Sąd Apelacyjny w Szczecinie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 645/23
Data wyroku: 2023-10-02 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Robert Bury
Słowa kluczowe: Zadośćuczynienie za śmierć osoby bliskiej
Podstawa prawna: art. 446 § 4 k.p.c.

Sygn. akt I ACa 645/23

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
2 października 2023 r.
Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący:SSO del. Robert Bury
po rozpoznaniu 2 października 2023 r. w Szczecinie na posiedzeniu niejawnym
sprawy z powództwaM. L.
przeciwkoM. P.
przy udziale interwenienta ubocznego po stronie pozwanejTowarzystwa (...) spółki akcyjnejwW.
o zapłatę
na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z 13 stycznia 2023 r., sygn. akt I C 861/19

1

oddala apelację;

2
zasądza od pozwanej na rzecz powódki 2.700 zł (dwa tysiące siedemset złotych) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia tytułem kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym.

Robert Bury
I ACa 645/23

UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy wyrokiem z 13 stycznia 2023 r. zasądził od pozwanej -M. P.na rzecz powódkiM. L.100.000 złotych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 28 czerwca 2019 r. (pkt I); zasądził od pozwanej na rzecz powódki 5.417 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa procesowego (pkt II); zasądził od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Szczecinie 5.000 złotych tytułem pokrycia opłaty od pozwu (pkt III); szczegółowe wyliczenie kosztów procesu w zakresie wydatków pozostawił referendarzowi sądowemu przy uwzględnieniu, że pozwana ponosi te koszty w całości (pkt IV).
Wyrok zapadł w sprawie, w której powódka wniosła o zasądzenie na swoją rzecz od pozwanej kwoty 100.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 28 czerwca 2019 r. Według twierdzeń pozwu matka powódki –Ł. R.stojąc przy regale w sklepie „(...)” przyul. (...)wS., spadła z bardzo stromych i niezabezpieczonych schodów prowadzących do piwnicznego pomieszczenia magazynowego sklepu, zatrzymując się przy ścianie, na zakręcie schodów. W związku z obrażeniamiŁ. R.została poddana intensywnej obserwacji w szpitalu, lecz po 3 tygodniach cierpienia zmarła w dniu(...)roku. Powódka wskazała, że zakresem zastosowaniaart. 446 § 4 k.c.objęty jest uszczerbek niemajątkowy doznany przez najbliższych członków rodziny, między innymi w następstwie śmierci osoby bliskiej. Kompensacie podlega doznana krzywda, a więc w szczególności cierpienie, ból i poczucie osamotnienia po śmierci najbliższego członka rodziny.
W odpowiedzi na pozew pozwana -M. P.wniosła o oddalenie powództwa w całości.
Towarzystwo (...) spółka akcyjnawW.zgłosiło przystąpienie do procesu w charakterze interwenienta ubocznego po stronie pozwanej oraz wniosło o oddalenie powództwa w całości. Interwenient uboczny podtrzymał argumentację zaprezentowaną przez pozwaną.
Sąd ustalił, żeM. P.uzyskała pozwolenie Prezydenta MiastaS.na budowę zgodnie ze złożonym projektem budowlanym, sporządzonym przez architektaR. B.. Przebudowa sklepu została wykonana zgodnie z projektem architektonicznym, bez żadnych odstępstw. Zgodnie z tym projektem pomieszczenia handlowe na parterze zostały połączone z piwnicą, mieszczącą pomieszczenia socjalno-magazynowe schodami, których bieg kończył się na ciągu komunikacyjnym, łączącym dwa pomieszczenia lokalu użytkowego. Projekt nie przewidywał dodatkowego zabezpieczenia wejścia na schody w postaci balustrady lub furtki. Takie rozwiązanie było zgodne z przepisamiRozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12.04.2002 r.w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.
Kilka miesięcy przed 31.08.2018 r., przy ścianie położonej vis a vis wejścia na schody, ustawiony został regał z półkami, na którym umieszczono towar w postaci m.in. artykułów higienicznych. Regał ten miał szerokość około 44 cm. Tym samym szerokość ciągu komunikacyjnego prowadzącego obok wejścia na schody została pomniejszona do około 90-95 cm. Pozwana wiedziała też, że na regale tym jest eksponowany towar, w tym pieluchy i pieluchomajtki.
Ł. R.była matką powódki, osobą samodzielną, zaradną, mieszkała sama. Orientowała się w przestrzeni, samodzielnie podróżowała, odwiedzała rodzinę za granicą. Samodzielnie korzystała z komputera, telefonu. Chorowała między innymi na zaćmę oka prawego, nadciśnienie tętnicze, cukrzycę insulinozależną, miażdżycę uogólnioną. Stopień zaawansowania tych chorób był umiarkowany. Choroby te nie rzutowały na jej zdolności psychofizyczne. Pomimo wieku 79 lat i towarzyszących jej chorób, nigdy nie skarżyła się na istotne dolegliwości, miała dobre samopoczucie. Była w pełni sprawna intelektualnie. Dbała o siebie, chodziła do lekarzy.Ł. R.była zawsze obecna w życiu powódki, jej męża i dzieci. Wspierała rodzinę zarówno w prozaicznych sprawach życiowych, jak i finansowo.M. L.iR. L.chodzili z dziećmi odwiedzaćŁ. R.. Razem spędzali święta, różne wydarzenia. Spotykali się na rodzinnych obiadach. PowódkaM. L.była bardzo zżyta z matką. Obie spędzały wspólnie dużo czasu, wspólnie uprawiały ogród, robiły zakupy. Powódka nie leczyła się psychiatrycznie.
