Sąd Apelacyjny w Szczecinie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 865/22
Data wyroku: 2023-03-31 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Artur Kowalewski
Słowa kluczowe: Kredyt, Klauzule niedozwolone, Nieważność umowy
Podstawa prawna: art. 58 k.c., art. 385^1^ k.c., art. 385^2^ k.c.

Sygn. akt I ACa 865/22

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 31 marca 2023r.
Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSA Artur Kowalewski (spr.)

po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2023r., na posiedzeniu niejawnym, w Szczecinie

    sprawy z powództwa(...)Bank (...)wW.(...)

przeciwkoD. M.
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie
z dnia 14 marca 2022r., sygn. akt I C 1373/18
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

SSA Artur Kowalewski

Sygn. akt I ACa 865/22

UZASADNIENIE
Powód(...) Bank (...) S.A.wniósł o orzeczenie nakazem zapłaty w postępowaniu nakazowym, że pozwaniD. M.iB. M.są solidarnie zobowiązani zaplatać na rzecz powoda kwotę 651.979,87 zł, ograniczając odpowiedzialnośćB. M.jako dłużnika rzeczowego do nieruchomości, dla której prowadzona jest KW nr(...)oraz(...)do wysokości ustanowionej na tej nieruchomości hipoteki. Powód wniósł również o zasądzenie od pozwanych kosztów procesu.
Nakazem zapłaty z dnia 11 czerwca 2018 roku, wydanym w postępowaniu nakazowym, Sąd Okręgowy uwzględnił roszczenia sformułowane w pozwie.
W zarzutach do nakazu zapłatyD. M.wniosła o uchylenie ww. nakazu oraz oddalenie powództwa w całości, a także o zasądzenie kosztów procesu. Wniosła również o odrzucenie pozwu w stosunku doB. M., jako że ten zmarł przed wytoczeniem powództwa.
Postanowieniem z dnia 7 listopada 2018 roku Sąd Okręgowy uchylił nakaz zapłaty z dnia 11 czerwca 2018 roku w stosunku doB. M.i odrzucił pozew w stosunku do niego.
Wyrokiem z dnia 14 marca 2022 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie uchylił nakaz zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym w dniu 11 czerwca 2018 r. r. w sprawie I Nc 170/18 i powództwo oddalił, zaś szczegółowe rozliczenie kosztów postępowania pozostawił referendarzowi sądowemu przy przyjęciu, że powód przegrał proces w całości, zaś pozwana wygrała proces w całości.
Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich ocena prawna.
D. M.iB. M.w latach 2007 - 2008 czynili rozeznanie na rynku produktów bankowych w zakresie kredytów hipotecznych. Planowali ubiegać się o kredyt na budowę mieszkania. Nieruchomość miała służyćD. M.iB. M.w celach mieszkaniowych, natomiast część miała być wyodrębniona na prowadzenie działalności gospodarczej. W większości banków informowano zainteresowanych, że nie posiadają zdolności kredytowej, między innymi z tego powodu, że nie posiadali historii kredytowej. Znajomy doradca kredytowy polecił im udanie się dobanku (...), gdzie mogą uzyskać kredyt indeksowany walutą CHF.
Powodowy bank w tym okresie posiadał dla klientów ofertę finansowania kredytów zabezpieczonych hipotecznie. Była to oferta kredytów złotowych oraz kredytów indeksowanych kursem walut obcych, w tym CHF. Oferta banku była tak skonstruowana, że w kredycie udzielanym w walucie obcej oprocentowanie było niższe, co oznaczało, że kredyt indeksowany do waluty CHF był tańszy niż złotówkowy, co z kolei miało przełożenie na niższe raty kapitałowo-odsetkowe, a tym samym dla wielu klientów stanowił jedyny możliwy produkt kredytowy, w którym posiadali zdolność kredytową. To determinowało znaczące zainteresowanie kredytami frankowymi i ich wysoką podaż.
W powodowym banku obowiązywała procedura, zgodnie z którą inspektorzy mieli obowiązek zapoznania się z planowanym przez kredytobiorców przedmiotem kredytowania, ustalić ich oczekiwania i możliwości oraz zaprezentować ofertę, przedstawiając dostępne materiały informacyjne. Pracownicy powoda mieli obowiązek szczegółowo zapoznać klientów z produktem w walucie obcej, odbierając od nich oświadczenia o przekazaniu takich informacji. W przypadku kredytu waloryzowanego, obowiązkiem pracownika było oprócz przedstawienia mechanizmu kredytu waloryzowanego, poinformowanie jakimi kursami bank się posługuje, jakie są zasad kredytu hipotecznego waloryzowanego. Należało wyraźnie zasygnalizować konsumentowi istnienie ryzyka walutowego i ryzyka kształtowania się kursu waluty obcej. Pracownik miał obowiązek wskazania klientowi, w jaki sposób historycznie kształtował się kurs CHF. Bank miał możliwość historycznego prześledzenia kursu. Do obowiązków personelu banku należało również przeprowadzenie zdolności kredytowej na podstawie informacji ustnej przekazanej przez klienta. Pracownik dokonywał wstępnej, niezobowiązującej jeszcze zdolności kredytowej.
Personel banku, po wstępnej weryfikacji zdolności kredytowej, zaoferował pozwanej kredyt indeksowany walutą CHF. Klienci zostali zapewnieni, że kredyt indeksowany do waluty obcej jest produktem bezpiecznym, atrakcyjnym, oraz że ryzyko wzrostu kosztów kredytu w związku ze zmianą kursu waluty CHF jest znikome. Poinformowano pozwaną i jej męża, że nie posiadają oni zdolności kredytowej do zaciągnięcia kredytu w walucie polskiej.
Pomimo obowiązujących procedur nie informowano klientów o ryzyku kursowym w stopniu uświadamiającym rozmiar możliwych wahań kursu waluty obcej w przyszłości oraz tego konsekwencji. Wahania kursów waluty CHF miały być niewielkie. Pozwani nie wiedzieli czym jest spread. Nie wyjaśniono im dokładnych zasad ustalania przez powodowy bank kursów walut służących do przeliczeń kwoty kapitału oraz spłacanych rat.
Z uwagi na pozornie wysoką atrakcyjność produktu zaoferowanego w walucie franka szwajcarskiego, klienci zdecydowali się na kredyt indeksowany do tej waluty. Nie odczuwali jakiegokolwiek niepokoju, ani zagrożenia. Zaufali bankowi jako, w ich mniemaniu, instytucji zaufania publicznego.
Dnia 12 listopada 2008 rokuD. M.złożyła wniosek o udzielenie kredytu hipotecznego w kwocie 450.000,00 zł. Po zgromadzeniu stosownych dokumentów i przeprowadzeniu procedury weryfikacji zdolności kredytowej, bank wydał pozytywną decyzję kredytową.
W dniu 23 stycznia 2009 r. pomiędzy(...) S.A.Spółka Akcyjna Oddział w Polsce aD. M., prowadząca działalność gospodarczą pod nazwąSklep (...)D. M.- została zawarta umowa kredytu nr(...). Na mocy przedmiotowej umowy bank udzielił kredytobiorczyni kredytu w kwocie 407.522,50 zł, na okres 293 miesięcy począwszy od daty postawienia kwoty kredytu do dyspozycji kredytobiorcy. Zgodnie z § 1 ust. 2 umowy kredyt jest indeksowany do waluty obcej – franki szwajcarskie (CHF). Saldo kredytu w walucie obcej zostanie obliczone według zasad opisanych w Regulaminie na podstawie kursu waluty obcej obowiązującego w dacie uruchomienia kredytu lub w przypadku kredytu wypłacanego w transzach – kursów waluty obcej obowiązujących w dacie uruchomienia poszczególnych transz kredytu. Stosownie do § 3 ust. 6 uruchomienie kredytu miało następować w transzach w walucie polskiej. W treści § 2 ust. 1 wskazano, że kredyt zostanie wykorzystany na finansowanie kosztów netto związanych z dokończeniem budowy nieruchomości komercyjnej położonej wN.przyul. (...), nrdziałki (...)oraz refinansowanie części poniesionych nakładów.
