Sąd Okręgowy w Warszawie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 354/22
Data wyroku: 2024-03-25 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Ewa Ligoń-Krawczyk
Słowa kluczowe: Zapłata, Bezpodstawne wzbogacenie
Podstawa prawna: art 5 kc, art 410 kc

Sygn. akt I C 354/22

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 25 marca 2024 r.
Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący: SSO Ewa Ligoń-Krawczyk
Protokolant: sekretarz sądowy Ewa Kocielnik
po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2024 r. w Warszawie
na rozprawie sprawy z powództwaT. C.
przeciwkoM. G.
o ustalenie ewentualnie o zapłatę

I
oddala powództwo,

II
zasądza odT. C.na rzeczM. G.kwotę 10.817 (dziesięć tysięcy osiemset siedemnaście) złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sygn. aktI C 354/22

UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 4 sierpnia 2022 r.(data prezentaty Sądu, k. 3)T. C., zastępowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł przeciwkoM. G.o:

1
(jako roszczenie główne) stwierdzenie, że umowa dożywocia z dnia 8 grudnia 2017 r. zawarta przed notariuszemG. M., Rep.(...)nr(...)pomiędzyZ. W. (1)a pozwanymM. G.przenosząca własność nieruchomości położonej wW.przyul. (...), dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy Mokotowa w Warszawie prowadziksięgę wieczystą nr (...)jest nieważna z uwagi na jej sprzeczność z zasadami współżycia społecznego;

2
(jako roszczenie ewentualne) zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 50.000 zł z ustawowymi odsetkami od momentu wniesienia pozwu;

3
zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów sądowych, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu strona powodowa wskazała, że w dniu 20 maja 2016 r.Z. W. (1)powołała do spadku powoda, zobowiązując go jednocześnie do zapłaty na rzecz odwołanego tym samym testamentem wcześniejszego spadkobiercy –P. P.kwotą 50.000 zł. Powód wyjaśnił, że powołanie do spadku miało być dowodem wdzięczności za opiekę sprawowaną przez matkę powoda nad spadkobierczynią. Zarówno testament, jak i oświadczenie zostały sporządzone przed notariuszem. Zobowiązanie powoda do zapłaty na rzeczP. P.kwoty 50.000 zł wynikało z kolei z faktu, że spadek obejmował wyłącznie mieszkanie, które zostało wykupione przez spadkodawczynię ze środków przekazanych jej przezP. P.. Powód przekazałZ. W. (1)środki na spłatęP. P.w dniu 7 czerwca 2016 r.Z. W. (1)zmarła w dniu 22 sierpnia 2020 r. W toku czynności urzędowych związanych z uporządkowaniem spraw po zmarłej powód powziął wiedzę o zawarciu przezZ. W. (1)z pozwanym w dniu 8 grudnia 2017 r. umowy dożywocia, na mocy której lokal wW.przyul. (...)stał się własnością pozwanego. Lokal ten wyczerpuje całość spadku. Zdaniem powoda umowa dożywocia z dnia 8 grudnia 2017 r. została zawarta z naruszeniem zasad współżycia społecznego i jako taka jest nieważna. Zdaniem powoda, o nieważności umowy dożywocia przesądza w ocenie powoda fakt, że zawarcie umowy stanowiło zachowanie nieuczciwe, naruszające jego interes. W realiach przedmiotowej sprawy powód padł ofiarą klasycznego oszustwa ze stronyZ. W. (1), która wyłudziła od niego pieniądze na sfinansowanie wykupu mieszkania, obiecując je w ramach dziedziczenia, a następnie przepisała je na pozwanego pozostawiając powoda z nic nie wartym spadkiem. W ocenie powoda,Z. W. (1)była też w pełni świadoma skutków prawnych podejmowanych przez siebie czynności. Na wypadek nie podzielenia przez sąd stanowiska prezentowanego przez stronę powodową, powód wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego kwoty 50.000 zł. Jako podstawę prawną dla ww. żądania wskazał przepisy dotyczące świadczeń nienależnych w sytuacji, gdy odpada podstawa świadczenia. Zaznaczył, że podstawą świadczenia przez powoda kwoty 50.000 zł celem spłaceniaP. P.było powołanie go do spadku, w skład którego wchodziło mieszkanie. Wobec przeniesienia własności mieszkania na rzecz pozwanego odpadła podstawa świadczenia.Z. W. (1)wzbogaciła się bezpodstawnie kosztem powoda a następnie bezpłatnie rozporządziła korzyścią na rzecz pozwanego(pozew, k. 3-7).
W odpowiedzi na pozewM. G., zastępowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł o:

