Sąd Okręgowy w Lublinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 859/19
Data wyroku: 2020-02-13 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Sądu Okręgowego Dariusz Iskra, Sędzia Sądu Okręgowego Andrzej Mikołajewski, Sądu Rejonowego Anna Wołucka-Ławnikowicz (del.)
Słowa kluczowe: Zasiedzenie
Podstawa prawna: art. 172 k.c.

Sygn. akt II Ca 859/19

POSTANOWIENIE

Dnia 13 lutego 2020 roku

Sąd Okręgowy w Lublinie II Wydział Cywilny Odwoławczy

w składzie:
Przewodniczący Sędzia Sądu Okręgowego Andrzej Mikołajewski (spr.)
Sędziowie:  Sądu Okręgowego Dariusz Iskra
Sądu Rejonowego Anna Wołucka-Ławnikowicz (del.)
Protokolant: Przemysław Ochal
po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2020 roku w Lublinie na rozprawie
sprawy z wnioskuR. D. (1)
z udziałemA. D. (1),A. K.,I. K.iH. K.
o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie
na skutek apelacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego w Lubartowie z dnia 30 czerwca 2017 roku, sygn. akt I Ns 1/13
postanawia:

I
oddalić apelację;

II
zasądzić odR. D. (1)na rzeczA. D. (1)kwotę 900 zł (dziewięćset złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.

Dariusz Iskra  Andrzej Mikołajewski  Anna Wołucka-Ławnikowicz

Sygn. akt II Ca 859/19

UZASADNIENIE
We wniosku z dnia 31 grudnia 2012 roku wnioskodawczyniR. D. (1)domagała się stwierdzenia, że ona i jej mążA. D. (2)nabyli przez zasiedzenie z dniem 1 grudnia 2010 roku na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej własność nieruchomości położonej we wsiK., obrębK., oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka numer (...), zabudowanej domem jednorodzinnym.
*
Postanowieniem z dnia 30 czerwca 2017 roku Sąd Rejonowy w Lubartowie:

I
oddalił wniosek;

II
obciążył wnioskodawczynię i uczestników postępowania kosztami postępowania związanymi z ich udziałem w sprawie.

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:
MałżonkowieJ.iM. D. (1)mieszkali w miejscowościK.. Byli oni rolnikami. Począwszy od lat czterdziestych XX wieku uprawiali gospodarstwo rolne położone wK.. W skład tego gospodarstwa wchodziły nieruchomości rolne, tzn. grunt orny stanowiący jedną całość oraz łąka również stanowiąca jedną całość. Po założeniu ewidencji gruntów, grunt orny uprawiany przez małżonkówD.oznaczony został jakodziałka numer (...)o powierzchni 2,51 ha. Na działce tej, w jej północno-wschodniej części, około 1960 rokuD.wybudowali drewniany dom mieszkalny, w którym zamieszkali wraz z dziećmi.
NiedalekoK.położona jest miejscowośćS., w której mieszkaliK.iH. D.. MałżonkowieD.i małżonkowieD.poznali się na początku lat 60-tych XX wieku i zaprzyjaźnili się. Pomagali sobie wzajemnie. Sytuacja materialnaD.była znacznie lepsza niż sytuacjaD.. Ci ostatni żyli skromnie, a stan techniczny domu, który zajmowali, był bardzo zły. Widząc to,K. D.z żoną postanowili pomóc przyjaciołom. Z inicjatywyK. D.i dzięki jego staraniom w domu rodzinyD.wykonany został nowy dach z pokryciem z eternitu, podwyższony został komin, a w środku położone zostały podłogi.
PonieważJ. D. (1)nie posiadał żadnego inwentarza ani nie dysponował sprzętem rolniczym, z biegiem lat uprawa gospodarstwa rolnego była dla niego coraz bardziej kłopotliwa. Z tej przyczyny w drugiej połowie lat 60-tych XX wiekuD.przestali uprawiać ziemię będącą w ich posiadaniu. Mieli oni też zaległości w regulowaniu należności publicznoprawnych związanych z gospodarstwem. W dacie bliżej nieustalonej, przed 1970 rokiemJ. D. (1)złożyłK. D.ofertę przeniesienia posiadania nieuprawianego gospodarstwa rolnego położonego wK..K. D.ofertę tę przyjął. Początkowo strony uzgodniły, iżD.zapłacą wszelkie zaległości podatkoweD.oraz będą uprawiać gruntyD.tytułem dzierżawy. Tak też się stało. Dzierżawa miała ułatwićK. D.podjęcie decyzji co do definitywnego nabyciagospodarstwa (...)w przyszłości.
W tamtym czasie rodzinaD.mieszkała nadal w drewnianym domu wybudowanym około 1960 roku. Nieduży teren za domem od strony południowej oraz obok domu od strony wschodniej był ogrodzony ogrodzeniem z betonowych słupów wkopanych w ziemię i drewnianych sztachet pomiędzy tymi słupami. Teren ten stanowił podwórko przydomowe.
