Sąd Okręgowy w Rybniku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 121/22
Data wyroku: 2022-09-15 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Sędzia Agnieszka Westwal

Sygn. akt I C 121/22

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 15 września 2022 roku
Sąd Okręgowy w Rybniku Wydział I Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: Sędzia Agnieszka Westwal
Protokolant: sekretarz sądowy Anna Mrozek
po rozpoznaniu w dniu 15 września 2022 roku w Rybniku
sprawy z powództwaM. M.,A. M.
przeciwko(...) Spółce Akcyjnejz siedzibą wW.
o zapłatę i ustalenie

1
ustala, nieistnienie pomiędzy powodamiM. M.iA. M.a pozwaną(...) Spółką AkcyjnąwW.stosunku prawnego wynikającego zUmowy nr (...)o Kredyt Hipoteczny dla Osób Fizycznych(...)Waloryzowany Kursem(...)zawartej w dniu 19 października 2006 roku pomiędzyM. M.iA. M., jako kredytobiorcami a poprzednikiem prawnym pozwanej(...) Bank Spółką AkcyjnąwW.jako kredytodawcą;

2
zasądza od pozwanej na rzecz powodów łącznie kwotę 465 275,74 zł (czterysta sześćdziesiąt pięć tysięcy dwieście siedemdziesiąt pięć złotych siedemdziesiąt cztery grosze) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 08 lipca 2022 roku do dnia zapłaty;

3
w pozostałym zakresie powództwo oddala;

4
zasądza od pozwanej na rzecz każdego z powodów kwotę po 5 917 zł (pięć tysięcy dziewięćset siedemnaście złotych) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sygn. akt I C 121/22

UZASADNIENIE
PowodowieA. M.iM. M.wnieśli o zasądzenie od pozwanej(...) Spółki AkcyjnejwW.na ich rzecz łącznie kwoty 465 275,74 zł tytułem bezpodstawnego wzbogacenia pozwanej w związku z nieważnością zawartej przez strony umowy kredytu i pobraniem świadczenia nienależnego w okresie od 26 października 2006 roku do 6 lipca 2021 roku wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 18 września 2021 roku do dnia zapłaty oraz ustalenie nieistnienia pomiędzy stronami stosunku prawnego kredytu wynikającego zumowy nr (...)z 19 października 2006 roku. Ewentualnie, w przypadku uznania przez Sąd umowy zawartej przez strony za zgodną z prawem i mogąca dalej obowiązywać w kształcie pozbawionym zapisów abuzywnych, wnieśli o zasądzenie od pozwanej na ich rzecz łącznie kwoty 166 114,82 zł tytułem bezpodstawnego wzbogacenia pozwanej w związku z pobraniem środków tytułem spłaty kredytu w zawyżonej wysokości w okresie 26 października 2006 roku do 6 lipca 2021 roku wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 18 września 2021 roku do dnia zapłaty. W zakresie kosztów postępowania, bez względu na przyjęty do rozpoznania wariant żądania, powodowie wnieśli o zasądzenie od pozwanej łącznie na ich rzecz zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych, w tym opłat skarbowych od pełnomocnictw i kosztów zastępstwa procesowego w wysokości dwukrotności stawki minimalnej wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia prawomocności wyroku do dnia zapłaty.
