnością banku z tytułu zwrotu kapitału kredytu (190.000 zł). Powodowie wskazali, że na skutek dokonanego potrącenia obie wierzytelności umorzyły się do wysokości wierzytelności niższej, a do zapłaty na rzecz kredytobiorców pozostała kwota 27.606,64 euro. Jest bezsporne, że ani przed procesem, ani w toku procesu, pozwany nie zakwestionował możliwości ani sposobu dokonanego przez powodów przeliczenia euro na PLN dla celów potrącenia.
Rozważania prawne
Opisany wyżej stan faktyczny ustalony został na podstawie niekwestionowanych co do treści i pochodzenia dokumentów ponadto na podstawie zeznań powodów. Sąd pominął dowód z przesłuchania świadkówA. S.iG. T.jako nieistotny, ponieważ osoby te nie miały stycznościz okolicznościami zawarcia spornej umowy. Sąd pominął także na podstawie(...)§ 1 pkt 2 i 5 k.p.c.wniosek dowodowy strony powodowej dotyczący zasięgnięcia uzupełniającej opinii biegłego, uznając, że nie będzie on przydatnydo rozstrzygnięcia, ponieważ rozpoznanie sprawy sprowadziło się do uwzględnienia żądań głównych (opartych na zarzucie ustalenia nieważności umowy), a suma świadczeń przysługujących powodom do zwrotu wynikała z niezakwestionowanych zaświadczeń i zestawień pochodzących od pozwanego banku i sprowadzała siędo zsumowania zawartych w nich pozycji - co nie wymagało wiadomości specjalnych. Opinia biegłego szła w kierunku „odfrankowienia” umowy, a ostatecznie Sąd koncepcję tę odrzucił, dlatego wyniki opinii nie stały się podstawą ustaleń.
Strony różniły się mniej co do faktów, a więcej co do oceny skutków podpisanej między nimi umowy.
Żądanie strony powodowej opierało się na przesłankowym ustaleniu, że nie istnieje między stroną powodową a pozwanym stosunek prawny wynikający ze spornej umowy kredytu. Żądania strona powodowa opierała przede wszystkim na twierdzeniu, że umowa zawiera klauzule abuzywne w przedmiocie indeksacji w § 7 ust. 4 i § 9 ust. 2 regulaminu) udzielonego kredytu, która ostatecznie skutkuje nieważnością całej umowy, bowiem nie ma możliwości zastąpienia powyższego zapisu innym postanowieniem. Podstawą faktyczną roszczenia o zapłatę jest suma świadczeń spełnionych przez stronę powodową w wykonaniu spornej umowy od 14.05.2010 r. do 23.10.2020 r., która następnie (już w toku procesu) została tylko częściowo potrąconaz wierzytelności banku (kwotą udostępnionego powodom kapitału kredytu). Już tutaj trzeba wyjaśnić prawidłową wysokość sumy do zasądzenia – skoro Sąd uzyskał wynik spłat w walucie obcej 27.945,21 euro, a z tego do potrącenia poszło 12.367,14 euro, pozostało do zapłaty 15.578,14 euro.
Zgodnie zart. 3851k.c.postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszają jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Wszelkie klauzule sporządzone z wyprzedzeniem są klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść. Uznanie, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona, wymagałoby wykazania, że konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego, zaś konkretny zapis był z nim negocjowany.
Zdaniem Sądu Okręgowego, umowa jest nieważna, a podstawą tej nieważności nie jestart. 358 § 1 k.c.(sprzeczność umowy z zasadą nominalizmu), aniart. 3531k.c.(sprzeczność umowy z naturą stosunku), lecz występowanie w umowie niedozwolonych klauzul waloryzacyjnych (art. 3851k.c.), których eliminacja oraz niemożność ich zastąpienia innym mechanizmem przeliczeniowym w oparciuo przepisy prawa o charakterze dyspozytywnym (w braku zgody konsumenta na takie rozwiązanie) sprawia, że umowa nie może być wykonywana, co musi skutkować jej upadkiem. Nieważność umowy wynika nie z samego faktu istnienia klauzul abuzywnych, lecz z niemożliwości jej kontynuowania po ich usunięciu. W pierwszej kolejności, na zasadzie lex specialis derogat legi generali, zastosowanie mają przepisy prawa konsumenckiego, które określają inne sankcje zawarcia w umowie postanowień niedozwolonych. Przy tym klauzuli zasad współżycia społecznego określonej wart. 58 § 2 k.c.odpowiada klauzula dobrych obyczajów (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20 grudnia 2012 r., III CZP 84/12). Klauzule waloryzacyjne zawarte w umowie stron spełniają przesłankiart. 3851, co skutkuje ich bezskutecznością.