Kredyt miał być spłacany w równych ratach kapitałowo-odsetkowych lub równych ratach odsetkowych w okresie karencji. Kredytobiorca zobowiązał się do zapewnienia na rachunku wskazanym w potwierdzeniu jako rachunek do spłaty kredytu wystarczającej ilości środków na pokrycie kolejnych rat kapitałowo-odsetkowych lub odsetkowych przypadających do spłaty w okresie kolejnych trzech miesięcy. W § 8 ust. 2 umowy postanowiono, że kredytobiorca wyraża zgodę, aby przy pobraniu środków pieniężnych z jego rachunku bankowego bank stosował kursy zgodnie z obowiązującą w Banku Tabelą Kursów(...)w dniu pobrania środków pieniężnych z rachunku bankowego.
Zabezpieczeniem kredytu wraz z odsetkami i innymi kosztami kredytu była hipoteka kaucyjna łączna do kwoty 820.000,00 zł na nieruchomości położonej wN.przyul. (...), obręb(...),działka nr (...), opisanej w KW nr(...)prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Goleniowie Wydział Ksiąg Wieczystych oraz na nieruchomości położonej wN.przyul. (...), obręb(...),działka nr (...), opisanej w KW nr(...)prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Goleniowie Wydział Ksiąg Wieczystych.
Treść umowy została przedstawiona pozwanej dopiero w dniu podpisania umowy. W trakcie podpisywania umowy pozwana nie miała świadomości abuzywnego charakteru postanowień regulujących wysokość świadczeń stron w oparciu o waloryzację do waluty obcej.
Kredyt został uruchomiony i wypłacony w walucie polskiej, a następnie spożytkowany na cele mieszkanioweD. M.iB. M.. W budynku będącym przedmiotem kredytowania na piętrze znajdował się lokal mieszkalny, natomiast parterowa część nieruchomości była wykorzystana na cele usługowe – pozwana prowadziła tam sklep.
Pozwani spłacali raty kredytu w walucie polskiej zgodnie z postanowieniami umownymi, w orientacyjnej wysokości ustalonej w oparciu o harmonogram spłaty oraz zawiadomienia o zmianie oprocentowania kredytu. Pozwani nigdy nie wiedzieli, jaką powinni dokładnie zapłacić ratę. W okresie spłaty zobowiązania, cena waluty franka szwajcarskiego sukcesywnie wzrastała, zarówno w Tabeli walut obowiązującej w powodowym banku, jak i na światowym rynku walut. W porównaniu z ceną w dacie podpisania umowy kredytu hipotecznego wartość CHF wzrosła ponad dwukrotnie. Wspomniany wzrost ceny franka szwajcarskiego miał relatywne przełożenie na wysokość spłacanych przez kredytobiorców rat. To zaś skutkowało trudnościami w ich terminowym i pełnym zaspakajaniu roszczeń banku.
Dnia 16 listopada 2011 r.D. M.zawarła z bankiem porozumienie o restrukturyzacji udzielonego kredytu. W porozumieniu tym bank udzielił Kredytobiorcy karencji w spłacie ostatecznej kwoty restrukturyzacji dla pierwszych 11 rat płatnych począwszy od dnia wejścia w życie Porozumienia. W okresie karencji Kredytobiorca zobowiązany był do spłaty wyłącznie rat odsetkowych.
Z uwagi na wysokość rat pozwani ponownie zaniechali terminowego i pełnego zaspokajania roszczeń banku.
Bank wzywał pozwanych do zapłaty – bezskutecznie. Pismem z dnia 7 października 2013 roku(...) Bank (...) S.A.skierował doSklepu (...)przy ul.(...)wN.oświadczenie o wypowiedzeniu umowy kredytu.
Pismami z dnia 20 grudnia 2017 roku bank skierował do pozwanych ostateczne przedsądowe wezwania do zapłaty kwoty 648.706,20 zł z dalszymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie.D. M.odebrała korespondencję osobiście w dniu 27.11.2017 r., natomiastB. M.nie odebrał przesyłki (zwrot z datą 2 stycznia 2018 r.).
W 2017 roku zaczęły się problemy zdrowotneB. M.. W tym czasieD. M.zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej. Pozwana udała się do prawnika, gdzie dowiedziała się o wadach umowy kredytu uzasadniających stwierdzenie jej nieważności.
Przez cały okres kredytowania pozwanaD. M.wykorzystywała kredytowany lokal na cele mieszkaniowe. Pozwana jest świadoma konsekwencji stwierdzenia nieważności całości umowy kredytu hipotecznego.
Według stanu na dzień 18 stycznia 2018 roku powodowy bank odnotował w księgach bankowych wymagalne zadłużenieD. M.iB. M.w wysokości 651.979,78 zł.
(...)Bank (...)wW.prowadzi w Polsce działalność za pośrednictwem oddziału:(...)Bank (...)(Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce i jest następcą prawnym(...) S.A.Spółka Akcyjna Oddział w Polsce z siedzibą wW..
W tak ukształtowanym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo za bezzasadne. Wyjaśnił, że strony zawarły umowę kredytu indeksowanego kursem waluty obcej, udzielonego i wypłaconego w walucie polskiej, dopuszczalną w ramach swobody kontraktowania przewidzianej wart. 3531k.c.
Sąd I instancji podzielił podniesioną przez powódki argumentację, co do abuzywności postanowień łączącej strony umowy kredytu w zakresie sposobu ustalenia kursu waluty waloryzacji przyjmowanego do przeliczania zobowiązania powódki, a określonego w Tabeli Kursów walut obowiązujących w pozwanym banku w dniu wypłaty kwoty kredytu oraz w dniu dokonywania spłaty poszczególnych rat kredytu.
Powołując treśćart. 3851§ 1 k.c., Sąd I instancji zważył, że przesłanki uznania postanowień umowy za abuzywne są następujące: zostały zawarte w umowie z konsumentem; nie zostały uzgodnione indywidulanie; kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami rażąco naruszając jego interesy. Jednocześnie, zaznaczył, że przepisyart. 3851§ 1 k.c.i nast. stanowią implementację do polskiego porządku prawnego dyrektywy 93/13/EWG Ustalając zatem, czy poszczególne postanowienia umowy zawieranej z konsumentem mają charakter abuzywny na uwadze należy mieć nie tylko normy wynikające z polskiego systemu prawnego, ale również regulacje zawarte wyżej wskazanej dyrektywie, a nadto stanowisko TSUE w zakresie wykładni jej poszczególnych postanowień. Kontrola abuzywności postanowień umowy wyłączona jest jedynie w przypadku spełnienia jednej z dwóch przesłanek negatywnych, to jest: gdy postanowienie umowne zostało indywidualnie uzgodnione z konsumentem oraz postanowienie umowne określa główne świadczenia stron i jest sformułowane w sposób jednoznaczny.
Sąd Okręgowy nie miał wątpliwości, że pozwana zawierając z powodem umowę kredytu posiadała status konsumenta. Zgodnie zart. 22(

