Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie
VI Wydział Cywilny
Sygnatura akt: VI Ns 337/21
Data wyroku: 2024-04-04 00:00:00
Typ orzeczenia: REGULATION, REASON
Sędziowie: ASR Agnieszka Pikała

sygn. akt VI Ns 337/21

UZASADNIENIE

postanowienia z dnia 04 kwietnia 2024 r.

I
Stanowiska stron

1
WnioskodawczyniU. Z.w dniu 7 czerwca 2021 r. złożyła wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej mamie –M. Z.na podstawie testamentu. Jako uczestnika postępowania wskazała brata –P. Z.. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że spadkobierczyniM. Z., powołała do całości spadku córkęU. Z.– wnioskodawczynię.

2
W odpowiedzi na wniosek złożonej 20 sierpnia 2021 r., uczestnikP. Z.wniósł o oddalenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku z testamentu po zmarłej w dniu 25 listopada 2016 r. wW.M. Z.. Ponadto wniósł o uznanie, że testament załączony do wniosku z dnia 7 czerwca 2021 r. jest nieważny. Uczestnik kwestionował, aby testament został sporządzony własnoręcznie przez spadkodawczynię, wnioskując, aby sąd dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu badania pisma ręcznego. Uczestnik kwestionował równocześnie, aby spadkodawczyni sporządziła testament w stanie pozwalającym na świadome podjęcie decyzji i wyrażenie woli, powołując się na fakt, iż spadkodawczyni chorowała naA.. Wnosił o stwierdzenie, że spadek poM. Z., nabyli na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza, w częściach równych – po ½ jej córkaU. Z.oraz synP. Z..

II
Fakty ustalone w sprawie

3
W dniu 25 listopada 2016 r. wW.zmarłaM. Z.urodzona (...)W chwili śmierci była rozwiedziona. Miała dwoje dzieci –U. Z.orazP. Z..

dowód

: skrócony odpis aktu zgonu, k. 4, odpis skrócony aktu urodzenia, k. 6, odpis skrócony aktu małżeństwa, zeznania wnioskodawczyniU. Z., k. 210v

4
W dniu 2 czerwca 2010 r.M. Z.sporządziła własnoręcznie testament, w którym do całości spadku powołała swoją córkę –U. Z..W testamencie wskazała również, że córkaU. Z.wspomogła ją w zakupie mieszkania przyul. (...)wW.. O zamiarze napisania testamentu komunikowała córce i wnuczce za życia, natomiast o samym testamencie dowiedziały się one już po śmierciM. Z.około 2013-2014 r.Testament został sporządzony w całości własnoręcznie przezM. Z..

dowód:

testament, k. 7, potwierdzenie przelewu, k. 43-44, zeznaniaA. J., k. 75, opinia biegłego z zakresu badania pisma ręcznego i podpisów, k. 89-99, zeznania wnioskodawczyniU. Z., k. 211

5
W czerwcu 2010 r.M. Z.miała 80 lat. W tamtym czasieM. Z.była osobą starszą, schorowaną – ale pozostawała w dobrej kondycji psychicznej. Mieszkała sama w mieszkaniu przyul. (...)wW., niedaleko wnuczkiA. J.. Funkcjonowała samodzielnie – przygotowywała posiłki, opłacała rachunki oraz robiła zakupy, chodziła do banku po emeryturę, sprzątała mieszkanie, była zawsze nienagannie ubrana i elegancka. Często pisała listy do rodziny – w szczególności do dzieci oraz do wnuczkiA.. W 2010 r.M. Z.była w bardzo dobrej kondycji psychicznej i nic nie wskazywało na to, że ujawnia się u niej poważna choroba. Była wówczas objęta opieką wielu ośrodków leczniczych. Zdiagnozowano u niej chorobę niedokrwienną serca, potrzebowała całodobowej opieki osób trzecich, przeszła również operację tarczycy oraz operację żołądka.

6
Przez ostatnie pięć lat życia uM. Z.zaczęła się ujawniać choroba Alzheimera, którą zdiagnozowano ostateczniew grudniu 2011 r.Wtedy też doszło do incydentu zagubienia sięM. Z.w mieście i skierowania jej na obserwację do szpitala psychiatrycznego.M. Z.błąkała się po centrum miasta i została przywieziona przez Policję do szpitala. Była hospitalizowana od 12 do 19 grudnia 2021 r. z rozpoznaniem otępienia w chorobie Alzheimera. Był to pierwszy epizod całkowitej utraty pamięci przezM. Z.. Od wspomnianego epizodu zaniku pamięci w grudniu 2011 r.M. Z.wymagała stałej opieki, była kilkakrotnie hospitalizowana. Była leczona w poradni geriatrycznej z objawami otępienia w chorobie Alzheimera.

