Sąd Apelacyjny w Szczecinie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 443/22
Data wyroku: 2023-03-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Artur Kowalewski
Słowa kluczowe: Kredyt, Klauzule niedozwolone, Nieważność umowy
Podstawa prawna: art. 58 k.c., art. 385^1^ k.c., art. 385^2^ k.c.

Sygn. akt I ACa 443/22

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 marca 2023r.
Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSA Artur Kowalewski (spr.)

Protokolant:

St. sekr. sąd. Piotr Tarnowski

po rozpoznaniu w dniu 22 marca 2023 r. na rozprawie w Szczecinie
sprawy z powództwaE. J.
przeciwko(...) Bank (...) spółce akcyjnejwW.
o ustalenie i zapłatę
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Koszalinie
z dnia 18 lutego 2022r., sygn. akt I C 147/21

I
w wyroku Sądu Okręgowego w Koszalinie z dnia 18 lutego 2022r., sygn. akt I C 147/21 sprostować oczywistą omyłkę w oznaczeniu daty zawarcia przez strony umowy kredytu z: „7 czerwca 2008r.”, na: „17 czerwca 2008r.”;

II
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 2 w ten sposób, że zasądza od pozwanego(...) Bank (...) spółki akcyjnejz siedzibą wW.na rzecz powódkiE. J.kwotę 38.101,48 zł (trzydzieści osiem tysięcy sto jeden złotych 48/100) oraz kwotę 23.705,16 CHF (dwadzieścia trzy tysiące siedemset pięć franków szwajcarskich 16/100) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 1 września 2020 r. do dnia 13 października 2022 r. z tym zastrzeżeniem, że spełnienie tego świadczenia uzależnia od jednoczesnego zaoferowania przez powódkę zwrotu na rzecz pozwanego kwoty 102.032,57 (sto dwa tysiące trzydzieści dwa 57/100) zł oraz kwoty 291,79 (dwieście dziewięćdziesiąt jeden 79/100) CHF spełnionych w wykonaniuumowy kredytowej nr (...), zawartej w dniu 17 czerwca 2008 r. między powódkąE. J.aBankiem (...) spółką akcyjnąwW.

III
oddala apelację w pozostałym zakresie;

IV
zasądza od pozwanego(...) Bank (...) spółki akcyjnejz siedzibą wW.na rzecz powódkiE. J.kwotę 4.050  (cztery tysiące pięćdziesiąt) zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

SSA Artur Kowalewski

Sygn. akt I ACa 443/22

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 18 lutego 2022 r. Sąd Okręgowy w Koszalinie ustalił, żeumowa nr (...)kredytu budowlanego w walucie zawarta w dniu 7 czerwca 2008 r. między powódkąE. J.a poprzednikiem prawnym pozwanegoBankiem (...) S. A.wW.jest nieważna (pkt I); zasądził od pozwanego(...) Bank (...) S.A.wW.na rzecz powódkiE. J.kwoty 38.101,48 zł i 23.705,16 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od tych kwot od dnia 1 września 2020 r. do dnia zapłaty (pkt II); oddalił powództwo w zakresie żądania odsetek za okres wcześniejszy (pkt III); zasądził od pozwanego(...) Bank (...) S. A.wW.na rzecz powódkiE. J.kwotę 6.417 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt IV).
Podstawę tego orzeczenia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne:
W czerwcu 2008 r. powódka zwróciła się w oddziale poprzednika prawnego pozwanego banku –Banku (...) S.A.– wS.o przyznanie kredytu hipotecznego w kwocie 100.000 zł z przeznaczeniem na zakup nieruchomości mieszkalnej położonej wS.przyul. (...), na rynku pierwotnym, oddewelopera (...)Z. K.. Posiadała wkład własny – 150.424,65 zł pochodzący ze sprzedaży innego mieszkania. Wcześniej – w roku 2006, zaciągnęła inny kredyt na zakup mieszkania dla syna, który sam nie miał zdolności kredytowej. Powódce zaproponowano kredyt denominowany do waluty zagranicznej – franka szwajcarskiego (CHF). Pracownik Banku informował powódkę również o możliwości zaciągnięcia kredytu bezpośrednio w walucie polskiej, jednakże rata tego kredytu była niekorzystna. W rozmowie z pracownikiem Banku nie mówiono nic o ryzyku kursowym. Wprawdzie powódka podpisała informację, że zdaje sobie sprawę z możliwości wzrostu kursu waluty, jednakże powiedziano jej, że frank szwajcarski jest bezpieczny i jest najstabilniejszą walutą w Europie. Powódka nie miała również dostępu do archiwalnych danych dotyczących historii kursu waluty CHF, co uniemożliwiło weryfikację kształtowania się kursu CHF w poprzednich latach. Zanim strony zawarły umowę kredytu powódka odbyła kilka wizyt w oddziale Banku. Przedmiotowa umowa nie mogła być negocjowana, gdyż powódce przedstawiono do podpisania gotowy wzorzec, zgodnie z którym kredyt miał zostać wypłacony w złotych polskich, jednakże nie informowano powódki w jaki sposób będzie wyliczone saldo w CHF. Powódka nie została poinformowana również, w jaki sposób są ustalane tabele kursowe, na podstawie których będzie płacić raty kredytowe.
W dniu 17 czerwca 2008 r. powódka zawarła zBankiem (...) S.A.,umowę nr (...)„kredytu budowlanego w walucie” w łącznej kwocie 48.922,83 CHF. Kredyt miał być spłacany w złotych polskich (PLN) poprzez obciążenie rachunku osobistego prowadzonego w tej walucie (§ 4 ust. 1 i 7 Umowy). Powódka zawarła z poprzednikiem prawnym pozwanego dwa aneksy do umowy kredytowej. W dniu 11 lipca 2012 r. zawartoaneks nr (...)mocą którego umożliwiono powódce spłatę rat bezpośrednio w walucie CHF.
W związku z wykonywaniem Umowy, do sierpnia 2020 r. powódka zapłaciła na rzecz pozwanego i jego poprzednika prawnego kwoty: 21.479,99 CHF tytułem spłaty kapitału i 2.225,17 CHF tytułem spłaty odsetek (łącznie 23.705,16 CHF) oraz kwoty: 27.761,35 zł tytułem spłaty kapitału i 10.340,13 zł tytułem spłaty odsetek (łącznie 38.101,48 zł).
Pismem z dnia 18 sierpnia 2020 r., odebranym przez pozwanego w dniu 24 sierpnia 2020 r., powódka wezwała pozwany bank do zapłaty tytułem bezpodstawnego wzbogacenia w związku z występowaniem w Umowie klauzul abuzywnych – w terminie tygodniowym. Pozwany odmówił spełnienia roszczenia.
Pozwany(...) Bank (...) S. A.z siedzibą wW.jest następcą prawnymBanku (...) S. A.z siedzibą wW..
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo za uzasadnione w części co do zgłoszonych w nim roszczeń głównych. Uznał w szczególności, że zawarta miedzy powódką a pozwanym umowa kredytu jest nieważna, co z kolei implikowało zasądzeniem od pozwanego na rzecz powódkiE. J.dochodzonych świadczeń pieniężnych wraz z należnymi odsetkami. W ocenie tego Sądu brak było podstaw do orzekania o roszczeniach ewentualnych powódki, gdyż zostały one oparte na założeniu, że umowa kredytu jest ważna.
Sąd I instancji wskazał, że w niniejszej sprawie istotnym jest, że umowa kredytowa, której ustalenia nieważności domaga się powódka przewiduje jeszcze kilkuletni okres spłaty rat kredytowych (do 19 kwietnia 2027 roku). W tej sytuacji, ustalenie nieważności umowy kredytu w sentencji wyroku rozstrzygnęłoby w sposób ostateczny o braku obowiązku powódki spełniania na rzecz Banku świadczeń w przyszłości. Powołując się na utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego Sąd Okręgowy wskazał, że nie można kwestionować interesu prawnego w żądaniu ustalenia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma ono znaczenie zarówno dla obecnych jak i przyszłych możliwych, ale obiektywnie prawdopodobnych stosunków prawnych i praw, a także sytuacji prawnej podmiotu występującego z żądaniem. Wskazując na powyższe Sąd uznał, że powódka ma interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności zawartej z poprzednikiem prawnym pozwanego umowy kredytowej.
Sąd Okręgowy przyjął, że w sprawie bezspornym był fakt zawarcia przez powódkę zBankiem (...) S.A.w dniu 17 czerwca 2008 r.umowy nr (...)„kredytu budowlanego w walucie” w łącznej kwocie 48.922,83 CHF. Wyjaśnił, że pomimo nazwania ww. umowy umową kredytu w walucie to jednak inne jej zapisy wskazują, że jest ona umową kredytu denominowanego kursem waluty obcej. Takie wnioski Sąd wyciągnął z postanowień umowy kredytu, w której wskazano, że zarówno wypłata, jak i spłata kredytu miała następować w walucie polskiej.
W ocenie Sądu Okręgowego przedmiotowa umowa kredytu okazała się nieważna, z uwagi na zawarte w niej postanowienia abuzywne, o których mowa wart. 3851k.c.