1
oddalenie powództwa w zakresie roszczenia głównego, tj. stwierdzenia, że umowa dożywocia z dnia 8 grudnia 2017 r. zawarta przed notariuszemG. M., Rep.(...)nr(...), przenosząca własność nieruchomości położonej wW.przyul. (...)dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie prowadziksięgę wieczystą nr (...)jest nieważna z uwagi na jej sprzeczność z zasadami współżycia społecznego,

2
oddalenie powództwa w zakresie roszczenia ewentualnego, tj. żądania powoda zasądzenia od pozwanego kwoty 50.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu;

3
zasądzenia od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu pozwany wskazał, że nieruchomość położona wW.przyul. (...)wyszła z majątku spadkodawcyZ. W. (1)jeszcze za jej życia. Umowa dożywocia została podjęta przezZ. W. (1)świadomie i swobodnie.Z. W. (1)miała rozeznanie jakie skutki chce osiągnąć przez swoje działanie. W związku z zawarciem umowy dożywocia pozwany zapłacił taksę notarialną oraz zobowiązania publicznoprawne. Pozwany podkreślił, iż zawierając umowę dożywocia zZ. W. (1)nie naruszył żadnych zasad współżycia społecznego, a powód nie legitymuje się postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, gdyż postępowanie zainicjowane przezT. C.o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej (sygn. I Ns 542/22) pozostaje w toku. Odnosząc się do roszczenia ewentualnego powoda o zapłatę kwoty 50.000 zł pozwany wskazał, iż w niniejszej sprawie nie doszło do przesunięcia majątkowego, gdyż pozwany nie uzyskał nienależnego świadczenia. W sprawie miała miejsce zarówno ważna czynność prawna, jak i zobowiązanie i podstawa świadczenia istniała w pewnym przedziale czasu, była ważna i nie odpadła. Pozwany zaznaczył, że podstawą świadczenia przez powoda kwoty 50.000 zł była spłataP. P.i powołanie powoda do spadku. SpadkodawcaZ. W. (1)testamentem z dnia 20 maja 2016 r. do całości spadku powołała powoda jednak nie wskazała w testamencie, że mieszkanie położone przyul. (...)wW.po jej śmierci przekazuje powodowi. Po sporządzeniu ww. testamentu miała więc swobodę rozporządzać swoim majątkiem i mieszkanie wyszło z jej majątku za jej życia. Zatem powód jako potencjalny spadkodawca nie może dochodzić jakichkolwiek praw po zmarłym dożywotniku od aktualnego właściciela nieruchomości, tj. od pozwanego. Pozwany zakwestionował też przedłożone przez powoda dokumenty w postaci umowy pożyczki i oświadczenia z dnia 7 czerwca 2016 r. Nadto wykreślenie hipoteki umownej kaucyjnej miało miejsce dopiero pod koniec 2017 r. w oparciu o zezwolenie na wykreślenie hipoteki umownej kaucyjnej z dnia 29 listopada 2017 r., czyli po podpisaniu umowy dożywocia przezZ. W. (1)a hipoteka została wykreślona 5 lutego 2018 r. Tym samymZ. W. (1)spłaciła wierzytelność zabezpieczoną hipoteką umowną kaucyjną dopiero pod koniec 2017 r. a nie jak twierdzi powód z rzekomo pożyczonych od powoda w czerwcu 2018 r. środków pieniężnych. Strona pozwana kwestionowała również sam fakt zawarcia umowy pożyczki, gdyż zdaniem pozwanego (mając na uwadze oświadczenie powoda o stanie majątkowym i ponoszone koszty) nie byłby w stanie zgromadzić środków w takiej wysokości, a także brak jest dokumentu potwierdzającego zapłatę podatku i zgłoszenia umowy pożyczki do Urzędu Skarbowego. Pozwany podniósł też, że pozwany nie był stroną przedstawionych przez powoda stosunków cywilnoprawnych, a więc pozwany nie posiada legitymacji biernej w zakresie zgłoszonych przez powoda roszczeń(odpowiedź na pozew, k. 129-132).
Pismem procesowym złożonym na rozprawie w dniu 1 marca 2024 r. powód wniósł o zawieszenie postępowania z uwagi na toczące się postępowanie przed Sądem Rejonowym dla Warszawy-Mokotowa w sprawie o sygn. XVI Ns 542/22 o stwierdzenie nabycia spadku poZ. W. (1)(pismo procesowe powoda, k. 162-163; protokół rozprawy z 1 marca 2024 r., k. 165).
Na rozprawie w dniu 1 marca 2024 r. Sąd oddalił wniosek powoda o zawieszenie niniejszego postępowania do czasu zakończenia postepowania toczącego się przed Sądem Rejonowym dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie pod sygn. XVI Ns 542/22 o stwierdzenie nabycia spadku(protokół rozprawy, k. 166).
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Z. W. (1)zamieszkiwała przy ul.(...)wW..
W dniu 20 maja 2016 r.Z. W. (1), mająca wówczas(...)lat, stawiła się przedM. S.notariuszem prowadzącym Kancelarię Notarialną przyul. (...)lok.(...)wW.i oświadczyła, że odwołuje swój testament z dnia 31 stycznia 2008 r., objęty aktem notarialnym sporządzonym przezM. J.notariusza wW., za numerem repertorium(...)oraz oświadczyła, że do całego spadku powołujeT. C.. Nadto oświadczyła, że nakłada na spadkobiercę obowiązek pochowania jej na katolickim cmentarzu i sprawienia jej własnym kosztem pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym (polecenie)