Konsumencki charakter umowy nie budzi wątpliwości – jest bezsporny i wynika z wiarygodnego przesłuchania powodów.
W orzecznictwie przyjmuje się (uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17), że oceny abuzywności dokonuje się na datę dokonania czynności. Okoliczności, które zaistniały po zawarciu umowy, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych. Bez znaczenia są więc wszelkie dowody (w tym opinia biegłego) idące w kierunku ustalenia czynników ekonomicznych i warunków, w jakich odbywało się wykonywanie umowy. Bez znaczenia jest też więc wejście w życie tzw. „ustawy antyspreadowej”.
Obecnie w orzecznictwie nie budzi najmniejszych wątpliwości, że kredyty denominowane i indeksowane do kursu waluty obcej są kredytami w walucie polskiej (np. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 października 2018 r., IV CSK 200/18).
Z uwagi na ukształtowane już orzecznictwo sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz(...)nie ma obecnie potrzeby szerszego ustosunkowywania się do kwestii samej abuzywności klauzul przeliczeniowych we „frankowym” kredycie denominowanym czy indeksowanym. To samo tyczy się umów o tożsamej konstrukcji jednakże posługujących się inną walutą niż frank szwajcarski (w tym przypadku – euro), dlatego też w poczynione rozważania na gruncie znacznie bardziej powszechnych kredytów „frankowych” zachowują swą aktualność również w sprawie niniejszej. Nie ulega już żadnych wątpliwości, że tego typu klauzule stanowią główny przedmiot umowy kredytu, a sposób ich ukształtowania z odwołaniem do kursu kupnai sprzedaży z tabel kursowych banku jest wystarczającym argumentem za uznaniem ich za niejasne i niejednoznaczne. Mechanizm ten nie daje odpowiedzi na pytanie,w jaki konkretnie sposób bank ustala swoje kursy walut. Mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, który pozostawia mu swobodę (wręcz dowolność), jest sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną banku, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniuart. 3851§ 1 k.c.(wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 i z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12). Co więcej, Sąd Okręgowy w Olsztynie uważa, że nie tylko odniesienie do kursów banku jest abuzywne, lecz abuzywnością dotknięty jest cały mechanizm przeliczeniowy (międzywalutowy), ponieważ obciążał on w dacie umowy kredytobiorcę pełnym, nieograniczonym ryzykiem wzrostu kursu waluty, podczas gdy ryzyko walutowe banku (idące w przeciwnym kierunku, bo na wypadek spadku kursu waluty) ograniczało się tylko do kwoty udzielonego kredytu. Kredytobiorca nie byłw stanie w dacie umowy oszacować kwoty, którą będzie musiał świadczyćw przyszłości, a rażące naruszenie jego interesów polegało na nieusprawiedliwionej dysproporcji praw i obowiązków na jego niekorzyść w stosunku obligacyjnym, połączonej z wywołaniem błędnego przekonania u kredytobiorcy, że zaoferowano mu produkt bezpieczny. W tym zakresie Sąd podziela wywody Sądu Najwyższegoz uzasadnienia wyroku z 7 listopada 2019 r. (IV CSK 13/19).
Tworzące ten mechanizm zapisy nie zostały ze stroną powodową indywidualnie uzgodnione, co wynika z jej przesłuchania. Strona powodowa nie miała rzeczywistego wpływu na ukształtowanie postanowień umownych, co stanowiłoby wynik porozumienia stron, względnie – świadomej zgody konsumentów w zakresie ich zastosowania, poprzedzonej negocjacjami (postanowienie Sądu Najwyższegoz 6 marca 2019 r., I CSK 462/18). Bank bezspornie posłużył się wzorcem umownym.