W uzasadnieniu pozwu powodowie wyjaśniali, że zawarli z pozwaną działającą wówczas jako(...) Bank Spółką AkcyjnąwW.umowę o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych, udzielony w złotym polskim, waloryzowany kursem(...). Umowa została zawarta na wzorcu umownym stosowanym u pozwanej. Zawierając umowę działali jako konsumenci. Przedstawiając ofertę zawarcia wyżej wymienionej umowy pozwana zdaniem powodów, nie przedstawiła im rzetelnych informacji pozwalających ocenić rozmiar ryzyka związanego z produktem powiązanym z walutą obcą oraz konsekwencjami ekonomicznymi zastosowanych w niej mechanizmów. Oferta została im przedstawiona poprzez wskazanie jedynie korzyści związanych z niższą ratą miesięczną w porównaniu z ratami kredytów pozbawionych odniesienia do walut obcych. Nie została im przedstawiona również żadna symulacja obrazująca zwiększenie raty w sytuacji wzrostu kursu waluty(...). Nie zostali również poinformowani, że pozwana korzysta z dwóch mierników wartości dla wypłaty i spłaty kredytu. Pozwana nie wskazała przy tym czynników mających wpływ na wysokość ustalonych przez siebie mierników wartości w postaci kursów kupna i sprzedaży waluty obcej, mającymi być stosowanymi na użytek realizacji umowy, jak również nie wskazała podstawy zastosowania dwóch odrębnych kursów waluty obcej w umowie kredytu nie przewidującej w swej treści jakiegokolwiek procesu wymiany walut. Pozwana nadto uzależniła udzielenie kredytu od objęcia go ubezpieczeniem niskiego wkładu własnego. Informacja o konieczności ubezpieczenia przy tym pojawiła się na ostatnim etapie zawierania umowy, w przygotowanej przez pozwaną umowie. W chwili podpisania umowy kredytowej nie znali zatem faktycznej wysokości zobowiązań z niej wynikających, na podstawie zawartej umowy nie byli również w stanie ustalić tego zakresu. Niedostateczny zakres informacji udostępnionych przez pozwaną uniemożliwił im rzetelną ocenę konsekwencji płynących z zawarcia wyżej wymienionej umowy. Mając na uwadze powyższe wnieśli o ustalenie nieistnienia zawartej umowy kredytu hipotecznego dla osób fizycznych z 19 października 2006 roku w związku z jej nieważnością. Powodowie nieważność umowy łączyli z przekroczeniem przez pozwaną granic swobody umów określonej w treściart. 3531k.c.poprzez zagwarantowanie sobie przez pozwaną pełnej dowolności w zakresie ustalenia wysokości ich zobowiązań wynikających z umowy jako kredytobiorców. Poprzez zastosowanie konstrukcji dwóch odrębnych mierników wartości dla waloryzacji świadczeń stron związanych z realizacją umowy pozwana zdaniem powodów uzyskiwała przy każdej zapłacie przez nich raty dodatkowy zysk, nie spełniając przy tym żadnych świadczeń wzajemnych na ich rzecz. Jednocześnie pozwana naraziła ich na nieograniczone ryzyko związane z możliwym nieograniczonym wzrostem wartości miernika indeksacji, podczas gdy ryzyko pozwanej ograniczyło się do wysokości kwoty wypłaconego kapitału kredytu. Nadto pozwana pozostawiła sobie formalnie nieograniczoną swobodę w kreowaniu wartości wskaźników stosowanych przy ustalaniu wysokości ich świadczeń. Zawarta umowa zdaniem powodów była nieważną również z uwagi na sprzeczność jej z zasadami współżycia społecznego. Na mocy kwestionowanych postanowień pozwana od momentu zawarcia umowy mogła jednostronnie i arbitralnie, a przy tym w sposób wiążący, modyfikować wskaźnik według którego obliczana była wysokość zarówno ich zobowiązania, jak i zobowiązania pozwanej, bezpośrednio wpływając na wysokość obu tych świadczeń. Zdaniem powodów zatem do ukształtowania wiążącego strony stosunku prawnego doszło z naruszeniem zasad współżycia społecznego albowiem pozwana przy zawarciu umowy wykorzystała swoją silniejszą pozycję. Konsekwencją nieważności umowy, zdaniem powodów jest obowiązek wzajemnego zwrotu przez strony tego, co sobie świadczyły w jej wykonaniu tzw. teoria dwóch kondykcji. Tym samym powodowie żądali zasądzenia od pozwanej kwoty 465 275,74 zł, a którą to kwotę uiścili realizując umowę na rzecz pozwanej w okresie od 26 października 2006 roku do 6 lipca 2021 roku.
W odpowiedzi na pozew(...) Spółka AkcyjnawW.wniosła o oddalenie powództwa oraz zasądzenie od powodów na jej rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przypisanych.
W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew pozwana podniosła zarzut braku interesu prawnego w żądaniu ustalenia, bezpodstawnego co do zasady i wysokości żądania zapłaty. Podniosła również zarzut przedawnienia roszczeń powodów. Pozwana zaprzeczyła aby umowa była nieważna z względów opisanych przez powodów, zaprzeczyła również aby umowa zawierała postanowienia abuzywne, zaprzeczyła aby w toku oferowania kredytu powodom jej pracownik uchybił jakiemukolwiek obowiązkowi informacji, aby nie poinformował powodów o istotnych okolicznościach. Zdaniem pozwanej powodowie zostali w sposób prawidłowy, rzetelny poinformowani o ryzyku kursowym i innych aspektach udzielonego kredytu. Z ostrożności procesowej pozwana wskazała, że stwierdzenie nieważności umowy będzie niekorzystne w swoich skutkach dla powodów. Pogorszy ich sytuację prawną i faktyczną tj. konieczność dokonania pomiędzy stronami rozliczeń.
