Sąd Okręgowy w Poznaniu
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 1499/22
Data wyroku: 2023-04-17 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Sędzia Ewa Blumczyńska
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 1000 § 1 kc i art. 994 § 2 kc

II Ca 1499/22

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Poznań, dnia 17 kwietnia 2023 r.

Sąd Okręgowy w Poznaniu II Wydział Cywilny Odwoławczy
w następującym składzie:
Przewodniczący: Sędzia Ewa Blumczyńska
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym
w dniu 17 kwietnia 2023 r. w Poznaniu
sprawy z powództwaH. Ł.
przeciwkoM. N.
o zachowek na skutek apelacji wniesionej przez powódkę od wyroku Sądu Rejonowego Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu z dnia 06 maja 2022 r. sygn. akt IC 1069/21

oddala apelację;

zasądza od powódki na rzecz pozwanej kwotę 1800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Ewa Blumczyńska

UZASADNIENIE

     Wyrokiem z dnia 06 maja 2022r. Sąd Rejonowy Poznań – Nowe Miasto i Wildaw Poznaniu :

oddalił powództwo;

zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę 3 617 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kwotę 3 600 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Apelację od powyższego rozstrzygnięcia złożyła powódkazaskarżając wyrokw całości.
Jako zarzuty apelacyjne wskazała :

naruszenie prawa materialnego poprzez :

a). naruszenieart.991 § 1 kcpoprzez błędne uznanie wbrew treści przepisu, że wnuczka spadkodawczyni (jej zstępna), nie należy do osób uprawnionych do zachowku;
b). naruszenieart. 1000 kcw zw. zart. 994 § 1 kcpoprzez oddalenie roszczenia mimo, że zostało skierowane do osoby, która otrzymała darowiznę od spadkodawczyni, którą to darowiznę należy doliczyć do spadku poM. J..

Przy powyższych zarzutach apelująca wniosła o :

zmianę wyroku w całości poprzez uwzględnienie powództwa i zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kwotę 23 550 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 15 czerwca 2018r. do dnia zapłaty;

obciążenie pozwanej kosztami postępowania za pierwszą instancje i kosztami postepowania apelacyjnego w tym kosztami zastępstwa procesowego za obie instancje i z tego tytułu zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów zastępstwa procesowego wg. norm przepisanych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w płatności od uprawomocnienia orzeczenia do dnia zapłaty

