Sąd Okręgowy w Poznaniu
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 856/23
Data wyroku: 2023-12-14 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Tomasz Żak, sędzia Alina Szymanowska, Rafał Kubiak
Słowa kluczowe: Stwierdzenie nabycia spadku
Podstawa prawna: art. 679 kpc

POSTANOWIENIE
Dnia 14 grudnia 2023 r.
Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział II Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący: sędzia Alina Szymanowska
Sędziowie: Tomasz Żak
Rafał Kubiak
po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2023 r. w Poznaniu
na posiedzeniu niejawnym
w sprawie z wnioskuH. D.
przy udzialeW. M. (1),A. M. (1)iD. D.
o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M.
na skutek apelacji wnioskodawczyni
od postanowienia Sądu Rejonowego w Nowym Tomyślu
z dnia 3 lutego 2023 r.
sygn. akt I Ns 439/21
postanawia:

I
zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że:

1
wniosek oddalić;

2
kosztami postępowania obciążyć wnioskodawczynię i uczestników w zakresie poniesionym;

II
w pozostałym zakresie apelację oddalić;

III
kosztami postępowania w instancji odwoławczej obciążyć wnioskodawczynię i uczestników w zakresie poniesionym;

Tomasz Żak Alina Szymanowska Rafał Kubiak

UZASADNIENIE
WnioskodawczyniH. D.wniosła o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w Grodzisku Wielkopolskim z dnia 19 czerwca 2002 roku wydanego w sprawie sygn. akt I Ns 488/02 (o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M.) w ten sposób, że stwierdzić, że spadek poE. M.na podstawie ustawy nabyli: jego żonaW. M. (2)w 1/4 części, oraz jego dzieci:D. D.,H. D.,A. M. (2)iW. M. (1)po 3/16 każdy z nich.
W uzasadnieniu wniosku wskazano, że w obrocie prawnym istnieją dwa postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M.. Postanowienie z dnia 22 sierpnia 2000 roku wydane przez Sąd Rejonowy w Grodzisku Wielkopolskim w sprawie I Ns 801/00 stwierdzające nabycie spadku na podstawie ustawy oraz postanowienie z dnia 19 czerwca 2002 roku wydane przez ten sam Sąd stwierdzające nabycie spadku na podstawie testamentu.
Zdaniem wnioskodawczyni wskazany stan rzeczy i istnienie dwóch prawomocnych orzeczeń o stwierdzenie nabycia spadku po tej samej osobie jest niedopuszczalny i konieczne jest wzruszenie prawomocnego postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku, co może nastąpić albo przez jego uchylenie albo przez jego zmianę.
Postanowieniem z dnia 17 maja 2021 roku (k. 17 akt) Sąd Rejonowy w Grodzisku Wielkopolskim stwierdził swoją niewłaściwość i przekazał sprawę do Sądu Rejonowego w Nowym Tomyślu jako właściwego miejscowo zgodnie z ostatnim miejscem zwykłego pobytu spadkodawcy.
Uczestniczka postępowaniaD. D.wniosła o oddalenie wniosku oraz uchylenie przez Sąd z urzędu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M., wydanego przez Sąd Rejonowy w Grodzisku Wielkopolskim w sprawie sygn. akt I Ns 801/00 z dnia 22 sierpnia 2000 roku.D. D.wniosła ponadto o zasądzenie od wnioskodawczyni na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.
Uczestniczka postępowaniaA. M. (1)na rozprawie w dniu 22 listopada 2022 roku (k. 69 akt) podała, że nie ma zdania w sprawie, natomiast uczestnik postępowaniaW. M. (1)w piśmie z dnia 16 listopada 2022 roku (k. 68 akt) wskazał jedynie, że „nie był informowany w sprawie”.
W dniu 3 lutego 2023 r. Sąd Rejonowy w Nowym Tomyślu, w sprawie o zmianę stwierdzenia nabycia spadku poE. M.postanowił:

1
oddalić wniosek o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w Grodzisku Wielkopolskim z dnia 19 czerwca 2002 roku, wydanego w sprawie sygn. akt I Ns 488/02 o stwierdzenie nabycia spadku poE. M.,

2
uchylić stwierdzenie nabycia spadku poE. M.zmarłym 25.04.1999 roku wN.orzeczone postanowieniem Sądu Rejonowego w Grodzisku Wielkopolskim, Wydziału I Cywilnego z dnia 22.08.2000 roku, w sprawie sygn. akt I Ns 801/00