Sąd ustalił:
Powodowie chcieli zakupić dom w zabudowie szeregowej. W tym celu udali się do placówki pozwanej. Pracownik pozwanej zaproponował im wówczas zawarcie umowy kredytu indeksowanego do(...). Dla powodów liczyła się wysokość raty, którą będą zobowiązani spłacać. Powodowie wiedzieli przy tym, że wysokość raty będzie uzależniona od wahania kursu(...), nie wiedzieli natomiast, że ponoszą nieograniczone ryzyko kursowe, że pozwana do przeliczenia wypłaty kredytu jako miernik wartości posłuży się kursem sprzedaży waluty, a przy spłacie przez niego rat kursem kupna waluty, nie wiedzieli w jaki sposób pozwana przelicza wysokość rat, jaki jest mechanizm. W toku przedstawiania powodom oferty kredytu nie przedstawiono im informacji pozwalających rzetelnie ocenić ryzyko związane z możliwymi wahaniami kursów walut oraz ich wpływem na mechanizmy zawarte w treści umowy kredytowej. Nie zostały im przedstawione wykresy obrazujące możliwe zmiany kursów waluty(...)w toku trwania całego zakładanego okresu trwania umowy kredytowej na podstawie historycznych zmian notowań jej wartości względem PLN. Powodowie nie mieli możliwości obiektywnej oceny korzyści i zagrożeń związanych z prezentowanymi produktami. Treść Umowy nie została szczegółowo omówiona z nimi i nie mieli możliwości negocjowania wszystkich postanowień Umowy. Powodowie działał w zaufaniu do Banku.
Dowód: zeznania powoda na rozprawie w dniu 15 września 2022 roku, zeznania powódki na rozprawie w dniu 15 września 2022 roku.
W dniu 24 sierpnia 2006 roku powodowie uzupełnili wniosek o udzielenie planów finansowych. Wpisali do wniosku, że wnioskują o kredyt w wysokości 280 000 zł, przy tym zaznaczyli, iż walutą kredytu ma być(...), a okres kredytowania ma wynosić 30 lat. Powodowie podpisali także przygotowane przez pozwaną oświadczenia o ryzyku walutowym.
Dowód: oświadczenie dla kredytów i pożyczek hipotecznych z 24 sierpnia 2006 roku k. 159, wniosek o udzielenie kredytu hipotecznego k. 171-173, kalkulator zdolności kredytowej k. 175, decyzje kredytowe k. 177-179.
W dniu 19 października 2006 roku powodowie zawarli z pozwanąumowę nr (...)o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych(...)Waloryzowany Kursem(...), według przedstawionego mu przez Bank wzorca, bez jakichkolwiek zmian w treści tego wzorca. Była to umowa kredytu indeksowanego do waluty(...)w kwocie 284 000 zł (§ 1 pkt. 2 i 3 umowy) na przedpłatę na poczet budowy i nabycia od dewelopera domu jednorodzinnego nr 11 typ B, położonego wR.przyul. (...), finansowanie prac wykończeniowych przedmiotowej nieruchomości oraz pokrycie opłat okołokredytowych. Pozwana z tytułu zawarcia umowy pobrała prowizję w wysokości 3 408 zł oraz prowizję tytułem ubezpieczenia spłaty Kredytu w(...) S.A.i (...) S.A.w wysokości 568 zł (§1 pkt. 7 i 7a umowy).