7
Początek choroby Alzheimera miał miejsce w 2009 r. W okresie od 2009 r. do grudnia 2011 r.M. Z.nie miewała epizodów całkowitej utraty pamięci. Dla rodziny i znajomych w tamtym okresieM. Z.nie zdradzała objawów takich jak poważne zaniki pamięci, zaniki słów.W kwietniu 2010 r.uM. Z.odbyły się Święta Wielkanocne, które sama częściowo przygotowała. Na święta te przyjechał doM. Z.synP. Z.wraz z rodziną. W trakcie rozmów z testatorką nic nie wskazywało na to, aby nie była świadoma, co się z nią dzieje, zachowywała kontakt logiczny, prowadziła rozmowy z członkami rodziny. Miewała zaniki pamięci typowe dla swojego wieku.P. Z., widząc zaniki pamięci u mamy w kwietniu 2010 r., nie widział potrzeby, aby podjąć interwencję medyczną.

8
W czerwcu 2010 r.nie rozpoznano uM. Z.głębokiego upośledzenia umysłowego, otępienia w stopniu bardzo głębokim, otępiania z doznaniami psychotycznymi, zaburzeń jakościowych ani znacznie nasilonych ilościowych zaburzeń świadomości jako powikłań ciężkich chorób somatycznych, ostrych psychoz czy zaburzeń afektywnych.W lipcu 2011 r. postawionoM. Z.wstępną diagnozę otępienia w chorobie Alzheimera, na poziomie umiarkowanym w testach.W 2010 r. uM. Z.mogły już ujawniać sięobjawy otępienia w stopniu lekkim, niewyłączające świadomego albo swobodnego podejmowania decyzji oraz wyrażenia własnej woli.

dowód

: dokumentacja medyczna, k. 37-40v, k. 52, k. 112-130v, k. 135-199, k. 241-256, k. 269-351v zdjęcia spadkobierczyni, k. 45-48, listy spadkobierczyni, k. 18-20, k. 34-35 k. 53 oraz 68-69, wydruki opłat, k. 41-42, zeznania świadkaA. J., k. 74v-75v, zeznaniaM. R., k. 75v, zeznania wnioskodawczyniU. Z., k. 210v-211; opinia biegłego psychiatry, k. 396-416

9
U. Z.wspomogła zmarłą mamę w zakupie mieszkania przyul. (...)wW.. Wcześniej zmarła posiadała mieszkanie na(...)U., ale w związku z pogarszającym się stanem psychiczno – fizycznym, zaistniała potrzeba do tego, aby zmarła mieszkała bliżej córki oraz wnuczki. W tym czasie doszło do zamiany mieszkania na mieszkanie znajdujące się w budynku przyul. (...)wW., zamiana jednak wymagała dopłaty, którą uiściła córkaU. Z.. Córka spadkodawczyni pomagała jej w utrzymaniu mieszkania przyul. (...)wW., przynosiła do mieszkania zakupy – spadkobierczyni ze swoją córką była w bardzo dobrych relacjach i w związku z tym w dniu 19 stycznia 2012 r.M. Z.udzieliła przez notariuszem pełnomocnictwa ogólnego swojej córceU. Z.do reprezentowania jej we wszystkich sprawach, w których jest lub będzie stroną. Z synemP. Z.relacje spadkobierczyni były sporadyczne i jedynie telefoniczne, z uwagi na fakt, iż syn spadkobierczyni na stale mieszkał za granicą w Wielkiej Brytanii.

dowód

: potwierdzenie przelewu, k. 43-44, zeznania świadkaA. J., k. 75, zeznania świadkaM. R., k. 75v, zeznania uczestnikaP. Z., k. 212-212v

III
Ocena dowodów

10
Powyższe ustalenia Sąd poczynił na podstawie przedstawionych w toku postępowania dokumentów, kopii dokumentów, w tym dokumentów urzędowych, w szczególności: wypisów aktów notarialnych, odpisów skróconych aktu zgonu spadkodawczyni, odpisów aktów urodzenia i aktów zawarcia małżeństwa oraz zapewnień spadkowych złożonych w trybieart. 671 k.p.c., jak również zeznań wszystkich świadków i stron przesłuchanych w sprawie. Co do dokumentów urzędowych, Sąd kierował się dyspozycją art. 3 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego, który stanowi, iż akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych, a ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Przepis ten stanowi wyjątek od ogólnej zasady swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.), a Sąd jest obowiązany respektować go w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku.

