Sąd Apelacyjny w Poznaniu
I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej
Sygnatura akt: I ACa 385/22
Data wyroku: 2023-11-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: sędzia Mikołaj Tomaszewski
Słowa kluczowe: Kredyt, Nieważność umowy

Sygn. aktI ACa 385/22

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 listopada 2023 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej
w składzie:
Przewodniczący: sędzia Mikołaj Tomaszewski
Protokolant: st. sekr. sąd. Katarzyna Surażyńska
po rozpoznaniu w dniu 25 października 2023 r. w Poznaniu
na rozprawie
sprawy z powództwa(...)wK.działające na rzeczM. K.

przeciwkoBankowi (...) S.A.wG.
o ustalenie i zapłatę
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Koninie
z dnia 4 lutego 2022 r. sygn. akt I C 311/20

I

zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 2 i zasądza od pozwanego na rzeczM. K.kwotę 112 359,27 zł (sto dwanaście tysięcy trzysta pięćdziesiąt dziewięć złotych dwadzieścia siedem groszy) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 26.6.2020 r. do dnia 12 października 2023r., za jednoczesnym zaofiarowaniem przezM. K.zwrotu pozwanemu kwoty 125.869,08 zł albo zabezpieczenia roszczenia o jej zwrot, a w pozostałym zakresie powództwo oddala;

II

w pozostałym zakresie apelację oddala;

III

zasądza od pozwanego na rzecz powoda 8.100zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za instancję odwoławczą z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego postanowienia do dnia zapłaty.

Mikołaj Tomaszewski
Niniejsze pismo nie wymaga podpisu na podstawie § 100a ust. 1-3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2019 r. - Regulamin urzędowania sądów powszechnych jako właściwie zatwierdzone w sądowym systemie teleinformatycznym.

starszy sekretarz sądowyJoanna Forycka

UZASADNIENIE
Powód(...)wK., działając na rzecz konsumentaM. K.wniósł w dniu 30 marca 2020 r. przeciwko pozwanemuBankowi (...) Spółce Akcyjnejz siedzibą wG.pozew o ustalenie nieważności umowy kredytu nr(...)zawartej(...)oraz o zapłatę na rzeczM. K.kwoty 112.359,27 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia doręczenia pozwu pozwanemu do dnia zapłaty, ewentualnie - w razie nieuwzględnienia żądania o ustalenie - o ustalenie bezskuteczności częściowej umowy kredytu nr(...)zawartej(...)w zakresie klauzul indeksacyjnych zawartych w § 7 ust. 2, § 10 ust. 8 i § 17 umowy, a nadto o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego w wysokości podwójnej stawki minimalnej, opłaty skarbowej od pełnomocnictwa oraz zwrotu wydatków strony i pełnomocnika według spisu kosztów wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
KonsumentM. K.wyraził na piśmie zgodę na wytoczenie przez powoda na jego rzecz przedmiotowego procesu i podtrzymał ją na rozprawie w dniu 4 lutego 2022 r. oświadczając, że nie chce wstąpić do sprawy tylko chce, aby powód działał na jego rzecz, a nadto poinformował, że rozumie wszystkie skutki tak skonstruowanego powództwa i z pełną świadomością skutków chciał, aby zostało ono rozpoznane przez sąd.
PozwanyBank (...) Spółka Akcyjnaz siedzibą wG.wnosił o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.
Wyrokiem z dnia 4 lutego 2022 r. wydanym w sprawie o sygn. akt I C 311/20 Sąd Okręgowy w Koninie:

1
ustalił, że umowa kredytu nr(...)z dnia(...)zawarta przezM. K.i poprzednika prawnego pozwanego jest nieważna;

2
zasądził od pozwanego na rzeczM. K.kwotę 112.359,27 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 26 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty;

3
zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 5.417 zł tytułem zwrotu kosztów procesu;

4
nakazał pobrać od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa- Sądu Okręgowego w Koninie kwotę 1.000 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych.