W dniu 31 sierpnia 2018 r. około godz. 9:00 79-letniaŁ. R.wraz ze swoim zięciem,R. L., dokonywała zakupu akcesoriów higienicznych w sklepieM. P.. Po zapytaniu o interesujący klientów towar, sprzedawczyniM. W.wskazała położenie towarów na regale, który stał przy ścianie naprzeciwko stromych, betonowych, nieoznaczonych i niezabezpieczonych schodów, prowadzących do piwnicznego pomieszczenia magazynowego. Podczas oglądania towaru,Ł. R.wzięła do ręki jeden z produktów i odwróciła się, aby powiedzieć coś zięciowi, zrobiła krok do tyłu, straciła równowagę i spadła z 11 stopni betonowych schodów uderzając głową o podłoże. Schody w momencie zdarzenia nie posiadały taśmy ostrzegawczej, ani sztywnej barierki zabezpieczającej przed upadkiem.Ł. R.nie znała topografii wewnętrznej sklepu, przebywała w nim pierwszy raz. Personel sklepu nie uprzedziłŁ. R.o istnieniu schodów przed regałem. Przed tym zdarzeniemŁ. R.nie miała problemów z poruszaniem się, nie miała również znacznej wady wzroku.R. L.także nie zauważył przed zdarzeniem położenia schodów.
W dacie wypadku pozwana była stroną umowy zTowarzystwem (...) S.A.obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej świadczeniobiorcy niebędącego podmiotem wykonującym działalność lecznicza, udzielającego świadczeń opieki zdrowotnej. Po 2 godzinach od zdarzenia, na schodach zostały zamontowane oznaczenia ostrzegawcze oraz usunięty regał z krytycznego miejsca.
W wyniku upadkuŁ. R.płakała, uskarżała się na ból głowy. Na miejsce wypadkuM. P.wezwała załogę pogotowia ratunkowego. Karetka przewiozła pokrzywdzoną na SOR do szpitala położonego przyul. (...)wS.. Po tym zdarzeniu na skórze pokrzywdzonej widoczne były siniaki na głowie i rękach oraz odczuwalna bolesność w okolicach klatki piersiowej. Pokrzywdzoną skierowano na obserwację szpitalną.
W wyniku prowadzonej obserwacji okazało się, że stanŁ. R.jest bardzo ciężki, stale pogarszający się.Ł. R.doznała stłuczenia lewej okolicy czołowo - ciemieniowej głowy, krwiaka śródmózgowego prawostronnego skutkującego uciskiem na sąsiadujące struktury i narastaniem obrzęku mózgu. Z powodu narastania objawów klinicznych neurologicznych pod postacią splątania, niedowładu wiotkiego wymagała specjalistycznego leczenia i monitorowania w warunkach oddziału intensywnej opieki medycznej. Konsekwencją wypadku było również zapalenie płuc. Stan zdrowia poszkodowanej nie kwalifikował jej do leczenia operacyjnego. Była poddana tlenoterapii i leczeniu zachowawczemu.
Obrażenia powstały na skutek nagłego, niespodziewanego, niekontrolowanego upadku z wysokości 11 betonowych stopni z upadkiem i uderzeniem głową w podłoże. Niezabezpieczenie schodów, umiejscowienie w bezpośrednim pobliżu półki z towarami medycznymi sprzyjało takiemu upadkowi i powstaniu obrażeń, w tym czaszkowo - mózgowych.
M. L.odwiedzałaŁ. R.w szpitalu. Bardzo przeżywała te wizyty i świadomość złego stanu zdrowia jej matki. Wychodząc z odwiedzin zawsze płakała. Odczuwała bezradność, nie mogła pomóc swojej matce. Była świadoma pogarszającego się stanu zdrowiaŁ. R.. Miała trudności z zasypianiem, zażywała leki przeciwdepresyjne.
(...)r. poszkodowanaŁ. R.na skutek odniesionych obrażeń w postaci m.in. krwotoku mózgowego i niewydolności serca, co skutkowało zatrzymaniem oddechu, zmarła w szpitalu przyul. (...)wS.. Między doznanymi w przebiegu wypadku obrażeniami a zgonem zachodzi związek przyczynowo – skutkowy.
W konsekwencji zaistniałego zdarzeniaM. L.złożyła zawiadomienie o przestępstwie. Sąd Rejonowy Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie w sprawie o sygn. akt IV K 539/19 wyrokiem z dnia 11 marca 2021 roku uznał oskarżonąM. P.za sprawcę tego, że w dniu 31 sierpnia 2018 r. przyul. (...)wS.będąc osobą zarządzającą(...)” nieumyślnie przyczyniła się do narażeniaŁ. R.na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w ten sposób, że zezwoliła, aby w przejściu przy schodach na terenie prowadzonego sklepu umieszczono półkę z towarami medycznymi, w wyniku czego podczas oglądania towaru doszło do upadku pokrzywdzonejŁ. R.z wysokości 11 betonowych stopni schodów prowadzących do piwnicznego pomieszczenia magazynowego, w efekcie czego pokrzywdzona, po uderzeniu głową o podłoże, doznała obrażeń ciała w postaci stłuczenia lewej okolicy czołowo-ciemieniowej głowy, krwiaka śródmózgowego prawostronnego skutkującego uciskiem na sąsiadujące struktury i narastaniem obrzęku mózgu, skutkujących jej śmiercią w dniu(...)r., czyn ten kwalifikuje zart. 155 k.k., po czym na podstawieart. 