Dzierżawagospodarstwa (...)trwała rok. Po tym okresieK. D.uznał, że chce kupić przedmiot dzierżawy. W dacie bliżej nieustalonej, ale przed 1970 roku, najprawdopodobniej w 1967 roku, małżonkowieD.zawarli z małżonkamiD.pisemną, nieformalną umowę sprzedaży gruntu ornego położonego wK.o powierzchni około 2,5 ha, wraz z gruntem pod domem mieszkalnym i podwórkiem przy tym domu. Dodatkowe ustne porozumienie stron przewidywało, żeJ.iM. D. (1)będą mogli dożywotnio mieszkać w swoim dotychczasowym domu oraz korzystać z podwórka. Po ich śmierci uprawienie do korzystania z domu i podwórka miało przejść na małżonkówD.. Kupujący zapłacili cenę za nabyty grunt w ratach. Uregulowali też stopniowo długi związane z nabytym gospodarstwem.
Po nieformalnym nabyciu gruntówD., posiadanie właścicielskie w stosunku do tych gruntów zaczęli wykonywaćK.iH. D.. Uprawiali oni pole leżące przed domem zajmowanym przez rodzinęD.i pole leżące za domem. Teren przed domem był uprawiany przezD.aż do samej północnej ściany budynku. W posiadaniuD.pozostały jedynie niewielkie ogrodzone obejście i droga o szerokości 3 metrów prowadząca od drogi publicznej na to obejście.D.przekazaliD.klucze do domu. Ci ostatni mogli wejść do domu i korzystać z niego, kiedy tylko chcieli. GdyK. D.pracował w polu i był zmęczony, chodził odpoczywać do mieszkaniaD.. Tam również chronił się przed deszczem. Na podwórkuD.początkowo nie było studni.K. D.zlecił wybudowanie tam studni z kręgów betonowych, a po jej wykonaniu poił przy niej konie.D.płacili również wszelkie podatki za nabyte nieruchomości.
K.iH. D.uważali się za właścicieli gruntów kupionych odD.i dawali temu wyraz w swoich wypowiedziach. MałżonkowieD.z kolei uznawali prawo własnościD.i mieli pełną świadomość, iż ich uprawienie do korzystania z domu i podwórka jest tylko dożywotnie.
W okresie późniejszym, na użytek rozmaitych spraw urzędowych, spisywane były różne umowy o treści mówiącej o sprzedaniu przez małżonkówD.małżonkomD.nieruchomości położonych wK..
W dniu 17 czerwca 1975 roku Naczelnik Gminy wK.wystawił akt własności ziemi numer(...)stwierdzający, żeK. D.i jego żonaH. D.nabyli w trybieustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnychwłasność nieruchomości położonych we wsiK.oznaczonych w ewidencji gruntów jakodziałki numer (...)o łącznej powierzchni 5,98 ha. Opisany akt własności ziemi nie został dotychczas wzruszony.
MałżonkowieJ.iM. D. (1)mieli sześcioro dzieci, tj. m. in.Z. L.,J. D. (2)iA. D. (2).
A. D. (2)w 1975 roku zawarł związek małżeński zR. P., która po ślubie przyjęła nazwiskoD.. W dacie zawarcia małżeństwaA. D. (2)nie mieszkał już w domu rodzinnym. Po ślubie zamieszkał on wraz z żoną u teściów. W listopadzie 1980 rokuA.iR. D. (2)przeprowadzili się doK.i zamieszkali razem z rodzicamiA. D. (2).J. D. (1)zameldował syna i synową w zajmowanym przez siebie domu. Zameldowanie odbyło się bez wiedzy małżonkówD.. Ze względu na przyjacielskie stosunki zD.i obowiązujące porozumienie o dożywotnim korzystaniu z domu, właściciele nieruchomości nie sprzeciwiali się zamieszkaniu przezA.iR. D. (1)wK.. W 1983 roku zmarłJ. D. (1). Po śmierci mężaM. D. (2)wyprowadziła się zK.i zamieszkała wK.u córkiZ. L.. Na nieruchomości wK.pozostali tylkoA.iR. D. (2). Korzystali oni jedynie z domu i z niewielkiego, ogrodzonego podwórka obok domu. Razem z nimi mieszkała ich córkaA..
J.iM. D. (1)orazA.iR. D. (2)wiedzieli, że nie są właścicielami nieruchomości, na której mieszkali, dlatego też przez okres kilkudziesięciu lat nie czynili oni prawie żadnych inwestycji na tej nieruchomości. Jedyne prace, jakie w budynku wykonałA. D. (2), to wyremontowanie komina w części wystającej ponad dach, wyremontowanie pieca kaflowego wewnątrz oraz remont okien. Z biegiem lat obejście popadało w ruinę. Pole wokół obejścia uprawialiD.. Podatki za całą nieruchomość również płaciliD..
W czasie pomiaru gruntów wsiK.przeprowadzonego w 1991 roku działce oznaczonej dotychczas numerem(...)nadano nowy numer(...)
Na podstawie umowy darowizny z dnia 10 czerwca 1992 rokuK.iH. D.przenieśli na synaA. D. (1)własność nieruchomości położonej wK.oznaczonej jakodziałka numer (...).
Po nabyciu własności przedmiotowej nieruchomości,A. D. (1)uzgodnił z ojcem, że przez wzgląd na pamięć o rodzicachA. D. (2)oraz z uwagi na jego trudną sytuację osobistą i materialną należy pozwolić mu i jego żonie na dalsze korzystanie z obejścia.
A. D. (2)miał świadomość tego, że dom, w którym mieszka, jest własnością rodzinyD.. Martwił się o to, co się stanie z żoną i córką w razie jego śmierci.R. D. (1)także znała stan prawny działki. Oboje w rozmowach zA. D. (1)zapewniali go, iż respektują jego prawo własności.A.iR. D. (2)nigdy nie płacili podatków za nieruchomość. Od 1992 roku podatki płaciłA. D. (1).