Powyższy wyrok został wydany w oparciu o następujące ustalenia faktyczne:
M. K.zaciągnął u poprzednika prawnego pozwanego tj. w(...) Bank S.A.w dniu(...)r.umowę nr (...)o kredyt hipoteczny w kwocie 130.188,15 zł, indeksowany kursem(...)z przeznaczeniem na zakup nieruchomości w kwocie 87.000 zł, na refinansowanie części poniesionych kosztów w kwocie 3.000 zł oraz na spłatę kredytu samochodowego w(...) Bank S.A.Kredyt został udzielony na okres 360 miesięcy z równą ratą kapitałowo - odsetkową, z oprocentowaniem zmiennym według stawki bazowej LIBOR 3M, które na dzień zawarcia umowy wynosiło 5,71 % w skali roku (§ 2 ust. 1 umowy).
Wypłata kredytu w(...)miała nastąpić po uprzednim przeliczeniu kredytu wg kursu kupna waluty(...)z tabeli kursowej dla kredytów hipotecznych(...) Bank S.A., obowiązującej w dniu wykonania wypłaty (§ 7 ust. 2 urnowy), wedle której na dzień 2.5.2008r. wysokość całego kredytu po przeliczeniu wynosiła 61 767,87 CHF według kursu 2,1077 PLN.
Raty kapitałowo - odsetkowe oraz raty odsetkowe miały być spłacane w złotych po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży(...)z tabeli kursowej(...) Bank S.A.obowiązującego na dzień spłaty (§ 10 ust. 8 umowy).
Do rozliczania transakcji wypłat i spłat kredytów zastosowanie znajdowały odpowiednie kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez(...) Bank S.A.walut zawartych w ofercie Banku w dniu dokonania transakcji (§ 17 ust. 1 umowy). Wysokość rat odsetkowych i kapitałowo - odsetkowych wyrażona w złotych ulegała więc comiesięcznej modyfikacji w zależności od kursu sprzedaży waluty według tabeli kursowej(...) Bank S.A.na dzień spłaty.
Podpisując się pod umowąM. K.złożył jednocześnie oświadczenie, że postanowienia umowy zostały z nim indywidualnie uzgodnione (§11 ust. 3 umowy), oraz że sam wybrał kredyt w walucie obcej, a także że został poinformowany o ryzykach związanych z dokładnie zapoznany z warunkami udzielenia kredytu zlotowego waloryzowanego kursem waluty obcej i zasad dotyczących spłaty i że w pełni to akceptują i są świadomi ryzyka kursowego, które może mieć wpływ na wzrost kosztów obsługi kredytu (§ 29 ust. 1-2 Umowy).
Zawarcie powyższej umowy poprzedzone było złożeniem przezM. K.w dniu 18.3.2008 r. u poprzednika prawnego pozwanego wniosku o udzielenie kredytu na zakup mieszkania za kwotę 87.000 zł na okres 30 lat.M. K.do wniosku o kredyt musiał przedłożyć oświadczenie o tym, że pracownik banku przedstawił mu najpierw ofertę kredytu zlotowego i że po zapoznaniu się z ofertą dokonał świadomie wyboru oferty w walucie obcej mając świadomość ryzyka zmiany kursu tej waluty (k. 304). FaktycznieM. K.według(...) Bank S.A.nie miał zdolności kredytowej na kredyt zlotowy i dlatego nie przedstawiono mu oferty zawarcia umowy kredytu zlotowego.M. K.nie miał możliwości negocjowania umowy, a miał jedynie wpływ na wysokość udzielonego mu kredytu i na ilość rat (zeznaniaM. K.k. 886).
W trakcie obowiązywania umowy kredytu w okresie od 2.6.2008 r. do 2.12.2019 r.M. K.na poczet rat z umowy wpłacił łącznie kwotę 115.352,06 zł, która to kwota została przeliczona przez pozwanego na(...)po kursie sprzedaży Banku z dnia wpłaty i stanowiła kwotę 3 3.417,43 CHF, z której na poczet spłaty kapitału zaliczono tylko 22.064,22 CHF, a zatemM. K.na dzień 2.12.2019 r. do spłaty pozostał kapitał w kwocie 39.703,65 CHF (k. 97-101).
Pismem z dnia 28.2.2020 r. powód działając w imieniu i na rzeczM. K.wezwał pozwanego do zapłaty kwoty w wysokości 112.359,27 zł stanowiącej łączną kwotę rat wpłaconych przez niego tytułem spłaty kredytu nr(...)wskazując, że w umowie znajdują się klauzule abuzywne (k. 142-145). W odpowiedzi pozwany bank nie uwzględnił reklamacji (k. 163-167).
Sąd Okręgowy na podstawieart. 2352§ 1 pkt 2 i 5 k.p.c.pominął wnioski o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z dziedziny rachunkowości lub finansów oraz bankowości i rachunkowości, gdyż nie był on potrzebny do rozstrzygnięcia sprawy, a spowodowałby znaczne przedłużenie postępowania. Zdaniem Sądu I instancji obliczenia, które należało wykonać do rozpoznania sprawy były prostym działaniem matematycznym, niewymagającym wiedzy specjalistycznej. Obie strony przedstawiły historię spłaty kredytu sporządzoną przez pozwanego, która przedstawiała wszystkie kwoty uiszczone przezM. K.do dnia 2.12.2019 r. z rozbiciem na kapitał i odsetki, a zatem weryfikacja roszczenia powoda o zapłatę sprowadzała się do weryfikacji dokonanych przezM. K.wpłat na podstawie dokumentów wystawionych przez pozwanego.
Sąd I instancji na podstawieart. 2352§ 1 pkt 2 i 5 k.p.c.pominął dowód z zeznań świadkówE. J.,M. C.iR. G., gdyż dowody te nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy i spowodowałyby nieuzasadnione przedłużenie postępowania. W ocenie Sądu Okręgowego była bowiem ocena ważności umowy zawartej przez strony i treść zeznań świadków nie mogła mieć żadnego znaczenia dla oceny umowy pod kątem zawartych w niej klauzul abuzywnych i w konsekwencji możliwości dalszego związaniaM. K.i pozwanego umową kredytu.
Z rozważań poczynionych przez Sąd I instancji w części prawnej uzasadnienia wynika, że na podstawieart. 3851§ 1 k.c.Sąd Okręgowy stwierdził przede wszystkim abuzywność takich postanowień umownych jak § 7 ust. 2, § 10 ust. 8 i § 17 umowy z dnia 23 kwietnia 2008r. (tzw. klauzul waloryzacyjnych). Po ich wyeliminowaniu z treści tej umowy Sąd I instancji doszedł do wniosku, że umowa nie może obowiązywać w pozostałej części, ponieważ w takim kształcie pozostanie sprzeczna z wolą stron umowy, celem jej zawarcia (art. 65 § 2 k.c.w zw. zart. 58 § 3 k.c.) jak i z naturą stosunku zobowiązaniowego (art. 3531k.c.w zw. zart. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29.08.1997 r. Prawo bankowe), co prowadziło do uznania takiej umowy za nieważną w całości (art. 58 § 1 k.c.) i zasądzenia zwrotu na rzeczM. K.świadczeń (nienależnych) jakie zapłacił pozwanemu w wykonaniu skonstruowanej w ten sposób (nieważnej) czynności prawnej na podstawieart. 410 § 2 k.c.Wbrew twierdzeniom stron pozwanej Sąd Okręgowy uznał, że powód miał interes prawny w ustaleniu nieważności umowy, gdyż przesądzenie o roszczeniu o ustalenie skutkuje tym, żeM. K.nie jest już związany umową i nie musi uiszczać dalszych rat. W niniejszej sprawie za niewątpliwe Sąd I instancji uznał to, że poprzednik prawny pozwanego posługiwał się wzorcem umowy. Cała procedura kredytowa odbywała się w oparciu o formularze, począwszy od wniosku kredytowego po zawarcie samej umowy i wypłatę środków z kredytu. W ocenie Sądu OkręgowegoM. K.w sposób wiarygodny wyjaśnił, że ww. klauzule nie były negocjowane z nim indywidualnie. Jednocześnie Sąd I instancji stwierdził, że klauzule indeksacyjne zawarte w spornej umowie kredytu kształtują prawa i obowiązkiM. K.jako konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. Sąd Okręgowy doszedł również do wniosku, że kredytodawca nie poinformował powoda o ryzyku walutowym. Sąd I instancji zauważył, że wejście w życie tzw. ustawy antyspreadowej w 2011 r. w żaden sposób nie wpływa na dokonaną powyżej przez Sąd ocenę abuzywności przedmiotowych postanowień chociażby z tego powodu, że znowelizowane przepisy nie stwarzają jednoznacznych podstaw do przyjęcia, że przedmiotem ich regulacji były klauzule abuzywne oraz umowy z ich powodu nieważne, a celem - sanowanie tych wadliwości.
W konsekwencji Sąd I instancji doszedł do przekonania, że konstruowany w ww. sposób zapis indeksacyjny (przeliczeniowy) naruszał interesyM. K.jako konsumenta, był sprzeczny z dobrymi obyczajami i tym samym uznać go należało jako niedozwolone postanowienie umowne na podstawieart. 3851§ 1 k.c., czego konsekwencją było to, żeM. K.nie powinien być nim związany, co dotyczyło przede wszystkim § 7 ust. 2, § 10 ust. 8 i § 17 umowy. Klauzule abuzywne przestają przy tym wiązać już w chwili zawarcia umowy, a co za tym idzie nie stanowią elementu treściowego łączącego strony stosunku prawnego. W konsekwencji Sąd Okręgowy przyjął, że łączący strony stosunek prawny nie przewiduje mechanizmu indeksacji, a umowa ta stanowi jedynie umowę kredytu, którego wysokość określona została w złotych. Jednocześnie Sąd I instancji doszedł do wniosku, że sporna umowa kredytu nie może w dalszym ciągu obowiązywać po wyeliminowaniu z jej treści klauzul waloryzacyjnych, albowiem nie ma w przepisu dyspozytywnego bądź zwyczaju, który pozwalałby na zastąpienie abuzywnych klauzul waloryzacyjnych w taki sposób, aby możliwym było zapewnienie jej dotychczasowego charakteru i woli stron umowy. Wobec tego Sąd Okręgowy uznał sporną umowę kredyt za nieważną w całości. Konsekwencją uznania łączącej strony umowy kredytu za nigdy "nieistniejącą", tj. nieważną ex tunc, jest to, że świadczenia spełnione na podstawie tej umowy podlegają zwrotowi stosownie do reżimu zwrotu nienależnego świadczenia. W związku z tym słusznym stało się w ocenie Sądu I instancji dochodzone przez powoda roszczenie o zapłatę.
Sąd Okręgowy wskazał, że zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwolił na ustalenie, iż w ramach uruchomienia kredytu poprzednik prawny pozwanego banku postawił do dyspozycjiM. K.łącznie kwotę 130.188,15 zł. Z tytułu wykonania umowyM. K.zapłacił w sumie 112.359,27 zł w okresie od dnia 2 czerwca 2008 r. do 2 grudnia 2019 r.M. K.uiszczał zatem kolejne raty kapitałowo-odsetkowe w wykonaniu nieważnej umowy kredytu. Należało mieć na uwadze, iż rozliczenie nieważnej umowy na podstawie przepisów o nienależnym świadczeniu jest zabiegiem czysto restytucyjnym. Rozliczenie takie winno opierać się zatem na założeniu, że po każdej ze stron nieważnej umowy powstaje odrębne roszczenie o zwrot tego, co świadczyła (tzw. teoria dwóch kondykcji).
W konsekwencji uwzględnienia roszczenia o ustalenie, Sąd I instancji stwierdził, że uwzględnieniu podlegało także roszczenie powoda o zwrot nienależnego świadczeniaM. K.(nienależnie pobrane przez pozwanego spłaty rat kapitałowo-odsetkowych kredytu).
Apelację od wyroku Sądu Okręgowego w Koninie z dnia 4 lutego 2022 r. wniósł pozwanyBank (...) Spółka Akcyjnaz siedzibą wG., zaskarżając orzeczenie w całości. Zaskarżonemu wyrokowi pozwany zarzucił:

1
nierozpoznanie istoty sprawy, poprzez zaniechanie dokonania oceny, z jakimi skutkami wiąże się uznanie postanowienia § 17 Umowy Kredytu za abuzywne, a w szczególności, czy istnieje możliwość usunięcia z umowy jedynie warunku dotyczącego marży zgodnie z wykładnią prawa przedstawioną przez(...)w wyroku z dnia 29 kwietnia 2021 r. C-19/20, wydanym w sprawie z udziałemBanku (...) S.A.- a także naruszenieart. 3271§ 1 k.p.c.polegające na sporządzeniu uzasadnienia zaskarżonego wyroku w sposób uniemożliwiający odtworzenie toku rozumowania Sądu I instancji co do tego, z jakich przyczyn nie uwzględnił wytycznych zawartych w ww. wyroku(...) C-19/20;

2
naruszenie przepisów prawa procesowego tj.:

a
art. 189 k.p.c., poprzez błędne przyjęcie, że powód ma interes prawny w dochodzeniu powództwa o ustalenie, pomimo że: (i) wyrok ustalający nie rozstrzygnie ostatecznie sporu między stronami co do przyszłych świadczeń, (ii) nawet hipotetyczne uznanie kwestionowanych postanowień za abuzywne nie powoduje, że skutkiem jest nieważność umowy (a co najwyżej bezskuteczność postanowień);

b
art. 233 § 1 k.p.c.w zw. zart. 6 k.c.iart. 231 k.p.c.poprzez brak wszechstronnego rozważenia całości zgromadzonego materiału dowodowego polegającego na: (i) daniu pełnej wiary zeznaniom kredytobiorcyM. K.i poczynieniu ustaleń faktycznych jedynie w oparciu o te zeznania; (ii) pominięciu dowodu z zeznań świadkaE. J.iR. G., ((...)) zmarginalizowaniu znaczenia dokumentów złożonych do akt sprawy (m.in.) a) Umowy Kredytu, b) Oświadczenia o ryzyku i rezygnacji z kredytu w PLN oraz oświadczenia o dostarczeniu wzorców umownych, c)(...)dla KlientówG. M.Banku ubiegających się o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej, d)(...) Banku S.A.z dnia 23 czerwca 2006 r., e)(...) Bank S.A.. f) Przykładowych wydruków z kalkulatora kredytowego okazywanego kredytobiorcom przez doradcę kredytowego przy przedstawianiu oferty kredytowej Banku, g) przykładów umów kredytu zawartych przez pozwanego h) listy pytań i odpowiedzi PanaM. C.;