Bank nie wykazał, by strona powodowa została właściwie poinformowanao ryzyku kursowym. Zapisy spornej umowy tego dotyczące są – w świetle ugruntowanych poglądów orzecznictwa Sądu Najwyższego – niewystarczające. Winno to być zaś klarowne przedstawienie informacji i ewentualnych symulacji, którew sposób przystępny i czytelny wskazywałyby konsumentowi, w jaki sposób będzie się kształtowało jego zadłużenie i wysokość rat w sytuacji ewentualnego wzrostu kursu EUR. Dokumenty nie wskazują na to, by strona powodowa została właściwie przestrzeżona przed tym, że jej odpowiedzialność za wzrost kursu jest nieograniczona.
Tym samym, stosownie do treściart. 3851§ 1 zd. 1 k.c., zakwestionowane pozwem postanowienia nie wiążą strony powodowej (posiadającej status konsumenta), a zatem nie wywołują one skutków prawnych od samego początku, chyba że powodowie następczo udzielą świadomej, wyraźnej i wolnej zgody na te postanowienia i w ten sposób jednostronnie przywrócą im skuteczność (uchwała Sądu Najwyższegoz 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, wyrok(...)z 3 października 2019 r., C-260/18). Strona powodowa, mimo iż początkowo opierała swe żądania na koncepcji eliminacji abuzywnych postanowień i obowiązywania umowy w pozostałym zakresie, ostatecznie opowiadała się za przesłankowym ustaleniem nieważności spornej umowy (por. 372v.). Brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c.iart. 56 k.c.), które w odniesieniu do innych stosunków prawnych pozwalałyby na ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski lub innych kursów wskazywanych przez strony w umowie. Nie ma zwłaszcza możliwości sięgnięcia po przepisart. 358 § 2 k.c., który posługuje się takim właśnie kursem w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej. Świadczenia obu stron były wyrażone w walucie polskiej (wypłata kredytu i jego spłata następowały bowiem w PLN, a EUR był tylko walutą przeliczeniową). Nawet gdyby uznać, żeart. 358 § 2 k.c.mógłby być stosowany do skutków, które nastąpiły po dacie jego wejściaw życie to nadal brak byłoby możliwości ustalenia kursu, według którego należałoby przeliczać zobowiązania stron sprzed tej daty, czyli przede wszystkim ustalić wysokości zadłużenia w EUR po wypłacie kredytu. Konsument, wyrażając zgodę na uzupełnienie umowy przepisem dyspozytywnym, może zapobiec jej nieważności.W przypadku braku takiej zgody - sąd stwierdza nieważność umowy.
Powyższa ocena prawna kredytu indeksowanego do waluty obcej zmienia istniejącą do 24.04.2024 r. linię orzeczniczą Sądu Okręgowego w Olsztynie w tym składzie, w której przeważały wyroki oparte na koncepcji utrzymania umowy jako złotowej, pozbawionej abuzywnego mechanizmu przeliczeniowego. Zmiana ta nastąpiła 25.04.2024 r. wskutek tego, że Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej podjął uchwałę III CZP 25/22, mającą moc zasady prawnej, w której wskazał m.in., iż:
1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
3. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczeniao zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.
Uchwała ta jest przekonująca, a przede wszystkim powinna spełnić rolę ujednolicenia orzecznictwa sądowego w poruszanych tu kwestiach.
Konsekwencją przesłankowego ustalenia nieważności umowy kredytu jest przyjęcie, że strony nabyły wierzytelności o zwrot swych świadczeń spełnionychw trakcie wykonywania tej umowy, w oparciu oart. 405 k.c.w zw. zart. 410 k.c.Wysokość sumy świadczenia strony powodowej wynikała z zaświadczenia (k. 375-378) i historii transakcji (k. 379-381). Bezsporna pomiędzy stronami była kwota uiszczonaw okresie od 14.05.2010 r. do 16.01.2019 r. tytułem spłaty rat w PLN wynosząca135.896,52 zł.Sporna natomiast pozostawała do samego końca kwota wynikająca ze spłaty rat w EUR w okresie od 15.02.2019 r. do 16.03.2020 r. Ostatecznie Sąd samodzielnie dokonał zsumowania kwot za w/w okres, i tak: w okresie objętym zaświadczeniem tj. od 15.02.2019 r. do 16.03.2020 r. powodowie uiścili kwotę 14.258,97 EUR, zaś w kolejnym – ujętym w historii rachunku tj. w okresie od 16.04.2020 r. do 23.10.2020 r. powodowie uiścili kwotę 13.686,24 EUR. Łącznie27.945,21 EUR.