W 1998 rokuA. D. (3)wyszła za mąż i wyprowadziła się z domu rodzinnego.
W 2006 rokuA. D. (1)przeprowadził geodezyjny podziałdziałki numer (...)na dwie działki, tj. nadziałkę numer (...)o powierzchni 0,3102 ha idziałkę rolną numer (...)o powierzchni 2,2098 ha. W granicach nowejdziałki numer (...)znajdowało się obejście zajmowane przezA.iR. D. (1).Działkę numer (...)A. D. (1)w 2007 roku sprzedał małżonkomN..A.iR. D. (2)nie wiedzieli ani o podziale geodezyjnymdziałki numer (...)ani o sprzedażydziałki numer (...). Gdy później dowiedzieli się o sprzedaży, nie zgłaszali żadnego sprzeciwu. Po zbyciudziałki numer (...)A. D. (1)przestał uprawiać pozostałą częśćdziałki numer (...), tzn. część poza obejściem zajmowanym przezD..
W dniu 26 marca 2012 roku zmarłA. D. (2).
W lecie 2012 rokuA. D. (1)poinformowałR. D. (1), że chce sprzedaćdziałkę numer (...)i zaproponował jej, że może kupić nieruchomość z zapłatą ceny w ratach. Wnioskodawczyni odpowiedziała, że nie jest zainteresowana kupnem działki i że zamierza nabyć mieszkanie. WówczasA. D. (1)jeszcze nie domagał się od wnioskodawczyni opuszczenia nieruchomości.
W dniu 6 sierpnia 2012 rokuR. D. (1)kupiła lokal mieszkalny położony w miejscowościS..
Począwszy od września 2012 roku,A. D. (1)zaczął domagać się odR. D. (1)opuszczenia nieruchomości. W czasie rozmów między nimi wnioskodawczyni zapewniałaA. D. (1), że respektuje jego prawo własności. W grudniu 2012 roku wnioskodawczyni wyprowadziła się zK.i zamieszkała w mieszkaniu wS.. Bezpośrednią przyczyną opuszczenia domu nadziałce numer (...)były bardzo trudne warunki mieszkaniowe. Nastała zima i trzeba było ogrzewać dom. Wcześniej zajmował się tymA. D. (2), który od wielu lat był na rencie. Po śmierci męża wnioskodawczyni ze wszystkim musiała radzić sobie sama. Wpływ na decyzjęR. D. (1)o wyprowadzeniu się miała również coraz bardziej radykalna postawaA. D. (1).
W dniu 10 lipca 2013 rokuA. D. (1)sprzedałH. K.nieruchomość położoną wK.oznaczoną jakodziałka numer (...), aH. K.od razu podarowała kupioną nieruchomośćI. K..
Sąd Rejonowy wskazał, na podstawie jakich dowodów ustalił powyższy stan faktyczny.
Sąd pierwszej instancji podkreślił, że brak jest w niniejszej sprawie jakichkolwiek podstaw do podważania wartości dowodowej dokumentów, na których oparł ustalenia faktyczne. Treść niektórych dokumentów była jednak przez strony różnie interpretowana, bądź też strony nie potrafiły wyjaśnić znaczenia tych dokumentów.
W szczególności dotyczy to dobrowolnych umów sprzedaży datowanych na dzień 8 września 1976 roku, znajdujących się na kartach 10 i 81-82 akt sprawy.
Ocena znaczenia tych umów może być różna. Zdarzenia udokumentowane analizowanymi umowami miały miejsce prawie 50 lat temu. Osoby uczestniczące w tych zdarzeniach, czyli strony porozumienia i świadkowie, już nie żyły, za wyjątkiem tylkoH. D..
Biorąc pod uwagę całość zebranych dowodów, Sąd pierwszej instancji uznał, iż przedmiotowe umowy zostały napisane już po zawarciu porozumienia między małżonkamiD.i małżonkamiD.przenoszącego samoistne posiadanie nieruchomości z tych pierwszych na tych drugich. Umowy datowane na dzień 8 września 1970 roku najprawdopodobniej zostały spisane w różnym czasie na użytek jakichś spraw urzędowych. Przede wszystkim każda z umów napisana jest innym charakterem pisma, mają one inny układ graficzny i różną treść. W umowie na k. 10 akt sprawy mowa jest o zapłaceniu przez kupujących ceny ratami w terminie do 1972 roku, a według umowy na k. 81-82 akt sprawy cała cena została zapłacona już przed 8 września 1970 roku. Poza tym z kategorycznych zeznań świadkaZ. L.wynika, iż porozumienie miedzy jej rodzicami i małżonkamiD.zostało zawarte nie w 1970 roku, tylko w 1967 roku, tzn. 3 lata przed wyjazdem świadka doK.. Tak samo czas zawarcia porozumienia określiłaH. D.(k. 186v). Dodatkowo matka uczestnika jako świadków porozumienia przenoszącego samoistne posiadanie nieruchomości wskazała osoby o nazwiskachS.,D.iP., a więc inne osoby niż te wskazane w treści umów datowanych na dzień 8 września 1970 roku.