c
art. 2352§ 1 pkt 2 i 5 k.p.c.w zw. zart. 278 § 1 k.p.c.oraz w zw. zart. 2711§1 k.p.c.orazart. 227 k.p.c., polegające na pominięciu postanowieniem wydanym na rozprawie w dniu 4 lutego 2022 r. (i) dowodu z opinii biegłego w celu wykazania faktów, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięci niniejszej sprawy, wskazanych w odpowiedzi na pozew - w szczególności dotyczących przeliczenia kredytu po kursie średnim NBP oraz ustalenia skutków dla powoda uznania umowy kredytu za nieważną i tego czy będą one dla niego dotkliwe; (ii) dowodu z przesłuchania świadkówE. J.iR. G.w celu wykazania faktów w zakresie oferty kredytów przedstawionej kredytobiorcy, a w tym m. in. - przedstawienia mu oferty w PLN; zawarcia przez strony Umowy Kredytu indeksowanego kursem franka szwajcarskiego ((...)) oraz motywów wyboru przez kredytobiorcę kredytu indeksowanego kursem(...); informacji przekazanych kredytobiorcy przy zawieraniu Umowy Kredytu, w tym przedstawienia mu informacji o ryzyku związanym z zaciągnięciem kredytu indeksowanego kursem(...), braku zapewnień o stabilności waluty(...), poinformowania kredytobiorcy o prawach i obowiązkach wynikających z Umowy Kredytu; indywidualnego uzgodnienia pomiędzy stronami (możliwości negocjowania) zapisów Umowy Kredytu dotyczących indeksowania kredytu kursem waluty(...)i powiązanego z nim oprocentowania według stawki LIBOR 3M ((...)), marży oraz zabezpieczeń Umowy Kredytu; wykonywania Umowy Kredytu przez strony; wykorzystania kredytu przez kredytobiorcę; a w konsekwencji błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, iż:

i
powód nie został należycie poinformowany o ryzykach związanych z Umową Kredytu, a Bank w sposób nieprawidłowy wypełnił obowiązek informacyjny; W realiach niniejszej sprawyM. K.nie był nawet świadomy w Jaki sposób zmiana waluty wpłynie na wysokość przyszłych rat kredytowych (str. 6 uzasadnienia); Poprzednik prawny pozwanego banku nie sprostał ciążącemu na nim obowiązkowi wykazania, iż przedstawił kredytobiorcy w sposób pełny i rzetelny informacje w przedmiocie faktycznego ryzyka wiążącego się z tak skonstruowanym kredytem walutowym (str. 6-7 uzasadnienia);

ii
Bank mógł w sposób jednostronny, bez wskazania obiektywnych kryteriów, określać wysokość należności obciążającej konsumenta (str. 6 uzasadnienia);

(...)
Powód nie miał możliwości negocjacji:M. K.nie miał możliwości negocjowania umowy, a miał Jedynie wpływ na wysokość udzielonego mu kredytu i na ilość rat (str. 2 uzasadnienia);

iv
faktycznieM. K.według(...) Bank S.A.nie miał zdolności kredytowej na kredyt zlotowy i dlatego nie przedstawiono mu oferty zawarcia umowy kredytu zlotowego (str. 2 uzasadnienia Wyroku)

v
zostały naruszone interesy powoda, i to w sposób rażący;

a także niepoczynienia istotnych ustaleń faktycznych, co do: (i) okoliczności towarzyszących przedstawieniuM. K.oferty Banku oraz podpisaniu Umowy Kredytu; (ii) wyliczenia wysokości ewentualnych nadpłat powoda w PLN przy rozliczeniu kredytu wg kursu średniego NBP; ((...)) skutków dla powoda uznania Umowy kredytu za nieważną i tego, czy będą one dla niego dotkliwe;

3
naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:

a
art. 3531k.c.w zw. zart. 58 § 1 i § 3 k.c.oraz w zw. zart. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego(w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe)' poprzez ich błędną wykładnię, art.art. 69 ust. 2 pkt. 4a Prawa bankowegopolegające na jego zastosowaniu, orazart 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowegopoprzez jego niezastosowanie i nieprawidłowe przyjęcie, że Umowa Kredytu jest nieważna z uwagi na: (a) nieokreśloność świadczenia z uwagi na możliwość jednostronnego i dowolnego określenia przez Bank świadczenia Kredytobiorcy oraz brak należytego poinformowania o ryzykach związanych z kredytem indeksowanym (str. 6 uzasadnienia) (b) nie ma możliwości uzupełnienia luki powstałej po usunięciu z Umowy Kredytu postanowień niedozwolonych - mimo, iż konstrukcja umowy kredytu indeksowanego i sposób określenia w nich świadczenia Kredytobiorcy zostały zaakceptowane w Ustawie antyspreadowej, w dacie zawarcia umowy nie obowiązywałart. 69 ust. 2 pkt. 4 a Prawa bankowegodot. obowiązku określania sposobu ustalania kursów wymiany, ustawodawca wart. 111 ust. 1 pkt. 4 Prawa bankowegoakceptuje posługiwanie się przez banki własnymi Tabelami kursowymi, umowa może zostać uzupełniona, a rzekome naruszenie obowiązków informacyjnych zostało przez Sąd Okręgowy ustalone wyłącznie w oparciu o zeznania powoda;

b
art. 3851§ 1 k.c.w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich ^ polegające na jego błędnej wykładni i błędnym przyjęciu, że; (i) klauzula indeksacyjna przewidująca przeliczenie kwoty na(...)(§ 1 ust. 1) może być badana pod kątem abuzywności z powołaniem na abuzywność postanowień dot. Tabeli Kursów Walut Obcych (§17 Umowy) - mimo, iż są to całkowicie odrębne warunki umowne, klauzula indeksacyjna określa główne świadczenie stron, jest jednoznaczna, a nadto została indywidualnie uzgodniona; (ii) klauzula indeksacyjna jest niejednoznaczna z uwagi na obciążenie Kredytobiorcy ryzykiem walutowym oraz brak wypełnienia obowiązku informacyjnego - mimo, iż powodowi udzielono informacji pozwalających mu na oszacowanie istotnych konsekwencji ekonomicznych umowy - w tym co do ryzyka walutowego - a sama informacja o sposobie ustalania Tabeli Kursów Walut nie jest informacją „istotną” dla konsumenta; ((...)) postanowienia dotyczące Tabeli Kursów Walut kształtują prawa i obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, bowiem Bank samodzielnie ustalał kursy walut mające zastosowanie do przeliczeń pomiędzy walutami PLN i(...), a w konsekwencji czego także rażąco naruszają one interesy powoda jako konsumenta (mimo braku dokonania przez Sąd odrębnej oceny tej przesłanki względem powoda), (iv) Bank miał swobodę w ustalaniu kursów w Tabeli Kursów Walut do której odwołuje się § 1 ust. 1 Umowy Kredytu - a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanieart. 3851§ 1 k.c.poprzez błędne przyjęcie, że postanowienia Umowy Kredytu (klauzula indeksacyjna i odesłanie do Tabeli Kursów Walut) kształtują prawa i obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, naruszając jego interesy i to w sposób rażący - mimo że postanowienia te oceniane na dzień zawarcia Umowy przesłanek tych nie spełniają;

c
art. 65 k.c.w zw. zart. 3851§ 1 i § 2 k.c.w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13 polegające na ich błędnej wykładni i pominięciu przez Sąd, że: (i) § 17 Umowy odwołuje się do kursu średniego NBP i zawiera dwa odrębne obowiązki umowne stron, tj. (a) obowiązek przeliczenia walut według kursów średnich NBP, (b) obowiązek zapłaty marży przez kredytobiorcę - które; (i) mają inną treść normatywną; (ii) pełnią inne funkcje; oraz ((...)) nie są ze sobą nierozerwalnie związane, a w konsekwencji mogą być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem ich nieuczciwego (niedozwolonego) charakteru, zgodnie z wiążącymi wytycznymi zawartymi w wyroku(...)z dnia 29 kwietnia 2021 roku, wydanego w sprawie C-19/20 -Bank (...)((...)), (iv) usunięcie warunku nie zmienia istoty pozostałej części - co prowadzi do wniosku, że Sąd powinien poddać ocenie pod kątem abuzywności wyłącznie zobowiązanie do zapłaty marży i w przypadku uznania go za abuzywny stwierdzić, że wyłącznie warunek dotyczący marży nie wiąże powoda (pozostawiając w umowie odesłania do średniego kursu NBP);

d
art. 65 § 1 i § 2 k.c.,art. 58 ust. 3 k.c.orazart. 3851§ 2 k.c.w zw.art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego(w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe) iart. 69 ust. 3 Prawa bankowegopoprzez ich niezastosowanie,art. 69 ust. 2 pkt. 4a Prawa bankowegoiart. 58 § 1 k.c.poprzez ich błędne zastosowanie orazart. 3531k.c.poprzez jego błędną wykładnię - w zw. z art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG, a polegające na zaniechaniu dokonania wykładni oświadczeń woli stron i błędnym przyjęciu przez Sąd, że; (i) postanowienia dotyczące określenia Tabeli Kursów Walut stanowią element przedmiotowo istotny umowy kredytu, bez którego nie jest możliwe określenie świadczenia głównego stron i wykonywanie Umowy Kredytu - a w konsekwencji błędne uznanie Umowy Kredytu za nieważną, mimo, że bez kwestionowanych postanowień: (a) jest możliwe ustalenie świadczenia głównego stron, (b) umowa jest wykonalna, (c) istnieje możliwość zastosowania kursu NBP, do którego odwołują się strony w Umowie Kredytu, na podstawie wykładni oświadczeń woli; (ii) postanowienia dotyczące określenia Tabeli Kursów Walut - w świetleart. 3531k.c.- nie spełniają kryterium transparentności oraz godzą w równowagę kontraktową stron umowy, a w konsekwencji uznać je należy za sprzeczne z dobrymi obyczajami;