11
Sąd oparł się na zeznaniach świadkówA. J.,M. R., uczestnikaP. Z.oraz wnioskodawczyniU. Z.. Sąd ocenił je jako wiarygodne, spójne i wzajemnie się uzupełniające. Świadkowie zeznawali na okoliczność stanu psychofizycznego zmarłej w czasie zbliżonym do dnia sporządzenia i podpisania przez zmarłą testamentu, a także na okoliczność rozwoju choroby Alzheimera. Zeznania korespondowały również z obszernym materiałem dowodowym w zakresie zgromadzonej w toku postępowania dokumentacji medycznej zmarłej.

12
Zeznania uczestnikaP. Z.Sąd również uznał za rzeczowe, wiarygodne i spójne, uczestnik zeznawał według swojej najlepszej wiedzy, a jego wypowiedzi nie budziły wątpliwości Sądu. Uczestnik wskazywał na zbliżoną z wypowiedziami pozostałych świadków datę w której zmarłaM. Z.zaczynała mieć problemy z pamięcią. Uczestnik poddał w niepewność ważność testamentu i jego samodzielne napisanie przezM. Z.w związku z tym, iż w jego obecności nie były prowadzone rozmowy o jego napisaniu. Sąd uznał jednak, że ta informacja nie ma istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszego postępowania w związku z faktem, iż ważność i prawdziwość testamentu została wykazana poprzez złożone opinie biegłych.

13
Sąd oparł się również na opinii biegłego sądowego z zakresu badania pisma ręcznego, który jednoznacznie uznał, że testament holograficzny (własnoręczny)M. Z.z dnia 2 czerwca 2010 r. został w całości przez nią nakreślony i podpisany. Miarodajność omawianej opinii nie budziła jakichkolwiek wątpliwości sądu, tym bardziej mając na uwadze całokształt okoliczności sprawy.

14
Sąd oparł się także w całości na opinii biegłego sądowego psychiatry. Opinia została sporządzona w sposób szczegółowy, jasny, logiczny, jej wnioski zostały uzasadnione przez biegła w sposób wyczerpujący i niebudzący jakichkolwiek wątpliwości w zakresie rzetelności jej sporządzenia. Biegła wzięła pod uwagę całość zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji medycznej, jak również wszystkie osobowe źródła dowodowe, które szczegółowo przeanalizowała. W sposób logiczny i wyczerpujący wyjaśniła powody, dla których przyjęła, że testatorka w czerwcu 2010 r. pozostawała w stanie niewyłączającym świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli. W momencie testowania nie rozpoznawano u spadkodawczyni głębokiego upośledzenia umysłowego oraz otępienia w stopniu bardzo głębokim, ani znacznie nasilonych ilościowych zaburzeń świadomości jako powikłania ciężkich chorób somatycznych. Opinia ta pozwalała w ocenie sądu w sposób jednoznaczny rozstrzygnąć o możliwości testowaniaM. Z.w dacie sporządzania testamentu. Należy zauważyć, że pełnomocnik uczestnika nie złożył żadnych konkretnych zarzutów do opinii, ani nie wnosił o dopuszczenie dowodu z opinii uzupełniającej (sąd zaś uznał, że nie ma żadnych podstaw, aby dopuszczać taki dowód z urzędu). Sąd nie widział także podstaw do tego, aby dopuszczać w sprawie z urzędu dowód z opinii biegłego sądowego neurologa. Opinia biegłego psychiatry była w tej sprawie wystarczająca. Sama biegła zresztą nie wskazała na żadne wątpliwości co do swojej oceny stanu testatorki w chwili sporządzania testamentu.

IV
Ocena prawna

15
Dziedziczenie jest przejściem praw i obowiązków majątkowych zmarłego spadkodawcy na jego spadkobierców (ustawowych albo testamentowych) według zasad określonych przepisamiKsięgi czwartej Kodeksu cywilnego, zatytułowanej „Spadki” (art. 922 § 1 k.c.). Inaczej mówiąc, spadkobranie jest sukcesją uniwersalną, następstwem prawnym pod tytułem ogólnym spadkobierców, wstępujących z mocy samego prawa w prawa i obowiązki spadkodawcy. Przez dziedziczenie należy rozumieć przejście ogółu praw i obowiązków majątkowych zmarłego z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka stosownie do przepisówkodeksu cywilnego. (art. 922 k.c.).