W odpowiedzi pozwanawniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego, w tym za zastępstwo procesowe wg. norm przepisanych.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje :
Apelacja okazała się bezzasadna.
Na wstępie zaznaczenia wymaga, że apelująca nie podniosła zarzutu naruszenia prawa procesowego, w tym nie kwestionowała ustaleń faktycznych poczynionych w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Sąd Rejonowy poczynił je w zakresie niezbędnym dla przedmiotowego rozstrzygnięcia. Przy tym żadna ze stron nie domagała się ich uzupełnienia. W efekcie Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd I instancji przyjął za własne  (art. 387§21pkt 1 kpc). W świetle tych ustaleń Sąd Okręgowy przyjął za własną również ocenę prawną Sądu pierwszej instancji nie znajdując podstaw do jej podważenia w jakimkolwiek zakresie(art. 387§21pkt 2 kpc).
Odnosząc się do pierwszego z zarzutu apelacyjnego sformułowanego na gruncie naruszenieart.991 § 1 kcz którego powódka wywodziła swe roszczenie i którego naruszenie upatrywała w błędnym uznaniu przez Sąd Rejonowy - wbrew treści tego przepisu - że wnuczka spadkodawczyni (jej zstępna), nie należy do osób uprawnionych do zachowku.
W tym kontekście zgodnie z uregulowaniem zawartym wart. 991 § 1kczstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś przypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).
„Ustawa dzieli zatem uprawnionych na trzy kategorie : małżonek spadkodawcy należy do grona potencjalnie uprawnionych zawsze. Pośród zstępnych obowiązuje zasad charakterystyczna dla dziedziczenia według szczepów( in stirpes): przeżycie spadkodawcy przez jego dziecko wyłącza uprawnienie do zachowku wnuków pochodzących od tego dziecka. Z kolei, istnienie wnuka, wyłącza uprawnienie jego dzieci, czyli prawnuków spadkodawcy. Reguły te, będące skądinąd pochodnymi zasad dziedziczenia z ustawy w pierwszej grupie sprawiają, że uprawnienie z tytułu zachowku mogą być jednocześnie zstępni spokrewnieni ze spadkodawcą w różnym stopniu, np. dziecko, wnuki ( pochodzące od innego dziecka) i prawnuki.” ( tak : prof.dr hab.Bogudar Kardasiewicz System Prawa Prywatnego Prawo spadkowe Tom 10 2 wydanie Wydawnictwo C.H.Beck INP W-wa 2013)
Zatem pomimo, że pozwana, jako wnuczkaM.J.należała do kręgu jej zstępnych to wobec przeżycia spadkodawczyni przez matkę pozwanejD. P.- nie należała do osób uprawnionych do zachowku po babci. Natomiast to roszczenie w dacie otwarcia spadku przysługiwało jej matceD. P.. Jak słusznie podniósł Sąd Rejonowy zarówno status spadkobiercy, jak i uprawnionego do zachowku należy wiązać z chwilą otwarcia spadku. Przepisart. 994 kcdotyczy bowiem rzeczywistych a nie potencjalnych spadkobierców oraz rzeczywistych, a nie potencjalnych uprawnionych do zachowku. Stąd, że pozwaną należało traktować jako osobę potencjalnie, nie zaś konkretnie ( jako dalsza zstępną) uprawnioną do zachowku.
Ustosunkowując się do zarzutu naruszeniaart. 1000 kcw zw. zart. 994 § 1 kcupatrywanego przez apelującą w oddaleniu roszczenia mimo, że zostało skierowane do osoby, która otrzymała darowiznę od spadkodawczyni, która to darowizna - zdaniem apelującej - podlegała doliczeniu do spadku poM. J.wskazać należało, że zgodnie zart. 1000 § 1 kcosoba, która otrzymała od spadkobiercy darowiznę, jest obowiązana do zaspokojenia, w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny, roszczenia o zachowek albo o uzupełnienie zachowku. Natomiast wart. 994kcustawodawca przewidział katalog darowizn, które nie podlegają doliczeniu do substratu zachowku. Katalog ten ma charakter zamknięty (numerus clausus). W powołanym przez apelującą w§ 1ustawodawca wskazał na drobne darowizny, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, bez względu na osobę obdarowanego i czas dokonania czynności prawnej oraz darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku, dokonanych przed więcej niż 10 laty.
W kontekście powyższego – jak słusznie przyjął Sąd Rejonowy – skoro pozwaną w dziedziczeniu poM. J.„wyprzedziła” jej matkaD. P.tzn. była ona spadkobiercą po niej nie można było mówić o uprawnieniu do zachowku ze strony pozwanej. Innymi słowy gdyby pozwana przeżyła swoją matkę i w konsekwencji była spadkobiercą rzeczywistym po swojej babciM. J.wówczas darowizna dokonana na jej rzecz stanowiłaby podstawę do doliczenia tej darowizny do spadku. Natomiast zgodniez uregulowaniem zawartym wart. 994 § 1 kcdoliczeniu nie podlegają darowizny na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku dokonane przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, co w przypadku pozwanej miało miejsce.
Ustosunkowując się do argumentacji podniesionej w apelacji, że rozumienie zachowku i uprawnienia do roszczenia o jego uzupełnienie ograniczone do grona osób wskazanych przez Sąd Rejonowy jest błędne - wskazać należy, że wbrew temu twierdzeniu - stanowisko tego Sądu znajduje uzasadnienie nie tylko w doktrynie, ale również w orzecznictwie sądów na które się powołał. Przy tym Sąd Rejonowy odniósł się również do orzecznictwa zajmującego odmienne stanowisko. Sąd Okręgowy w niniejszym składzie podzielił rozważania tego Sądu, nie znajdując podstaw do ich podważenia.
W świetle powyższego Sąd Okręgowy uznając zarzuty apelacyjne za bezzasadne orzekł jak w pkt 1 wyroku na podstawieart. 385 kpc.
Konsekwencją powyższego rozstrzygnięciabyło przyjęcie, że powódka jako przegrywająca postępowanie apelacyjne zobowiązana jest do zwrotu kosztów poniesionych przez pozwaną. Stąd na podstawieart. 98 § 1w zw. zart. 391 § 1 kpcSąd Okręgowy orzekł jak w pkt 2 wyroku. Wysokość wynagrodzenia pełnomocnika pozwanej określona została na podstawie uregulowania zawartego w § 2 pkt 5 w zw. z § 10. ust.1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych ( Dz. U. 2018.265 z późn.zm.).

Ewa Blumczyńska