e
art. 358 § 2 k.c.w zw. zart. 3 k.c.polegające na jego niezastosowaniu orazart. 3852k.c.poprzez jego błędną wykładnię - w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG poprzez nieuzupełnienie luki powstałej wskutek uznania postanowień §17 Umowy Kredytu za abuzywne za pomocą; (i) przepisów dyspozytywnych, mimo że kurs wymiany walut PLN/(...)może zostać ustalony również w oparciu o przepis dyspozytywny obowiązujący w dniu orzekania -art. 358 § 2 k.c., a który to przepis może znaleźć również zastosowanie z uwagi na fakt, że umowa kredytu jest zobowiązaniem o charakterze trwałym, przy czym do jego zastosowania nie jest wymagana zgoda konsumenta, (ii) wskaźnika o charakterze dyspozytywnym, jakim w dacie zawarcia umowy był kurs średni NBP - a w konsekwencji błędne stwierdzenie, że skutkiem abuzywności jest nieważność całej umowy;

f
art. 3851§ 1 i § 2 k.c.oraz art. 4 ustawy o zmianie ustawy - Prawo bankowe^ (dalej: Ustawa antyspreadowa) w zw. zart. 316 k.p.c.poprzez ich niezastosowanie i nieuwzględnienie stanu wprowadzonego Ustawą antyspreadową przy ocenie celowości stosowania przez Sąd sankcji dla zachęcenia banków do umieszczania w umowach kredytu postanowień dotyczących kursów walut w sytuacji, gdy obowiązek taki wynika już z ww. ustawy, wypełniając cele Dyrektywy 93/13 - a w konsekwencji zaniechanie dokonania oceny skutków braku związania abuzywnym postanowieniem na dzień orzekania i błędne przyjęcie, że nie została uchylona ewentualna abuzywność kwestionowanych postanowień;

g
art. 58 § 1 k.c.w zw. zart. 3851§ 1 i § 2 k.c.w zw. art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG poprzez ich błędne zastosowanie i zaniechania dokonania oceny: (i) czy przyjęcie nieważności Umowy Kredytu z uwagi na abuzywność niektórych jej postanowień jest zgodne z zasadą proporcjonalności oraz odpowiada sankcji bezskuteczności (niezwiązania postanowieniem) zart. 3851§ 2 k.c., (ii) jakie skutki pociąga za sobą uznanie Umowy Kredytu za nieważną wobec konsumenta i Banku, i to na dzień orzekania, oraz czy i w jakim zakresie skutki te są dla konsumenta dotkliwe, oraz poinformowania o nich wyczerpująco konsumenta i oparcie się w tym przedmiocie wyłącznie na życzeniu konsumenta ((...)) czy w konkretnej sytuacji powoda, który zrealizował cel umowy, wywodzenie sankcji nieważności nie stanowi nadużycia prawa - a w konsekwencji błędne przyjęcie, iż abuzywność postanowień dotyczących Tabeli Kursów Walut powinna powodować nieważność całej umowy - mimo, że Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 maja 2021 r. III CZP 6/21 wyjaśnił, że abuzywność powoduje sankcję bezskuteczności zawieszonej (nie zaś nieważności);

h
naruszenie przepisów prawa materialnego -art. 410 § 1 i § 2 k.c.w zw. zart. 405 k.c., polegające na ich błędnym zastosowaniu orazart. 411 pkt 1, 2 i 4 k.c.poprzez ich niezastosowanie i błędne przyjęciu, iż: (i) świadczenia spełnione przez powoda na rzecz Banku stanowiły świadczenie nienależne, mimo że znajdowały one podstawę w łączącym strony stosunku prawnym, (ii) została spełniona przesłanka wzbogacenia (po stronie Banku) i zubożenia (po stronie powoda), ((...)) zwrot kapitału kredytu stanowi świadczenie wzajemne, które podlega zwrotowi w przypadku nieważności Umowy Kredytu, (iv) nie jest możliwe zakwalifikowanie spełnionego przez powoda świadczenia jako czyniącego zadość zasadom współżycia społecznego lub też dokonanego na poczet niewymagalnego świadczenia Banku o zwrot własnego świadczenia, (iv) powód może domagać się zwrotu świadczenia, mimo, iż dokonywał spłat bez zastrzeżenia zwrotu;