16
Wedle brzmieniaart. 924 k.c., spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku (art. 925 k.c.), bez względu na to, kiedy wszczęto postępowanie spadkowe po zmarłym i jak długo ono trwało. Postanowienie stwierdzające nabycie spadku ma bowiem charakter jedynie deklaratywny, to znaczy – bez względu na to kiedy zapadło i w jakiej dacie uzyskało przymiot prawomocności – stwierdza jedynie kto jest spadkobiercą i w jakim udziale odziedziczył spadek po konkretnym spadkodawcy z chwilą jego śmierci. Postanowienie spadkowe żadnych nowych skutków w sferze prawnej nie kształtuje.

17
Zgodnie z treściąart. 941 k.c., rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie poprzez testament.Testament zwykły może być sporządzony własnoręcznie (art. 949 k.c.),w formie aktu notarialnego (art. 950 k.c.), bądź ustnie przed podmiotem uprawnionym do przyjęcia oświadczenia spadkodawcy (art. 951 k.c.). Testament sporządzony z naruszeniem przepisówkodeksu cywilnegojest nieważny, chyba że przepisy stanowią inaczej.

18
W toku niniejszego postępowania ustalono, żespadkodawczyniM. Z.sporządziła jeden, ważny, testament holograficzny w dniu 2 czerwca 2010 r. w którym do całości spadku powołała córkęU. Z..

19
Testament, rozumiany jako czynność prawna, to jednostronne oświadczenie woli, dokonane samodzielnie przez osobę fizyczną, posiadającą pełną zdolność do czynności prawnych, w określonej przepisami prawa formie. Spośród form sporządzenia testamentu należy wymienić najważniejsze i najpowszechniejsze, tj. testament holograficzny (inaczej własnoręczny, określony wart. 949 k.c.) oraz notarialny (sporządzony przed notariuszem, formie aktu notarialnego, określony wart. 950 k.c.).

20
Oświadczenie woli, jakim jest testament, może być obarczone wadami powodującymi jego nieważność. Przyczyny skutkujące nieważnością testamentu zostały określone w przepisieart. 945 § 1 k.c.W katalogu tym, mającym zamknięty charakter, zostały wymienione następujące przyczyny:sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, sporządzenie testamentu pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści, sporządzenie testamentu pod wpływem groźby. Zgodnie zart. 945 § 2 k.c., na nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.

21
W toku niniejszego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku ważność sporządzonego przez spadkodawczynię testamentu notarialnego z dnia 2 czerwca 2010 r. była kwestionowana przez uczestnika postępowania –P. Z.. Uczestnik kwestionował przy tym testament zarówno jako niesporządzony przezM.Z., jak i sporządzony przez nią w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli.. W opinii biegłego z zakresu pisma ręcznego jednoznacznie wskazano, żetestatorkaM. Z.w pełni samodzielnie nakreśliła i podpisała swój testament.Natomiast w opinii biegłej sądowej – lekarza psychiatry wskazano, że w chwili testowania, tj. w dniu 2 czerwca 2010 r. testatorkaM. Z.mogła świadomie i swobodnie wyrażać swoją wolę i sporządzić testament(opinia psychiatryczna z dnia 29 lipca 2023 r. – k. 396–416).

22
W konsekwencjisporządzony przezM. Z.testament holograficzny (własnoręczny) z dnia 2 czerwca 2010 r. był ważny i skuteczny.Na skutek stwierdzenia ważności rozporządzeń ostatniej woli testatorki należało uznać, że wnioskodawczyni mogła domagać się stwierdzenia nabycia spadku z testamentu. Z uwagi na powyższe, Sąd orzekł jak w punkcie I sentencji postanowienia.