Strony zastrzegły w umowie w pkt. 3a, że kwota kredytu wyrażona w walucie waloryzacji na koniec 22 września 2006 roku według kursu kupna waluty z tabeli kursowej(...) Banku S.A.wynosi 115 536,38 CHF. Kwota ta miała charakter informacyjny i nie stanowiła zobowiązania Banku. Wartość kredytu wyrażona w walucie obcej w dniu uruchomienia kredytu mogła być różna od kwoty wyżej podanej. Pozwana zobowiązała się przelać na wskazany w umowie rachunek bankowy powodów kwotę udzielonego kredytu w wysokości 247 126,19 zł (§ 5 pkt. 1 umowy). Udzielony kredyt był waloryzowany kursem kupna waluty(...)według tabeli kursowej(...) Banku S.A.Kwota kredytu miała być określona na podstawie kursu kupna waluty(...)z tabeli kursowej(...) Banku S.A.Umowa została zawarta na okres 360 miesięcy tj. do dnia 19 października 2036 roku. Powodowie zobowiązali się spłacać zobowiązanie w miesięcznych ratach kapitałowo - odsetkowych do 28 dnia każdego miesiąca. Powodowie zlecili i upoważnili pozwaną do pobierania środków pieniężnych na spłatę kapitału i odsetek z tytułu udzielonego kredytu (§ 12B pkt. 1 umowy). Powodowie zobowiązali się do zapewnienia na rachunku bankowym, który w związku z umową otworzyli u pozwanej środków w wysokości wymagalnej raty kapitału i odsetek (§12B pkt. 2 umowy). Raty odsetkowo - kapitałowe spłacane miały być w złotych po przeliczeniu według kursu sprzedaży z tabeli kursowej(...) Banku S.A.obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50 (§ 11 pkt. 5 umowy). Kredyt był oprocentowany według zmiennej stropy procentowej, która w dniu zawarcia umowy wynosiła 3,20%. (§ 1 pkt. 8 umowy). Jako prawne zabezpieczenie spłaty kredytu strony ustanowiły hipotekę kaucyjną do kwoty 426 000 zł ustanowionej na nieruchomości położonej wR.przyul. (...), ubezpieczenie niskiego wkładu własnego kredytu w(...) S.A.na okres 36 - miesięcy (§ 3 umowy). W § 26 umowy strony postanowiły, że w sprawach nieuregulowanych w umowie będą miały zastosowanie postanowienia „Regulaminu udzielania kredytów hipotecznych dla osób fizycznych -M.”.
Dowód:umowa nr (...)o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych(...)waloryzowany kursem(...)z 19 października 2006 roku k. 23-27, regulamin udzielania kredytów i pożyczek hipotecznych dla osób fizycznych - w ramach MultiPlanów k. 32-42, harmonogram spłat kredytu k. 181.
Przy zawarciu umowy powodowie dowiedzieli się, że obowiązkowe było w ich przypadku ubezpieczenie niskiego wkładu własnego.
Dowód: zeznania powoda na rozprawie w dniu 15 września 2022 roku, zeznania powódki na rozprawie w dniu 15 września 2022 roku.
W dniu 27 czerwca 2007 roku strony zawarłyAneks Nr (...)w przedmiocie zmiany daty zakończenia inwestycji na 30 maja 2007 r. Pozwana za sporządzenie aneksu pobrała opłatę w wysokości 20 zł.
Dowód:Aneks Nr (...)doUmowy (...)z 27 czerwca 2007 r. k. 28
W dniu 13 lutego 2008 roku strony zawarłyAneks Nr (...)w przedmiocie zmiany sposobu przeznaczenia środków z kredytu. Pozwana za sporządzenie aneksu pobrała opłatę w wysokości 20 zł.
Dowód:Aneks Nr (...)doUmowy (...)z 13 lutego 2008 r. k. 29
W dniu 4 września 2008 roku strony zawarłyAneks Nr (...)w przedmiocie podwyższenia kwoty kredytu do 384 000 zł.
Dowód: oświadczenie z 30 lipca 2008 roku k. 161, oświadczenie dla kredytów i pożyczek hipotecznych z 30 lipca 2008 roku k. 163, wniosek o udzielenie kredytu hipotecznego k. 165-169,Aneks Nr (...)doUmowy (...)z 4 września 2008 r. k. 29v.-31
W dniu 30 listopada 2011 roku strony zawarłyAneks Nr (...)w przedmiocie zmiany terminu spłaty kredytu na 6 dzień każdego miesiąca Pozwana za sporządzenie aneksu pobrała opłatę w wysokości 50 zł.
Dowód:Aneks Nr (...)doUmowy (...)z 30 listopada 2011 r. k. 31v.
Tytułem spłaty kredytu powodowie uiścili na rzecz pozwanej łącznie kwotę 465 275,74 zł w okresie od 26 października 2006 roku do 6 lipca 2021 roku.