    (testament, akt notarialny Rep.(...)Nr(...)z 20 maja 2016 r., k. 16-18).

W tym samym dniu, tj. 20 maja 2016 r.Z. W. (1)iT. C.zawarli porozumienie zgodnie z którymZ. W. (1)iT. C.oświadczyli, że zawierają porozumienie mocą któregoT. C.zobowiązuje się do zapłaty na rzeczP. P., po śmierciZ. W. (1)kwoty 50.000 zł(porozumienie z 20 maja 2016 r., akt notarialny Rep.(...)nr(...), k. 22-23).
W dniu 2 czerwca 2016 r.Z. W. (2)sporządziła oświadczenie zatytułowane „umowa pożyczki”, którym oświadczyła, że pożyczka kwotę 50.000 zł odT. C.w celu spłaty zobowiązania pożyczki odP. P.. Dokument został podpisany przezZ. W. (1)iT. C.(oświadczenie – umowa pożyczki z 2 czerwca 2016 r., k. 24).
W dniu 7 czerwca 2016 r. sporządzono dokument, w którymZ. W. (1)złożyła oświadczenie, że w związku ze zmianą testamentu na rzeczT. C., oddaje PanuP. P.pieniądze które wcześniej od niego pożyczyła w wysokości 50.000 zł. JednocześnieP. P.pokwitował odbiór kwoty 50.000 zł zrzekając się równocześnie wszystkich roszczeń do lokaluW.przyul. (...)(oświadczenie z 7 czerwca 2016 r., k. 25).
W dniu 8 grudnia 2017 r.Z. W. (1)orazM. G.zawarli umowę o dożywocie. W § 1 tiret dwunasty ww. umowy znajdowało się oświadczenieZ. W. (1), w którym oświadczyła, że nieruchomość lokalowa wolna jest od jakichkolwiek innych obciążeń i praw na rzecz osób trzecich, od ograniczeń w rozporządzaniu nią oraz nie została wydana żadna decyzja administracyjna, karno-skarbowa, ani orzeczenie sądowe mające wpływ na nabycie tej nieruchomości, że nie toczy się żadne postanowienie sądowe, administracyjne czy egzekucyjne, jak też nie jest ona stroną żadnego toczącego się postępowania, którego przedmiotem byłaby opisana nieruchomość lokalowa, że nie istnieją żadne inne, choćby nieprawomocne orzeczenia sądowe, ani nie zostały zgłoszone prywatne roszczenia osób trzecich, dotyczące tej nieruchomości.
W § 2 ww. aktu,Z. W. (1)oświadczyła, że przenosi własność lokalu mieszkalnego przyul. (...)wW.na rzeczM. G.a nabywający oświadczył, że własność powołanej nieruchomości lokalowej oraz praw z nią związanych nabywa, będąc wdowcem i w zamian zobowiązuje się zapewnić zbywającejZ. W. (1)dożywotnie utrzymanie to jest przyjąć zbywczynię jako domownika, dostarczyć jej wyżywienia, ubrania, światła i opału, zapewnić jej odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić jej własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym, a nadto ustanawia na rzeczZ. W. (1)należącą do treści dożywocia bezpłatną dożywotnią służebność osobistą mieszkania w całym przedmiotowym lokalu mieszkalnym z wyłączeniem innych osób, a uprawnionaZ. W. (1)na powyższe wyraża zgodę.
Z kolei w § 3 ww. aktu zaznaczono, że przedmiot umowy wydany został stronie nabywającej w dniu dzisiejszym, przed podpisaniem niniejszego aktu z zastrzeżeniem wykonywania przez uprawnioną służebności osobistej mieszkania. Strony ustaliły nadto, że:

a
od chwili zawarcia umowy niniejszej wszelkie opłaty czynszowe, eksploatacyjne oraz opłaty za media ponosić będzie nabywający;

b
opłatę za użytkowanie wieczyste gruntu oraz podatek od nieruchomości należne od przedmiotu umowy ponosić będzie nabywający.

M. G.oświadczył, że zobowiązuje się do końca trwania umowy dożywocia:

a
nie meldować w przedmiotowym lokalu żadnych osób na pobyt stały lub czasowy;

b
nie zbywać przedmiotu umowy;

c
nie obciążać przedmiotu umowy żadnymi ograniczonymiprawami rzeczowymiw tym w szczególności innymi służebnościami i hipotekami(umowa o dożywocie, akt notarialny Rep.(...)nr(...)z 8 grudnia 2017 r., k.9-15).

W związku z zawarciem przedmiotowej umowy dożywocia wksiędze wieczystej (...)prowadzonej dla stanowiącego odrębną własnośćlokalu mieszkalnego nr (...)o powierzchni użytkowej 38,40 m2w budynku przyul. (...)wW.dokonano wpisu w dziale II własności na rzeczM. G.oraz w dziale III dożywocia zart. 908 k.c.o treści ustalonej w § 2 aktu to jest nabywca zobowiązuje się przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać jej wyżywienia, ubrania, światła i opału, zapewnić jej odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić jej własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym, a nadto należącą do treści dożywocia bezpłatna dożywotnią służebność osobistą mieszkania w całym przedmiotowym lokalu mieszkalnym z wyłączeniem innych osób – na rzeczZ. W. (1)(§ 6 umowy o dożywocie, akt notarialny Rep.(...)nr(...)z 8 grudnia 2017 r., k. 13-14; wydrukksięgi wieczystej (...)z 14 czerwca 2023 r., k. 135-137).
M. G.nie żądał pieniędzy odZ. W. (1)za zawarcie umowy o dożywocie. PomagałZ. W. (1), okazjonalnie robił zakupy i woził do lekarza, bywał u niej nawet parę razy w tygodniu. Nie mieszkał z nią w mieszkaniu przyul. (...)wW.(zeznania pozwanegoM. G., protokół rozprawy z 1 marca 2024 r., k. 166, nagranie 00:10:18-00:20:55).
W 2018 r.Z. W. (1)skierowała przeciwkoM. G.pozew w którym domagała się jako roszczenia głównego rozwiązania umowy dożywocia ewentualnie zamiany uprawnień objętych umową dożywocia zawartą w dniu 8 grudnia 2017 r. na dożywotnią rentę w kwocie(...)zł miesięcznie oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kwoty(...)zł tytułem odszkodowania za nienależyte wykonanie zobowiązania dożywotniego wynikającego z zawartej umowy dożywocia ewentualnie rozwiązania umowy dożywocia.
Wyrokiem z dnia 11 marca 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie o sygn. XXIV C 1215/18 oddalił powództwo o rozwiązanie umowy dożywocia, umorzył postępowanie w zakresie roszczenia powódki o zamianę uprawnień objętych treścią § 2 Umowy o dożywocie zawartej w dniu 8 grudnia 2017 r. w postaci dożywotniego utrzymania, przyjęciaZ. W. (1)jako domownika, dostarczenia jej wyżywienia, ubrania, światła i opału, zapewnienia jej odpowiedniej pomocy i pielęgnowania w chorobie, na rentę ponad kwotę(...)zł miesięcznie oraz ponad kwotę(...)zł roszczenia z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania umownego przez powoda oraz zamienił uprawnienia objęte treścią § 2 Umowy o dożywocie zawartej w dniu 8 grudnia 2017 r na rentę dożywotnią w kwocie(...)złotych miesięcznie płatną przez pozwanegoM. G.na rzecz powódkiZ. W. (1)do 5-go dnia każdego miesiąca z góry, począwszy od dnia 8 lutego 2019 r. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w przypadku uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat

    (protokół rozprawy z dnia 1 marca 2024 r., k. 167, nagranie 00:22:16).

Postanowieniem Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 13 maja 2019 r. w sprawie o sygn. XXIV C 1215/18 zabezpieczono powództwo poprzez ustanowienie renty z tytułu dożywocia w wysokości(...)zł(protokół rozprawy z dnia 1 marca 2024 r., k. 167, nagranie 00:22:16).
Z kolei Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 13 października 2020 r. sygn. akt III ACa 322/20 SA uchylił wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie co dopkt 1 i 3oraz zawiesił postępowanie na podstawieart. 174 § 1 pkt 1 k.p.c.(protokół rozprawy z 1 marca 2024 r., k. 167-168, nagranie 00:22:16).
Z. W. (1)zmarła 22 sierpnia 2020 r. wW.(odpis skrócony aktu zgonu, k. 26).
T. C.zainicjował przed Sądem Rejonowym dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, które zostało zarejestrowane pod sygn. akt XVI Ns 542/22(bezsporne).
ObecnieM. G.wynajmuje mieszkanie przyul. (...)wW.osobie trzeciej(zeznania pozwanegoM. G., protokół rozprawy z 1 marca 2024 r., k. 167, nagranie 00:18:10).
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie złożonych do akt sprawy dokumentów. Sąd w całości dał wiarę dokumentom stanowiącym podstawę ustaleń stanu faktycznego. W szczególności Sąd nie miał podstaw do kwestionowania przedłożonych przez stronę powodową dowodów w postaci umowy pożyczki zawartej między powodem aZ. W. (1)na kwotę 50.000 zł i oświadczenia o oddaniu pieniędzy sporządzone w dniu 7 czerwca 2016 r.(oświadczenie – umowa pożyczki z 2 czerwca 2016 r., k. 24;oświadczenie z 7 czerwca 2016 r., k. 25).Dokumenty te zostały czytelnie podpisane przez odpowiednio: powoda iZ. W. (1)orazZ. W. (1)iP. P.. Stronie pozwanej nie udało się skutecznie zakwestionować autentyczności podpisów zawartych na wymienionych dokumentach, a więc nie udało się skutecznie zakwestionować umowy pożyczki zawartej między powodem iZ. W. (1). Zarzuty pozwanego, że powód nie przedstawił dowodu na przekazanie tych środków w formie potwierdzenia przelewu oraz poświadczenia uiszczenia zapłatę podatku i zgłoszenia umowy pożyczki do Urzędu Skarbowego, nie przesądzają, iż pieniądze te w formie gotówki nie zostały przekazane przez powodaZ. W. (1), która następnie tego samego dnia przekazała otrzymane środkiP. P.. Sąd nie znalazł więc podstaw do podważenia wiarygodności przedstawionej umowy pożyczki i oświadczenia z dnia 7 czerwca 2016 r.
Dokonując ustaleń faktycznych Sąd oparł się również częściowo na dowodzie z przesłuchaniapozwanegoM. G.(protokół rozprawy, k. 166-168),w zakresie wskazanym w ustalonym stanie faktycznym. Jakkolwiek w ocenie Sądu pozwany rzetelnie przedstawił informacje na temat samego zawarcia umowy dożywocia i postępowania sądowego wszczętego przezZ. W. (1)wobec niego o rozwiązanie umowy dożywocia ewentualnie o zapłatę renty to w przypadku pozostałych okoliczności, w tym relacji łączących powoda zZ. W. (1)czy rzekomych kradzieży pieniędzy i koców, pozwany opierał się jedynie na relacjiZ. W. (1), a twierdzenia te nie znajdują potwierdzenia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym.