V
Koszty procesu

23
O kosztach procesu sąd orzekł na podstawieart. 520 § 3 k.p.c.zgodnie z którym, jeżeli interesy uczestników są sprzeczne, sąd może włożyć na uczestnika, którego wnioski zostały oddalone lub odrzucone, obowiązek zwrotu kosztów postępowania poniesionych przez innego uczestnika. W niniejszej sprawie, Sąd w punkcie II postanowienia zasądził wszelkie koszty poniesione w toku postępowania przez wnioskodawczynięU. Z.od uczestnika –P. Z.. Nie ulega wątpliwości, żeto z uwagi na stanowisko uczestnika postępowania zachodziła konieczność przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu badania pisma ręcznego oraz opinii biegłego lekarza psychiatry, co wygenerowało określone koszty. Uczestnik postępowaniaP. Z.zarzucał nieważność testamentu kwestionując jego własnoręczne napisanie przez spadkodawczynię, a nadto wskazywał na jego sporządzenie przez wnioskodawczynię w stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji i wyrażenie woli w związku z chorobą.

24
W związku z powyższym, Sąd w punkcie II postanowienia zasądził od uczestnikaP. Z.na rzecz wnioskodawczyniU. Z.zwrot kosztów postępowania w postaci kosztów zastępstwa procesowego, zaś w punkcie III postanowienia – rozstrzygnął o nieuiszczonych do tej pory kosztach sądowych, obciążając nimi w całości uczestnika. Sąd zasądził na rzecz wnioskodawczyni kwotę 4 320,00 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego, opierając się na § 6 pkt 2 w zw. z § 15 ust. 3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, podzielając wniosek pełnomocnika wnioskodawczyni o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowegow kwocie równej sześciokrotności stawki minimalnej (6x720,00 zł).Decyzja taka wynikała z tego, że sprawa niniejsza wymagała zdecydowanie zwiększonego nakładu pracy po stronie pełnomocnika, a to z uwagi na takie okoliczności jak:

a
obszerność materiału dowodowego (w tym zgromadzonej w aktach dokumentacji medycznej, liczby przesłuchanych świadków i stron, liczba biegłych dopuszczonych w sprawie);

b
ilość terminów rozpraw, które odbyły się w niniejszej sprawie;

c
długość postępowania, toczącego się w I instancji od połowy 2021 r. do kwietnia 2024 r.;

d
ilość pism procesowych, które pełnomocnik wnioskodawczyni był zobowiązany w niniejszej sprawie sporządzić;

e
wielowątkowość prowadzonej w tej sprawie obrony, mając również na uwadze niejako dwutorowe stanowisko uczestnika, kwestionującego tak własnoręczność testamentu, jak i stan świadomości testatorki.

2
W punkcie III postanowienia Sąd nakazał pobrać od uczestnikaP. Z., na podstawie art. 113 uksc w zw. zart. 520 § 3 k.p.c., kwotę 2 985,25 zł tytułem nieuiszczonych do tej pory kosztów sądowych, pokrytych tymczasowo z sum Skarbu Państwa. Na kwotę kosztów sądowych w niniejszej sprawie, związanych z wydatkami na biegłych sądowych oraz wydatkami na zgromadzenie dokumentacji medycznej, złożyły się:

a
kwota 1.907,80 zł tytułem wynagrodzenia biegłego sądowego z zakresu pisma ręcznego (k. 216)

b
kwoty tytułem zwrotu kosztów sporządzenia i dostarczenia dokumentacji medycznej – 49,14 zł (k. 233), 12,18 zł (k. 234), 9,62 zł (k. 355), 46,54 zł (k. 378);

c
kwota 959,97 zł tytułem wynagrodzenia biegłego lekarza psychiatry (k. 430).

3
Sąd, rozliczając koszty sądowe w niniejszej sprawie, omyłkowo nie uwzględnił faktu, że uczestnik uiścił w toku niniejszego postępowania zaliczkę w wysokości 2.500 zł (k. 226), z której pobrano 959,97 zł tytułem wynagrodzenia dla biegłego psychiatry. Sąd winien zatem pobrać od uczestnika kwotę 2 025,28 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych (1 907,80 zł + 49,14 zł + 12,18 zł + 9,62 zł + 46,54 zł), oraz zwrócić uczestnikowi kwotę 1 540,03 zł, tytułem nadpłaconej zaliczki na poczet wynagrodzenia dla biegłego sądowego psychiatry. Jest to błąd wynikający z oczywistej omyłki sądu, podlegający naprawie w trybie tzw. autokorekty w razie wniesienia przez stronę zażalenia w tym zakresie, w trybieart. 395 § 2 k.p.c.

ZARZĄDZENIE

1
(...)P. Z.;

2
(...).

ASR Agnieszka Pikała

W., 26 kwietnia 2024 r.