Dowód: zaświadczenia z 11 sierpnia 2021 k. 48-53
Pismem z 14 września 2021 roku powodowie wezwali pozwaną do uiszczenia nienależnie pobranych przez pozwaną środków w łącznej wysokości 465 275,74 zł w związku z nieważnością umowy kredytu nr(...)bądź w przypadku zanegowania skutku w postaci nieważności umowy do uiszczenia nienależnie pobranych rat kapitałowo-odsetkowych w wyższej wysokości niż rzeczywiście powinni oni spłacić w okresie od 28 września 2011 roku do 6 lipca 2021 roku w związku z zawarciem w treści umowy niedozwolonych postanowień umownych, których treść miała wpływ na wysokość spłaconych przez nich rat kredytu w kwocie 141 354,16 zł. W odpowiedzi w piśmie z 17 września 2021 roku pozwana zakwestionowała żądania powodów i odmówiła zapłaty żądanych przez powodów kwot.
Dowód: pismo powodów do pozwanej z 14 września 2021 roku k. 43-45, pismo pozwanej do powodów z 17 września 2021 roku k. 46-47.
Pozwana jest następcą prawnym(...) Bank Spółki AkcyjnejwW..
Bezsporne.
Oceniając przedstawiony w sprawie materiał dowodowy Sąd uznał go w zakresie ustalonego stanu faktycznego za wiarygodny i niebudzący wątpliwości.
Sąd pominął wniosek strony powodowej o zobowiązanie do przedłożenia umowy ubezpieczenia niskiego wkładu oraz wniosek strony powodowej o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu rachunkowości finansowej na podstawie przepisuart 2352§ 1 pkt 2 k.p.c., jako mające dotyczyć okoliczności nieistotnych dla rozstrzygnięcia w sprawie. W związku bowiem z uznaniem przez Sąd nieistnienia umowy łączącej strony w związku z jej nieważnością wszelkie rozliczenia pomiędzy stronami zgodnie z powszechną linią orzeczniczą opierają się o teorię dwu kondykcji. A zatem strony mają obowiązek zwrócić wzajemne świadczenia. Ustalenie wysokości tych świadczeń nie wymagało wiadomości specjalnych.
W ustaleniach faktycznych Sąd pominął również złożone przez strony opracowania (w tym naukowe), artykuły, rekomendacje, wyroki innych sądów, symulacje sporządzone przez pozwanego na potrzeby niniejszego postępowania oraz inne pisma prezentujące przedstawione w literaturze poglądy. Z istoty dowodu z dokumentu w postępowaniu cywilnym wynika, że nie mogły one stanowić dowodu w sprawie. Są bowiem wyrazem stanowiska i poglądów określonych osób i jako takie mogą jedynie być uważane za prezentację stanowiska strony w sprawie.
Sąd zważył:
Powództwo zasługiwało na uwzględnienie niemalże w całości. Sąd oddalił roszczenie powodów jedynie w zakresie odsetek, o czym w dalszej części uzasadnienia.
W pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutu strony pozwanej co do braku interesu prawnego powodów w żądaniu ustalenia.
W myśl przepisuart. 189 k.p.c.powód może żądać ustalenia przez Sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Niewątpliwym jest, co wyraża ugruntowany w orzecznictwie Sądów Powszechnych i Sądu Najwyższego pogląd, że o występowaniu interesu prawnego w żądaniu ustalenia świadczy możliwość stanowczego zakończenia w tym postępowaniu sporu między stronami, natomiast przeciwko jego istnieniu – możliwość uzyskania przez powoda pełniejszej ochrony w drodze innego powództwa. Wbrew stanowisku strony pozwanej, powodowie nie dysponowali jakimkolwiek innym żądaniem, które chroniłoby ich pełniej niż żądania zawarte w pozwie. Wystąpienie przez powodów jedynie z żądaniem zapłaty oparte na przesłankowym ustaleniu nieistnienia umowy z uwagi na jej nieważność umowy, mogłoby obejmować jedynie żądanie zwrotu zapłaconych rat kredytu. Nie rozwiązywałoby natomiast kwestii obowiązku zapłaty przyszłych i jeszcze niewymagalnych rat, możliwości wypowiedzenia umowy przez pozwany Bank i negatywnych skutków dla powodów, związanych z tym wypowiedzeniem. Powodowie byliby narażony na konieczność wytaczania kolejnych powództw o zapłatę dalszych nadpłaconych rat czy spłaconych rat, względnie na bycie pozwanym w sprawie o zapłatę z powództwa Banku, gdyby zaprzestali spłaty kredytu. Tym samym, to powództwo o ustalenie jest jedynym i najdalej idącym środkiem ochrony powodów, zmierzającym do oceny i ostatecznego rozstrzygnięcia w zakresie związania lub braku związania stron postanowieniami zaskarżonej umowy kredytowej. Specyfika sprawy o ustalenie nieistnienia umowy kredytu, która miała trwać oraz nakładać na strony obowiązki i prawa jeszcze przez kilkanaście lat, daje przekonanie o istnieniu interesu prawnego powodów w ustaleniu. Uprawomocnienie się wyroku ustalającego zapewnia powodom ochronę ich interesu i definitywnie kończy spór na tle obowiązywania postanowień umowy, umowy kredytu. Czym innym jest natomiast ewentualne rozliczenie pomiędzy stronami, mające swoją podstawę w uznaniu nieistnienia umowy z uwagi na jej nieważność.