Jeśli chodzi o zeznania przesłuchanych w sprawie świadków, to na szczególną uwagę zasługują zeznania świadkaH. D.. Jak już o tym była mowa, świadek ten osobiście uczestniczył w wydarzeniach z przełomu lat 60-tych i 70-tych XX wieku, kluczowych dla oceny zasadności wniosku. Nikt inny spośród przesłuchanych w sprawie osób nie miał bliższej wiedzy na temat tych wydarzeń. Sąd Rejonowy dał wiarę zeznaniomH. D.. Z uwagi na upływ czasu, relacja świadka może zawierać pewne nieścisłości czy drobne błędy, ale wyjaśnia ona charakter stosunków między małżonkamiD.i małżonkamiD.. Inne dowody potwierdzają istotne tezy zeznańH. D..
Według Sądu Rejonowego zeznania świadkówZ. L.iJ. D. (2), czyli rodzeństwa zmarłegoA. D. (2), mają małe znaczenie dowodowe w sprawie. Jest tak dlatego, ponieważ świadkowie ci wyjechali zK.na początku czy w połowie lat 60-tych ubiegłego wieku i tak naprawdę nie wiedzą, co później działo się na spornej nieruchomości. Warto jednak odnotować, iżZ. L.określiła czas zawarcia porozumienia przenoszącego samoistne posiadanie nieruchomości tak samo jakH. D.(k. 151). SiostraA. D. (2)zeznała także, żeK. D.uważał się za właściciela gruntu pod domem rodziców i gruntu wykorzystywanego jako podwórko. Choć w tym zakresie świadek nie miała pewności, to w spontanicznych zeznaniach podała ona początkowo, że ojciec sprzedałD.ziemię uprawną w całości (k. 150v).
Zeznania świadkówA. B.,Z. K.iA. S.Sąd Rejonowy uznał za wiarygodne w tym sensie, że zdaniem Sądu świadkowie ci zeznawali zgodnie ze swoim przekonaniem. Oceny prezentowane przez świadków nie były jednak trafne. W szczególności sam fakt, że ktoś mieszka na nieruchomości, nie musi oznaczać, że jest właścicielem tej nieruchomości.
Według Sądu pierwszej instancji zeznania świadkówM. N.,J. N.,Z. R.iW. R.zasługują na wiarę w całości. Są to osoby bezstronne i niezainteresowane sposobem rozstrzygnięcia sprawy.
Sąd Rejonowy nie dał wiary zeznaniom wnioskodawczyni, zeznaniom uczestniczkiA. K.i zeznaniom świadkaP. K.w tej części, w jakiej utrzymywali oni, żeA.iR. D. (2)czuli się właścicielami części spornej nieruchomości i żeR. D. (1)wyprowadziła się z nieruchomości z powodu zastraszania przezA. D. (1).
Po pierwsze, sama wnioskodawczyni w swoich zeznaniach przyznała, że już po śmierci męża, w czasie rozmów zA. D. (1)zapewniała go, że respektuje jego prawo własności (k. 301v). Z kolei świadekW. R.zeznała, iżA. D. (2)miał świadomość, że dom, w którym mieszka, jest własnością rodzinyD.i martwił się o to, co się stanie z żoną i córką w razie jego śmierci (k. 235).
Po drugie, zdaniem Sądu pierwszej instancji, gdybyA.iR. D. (2)czuli się właścicielami zajmowanej części spornej nieruchomości, to inwestowaliby w tę nieruchomość, a nie robili tego. Ograniczali się tylko do koniecznych remontów.
Po trzecie, należy zauważyć, iżR. D. (1)kupiła mieszkanie wS.w sierpniu 2012 roku, czyli jeszcze zanim uczestnik zaczął domagać się od niej opuszczenia nieruchomości. Najpewniej już wtedy nosiła się z zamiarem wyprowadzenia się zK.. Faktyczne powody wyprowadzki wnioskodawczyni ujawniła w rozmowie z sąsiademZ. R.. Narzekała wówczas na ciężkie warunki mieszkaniowe w okresie zimowym.
Zeznania świadkówZ. D.iR. D. (3), a także zeznania uczestnikówA. D. (1)iI. K.Sąd Rejonowy obdarzył wiarą w całości. Są one wewnętrznie i wzajemnie spójne. Znajdują również potwierdzenie w innych zebranych w toku postępowania dowodach.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał wniosekR. D. (1)za nieuzasadniony.
Zgodnie zart. 172 § 1 k.c.posiadacz nieruchomości nie będący jej właścicielem nabywa własność, jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat dwudziestu jako posiadacz samoistny, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze. Po upływie jednak lat trzydziestu posiadacz nieruchomości nabywa jej własność, choćby uzyskał posiadanie w złej wierze (art. 172 § 2 k.c.).
Do nabycia własności nieruchomości w drodze zasiedzenia konieczne jest kumulatywne spełnienie się następujących dwóch przesłanek: 1) samoistne posiadanie, 2) upływ przewidzianego w ustawie terminu.
Na posiadanie w rozumieniuart. 172 k.c.składają się dwa elementy: element fizyczny, określany tradycyjnie jako corpus, oraz element psychiczny, określany jako animus. Element fizyczny to zjawisko polegające na tym, że pewna osoba znajduje się w sytuacji, która pozwala jej na korzystanie z rzeczy w taki sposób, jak to mają prawo czynić osoby, którym przysługuje do rzeczy określone prawo. Drugi element władzy nad rzeczą, czyli animus, oznacza wolę wykonywania względem rzeczy określonego prawa dla siebie albo – we własnym imieniu.