66 § 1 i § 2 k.k.orazart. 67 § 1 k.k.postępowanie karne wobec oskarżonej warunkowo umarza na okres roku próby. Sąd na podstawieart. 67 § 3 k.k.w zw. zart. 46 § 1 k.k.orzekł wobecM. P.na rzeczM. L.jako osoby najbliższej zmarłej pokrzywdzonej kwotę 15 000 (piętnastu tysięcy) złotych tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Sąd Okręgowy w Szczecinie IV Wydział Karny Odwoławczy 23 lutego 2022 roku w sprawie o sygn. akt IV Ka 906/21 i IV Kz 778/21 wydał wyrok, w którym zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uznał oskarżoną za winną popełnienia czynu opisanego wpkt. Ijego części dyspozytywnej kwalifikowanego zart. 155 kki za ten czyn na podstawieart. 155 kkwymierzył jej karę 1 roku pozbawienia wolności; na podstawieart. 69 § 1 i 2 k.k.,art. 70 § 1 k.k.iart. 72 § 1 pkt 1 k.k.wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności warunkowo zawiesza na okres 1 roku próby, zobowiązując oskarżoną do pisemnego informowania sądu o jej przebiegu co pół roku; na podstawieart. 71 § 1 kkwymierzył oskarżonej karę grzywny w liczbie 100 stawek dziennych po 20 złotych stawka, uchylił zawarte w pkt. II jego części dyspozytywnej oparte oart. 67 § 3 kkiart. 46 § 1 kkorzeczenie o zadośćuczynieniu za doznaną krzywdę.
Wskutek śmierciŁ. R.rodzina bardzo przeżywała stratę. Powódka stała się inną osobą, jest podenerwowana, cały czas przypomina sobie sytuacje związane z matką. Przeżycia wiązały się z płaczem. Rodzina nie miała do kogo dzwonić, z kim się spotkać. Powódka po śmierci matki uczestniczyła w wizytach u psychologa, między innymi w dniach 4 kwietnia 2019 r. i 21 maja 2019 r. Zgłosiła się po pomoc do poradni z rozpoznaniem ciężkiego stresu i zaburzeń adaptacyjnych, celem porady i leczenia. Przeżywała żałobę po matce, przez 7 miesięcy nie mogła poradzić sobie z jej śmiercią. W chwili zgłoszenia do przychodni jej stan był ciężki, była płaczliwa, wymagała wsparcia, miała obniżony nastrój; wyrażała ogromny żal po stracie matki.M. L.iR. L.do dziś nie są w stanie pogodzić się ze śmiercią matki.
Stan psychologiczny powódki wskazuje, iż od zdarzenia z dnia 31.08.2018 r. jej funkcjonowanie poznawcze, emocjonalne, behawioralne ulegało stopniowemu pogorszeniu. W chwili obecnej cierpienie emocjonalne powódki ma postać reakcji depresyjnej przedłużonej. UM. L.rozpoznano występowanie poważnych zaburzeń nastroju. Powódka leczy się farmakologicznie, zażywa leki przeciwlękowe i przeciwdepresyjne. Reakcja żałoby nie została zakończona, powódka nadal przejawia objawy depresji, bierze leki przeciwdepresyjne, obecny stan kwalifikuje ją zarówno do terapii psychologicznej, jak i podjęcie leczenia w Poradni Zdrowia Psychicznego.
Sąd Okręgowy uznał za zasadne roszczenie powódki o zapłatę zadośćuczynienia oparte naart. 446 § 4 k.c.Sąd zwrócił uwagę, że pozwana kwestionuje swoją odpowiedzialność za skutki zdarzenia ponieważ rozpoczęcie biegu schodów oznaczono ciemniejszym kolorem kafli z zastosowaniem struktury antypoślizgowej, ciemniejszym kolorem oznaczono cokoły wzdłuż stopni, po obu stronach schodów była metalowa barierka, w sklepie nigdy wcześniej nie doszło do podobnych zdarzeń, pozwana dochowała wszelkich wymaganych prawem warunków bezpieczeństwa i rozwiązań technicznych. Zdarzenie należy rozpatrywać w kategoriach nieszczęśliwego wypadku, do którego przyczyniła się poszkodowana. Pozwana kwestionowała również wysokość zadośćuczynienia oraz podniosła zarzut przyczynienia sięŁ. R.na podstawieart. 362 k.c.Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutów zarówno pozwanej, jak i interwenienta ubocznego. Ocenił, że pomiędzy upadkiem ze schodów a zgonemŁ. R.zachodzi adekwatnych związek przyczynowy w rozumieniuart. 361 k.c.W tym zakresie Sąd oparł się na niepozostawiających wątpliwości ustalenia zawartych w opiniach biegłych sądowych, które uznał za jednoznaczne, spójne z zebranym materiałem procesowym, logiczne i zgodne z ogólnymi zasadami wiedzy i doświadczenia życiowego. Biegli potwierdzili, że pomiędzy obrażeniami doznanymi na skutek upadku przezŁ. R.31 sierpnia 2018 r. z wysokości 11 betonowych stopni i uderzeniem głową w podłoże a zgonem zachodzi związek przyczynowo - skutkowy. Strony nie domagały się sporządzenia kolejnych opinii uzupełniających. Sąd uznał, że przyczyną zgonuŁ. R.był upadek ze schodów i uderzenie głową w podłoże w sklepie pozwanej.