3
kosztami postępowania obciążyć wnioskodawczynię oraz uczestników postępowania w zakresie dotychczas przez nich poniesionym.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły ustalenia faktyczne i rozważania prawne przytoczone w uzasadnieniu orzeczenia k. 99 – 109 akt.
Apelację od postanowienia z dnia 3 lutego 2023 r. złożyła wnioskodawczyni, zaskarżając postanowienie w całości, zarzuciła naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, a w szczególności naruszenie:
-art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.orazart. 379 pkt 3 k.p.c.z uwagi na nieuchylenie przez Sąd Rejonowy w Nowym Tomyślu postanowienia Sądu Rejonowego w Grodzisku Wlkp. z dnia 19.06.2022 r. I Ns 488/02 jako wydanego z naruszeniem prawa;
-art. 670 k.p.c.w zw. zart. 679 §1 k.p.c.poprzez nieprzeprowadzenie z urzędu przez Sąd Rejonowy w Nowym Tomyślu wszystkich czynności zmierzających do ustalenia prawidłowego kręgu spadkobierców poE. M.z uwzględnieniem faktu, że druga sprawa spadkowa po spadkodawcy została przeprowadzona z naruszeniem prawa, a także ze względu na nieuchylenie przez Sąd Rejonowy w Nowym Tomyślu postanowienia Sądu Rejonowego w Grodzisku Wlkp. z dnia 19.06.2022 r. I Ns 488/02 jako wydanego z naruszeniem prawa.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o :

1
zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i uchylenie w całości stwierdzenia nabycia spadku poE. M., zmarłym w dniu 25.04.1999 r. wN., orzeczone postanowieniem Sądu Rejonowego w Grodzisku Wielkopolskim z dnia 19.06.2022 r. I Ns 488/02;