Posiadacz samoistny musi mieć wolę wykonywania względem rzeczy prawa własności dla siebie, we własnym imieniu. Wola posiadania jest czynnikiem wewnętrznym, ale jej istnienie można przyjąć tylko wtedy, gdy ujawniła się wobec otoczenia. Chodzi tu na przykład o takie zachowania, jak przedstawianie się jako właściciel wobec innych osób i władz, zawieranie umów normalnie zawieranych przez właścicieli, płacenie podatków.
Z ustaleń faktycznych wynika, że posiadanie spornej nieruchomości przezA. D. (2)i jego żonę nie miało charakteru samoistnego. MałżonkowieD.wiedzieli, że nieruchomość stanowi własność rodzinyD., tzn. najpierw należała doK.iH. D., a potem doA. D. (1). Akceptowanie zamieszkiwania na nieruchomości przezA. D. (2)i jego żonę było spowodowane szacunkiem dlaJ.iM. D. (2)i pamięcią o przyjaźni, jaka kiedyś łączyła obie rodziny.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania Sąd Rejonowy uzasadniłart. 520 § 1 k.p.c.
*
Apelację od tego postanowienia wniosła wnioskodawczyniR. D. (1), wskazując, iż zaskarża postanowienie Sądu Rejonowego w punkcie I.
Wnioskodawczyni zarzuciła zaskarżonemu postanowieniu:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.art. 172 k.c.w zw. zart. 366 k.c., poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie braku istnienia przesłanek przewidzianych do stwierdzenia nabycia przez wnioskodawczynię i jej męża w drodze zasiedzenia własnościdziałki ewidencyjnej nr (...), w sytuacji gdy wnioskodawczyni wraz z mężem byli posiadaczami samoistnymi przedmiotowej nieruchomości, posiadali nieruchomość samoistnie i nieprzerwanie od lat trzydziestu, a ich posiadanie charakteryzowało posiadanie samoistne zwane także właścicielskim, charakteryzujące się władaniem rzeczą w takim zakresie, jak to czyni właściciel, wykorzystując faktyczną możliwość władania rzeczą, do jakiej właściciel jest uprawniony, bez sprzeciwu uczestnikaA. D. (1)w w/w okresie, prowadząc w konsekwencji do nierozpoznania istoty sprawy;
2. naruszenie przepisów postępowania, tj.art. 233 § 1 k.p.c.poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego i przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, a w konsekwencji sprzeczność istotnych ustaleń z materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie poprzez przyjęcie, iż wnioskodawczyni nie wykazała w postępowaniu swojego samoistnego nieprzerwanego posiadania przedmiotowej nieruchomości, wiążąc się tym samym z brakiem posiadania samoistnego zwanego także właścicielskim, charakteryzującego się władaniem rzeczą w takim zakresie, jak to czyni właściciel, wykorzystując faktyczną możliwość władania rzeczą, do jakiej właściciel jest uprawniony, prowadząc w konsekwencji do nierozpoznania istoty sprawy;
3. naruszenie przepisów postępowania, tj.art. 217 § 2 k.p.c.w zw.art. 227 k.p.c.poprzez błędną interpretację i pominięcie faktów mających istotne znaczenie dla sprawy;
4. naruszenie przepisów postępowania, tj.art. 217 § 1 i § 2 k.p.c.w zw.art. 278 § 1 k.p.c.poprzez oddalenie na terminie rozprawy w dniu 23 maja 2017 roku wniosku zgłoszonego w dniu 7 kwietnia 2016 roku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego geodety w celu zaprojektowania podziałudziałki nr (...), uznając go za spóźniony w sytuacji, gdy dowód z oględzin przedmiotowej nieruchomości został przeprowadzony w dniu 18 lutego 2016 roku i został w trakcie jego przeprowadzania ostatecznie określony, nie kwestionowany przez żadną ze stron postępowania, faktyczny zakres posiadania przedmiotowej nieruchomości przez wnioskodawczynię i jej męża a strona należycie uprawdopodobniła okoliczności jego złożenia na tym etapie postępowania, w szczególności że był on rozpoznawany po ponad roku od jego złożenia.
Wnioskodawczyni wniosła nadto o dopuszczenie dowodu z dokumentu potwierdzenia zapłaty ubezpieczenia z dnia 20 lipca 1977 roku za obowiązkowe ubezpieczenia budynków, mienia ruchomego m. in. od ognia, huraganu, powodzi i innych zdarzeń losowych, wystawionego naJ. D. (1), na okoliczność iż zarównoJ. D. (1)jak i jego synA. D. (2)czuli się właścicielami przedmiotowej nieruchomości, wykonując swoje prawa w zakresie, w jakim czyni to właściciel, wykorzystując faktyczną możliwość władania rzeczą, do jakiej właściciel jest uprawniony.
Skarżąca domagała się zmiany zaskarżonego postanowienia przez uwzględnienie wniosku w całości, ewentualnie uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja nie jest zasadna.
Na wstępie wskazać należy, iż w sprawie z mocy art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 4 lipca 2019 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 roku, poz. 1469) znajdują zastosowanie przepisyk.p.c.w brzmieniu obowiązującym przed dniem 7 listopada 2019 roku.