Na rozprawie w dniu 1 marca 2024 r. Sąd pominął dowód z zeznań świadkaP. P.z uwagi na jego ponowne niestawiennictwo na termin rozprawy i wyznaczonego ostatecznego terminu na jego przesłuchanie, a także pominął dowód z przesłuchania powodaT. C.z uwagi na jego niestawiennictwo w dniu rozpraw wyznaczonej na 1 marca 2024 r. pomimo pouczenia go o obowiązkowym stawiennictwie na wyznaczonym terminie rozprawy pod rygorem pominięcia dowodu z jego zeznań(wezwanie na rozprawę, k. 142-143; epo, k. 152; protokół rozprawy, k. 166).
Sąd na rozprawie w dniu 1 marca 2024 r. oddalił również wniosek strony powodowej o dopuszczenie dowodu z akt sprawy o rozwiązanie umowy dożywocia ewentualnie o zmianę umowy dożywocia, albo dopuszczenia dowodu z orzeczeń wydanych w postępowaniu sądowym o zmianę umowy dożywocia, jako nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy i zmierzające jedynie do przedłużenia postępowania w sprawie, bowiem jak ustalono w toku rozprawy w dniu 1 marca 2024 orku, sprawa ta jest zawieszona z uwagi na śmierćZ. W. (2), a jej przedmiot nie miał związku z powództwem dotyczącym niniejszego postępowania.(protokół rozprawy z 1 marca 2024 r., k. 166, nagranie 00:28:51).
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Powództwo główne i ewentualne jako niezasadne podlegały oddaleniu.
Strona powodowa domagała się w niniejszej sprawie stwierdzenia, że umowa dożywocia z dnia 8 grudnia 2017 r. zawarta przed notariuszemG. M., Rep.(...)nr(...)pomiędzyZ. W. (1)a pozwanymM. G.przenosząca własność nieruchomości położonej wW.przyul. (...)jest nieważna z uwagi na jej sprzeczność z zasadami współżycia społecznego (roszczenie główne). Ewentualnie, w razie nieuwzględnienia ww. roszczenia, powód wniósł o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 50.000 zł (jako świadczenia nienależnego w sytuacji, gdy odpada podstawa świadczenia) z ustawowymi odsetkami od momentu wniesienia pozwu (roszczenie ewentualne).
W okolicznościach sprawy bezsporne jest, żeZ. W. (1)w dniu 20 maja 2016 r. oświadczyła, że do całego spadku powołujeT. C.. Nadto oświadczyła, że nakłada na spadkobiercę obowiązek pochowania jej na katolickim cmentarzu i sprawienia jej własnym kosztem pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym (polecenie)
    (testament, akt notarialny Rep.(...)Nr(...)z 20 maja 2016 r., k. 16-18).Bezsporne jest również, że w dniu 8 grudnia 2017 r.Z. W. (1)orazM. G.zawarli umowę o dożywocie, w którejZ. W. (1)oświadczyła, że przenosi własność lokalu mieszkalnego przyul. (...)wW., stanowiącego jej własność, na rzeczM. G.a nabywający oświadczył, że własność powołanej nieruchomości lokalowej oraz praw z nią związanych nabywa i w zamian zobowiązuje się zapewnićZ. W. (1)dożywotnie utrzymanie to jest przyjąć zbawczynię jako domownika, dostarczyć jej wyżywienia, ubrania, światła i opału, zapewnić jej odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić jej własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym, a nadto ustanawia na rzeczZ. W. (1)należącą do treści dożywocia bezpłatną dożywotnią służebność osobistą mieszkania w całym przedmiotowym lokalu mieszkalnym z wyłączeniem innych osób, a uprawnionaZ. W. (1)na powyższe wyraziła zgodę
    (umowa o dożywocie, akt notarialny Rep.(...)nr(...)z 8 grudnia 2017 r., k. 9-15).