    1)k.c.za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową. W warunkach niniejszej sprawy zawarta przez strony umowa, pomimo iż jako produkt bankowy była dedykowana przedsiębiorcom, to jednak miała charakter mieszany z przewagą celu mieszkaniowego. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów (zob.art. 2oraz motyw 17 preambuły) przesądza, że przewidziane w niej mechanizmy ochrony konsumenta powinny obejmować osoby fizyczne zawierające umowy o podwójnym charakterze, tj. umowy zawierane w celach, które "częściowo są związane z działalnością handlową danej osoby, a częściowo nie są z nią związane, a cel handlowy jest do tego stopnia ograniczony, że nie jest dominujący w ogólnym kontekście umowy". Zwrócił uwagę na konieczność zachowania zgodnościart. 22(

    1)k.c.ze sposobem, w jaki pojęcie konsumenta rozumiane jest w dyrektywie. Poza tym, ujęcie zaprezentowane w dyrektywie nie jest oderwane od dotychczasowego sposobu rozumienia pojęcia konsumenta w prawie unijnym. Nawiązanie do tego rodzaju umowy o "mieszanym", "podwójnym" celu (dual purpose, mixed purpose contracts) jako do umowy umożliwiającej kwalifikację wynikającego z niej stosunku prawnego jako konsumenckiego pojawia się w ww. wyr. TS z 20.1.2005 r. w sprawie Gruber, a także w motywie 13 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 524/2013 z 21.5.2013 r. w sprawie internetowego systemu rozstrzygania sporów konsumenckich oraz zmiany rozporządzenia (WE) Nr 2006/2004 i dyrektywy 2009/22/WE (Dz.Urz. UE L Nr 165, s. 1). Zgodnośćart. 22(

    1)k.c.z dyrektywą 2011/83/UE zdaje się nie budzić wątpliwości doktryny (zob. szerzej M. Sieradzka, Konsument, s. 261; por. T. Pajor, w: M. Pyziak-Szafnicka, Komentarz KC, 2014, s. 237; B. Sołtys, w: B. Kaczmarek-Templin, P. Stec, D. Szostek (red.), Ustawa o prawach konsumenta, s. 292, których uwagi wskazują na możliwość zapewnienia tej zgodności w drodze odpowiedniej wykładni art. 22(