Mając na uwadze powyższe zarzuty pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w Koninie w całości i przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania wraz z pozostawieniem temu Sądowi orzeczenia co do kosztów procesu za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego - o zasądzenie których według norm przepisanych w postępowaniu apelacyjnym od powodów solidarnie na rzecz pozwanego
Ewentualnie pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w Koninie w całości i oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów solidarnie na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na apelację pozwanego powód wniósł o oddalenie wniesionego przez stronę pozwaną środka zaskarżenia w całości oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Pismem z dnia 11 października 2023 r. pozwany podniósł ewentualny zarzut skorzystania przez stronę pozwaną z prawa zatrzymania spełnionych przez powoda na rzecz banku, które miałyby podlegać zwrotowi na wypadek stwierdzenia przez Sąd, że umowa kredytu jest nieważna (trwale bezskuteczne)- do czasu zaofiarowania przez powoda zwrotu świadczenia spełnionego przez bank na rzecz powoda w postaci zapłaty kwoty 125.869,08 zł (wartość kapitału udostępnionego powodowi na podstawie umowy kredytu). Do pisma pozwany dołączył oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania wraz z pełnomocnictwem oraz wydruk potwierdzający nadanie korespondencji na adres powoda.
Na rozprawie w dniu 25 października 2023 r. pełnomocnik powoda między innymi wniósł o nieuwzględnienie zarzutu zatrzymania.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Zarzuty apelacji nie uzasadniały jej uwzględnienia, a częściowa zmiana wyroku Sądu I instancji jest wynikiem uwzględnienia zarzutu zatrzymania.
Nieuzasadniony okazał zarzut naruszeniaart. 233§ 1 kpcw zw. zart. 6 kciart. 231 kpc.
Brak jest podstaw do zakwestionowania dokonanej przez Sąd Okręgowy pozytywnej w aspekcie wiarygodności dowodu z przesłuchania kredytobiorcyM. K..
Skarżący zarzuca, że Sąd Okręgowy bezpodstawnie dał tym zeznaniom wiarę, jednak nie przedstawił w środku odwoławczym żadnych argumentów, które dawały podstawę do zakwestionowania wiarygodności tego dowodu.
Tymczasem w świetle ugruntowanego stanowiska judykatury do naruszenia tego przepisu mogłoby dojść tylko wówczas, gdyby skarżący wykazał uchybienie podstawowym regułom służącym ocenie wiarygodności i mocy poszczególnych dowodów, tj. zasadom logicznego myślenia, doświadczenia życiowego i właściwego kojarzenia faktów (tak m.in. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 grudnia 2005 r. III CK 314/05), o czym w realiach niniejszej sprawy nie można mówić.
Trzeba w nawiązaniu do pozostałych wywodów apelacji dotyczących naruszeniaart. 233 § 1 kpcwskazać, że przepis ten wyraża jedną z podstawowych zasad procesu cywilnego tj. zasadę swobodnej oceny dowodów, stanowiąc, że sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia granic swobodnej oceny dowodów.
Naruszenie tego przepisu może więc polegać na tym, iż sąd z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów przyjął za wiarygodny określony dowód lub też odmówił wiarygodności konkretnemu dowodowi. Strona, która podnosi taki zarzut musi przy tym wykazać, o jaki konkretnie dowód chodzi i na czym polega przekroczenie
Zarzucane w środku odwoławczym pominięcie części wniosków dowodowych strony pozwanej ze swej istoty nie może uzasadniać naruszenia wskazanego ostatnio przepisu.
Również zarzucane w środku odwoławczym zaniechanie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału, czy też pominięcie przez sąd przy wyrokowaniu określonej okoliczności faktycznej, nawet jeżeli strona uważa ją za okoliczność istotną dla rozstrzygnięcia sprawy - nie stanowi o naruszeniu powyższego przepisu (zobacz m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2003 r., sygn. akt II CK 293/02). Zarzut błędnych ustaleń faktycznych nie może z kolei polegać jedynie na zaprezentowaniu przez skarżącego stanu faktycznego, ustalonego przez niego na podstawie własnej oceny dowodów, choćby ocena ta również była logiczna i zgodna z doświadczeniem życiowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 2005 r. IV CK 387/04).
Tymczasem wywody apelacji w tym zakresie ograniczają się właśnie do prezentacji własnej wersji stanu faktycznego, co stosownie do powyższych wskazań nie może być zabiegiem skutecznym. Jeżeli bowiem z materiału dowodowego sąd wyprowadził wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to taka ocena sądu nie narusza prawa do swobodnej oceny dowodów, choćby w równym stopniu, na podstawie tego samego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2005 r. IV CK 122/05).
Z twierdzeń apelacji nie wynika, w czym skarżący dopatruje się naruszeniaart. 6 k.c.w zw. zart. 233 § 1 k.p.c.i można jedynie domniemywać, że apelujący uznał, jakoby Sąd Okręgowy błędnie przyjął, iż powód nie udowodnił swoich twierdzeń faktycznych. Tymczasem przepisart. 6 k.c.dotyczy jedynie negatywnych skutków związanych, w myśl przepisów prawa cywilnego, z nieudowodnieniem przez stronę faktów, z których wywodzi ona skutki prawne (aspekt materialnoprawny rozkładu ciężaru dowodu). Poza jego dyspozycją pozostaje natomiast aspekt procesowy, w tym m.in. kwestia, czy strona wywiązała się z obowiązku udowodnienia faktów, z których wywodzi określone skutki prawne (por. wyrok Sądu Najwyższego z 5 listopada 2010 r., sygn. akt I CSK 23/10, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z 7 listopada 2007 r., sygn. akt II CSK 293/07, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z 22 grudnia 2000 r., sygn. akt II CKN 420/00, niepubl.). W konsekwencji, jak słusznie podkreśla się w orzecznictwie, zarzut naruszeniaart. 6 k.c.nie może być skutecznie uzasadniany naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów. Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art.art. 2352§ 1 pkt 2ik.p.c.w zw. zart. 278 § 1 k.p.c.oraz w zw. zart. 2711§1 k.p.c.orazart. 227 k.p.c.
Zasadnie bowiem uznał Sąd Okręgowy, że zbędne byłoby prowadzenie dowodu z zeznań świadkówE. J.iR. G.na okoliczności wskazane we wniosku dowodowym pozwanego. Występowanie w umowie stron postanowień o charakterze abuzywnym wynika już z treści zgromadzonych w sprawie dokumentów, w tym przede wszystkim w treści tej umowy.
Brak było też podstaw do uwzględnienia wniosku pozwanego o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na okoliczności wskazane w odpowiedzi na pozew.
Dokonana przez Sąd Okręgowy w niniejszej sprawie ocena prawna, podzielana przez Sąd Apelacyjny, o czym będzie mowa w dalszej części uzasadnienia, prowadziła do wniosku, iż brak jest podstaw do utrzymania umowy przy zastosowaniu kursu średniego NBP (z pominięciem ujmowanej tabelami kursowymi banku marży), dowód z opinii biegłego z zakresu bankowości i rachunkowości na okoliczności wskazywane przez pozwanego nie był potrzebny dla rozstrzygnięcia sprawy. Podobnie nie prowadziła do konieczności dopuszczenia takiego dowodu potrzeba oceny skutków ustalenia nieważności umowy dla sytuacji kredytobiorcy, gdyż nie były potrzebne do tego wiadomości specjalne.
Nie zachodziły zatem podstawy do przeprowadzenia pominiętych przez Sąd Okręgowy dowodów w postępowaniu apelacyjnym.
Bezzasadny okazał się zarzut naruszeniaart. 189 k.p.c.poprzez uznanie braku interesu prawnego powoda w żądaniu ustalenia nieważności umowy, w sytuacji gdy powód wytoczył również powództwo o zapłatę.
Nie ulega wątpliwości, że w tej konkretnej sprawie wyrok zasądzający mógłby nie usunąć niepewności w zakresie wszelkich skutków prawnych, jakie wynikają lub mogą wyniknąć w przyszłości ze stosunku prawnego, którego istnienie zostało zakwestionowane. Wszak ustalenie nieważności umowy odnosi skutek dotyczący niespłaconej części kredytu. Dotyczy to także kwestii zabezpieczeń w postaci hipoteki ustanowionej na należącej doM. K.nieruchomości. W tej sytuacji dopuszczalne jest zastosowanieart. 189 k.p.c.W tej sytuacji dopuszczalne jest zastosowanieart. 189 k.p.c.(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 28 maja 2020 r., sygn. I CSK 491/19).
Z zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego Sąd Apelacyjny podzielił zarzut naruszenia art. 69 ust. 1 i 2 Pr. bank. (w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe) w zw. zart. 3531k.c., lecz uchybienie to nie miało wpływu na wynik sprawy.
W myśl utrwalonych poglądów judykatury umowa o kredyt indeksowany do waluty obcej co do zasady nie jest niezgodna zart.69Pr. bank. i to także w brzmieniu obowiązującym przed jego nowelizacją. Zastosowanie konstrukcji przeliczeń pomiędzy walutą krajową i obcą w celu ustalenia wysokości świadczeń, do których obowiązane strony umowy kredytu mieści się w granicach swobody umów. W tym kontekście nieuprawnione były dalsze wywody Sądu I instancji, według których o niezgodności zart. 69Pr. bank. miała dowodzić niemożność ustalenia z góry zobowiązania kredytobiorcy. Z istoty kredytu indeksowanego wynika niemożność określenia z góry zobowiązania pieniężnego w złotych polskich, która to wielkość jest zależna od kursu waluty, do której kredyt jest indeksowany. W granicach dopuszczalnej swobody umów zart. 3531k.c.mieści się również postanowienie stron, że określony w umowie kredyt zostanie wypłacony z zastosowaniem kursu waluty obowiązującego w dacie wypłaty kredytu. W umowie, co do zasady, wskazano, według jakiego kursu zostanie przeliczony kredyt (według Tabeli Kursów obowiązującej w pozwanym Banku w danych dniach). Sąd Apelacyjny w tym składzie nie podziela zatem poglądu, jakoby odwołanie się w umowie do tabel kursowych banku skutkować miało automatycznie bezwzględną nieważnością umowy kredytu.