2
zasądzenie od uczestniczki postępowaniaD. D.na rzecz wnioskodawczymH. D.zwrotu kosztów postępowania za obie instancje,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie prawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
Uzupełniając apelację, w piśmie z dnia 2 czerwca 2023 r. wnioskodawczyni wskazała, że zaskarża postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 3 lutego 2023 r. w całości i wnosi o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i uchylenie w całości stwierdzenia nabycia spadku poE. M.z dnia 19 czerwca 2002 r., wydanego w sprawie I Ns 488/02.
UczestniczkaD. D.wniosła o oddalenie apelacji i orzeczenie o kosztach postępowania.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja okazała się zasadna i wobec zaskarżenia postanowienia Sądu Rejonowego w zakresie punktów 1 i 2, zawierających orzeczenie merytoryczne skutkowała zmianą zaskarżonego orzeczenia i oddaleniem wniosku o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w całości.
Sąd Okręgowy podziela ustalenia faktyczne przytoczone przez Sąd I instancji i przyjmuje je za własne.
Sąd Rejonowy ustalił, że:E. M., który zmarł w dniu 25 kwietnia 1999 roku wN.sporządził w dniu 16 marca 1999 roku przedR. P.– Notariuszem wN.testament w formie aktu notarialnego (Rep. A nr(...)). W testamencie tym spadkodawcaE. M.powołał do całości spadku swoją żonęW. M. (2), córkęA.iH.. Jednocześnie spadkodawca wskazał, że na wypadek gdyby spadkobierca powołany nie chciał lub nie mógł dziedziczyć to powołuje do całości spadku swojego synaA. M. (2), synaE.iW..
W chwili śmierci spadkodawca był żonaty zW. M. (2), nazwisko rodoweB.i miał czworo dzieci: córkęM. D., córkęH. D., synaA. M. (2)oraz synaW. M. (1).
Pismem z dnia 25 czerwca 2000 rokuW. M. (2)(żonaE. M.) złożyła w Sądzie Rejonowym w Grodzisku Wielkopolskim wniosek o stwierdzenie nabycia spadku poE. M.na podstawie ustawy. Uczestnikami postępowania oprócz wnioskodawczyni byli także:H. D.,W. M. (1),D. D.orazA. M. (2). Sprawa została zarejestrowana pod sygn. akt I Ns 801/00.
Postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2000 roku wydanym w sprawie sygn. akt I Ns 801/00 i prawomocnym w dniu 12 września 2000 roku, Sąd Rejonowy w Grodzisku Wielkopolskim stwierdził, że spadek poE. M.nabyli na podstawie ustawy: jego żonaW. M. (2)w 1/4 części oraz jego dzieci:D. D.,H. D.,A. M. (2)iW. M. (1)po 3/16 części każdy z nich.
Następnie pismem z dnia 23 maja 2002 rokuW. M. (2)złożyła w Sądzie Rejonowym w Grodzisku Wielkopolskim kolejny wniosek o stwierdzenie nabycia spadku poE. M.– tym razem na podstawie testamentu. Uczestnikami postępowania oprócz wnioskodawczyni byli także:A. M. (2),D. D.,W. M. (1)orazH. D.. NadtoW. M. (2)złożyła wniosek o otwarcie i ogłoszenie testamentuE. M., do którego dołączyła oryginalny wypis testamentu z dnia 16 marca 1999 roku sporządzony w formie aktu notarialnego przedR. P.,N.wN., Rep. A nr(...).
Sprawa o stwierdzenie nabycia spadku została zarejestrowana pod sygn. akt I Ns 488/02, natomiast sprawa o otwarcie i ogłoszenie testamentu została zarejestrowana pod sygn. akt I Ns 487/02.
Sąd Rejonowy nie odrzucił kolejnego wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po tym samym spadkodawcy i postanowieniem z dnia 19 czerwca 2002 roku, prawomocnym w dniu 10 lipca 2002 roku, wydanym w sprawie sygn. akt I Ns 488/02 Sąd Rejonowy w Grodzisku Wielkopolskim, stwierdził, że spadek poE. M.na podstawie testamentu z dnia 16 marca 1999 roku otwartego i ogłoszonego w Sądzie Rejonowym w Grodzisku Wielkopolskim w sprawie sygn. akt I Ns 487/02 nabyła jego żonaW. M. (2)w całości.
Niewątpliwie w obrocie prawnym funkcjonują dwa postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M.przy czym w dniu 22 sierpnia 2000 roku w postanowieniu wydanym w sprawie o sygn. akt I Ns 801/00 sąd stwierdził nabycie spadku na podstawie ustawy, a w kolejnym postanowieniu z dnia 19 czerwca 2002 roku, wydanym w sprawie sygn. akt I Ns 488/02 stwierdzono nabycie spadku na podstawie testamentu.
Należy podkreślić, że wnioskodawczyniH. D.wniosła o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w Grodzisku Wielkopolskim z dnia 19 czerwca 2002 roku wydanego w sprawie sygn. akt I Ns 488/02 (drugie postanowienie) w ten sposób, że stwierdzić, że spadek poE. M.na podstawie ustawy nabyli: jego żonaW. M. (2)w 1/4 części, oraz jego dzieci:D. D.,H. D.,A. M. (2)iW. M. (1)po 3/16 każdy z nich. W treści wniosku wskazano, że znajduje on oparcie wart. 679 k.p.c.Należy zgodzić się z Sądem Rejonowy, że wniosek nie był zasadny i winien zostać oddalony.