Zgodnie z tym przepisem postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Stanowią one niedozwolone postanowienia umowne, które jak potwierdza orzecznictwo nie dotyczy postanowień określających główne świadczenia stron, m. in. cenę lub wynagrodzenie, jednak tylko wówczas gdy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Ponadto zgodnie z przepisemart. 3851§ 2 k.c.jeżeli postanowienia zawarte w umowie nie wiążą konsumenta, to strony są związane umową jedynie w pozostałym zakresie. Z kolei § 3 wskazanego artykułu wskazuje, że nieuzgodnionymi indywidualnie postanowieniami są te z nich, na których treść konsument (kredytobiorca) nie mógł mieć rzeczywistego wpływu. Wart. 3852k.c.wskazany został moment i kontekst, które są decydujące dla uznania danego postanowienia umownego za niedozwolone. Oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, a także biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny. Regulacja zawarta wkodeksie cywilnymdopuszcza możliwość, by uznać za niedozwolone postanowienia określające główne świadczenie strony. W tym celu odwołuje się do postanowienia, które nie zostało sformułowane w sposób „jednoznaczny”.
Sąd Okręgowy przyjął, że powódka jest konsumentką w rozumieniuart. 221k.c., a pozwany bank, jako przedsiębiorca, posługiwał się przy zawarciu umowy przygotowanym przez siebie wzorcem. Według treści umowy udzielony kredyt był przeznaczony wyłącznie na zaspokojenie własnych potrzeb mieszkaniowych. Pozwany zarzucił powódce, że skoro dwa lata wcześniej również zawarła umowę kredytu na zakup nieruchomości, innej niż wskazywana, to przedmiotową umowę zawarła zapewne w celach inwestycyjnych. Jednakże zgodnie z prawdą, powódka wskazała, że poprzednia umowa została zawarta w celu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych jej syna, który ze względu na brak zdolności kredytowej sam nie mógł zaciągnąć kredytu. Przedmiotową umowę natomiast powódka zawarła w celu zaspokojenia własnych potrzeb mieszkaniowych.
Za spełnioną Sąd Okręgowy uznał również przesłankę dotyczącą braku indywidualnego uzgodnienia zawartych w łączącej strony umowie klauzul waloryzacyjnych. Pozwany nie sprostał ciążącemu nań na mocyart. 3851§ 4 k.c.obowiązkowi dowiedzenia, że sporne postanowienia zostały uzgodnione indywidualnie z powódką. Powódka zeznała, że umowa kredytu nie była z nią negocjowana, a strona pozwana jedynie przedstawiła jej do akceptacji wzorzec umowy. Sąd Okręgowy zważył, że poprzez podpisanie, wskazanego przez pozwanego, oświadczenia powódka została poinformowana o ryzyku wzrostu rat kredytowych związanego z możliwym wzrostem kursu CHF. Jednakże informacja na temat ryzyka została dokonana w sposób ogólnikowy, gdyż nie przedstawiono powódce żadnych symulacji uwzględniających ewentualne wahania kursu CHF, ani też nie przedstawiono informacji, jak kurs CHF kształtował się w przeszłości. Co więcej, pracownicy Banku zapewniali powódkę, że waluta szwajcarska jest walutą stabilną. Powódka nie została też poinformowana przez pozwanego, w jaki sposób ustalane są tabele kursowe, a to na ich podstawie miała otrzymywać równowartość kredytu w polskich złotych, ani w oparciu o jaki kurs miałaby płacić raty kredytowe. Sposób ustalania wysokości rat kapitałowo-odsetkowych nie był więc z powódką negocjowany.
Dodatkowo Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że istotnym dla ustalenia, czy dane zapisy były uzgodnione indywidualnie było określenie, czy powódka miała rzeczywisty wpływ na ich treść. Za uzgodnione można uznać jedynie te z klauzul, na które konsument ma rzeczywisty wpływ, co oznacza, że ich brzmienie było wynikiem aktywnego udziału kredytobiorcy. Sytuacja, w której kredytobiorca otrzymuje do podpisania wzorzec umowny, albo jego decyzja ogranicza się do wyboru jednej z kilku opcji, nie oznacza, że zostało to z nim uzgodnione. W świetle powyższego, w ocenie Sądu Okręgowego fakt, iż powódka miała do wyboru zaciągnięcie kredytu wyrażonego w złotych lub denominowanego i ostateczne wybrała ten drugi nie znaczy, że postanowienia umowy były z nią indywidualnie negocjowane.
Sąd I instancji przyjął, że w sprawie brak jest dowodów wskazujących na to, że powódka była informowana jakie czynniki mają wpływ na rozmiar kursu waluty szwajcarskiej. Skoro zatem poprzednik prawny pozwanego nie przedstawił powódce, jakie elementy składają się na wysokość kursów waluty CHF, ponadto nie wynikały one z regulaminu udzielania kredytu czy też z oświadczenia powódki akceptującego wybór kredytu tego rodzaju, to takie działanie realnie uniemożliwiało jej dokonanie oceny jego wpływu na wysokość zobowiązania. Odwoływanie się do powszechnej praktyki ustalania kursów CHF w tabelach banków, które miały charakter rynkowy, nie mogło wpłynąć na zmianę stanowiska, że warunki spłaty kredytu nie zostały indywidualnie ustalone. Powódka była zobowiązana do dostosowania się do kursów ustalanych przezbank (...) S.A., przez pierwszych kilka lat obowiązywania Umowy i nie mogła w tym czasie korzystać z waluty nabywanej poza nim.
W ocenie Sądu, zawarte w umowie kredytowej klauzule waloryzacyjne kształtowały prawa i obowiązki powódki, jako konsumenta, w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały jej interesy. Pozwany redagując postanowienia umowy przyznał sobie m. in. prawo do jednostronnego regulowania faktycznej wysokości rat kredytu denominowanego do franka szwajcarskiego. Umowa zawarta przez strony w żaden sposób nie sprecyzowała w jaki sposób miały być sporządzane tabele kursowe, na których podstawie ustalana miała być rzeczywista wysokość świadczeń stron. Treść klauzul waloryzacyjnych pozostawiła Bankowi swobodę w kształtowaniu wysokości zobowiązania, gdyż powódka nie miała możliwości samodzielnego oszacowania mechanizmu waloryzacji. Sąd I instancji zaznaczył również, że przelicznik wypłaty środków na rzecz kredytobiorcy został ustalony w oparciu o kurs kupna obowiązujący wbanku (...) S.A.z dnia wypłaty, natomiast przelicznik spłaty poszczególnych rat kredytu został ustalony w oparciu o kurs sprzedaży obowiązujący w Banku w dniu wymagalnej spłaty. Oznacza to, że Bankowi pozostawiona została dowolność w zakresie wyboru kryteriów ustalania kursu w swoich tabelach kursowych, a przez to kształtowania wysokości zobowiązań powódki. Poprzednik prawny pozwanego banku, poprzez arbitralne wyznaczanie kursu waluty waloryzacji, uzyskał prawo do niczym nieskrępowanego decydowania o wysokości zadłużenia powódki. Sąd Okręgowy uznał, że postanowienia umowy są nietransparentne, nieprzejrzyste i trudne do zrozumienia (nie wiadomo bowiem w jaki sposób bank wyliczał kurs, o którym mowa w tych postanowieniach), ale przede wszystkim dają one pozwanej spółce swobodne prawo decydowania o zmianie wysokości kursu w dowolnym czasie, w dowolny sposób i o dowolną wartość, w związku z czym w sposób oczywisty godzą w dobre obyczaje. Dobre obyczaje natomiast nakazują, aby koszty, które ponosi konsument związane z zawarciem umowy były możliwe do oszacowania. Jednakże jak zostało to już wskazane, powódka, z przyczyn obiektywnych, nie była w stanie tego uczynić. Ponadto, w związku z przyjęciem w umowie innego kursu waluty CHF dla świadczenia pozwanego, a innego dla świadczeń powódki, zastosowane zostały dwa różne mierniki wartości. Różnica pomiędzy wysokością świadczenia które miała spełnić powódka (na podstawie kursu sprzedaży waluty CHF), a wysokością świadczenia wypłaconego przez Bank (na podstawie kursu kupna waluty CHF), która to różnica wynosi co najmniej kilka procent, wskazuje na rażącą nie ekwiwalentność wzajemnych świadczeń stron. W konsekwencji, sporne postanowienia w sposób rażący naruszają interes powódki, w związku z czym, należało ocenić je jako sprzeczne z dobrymi obyczajami.
W ocenie Sądu Okręgowego w niniejszej sprawie nie ma zastosowania wyjątek przewidziany wzdaniu drugim art. 3851§ 1 k.c.. Zgodnie z aktualnym orzecznictwem podsumowanym wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r. (sygn. akt V CSK 382/18) klauzule waloryzacyjne stanowią element postanowień określających główne świadczenia stron. W oparciu o zgromadzony materiał dowodowy Sąd I instancji doszedł do przekonania, że postanowienia łączącej strony umowy nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny i zrozumiały. Postanowienia jednoznaczne bowiem to takie, które są zrozumiałe nie tylko pod względem gramatycznym, ale również pod względem ekonomicznym. Analiza przedmiotowych postanowień prowadzi zaś do wniosku, że pozwany w sposób niezrozumiały określił metody przeliczania kwoty wypłaconego kredytu, jak również przeliczania kwot rat kapitałowo-odsetkowych. Tylko zrozumiała i dostępna informacja spełnia niezbędne wymagania warunkujące możliwość dokonywania przez kredytobiorcę niezakłóconego i racjonalnego wyboru, a taka sytuacja nie nastąpiła w powyższej w sprawie.
Sąd I instancji wskazał również, że na ocenę abuzywności kwestionowanych postanowień umownych nie miała znaczenia nowelizacjaart. 69 Prawa bankowego(dokonanego ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw), gdyż abuzywność klauzul umownych ocenia się według stanu prawnego istniejącego w chwili zawarcia umowy.