Odmienną rzeczą od sprzeczności umowy zart. 69Pr. bank. iart. 3531k.c.jest natomiast zagadnienie, czy postanowienia odwołujące się ogólnikowo do Tabeli Kursów Banku były abuzywne. Zagadnienie abuzywności postanowień umowy tj. jej przesłanki i skutki prawne, uregulowane jest przepisami szczególnymikodeksu cywilnego–art. 3851i nast. k.c.(por. też wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., sygn. II CSKP 464/22).
Nie budzi natomiast wątpliwości stanowisko Sądu Okręgowego co do abuzywności postanowień umowy odnoszących się do mechanizmu indeksacji według tabel kursowych pozwanego.
W judykaturze powszechnie przyjmuje się, że tego rodzaju walutowe klauzule indeksacyjne, jakie przyjęto w umowie stron, obejmujące ustalenie wysokości samego świadczenia a także sposób przeliczenia spłat kredytu na walutę obcą, określają świadczenie główne stron umowy, w rozumieniu przepisuart. 3851§ 1 k.c., stanowiąc przedmiotowo istotny element umowy kredytu (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 4 kwietnia 2019 r. w sprawie III CSK 159/17, LEX nr 2642144, z 9 maja 2019 r. w sprawie I CSK 242/18, Legalis nr 1117668, z 11 grudnia 2019 r. w sprawie V CSK 382, z 2 czerwca 2021 r. w sprawieI (...)55/21, LEX nr 3219740 itd., a także wyroki(...): z 30 kwietnia 2014 r. w sprawie C-26/13 oraz z 20 września 2017 r. w sprawie C-186/16).
Nie można też zgodzić się z wywodami apelacji jakoby powód został należycie poinformowany o tzw. ryzyku walutowym. Pisemne, lakoniczne oświadczenie pozwanego, z którego wynikało, że przedstawiono mu ofertę kredytu hipotecznegoG. M.Bank w złotych polskich oraz że wybrał kredyt w walucie obcej, będąc uprzednio poinformowanym o ryzykach związanych z zaciągnięciem kredytu hipotecznego w walucie obcej. W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Sądu Najwyższego (por. m.in. powołany wyżej wyrok z 13.05.2022r.(...)464/22) oświadczenia tego rodzaju są oczywiście niewystarczające dla stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi wystarczającej informacji. Ww. oświadczenie kredytobiorcy ma w istocie charakter czysto deklaratywny.
Nie ulega przy tym wątpliwości, jak prawidłowo przyjął 󠅻Sąd Okręgowy, że w umowie stron postanowienie dotyczące indeksacji zostało sformułowane w sposób niejednoznaczny. Polegało to na tym, że przy przeliczaniu świadczeń, zarówno określających kwotę przyznanego kredytu, jak wysokość spłaty rat kredytowych, odwołano się tam do kursów ustalanych przez poprzednika prawnego pozwanego i ogłaszanych w(...), bez wskazania obiektywnego miernika, pozwalającego w sposób przewidywalny określić wysokość ciążącego na kredytobiorcy zobowiązania (por. § 17 umowy kredytu). Szczegółowe mechanizmy ustalania kursu wymiany walut nie zostały także wskazane w innych wiążących obie strony dokumentach doręczonychM. K.przy zawarciu umowy. Wspomnianej niejednoznaczności nie usuwa, wskazanie w § 17 umowy kredytu, że kursy wymiany będą określane jako średnie kursy złotego do danej waluty ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP, plus lub minus marża kupna lub sprzedaży. Pozornie bowiem jedynie klauzula taka odwołuje się do obiektywnego miernika ekonomicznego, jakim są kursy walut na rynku ogłaszane przez Narodowy Bank Polski. W rzeczywistości natomiast ostateczne prawo ustalenia kursu wymiany zastrzeżone zostało w umowie w sposób całkowicie dyskrecjonalny na rzecz banku przez możliwość ustalania własnej marży na podstawie niesprecyzowanego i nieujawnionego kontrahentom mechanizmu. Tego rodzaju ogólnikowe sformułowania nie pozwalały kredytobiorcom na samodzielne, jednoznaczne ustalenie wysokości zobowiązania na dzień jego wymagalności (por. wyrok(...)z dnia 18 listopada 2021 r. w sprawie C-212/20).
Z kolei utrwalona w orzecznictwie jest wykładnia, zgodnie z którą postanowienia umowne, uzależniające warunki waloryzacji (indeksacji) świadczenia pieniężnego wyłącznie od woli banku należy uznać za nieuczciwe (niedozwolone, abuzywne) w rozumieniuart. 3851§ 1 k.c., jako kształtujące prawa i obowiązki konsumenta – kredytobiorcy w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, przede wszystkim przez wykorzystywanie pozycji dominującej przedsiębiorcy i naruszanie równowagi kontraktowej. Dotyczy to w szczególności odwołania się, jak w rozpoznawanej sprawie, w klauzuli umownej do kursów walut zawartych w tabeli banku, ogłaszanej w jego siedzibie, bez wskazania ograniczeń umownych w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Tego rodzaju klauzule uznać należy za nietransparentne, pozostawiające pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarczające kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszające równorzędność stron (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 września 2016 r. w sprawie II CSK 750/15, LEX nr 2182659, z dnia 27 lutego 2019 r. w sprawie II CSK 19/18, LEX nr 2626330, z dnia 4 kwietnia 2019 r. w sprawie III CSK 159/17, OSP, z. 12 z 2019 r., poz. 115, z dnia 29 października 2019 r. w sprawie IV CSK 309/18, OSNC, z. 7-8 z 2020 r., poz. 64, z dnia 11 grudnia 2019 r. w sprawie V CSK 382/18, LEX nr 2771344 itp.). Dodać należy, że oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy. Bez istotnego znaczenia jest zatem, w jaki sposób powód faktycznie ustalał wysokość marży i ostateczny kurs wymiany oraz czy w tym zakresie stosował się do obiektywnych kryteriów ekonomicznych (por. uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r. w sprawie III CZP 29/17).
Abuzywności omawianych postanowień umownych nie mogło usunąć samo wejście w życie przepisów ustawy 29 lipca 2011 r. o zmianieustawy – Prawo bankoweoraz niektórych innych ustaw (Dz.U.165.984), zwanej też „ustawą antyspreadową”, mocą której m.in. znowelizowano przepisy art. 69 Pr. bank. (zob. bliżej w/w wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r. w sprawie III CSK 159/17).
Irrelewantne jest, czy w trakcie wykonywania umowy bank ustalał kurs zakupu i sprzedaży(...)w wysokości odbiegającej od kursu rynkowego czy też kursu NBP, co zostało wskazane w § 17 umowy. Istotne jest jedynie to, czy sporne postanowienie umowne, oceniane na chwilę zawarcia umowy, było niedozwolonym postanowieniem umownym w rozumieniuart. 3851 § 1 k.c., czyli kształtowało prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.
Zaprezentowanej powyżej oceny, zarówno skutków abuzywności postanowień, jak i niedozwolonego ich charakteru, nie zmienia zawarcie przez strony aneksu do umowy kredytu. W pierwszej kolejności, jeśli umowa jest nieważna, to nie są skuteczne jej aneksy. Nie można zmienić (aneksować) nieważnej czynności prawnej jeśli celem dokonywanej przez strony czynności prawnej nie jest konwalidowanie nieważnej umowy. Ponadto zawarty z konsumentem aneks nie może prowadzić do pozbawienia konsumenta jego uprawnień wynikających z norm regulujących skutki zastosowania przez przedsiębiorcę klauzul abuzywnych. Zgoda konsumenta na związanie postanowieniami o charakterze niedozwolonym może być wyrażona jedynie świadomie, w drodze wyraźnej i jednoznacznej czynności prawnej. Trudno uznać, aby podpisany aneks odpowiadał tym kryteriom, w szczególności w sytuacji, w której aneks nie zawiera żadnego odniesienia do dokonanego już pierwotnego przeliczenia kwoty wykorzystanego kredytu na kwotę zadłużenia wyrażoną we frankach oraz do świadczeń spełnianych przez kredytobiorców przed jego zawarciem. Nie usuwa więc skutków abuzywności postanowień umowy i regulaminu.
Prawidłowo w tej sytuacji uznał Sąd I instancji, że z powyższych przyczyn postanowienia umowy dotyczące indeksowania kredytu do waluty obcej w postaci franka szwajcarskiego stanowiły klauzulę niedozwoloną (abuzywną), a więc niewiążącąM. K.jako kredytobiorcę z uwagi na treśćart. 3851§ 1 k.c.
Nie zasługuje też na uwzględnienie argumentacja apelacji, zgodnie z którą wyeliminowanie niedozwolonej klauzuli walutowej (indeksacyjnej) powinno skutkować zastąpieniem jej, czy to na podstawieart. 65 § 2 k.c., czy to na podstawie powoływanych w apelacji przepisów prawa materialnego (przede wszystkimart. 358 § 2 k.c.), innymi postanowieniami, które pozwolą na utrzymanie ważności i kontynuowanie umowy kredytu. W świetle celów dyrektywy 93/13 (w szczególności prewencyjnych i zniechęcających przedsiębiorców do stosowania niedozwolonych klauzul umownych) oraz wprowadzonych na jej podstawie adekwatnych uregulowań prawa krajowego o ochronie konsumentów utrwaliło się w judykaturze wykładnia, zgodnie z którą niedopuszczalne byłoby, bez wyraźnej zgody konsumenta, a tym bardziej wbrew jego woli, czy to na podstawie wykładni oświadczeń woli, zwyczajów, zasad słuszności, czy też przy zastosowaniu ogólnych przepisów o charakterze dyspozytywnym, zastępowanie przez sąd krajowy uznanych za nieuczciwe warunków umowy innymi postanowieniami, w celu utrzymania skuteczności (ważności) kontraktu, choćby nawet miało to nastąpić z korzyścią dla konsumenta (por. np. wyroki(...): z dnia 14 marca 2019 r. w sprawie C-118/17, z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, z dnia 18 listopada 2021 r. w sprawie C-212/20 a także wyrok Sądu Najwyższego: z dnia 7 listopada 2019 r. w sprawie IV CSK 13/19, LEX nr 2741776). W szczególności, zważywszy iżart. 3851§ 2 k.c.wyłącza stosowanie przepisuart. 58 § 3 k.c., omawiane nieuczciwe postanowienia indeksacyjne w kredytach walutowych nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym, opartym na przepisachkodeksu cywilnego, czy ustaw szczególnych, jak np.prawa wekslowego(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r. w sprawie II CSK 483/18).