Uwzględnienie tak sformułowanego wniosku nie doprowadziłoby do wyeliminowania z obrotu prawnego jednego z postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku. Zauważył to Sąd Rejonowy i wskazał, że wniosek był obarczony błędem logicznym. Zmierzał bowiem jedynie do zmiany postanowienia wydanego w sprawie I Ns 488/02 poprzez stwierdzenie, że spadek na podstawie ustawy nabyły osoby wskazane we wniosku i w udziałach tamże wskazanych. Sąd Rejonowy podkreślił, że uwzględnienie wniosku sformułowanego przezH. D.nie wyeliminowałoby z obrotu prawnego postanowienia wydanego w sprawie I Ns 801/00 i nadal współistniałyby dwa postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po tej samej osobie (a dodatkowo o tej samej treści).H. D.bowiem w treści wniosku nie domagała się żadnej ingerencji w postanowienie wydane w sprawie sygn. akt I Ns 801/00. Sąd stwierdził, że wnioskodawczyni chodziło zapewne o to, aby uchylić postanowienie wydane w sprawie I Ns 488/02 (stwierdzające nabycie spadku według porządku testamentowego) i pozostawić w obrocie postanowienie wydane w sprawie I Ns 801/00 (stwierdzające nabycie spadku według porządku ustawowego). Wniosek jednakże sformułowała inaczej, w takim, a nie innym brzmieniu (i to poprzez kwalifikowanego pełnomocnika będącego radcą prawnym), które w ocenie Sądu przesądzało o konieczności jego oddalenia.
Sąd Rejonowy wskazał również, że wniosekH. D.był niezasadny także z uwagi na treśćart. 679 § 1 zdanie drugie k.p.c.Stosownie do treści tego przepisu ten, kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, może tylko wówczas żądać zmiany postanowienia stwierdzającego nabycie spadku, gdy żądanie opiera na podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu, a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność.
W ocenie Sądu I instancjiH.D.uchybiła wskazanemu terminowi, gdyż po pierwsze nie wykazała, aby w postępowaniu o sygn. I Ns 488/02 (którego była uczestnikiem) nie mogła powoływać podstawy uzasadniającej dokonanie zmiany postanowienia, a po drugie – w ocenie Sądu – żadnej takiej podstawy w toku niniejszego postępowania nie wyartykułowała expressis verbis. W szczególnościH. D.w żaden sposób nie przedstawiła, aby podstawa na której opierała swoje żądanie zmiany postanowienia wydanego w sprawie I Ns 488/02 była jej znana dopiero w dniu 07.05.2020 roku (tj. na rok przed złożeniem wniosku – k. 14 akt).
Sąd stwierdził, że wskazane okoliczności, tj. uchybienie przez wnioskodawczynię terminowi określonemu wart. 679 § 1 k.p.c.oraz zaniechanie przytoczenia podstawy uzasadniającej zmianę lub przyczyn uniemożliwiających przedstawienie jej w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku prowadzi do oddalenia wniosku.
Mimo tego, rozpoznając sprawę z wnioskuH. D.(sąd nie wszczął w jakimkolwiek zakresie postępowania z urzędu, zgodnie z§ 2 art. 679 k.p.c.wniosek o wszczęcie postępowania o zmianę postanowienie o stwierdzenie nabycia spadku może zgłosić każdy zainteresowany) i uznając wniosek za bezzasadny, Sąd Rejonowy, stwierdził, że w niniejszym postępowaniu zastosowanie znajdujeart. 677 § 1 k.p.c.i nieprawidłowym byłoby orzeczenie wyłącznie oddalające wniosek, gdyż prowadziłoby to de facto do sytuacji, w której w obrocie prawnym nadal funkcjonowałyby dwa orzeczenia i odwołując się między innymi do treściart. 679 § 3 k.p.c.Sąd uznał, że jest uprawniony do wydania rozstrzygnięcia eliminującego istniejący stan rzeczy. Argumentacji tej nie można podzielić. Wniosek złożony przezH. D., zważywszy na jego treść i podstawę prawną jego złożenia, nie uprawniał Sądu do wydania rozstrzygnięcia, które w ocenie sądu porządkuje istniejący stan w zakresie stwierdzenia nabycia spadku poE. M..
Odwołując się do treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia należy zauważyć, że Sąd Rejonowy pomimo, iż nie przeprowadził w tym zakresie postępowania dowodowego i nie uprzedził zainteresowanych dokonał oceny ważności testamentu sporządzonego przez spadkodawcę stwierdził przesłanki do dziedziczenia na podstawie testamentu i uchylił postanowienie z dnia 22 sierpnia 2000 r., które stwierdzało nabycie spadku na podstawie ustawy, podczas kiedy to postanowienie z 19 czerwca 2022 r. (drugie postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M.) zapadło mimo istnienia przesłanek do odrzucenia wniosku z uwagi na brzmienieart. 199 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.(powaga rzeczy osądzonej).
Trzeba zatem wskazać, że żaden z przepisów dotyczących postępowania o stwierdzenie nabycie spadku nie przewiduje możliwości uchylenia jednego z dwóch prawomocnych postanowień stwierdzających nabycie spadku po tym samym spadkodawcy, i to niezależnie od treści tych postanowień. W judykaturze i w piśmiennictwie ugruntowany jest pogląd, że uchylenie jednego z postanowień stwierdzających nabycie spadku po tym samym spadkodawcy nie może nastąpić w trybie przewidzianym wart. 679 k.p.c.(tak uchwała SN z 16.12.1983 r., III CZP 65/83, Legalis).
W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego w dnia 10 lipca 2012 roku sygn. akt III Czp 81/11 (uchwale nadano moc zasady prawnej) wskazano, że: przepisart. 679 k.p.c.nie stanowi podstawy uchylenia kolejnego prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym spadkodawcy. Istnienie dwóch lub więcej prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym spadkodawcy uzasadnia wznowienie postępowania na podstawieart. 403 § 2w zw. zart. 13 § 2 lub art. 524 § 2 k.p.c.Pogląd ten zasługuje na pełną aprobatę.
Należy wskazać na dwie odmienne sytuacje. W pierwszej z nich o wznowienie postępowania, w którym wydane zostało późniejsze postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, występuje uczestnik tego postępowania, a w drugiej zainteresowany, który w tym postępowaniu nie brał udziału. Gdy wznowienia później zakończonego prawomocnie postępowania zażąda jego uczestnik, podstawę skargi stanowi