W ocenie Sądu I instancji postanowienia umowy mające charakter niedozwolony, zgodnie z przepisamiart 3851§ 1 i 2 k.c.nie wiążą konsumenta, a strony są związane umową w pozostałym zakresie. Odwołując się do orzecznictwa TSUE Sąd Okręgowy wskazał, że w realiach niniejszej sprawy nie może być mowy o konwalidowaniu postanowień abuzywnych przez stronę powodową, gdyż głównym roszczeniem było stwierdzenie nieważności całej umowy. Ponadto mając na uwadze wyrażone wprost w niniejszej sprawie stanowisko powódki, iż żąda ustalenia nieważności umowy kredytu oraz że jest świadoma skutków takiego ustalenia, w tym ryzyka w zakresie ewentualnych przyszłych roszczeń banku w przypadku uznania umowy za nieważną, należało uznać, że zawarta między stronami umowa jest nieważna. Sankcja w postaci bezwzględnej nieważności umowy powoduje taki skutek, iż umowę traktuje się tak, jakby nigdy nie była zawarta. Konsekwencją takiego rozstrzygnięcia jest obowiązek zwrotu wzajemnych świadczeń stron. Co do zasady, kredytobiorca powinien wiec zwrócić bankowi otrzymaną od niego kwotę kapitału, a zatem bez odsetek i kosztów dodatkowych, bank zaś powinien zwrócić kredytobiorcy wszelkie wpłacone przez niego raty kredytowe, na podstawie 410k.c.w zw. zart. 405 k.c.Pozwany nie kwestionował wysokości głównego roszczenia powódki o zapłatę, które zostało oparte na danych pozyskanych z Banku w formie zaświadczenia, które zostało dołączone do pozwu, wydrukach z rachunku oraz wyliczeniach samej powódki.
O odsetkach Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 481 k.c., tj. od dnia 1 września 2020 r., przyjmując, że skutek wezwania do zapłaty nastąpił pierwszego dnia po upływie siedmiodniowego terminu wyznaczonego pozwanemu przez powódkę w skierowanym do niego wezwaniu do zapłaty.
Sąd Okręgowy wyjaśnił, że ustalenia faktyczne oparł na dokumentach złożonych do akt sprawy oraz zeznaniach stron. Sąd dał wiarę w całości dowodom stanowiącym podstawę ustaleń faktycznych, jako spójnym, logicznym, znajdującym wzajemne potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Wskazał, że autentyczność i wiarygodność dokumentów, bądź ich kopii nie była kwestionowana przez strony, które jedynie dokonały ich odmiennej oceny. Ponadto podstawą ustalenia stanu faktycznego były także okoliczności, które Sąd uznał za bezsporne, bowiem albo zostały przez strony wprost przyznane, bądź też nie zostały zaprzeczone, co zostało przez Sąd ocenione na zasadzieart. 230 k.p.c.Za wiarygodne Sąd uznał wyjaśnienia powódki, gdyż były spójne i korespondowały z innymi dowodami zgromadzonymi w sprawie.
Kolejno Sąd Okręgowy wyjaśnił, że pominął – jako nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy - zgłoszone przez obie strony procesu wnioski o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu finansów i bankowości. Wśród okoliczności faktycznych, jakie miały zostać wykazane tym dowodem na wniosek strony pozwanej, zostały wskazane zasady i metodologia ustalania kursów walut w Banku, czynniki wpływające na wysokość kursu walut, istota spreadu i jego wysokości, stosowanie przez Bank kursów o charakterze rynkowym. Sąd ocenił prowadzenie tego dowodu jako niecelowe. Wskazał, że okoliczność dotycząca rzeczywistej praktyki banku w zakresie ustalania kursów walut nie miała istotnego znaczenia w sprawie, gdyż relewantnym w sprawie było samo brzmienie klauzul umownych kształtujących wysokość świadczeń stron, ich niejasność i nieprecyzyjność oraz wynikająca z nich możliwość arbitralnego kształtowania przez Bank wysokości wzajemnych świadczeń stron.
O kosztach procesu Sąd I instancji orzekł w oparciu oart. 108 § 1 k.p.c.w zw. zart. 100 zdanie drugie k.p.c.wskazując, że z uwagi na wygranie sprawy przez powódkę w całości, zasadnym jest obciążenie pozwanego w całości kosztami procesu strony powodowej.
Powyższy wyrok, częściowo, tj. co do punktów I, II i IV, zaskarżył apelacją pozwany(...) Bank (...) spółka akcyjnaz siedzibą wW., podnosząc zarzuty szczegółowo opisane na stronach 2–9 (k. 254–261), które Sąd Apelacyjny czyni integralną częścią niniejszego uzasadnienia bez potrzeby ich powtarzania. W oparciu o te zarzuty pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości; ewentualnie - w przypadku stwierdzenia prze Sąd II instancji, iż regulamin bądź umowa zawiera w sobie postanowienia abuzywne - zmianę zaskarżonego wyroku poprzez ustalenie dokładnych fragmentów postanowień umowy lub regulaminu, które należy uznać za abuzywne oraz stwierdzenie zakresu stosunku prawnego łączącego powoda z pozwaną, a wynikającego z zawartej umowy; ewentualnie w przypadku uznania przez Sąd II instancji, iż istnieje konieczność przeprowadzenia całego postępowania sądowego od nowa - o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Pozwany domagał się nadto uchylenia w całości postanowienia Sądu Okręgowego w Koszalinie z dnia 21 stycznia 2022 r. w przedmiocie pominięcia dowodu z opinii biegłego, dopuszczenia dowodu z dokumentu - „średni kurs CHF do PLN w okresie 02 czerwca 2006 r. do dnia 17 czerwca 2008 r.”
W odpowiedzi na apelację strona powodowa wniosła o jej oddalenie i zasądzenie na jej rzecz od pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego. Strona powodowa przedłożyła dodatkowe oświadczenie powódki o świadomości skutków ustalenia nieważności umowy kredytu.

Sąd Apelacyjny uzupełniająco ustalił.
Pismem z dnia 10 października 2022 roku pozwany, działając przez pełnomocnika legitymującego się pełnomocnictwem do dokonania w jego imieniu czynności materialnoprawnych, zgłosił zarzut zatrzymania kwot zasądzonych zaskarżonym wyrokiem na rzecz powódki, do czasu zaoferowania przez powódkę zwrotu na rzecz pozwanego lub zabezpieczenia roszczenia o zwrot kwoty 102.032,57 zł oraz 291,79 CHF. Pismo to zostało odebrane przez powódkęE. J.w dniu 14 października 2022 roku. Ewentualny, procesowy zarzut prawa zatrzymania w tym przedmiocie, pozwany zgłosił w piśmie procesowym z dnia 3 marca 2023 r.
Dowód:
- oświadczenie pozwanego o skorzystaniu z prawa zatrzymania z dnia 10 października 2022 r. (k. 381-382),
- pełnomocnictwo(...)z dnia 4 lipca 2022 roku (k. 383),
- potwierdzenie odbioru oświadczenia o zatrzymaniu (k. 385).
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
Modyfikacja zaskarżonego wyroku wyniknęła wyłącznie na skutek uwzględnienia zgłoszonego przez pozwanego w postępowaniu apelacyjnym zarzutu prawa zatrzymania.
Tytułem uwagi o charakterze formalnym należy wskazać, że zgodnie z obowiązującym od dnia 2 lipca 2021 r. art. 15zzs1ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem(...)19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 28 maja 2021 r. o zmianieustawy Kodeks postępowania cywilnegooraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r., poz. 1090), w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu(...)19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich, w sprawach rozpoznawanych według przepisówk.p.c.w pierwszej i drugiej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego. Zasada ta, zgodnie z art. 6 powołanej ustawy z dnia 28 maja 2021 r. znajduje zastosowanie do wszystkich spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem jej wejścia w życie. Taki stan prawny, zważywszy na datę wydania niniejszego orzeczenia, uzasadniał rozpoznanie przedmiotowej sprawy w składzie jednego sędziego.
Sąd Apelacyjny wskazuje, że w wyroku Sądu Okręgowego w Koszalinie z dnia 18 lutego 2022 r., dokonał sprostowania oczywistej omyłki w oznaczeniu daty zawarcia przez strony umowy kredytu z „7 czerwca 2008 r.”, na „17 czerwca 2008 r.” (pkt I wyroku), kierując się normąart. 350 § 1 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.
Na wstępie zaznaczyć również należy, że Sąd Apelacyjny przeprowadził uzupełniające postępowanie dowodowe. Potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego była następstwem wyłącznie zaistnienia nowego zdarzenia po zamknięciu rozprawy przed sądem pierwszej instancji, jakim było złożenie oświadczenia o prawie zatrzymania przez pozwanego.
Przechodząc do oceny merytorycznej sprawy, Sąd Apelacyjny zaznacza, iż postępowanie apelacyjne ma charakter merytoryczny i jest dalszym ciągiem postępowania rozpoczętego przed sądem pierwszej instancji. Zgodnie z treściąart. 378 § 1 k.p.c.sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Oznacza to, że Sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., sygn. akt III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Naruszenia przepisów postępowania skutkujących nieważnością Sąd Apelacyjny, działając w tym zakresie (w braku takich zarzutów apelacyjnych) wyłącznie z urzędu, nie dostrzegł. Zasadniczo bezzasadne okazały się także zarzuty naruszenia pozostałych – wskazanych w apelacji – przepisów prawa procesowego. W konsekwencji należało uznać, że Sąd Okręgowy poczynił całkowicie prawidłowe ustalenia faktyczne, które Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne, co zwalnia go od obowiązku ich powielania (art. 387 § 21pkt 1 k.p.c.). Prawidłowo Sąd Okręgowy dokonał także oceny sprawy na gruncie przepisów prawa materialnego. Jako taka również zostaje ona podzielona oraz przyjęta przez Sąd Apelacyjny za własną, co rodzi analogiczny skutek, jak w przypadku ustaleń faktycznych (art. 387 § 21pkt 2 k.p.c.).