Powodowie wnieśli o ustalenie nieistnienia umowy z uwagi na jej nieważność między innymi w związku z zastosowaniem w umowie przygotowanej przez pozwaną na wzorcu umownym niedozwolonych klauzul umownych i braku możliwości dalszego trwania umowy pomiędzy stronami po eliminacji tychże postanowień. Niedozwolone klauzule umowne przy tym dotyczyły w szczególności zastosowanego w umowie mechanizmu waloryzacji.
Zgodnie zart. 3581§ 1 k.c.postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 2).
Kwestionowane przez powodów postanowienia umowne zaczerpnięto ze wzorca umowy i nie podlegały one negocjacjom. Możliwa byłaby więc kontrola incydentalna tych postanowień w zakresie, czy wzorzec zawierał niedozwolone postanowienia umowne. Kwestionowane postanowienia dotyczyły wprawdzie głównych świadczeń stron ale ze względu na sformułowanie ich w sposób niejednoznaczny umożliwiały Sądowi ich kontrolę.
Zdaniem Sądu klauzule indeksacyjne zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny. Jednoznaczność oznacza, że postanowienie może być rozumiane tylko w jeden sposób, a taki stan rzeczy istnieje, gdy nie zachodzi wątpliwość co do desygnatu pojęć i całokształtu postanowień wzorca. W wypadku kwestionowanych postanowień użyto pojęcia tabeli kursów(...) Banku S.A., które nie zostały nie tylko nie zdefiniowane ani w umowie ani w regulaminie ale i również nie podano w wyżej wymienionych dokumentach żadnego mechanizmu ustalania kursów w tabeli. Powodowie zatem nie mieli jakiejkolwiek możliwości zrekonstruowania mechanizmu ustalania kursów przez pozwaną, to zaś czyniło wyżej wymienione postanowienia niejednoznacznymi.
Z przepisuart. 3581k.c.wynika, że uznanie konkretnej klauzuli za niedozwolone postanowienie umowne, wymaga łącznego stwierdzenia obu wymienionych tam przesłanek, tj. „sprzeczności z dobrymi obyczajami” oraz „rażącego naruszenia interesów konsumenta” (wyrok Sądu Najwyższego z 27 października 2016 roku, sygn. akt I CSK 173/06), przy czym ocena czy zaistniały te przesłanki należało dokonać na chwilę zawierania umowy.