    1)k.c.). Umowa wiążąca się z ewentualną działalnością gospodarczą lub zawodową osoby fizycznej jedynie częściowo, w taki sposób, że towarzyszący umowie cel prywatny zdecydowanie dominuje, zwykle jest jednocześnie umową związaną z tą działalnością jedynie pośrednio (w przyjętym powszechnie rozumieniu pojęcia pośredniości).
O dominacji konsumenckiego charakteru umowy w ocenie Sądu Okręgowego przemawia po pierwsze fakt, iż porównując ustalone proporcje, większa część kredytowanej nieruchomości była przeznaczona na część mieszkalną. Na podstawie zeznań świadków Sąd ustalił, że w piętrowym budynku całe piętro było wykorzystane na cele mieszkalne, natomiast parter tylko w części sklepowej był przeznaczony na działalność gospodarczą. Ponadto istotny w ocenie proporcji przeznaczenia kredytu jest również okres prowadzenia działalności gospodarczej. Otóż pozwana prowadziła sklep w kredytowanej nieruchomości w okresie od 2009 roku do 2017 roku. Z kolei wykorzystanie piętra na cele mieszkalne ma miejsce od 2009 roku aż do chwili obecnej. W tej sytuacji należało ocenić, iż mieszany charakter przedmiotowej umowy kredytu zdecydowanie przeważa swym faktycznym przeznaczeniem na cele mieszkaniowe, co implikuje pośredni charakter związku pomiędzy czynnością prawną umowy kredytu a prowadzoną działalnością. Należało zatem uznać, że pozwana występowała w tym stosunku prawnym jako konsument. Nie ma przy tym najmniejszego znaczenia, że do zawarcia umowy kredytu zastosowano wzorzec umowy dedykowany przedsiębiorcom.
Dodatkowo Sąd Okręgowy podkreślił, że nie można wartościować konsumenta ze względu na jego wykształcenie czy wiedzę, poprzez odwoływanie się do modelu konsumenta uważnego, ostrożnego. Stopień świadomości konsumenta nie konwaliduje abuzywności danego postanowienia umownego. W konsekwencji uznał, iż w niniejszej sprawie została spełniona pierwsza z pozytywnych przesłanek uznania postanowienia umowy za niedozwolony.
W ocenie Sądu I instancji, kwestionowane klauzule umowne nie podlegały jakiejkolwiek negocjacji i zostały narzucone przez stronę powodową z zastrzeżeniem, iż brak zgody na zaproponowane postanowienia spowoduje, że do zawarcia umowy w ogóle nie dojdzie. Umowa kredytowa została przygotowana przez pracowników banku, przy czym powód nie przedstawił dowodu na to, iż w czasie zawierania umowy miały miejsce między stronami negocjacje, które mogłyby wpłynąć na treść klauzul przeliczeniowych. Pozwana nie miała możliwości negocjacji postanowień umowy w zakresie dotyczącym sposobu ustalania kursów walut dla potrzeb ustalania wysokości jej zobowiązania na rzecz banku. Powodowy bank nie zdołał zatem obalić domniemania braku indywidualnych uzgodnień postanowień zaciągniętych ze wzorca umowy nie podejmując w tym zakresie jakiejkolwiek inicjatywy dowodowej.
Oceniając proces zawierania umowy nie sposób ustalić, że kredytobiorczyni została w sposób wyczerpujący i zrozumiały poinformowana o skutkach, jakie wiążą się z zastosowaniem mechanizmu indeksacji. Oświadczenia składane na etapie zawierania umowy ograniczały się do ogólnikowych stwierdzeń. Nie istnieje żaden pisemny dokument, który obrazowałby skutki wzrostu kursu waluty przy uwzględnieniu parametrów (wysokości kredytu, stopy oprocentowania) konkretnej umowy zawieranej przez strony bądź też obrazował historyczne wahania kursów walut w okresie adekwatnym do określonego w umowie terminu spłaty kredytu. Co więcej, z zeznań pozwanej wynika, że bank takich informacji nie udzielał. Z kolei powodowi nie udało się wykazać aby udzielane informacje spełniały kryteria określone w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości.
W ocenie Sądu Okręgowego postanowienia umowy dotyczące waloryzacji i mechanizmu przeliczeń określają główne świadczenia pozwanej jako kredytobiorczyni. Miały wpływ m.in. na wysokość kapitału jaki pozostawał do spłaty oraz na wysokość poszczególnych rat kapitałowo-odsetkowych uiszczanych przez pozwaną na rzecz banku, a zatem na zakres podstawowego obowiązku umownego stron. Bez tych postanowień ustalenie wysokości zobowiązania pozwanej było niemożliwe.
Postanowienia te sformułowane zostały niejednoznacznie. Na ich podstawie nie sposób bowiem ustalić, w jaki sposób bank wyliczał wysokość zadłużenia pozwanej. W postanowieniach tych jest mowa jedynie, iż bank do przeliczeń wysokości rat kapitałowo-odsetkowych spłacanego kredytu stosuje kurs sprzedaży waluty CHF, obowiązujący w powodowym banku według aktualnej Tabeli kursów. Sposób ustalenia kursu waluty waloryzacji nie został w ogóle określony, nie wskazano żadnych mierników, od których miałaby zależeć wartość kursu waluty, nie określono żadnych relacji jakie miałyby istnieć pomiędzy kursem ustalanym przez bank a kurem kształtowanym przez rynek walutowy. Pozwana nie wiedziała i w oparciu o postanowienia umowy, czy regulaminu nie mogła się dowiedzieć, jakie czynnik mają wpływ na wysokość kursu stosowanego do przeliczeń.
Kwestionowane postanowienia dotyczące przeliczania kursów walut na podstawie tabeli kursowych, Sąd Okręgowy uznał za sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interes pozwanej jako konsumentki. Na podstawie tych postanowień bank uzyskał prawo do samodzielnego ustalania kursów waluty waloryzacji, które wypływały na wysokość zarówno wypłaconego kredytu jak i na wysokość poszczególnych rat kapitałowo-odsetkowych. Ani w treści umowy, ani w treści powiązanych z nią dokumentów, nie było zawartych informacji w oparciu o jakie kryteria i w jaki sposób ustalany ma być kurs dewiz w Tabeli banku, co powodowało, że nie miała ona świadomości jaka jest pozostała do spłacenia kwota kredytu oraz jaka będzie wysokość raty kapitałowo-odsetkowej. Nie była w stanie ani przewidzieć wysokości swojego zobowiązania, ani zweryfikować czy wysokość ustalona przez powodowy bank została prawidłowo obliczona. Zarówno umowa, jak i dokumenty z nią związane nie wskazują dokładnie, w jaki sposób bank ustalał wysokość kursu franka szwajcarskiego, a tym samym wysokość zobowiązania pozwanej. Podczas zawierania umowy pozwana również nie uzyskała w tym zakresie informacji. W ocenie Sadu I instancji, przyznanie sobie przez bank uprawnienia do jednostronnego określenia wysokości zobowiązania drugiej strony stosunku prawnego stanowi naruszenie równowagi kontraktowej stron, a tym samym pozostaje sprzeczne z dobrymi obyczajami. Nie ma przy tym najmniejszego znaczenia dla dokonywanej oceny to, w jaki sposób bank rzeczywiście ustalał kurs w trakcie wykonywania umowy i jaka była relacja kursu banku do kursu rynkowego. Są to okoliczności obojętne na gruncieart. 3852k.c., jak również oceny możliwego naruszenia interesów konsumenta. Istotne jest jedynie, że postanowienia umowy dawały przedsiębiorcy nieograniczoną swobodę w wyznaczaniu kursu waluty, a w konsekwencji – wysokości zobowiązań konsumenta.
Ustalając skutki uznania postanowień umownych za abuzywne Sąd I instancji miał na uwadze aktualne orzecznictwo TSUE, w szczególności wyroki z 29 kwietnia 2021 r., C-19-20 oraz z 3 października 2019 r., C-260/18, a także orzecznictwo SN (m.in. wyrok z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 oraz uchwała z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21), po czym wskazał, że w realiach niniejszej sprawy nie może być mowy o konwalidowaniu postanowień abuzywnych przez stronę pozwaną, gdyż zasadniczym jej żądaniem w zakresie przyjętego sposobu obrony było stwierdzenie nieważności całej umowy. Ponadto pozwana wprost zaznaczyła, że jest świadoma skutków takiego ustalenia, w tym ryzyka w zakresie ewentualnych przyszłych roszczeń banku w przypadku uznania umowy za nieważną, co w świetle przedstawionych rozważań determinowało rozstrzygnięcie o uznaniu umowy kredytu zawartej przez strony za nieważną.
Z daleko idącej ostrożności, nawet przyjmując, że pozwana podpisując umowę kredytu nie działała jako konsumentka w rozumieniuart. 221k.c., Sąd Okręgowy wskazał, że najnowsze orzecznictwo formułuje tezę, zgodnie z którą „sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej są postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia tego kursu. Postanowienia takie, jeśli spełniają kryteria uznania ich za niedozwolone postanowienia umowne, nie są nieważne, lecz nie wiążą konsumenta w rozumieniuart. 3851k.c.” (Uchwała Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22). Mimo, iż przedmiotowa uchwała zapadła w sprawie dotyczącej kredytu konsumenckiego, to jest wysoce istotna również dla kredytobiorców, którzy zawierali Umowy kredytów frankowych jako przedsiębiorcy. Z jej treści płynie wniosek, iż jeżeli kredytobiorca zawarł umowę kredytu jako przedsiębiorca i zawiera ona postanowienia wskazane wyżej przez Sąd Najwyższy, to takie postanowienia są nieważne. Powyższe może skutkować nieważnością całej umowy kredytu. Taka okoliczność jest adekwatna na gruncie niniejszej sprawy.
Sankcja w postaci bezwzględnej nieważności umowy powoduje taki skutek, iż umowę traktuje się tak jakby nigdy nie była zawarta. To z kolei rodzi skutek nieważności i bezskuteczności wszelkich innych czynności prawnych będących konsekwencją zawarcia i realizowania umowy, w tym dokonywanych transferów finansowych (wypłata kapitału, spłat rat kapitałowo-odsetkowych), wezwań do zapłaty, oświadczeń o wypowiedzeniu umowy, propozycji restrukturyzacji zobowiązania.
Co do zasady, żądanie z przywołaną w celu jego uzasadnienia podstawą faktyczną wyznacza granice przedmiotu procesu (treść roszczenia procesowego), a zarazem dopuszczalne ramy rozpoznania i rozstrzygnięcia sądu. Oznacza to, że w warunkach niniejszej sprawy nie istnieje podstawa faktyczna dochodzonego pozwem roszczenia. Nie istnieje bowiem skutecznie zawarta umowa kredytu z dnia 23 stycznia 2009 r. nr(...)i dokonane na jej podstawie czynności prawne i faktyczne, co wyklucza potrzebę oceny pozostałych argumentów i zarzutów stron, m.in. odnośnie kwestionowania wysokości dochodzonego roszczenia, czy kwestii przedawnienia roszczenia. Implikowało to koniecznością uchylenia nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym w dniu 11 czerwca 2018 roku w sprawie I Nc 170/18 i oddalenia powództwa.
Stan faktyczny w przedmiotowej sprawie Sąd Okręgowy ustalił na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności na dokumentach zawartych w aktach niniejszej sprawy, a także zeznaniach świadkówH. F.iW. L.oraz przesłuchaniu pozwanej na rozprawie. Zeznania tych świadków, korespondujące z treścią przesłuchania pozwanej, posłużyły do ustalenia przeznaczenia kwoty pochodzącej z kredytu.
Orzeczenie o kosztach procesu zapadło na podstawieart. 98 k.p.c.i108 § 1 k.p.c.
Powyższy wyrok w całości zaskarżył w całości apelacją powód(...)Bank (...)wW.oddział wW.zarzucając:

1
naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia tj.art. 233 § 1 k.p.c.,243 k.p.c.poprzez zaniechanie wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego oraz dokonanie sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, pozbawionej wszechstronnego i obiektywnego rozważenia całości materiału dowodowego i wyciągnięcie na tej wadliwej podstawie bezpodstawnych i niezgodnych z rzeczywistym stanem faktycznym wniosków leżących u podstaw Wyroku, w szczególności przez:

a
bezpodstawne przyjęcie, że Klauzule Indeksacyjne nie odwoływały się do obiektywnych wskaźników, lecz pozwalały wyłącznie Bankowi na określenie miernika wartości wedle swojej woli, podczas gdy Bank nie miał możliwości dowolnego kształtowania kursu CHF/PLN w TKWO, a sam kurs ustalany był w oparciu o uwarunkowania rynkowe;

b
bezpodstawne przyjęcie, że zapisy Umowy pozwalały Bankowi dowolnie kształtować kurs CHF, podczas gdy Bank nie miał możliwości dowolnego kształtowania kursu CHF/PLN w TKWO, a sam kurs ustalany był w oparciu o uwarunkowania rynkowe;

c
bezpodstawne przyjęcie, że postanowienia Umowy dotyczące indeksacji nie zostały indywidualnie uzgodnione z Pozwanym i nie miał on rzeczywistego wpływu na te postanowienia oraz pominięcie w tym zakresie, że:

•

pozwany sam we wniosku kredytowym zaznaczył walutę CHF;

•

pozwanemu zaproponowano ofertę kredytu złotowego, a tym samym możliwe było zawarcie Umowy bez spornych postanowień;

strony indywidualnie uzgodniły treść harmonogramu spłat, stanowiącego załącznik do Umowy, w którym wskazana była wysokość kwoty kredytu i wysokość rat wyrażona w walucie CHF - rzeczywisty wpływ pozwanego wyrażał się w szczególności w wyborze dnia uruchomienia kredytu;

2
naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicieart 221k.c.poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, iż w niniejszej sprawie Pozwanemu należy nadać status konsumenta;

3
naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicieart. 3851§ 1 k.c.poprzez jego błędną wykładnię i bezpodstawne przyjęcie, że sporne postanowienia, spełniają przesłanki abuzywności, w szczególności, że są (1) sprzeczne z dobrymi obyczajami i (2) rażąco naruszają interes konsumenta (mimo, iż Pozwanemu nie powinno przypisywać się tego statusu);

4
naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicieart. 3851§ 2 k.c.poprzez jego błędną wykładnię i bezpodstawne przyjęcie, że w związku z rzekomą abuzywnością spornych postanowień są one niewiążące dla stron, a umowa stała się nieważna, podczas gdy nawet w przypadku stwierdzenia abuzywności normy odsyłającej do kursów z Tabeli Kursów Walut Obcych Pozwanego Banku, Umowa zachowuje charakter umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej, która podlega dalszej interpretacji z uwzględnieniem jej częściowej bezskuteczności;

5
naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicieart. 3851§ 1w zw. z 3851§ 3 k.c.przez błędną wykładnięart. 3851§ 1 k.c.i niezastosowanieart. 3851§ 3 k.c., a w konsekwencji bezpodstawne przyjęcie, że sporne klauzule nie były negocjowane, podczas gdy Pozwany miał rzeczywisty wpływ na te postanowienia, w rozumieniuart. 3851§ 3 k.c;

6
naruszeniu przepisów prawa materialnego, a mianowicieart. 69 ust. 1 prawa bankowegopoprzez jego niezastosowanie i nie zasądzenie kwot wskazanych w pozwie, pomimo że Powód wykazał, że Pozwany nie wywiązał się z warunków Umowy, nie spłacił należnego zadłużenia, co spowodowało wypowiedzenie Umowy i wymagalność całej dochodzonej sumy.