Sąd pierwszej instancji wskazał w odniesieniu do zarzuconego przez pozwaną przyczynienia sięŁ. R., zwłaszcza w kontekście zarzuconego obiektywnie nieprawidłowego zachowania oraz zawinienia, że w żadnym sklepie regał z towarami nie powinien być umieszczony naprzeciwko schodów, gdyż koncentrując swoją uwagę na poszukiwaniu odpowiedniego towaru klient może nie zauważyć schodów, a nawet wiedząc o ich istnieniu, może o nich na chwilę zapomnieć. Sąd zwrócił uwagę, że pozwana prowadziła sklep z artykułami medycznymi, który był adresowany także do osób starszych, chorych, których zdolności postrzegawcze, w tym oceny zagrożeń, niejednokrotnie są bardzo ograniczone. Regał z towarami w sposób naturalny odwracał uwagę klientów od schodów znajdujących się bezpośrednio za ich plecami, co w sposób oczywisty w razie wykonania kroku do tyłu mogło doprowadzić do upadku z tych schodów. Uwaga klientów koncentruje się na oglądanym towarze, a nie na tym co jest obok lub za plecami. W rozpoznawanej sprawie tak się właśnie stało, co doskonale widać na nagraniu z monitoringu w sklepie. Wskazywana przez pozwaną ciemniejsza linia płytek wyróżniających rozpoczęcie biegu schodów, ani metalowe poręcze schodów nie mogły temu zapobiec. Oznaczenie schodów wymagane przez przepisyprawa budowlanegoma znaczenie tylko na płaszczyźnie prawa administracyjnego, nie jest tożsame z zachowaniem należytej staranności, której brak determinuje odpowiedzialność na płaszczyźnie prawa cywilnego i nie zwalnia z odpowiedzialności za jej niezachowanie.
Sąd Okręgowy ocenił, że niezachowanie należytej staranności przez pozwaną polegało na tym, że regał z towarami został przez nią umieszczony bardzo blisko schodów, a korzystanie z regału wiązało się z koniecznością stania tyłem do schodów, co z kolei wiązało się niebezpieczeństwem, że wykonanie nawet jednego kroku do tyłu spowoduje upadek z tych schodów. Matce powódki nie można postawić zarzutu, że po wejściu do sklepu nie koncentrowała dostatecznej uwagi na potencjalnych zagrożeniach dla zdrowia i życia, ponieważ takich zagrożeń co do zasady w sklepie być nie powinno. Klient w sklepie z artykułami medycznymi powinien czuć się bezpiecznie. W tej sytuacji brak jest podstaw do przyjęcia, żeŁ. R.w jakimkolwiek stopniu przyczyniła się swojej śmierci w rozumieniuart. 362 k.c.
Sąd wskazał, że w świetle opinii biegłych zgon na skutek upadku z jedenastu stopni i uderzenia głową w betonową posadzkę pozostają w normalnym związku przyczynowym. Wiążące Sąd ustalenia prawomocnego wyroku skazującego pozwaną za przestępstwo zart. 155 k.k., tj. za nieumyślne spowodowanie śmierci w połączeniu z oceną zebranego materiału procesowego pozwalają na uznanie, że pozwana mogła i powinna przewidzieć skutki decyzji o takim usytuowaniu regału z towarami. Upadek ze schodów prędzej czy później musiał się wydarzyć, chociaż skutki takich upadków są różne i uzależnione od takich okoliczności jak przykładowo wiek i ogólny stan zdrowia osoby pokrzywdzonej. Sąd wskazał, że wystąpiła winą pozwanej w rozumieniuart. 415 k.c.pod postacią winy nieumyślnej (niedbalstwa), której zakres mieści się w ramach wyznaczonych przezart. 9 § 2w zw. zart. 155 k.k.stanowiących podstawę przyjętą w karnym wyroku skazującym (art. 11 k.p.c.).
Sąd ocenił, że zebrany materiał procesowy, w szczególności opinia psychologiczna (k. 578, 626), opinia psychiatryczna (k. 637) oraz zeznania powódki i świadków wskazuje na olbrzymi zakres krzywdy doznanej przez powódkę na skutek śmierci matki wynikający z utrzymywania przezŁ. R.bardzo bliskich relacji rodzinnych, utrzymywania przez zmarłą więzi z dziećmi, wnukami i prawnukami, wspólnych wyjazdów na wakacje, reakcja żałoby u powódki przynajmniej do czasu sporządzenia opinii psychiatrycznej 20 sierpnia 2022 r. nie została zakończona, powódka nadal przejawia objawy depresji, a jej stan kwalifikuje ją zarówno do terapii psychologicznej, jak i podjęcia leczenia w Poradni Zdrowia Psychicznego. Powyższe okoliczności przemawiają za przyznaniem powódce zadośćuczynienia w wysokości 100.000 złotych, które uwzględnia aktualną stopę życiową społeczeństwa oraz zasadniczą funkcję kompensacyjną zadośćuczynienia, jaką jest złagodzenie bardzo dolegliwego i długotrwałego cierpienia doznanego na skutek nagłej śmierci matki potwierdzonego w opiniach psychologicznej i psychiatrycznej wynikającego z zaniedbania pozwanej.
Wyrok został zaskarżony w apelacją w części, tj. co do punktów I, II i III – w zakresie uwzględniającym powództwo ponad 70.000 zł oraz w zakresie zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia 28 czerwca 2019 r. i w zakresie rozstrzygającym o kosztach procesu.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