Wbrew zarzutom apelacji Sąd Rejonowy poczynił w sprawie prawidłowe ustalenia faktyczne i ocenił dowody zgodnie z dyspozycjąart. 233 § 1 k.p.c.Sąd Okręgowy przyjmuje te ustalenia za własne.
Odnosząc się do zarzutów apelującej należy w pierwszej kolejności wskazać, że skuteczne podniesienie zarzutu naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.wymagałoby wykazania, że sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, jedynie bowiem to może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Jeżeli wnioski wyprowadzone przez sąd orzekający z zebranego materiału dowodowego są logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, ocena tego sądu nie narusza przepisuart. 233 § 1 k.p.c.i musi się ostać, choćby z materiału tego dawały się wysnuć również wnioski odmienne. Tylko wówczas, gdy brakuje logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych związków przyczynowo-skutkowych, przeprowadzona przez sąd orzekający ocena dowodów może być skutecznie podważona (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2005 roku, sygn. IV CK 122/05, Lex nr 187124).
W szczególności Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił, że aniA. D. (2)iR. D. (1)w okresie ich zamieszkiwania na części nieruchomości objętej wnioskiem o zasiedzenie (tj. poczynając od 1980 roku), ani też wcześniej ich poprzednicyJ. D. (1)iM. D. (2)w okresie po dniu 4 listopada 1971 roku (data nabycia własności przedmiotowej nieruchomości przezK. D.iH. D.na podstawieart. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych) nie byli samoistnymi posiadaczami działki obecnie wyodrębnionej ewidencyjnie jakodziałka nr (...)(czy też jej części wyznaczonej drogą dojazdową i ogrodzonym niegdyś obejściem wraz z budynkiem mieszkalnym).
Istotnie, brak jest dokumentu w postaci pisemnej (nieformalnej) umowy sprzedaży tej części nieruchomości, gdyż na podstawie znajdujących się w aktach sprawy dwóch pisemnych umów (k. 10, 81-82) należy wnosić, że miały one ten sam przedmiot, a mianowicie grunt orny o powierzchni 1,25 ha. Zważywszy, że cała ówczesnadziałka nr (...)będąca wspomnianym gruntem rolnym, a nabyta przez małżonkówJ.iM. D. (2)w wyniku reformy rolnej (co wynika chociażby z zeznańZ. L.– k. 150v), miała powierzchnię 2,5 ha, zaś zamieszczony w umowach opis zbywanej nieruchomości miałby wskazywać, że od wschodu graniczy ona nadal z nieruchomościąJ. D. (1), świadczy to o tym, że przedmiotem tej czynności była tylko połowa gruntu ornego należącego do małżonkówJ.iM. D. (2)od strony zachodniej i nie wynika z tych umów, co i kiedy miałoby się stać z drugą częścią (wschodnią – w ramach której znajduje się obecnadziałka nr (...), a w niej opisywane przez Sąd Rejonowy obejście).
Z zeznań siostryA. D. (2)Z. L.(k. 150-151), co do której nie sposób uznać, aby miała interes w zeznawaniu na niekorzyść zmarłego brata i bratowej, wynika jednak, że już przed jej wyjazdem doK.doszło do wspomnianej sprzedaży ziemi (tj. przed rokiem 1970, nawet około 3 lat wcześniej). Wobec tego słusznie Sąd Rejonowy uznał, że przedmiotowe umowy dokumentowały w celach urzędowych czynność mającą miejsce kilka lat wcześniej. WprawdzieZ. L.utrzymywała, że ojciec pozostawił sobie hektar ziemi „na czarną godzinę”, ale nie pamiętała, na jakiej zasadzie go sobie pozostawił (czy na własność, czy do użytkowania). Niekonsekwentnie zeznawała też co do tego, czyK. D.nabył ziemię z zabudowaniami, przyznawała jednocześnie, żeK. D.świadczył jej rodzicom dużą pomoc (np. w wymianie dachu).
Sąd Rejonowy słusznie zauważył nieścisłości w zeznaniachH. D.(które można tłumaczyć zarówno wiekiem świadka jak i chęcią zeznawania na korzyść syna; uwłaszczenia określa ona jako „odrejentowanie ziemi”), tym niemniej nie wykroczył poza granice swobodnej oceny dowodów uznając je za wiarygodne co do relacji pomiędzyD.iD.w latach sześćdziesiątych XX wieku i nabycia (nieformalnego) przezK.iH. D.całego gruntu ornego odJ.iM. D. (2). ZeznaniaH. D.nie wykluczają tego, że nabycie gruntu następowało etapami (bądź zapłata ceny następowała ratami), podkreśla zaś ona, że już przed zawarciem małżeństwa przezA. D. (2)cała cena była zapłacona.
Kluczowe znaczenie w sprawie ma zaś sama postawaJ. D. (1)a następnieA. D. (2).J. D. (1)podpisał protokół uwłaszczeniowy, z którego wynikało, że w 1970 rokuK.iH. D.nabyli od niego całądziałkę (...)o powierzchni 2,51 ha (k. 83-84). Wprawdzie wnioskodawczyni poddawała w wątpliwość autentyczność podpisuJ. D. (1), ale ciężar wykazania nieprawdziwości tego podpisu spoczywał na niej (art. 252 k.p.c.).