Wskazać należy, że umowa dożywocia wymaga zobowiązania się właściciela nieruchomości do przeniesienia jej własności na nabywcę, który w zamian za to zobowiązuje się zapewnić zbywcy lub osobie mu bliskiej dożywotnie utrzymanie (art. 908 § 1 i 3 k.c.). Jest to zatem umowa wzajemna, dwustronnie zobowiązująca, a przy tym odpłatna, co oznacza, że świadczenie jednej strony umowy znajduje swój odpowiednik w świadczeniu drugiej strony. W przypadku umowy o dożywocie zbywca nieruchomości (dożywotnik) uzyskuje określone świadczenie służące w zasadzie zaspokojeniu jego potrzeb w taki sposób, aby nie musiał on przyczyniać się do zdobywania środków na zaspokojenie niezbędnych wymagań życiowych.
W toku postępowania ustalono, że wobecM. G.toczyło się przed Sądem Okręgowym w Warszawie (sygn. akt XXIV C 1215/18) postępowanie sądowe zainicjowane przezZ. W. (1)o rozwiązanie umowy dożywocia, ewentualnie o zamianę dożywocia na rentę oraz zapłatę, w którym to postępowaniu ustanowiono na rzeczZ. W. (1), stosownie do treściart. 913 k.c., rentę w wysokości(...)zł miesięcznie(protokół rozprawy z 1 marca 2024 r., k. 167, nagranie 00:22:16).Stosunek prawny wynikający z umowy o dożywocie zawartej międzyM. G.aZ. W. (1)został więc poddany pod analizie i ocenie przez Sąd Okręgowy w Warszawie w toku postępowania o sygn. akt XXIV C 1215/18. Od orzeczenia tego wniesiono apelacje i w związku ze śmierciąZ. W. (1)sprawa została zwieszona.
W sprawie niniejszej Strona powodowa żądała ustalenia nieważności umowy dożywocia powołując się na okoliczność, że umowa ta została zawarta z naruszeniem zasad współżycia społecznego i jako taka jest nieważna.
O ile jednak przepisart. 5 k.c.powinien być wzięty pod uwagę przy rozstrzyganiu każdej sprawy cywilnej, niezależnie od tego, co jest źródłem prawa podmiotowego będącego podstawą zgłoszonego roszczenia, jak również niezależnie od tego, jaki podmiot roszczenie to zgłosił, to nie może stać się samodzielną podstawą powództwa, na co wielokrotnie w swych orzeczeniach wskazywał Sąd Najwyższy(wyroki Sądu Najwyższego z 16 marca 2012 r., IV CSK 322/11, niepubl., z 16 stycznia 2014 r., IV CSK 196/13, OSNC-ZD 2015, nr B, poz. 23, z 16 stycznia 2015 r., III CSK 96/14, OSNC-ZD 2016, nr A, poz. 20).
Stosownie do treściart. 189 k.p.c.powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Warunkiem uzyskania ochrony prawnej na podstawieart. 189 k.p.c.jest wykazanie interesu prawnego. Interes ten nie polega na ogólnym zwalczaniu naruszeń porządku prawnego skierowanych do abstrakcyjnej grupy podmiotów – ale naruszeniu oddziaływującemu na sferę praw (majątkowych powoda), przy czym zagrożenie prawa musi mieć charakter obiektywny(por. wyroki Sądu Najwyższego w sprawach o sygnaturach akt: IV CSK 306/12 z dnia 8 lutego 2013 r., Legalis nr 719234, II CK 395/05 z dnia 2 lutego 2006 r., Legalis nr 173845 oraz Sądu Apelacyjnego w Warszawie w sprawach I ACa 2033/15 z dnia 13 stycznia 2017 r., Legalis nr 1575755 czy I ACa 141/14 z dnia 9 lipca 2014 r., Portal orzeczeń http://orzeczenia.waw.sa.gov.pl).
Powód poza przesłankami o których mowa wart. 5 kcnie wskazał żaden innej postawy żądania pozwu.
Niezależnie od powyższego jak ustalono zmarła wywiodła powództwo o rozwiązanie przedmiotowej umowy dożywocia ewentualnie o zmianę tej umowy, sprawa ta została rozstrzygnięta w pierwszej instancji, ale postępowanie apelacyjne z uwagi na jej śmierć zostało zawieszone. Jeśli powód wykaże swoje następstwo prawne po zmarłej to jako strona będzie miał możliwość udziału w dalszym toku postępowania.