Wskazując na te uchybienia powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez zasądzenie na jego rzecz całości dochodzonego roszczenia, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania, Domagał się nadto zasądzenia na jego rzecz kosztów procesu z obie instancje.
W odpowiedzi na apelację pozwanaD. M.wniosła o jej oddalenie i zasądzenia na jej rzecz od powoda kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
Apelacja powoda okazała się o tyle zasadna, iż dokonana w jej wyniku kontrola instancyjna orzeczenia wydanego przez Sąd Okręgowy skutkowała jego uchyleniem i przekazaniem sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.
Sąd Apelacyjny rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym. Żadna ze stron nie złożyła wiążącego wniosku o przeprowadzenie rozprawy zart. 374 k.p.c.W ocenie Sądu odwoławczego, badającego tę kwestię z urzędu, w sprawie nie ujawniły się żadne okoliczności przemawiające za koniecznością jej wyznaczenia. Nadto, zgodnie z obowiązującym od dnia 2 lipca 2021 r.art. 15zzs1ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem(...)19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 28 maja 2021 r. o zmianieustawy Kodeks postępowania cywilnegooraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r., poz. 1090), w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu(...)19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich, w sprawach rozpoznawanych według przepisówk.p.c.w pierwszej i drugiej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego. Zasada ta, zgodnie z art. 6 powołanej ustawy z dnia 28 maja 2021 r. znajduje zastosowanie do wszystkich sprawa wszczętych i niezakończonych przed dniem jej wejścia w życie. Taki stan prawny, zważywszy na datę wydania niniejszego orzeczenia, uzasadniał rozpoznanie przedmiotowej sprawy w składzie jednego sędziego.
Sąd Apelacyjny wstępnie wskazuje, że w obecnie obowiązującym systemie apelacji sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, której nadano moc zasady prawnej). W obowiązującym systemie apelacji pełnej sąd drugiej instancji jest sądem merytorycznym rozstrzyga na podstawie całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału procesowego stosując właściwe prawo materialne. Sąd drugiej instancji nie może przeto poprzestać tylko na ustosunkowaniu się do zarzutów strony skarżącej, lecz musi - niezależnie od ich treści - dokonać ponownych własnych ustaleń, a następnie dokonać ich kwalifikacji prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2015 r. III CSK 203/14, LEX nr 1678964).
Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, ze Sąd Apelacyjny rozpoznając niniejszą sprawę zbadał prawidłowość rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji w świetle przepisów prawa materialnego i to właśnie wynik tej weryfikacji przesądził o konieczności wydania orzeczenia kasatoryjnego i to niezależnie od treści zarzutów podniesionych w apelacji. W realiach niniejszej sprawy kierunek rozstrzygnięcia Sądu Odwoławczego zasadniczo determinowany był oceną – odmienną niż dokonana w zaskarżonym wyroku - że przy zawarciu umowy z dnia 23 stycznia 2009 r., pozwanejD. M.nie przysługiwał status konsumentki w rozumieniuart. 221k.c.Brak było tym samym podstaw do weryfikacji dochodzonego przez powoda roszczenia przez pryzmat normyart. 3851k.c.
Zgodnie z ustawową definicją konsumenta zawartą wart. 221k.c.w wersji obowiązującej na dzień zawarcia spornej umowy za konsumenta uważało się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Brzmienie obecnie obowiązującegoart. 221k.c.zostało wprowadzone ustawą z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta – zgodnie z art. 44 tej ustawy definicja konsumenta doprecyzowana została w taki sposób, że za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. W doktrynie, a także orzecznictwie Sądu Najwyższego i unijnym istnieje zgodność poglądów co do pierwszej cechy definiującej konsumenta, to jest że bezwzględnie musi to być osoba fizyczna. W przedmiotowej sprawie ta okoliczność ta nie jest sporna. Nie ulega wątpliwości, że pozwana zawarła umowę kredytu nr(...)z poprzednikiem prawny pozwanego banku jako osoba fizyczna.
Jednocześnie,art. 221k.c.wskazuje na charakter prawny czynności dokonywanej przez konsumenta, która musi charakteryzować się brakiem bezpośredniego związku z działalnością gospodarczą lub zawodową. Pojęcie działalności gospodarczej, oprócz definicji zawartej w prawie cywilnym (art. 431k.c.iart. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej), posiada również szerokie określenia w orzecznictwie. Przychylając się do tych poglądów, które definicji zawartej wustawie o swobodzie działalności gospodarczejnadają uniwersalny charakter, pod pojęciem działalności gospodarczej należy rozumiećzarobkową działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową, wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 2000 r. w sprawie o sygn. akt III CZP 26/99, działalność gospodarczą charakteryzuje zawodowy (stały) charakter, powtarzalność podejmowanych działań, podporządkowanie zasadzie racjonalnego gospodarowania i uczestnictwo w obrocie gospodarczym. Natomiast w uchwale z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie III CZP 12/98 Sąd Najwyższy wyjaśnił, na czym polega bezpośredni związek celu czynności prawnej z działalnością gospodarczą, stwierdzając, żeczynności przedsiębiorcy wchodzą w zakres działalności gospodarczej, jeżeli pozostają w funkcjonalnym związku z tą działalnością, w szczególności podejmowane są w celu realizacji zadań związanych z przedmiotem działalności określonego podmiotu. Konieczność braku istnienia zależności pomiędzy celem czynności prawnej dokonywanej przez konsumenta a działalnością gospodarczą jest związanie z jego potrzebami konsumpcyjnymi.
Treśćart. 221k.c.koresponduje z definicją zamieszczoną wart. 2 lit. b)dyrektywy nr 93/13, gdzie określono, że za „konsumenta” należy rozumieć każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem. Obie regulacje kładą zatem nacisk nie na cechy danej osoby, w tym na to czy prowadzi ona działalność gospodarczą lub zawodową, lecz na związek funkcjonalny danej umowy, której postanowienia są oceniane pod kątem ich abuzywności, z takiego rodzaju działalnością, a zatem na to, czy zawarcie umowy służyło prowadzeniu działalności gospodarczej lub zawodowej. Ta winna być niewątpliwie prowadzona w sposób zorganizowany i ciągły i dotyczyć określonego zakresu czynności, w których należy upatrywać związku z umową.