art. 403 § 2w zw. z

art. 13 § 2k.p.c.Uwzględniając skargę o wznowienie, sąd uchyla wydane w tym postępowaniu późniejsze postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku i odrzuca wniosek. Jeżeli natomiast o wznowienie później zakończonego prawomocnie postępowania występuje zainteresowany, który nie był jego uczestnikiem, wówczas powinien wykazać, że późniejsze prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku narusza jego prawa, a do wznowienia stosuje się przepisy o wznowieniu postępowania z powodu pozbawienia strony możności działania (art. 524 § 2 k.p.c.). We wznowionym postępowaniu sąd musi jednak uwzględnić powagę rzeczy osądzonej wcześniejszego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, wobec czego także w tym wypadku nastąpi uchylenie późniejszego prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, a wniosek o wszczęcie późniejszego postępowania zostanie odrzucony (por. też post. SN z 22.11.2012 r., II CSK 697/11, Legalis) – komentarz doart. 679 k.p.c., T. II red. Szanciło 2023, wyd. 2/Radkiewicz.
Zważywszy na powyższe nie zachodziły jakiekolwiek podstawy do tego by w niniejszym postepowaniu, orzekając w sprawie z wnioskuH. D.o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku i rozstrzygając na podstawieart. 679 k.p.c.uchylić stwierdzenie nabycia spadku poE. M.zmarłym 25 kwietnia 1999 roku wN.orzeczone postanowieniem Sądu Rejonowego w Grodzisku Wielkopolskim,(...)z dnia 22 sierpnia 2000 roku, w sprawie sygn. akt I Ns 801/00 (pierwsze postanowienie).
Zważywszy na wskazany w apelacji zakres zaskarżenia (orzeczenie zaskarżone w całości), Sąd Okręgowy rozpoznając apelację doszedł do przekonania, że zachodzą podstawy do zmiany zaskarżonego postanowienia w ten sposób, że wniosekH. D.podlega oddaleniu w całości, co jednocześnie doprowadziło do uchylenia punktu 2 postanowienia, który również został wydany przez Sąd w postępowaniu toczącym się na skutek wniosku złożonego przezH. D.. Takie rozstrzygnięcie zważywszy na przedmiot postępowania i zakres zaskarżenia nie narusza zasady wyrażonej wart. 384 k.p.c.(podstawa rozstrzygnięciaart. 386 § 1 k.p.c.)
Zważywszy na brzmienieart. 679 k.p.c.i przetoczone powyżej poglądy judykatury, które Sąd Okręgowy w pełni aprobuje nie było dopuszczalne orzeczenie zgodnie z wnioskiem złożonym przez wnioskodawczynię, a szczególności zgodnie z wnioskiem sformułowanym apelacji (pismo z dnia 2 czerwca 2023 r.), w tym zakresie apelacja podlegała oddaleniu jako bezzasadna na podstawieart. 385 k.p.c.
Mając na uwadze charakter i przebieg niniejszego postępowania o jego kosztach w instancji odwoławczej orzeczono mając na uwadze treśćart. 520 § 1 k.p.c.Sąd Okręgowy nie dopatrzył się podstaw do odstąpienia od wyrażonej wart. 520 § 1 k.p.c.zasady orzekania o kosztach w postępowania nieprocesowym.
Ubocznie należy zaznaczyć, że Sąd Okręgowy dostrzega istotny problem związany z istnieniem dwóch prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym spadkodawcy i to postanowień o odmiennej treści. Jednak jak wskazano powyżej istnienie dwóch lub więcej prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym spadkodawcy może co najwyżej uzasadniać wznowienie postępowania na podstawieart. 403 § 2w zw. zart. 13 § 2 lub art. 524 § 2 k.p.c.W przypadku braku podstaw do wznowienia postępowania, wyeliminowanie istniejącej nieprawidłowości może nastąpić w trybie skargi nadzwyczajnej wniesionej przez uprawniony podmiot na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym tj. z dnia 11 maja 2023 r. (Dz.U. z 2023 r. poz. 1093). Ocena jaki rodzaj postępowania będzie właściwy wykracza poza ramy niniejszego postępowania.
Tomasz Żak  Alina Szymanowska Rafał Kubiak