Z powyższych względów motywy uzasadnienia Sądu Okręgowego zostaną przywołane poniżej jedynie w zakresie niezbędnym do odniesienia się do zarzutów apelacji. Sąd Apelacyjny zaznacza przy tym, że z przewidzianego wart. 378 § 1 k.p.c.obowiązku rozpoznania sprawy w granicach apelacji nie wynika konieczność odrębnego omówienia w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu w niej podniesionego. Wystarczy, jeśli sąd drugiej instancji odniesie się do zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że zostały one przez sąd drugiej instancji w całości rozważone przed wydaniem rozstrzygnięcia - tak uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2021 r., sygn. akt I CSK 709/20, Lex nr 3120594, i powołane tam orzecznictwo. Na podstawieart. 391 § 1 k.p.c.w postępowaniu apelacyjnym znajduje swoje odpowiednie zastosowanie przepis§ 2 art. 3271k.p.c., według którego uzasadnienie wyroku sporządza się w sposób zwięzły. Jest to szczególnie istotne w sprawach kredytów frankowych, gdzie bogaty dorobek orzeczniczy należy podsumowywać i ujednolicać, a nie rozbudowywać i tak już ponadprzeciętnie obszerne rozważania prawne Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sądu Najwyższego i sądów powszechnych.
W ramach uwag wstępnych Sąd Apelacyjny akcentuje, że niniejsza sprawa, co notoryjne, wpisuje się w szereg analogicznych spraw, w których kredytobiorcy skierowali przeciwko pozwanemu roszczenia w związku ze stosowaniem przez niego klauzul abuzywnych w identycznych (co do swojej konstrukcji i zawartych w nich mechanizmów) umowach, co ta zawarta między stronami. Na kanwie tego rodzaju umów co badana w tym postępowaniu tutejszy Sąd wykształcił już jednolitą linię orzeczniczą. Brak jest zasadnych argumentów ku temu, aby od tej linii odstępować, szczególnie, że apelacja poddana Sądowi pod osąd stanowi typową apelację pozwanego banku, jakie wywodzi on na gruncie tego rodzaju umów, nie przejawiwszy istotnej indywidualizacji co do sytuacji prawnej i faktycznej powódki (a nie - jak wskazywał w zarzutach apelacji skarżący - powoda), ani też jakichkolwiek nowych, co do zasady, argumentów jurydycznych, jakie nie byłyby już podnoszone uprzednio. Z tych względów Sąd Apelacyjny zasadniczo odwoła się w niniejszym uzasadnieniu do swojego wcześniejszego dorobku jurydycznego, w szczególności zaś uzasadnień wyroków w sprawach prowadzonych przeciwko pozwanemu pod sygn. akt I ACa 1029/21, I ACa 1016/21, I ACa 1023/21, I ACa 464/22, I ACa 446/22, I ACa 214/22 Sąd zaznacza zarazem, że nie będzie w dalszej części uzasadnienia odwoływał się do uzasadnień tych wyroków co do każdej konkretnej kwestii.
Przechodząc do oceny apelacji pozwanego w pierwszej kolejności rozważyć należy poruszane przez skarżącego kwestie dotyczące poprawności ustaleń faktycznych i postępowania dowodowego. Dopiero bowiem przesądzenie prawidłowości procesu stosowania prawa w tej płaszczyźnie (i przyjęcia za prawidłowe ustaleń faktycznych) pozwala na ocenę zastosowania prawa materialnego.
Za chybione w tym zakresie Sąd Apelacyjny uznał zarzuty naruszeniaart. 2352§ 1 pkt 2 k.p.c.w zw. zart. 278 § 1 – 3 k.p.c.w zw. zart. 227 k.p.c.przez pominięcie zgłoszonego przez pozwanego dowodu z opinii biegłego z zakresu bankowości i rachunkowości. Z treści apelacji wynika, że powyższy dowód zdaniem skarżącego był w niniejszej sprawie konieczny do przeprowadzenia, bowiem Sąd I instancji nie posiada wiedzy specjalnej w zakresie uwarunkowań rynków walutowych w 2008 roku, jak też Sąd I instancji nie posiada wiedzy w zakresie funkcjonowania finansowania dłużnego w postaci umów kredytów hipotecznych, a tym samym nie jest w stanie samodzielnie ustalić, że postanowienia Umowy i Regulaminu odwołujące się do tabel kursowych pozwanej są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy kredytobiorców, z uwagi na to, iż rzekomo na ich podstawie pozwana miała prawo do nieograniczonej swobody w wyznaczaniu kursów waluty, a przez to rażąco krzywdziła powoda, które to stwierdzenie jest niepoparte jakimkolwiek dowodem przeprowadzonym w sprawie. Dowód z opinii biegłego z zakresu rachunkowości mógłby odpowiedzieć na pytanie, czy pozwana kiedykolwiek mogła kształtować albo w rzeczywistości kształtowała kursy wymiany walut w sposób całkowicie dowolny i oderwany od panujących w danej chwili warunków rynkowych, jak również iż takie ewentualne zachowanie pozwanej prowadziło do rażącego pokrzywdzenia powoda.
Sąd odwoławczy podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji, że przeprowadzenie powyższego dowodu było zbędne. Ocena, czy sporne postanowienia umowy rażąco naruszają interesy powódki oraz dobre obyczaje, jest zastrzeżona do wyłącznej kompetencji sądu orzekającego. Opinie biegłych nie przesądzają kwestii materialnoprawnych, również wtedy, gdy się do nich odwołają lub używają pojęć prawnych (postanowienie Sądu Najwyższego z 12 stycznia 2021 roku, II PSK 4/21, LEX nr 3114663). Rozstrzyganie zagadnień prawnych nie jest bowiem rolą biegłego (postanowienie Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2020 roku, II UK 161/19, LEX nr 3187478). Natomiast sposób wykonywania przez pozwany bank uprawnienia do ustalenia kursów walut dla potrzeb rozliczenia świadczeń stron umowy, nie był istotny dla oceny niedozwolonego charakteru postanowień umownych i zaistnienia przesłanek zart. 3851§ 1 k.c., której dokonuje się na podstawie treści postanowień umownych, według stanu z dnia zawarcia umowy. Sposób ustalania kursów w czasie trwania umowy nie miał bowiem charakteru prawnie wiążącego, a stanowił jedynie dobrowolną praktykę banku, która mogła w każdej chwili sią zmienić. Ponadto Sąd wskazuje, że ustalenie, czy bank miał pełną dowolność w ustalaniu kursów walut wymaga jedynie analizy treści samej umowy, a nie wiedzy specjalnej biegłego.
W świetle powyższego, przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na okoliczności wskazywane przez pozwanego spowodowałoby tylko niepotrzebne przedłużenie postępowania i zwiększenie jego kosztów, zwłaszcza, że sporządzenie opinii przez biegłego z zakresu ekonomii (bankowości) należy do czynności czasochłonnych. Z powyższych przyczyn w ocenie sądu odwoławczego chybionym okazał się zarzut naruszeniaart. 2352§ 1 pkt 2 i 5 k.p.c.w związku zart. 278 k.p.c.orazart. 227 k.p.c., a tym samym nie było także podstaw do zmiany wydanego przez sąd pierwszej instancji postanowienia o pominięciu dowodu z uzupełniającej opinii biegłego na okoliczności wyspecyfikowane w treści apelacji i przeprowadzenia tego dowodu w toku postępowania apelacyjnego.
Za nieskuteczną uznać również należało grupę zarzutów, wskazujących na naruszenieart. 233 § 1 k.p.c., co miałoby w konsekwencji skutkować dokonaniem wadliwych ustaleń faktycznych, bądź nie dokonaniem takich ustaleń, wbrew treści materiału dowodowego. Zgodnie z tym przepisem sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według swego przekonania na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. W orzecznictwie przyjmuje się, że jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się ostać, choćby na podstawie tego materiału dowodowego w równym stopniu dawały się wysnuć wnioski odmienne. Tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo - skutkowych, przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona (por. np. wyroki Sądów Apelacyjnych: w Warszawie z dnia 30 marca 2021 r., sygn. akt V ACa 73/21; w Lublinie z dnia 10 lutego 2021 r., sygn. akt III AUa 635/20; w Szczecinie z dnia 29 października 2020 r., I AGa 91/19). Co należy dodać, przepisart. 233 § 1 k.p.c.dotyczy oceny dowodów, a w konsekwencji wyprowadzanych na ich podstawie (względnie zaniechanych) ustaleń faktycznych. Nie służy on natomiast do wzruszania argumentacji materialnoprawnej Sądu, w tym dotyczącej wykładni umowy oraz jej zgodności z normami prawa konsumenckiego. Skarżący nie ustrzegł się tego błędu, rozlicznie wskazując w ramach poszczególnych przejawów zarzutu naruszenia, wedle swojej klasyfikacji,art. 233 § 1 k.p.c., na kwestie w istocie materialnoprawne. Z natury rzeczy nie mogły one być przedmiotem oceny Sądu odwoławczego w ramach zarzutu naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.