W postanowieniu z dnia 10 czerwca 2021 r. wydanym w sprawie o sygn. C‑198/20, wszczętej na skutek wniosku o wydanie, na podstawie art. 267 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożonego przez Sąd Rejonowy dla Warszawy - Woli w Warszawie, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej zwrócił uwagę, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału „to właśnie poprzez odniesienie do statusu kontrahentów, w zależności od tego, czy działają oni w ramach swojej działalności gospodarczej, dyrektywa 93/13 definiuje umowy, do jakich ma zastosowanie”. Oznacza to, że  status konsumenta nie podlega oceniein abstracto, lecz w relacji do konkretnej czynności prawnej. Okoliczność, że osoba fizyczna prowadzi działalność gospodarczą lub zawodową nie pozbawia jejper seatrybutu konsumenta. Osoba taka może bowiem korzystać ze statusu konsumenta, jeżeli dokonywana przez nią czynność nie jest bezpośrednio związana z jej działalnością gospodarczą lub zawodową.
Kontynuując wywód wskazać należy, co ma szczególnie istotne znaczenie w przedmiotowej sprawie, żeart. 22(
    1)k.c.nie precyzuje, w jaki sposób oceniać status konsumenta w przypadku czynności, które służą mieszanym (podwójnym) celom (
    dual purpose contracts). Kwestia ta została rozstrzygnięta wprost w motywach niektórych aktów prawa unijnego, według których osoba zawierająca taką umowę powinna być uznawana za konsumenta, jeżeli cel związany z działalnością gospodarczą lub zawodową jest do tego stopnia ograniczony, że nie jest dominujący w kontekście całej umowy (por. motyw 17 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającej dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 85/577/ EWG dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, Dz.Urz.UE L 304 z 22 listopada 2011 r., s. 64 ze zm.; motyw 18 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/11/UE z dnia 21 maja 2013 r. w sprawie alternatywnych metod rozstrzygania sporów konsumenckich oraz zmiany rozporządzenia (WE) nr 2006/2004 i dyrektywy 2009/22/WE, Dz.Urz.UE L 165 z 18 czerwca 2013 r., s. 63, oraz motyw 12 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniającej dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010, Dz.Urz.UE L 60 z 28 lutego 2014 r., s. 34 ze zm.). Motywy te, zgodnie z koniecznością dążenia przy wykładni prawa krajowego do realizacji treści i celu dyrektywy, nie mogą pozostać bez znaczenia przy wykładniart. 22(
    1)k.c.w zakresie zastosowania powołanych dyrektyw.
Powyższe uwarunkowania prawne w istocie rzeczy odpowiadają wykładni normyart. 221k.c.przedstawionej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Sąd Apelacyjny nie podzielił wszakże argumentacji Sądu I instancji w zakresie jej subsumcji do relewantnych prawnie okoliczności faktycznych sprawy, prowadzącej ten Sąd do konkluzji o dominującym, mieszkaniowym - a więc zasadniczo nie związanym z prowadzoną przez pozwaną działalnością gospodarczą – celu zawarcia przedmiotowej umowy kredytu.
Uzasadniając swoje stanowisko w tej materii Sąd Okręgowy odwołał się w istocie rzeczy do dwóch argumentów. Po pierwsze uznał, że porównując ustalone proporcje, większa część kredytowanej nieruchomości była przeznaczona na cele mieszkalną. Po drugie zaś wskazał na proporcje czasowe sposobu spożytkowania przedmiotowego kredytu: pozwana prowadziła sklep w kredytowanej nieruchomości w okresie od 2009 roku do 2017 roku, zaś wykorzystanie piętra na cele mieszkalne ma miejsce od 2009 roku aż do chwili obecnej. Argumentów tych podzielić nie sposób. W zakresie pierwszego z tych argumentów, abstrahując od jego nieopartego choćby odwołaniem się do ustaleń w zakresie wielkości powierzchni budynku przeznaczonego na cele komercyjne i mieszkaniowe charakteru, wskazać trzeba, że status konsumenta oceniać należy – co wskazał sam Sąd Okręgowy – przez pryzmat dominującego celu zawarcia umowy, z tej umowy wynikającego. Co się zaś tyczy czasu użytkowania nieruchomości na każdy z tych celów umknęło temu Sądowi, że konsumencki charakter umowy oceniany być może wyłącznie przez pryzmat okoliczności istniejących w dacie zawarcia badanej umowy.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego analiza uwarunkowań faktycznych, w jakich zawarta została przedmiotowa umowa kredytu prowadzi do jednoznacznego wniosku, że powódce – w ramach tej czynności – nie przysługiwał status konsumentki w rozumieniuart. 221k.c.
W realiach niniejszego sporu bezsporne jest, że w okresie ubiegania się o kredyt oraz w dacie zawarcia przedmiotowej umowyD. M.prowadziła działalność gospodarczą, w zakresie sprzedaży detalicznej w sklepie wielobranżowym. Zaproponowany jej produkt bankowy dedykowany był przedsiębiorcom, czego pozwana miała pełną świadomość, składając wniosek kredytowy przeznaczony dla małych firm – osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą, w którym siebie – jako kredytobiorczynię – określiła jakoSklep (...)(k. 212). Elementem tego wniosku kredytowego było wskazanie przez pozwaną danych finansowych jej firmy, a cel umowy zdefiniowano jako „dokończenie inwestycji lokal mieszkalno – usługowy. Stan surowy zamknięty” (k. 213). Jako przedsiębiorca pozwana występowała także we wszystkich innych dokumentach towarzyszących zawarciu umowy kredytu (vide: dokumenty na k. 216,217).
Jak słusznie wskazał Sąd Okręgowy, W dniu 23 stycznia 2009 r. pomiędzy(...) S.A.Spółka Akcyjna Oddział w Polsce aD. M., prowadząca działalność gospodarczą pod nazwąSklep (...)D. M.- została zawarta umowa kredytu nr(...). Kredyt został udzielony, zgodnie z § 1 ust. 1 umowy, na warunkach określonych w „Regulaminie kredytowania przedsiębiorców w(...)” W treści jej § 2 ust. 1 wskazano z kolei, że kredyt zostanie wykorzystany na finansowanie kosztów netto związanych z dokończeniem budowy nieruchomości komercyjnej położonej wN.przyul. (...), nrdziałki (...)oraz refinansowanie części poniesionych nakładów.
Powyższe okoliczności jednoznacznie przesądzają o braku konsumenckiego charakteru przedmiotowej umowy. Zasadniczym, podstawowym celem jej zawarcia, było bowiem dokończenie inwestycji – kwalifikowanej przez obie strony jako komercyjna – która służyć miała polepszeniu warunków prowadzenia przez pozwaną działalności gospodarczej w branży, w której działalność taką w chwili zawarcia umowy już prowadziła. To zaś, że sfinansowany z kredytu budynek służyć miał równocześnie zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowychD. M.i jej rodziny, w żaden sposób profesjonalnego charakteru tej umowy nie dyskredytuje.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 września 2019 r., IV CSK 334/18, wyjaśnił że dla przyznania danej osobie fizycznej statusu konsumenta nie ma decydującego znaczenia cel podjętej czynności (np. pomnożenie majątku, odniesienie korzyści podatkowych, zapewnienie środków na utrzymanie np. na emeryturze), nie ma też znaczenia subiektywne przekonanie tej osoby, że nie dokonywała ona z przedsiębiorcą określonych czynności prawnych w ramach działalności gospodarczej, lecz okoliczności mogące posłużyć obiektywnej ocenie charakteru tej działalności. Nie może być uważana za konsumenta w rozumieniuart. 