W tym miejscu przywołać należy stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w uzasadnieniu wyroku z 15 listopada 2019 roku w sprawie V CSK 347/18, które Sąd Okręgowy w całości podziela. „Postanowienia umowy lub wzorca, ustalone jednostronnie przez bank, i przyznające mu uprawnienie do jednostronnego, samodzielnego ustalania kursu kupna i sprzedaży(...)w stosunku do PLN bez wskazania reguł kształtowania tego kursu stanowią postanowienia naruszające dobre obyczaje, godzą bowiem w istotę równowagi kontraktowej stron. Polityka kursowa banku i decyzje władz banku nie mogą w sposób nie poddany kontroli kontraktowej wpływać na obowiązki kredytobiorców. Ocena taka jest wystarczająca do podjęcia przez Sąd meriti ustaleń co do tego, czy w konkretnej sprawie doszło w konsekwencji stosowania takiego postanowienia do rażącego naruszenia interesu konsumenta jako strony umowy kredytowej, nawet wówczas, gdy - w ocenie Sądu - sam konsument w toku postępowania nie przedstawił dowodów wskazujących na takie naruszenie. Wynika to z nakazu wykładni przepisów prawa konsumenckiego (w niniejszej sprawieKodeksu cywilnegoo niedozwolonych postanowieniach umownych) w sposób zgodny z wymaganiami prawodawstwa europejskiego, w sposób ukształtowany m.in. w orzecznictwie(...), a także mając na uwadze zasadniczy cel tych regulacji, jakim jest zapewnienie odpowiedniego poziomu ochrony konsumentów. Ten kierunek wykładni potwierdzał takżeart. 76 Konstytucji RP, zgodnie z którym ochrona przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi jest konstytucyjnym zadaniem władzy publicznej (art. 76 Konstytucji). Nakaz wynikający z tego przepisu jest kierowany przede wszystkim do ustawodawcy, którego obowiązkiem jest zapewnienie odpowiedniego, minimalnego poziomu ochrony słabszego uczestnika rynku. Nie oznacza to jednak, iżart. 76 Konstytucjipozostaje bez wpływu na wykładnię przepisów prawa materialnego i procesowego; w procesie jego stosowania przez sądy. Przeciwnie, także sądy jako organy władzy publicznej, powinny w odniesieniu do przepisów mających na celu ochronę konsumentów stosować ich wykładnię, która umożliwi jak najpełniejsze urzeczywistnienie tej ochrony.”
W doktrynie i orzecznictwie powszechnie już przyjmuje się, że odwołanie się do kursów walut zawartych w tabeli kursów i ogłaszanych w siedzibie banku narusza równorzędność stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego oraz, że prawo banku do ustalania kursu waluty nieograniczone skonkretyzowanymi, obiektywnymi kryteriami zmian stosowanych kursów walutowych świadczy o braku właściwej przejrzystości i jasności postanowienia umownego, które uniemożliwia konsumentowi przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych kryteriów, wynikających dla niego z umowy konsekwencji ekonomicznych.A.charakteru tych klauzul nie ujmuje, że stosowane przez kursy walut kalkulowane były w oparciu o czynniki obiektywne, ani ustalenie, że kursy(...)stosowane przez pozwaną nie odbiegały istotnie od kursów stosowanych przez inne Banki komercyjne i od średniego kursu NBP, ani nawet ustalenie, że ogólny koszt kredytu udzielonego na warunkach przewidzianych w umowie nie odbiegał od kosztów kredytu w tożsamej wysokości, który udzielony byłby według warunków przewidzianych dla kredytów złotówkowych. Okoliczności te nie zmieniają bowiem faktu, że kursy walut były kształtowane jednostronnie przez pozwany Bank.
Nie można zgodzić się z argumentami pozwanej, że zawarte w umowie klauzule indeksacyjne zostały indywidualnie uzgodnione z powodami. Za indywidualnie uzgodnione można uznać bowiem jedynie te postanowienia, które były przedmiotem negocjacji, bądź są wynikiem porozumienia lub świadomej zgody co do ich zastosowania. Te zaś okoliczności nie zostały wykazane. W wyrokach z 29 października 2019 roku, sygn. akt IV CSK 309/18 i z 27 listopada 2019 roku, sygn. akt II CSK 438/18 Sąd Najwyższy stwierdził, że wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat, mającej daleko idące konsekwencje dla egzystencji konsumenta, mechanizmu działania kursowego wymaga szczególnej staranności Banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy w związku z czym obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu wielokrotnie wyższej od pożyczonej, mimo dokonywanych regularnych spłat. Obowiązek informacyjny określany jest nawet jako „ponadstandardowy”, mający dać konsumentowi pełne rozeznanie co do istoty transakcji.
Konstatacje te są równoznaczne ze stwierdzeniem, że ukształtowana przez pozwany Bank treść łączącej strony umowy kredytu i niepełne wypełnienie przez Bank obowiązków informacyjnych o możliwej rażącej dysproporcji świadczeń przemawia za przyjęciem abuzywnego charakteru zawartych w umowie klauzul indeksacyjnych - z uwagi na ich sprzeczność z dobrymi obyczajami i rażące naruszenie interesów powodów.