Za chybiony uznać należy zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.oparty na twierdzeniu, że sąd pierwszej instancji wadliwie ustalił, że postanowienia umowy i regulaminu są sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają interes konsumenta. Podkreślić trzeba, że brak jednoznaczności postanowień umownych dotyczy klauzul określających sposób przeliczenia świadczeń obu stron z waluty CHF na walutę polską z uwagi na brak określania w umowie jakichkolwiek obiektywnych, jasnych i zrozumiałych kryteriów pozwalających przeciętnemu konsumentowi na ustalenie zasad tworzenia przez pozwany bank kursów walut. Sąd odwoławczy wskazuje ponownie, że bez znaczenia pozostaje okoliczność, że kursy wymiany walut stosowane przez pozwany bank miały charakter rynkowy i podlegały kontroli właściwych organów nadzoru finansowego. Wiąże się to bowiem ze sposobem wykonywania przez pozwanego przewidzianego w umowie uprawnienia do ustalenia kursów walut dla potrzeb rozliczenia świadczeń stron umowy kredytu, natomiast w świetleart. 3852k.c.decydujące znaczenie w tym zakresie miała treść powyższych postanowień oceniana według stanu z chwili zawarcia umowy. W tym zakresie trafne są wnioski Sądu Okręgowego, że to pozwanemu pozostawiono w umowie uprawnienie do ustalania kursów bez określenia jasnych i zrozumiałych dla kredytobiorców kryteriów realizacji tego uprawnienia. Wbrew twierdzeniom pozwanego – takie kryteria nie wynikają bowiem ani z treści umowy, ani regulaminu w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy.
Skarżący nie wykazał żadnych błędów w rozumowaniu Sądu I instancji, które w myśl przedstawionej powyżej linii orzeczniczej mogłyby zdyskwalifikować dokonaną przez ten Sąd ocenę dowodów. Przedstawione przez niego zarzuty naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.stanowiąw istocie rzeczy polemikę z ustaleniami Sądu Okręgowego. Nawet zaś gdyby na tle zebranych dowodów można było uzasadnić różne ustalenia co do przebiegu faktów istotnych dla rozstrzygnięcia, to sąd dokonuje wyboru jednej z tych wersji, zaś jego ocena musi się ostać, jeśli pozostaje w zgodzie z opisanym wzorcem stosowania normyart. 233 § 1 k.p.c.(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2002 r., sygn. akt IV CKN 1316/00). Wymowa dowodów, właściwie ocenionych przez Sąd Okręgowy jest jednak w ocenie Sądu Apelacyjnego jednoznaczna.
Nie można się również zgodzić z zarzutem, że Sąd I instancji błędnie ustalił, że postanowienia umowne nie zostały indywidualnie uzgodnione ze stroną powodową. W rozpoznawanej sprawie nie doszło do indywidualnego negocjowania postanowień umowy, a ponadto wobec powódki nie spełniono we właściwy sposób ciążącego na banku obowiązku informacyjnego. Wbrew twierdzeniom strony pozwanej sposób ustalania wysokości kwoty podlegającej zwrotowi został powódce odgórnie narzucony. Z uwagi na brak przedstawienia powódce jakie elementy składają się na wysokość kursów waluty CHF, a ponadto nie wynikały one z regulaminu udzielania kredytu czy też z oświadczenia powódki akceptującego wybór kredytu tego rodzaju, uznać należało, że takie działanie realnie uniemożliwiało powódce dokonanie oceny jego wpływu na wysokość zobowiązania. W tak przedstawionym stanie powódka była zobowiązana do dostosowania się do kursów ustalanych przezbank (...) S.A., nie mając możliwości ingerencji w ich wysokość. Wskazać trzeba, że w świetle art. 3 ust. 2 zdania 1-2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Podkreślić trzeba także, że to na pozwanym spoczywa ciężar dowodu, że doszło do indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy stanowiących przedmiot sporu w niniejszej sprawie, albowiem strona powodowa temu zaprzeczyła i w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego brak podstaw do zanegowania wiarygodności twierdzeń powódki w tym zakresie.
Brak możliwości negocjowania warunków umów kredytowych przez konsumentów jest zresztą wręcz faktem notoryjnym, na co Sąd Apelacyjny zwraca w tym miejscu uwagę. Argumentacja pozwanego w tej mierze, wbrew zapewne jego zamierzeniom, w rzeczywistości potwierdza stanowisko strony powodowej oraz Sądu Okręgowego. Rzeczywiście, w latach 2004 – 2008 w szerokich kręgach społeczeństwa kredyty indeksowane czy denominowane we franku szwajcarskim (popularnie zwane „kredytami frankowymi”) nie były postrzegane jako produkt niosący ze sobą zagrożenia. Działo tak się jednak z tego względu, że opinię publiczną kształtowało nader wybiórcze przedstawienie go przez banki tak poszczególnym kredytobiorcom podczas zawierania z nimi umów, jak i w przestrzeni publicznej (liczne materiały prasowe, reklamy itd.). Dla oceny postanowień umownych jako abuzywnych nie ma natomiast znaczenia to, że w początkowym okresie ich funkcjonowania mogły one przynosić konsumentom relatywne korzyści. Trzeba tu zauważyć, że Polska nie była jedynym ani też pierwszym państwem, w którym banki wprowadziły na rynek konsumencki kredyty indeksowane do waluty obcej. Motywem dla wprowadzenia tego produktu na rynek była liberalizacja obrotu dewizowego oraz występowanie dużej różnicy pomiędzy stopą procentową obowiązującą w danym państwie a stopą oprocentowania innych walut, w tym zwłaszcza CHF. W takiej sytuacji oprocentowanie kredytu powiązanego z kursem innej waluty mogło być znacznie niższe, co przekładało się na niższą ratę spłaty kredytu, a to było nie tylko atrakcyjniejsze dla kredytobiorców, ale zwiększało także możliwości uzyskania kredytu przez osoby o niższych dochodach, których nie byłoby stać na spłatę rat kredytu w wyższej wysokości, a więc powodowało, że banki mogły oferować kredyt większej liczbie osób. Jednocześnie zarówno wysokość zadłużenia, jak i bieżąca rata spłaty kredytu były uzależnione od wysokości kursu waluty obcej, co wystawiało kredytobiorców na ogromne ryzyko kursowe. Historia tego typu produktu sięga początku łat 80. XX w., kiedy kredyt indeksowany do CHF został wprowadzony na rynek australijski. Przyczynami wprowadzenia tego typu produktu była istniejąca duża różnica pomiędzy lokalną stopą procentową wynoszącą ok. 13% a ówczesną stopą procentową dla CHF w wysokości ok. 7% oraz deregulacja rynku finansowego, czyli zmniejszenie ograniczeń dla banków w obrocie dewizowym. Wprowadzenie na rynek kredytów indeksowanych zakończyło się katastrofą dla dłużników, kiedy dolar australijski w 1985 r. uległ skokowej dewaluacji, co spowodowało istotny wzrost wysokości zadłużenia kredytobiorców, a to z kolei doprowadziło do licznych procesów sądowych. Na tym tle wprowadzenie podobnego produktu do Polski (oraz innych państw Europy Środkowo - Wschodniej, w tym zwłaszcza Chorwacji, Węgier, Słowenii, a także Hiszpanii) było powtórzeniem dotychczasowego schematu działania banków. Należy mieć na uwadze, że o powyższym banki, w tym i pozwany, jako profesjonaliści zdecydowanie wiedziały i zdawały sobie z tego sprawę zanim produkt ten został wprowadzony na polski rynek.
Sąd pierwszej instancji nie uchybił także dyspozycjiart. 233 § 1 k.p.c.w związku zart. 299 k.p.c.dokonując oceny dowodu z przesłuchania strony powodowej. Zarzut niezasadnego uznania zeznań powódki za wiarygodne miał charakter polemiczny, a nie merytoryczny. Podkreślenia jednocześnie wymaga, że Sąd I instancji nie przyjął zakwestionowanych przez apelującego zeznań powódki bezkrytycznie, ale dokonał oceny ich wiarygodności w kontekście pozostałych dowodów, w tym umowy stron, wniosku kredytowego i oświadczeń składanych przy zawieraniu umowy. Z dowodów osobowych wynika, że osoba reprezentująca pozwanego zapewniała o tym, iż oferowany produkt bankowy - kredyt denominowany do CHF, jest produktem bezpiecznym, nieobarczonym istotnym ryzykiem kursowym, niskooprocentowanym i korzystnym. Z zeznań powódki wynika, jednak że konsumentowi nie przedstawiono historycznych kursów CHF do PLN, symulacji zmiany raty kredytu w przypadku zmiany kursu waluty, ani sposobu ustalania kursu waluty przez bank.
Jednocześnie odnotować należy, iż w toku postępowania sądowego pozwany nie przedstawił dowodu przeciwnego, np. w postaci zeznań osób, które reprezentowały go przy zawarciu umowy, przy rzekomych negocjacjach oraz udzielaniu informacji o pełnym ryzyku zawarcia umowy kredytowej waloryzowanej do waluty obcej, lub też dokumentów zawierających opis i przebieg tych czynności. Co więcej nie powołano się na to, iż przedstawienie takiego dowodu było dla strony skarżącej niemożliwe lub chociażby utrudnione. Sąd odwoławczy nie dostrzegł również uchybień w zakresie dokonanej przez Sąd Okręgowy dowodów z dokumentów, które nie uzasadniają dokonania odmiennych ustaleń faktycznych. Dotyczy to w szczególności okoliczności faktycznych związanych z zakresem udzielonej powódce informacji dotyczącej treści zawieranej przez strony umowy kredytu. Podkreślić trzeba, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał na pozwanym banku.