Przede wszystkim zaś należy zwrócić uwagę, żeJ.iM. D. (1)otrzymali w wyniku reformy rolnej niewielkie obszarowo grunty i niewątpliwie nie byli w stanie prowadzić należycie gospodarstwa rolnego (nie mieli innych gruntów, maszyn rolniczych, większych zabudowań gospodarczych, inwentarza itp.). Wiarygodne są zeznaniaH. D.o tym, że mieli oni problem z opłacaniem podatków. Logiczne zatem jest, że zdecydowali się nieformalnie wyzbyć się tych gruntów na rzecz osób zaprzyjaźnionych, które spłaciły ich zadłużenie, opłacały bieżące zobowiązania podatkowe, uprawiały te grunty w ramach własnego gospodarstwa rolnego, pomagały im w różnej formie i nie miały nic przeciwko, aby nadal zamieszkiwali w skromnym obejściu na tej nieruchomości (nie ma natomiast dowodów, aby umożliwiło to im pobieranie rent).
JeżeliJ.iM. D. (1)pozostawiliby sobie część gruntu ornego z obejściem, to dlaczegoJ. D. (1)podpisał wspomniany wyżej protokół uwłaszczeniowy, dlaczego w żaden sposób nie wyjaśniał następnie faktu, że przestał opłacać jakiekolwiek podatki od tych gruntów (a powinien je nadal opłacać od pozostawionej części), dlaczego nie uprawiał nadal części wschodniej gruntu rolnego, nie wszczął żadnego postępowania zmierzającego do odzyskania tej części nieruchomości? Potwierdzenie zapłaty ubezpieczenia za budynki (k. 346) należy wiązać jedynie z faktem, że toJ. D. (1)z nich korzystał, a tym samym ponosił koszty ich bieżącego utrzymania.
Przyjmując nawet, że miałoby to być wynikiem bliżej niesprecyzowanego porozumieniaJ. D. (1)zK. D., rodzi się pytanie, dlaczego po śmierciJ. D. (1)żadnych tego rodzaju czynności nie podjąłA. D. (2). Nie jest wiarygodne, abyA. D. (2)nie wiedział, że w 2006 roku doszło do podziału geodezyjnego działki (nawet, jeżeli dowiedział się o tym dopiero po podziale) i jej część zaczęli uprawiaćN.. Nie sposób jest wyjaśnić, dlaczegoA. D. (2)nie protestował przeciwko sprzedaży większej części działki niż tylko część zachodnia, opisana wyżej omówionymi umowami pisemnymi, ani nie wprowadzał żony w sprawy majątkowe, jeżeli uważałby, że jest to jego własność i powinna przypaść żonie po jego śmierci.
Zwrócić należy uwagę, że o tej sprzedaży wiedzieli najbliżsi sąsiedziZ. R.iW. R., a wiele lat temuK. D.w rozmowie zW. R.stwierdził, żeD.mają jedynie „dożywotkę”.W. R.wiarygodnie zeznawała też, żeA. D. (2)wyrażał wobec niej obawy o los żony po jego śmierci, co świadczy o tym, że nie czuł się właścicielem nieruchomości.
Odnośnie twierdzeń i zeznańR. D. (1)podkreślić należy, że wnioskodawczyni w istocie dysponowała nikłą wiedzą na temat wspomnianej nieruchomości i czynności mających ją za przedmiot (względnie nie ujawniła w pełni posiadanej na ten temat wiedzy). Podawała okoliczności związane z zawarciem przez nią związku małżeńskiego zA. D. (2)(w 1975 roku) i zamieszkaniem w domu znajdującym się na obecnejdziałce nr (...)(w 1980 roku), ale bazowała jedynie na własnych przypuszczeniach co do stanu prawnego tej nieruchomości (uważała, że to było teściów). Przyznała, że nie rozmawiała na ten temat z teściami ani z mężem. Dopiero po zgłoszeniu się do niejA. D. (1)(w lipcu lub sierpniu 2012 roku) dowiedziała się o stanie prawnym nieruchomości i odkryła istnienie wspomnianych wyżej umów pisemnych, nie orientując się nawet początkowo co do tego, kto był sprzedającym a kto kupującym. Świadczy to o tym, żeR. D. (1)nie uważała się za właścicielkę nieruchomości, a co najwyżej – bezpodstawnie – uważała za jej właścicieliJ.iM. D. (2), zaś po ich śmierci – swojego męża jako ich spadkobiercę (co też nie jest konsekwentne, skoro teściowie mieli sześcioro dzieci). Swoje uprawnienia do zamieszkiwania na nieruchomości wywodziła zaś jedynie ze stosunku rodzinnego zbliżonego do użyczenia i dopiero po śmierci męża zaczęła uznawać się za właściciela nieruchomości jako odziedziczonej po mężu.
Także inne osoby zeznające, że uważałyD.za właścicieli nieruchomości, przyznawały, że nie miały na ten temat bliższej wiedzy i wnioskowały jedynie na podstawie zamieszkiwania przez nich na tej nieruchomości.