Okoliczność, że Sąd Okręgowy nie odniósł się w swych rozważaniach do kwestii możliwości usunięcia z klauzuli zawartej w § 17 umowy kredytowej jedynie warunku dotyczącego marży, nie daje podstaw do przyjęcia jakoby doszło do nierozpoznania istoty sprawy.
Nierozpoznanie istoty sprawy jest bowiem wadliwością rozstrzygnięcia polegającą na wydaniu przez sąd I instancji orzeczenia przy zaniechaniu zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie.
Takich uchybień Sąd Okręgowy się nie dopuścił.
Zgodnie z § 17 ust. 1 spornej umowy kredytu, do rozliczania transakcji wypłat i spłat kredytów stosowane są odpowiednio kursy kupna i sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez bank, walut zawartych w ofercie banku obowiązujące w dniu dokonania transakcji. W § 17 ust. 2 umowy, kursy kupna określone zostały jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna, a w § 17 ust. 3 umowy kursy sprzedaży określono jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP plus marża sprzedaży.
Nie było w oparciu o treść tych postanowień umowy dostatecznie uzasadnionych podstaw do przyjęcia koncepcji apelującego, zgodnie z którą umowa kredytu mogłaby być utrzymana przez modyfikację omawianej klauzuli walutowej, zawartej w § 17, co miałoby nastąpić przez wyłączenie z niej jedynie niedookreślonego uprawnienia banku do ustalania marży, co oznaczałoby, że kurs wymiany dokonywany byłby wyłącznie na podstawie średniego kursu, ogłaszanego przez NBP. Możliwość taka była rozpatrywana, na tle przepisów Dyrektywy Rady 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, przez(...)w wyroku z dnia 29 kwietnia 2021 r. w sprawie C-19/20 (LEX nr 3166094), wydanym nb. w związku z pytaniem prawnym związanym z badaniem abuzywności klauzuli umownej, identycznej jak w rozpoznawanej sprawie. Trybunał w swoim orzeczeniu stwierdził, że tego rodzaju „rozszczepienie” niedozwolonej klauzuli, mające służyć utrzymaniu („uratowaniu”) umowy zawartej z konsumentem mogłoby hipotetycznie nastąpić, nawet bez zgody konsumenta, jednak przy spełnieniu pewnych warunków. Poza niedopuszczalnością doprowadzenia w ten sposób do zmiany istoty zobowiązania umownego, mogłoby chodzić jedynie o tego rodzaju klauzule, w których poszczególne postanowienia (w domyśle: abuzywne i dozwolone) mają odrębne, samodzielne znaczenie, co oznacza, że mogłyby funkcjonować w obrocie niezależnie od siebie (czyli mogłyby być uznane za autonomiczne warunki umowne). Operacja taka nie mogłaby też osłabiać zasadniczego, prewencyjnego celu Dyrektywy, jakim jest odstraszanie przedsiębiorców od stosowania nieuczciwych klauzul w umowach zawieranych z konsumentami.
Odnosząc to do badanej klauzuli, należy w pierwszej kolejności stwierdzić, że nie sposób byłoby wykreować z niej dwóch odrębnych (autonomicznych) zobowiązań, dotyczących ustalania kursu wymiany waluty. Kredytobiorcy mieli bowiem, zgodnie z literalnym brzmieniem umowy, spełniać jedno nierozdzielne świadczenie, którego wysokość ustalana była na podstawie Tabel Kursowych Banku, bez możliwości wyodrębnienia z niego świadczenia spełnianego według średniego kursu NBP i świadczenia stanowiącego marżę banku (zob. bliżej glosa Ł. Węgrzynowskiego do w/w wyroku TSUE w sprawie C-19/20, LEX/el. 2021). Nadto przyjęcie możliwości zastosowania postulowanego przez skarżącego zabiegu „rozbicia” niedozwolonej klauzuli mogłoby w konsekwencji poważnie osłabić prewencyjne znaczenie przepisów o ochronie konsumentów. Mogłoby bowiem skłaniać przedsiębiorców do stosowania „hybrydowych”, abuzywnych klauzul umownych, z założeniem, że na wypadek sporu sądowego z konsumentem umowa nie ulegnie zniweczeniu właśnie z uwagi na możliwość ich rozczłonkowania. Oznacza to, że ustalając nieważność badanej umowy kredytowej sąd I instancji nie naruszył przepisów prawa.
Sąd Apelacyjny nie podziela stanowiska wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 2022 r., sygn. II CSKP 364/22, w którym Sąd Najwyższy analizował identyczną umowę o kredyt, jak w niniejszej sprawie i odniósł się do § 17 umowy, stwierdzając, że istnieje możliwość usunięcie wskazanego postanowienia odnoszącego się do marży banku, co oznacza, iż w stosunkach stron wiążący powinien być kurs średni NBP
Sąd Apelacyjny wskazuje na odosobniony charakter tego orzeczenia i podkreśla, mając na uwadze przytoczone już powyżej argumenty, że umowa o kredyt z uwagi na abuzywny charakter jej zapisów jest nieważna ex tunc (por. też powołany już wyżej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r.(...)464/22).
Odmienny pogląd na gruncie tożsamej umowy wyrażono także w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2023 r. I CSK 4195/22, w którym wskazano, że kwestionowane klauzule indeksacyjne dotyczą w równym stopniu wyliczenia samego zobowiązania kredytowego (świadczenia głównego), sposobu kalkulacji należnych rat, jak i naliczania marży. Z tej przyczyny nie ma podstaw do wyinterpretowania oddzielnej normy prawnej odnoszącej się wyłącznie do marży banku.
Przyjęty przez Sąd Apelacyjny kierunek wykładni i stosowania prawa znalazł także jednoznaczne potwierdzenie w orzeczeniach, zarówno(...), jak i Sądu Najwyższego (por. wyroki(...): z dnia 18 listopada 2021 r. w sprawie C-212/20, LEX nr 3256973 oraz z dnia 31 marca 2022 r. w sprawie C-472/20, Legalis nr 2678501, a także wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 28 września 2021 r. w sprawieI (...)74/21, LEX nr 3283262, z dnia 26 kwietnia 2022 r. w sprawie II CSKP 550/22 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2022 r. w sprawie I CSK 2912/22).
Sąd Apelacyjny stoi zatem na stanowisku, że zapisy związane z mechanizmem przeliczeniowym – w szczególności § 17 umowy - nie mogą dalej obowiązywać po wyeliminowaniu z ich treści zapisów jedynie marży kupna/sprzedaży i utrzymania umowy przy pozostawieniu dla rozliczeń stron kursu średniego NBP.
W ocenie Sądu Apelacyjnego marża nie stanowi odrębnego zobowiązania umownego, a element klauzuli, która miała zapewnić wynikający ze stosowania spreadu zysk.
Kurs NBP i dodawana do niego marża banku w sposób łączny i całościowy kreują kurs. W wyroku C-19/20(...)opowiedział się przeciwko fragmentaryzacji klauzul.
Istotą zastosowanych przez kredytodawcę klauzul było przyjmowanie różnych kursów wymiany kupna/sprzedaży przy przeliczaniu kapitału pozostającego do spłaty oraz wysokości rat kredytu.
Należy zauważyć, że § 17 umowy, który kreuje mechanizm kurs NBP + marża, dotyczy w równym stopniu wyliczenia samego zobowiązania kredytowego (świadczenia głównego), sposobu kalkulacji należnych rat, jak i naliczania marży.
Z tej przyczyny brak jest podstaw do wyinterpretowania oddzielnej normy odnoszącej się wyłącznie do marży banku, która mogłaby zostać poddana testowi abuzywności.
Zapisy § 17 stanowiły w istocie integralną i nierozerwalną całość, która tworzyła mechanizm przeliczeniowy.
Samart. 3851k.c.nie przewiduje przy tym możliwości częściowego lub zakresowego (interpretacyjnego) modelu stwierdzania abuzywności.
Trzeba wreszcie wskazać, że na gruncie omawianej umowy, już z treści samej klauzuli określającej kurs kupna/sprzedaży wynika, że nie jest możliwe usunięcie z § 17 części klauzuli dotyczącej marży bez zmiany istoty tego warunku.
Klauzule te zawierają, na potrzeby umowy, definicje kursu kupna/sprzedaży. Ich brzmienie jest takie, że kurs kupna ustala się jako różnicę dwóch elementów: średniego kursu złotego do danych walut ogłoszonego w tabeli kursów średnich NBP i marży kupna, a kurs sprzedaży jako sumę dwóch elementów: średniego kursu złotego do danych walut ogłoszonego w tabeli kursów średnich NBP i marży sprzedaży. Usunięcie elementu marży - odpowiednio kupna i sprzedaży – spowoduje zmianę istoty warunku tj. klauzul przeliczeniowych mających zastosowanie nie tylko do ustalania wysokości zobowiązań (wypłaty i spłaty kredytu), ale również do ustalania spreadu walutowego na rzecz banku. Eliminacja z wyrażonego w postanowieniu umownym elementu, spowoduje, że określony w omawianej umowie kurs kupna waluty będzie równy kursowi sprzedaży, gdyż oba te kursy będą odpowiadały średniemu kursowi NBP. Taki zabieg zmienia sens pierwotnego brzmienia postanowienia umownego, gdyż pozbawia banku zysku wynikającego ze spreadu walutowego, ale to właśnie niejasny zysk banku wynikający z różnicy kursu walutowego stanowił o nieuczciwości warunku umownego. Tym samym jego eliminacja nieuczciwość tę likwiduje.
Jak to już wskazano na gruncie prawa polskiego należy przy tym odrzucić możliwość usunięcia jedynie części abuzywnego postanowienia umownego, skoro wart. 3851§ 1 k.c.mowa jest o „postanowieniu umowy” jako całości, a nie jego części.
Wobec nieważności umowy kredytowejM. K.przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu tej umowy, zgodnie zart. 410 § 1w zw. zart. 405 k.c.
Roszczenie to jest niezależne od tego, czy i w jakim zakresie powód jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu (tak Sąd Najwyższy w uchwale z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021/6/20 oraz w uchwale składu 7 sędziów, mającej moc zasady prawnej, z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56). Spełnione przez kredytobiorcę nienależnie na podstawie postanowienia abuzywnego świadczenie podlega zwrotowi choćby kredytobiorca był równolegle dłużnikiem banku (wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC – zb. dod.(...)).
W sprawie nie wystąpiły przy tym okoliczności wyłączające zwrot świadczenia przewidziane wart. 411 k.c.
Pozwany nie może skutecznie bronić się przed roszczeniem strony powodowej powołaniem się naart. 411 pkt 1 k.c., zgodnie z którym nie można żądać zwrotu świadczenia jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie był do świadczenia zobowiązany, chyba że spełnienie świadczenia nastąpiło z zastrzeżeniem zwrotu albo w celu uniknięcia przymusu lub w wykonaniu nieważnej czynności prawnej.