Jakiekolwiek pozytywne dla pozwanego w tym aspekcie skutki nie wynikają również z tego, że - jak wskazuje – w dacie zawarcia umowy powódka posiadała już jedno zobowiązanie z tytułu umowy kredytowej powiązanej z CHF. Powinnością pozwanego w tym zakresie było bowiem wykazanie, że zasób wiedzy posiadanej przez powódkę jeszcze przed zawarciem umowy w pełni odpowiadał temu, co pozwany w ramach wykonania obowiązku informacyjnego obowiązany był jej przekazać. Tylko wówczas mógłby on bowiem racjonalnie twierdzić, że niewykonanie tego obowiązku nie oddziaływało w żaden sposób na decyzję powódki o zawarciu umowy kredytowej w oparciu o przygotowanym przez pozwanego jej wzorzec. Jakiekolwiek dowody w tym aspekcie nie zostały przez pozwanego zaoferowane, a jego stanowisko w tym zakresie sprowadza się do wprost niewypowiedzianej w apelacji, oczywiście bezzasadnej próby dokonania korzystanych dla niego w tym aspekcie ustaleń faktycznych w oparciu o instytucję domniemania faktycznego, o której mowa wart. 231 k.p.c.
Powyższe uwagi wyczerpują analizę postawionych przez pozwanego zarzutów proceduralnych.
W pierwszej kolejności za chybiony uznać należy zarzut naruszeniaart. 189 k.p.c.Nie budzi przy tym wątpliwości w judykaturze i doktrynie, że jakkolwiek norma wynikająca z przedmiotowego przepisu zawarta została w regulacji procesowej, to ma jednak charakter materialnoprawny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2016 roku, I CSK 754/15, LEX nr 2230387). Tak więc odnosząc się do zarzutu kwestionującego interes prawny powódki w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytowej, Sąd Apelacyjny w całej rozciągłości podziela i przyjmuje za własną analizę prawną, dokonaną w tym zakresie przez Sąd Okręgowy, nie znajdując potrzeby jej ponownego przytaczania. Wbrew stanowisku strony pozwanej, samo istnienie możliwości wytoczenia powództwa o świadczenie nie w każdej sytuacji świadczyć będzie o braku interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Brak interesu prawnego wystąpi jedynie wówczas, gdy wyrok zasądzający świadczenie zapewni pełną (adekwatną do sytuacji prawnej powoda) ochronę prawną jego uzasadnionych interesów. W przypadku gdy sporem o świadczenie nie będą mogły (ze swej natury) być objęte wszystkie uprawnienia istotne z perspektywy ochrony sfery prawnej powoda (wyrok nie będzie wyczerpywał wszystkich płaszczyzn istniejącego sporu objętego stosunkiem prawnym, którego dotyczy żądanie ustalenia), przyjąć należy, że powód ma interes prawny w rozumieniuart. 189 k.p.c.Teza ta będzie aktualna zwłaszcza w tych sytuacjach, w których żądaniem ustalenia objęte jest twierdzenie o nieistnieniu stosunku prawnego zważywszy na jego nieważnośćex tunc. Ponadto ustalenie nieważności umowy ma także znaczenie dla bytu hipoteki jako prawa akcesoryjnego. W takich sytuacjach nie sposób odmówić stronie umowy kredytu - dążącej do wykazania, że nie jest zobowiązana do świadczenia w wysokości ustalonej przy wykorzystaniu zakwestionowanych klauzul indeksacyjnych - interesu prawnego w dochodzeniu żądania ustalenia nieistnienia stosunku prawnego. Ustalenie nieistnienia umowy w zastępstwie jej nieważności daje pewność, iż nie powstają na przyszłość jakiekolwiek świadczenia wynikające z umowy, a ewentualne roszczenia stron muszą być oparte o nieważność stosunku prawnego.
Za chybione uznać należy także zarzuty dotyczące naruszenia norm prawa materialnego stanowiących podstawę rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji, zwłaszczaart. 3851k.c.
Zauważyć wstępnie należy, że z punktu widzenia polskiego systemu prawnego można wyróżnić trzy rodzaje kredytów, w których występuje waluta obca: indeksowany, denominowany i walutowy. W kredycie indeksowanym kwota kredytu jest podana w walucie krajowej i w tej walucie zostaje wypłacona, ale zostaje przeliczona na walutę obcą według klauzuli umownej opartej również na kursie kupna tej waluty, przy czym spłata kredytu następuje w walucie krajowej. W kredycie denominowanym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej, a zostaje wypłacona w walucie krajowej według klauzuli umownej opartej na określonym kursie waluty obcej, zaś spłata kredytu następuje w walucie krajowej. W kredycie walutowym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej i spłata również jest dokonywana w tej walucie. Tylko w tym ostatnim wypadku roszczenie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy jest wyrażone w walucie obcej, tj. kredytobiorca może żądać od kredytodawcy wypłaty kwoty kredytu w walucie obcej. W dwóch pozostałych wypadkach żądanie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy w zakresie spełnienia świadczenia (czyli wypłaty kwoty kredytu) dotyczy wyłącznie waluty krajowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2020 roku, I CSK 556/18, LEX nr 3126114 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2019 roku, IV CSK 13/19, LEX nr 2741776). W niniejszej sprawie sąd pierwszej instancji zasadnie przyjął, że mamy do czynienia z kredytem złotowym denominowanym do waluty obcej. Kwota kredytu została bowiem określona w walucie obcej zaś wypłata miała nastąpić w walucie polskiej. Także zobowiązanie kredytobiorcy podlegało wykonaniu w walucie polskiej.
Sąd Okręgowy trafnie wskazał, że sama możliwość zawierania kredytów denominowanych do waluty obcej nie jest kwestionowana. Istota sporu w niniejszej sprawie dotyczy przede wszystkim oceny abuzywności zawartych w analizowanej umowie kredytu postanowień umownych dotyczących sposobu przeliczania świadczeń obu stron z waluty polskiej na walutę obcą mechanizmem waloryzacji, czyli franka szwajcarskiego i odwrotnie. Nie sposób jest się zgodzić ze skarżącym w kwestii naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisówart. 3851k.c.
Punktem wyjścia do dalszych rozważań jest bezsporna aktualnie okoliczność, iż powódka jest konsumentem w rozumieniuart. 221k.c., do którego zastosowanie mają przepisyart. 3851i następnekodeksu cywilnego. Zgodnie zart. 3851§ 1 k.c.postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Reasumując, Sąd Okręgowy prawidłowo przyjął, że aby dane postanowienie mogło zostać uznane za niedozwolone (niewiążące konsumenta), muszą zostać spełnione trzy warunki:
1. muszą wystąpić obie przesłanki pozytywne zart. 3851§ 1 zdanie pierwsze k.c.: to jest naruszenie dobrych obyczajów i rażące naruszenie interesów konsumenta,
2. nie może wystąpić przesłanka negatywna zart. 3851§ 1 zdanie pierwsze k.c.: to jest, indywidualne uzgodnienie postanowienia z konsumentem,
3. nie mogą wystąpić obie przesłanki negatywne zart. 3851§ 1drugiek.c.: to jest, określenie przez badane postanowienie głównych świadczeń stron oraz jednoznaczność badanego postanowienia. Wystąpienie tylko jednej z tych przesłanek negatywnych nie jest przeszkodą do stwierdzenia abuzywności postanowienia.
W ocenie Sądu Apelacyjnego poddana pod osąd umowa oraz regulamin kształtowały prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały jego interesy (art. 3851§ 1 k.c.), co doprowadziło do potraktowania ich jako niedozwolonych. Abuzywność spornych postanowień przejawiała się w tym, iż pozwany bank przyznał sobie prawo do jednostronnego ustalania w walucie polskiej wysokości świadczenia stanowiącego przedmiot zobowiązania powódki poprzez wykorzystywanie wyznaczanych przez siebie kursów kupna i sprzedaży franka szwajcarskiego.
Jak wskazuje się w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego (Uchwała SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21) niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Jak wynika z uzasadnienia uchwały, dotyczy ona wykładni prawa krajowego, tym niemniej uwzględnia wiążące wskazówki wynikające z dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r.
Za chybiony należy uznać zarzut skarżącego odnoszący się do poczynionych ustaleń przez Sąd I instancji, a dotyczący obowiązku informowania powoda o ryzyku walutowym i skutkach umowy kredytu w walucie obcej. Za sprzeczne z dobrymi obyczajami w rozumieniuart. 3851§ 1 k.c.uznaje się wszelkie działania przedsiębiorcy naruszające zaufanie konsumenta, który w sytuacji braku wpływu na treść stosunku prawnego ma prawo oczekiwać lojalnego i uczciwego zachowania drugiej strony. Chodzi tu w szczególności o działania, które zmierzają do niedoinformowania konsumenta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności w celu ukształtowania stosunku zobowiązaniowego w sposób naruszający równowagę praw i obowiązków stron (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 16 września 2022 r., sygn.. akt I ACa 97/22). Co należy dodać, z przepisuart. 3851k.c.wynika, że oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny. Nieudzielenie informacji związanej z zaciąganym kredytem skutkuje niezwiązaniem konsumenta takimi postanowieniami umowy.