Wobec powyższego na uwzględnienie zasługiwało ostateczne żądanie powodów dotyczące zasądzenia należności z tytułu nieważnej umowy w kształcie po dokonanym potrąceniu oraz dokonanej przez Sąd korekcie błędnie zsumowanych kwot w euro. Pismem z dnia 16.01.2024 r. powodowie skutecznie dokonali potrącenia swoich wierzytelności z wierzytelnością banku. Na skutek dokonanego potrącenia obie wierzytelności umorzyły się do wysokości wierzytelności niższej w następujący sposób:

⚫

190.000 zł (kapitał) – 135.896,48 zł (spłaty w PLN) = 54.103,48 zł tj. 12.367,07 EUR (kurs z dnia 15.01.2024)

27.945,21 EUR – 12.367,07 EUR = 15.587,14 EUR

a zatem do zapłaty na rzecz kredytobiorców pozostała kwota15.587,14 EUR,którą zasądzono z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na podstawieart. 481 § 1 i 2 k.c.zgodnie z żądaniem pozwu, uznając to za uzasadnione z uwagi na datę doręczenia pisma modyfikującego powództwo zawierającego żądanie zwrotu kwoty 13.263,48 EUR oraz od dnia następnego po dniu wniesienia pisma modyfikującego powództwo zawierającą żądanie zwrotu dalszej kwoty 2.475,87 EUR (typowa wierzytelność bezterminowa, której wymagalność zależy od daty wezwania do zwrotu świadczenia). W pozostałym zakresie (161,21 EUR) podlegało oddaleniu jako nieudowodnione (pełnomocnik powodów wskazał ostatecznie, że nie jest w stanie wyjaśnić, na czym polega różnica pomiędzy kwotą wskazaną przez bank, a kwotą wskazywaną przez powodów - k. 454, dlatego ustalenie wysokości pozostałości euro należało do Sądu).
Nie doszło przy tym do przedawnienia.
Zgodnie zart. 118 k.c.w brzmieniu obowiązującym do 9.07.2018 r., termin przedawnienia roszczeń powoda (niezwiązany z prowadzeniem działalności gospodarczej) o zwrot nadpłaty świadczenia spełnionego ratalnie (niemającego charakteru świadczenia okresowego, jakim byłby np. czynsz najmu), wynosił 10 lat. Świadczenie nienależne ma charakter bezterminowy, a bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się w chwili określonej wart. 120 § 1 k.c.zdanie drugie, czyli od dnia,w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynnośćw najwcześniej możliwym terminie (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstokuz 18.08.2017 r., I ACa 122/17). W przypadku dochodzenia nadpłaconych rat kapitałowo-odsetkowych na podstawie konstrukcji świadczenia nienależnego okres przedawnienia wynosił 10 lat zgodnie zart. 118 k.c.W związku z wejściem w życie ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianieustawy Kodeks cywilnyoraz niektórych innych ustawach (Dz.U.2018.1104 z dnia 8 czerwca 2018 r.) termin przedawnienia wynosi 6 lat. Zgodnie z art. 5 ust. 2 cytowanej ustawy, jeżeli termin przedawnienia jest krótszy niż według przepisów dotychczasowych, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. Zgodnie z wyrokami(...)z 22.04.2021 r. (C-485/19) i z 10.06.2021 r. (C-6-9/19) oraz w połączonych sprawach od C-776/19 do C-782/19, przepisy dyrektywy 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich wprawdzie sprzeciwiają się przedawnieniu roszczeń konsumenckich, mających na celu stwierdzenie, że dane postanowienia umowne mają charakter nieuczciwy (np. roszczeń o ustalenie bezskuteczności postanowień, nieważności umowy lub nieistnienia stosunku prawnego zawierającego postanowienia niedozwolone), jednak nie stoją na przeszkodzie przedawnieniu roszczeń restytucyjnych będących następstwem takiego stwierdzenia, tj. np. roszczeń o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu postanowień nieuczciwych. Ze wspomnianych wyroków wynika nadto, że bieg terminu przedawnienia takich roszczeń restytucyjnych nie może się rozpocząć lub skończyć przed datą powzięcia przez konsumenta wiedzy o niedozwolonym charakterze takiego postanowienia, względnie przed dniem, w