Odnosząc się do żądania ewentualnego należy wskazać, że za całkowicie bezpodstawne należy również uznać roszczenie strony powodowej o zapłatę od pozwanego na rzecz powoda kwoty 50.000 zł, którą powód przekazałZ. W. (1)celem spłaceniaP. P.. Jak wskazał sam powód w treści pozwu, toZ. W. (1)wzbogaciła się kosztem powoda, zaś pozwany nie był nawet stroną łączącej powoda iZ. W. (1)umowy pożyczki.Strona powodowa nie wykazała więc, aby to pozwany bezpodstawnie się wzbogacił kwotą 50.000 zł, ani by w ogóle uczestniczył w spełnieniu jakiegokolwiek świadczenia w sytuacji, gdy stronami umowy pożyczki czy oświadczenia z dnia 7 czerwca 2016 r. byli jedynie powód,Z. W. (1)iP. P..
Jednocześnie strona powodowa nie wykazała, by pieniądze w kwocie 50.000 zł zostały przezZ. W. (1)„wyłudzone” od powoda, ani by środki te zostały przeznaczone na wykup mieszkania przyul. (...)wW., albowiem z przedłożonych przez stronę powodową dokumentów wynika, że pieniądze w wysokości 50.000 zł zostały przekazane na rzeczZ. W. (1)przez powoda w dniu 7 czerwca 2016 r. w ramach zawartej umowy pożyczki, która miała na celu spłatę zobowiązania pożyczki odP. P., a nie wykup mieszkania przyul. (...)wW.(oświadczenie – umowa pożyczki z 2 czerwca 2016 r., k. 24; oświadczenie z 7 czerwca 2016 r., k. 25).Strona powodowa nie wykazała również, by pozwany był świadomy skutków zawarcia umowy dożywocia dla powoda, tym bardziej w sytuacji, gdy powód z pozwanym nie znali się w dacie zawarcia umowy dożywocia, na co wskazuje treść uzasadnienia pozwu(k. 6).
Zasadą jest, że każde przejście wartości majątkowej z jednej osoby na drugą musi być prawnie uzasadnione. W związku z tym stosownie doart. 405 k.c., kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby nie było to możliwe, do zwrotu jej wartości.
Przepis ten – w myślart. 410 § 1 k.c.– stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia (§ 2).
Biorąc pod uwagę ustalone okoliczności w sprawie jak również brzmienie przywołanych wyżej przepisów brak było podstaw do uwzględnienia żądania ewentualnego o zapłatę.
Sąd oddalił wniosek strony powodowej o zawieszenie niniejszego postępowania do czasu zakończenia postepowania toczącego się przed Sądem Rejonowym dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie pod sygn. XVI Ns 542/22 o stwierdzenie nabycia spadku(pismo procesowe powoda, k. 162-163; protokół rozprawy, k. 166)uznając, że rozstrzygnięcie niniejszej sprawy nie zależy od wyniku toczącego się postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Stwierdzenie nabycia spadku po zmarłejZ. W. (1)oraz rozstrzygnięcie w tym zakresie nie ma przesądzającego znaczenia dla niniejszej sprawy, gdyż nawet w sytuacji ustalenia, że spadkobiercą po zmarłejZ. W. (1)jestT. C., to zgłoszone w niniejszej sprawie roszczeniaT. C.podlegały oddaleniu z uwagi na ich oczywistą bezzasadność.
Mając powyższe okoliczności na względzie żądanie powoda o stwierdzenie nieważności umowy o dożywocie ewentualnie o zapłatę kwoty 50.000 zł podlegały oddaleniu w całości, jako bezpodstawne.
Powód, jako przegrywający sprawę, obowiązany jest zwrócić pozwanemu koszty postępowania niezbędne do celowej obrony, stosownie do zasady zart. 98 § 1 k.p.c.w zw. zart. 98 § 11k.p.c.Do kosztów procesu poniesionych przez pozwanego należy zaliczyć wynagrodzenie pełnomocnika procesowego pozwanego w stawce 10.800 zł, ustalonej na podstawie § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800) wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł. Z tych względów Sąd w pkt 2 wyroku zasądził odT. C.na rzeczM. G.kwotę 10.817 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sędzia Ewa Ligoń-Krawczyk