221k.c.osoba fizyczna, która w określonych stosunkach umownych z bankiem jest w istocie przedsiębiorcą, zawodowcem, profesjonalistą, albowiem w ten sposób dochodzi do swoistego "zamazywania" różnic między konsumentem i nie-konsumentem. Nie jest w takiej sytuacji wyłączone niebezpieczeństwo manipulowania przez kontrahentów banków będących osobami fizycznymi, twierdzeniami o przysługującym im statusie konsumenta i związaną z nim ochroną prawną, w zależności od powodzenia lub niepowodzenia finansowego określonych transakcji. Zdaniem Sądu Apelacyjnego tego rodzaju okoliczności zachodzą w niniejszej sprawie. W istocie rzeczy bowiem pozwana mając pełną świadomość tego (na co wskazują wszystkie dokumenty obrazujące procedurę kredytową, których wiarygodność nie była kwestionowana), że przedmiotową umowę zawarła jako przedsiębiorca, celem sfinansowania wydatków inwestycyjnych związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, usiłowała zniweczyć jej skutki powołując się na konsumencki charakter tej umowy wywodzony wyłącznie z tego, że budynek położony wN.przyul. (...)przeznaczony był również na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych jej rodziny. W okolicznościach sprawy brak jest tymczasem nie tylko jakiegokolwiek dowodu, ale także twierdzenia pozwanej o tym, że kredyt na tożsamych warunkach jak przedmiotowy, na tożsamy cel, mogłaby uzyskać nie korzystając z oferty banku dedykowanej małym przedsiębiorcom. Tylko wówczas bowiem jej argumentacja mogłaby być uznana za niepozbawioną jakiegokolwiek elementu racjonalności.
Wszystkie te okoliczności uniemożliwiają w ocenie Sądu II instancji przyjęcie, że pozwaną zawarła kwestionowaną przez siebie umowę kredytową jako konsumentka.
Okoliczność, że powódka nie była konsumentką w rozumieniuart. 221k.c.w relacji z powodowym bankiem przy zawieraniu przedmiotowej umowy, wyłącza stosowanie wobec niej przepisów zapewniających szczególną ochronę przysługującą konsumentom. W konsekwencji, za nieuzasadnione uznać należało stanowisko Sądu Okręgowego, który oddalił powództwo na tej podstawie prawnej, a ocena pozostałych zgłoszonych w tym zakresie w apelacji zarzutów była całkowicie zbędna.
Sąd Apelacyjny dostrzegł, że Sąd I instancji – z ostrożności procesowej – stwierdził, że nawet przyjmując, że pozwana podpisując umowę kredytu nie działała jako konsumentka w rozumieniuart. 22(
    1)k.c., najnowsze orzecznictwo formułuje tezę, zgodnie z którą „sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej są postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia tego kursu. Postanowienia takie, jeśli spełniają kryteria uznania ich za niedozwolone postanowienia umowne, nie są nieważne, lecz nie wiążą konsumenta w rozumieniuart. 385(
    1)k.c.” (uchwała Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22). Stanowisko Sądu Okręgowego w tym zakresie uznać należy za co najmniej przedwczesne. Nawet zakładając bowiem trafność prezentowanego wyżej poglądu do umów kredytowych o niekonsumenckim charakterze (uchwała zapadła na tle umowy konsumenckiej, a jej odniesienie wprost do umów zawieranych przedsiębiorcami ma ten skutek, że pozostawać oni będą w stosunku do konsumentów w korzystniejszej sytuacji prawnej: skutek bezwzględnej nieważności umowy, a nie jej bezskuteczności zawieszonej z obowiązkiem dodatkowej weryfikacji możliwości ustalenia jej nieważności, wedle kryteriów określonych w orzecznictwie TSUE i Sądu Najwyższego, co wydaje się być nie do pogodzenia z
    ratio legisdyrektywy nr 93/13), Sąd Okręgowy nie poddał bowiem jakiejkolwiek weryfikacji
    in casuumowy zawartej przez strony, z punktu widzenia kryteriów przedstawionych w ww. stanowisku prawnym. Już tylko z tych przyczyn uchyla się ono od możliwości dokonania jego kontroli instancyjnej. Sąd Apelacyjny wskazuje w tym aspekcie dodatkowo - nie wdając się w pogłębione rozważania natury teoretycznej – że w judykaturze ugruntowany jest pogląd, iż umowa kredytu indeksowanego (in casu przewidującego spread walutowy) mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant (art. 353(
    1)k.c.w związku zart. 69 ustawy Prawo bankowe) - zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2022 r., I CSK 2852/22. Zasada swobody umów oznacza, że strony mogą ułożyć umowny stosunek prawny według swej woli, w sposób możliwe najlepiej realizujący ich interesy (art. 353(
    1)k.c.) i nie mają przy tym obowiązku podporządkowania konstrukcji zawieranej umowy schematowi ustalonemu przez ustawodawcę w przepisach prawa dla konkretnego typu umowy (postanowienie SN z 14 grudnia 2018 r., I CSK 667/17). Sam mechanizm waloryzacyjny wiążący saldo kredytu z kursem waluty obcej może być ukształtowany - w granicach swobody umów - w zróżnicowany sposób, w tym przez oznaczenie waluty obcej jako waluty kredytu i wyrażenie kwoty kredytu w tej obcej walucie, przy jednoczesnym założeniu, że wypłata i spłata kredytu nastąpi w złotych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2022 r., II CSKP 794/22). Z tego względu przedstawiony przez Sąd Okręgowy pogląd prawny budzić musi istotne wątpliwości zwłaszcza jeśli zważyć, że we wstępnej części rozważań uznał on konstrukcję zawartej przez strony umowy za zgodną z zasadą swobody umów.
W konsekwencji, w okolicznościach przedmiotowej sprawy nie sposób. jest przyjąć, że argumentacja Sądu Okręgowego racjonalizuje na obecnym etapie postępowania przyjęcie że zawarta w dniu 23 stycznia 2009 r. pomiędzy(...) S.A.Spółka Akcyjna Oddział w Polsce aD. M., umowa kredytu nr(...), jest nieważna. Z tych względów koniecznym było uznanie, że Sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy i dlatego Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji na podstawieart. 386 § 4 k.p.c.orazart. 108 § 2 k.p.c.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy obowiązany jest w pierwszej kolejności przedstawić kompleksową argumentację prawną uzasadniającą zasadność przedstawionego - bez bliższego uzasadnienia i odniesienia się do ukształtowanej linii orzeczniczej – poglądu o bezwzględnej nieważności przedmiotowej umowy, z uwzględnieniem obowiązku odniesienia tego poglądu do treści tej umowy. W przypadku, w którym Sąd ten odstąpi od tego poglądu, aktualizować się będzie obowiązek weryfikacji dochodzonego przez powoda roszczenia z punktu widzenia pozostałych podniesionych przez pozwaną w piśmie procesowym z dnia 5 lipca 2018 r. zarzutów (min. brak wykazania roszczenia co do zasady i wysokości, przedawnienie roszczenia, bezskuteczność wypowiedzenia umowy kredytowej, nadzwyczajna zmiana okoliczności).

Artur Kowalewski