Jak wyjaśniono już wyżej, to pozwany powinien przytoczyć i wykazać w niniejszej sprawie, jakie konkretnie dane i w jaki sposób opracowane udostępnił powódce przed zawarciem umowy. Udowodnić też należało, że zakres informacji dotyczących ryzyka kursowego i jego wpływu na wartość zobowiązania powódki (a pośrednio na stan jego interesów finansowych w wyniku wykonania umowy) odpowiadał wiedzy posiadanej przez pozwany bank w chwili zawierania umowy. W odniesieniu do klauzuli spreadowej natomiast wykazać należało zakres informacji przekazanych klientowi odnośnie do sposobu ustalania przez bank tabel kursowych, o których mowa w umowie. Dopiero taki materiał procesowy mógł otwierać podstawę do oceny, czy dane te z perspektywy wzorca konsumenta rozsądnego i uważnego, były wystarczające dla wypełnienia obowiązku określonego wart. 5w związku zart. 4 ust 2Dyrektywy. Jak wskazano wyżej, pozwany obciążony ciężarem dowodu nie przedstawił w sprawie argumentów pozwalających na przyjęcie, że klauzule dotyczące omawianych w tym miejscu kwestii zostały sporządzone z zachowaniem opisanych wzorców przejrzystości. Co więcej wskazać należy, iż na mocyart. 3851k.c.na pozwanym ciążył prawny obowiązek udzielenia takich informacji konsumentowi.
Podkreślić trzeba, że strony nie przewidziały w analizowanej umowie postanowień dyspozytywnych w zakresie kursu przeliczenia waluty obcej na złote polskie i brak podstaw do dokonywania w tym zakresie postulowanej przez pozwanego wykładni umowy. W tym zakresie zwrócić należy uwagę na treść wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18 listopada 2021 roku w sprawie C-212/20, w którym wskazano, żeartykuły 5 i 6dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniuart. 3 ust. 1tej dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron, co czyni chybionym zawarty w apelacji zarzut naruszeniaart. 65 k.c.Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu Okręgowego w ocenie którego, zawarte w umowie kredytowej i przytoczone wyżej klauzule waloryzacyjne kształtowały prawa i obowiązki powódki, w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały jej interesy przez to, że pozwany, redagując postanowienia umowy, przyznał sobie prawo do jednostronnego regulowania faktycznej wysokości rat kredytu denominowanego do franka szwajcarskiego. Prawidłowo też Sąd Okręgowy przyjął, że sporna umowa zapewniała bankowi dowolność w kształtowaniu tabeli kursowej.
Sąd Okręgowy słusznie przyjął, iż klauzule przeliczeniowe określają główny przedmiot umowy kredytu. Klauzule te służyły bowiem ustaleniu ostatecznej wartości świadczenia kredytobiorczyni. Nie oznacza to jednak niedopuszczalności badania abuzywnego charakteru tych klauzul, ponieważ zostały ona określone w sposób niejednoznaczny, nie precyzując zasad ustalania wiążących na gruncie umowy kursów walut. Trafnie przyjął Sąd Okręgowy, że powódka została tym samym de facto obciążona ukrytą prowizją o niesprecyzowanej i zależnej jedynie od woli banku wysokości. Skoro wysokość ta nie była możliwa do ustalenia na podstawie analizy treści umowy, to o jednoznaczności kwestionowanych postanowień mowy być nie może.
Odnosząc się do zarzutów dotyczących prawidłowości dokonanej przez Sąd I instancji wykładni przepisówart. 3851k.c., skutkującej uznaniem kwestionowanych przez powódkę klauzul przeliczeniowych za abuzywne, wskazać należy, że Sąd Apelacyjny w Szczecinie w uzasadnieniu wyroku z 7 maja 2021 r., I ACa 590/20, LEX nr 3189599 wyjaśnił już, iż bankowe klauzule spreadowe były przedmiotem wielokrotnej analizy w judykaturze. W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie ma wątpliwości, że klauzule waloryzacyjne odwołujące się do kursu waluty ustalanego przez kredytujący bank bez wskazania w umowie szczegółowych zasad jego ustalania mają charakter abuzywny. Postanowienia przewidujące uprawnienie banku do przeliczania sumy wykorzystanego przez kredytobiorcę kredytu do waluty obcej odsyłając do tabel ustalanych jednostronnie przez bank traktowane być powinny jako kształtujące sytuację konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i zarazem rażąco naruszające jego interesy, a zatem niedozwolone (abuzywne) w rozumieniuart. 3851k.c.(por. np. wyroki SN z dnia 4 kwietnia 2019 r. III CSK 159/17, dnia 9 maja 2019 r. I CSK 242/18, z dnia 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19, LEX nr 2741776, z dnia 27 listopada 2019 II CSK 483/18, Lex nr 2744159, czy z dnia 11 grudnia 2019, V CSK 382/18). Powyższa ocena jest w najnowszym orzecznictwie Sądu Apelacyjnego w Szczecinie ugruntowana – przykładowo por. wyroki z 24.06.2021 r., I ACa 35/21, LEX nr 3224412; z 29.07.2021 r., I ACa 274/21, LEX nr 3230560; z 23.11.2021 r., I ACa 590/21, niepubl.; z 20.12.2021 r., I ACa 605/21, niepubl., z 20.12.2021 r., I ACa 705/21, niepubl., z 22 marca 2022 r., I ACa 324/20, niepubl. czy z 7 kwietnia 2022 r., I ACa 599/21, niepubl. Pogląd ten Sąd Najwyższy w wyroku z 27.07.2021 r., V CSKP 49/21, LEX nr 3207798 określił jako dominujący i trafny.
W odniesieniu do klauzul określających główny przedmiot umowy w rozumieniuart. 3851k.c.ocenić należy więc (jeśli konsument odmówi zgody na ich obowiązywanie), czy ze względu na ich znaczenie (wpływ na treść praw i obowiązków stron), umowa po ich wyeliminowaniu może nadal obwiązywać i czy trwanie umowy pozostaje w zgodzie ze słusznym interesem konsumenta.
W konkretnej sytuacji należy zatem w świetle kryteriów wyznaczanych przez prawo krajowe zbadać możliwość utrzymania w mocy umowy, której klauzule zostały uznane za nieważne. Jeżeli sąd krajowy uzna, że zgodnie z odpowiednimi przepisami obowiązującego prawa utrzymanie w mocy umowy bez zawartych w niej nieuczciwych postanowień nie jest możliwe, to art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu, że ta umowa nie może dalej obowiązywać bez takich warunków i wtedy sąd powinien orzec jej unieważnienie.
Sąd Okręgowy słusznie zwrócił uwagę, iż przepisyart. 3851§ 1 k.c.i następne stanowią implementację do polskiego porządku prawnego dyrektywy 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich. Zatem ustalając, czy poszczególne postanowienia umowy zawieranej z konsumentem mają charakter abuzywny na uwadze należy mieć nie tylko normy wynikające z polskiego systemu prawnego, ale również regulacje zawarte w wyżej wskazanej dyrektywie, a nadto stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w zakresie wykładni jej poszczególnych postanowień, do czego Sąd odniesie się w dalszej części rozważań.
W art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG Państwa Członkowskie postanowiły, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. Przepis ten nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (pkt 1 sentencji wyroku TSUE z dnia 3 października 2019 r., C-260/18 wydanego w sprawie Kamila i Justyny Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, artykuł 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG). Możliwość zastąpienia przez sąd krajowy nieuczciwego postanowienia przepisem prawa krajowego o charakterze uzupełniającym w celu dalszego istnienia umowy jest ograniczona do przypadków, w których rozwiązanie umowy jako całości naraziłoby konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki, wobec czego ten ostatni poniósłby negatywne konsekwencje (zob. pkt 54 uzasadnienia wyroku TSUE z 14.03.2019 r., C-118/17, Dunai v. Erste Bank Hungary ZRT., LEX nr 2631770, a także pkt 74 uzasadnienia wyroku z 7.08.2018 r., C-96/16, Santander SA v. Dembie oraz Bonet i Cortés v. Banco de Sabadell SA., ZOTSiSPI 2018, nr 8, poz. I-643, LEX nr 522693963 czy pkt 61 uzasadnienia wyroku z 20.09.2018 r., C-51/17, OTP Bank Nyrt. i OTP Faktoring Követeléskezelő ZRT v. Ilyés i KISS., ZOTSiS 2018, nr 9, poz. I-750, LEX nr 522693870).
Kontynuując wywód Sąd Apelacyjny wskazuje, iż w wyroku z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, LEX nr 2744159 Sąd Najwyższy wyjaśnił, że choć w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszczało się uzupełnianie niekompletnej umowy przepisami dyspozytywnymi lub stosowaniem analogii zart. 58 § 3 k.c., to obecnie dominuje zasługujący na podzielenie pogląd, żeart. 3851§ 2 k.c.wyłącza stosowanieart. 58 § 3 k.c.co uzasadnia stanowisko, że nieuczciwe postanowienia indeksacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisachkodeksu cywilnego. Reasumując, Sąd Najwyższy podzielił stanowisko wyrażone w swoim wyroku z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 308/18 (niepubl.) co do dwóch możliwości rozstrzygnięcia:
1. stwierdzenia nieważności umowy, która bez klauzuli niedozwolonej nie może dalej funkcjonować w obrocie prawnym, zwłaszcza ze względu na brak (odpadnięcie) któregoś z koniecznych składników (essentialia negotii) umowy nazwanej kredytu bankowego,
2. przyjęcia, że umowa jest ważna, ale w miejsce bezskutecznych postanowień waloryzacyjnych nie wchodzą żadne dodatkowe postanowienia.