którym przy zachowaniu przeciętnej staranności wiedzę taką mógł - obiektywnie rzecz biorąc – powziąć. Wobec treści uchwały (7 sędziów) Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21) należy przyjąć, że bieg terminu przedawnienia roszczeń restytucyjnych konsumenta nie może się rozpocząć zanim dowiedział się on lub, rozsądnie rzecz ujmując, powinien dowiedzieć sięo niedozwolonym charakterze postanowienia. Dopiero wówczas mógł wezwać przedsiębiorcę do zwrotu świadczenia (art. 455 k.c.), tj. podjąć czynność, o której mowa wart. 120 § 1 k.c.Z perspektywy czasu należy uznać, że tylko przyczynkiem do dyskusji na temat ważności umów „frankowych” oraz skuteczności ich postanowień, była data wejścia w życie ustawy antyspreadowej, tj. 26.08.2011 r. Dopiero rok 2019 należy potraktować za datę, przed którą nie mógł rozpocząć się termin przedawnienia konsumenckich roszczeń wywodzonych w umów „frankowych” – przyniósł on orzecznictwo(...)(orzeczenie C-260/18 z 3 października 2019 r. w sprawieD.), a za nim Sądu Najwyższego, korzystne dla kredytobiorców, stanowiące odtąd podstawę masowego zjawiska polegającego na kwestionowaniu kredytów frankowych. Do dnia wniesienia pozwu nie upłynął od tej daty okres 10-letni, stąd roszczenia pieniężne pozwu są w całości nieprzedawnione.
Wbrew twierdzeniom pozwanego, nie zachodzi żadna przesłanka negatywna żądania zwrotu nienależnego świadczenia. Strona powodowa nie wiedziała, że świadczy bez podstawy prawnej. Fakt, że wytoczyła powództwo, świadczy tylko o tym, że liczy na uwzględnienie jej roszczeń, a nie ma pewności co do słuszności swego stanowiska. Orzecznictwo sądów powszechnych i Sądu Najwyższego jestw poruszonych tu kwestiach niejednolite. Strona powodowa świadczyła ponadtow przymusowej sytuacji – zaniechanie świadczenia wiązałoby się z oświadczeniemo wypowiedzeniu umowy przez bank, z wszystkimi negatywnymi tego dla strony powodowej konsekwencjami.
W żadnym razie nie można uznać strony powodowej, broniącej się przed krzywdzącymi ją postanowieniami umowy kredytowej – zmierzającej do uzyskania rozstrzygnięcia, w którym zostanie wzbogacona kosztem pozwanego banku. To bank był stroną silniejszą kontraktu i to on sformułował postanowienia umowne, które okazały się być wadliwe.
Wobec skutecznego częściowego cofnięcia pozwu przez powodów, Sąd na podstawieart. 355w zw. zart. 203 § 1 k.p.c.umorzył postępowanie w tym zakresie.
Pewną wątpliwość zrodził fakt, że - w odróżnieniu od innych podobnych spraw – kredyt powodów został przedwcześnie spłacony, zatem zobowiązanie wygasło,i powstaje pytanie, czy wobec wygasłego zobowiązania ustalenie nieważności umowy może prowadzić do rozliczenia zwrotu świadczeń jako nienależnych. Sąd OkręgowywO.w tym składzie uznał, że ustawa nie rozróżnia podanych wyżej sytuacjiw kontekście zwrotu nienależnych świadczeń, a skoro nie rozróżnia – nie ma podstaw do oddalenia powództwa z powodu spłaty całości kredytu. Dodatkowo można to zobrazować zestawieniem dwóch sytuacji: pewien kredytobiorca spłacił kredytw całości, a innemu została do spłaty tylko jedna rata. Obaj opierają swoje roszczenia pieniężne na zarzucie nieważności umowy. Doprawdy, trudno obu podsądnych potraktować z zasady odmiennie - i nie tylko prawniczo, lecz przede wszystkim racjonalnie wytłumaczyć im przyczyny odmiennego potraktowania.
Orzeczenie o kosztach procesu Sąd oparł na treściart. 100 k.p.c.Sąd zniósł koszty wzajemnie między stronami, uznając, że poprzez cofnięcie pozwu w części dotyczącej żądania 60.000 zł i 11.867,29 EUR powodowie przegrali proces w tej części, zatem doszło do częściowego jedynie uwzględnienia ich stanowiska, co przy podobnej wysokości kosztów procesu poniesionych przez strony winno skutkować właśnie wzajemnym zniesieniem kosztów.
sędzia Rafał Kubicki