Należy przy tym podkreślić, że nie mają w sprawie istotnego znaczenia: przebieg rozmów pomiędzy wnioskodawczynią aA. D. (1)poczynając od lipca 2012 roku oraz okoliczności opuszczenia przez wnioskodawczynię przedmiotowej nieruchomości (oraz jej wymeldowania już w toku niniejszego postępowania). Niewątpliwie prawidłowo ustalił Sąd Rejonowy, że po śmierci męża wnioskodawczyni miała świadomość, że nie będzie w stanie mieszkać sama w warunkach zimowych i stąd jej decyzja o nabyciu mieszkania wS.. Samo zamieszkanie w innej miejscowości nie jest równoznaczne z utratą posiadania nieruchomości. Zważywszy jednak, że ewentualne samoistne posiadanie wnioskodawczyni można by datować dopiero od śmierci jej męża w marcu 2012 roku, zaś opisana wyżej jej niewielka wiedza o stanie prawnym nieruchomości mogła wpływać na jej niejednoznaczne zachowania (była zaskoczona informacjami uzyskanymi odA. D. (1), starała się je weryfikować, czuła presję z jego strony, aby opuściła nieruchomość), kwestia, czy ostatecznie opuściła tę nieruchomość w pełni dobrowolnie, czy też skłoniona do tego postawąA. D. (1), pozostaje bez znaczenia dla możliwości ewentualnego zasiedzenia tej nieruchomości.
Powyższe argumenty doprowadziły Sąd Odwoławczy do przyjęcia, że Sąd Rejonowy dokonał prawidłowej oceny dowodów i należycie ustalił stan faktyczny sprawy w zakresie samoistnego posiadania przedmiotowej nieruchomości.
Sąd Rejonowy nie naruszył też przepisów prawa procesowego oddalając wniosek dowodowy zmierzający do wyodrębnienia geodezyjnego tej częścidziałki nr (...), z której korzystali wnioskodawczyni i jej mąż. W sytuacji, gdy przeprowadzone w sprawie dowody doprowadziły Sąd pierwszej instancji do ustalenia, że nie było samoistnego posiadaniadziałki nr (...)(czy jej części) po stronieR.iA. D. (2), przeprowadzenie tego dowodu było zbędne, przedłużałoby niepotrzebnie postępowanie i generowało niecelowe wydatki związane z wynagrodzeniem biegłego geodety. Dowód ten miałby natomiast istotne znaczenie (art. 227 k.p.c.) i powinien zostać przeprowadzony z urzędu wówczas, gdyby w sprawie należało ustalić, żeR.iA. D. (4)posiadali samoistnie częśćdziałki nr (...)przez okres prowadzący do zasiedzenia, w następstwie czego wniosek o zasiedzenie miałby zostać uwzględniony częściowo (co do obejścia i prowadzącej do niego drogi). Wobec powyższego bez znaczenia pozostaje to, czy w okolicznościach sprawy można było uznać ten wniosek dowodowy za spóźniony.
Sąd Rejonowy prawidłowo zastosował w sprawie przepisy prawa materialnego, zaś zarzuty naruszeniaart. 172 k.c.iart. 336 k.c1 są chybione. Zbędne jest powtarzanie argumentacji Sądu pierwszej instancji. Podkreślić przy tym należy, że w niniejszej sprawie oddalenie wniosku o zasiedzenie było następstwem ustaleń faktycznych o braku samoistności posiadania po stronieA. D. (2)iR. D. (1). Gdyby przeprowadzone w sprawie dowody doprowadziły do ustalenia, że takie samoistne posiadanie istniało, zastosowanie tych samych przepisów prowadziłoby do uwzględnienia wniosku. Nie można zatem przyjąć, aby – niezależnie od zagadnień prawidłowości oceny dowodów i ustaleń faktycznych – Sąd Rejonowy dopuścił się naruszenia prawa materialnego.
Podkreślić też należy, że nabycie wspomnianej nieruchomości przezK.iH. D.nastąpiło na podstawieart. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, co potwierdza ostateczny akt własności ziemi. Zgodnie z tym przepisem o nabyciu własności nieruchomości z mocy prawa decydowało jej samoistne posiadanie w dniu 4 listopada 1971 roku, tj. w dacie wejścia w życie tej ustawy (art. 21 cyt. ustawy). Wprawdzie ustawa ta została uchylona z dniem 6 kwietnia 1982 rokuustawą z dnia 26 marca 1982 roku o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych(Dz. U. z 1982 roku, Nr 11, poz. 81, ze zm.), ale w myśl art. 4 tej ustawy pozostaje w mocy nabyta na jej podstawie własność nieruchomości.
Z dniem 1 stycznia 1992 roku, przepisemart. 63 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 roku o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw(Dz. U. z 1991 roku, Nr 107, poz. 464, ze zm.), wprowadzono formalną niepodważalność ostatecznych decyzji administracyjnych stwierdzających nabycie przez rolnika z mocy prawa na podstawieustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnychwłasności nieruchomości rolnej, gdyż nie stosuje się do tych decyzji przepisówKodeksu postępowania administracyjnegodotyczących wznowienia postępowania, stwierdzenia nieważności i uchylenia lub zmiany decyzji (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 1994 roku, III CZP 69/94, OSNC 1994/12/233). Oznacza to, że sądy w niniejszej sprawie były związane faktem nabycia własności tej nieruchomości przezK.iH. D..
Z tych względów Sąd Okręgowy na podstawieart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.oddalił apelację jako nieuzasadnioną, zaś na podstawieart. 520 § 3 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.wobec sprzeczności interesów zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnikaA. D. (1)zwrot kosztów postępowania odwoławczego w postaci wynagrodzenia pełnomocnika – adwokata w stawce minimalnej wynikającej z § 10 ust. 1 pkt 1 w zw. z § 2 pkt 5 i § 5 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 roku, poz. 1800, ze zm.).
1 Przywołanie w apelacjiart. 366 k.c.zamiastart. 336 k.c.należy uznać za oczywistą omyłkę pisarską.