Wskazanie na niedozwolony charakter klauzuli umownej jest uprawnieniem konsumenta, który może wskazać, ze woli on utrzymanie w mocy całej umowy. Wzywając konsumenta do zajęcia stanowiska sąd powinien poinformować go - mając już ustalone okoliczności faktyczne sprawy i dokonaną jej ocenę prawną - o konsekwencjach prawnych wynikających z unieważnienia w całości zawartej umowy kredytowej oraz podobnie, o skutkach uznania za nieważną klauzuli niedozwolonej, z utrzymaniem w mocy pozostałej treści tej umowy, a konsument winien oświadczyć, które rozwiązanie wybiera jako dla niego korzystniejsze (por.m.in. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 21 lutego 2013 r., C 472/11, Banif Plus Bank Zrt przeciwko Csabie Csipailowi, pkt 31, 35, uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 27/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018, nr 7-8, poz. 79).
W niniejszej sprawie, jakkolwiek Sąd Okręgowy tego rodzaju czynności nie wykonał, tym niemniej stanowisko powódki, reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika, co do żądania ustalenia nieważności przedmiotowej umowy było oczywiste. Co więcej, na etapie postępowania apelacyjnego powódka złożyła oświadczenia na piśmie (k. 345), w którym jednoznacznie żądanie to podtrzymała, ze świadomością konsekwencji z tym związanych. Oświadczenie to Sąd Apelacyjny zgodnie z zasadą aktualności orzekania przewidzianą wart. 316 § 1 k.p.c.obowiązany był uwzględnić. W tym stanie rzeczy rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego, ustalającego nieistnienie stosunku prawnego w postaci umowy z dnia 17 czerwca 2008 r. odpowiada jednoznacznie wyrażonej woli należycie poinformowanych powódki.
Wbrew zarzutowi apelacji, uwzględnieniu żądania powódki nie stoi na przeszkodzie treśćart. 5 k.c.Nie ma znaczenia, czy rzeczywistą przyczyną wytoczenia przedmiotowego powództwa jest abuzywność kwestionowanych postanowień umownych, czy też (będący faktem notoryjnym) istotny wzrost kursu CHF. W istocie, gdyby nie uwolnienie kursu franka przez Szwajcarski Bank Narodowy w styczniu 2015 roku, problem ważności kredytów waloryzowanych tą walutą być może nigdy by nie powstał. Z drugiej jednak strony, gdyby banki konstruowały wzorce umów zgodnie z prawem, a na etapie kontraktowania należycie pouczały przyszłych kredytobiorców o możliwych konsekwencjach różnic kursowych, samo osłabienie złotego względem franka nie wiązałoby się dla nich z tak daleko idącymi negatywnymi konsekwencjami. Ponadto zgodnie z tzw. zasadą czystych rąk na naruszenie zasad współżycia społecznego nie może się powoływać osoba, która sama je narusza (zob. wyrok SA w Krakowie z 17.02.2020 r., I ACa 670/19, LEX nr 3036466; postanowienie SN z 26.05.2020 r., I PK 145/19, LEX nr 3028843; wyrok SN z 11.05.2016 r., I PK 134/15, LE,X nr 2050669 czy wyrok SA w Szczecinie z 10.06.2015 r., I ACa 148/15, LEX nr 1793887). W niniejszej sprawie to bank najpierw zaniechał dopełnienia obowiązków informacyjnych względem powódki, a następnie narzucił im zawierający klauzule niedozwolone wzorzec umowy. Nie może zatem powoływać się na nieprzestrzeganie przez powódkę zasad współżycia społecznego, które sam wcześniej rażąco naruszył. Odmienna argumentacja pozwanego nie zasługuje na podzielenie.
Trafnie w konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, wbrew zarzutowi apelacji, że powódce przysługuje roszczenie o zwrot świadczenia spełnionego przez nią na rzecz pozwanego w wykonaniu nieważnej umowy kredytu. Z uchwały Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021/6/40, Prok.i Pr.-wkł. 2021/11/39, LEX nr 3120579 wynika, że stronie, która w wykonaniu umowy kredytu, dotkniętej nieważnością, spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 1w związku zart. 405 k.c.) niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. Stanowisko to podtrzymała uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56, Prok.i Pr.-wkł. 2022/2/46, LEX nr 3170921, której nadano moc zasady prawnej.
Rozstrzygnięcie przez Sąd Okręgowy o roszczeniu pieniężnym wymagało jednak korekty w związku ze skutecznym podniesieniem przez pozwanego (na etapie postępowania apelacyjnego) zarzutu prawa zatrzymania zart. 496 k.c.w zw. zart. 497 k.c.
Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie podziela stanowisko, że umowa kredytu jest umową wzajemną - zobowiązanie kredytodawcy do udostępnienia środków pieniężnych jest odpowiednikiem zobowiązania kredytobiorcy do zapłacenia oprocentowania i prowizji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2014 r., sygn. akt IV CSK 440/13). Z tych względów znajdują do niej zastosowanie przepisyKodeksu cywilnegoo skutkach wykonaniai niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych (dział III tytułu VII księgi trzeciej k.c.–art. 487 i nast.). Bez jakichkolwiek modyfikacji dotyczy to również możliwości skorzystania z prawa zatrzymania, co do którego zresztą brak jest podstaw jurydycznych ku temu, aby ograniczać jego zastosowanie wyłącznie do sytuacji, w których brak jest podstaw do skorzystania z zarzutu potrącenia – instytucje te są względem siebie równoprawne i wybór między nimi pozostawiony jest do uznania wierzyciela, o ile oczywiście zajdą warunki do skorzystania z któregoś z nich. Możliwość skorzystania przez bank z zarzutu prawa zatrzymania w sprawach tzw. kredytów sądowych została potwierdzona, na co słusznie zwrócił uwagę pozwany, w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21.
Wbrew powódce objęte zarzutem prawa zatrzymania roszczenie banku o zwrot wypłaconego kapitału nie jest przedawnione. Nie wdając się w pogłębione rozważania natury teoretycznej, wyjaśnić należy powódce, że to roszczenie banku nie mogło stać się wymagalne wcześniej, niż jej roszczenie pieniężne dochodzone pozwem. Skoro zaś, jak to przyjął Sąd I instancji (czego powódka nie zakwestionowała składając apelację), wymagalność jej roszczenia Sąd ten ustalił na dzień 31 sierpnia 2020 r., zasądzając odsetki za opóźnienie w jego zapłacie od dnia następnego, to o przedawnieniu w jakiejkolwiek części wzajemnego roszczenia banku nie mogło być mowy.
Zgłoszony w piśmie z dnia 3 marca 2023 roku zarzut prawa zatrzymania odniósł zatem zamierzony przez pozwanego skutek. Pozwany wykazał, że jego procesowe zgłoszenie poprzedzone było złożeniem przez niego materialnoprawnego oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania, skierowanym bezpośrednio do powódki. W judykaturze i nauce prawa jednolicie prezentowany jest pogląd, że skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 31 stycznia 2002 r., IV CKN 651/00). W niniejszej sprawie, skoro materialnoprawne oświadczenie o skorzystaniu przez pozwanego z prawa zatrzymania dotarło do powódki w dniu 14 października 2022 r., odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia przez pozwanego, w zakresie objętym prawem zatrzymania, mogły być naliczane jedynie do dnia 13 października 2022 r.
Podkreślić w tym miejscu należy, że skoro ustanie obowiązku zapłaty odsetek za opóźnienie jest skutkiemex legeskorzystania z zarzutu prawa zatrzymania, to już tylko z tego względu skutek ten - wbrew powódce - nie może być co do zasady kwalifikowany przez pryzmat normyart. 5 k.c.jako nadużycie przez pozwanego prawa podmiotowego.
Zarzut prawa zatrzymania podlegał uwzględnieniu w całości, bowiem objęta nim kwota przewyższa sumę świadczeń, jakie na podstawie zaskarżonego wyroku bank jest obowiązany spełnić na rzecz powódki. Z tej przyczyny konieczna była modyfikacja zaskarżonego wyroku w sposób opisany w punkcie II sentencji. Jej istota polegała na zasądzeniu na rzecz powódki należności wskazanych w punkcie II tego wyroku, z określeniem terminu końcowego płatności odsetek na dzień 13 października 2022 r., z równoczesnym uzależnieniem obowiązku spełnienia tych świadczeń od jednoczesnego zaoferowania przez powódkę zwrotu na rzecz pozwanego świadczenia pieniężnego objętego zarzutem prawa zatrzymania albo zabezpieczenia przez niego roszczenia o zwrot tego świadczenia.
Z tych względów konieczne było wydanie wyroku reformatoryjnego, o treści jak w punkcie II sentencji, na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.W pozostałym zakresie Sąd Apelacyjny na podstawieart. 385 k.p.c.oddalił apelację pozwanego jako bezzasadną (pkt III wyroku).
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego zapadło zgodnie z wyrażonąwart. 98 k.p.c.zasadą odpowiedzialności za wynik procesu. Zmiana zaskarżonego wyrokuo tyle jedynie, że zasądzone na rzecz powódki świadczenia opatrzono zastrzeżeniem prawa zatrzymania, nie miała znaczenia dla określenia ostatecznego wyniku sprawy na użytej rozstrzygnięcia o kosztach procesu, w którym powódka w całości obroniła się ze swoimi zasadniczymi żądaniami. Pozwany obowiązany jest zatem zwrócić powódce całość poniesionych przez nią kosztów postępowania apelacyjnego, na które złożyły się koszty zastępstwa procesowego, określone w kwocie 4.050 zł, na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Artur Kowalewski