1
art. 233 § 1 k.p.c.przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów przeprowadzonych w sprawie, dokonanej wybiórczo, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, polegającej na:

a) pominięciu dla oceny zakresu krzywdy powódki, faktu, iż powódka nie leczyła się psychiatrycznie,
b) pominięciu dla oceny zakresu krzywdy powódki, faktu, iż matka powódki była osobą w podeszłym wieku (79 lat), a nadto cierpiała na wiele poważnych schorzeń i chorób współistniejących, a w konsekwencji błędnym przyjęciu, że okoliczności te nie mają wpływu na długość okresu żałoby oraz intensywność jej przeżywania,
c) błędnym przyjęciu, iż mimo podeszłego wieku pokrzywdzonej (79 lat), istnienia licznych poważnych chorób współistniejących nie miały bezpośredniego związku z jej śmiercią w dniu(...)roku,
d) zupełnym pominięciu przy ustalaniu wysokości kwoty zadośćuczynienia stopnia zawinienia pozwanej pod postacią winy nieumyślnej (niedbalstwa) i zasądzeniu kwoty nadmiernie wygórowanej, nieadekwatnej do okoliczności sprawy oraz rozmiary doznanej przez powódkę krzywdy,

2
art. 84 § 2 k.p.c.poprzez brak zawiadomienia o toczącym się postępowaniu(...) Spółki Akcyjnej(...)(dawnej(...) S.A.) z siedzibą wW.;

3
art. 362 k.c.poprzez jego błędne niezastosowanie;

4
art. 446 § 4 k.c.poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu sumy 100.000,00 zł za „sumę odpowiednią”;

5
art. 481 k.c.poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na zasądzeniu odsetek ustawowych za opóźnienie od zasądzonej kwoty od dnia 28 czerwca 2019 roku podczas, gdy wysokość zadośćuczynienia ustalana jest według stanu na dzień wyrokowania i odsetki winny być zasądzone od dnia następującego po dniu wyrokowania.

Skarżąca wniosła zmianę zaskarżonego wyroku w zakresie punktu I poprzez oddalenie powództwa ponad kwotę 70.000 zł oraz zasądzenie od tek kwoty odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych od dnia następującego po dniu wyrokowania do dnia zapłaty i stosowne obciążenie stron kosztami procesu oraz o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Powódka w odpowiedzi na apelację wniosła o jej oddalenie w całości jako bezzasadnej oraz o zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

1
Postępowanie apelacyjne jest kontynuacją rozpoczętego przed sądem pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 k.p.c.), zatem dokonuje własnych ustaleń faktycznych, poprzestaje na materiale zebranym w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, prowadzi postępowanie dowodowe lub ponawia przeprowadzenie dowodów. Podstawa prawna orzeczenia ustalana jest niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji. Postępowanie apelacyjne ma charakter merytoryczny, a nie tylko kontrolny, ograniczony zarzutami apelacyjnymi. Sąd drugiej instancji związany jest zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania (uchwała SN (7) z 31.01.2008 r., III CZP 49/07).