Po pierwsze, wiedzę należy tu rozumieć jako całkowitą świadomość tego, że świadczenie się nie należy i że spełniający mógłby bez ujemnych dla siebie konsekwencji prawnych odmówić jego spełnienia (vide orz. SN z 12.12.1997 r., III CKN 236/97, OSNC 1998/6/101). Na gruncie okoliczności faktycznych niniejszej sprawy nie można było uznać, że powód miał pozytywną i pewną wiedzę, że płacone należności kredytowe są w całości lub w części nienależne bankowi. Kwestia niedozwolonego charakteru klauzul indeksacyjnych i nieważności umowy była wszak i nadal jest przedmiotem sporu pomiędzy stronami, który wymagał rozstrzygnięcia przez sąd.
Po drugie, w związku z uznaniem umowy za nieważną zachodzi wyjątek przewidziany wart. 411 pkt 1 in fine k.c.Uwzględnieniu żądania o zwrot świadczeń nie sprzeciwia się teżart. 411 pkt 2 k.c., w myśl którego nie można żądać zwrotu świadczenia, jeżeli spełnienie świadczenia czyni zadość zasadom współżycia społecznego.
Przepis ten jest w orzecznictwie interpretowany wąsko i stosowany w praktyce w odniesieniu do świadczeń quasi-alimentacyjnych czy związanych ze stosunkiem pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2011 r., I CSK 286/10, M. Praw. 2011, nr 24, s. 134).
W zasadzie nie ma zaś potrzeby sięgania do niego w sytuacji, w której wzbogacony środkami pieniężnymi wypłaconymi przez bank w wykonaniu nieważnej umowy kredytu jest prawnie (a nie tylko moralnie) zobowiązany do jej zwrotu. W szczególności wtedy, gdy dodatkowe, instrumenty prawne wystarczająco zabezpieczają interesy banku związane z zaspokojeniem tego zobowiązania i jedynie od jego aktywności zależy ich wykorzystanie (porównaj uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20). Pozwany nie może wreszcie skutecznie bronić się przeciwko żądaniom o zwrot nienależnych świadczeń z powołaniem naart. 411 pkt. 4 k.c., który stanowi, że nie można żądać zwrotu świadczenia, jeżeli świadczenie zostało spełnione, zanim wierzytelność stała się wymagalna.
Przepis ten nie może znaleźć zastosowania w rozpatrywanej sprawie, bowiem nie odnosi się on w ogóle do zobowiązania nieistniejącego (jak to miało miejsce w analizowanym przypadku), lecz dotyczy świadczeń wynikających z zobowiązań istniejących, lecz spełnionych przed terminem wymagalności roszczenia, co do którego podstawa prawna od chwili spełnienia świadczenia nie uległa zmianie, jednak ze względów praktycznych nie jest celowe domaganie się zwrotu tej kwoty, która z chwilą nadejścia terminu wymagalności roszczenia musiałby być świadczona między stronami (vide: orz. SN z 23.05.1980 r., IV PR 200/80, Legalis nr 22045).
Pozwany w toku postępowania apelacyjnego złożył oświadczenie, które powód otrzymał 13.10.2023r. o skorzystaniu z prawa zatrzymania z wzajemnego roszczenia przysługującego mu z tytułu zwrotu wypłaconejM. K.kwoty kredytu.
Sąd Apelacyjny zauważa, że co do zasady dopuszczalne jest zgłoszenie przez pozwanego tego zarzutu w formie ewentualnej, czyli na wypadek, gdyby sąd nie uwzględnił głównych zarzutów obronnych związanych z kwestionowaniem samej zasadności roszczeń powództwa (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 1 grudnia 1961 r, sygn. IV CR 212/61, OSNC, z. 6 z 1963 r., poz. 120 oraz z 22 listopada 1968 r., sygn. I CR 538/68, OSNCP, z. 11 z 1969 r., poz. 204., zob. też: T. Wiśniewski, „Prawo zatrzymania w kodeksie cywilnym”, Wyd. Prawnicze, Warszawa 1999, str. 324 - 325). Nie był to zatem – wbrew twierdzeniom powoda – zarzut warunkowy.
Zarówno oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania (czynność materialnoprawna), jak i procesowy zarzut zatrzymania pozwany podniósł w toku postępowania sądowego przed Sądem II instancji. Wobec braku regulacji dotyczącej terminu jego złożenia, należało uznać, że pozwany mógł to uczynić do czasu wydania przez Sąd II instancji wyroku.
Poza sporem pozostawała okoliczność, że powód z tytułu zawartej umowy kredytu otrzymał od pozwanego 125.869,08 zł, która, na skutek upadku tej umowy, stała się świadczeniem nienależnym. Nadto w toku postępowania apelacyjnego powód został pisemnie pouczony przez Sąd o skutkach prawnych związanych z przedmiotowym procesem i zgłoszonymi żądaniami strony powodowej, zatem nie ulega wątpliwości, że znane mu są konsekwencje związane z unieważnieniem umowy kredytu, w tym konieczność zwrotu całego kredytu udzielonego mu przez bank.
Umowę o kredyt bankowy należy zaliczyć do umów wzajemnych w rozumieniuart. 487 § 2 k.c.(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2017 r., sygn. II CSK 281/16, LEX nr 2294390, a także: L. Węgrzynowski, „Teoria salda czy teoria dwóch kondykcji? Zasady rozliczeń z nieważnej umowy kredytu frankowego”, Przegląd Prawa Handlowego, nr 5 z 2021 r., str. 33 – 41 oraz B. Bajor i in., „Prawo bankowe. Komentarz do przepisów cywilnoprawnych”, Wolters Kluwer, Warszawa 2020, str. 465 itp.). Z treściart. 69Pr. bank. wprost wynika, że odpowiednikiem świadczenia pieniężnego banku jest odpowiednie świadczenie pieniężne kredytobiorcy w postaci obowiązku zapłaty oprocentowania, prowizji i innych opłat. Mając na uwadze treśćart. 496 k.c.w zw. zart. 497 k.c.- obowiązek zwrotu wykorzystanego kapitału jest w relacji do obowiązku oddania środków pieniężnych do dyspozycji kredytobiorcy czymś więcej niż zobowiązaniem do świadczenia wzajemnego (ma charakter bardziej podstawowy niż obowiązek zapłaty oprocentowania czy wynagrodzenia), co uzasadnia zastosowanie tego przepisu także w tym przypadku (w celu zabezpieczenia roszczenia restytucyjnego banku) z odwołaniem do rozumowania a minori ad maius (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2021 r, sygn.. III CZP 11/20, OSNC, z. 6 z 2021 r., poz. 40 oraz uzasadnienie do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. sygn.. III CZP 6/21).
Dla skutecznego podniesienia omawianego zarzutu pozwany nie musiał także stawiać swojej wzajemnej wierzytelności w stan wymagalności w rozumieniuart. 455 k.c.(czyli przez wezwanie do jej zapłaty). Ze swej istoty prawo zatrzymania jest zarzutem o charakterze dylatoryjnym (opóźniającym, hamującym), powodującym, iż świadczenie nie staje się (przestaje być) wymagalne, zaś roszczenie drugiej strony o spełnienie tego świadczenia staje się bezskuteczne. Powoduje to, że druga strona nie będzie mogła domagać się ani spełnienia świadczenia, ani realizować jakichkolwiek innych uprawnień, które wynikają z niewykonania zobowiązania przez stronę powstrzymującą się ze spełnieniem świadczenia (por. np. J. C., P. N., „Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany doart. 496 k.c.”, Lex/el 2022). Dla wywołania takiego skutku wystarczające jest istnienie po stronie retencjonisty wierzytelności wzajemnej, a nie jej wymagalność.
Wymaga też podkreślenia, że zarzut zatrzymania został w sprawie zgłoszony jedynie jako ewentualny, a podstawowy interes pozwanego, wyrażony jego stanowiskiem procesowym, nie polega na odzyskaniu nienależnego świadczenia ale na utrzymaniu i kontynuowaniu wykonywania zawartej między stronami umowy kredytu.
Powyższe skutkowało w pierwszej kolejności zmianą zaskarżonego wyroku w punkcie 2 na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.Z kolei, skuteczne powołanie się na prawo zatrzymania pociąga za sobą ustanie po stronie zgłaszającego ten zarzut dłużnika opóźnienia w zapłacie dochodzonego przez wierzyciela świadczenia wzajemnego, co uchyla m.in. obowiązek uiszczania odsetek ustawowych za opóźnienie na podstawieart. 481 k.c.(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 7 stycznia 2005 r. w sprawie IV CK 204/04, LEX nr 277849 oraz z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie II CSK 359/14, LEX nr 1653744, a także: T. W., jw., str. 280 – 287). Na tej podstawie w punkcie Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 1 w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzeczM. K.kwotę 112.359,27 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 26 czerwca 2020 r. do dnia 12 października 2023r. r. za jednoczesnym zaofiarowaniem przezM. K.na rzecz pozwanego kwoty 125.869,08 zł albo zabezpieczeniem roszczenia o jej zwrot, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.
W pozostałej części z przyczyn wskazanych wyżej apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie i wpunkcie IIją oddalono w pozostałym zakresie na podstawieart. 385 k.p.c.
Pomimo uwzględnienia zgłoszonego jako ewentualny zarzut zatrzymania, pozwanego nadal należy traktować jako przegrywającego sprawę, z czym związane jest rozstrzygnięcie o kosztach postępowania. Koszty procesu zainicjowanego przez organizację pozarządową powinny być rozliczane na zasadach ogólnych, zgodnie z regułą odpowiedzialności za wynik sporu (por. uwaga 13 i 13.1 art. 62 Kodeks postępowania cywilnego. red. Rylski 2022, wyd. 1/A. Jaworski, Komentarz 2022, wyd. 1, Legalis).
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono z uwzględnieniem, że stroną wygrywającą na tym etapie sporu jest powód, w związku z tym - zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sporu zart. 98 § 1 k.p.c.- należał mu się od pozwanego zwrot kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej na podstawieart. 98 § 1 i 3w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.oraz§ 2 pkt 6w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
Mikołaj Tomaszewski
Niniejsze pismo nie wymaga podpisu na podstawie § 100a ust. 1-3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2019 r. - Regulamin urzędowania sądów powszechnych jako właściwie zatwierdzone w sądowym systemie teleinformatycznym.

starszy sekretarz sądowyJoanna Forycka