Z obowiązku ustanowionego wart. 378 § 1 k.p.c.nie wynika konieczność osobnego omówienia w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu podniesionego w apelacji, ale wystarczające jest odniesienie się do nich w sposób wskazujący, że zostały przez sąd drugiej instancji rozważone (wyroki SN z 24.03.2010 r., V CSK 296/09, z 26.04.2012 r., III CSK 300/11, z 4.09.2014 r., II CSK 478/13, 22.08.2018 r., III UK 119/17). Sąd drugiej instancji jest obowiązany zamieścić w uzasadnieniu wyłącznie takie elementy, które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznania są potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy, ale nie ma zarazem obowiązku wyrażania szczegółowego stanowiska do wszystkich poglądów prezentowanych przez strony, jeżeli nie mają one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy (postanowienie SN z 16.03.2012 r., IV CSK 373/11, wyrok SN z 29.10.1998 r., II UKN 282/98). Uzasadnienie wyroku sporządza się w sposób zwięzły (art. 3271§ 2 k.p.c.). Sąd Apelacyjny, wskazując podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, przyjmuje za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji (art. 387 § 21pkt 1 k.p.c.) oraz jego oceny prawne (art. 387 § 21pkt 1 k.p.c.).

2
Pozwana formułując zarzuty naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów nie wprowadza konsekwencji w postaci zarzutu błędów w ustawieniach faktycznych. Naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów prowadzi do błędów w ustaleniach faktycznych przez nieprawidłowe ustalenie faktów albo ich nie ustalenie. W istocie pozwana formułuje zarzuty naruszenia prawa materialnegoart. 446 § 4 k.c.,361 k.c.i362 k.c.Naruszenieart. 446 § 4 k.c.ma polegać na nieuwzględnieniu przez sąd przy ustaleniu sumy odpowiedniej tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę faktów, że powódka nie leczyła się psychiatrycznie, że była w podeszłym wieku i cierpiała na wiele poważnych chorób, co powinno mieć wpływ na długość okresu żałoby oraz intensywności jej przeżywania. Pozwana zakwestionowała również związek przyczynowy między zdarzeniem a śmiercią matki powódki, formułując w ten sposób zarzut naruszaniaart. 361 k.c., a odwołując się do zawinienia pozwanej, formułuje zarzut naruszeniaart. 362 k.c.Uwagi te, porządkujące zarzuty apelacyjne, są niezbędne dla ich właściwej oceny.

3
Sąd Okręgowy, ustalając rozmiar krzywdy powódki w związku ze śmiercią jej matki, opierał się także na opinii psychologicznej i psychiatrycznej. Wnioski obu opinii nie pozostawiają wątpliwości, że skutki natury psychicznej, które wywołała śmierć matki powódki są znaczne. Proces żałoby jest niezakończony, powódka zareagowała na śmierć matki odczynem depresyjnym, aktualne funkcjonowanie powódki wykracza poza żałobę, powódka nie radzi sobie z codziennymi zadaniami. Obecny jej stan kwalifikuje ją zarówno do terapii psychologicznej jak i podjęcia leczenia w poradni zdrowia psychicznego i nie można mieć pewności, czy wcześniej podjęte leczenie i terapia spowodowałoby skrócenie okresu żałoby i złagodzenie objawów depresyjnych (opinia lekarza psychiatry, k. 638). Skarżąca podniosła, że powódka nie skorzystała z leczenia psychiatrycznego, a także że odbyła wyłącznie 4 wizyty u psychologa, a pominięcie przez Sąd tego faktu doprowadziło w jej ocenie do błędnej oceny zakresu krzywdy powódki. O czasie trwania żałoby i jej intensywności nie decyduje jedynie eksponowana przez apelującą okoliczność nieleczenia psychiatrycznego powódki, a całokształt okoliczności, w tym wskazane w opinii biegłego, że żałoba nie jest zakończona. Dla skuteczności zarzutu naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c., w tym w zakresie mocy dowodowej dowodów z opinii biegłego, nie wystarcza twierdzenie o wadliwości dokonanych ustaleń faktycznych, odwołujące się do stanu faktycznego, który w przekonaniu skarżącego odpowiada rzeczywistości. Konieczne jest podanie i uzasadnienie przyczyn wykazujących to, że sąd nie zachował opisanego wzorca oceny. Skarżący powinien zatem wskazać, jakie kryteria oceny sąd naruszył przy ocenie konkretnych dowodów, uznając brak ich wiarygodności i mocy dowodowej lub niesłuszne im je przyznając (wyroki SN z 23.01.2001 r., IV CKN 970/00; z 12.04.2001 r., II CKN 588/99; z 10.01.2002 r., II CKN 572/99). Dotyczy to także opinii biegłego sądowego, której moc dowodowa może być oceniana przy uwzględnieniu mocy dowodowej i wiarygodności materiału dowodowego, którym dysponował biegły, jego kompetencji, wiedzy powszechnej, zupełności i logiki, sąd nie może zastąpić wniosków opinii własnymi. Z opinii biegłych psychologa i psychiatry wynika, że trauma powódki była znaczna bez względu na podjęcie leczenia psychiatrycznego. W rozważanym zakresie nie naruszonoart. 446 § 4 k.c.przez nieuwzględnienie niepodjęcia leczenia przez powódkę.

4
W ocenie apelującej, wiek powódki oraz jej choroby powinny skrócić okres żałoby i zmniejszyć intensywność jej przeżywania. Teza apelującego uzasadniająca związek między rozmiarem cierpienia powódki a wiekiem jej matki oraz istnieniem wielu jej chorób prowadzi do nieuzasadnionej relatywizacji cierpienia, w rezultacie życia ludzkiego. Wprowadzenie jakiegokolwiek kryterium oceny intensywności traumy nie może być uznane za mające zasadnicze znaczenie bez odniesienia do konkretnych okoliczności zdarzenia, innymi słowy nie można postawić ogólnie sprawdzającej się tezy, że śmierć osoby schorowanej w podeszłym wieku wywołuje mniejszą traumę, niż śmierć osoby młodej i zdrowej, bez uwzględnienia konkretnych okoliczności. Opinie biegłych psychologa i psychiatry wskazują na intensywność cierpienia powódki, co było wywołane przede wszystkim bliskimi związkami córki i matki, częstością spotkań i wzajemnym wsparciem. Kwestia wieku zmarłej oraz stan jej zdrowia pozostaje zupełnie na uboczu okoliczności decydujących o rozmiarze cierpienia powódki, co oznacza, że W rozważanym zakresie nie naruszonoart. 446 § 4 k.c.przez nieuwzględnienie niepodjęcia leczenia przez powódkę.

5
Sąd pierwszej instancji prawidłowo ustalił, opierając się na dowodach z opinii biegłych, w tym także sporządzonych na potrzeby postępowania karnego, że schorzenia matki powódki nie miały związku z jej śmiercią. Ocena opinii biegłych dokonana przez Sąd pierwszej instancji nie budzi wątpliwości. Żadna ze stron w toku procesu nie kwestionowała ich i nie żądała sporządzenia opinii dodatkowych. Sąd odwoławczy podziela zatem ustalenia, że pomiędzy upadkiem ze schodów a zgonemŁ. R.zachodzi adekwatny związek przyczynowy w rozumieniuart. 361 k.c., czego nie wyłącza wiek i stanu zdrowia matki powódki.

6
Odrzucając na tle stosowaniaartykułu 362 k.c.jedynie kauzalną koncepcję przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody (por. np.: wyr. SN z 2.12.2010 r., I CSK 20/10), zakładającą uchwycenie takiego związku między działaniem lub zaniechaniem poszkodowanego a szkodą, że bez tej aktywności szkoda w ogóle by nie powstała, należy przyjąć koncepcje wartościowania zachowania poszkodowanego. W odniesieniu do powiązania kauzalnego, w ramach badania przyczyn powstania szkody, konieczna jest konstatacja, że działanie lub zaniechanie poszkodowanego było przyczyną niezależną od tej, za którą odpowiada sprawca. W związku z przyjętym systemem odpowiedzialności opartym na adekwatnej przyczynowości związek ten musi charakteryzować się cechami opisanych wart. 361 § 1 k.c.Zachowanie sprawcy nie może być zatem traktowane jako waruneksine qua nonpowstałej szkody, ale cechować się adekwatnością, istnieniem takiego związku, który najczęściej, w zwykłym biegu zdarzeń buduje określone skutki. Prawnie relewantne przyczynienie się poszkodowanego musi być współprzyczyną zdarzenia powodującego szkodę, zatem zwiększać prawdopodobieństwo wywołania skutku szkodowego.

Koncepcja przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody wymaga wartościowania zachowania poszkodowanego; konieczne jest ustalenie takiego zachowania poszkodowanego, które było obiektywnie nieprawidłowe, więc nie mieściło się w przyjętych regułach postępowania. Innymi słowy o przyczynieniu się można mówić jedynie wtedy, kiedy poszkodowanemu można postawić zarzut obiektywnej nieprawidłowości zachowania, bez konieczności przypisywania winy poszkodowanemu albo poszukiwania zasady jego odpowiedzialności jako analogicznej do zasady odpowiedzialności sprawcy szkody oczywiście obok przesłanki, że między zachowaniem poszkodowanego a zdarzeniem szkodzącym istnieje normalny związek przyczynowy. Za koncepcją obiektywnej nieprawidłowości zachowania poszkodowanego opowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z 20.9.1975 r. (III CZP 8/75, OSNCP 1976, Nr 7–8, poz. 151).
Nie sposób racjonalnie uzasadnić tezy, że wejście do sklepu i oglądanie towarów jest przyczyną upadku matki powódki ze schodów, a kwestię przyczynienia należy rozpatrywać w odniesieniu do zaniechania obserwacji schodów. Uzasadnienie tezy nagannego zachowania matki powódki przez niezachowania należytej ostrożności jest niemożliwe, towary w sklepie były oferowane dla osób w starszym wieku albo schorowanych, co uzasadnia oczekiwanie, że przestrzeń sklepu zostanie urządzona w ten sposób, aby nie stwarzać potencjalnego niebezpieczeństwa. Regał z towarami nie powinien znajdować się naprzeciwko schodów, a zatem klient stał do nich tyłem, co stwarzało niebezpieczeństwo upadku. W takich warunkach nie można oczekiwać od klientów sklepu, że powinni przewidywać potencjalne niebezpieczeństwo, które może być wywołane niezabezpieczeniem schodów, z których z kolei upadek może się okazać śmiertelny. Innymi słowy nie można uznać za obiektywne nieprawidłowe postępowanie matki powódki, która nie obserwowała schodów stojąc do nich tyłem, a z których upadek mógł spowodować śmierć w sklepie przeznaczonym dla osób starszych i schorowanych. Zarzut naruszeniaart 362 k.c.jest zatem niesłuszny.

7
Zadośćuczynienie za krzywdę spełnia przede wszystkim funkcję kompensacyjną, ma wynagrodzić cierpienie, wszelkie ujemne uczucia i przeżycia psychiczne związane z utratą bliskiej osoby, które nie dają się w prosty sposób przeliczyć na wartości pieniężne, ma kompensować ból spowodowany śmiercią osoby bliskiej oraz przedwczesną utratę członka rodziny. (por. wyrok SN z 27.11.2014 r., IV CSK 112/14; wyrok SN z 16.04.2015 r., I CSK 434/14). Konieczne jest indywidualizowania sytuacji pokrzywdzonego z uwzględnieniem całokształtu okoliczności sprawy oraz odniesieniem się do okoliczności obiektywnych (np. postanowienie SN z 27.2.2018 r., I CSK 634/17; wyrok SN z 26.11.2019 r., IV CSK 386/18; postanowienie SN z 23.9.2020 r., III CSK 337/19).

Dla oceny rozmiarów krzywdy znaczenie ma intensywna więź, która łączyła powódkę z jej matką, wyrażająca się we wzajemnym wsparciu, częstym spędzaniem czasu, celebrowaniem świąt, wspólnymi wakacyjnymi wyjazdami. Istotna jest także więź, która łączyła matkę powódki z jej wnukami, dziećmi powódki; cierpienia powódki intensyfikuje zerwanie więzi między jej dziećmi a babcią. Rozmiar cierpień powódki wynika z opinii psychologa i psychiatry; reakcja żałoby u powódki nie została zakończona, wciąż przejawia objawy depresji, co kwalifikuje ją do terapii psychologicznej i podjęcia leczenia w poradni zdrowia psychicznego. Trafnie Sąd Okręgowy przyjął że kwota 100.000 zł uwzględnia aktualną stopę życiową społeczeństwa, spełnia zasadniczą funkcją kompensacyjną zadośćuczynienia i w odpowiedni sposób łagodzi cierpienia powódki.

8
Zarzut naruszeniaart. 84 § 2 k.p.c.jest bezpodstawny. Sąd pierwszej instancji nie zawiadomił o toczącym się postępowaniu(...) Spółki Akcyjnej(...)z siedzibą wW., mimo złożenia przez pozwaną wniosku. Jak wyjaśnił Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z 22.02.2013 r., I ACa 67/13 (przywołanym także przez skarżącą) naruszenie art. 84 § 2 w związku z niedoręczeniem przez sąd osobie wskazanej pisma o przypozwaniu może stanowić podstawę apelacji, jeżeli nie zostały wyjaśnione istotne okoliczności faktyczne sprawy, a okazało się, że osoba przypozwana dysponuje dowodami nieznanymi stronom i sądowi. W niniejszej sprawie okoliczność taka nie zachodzi. Lektura apelacji nie pozwala na ustalenie, jakie okoliczności sprawy nie zostały wyjaśnione w związku z niezawiadomieniem wskazanego towarzystwa ubezpieczeniowego lub jakimi dowodami dysponuje ubezpieczyciel. Ponadto o bezzasadności tego argumentu świadczy, że w czasie, w którym miał miejsce wypadek strona pozwana objęta była ochroną ubezpieczeniową obu towarzystw, a drugie z nich w procesie uczestniczyło w charakterze interwenienta ubocznego.

9
Sąd Okręgowy prawidłowo zasądził odsetki ustawowe za opóźnienie od 28 czerwca 2019 r.; w orzecznictwie Sądu Najwyższego jest zasadą, że zarówno odszkodowanie, jak i zadośćuczynienie za krzywdę stają się wymagalne po wezwaniu ubezpieczyciela przez poszkodowanego (pokrzywdzonego) do spełnienia świadczenia odszkodowawczego (art. 455 § 1 k.c.). Od tej zatem chwili biegnie termin do odsetek za opóźnienie (art. 481 § 1 k.c., np.: wyrok SN z 18.02.2010 r., II CSK 434/09). Rozstrzygnięcie to odpowiada zatem prawu, albowiem uwzględnia wezwanie pozwanej do zapłaty (k. 49 i n.).

10
Apelację pozwanej, jako bezzasadną, oddalono na podstawieart. 385 k.p.c.

11
Pozwana przegrała sprawę w całości i jest zobowiązana do zwrotu powódce kosztów procesu (art. 98 § 1 i 3 k.p.c.w zw. zart. 108 k.p.c.) - wynagrodzenia pełnomocnika w wysokości określonej§ 2 pkt 5w zw. z § 10 ust 1 pkt. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Robert Bury