Zgodnie zart. 3851§1 k.c.konsekwencją uznania za abuzywne klauzul indeksacyjnych zawartych w umowie stron jest, stan niezwiązania powodów (kredytobiorców - konsumentów) zakwestionowanymi postanowieniami.
Stosownie doart. 3851§ 2 k.c., jeżeli postanowienie umowy zgodnie z jego § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie.
Przepis ten wraz z pozostałymi dotyczącymi nieuczciwych postanowień umownych stanowi implementację do krajowego systemu prawnego Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, z uwzględnieniem jej treści podlegał przeto zastosowaniu w sprawie wobec stwierdzenia w umowie zawartej przez strony niedozwolonych postanowień. Art. 6 ust. 1. Dyrektywy nałożył na Państwa Członkowskie obowiązek zapewnienia, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 27 listopada 2019 roku, sygn. akt II CSK 483/18, obowiązywanie umowy w dalszym ciągu, po wyłączeniu z niej nieuczciwych postanowień umownych jest pomyślane jako ochrona interesu konsumenta, a nie jego kontrahenta i przywołał wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 roku C-260/18 zapadły na gruncie sprawy bezpośrednio odnoszącej się do polskiego systemu prawnego, według którego, jeżeli sąd krajowy uzna, że zgodnie z odpowiednimi przepisami obowiązującego prawa utrzymanie w mocy umowy bez zawartych w niej nieuczciwych postanowień nie jest możliwe, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu, że ta umowa nie może dalej obowiązywać bez takich warunków i wtedy sąd powinien orzec jej unieważnienie, wykluczona jest możliwość uzupełnienia luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które w niej się znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że treść czynności prawnej jest uzupełniana przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie są zatem przepisami o charakterze dyspozytywnym lub przepisami mającymi zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę, art. 6 ust. 1 Dyrektywy nie stoi na przeszkodzie zastąpieniu nieuczciwego postanowienia umownego wspomnianym przepisem dyspozytywnym albo przepisem mającym zastosowanie w razie wyrażenia na to zgody przez strony, jednak możliwość ta jest ograniczona do przypadków, w których usunięcie nieuczciwego postanowienia umownego zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, wbrew woli konsumenta, narażając go tym samym na szczególnie szkodliwe skutki. Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 7 maja 2021 roku w sprawie III CZP 6/21.
Po usunięciu z umowy zawartej przez strony niedozwolonych postanowień obowiązywanie jej w dalszym ciągu nie jest możliwe. Wyłączenie mechanizmu waloryzacji i pominięcie odesłania do gotówkowego kursu kupna franka czyni niemożliwym określenie w walucie obcej równowartości kwoty kredytu udzielonego w złotych kredytobiorcy, tym samym odpada realizacja funkcji umowy o kredyt w złotych indeksowany kursem franka. Bez zastosowania przewidzianego w umowie narzędzia indeksacji i gotówkowego kursu sprzedaży franka nie da się też określić wysokości zobowiązań kredytobiorcy płatnych w złotych jako równowartość raty w walucie obcej, ani ustalić salda jego zobowiązań wobec banku w przypadku przewalutowania kredytu. Powodowie nie wyrazili chęci, nie wyrazili zgody na zastąpienie niedozwolonych klauzul umownych innymi postanowieniami. Dlatego też Sąd w punkcie pierwszym wyroku uznając, że bez niedozwolonych postanowień dotyczących sposobu indeksacji kredytu umowa nie może dalej funkcjonować w obrocie prawnym ze względu na brak istotnych elementów, ustalił jej nieistnienie z uwagi na nieważność zawartej pomiędzy stronami umowy, w oparciu oart. 58 § 1 k.c.
Stwierdzenie nieistnienia umowy uprawniało powodów do wystąpienia z roszczeniem o zwrot świadczeń dokonanych w wykonaniu umowy kredytu, jako nienależnych - w oparciu oart. 410 § 1 i 2 k.c.Tak też Sąd Najwyższy w uzasadnieniu Uchwały składu siedmiu Sędziów z 7 maja 2021 roku. Stronie, która w wykonaniu umowy kredytu, dotkniętej nieważnością, spłaca kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spełnionych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu.
Powodowie domagali się w niniejszej sprawie zasądzenia kwoty 465 275,74 zł jako zwrotu wpłaconych przez nich środków na rzecz pozwanej w związku z realizacją umowy. Z zaświadczenia pozwanego Banku z 11 sierpnia 2021 roku wynikało, że do dnia wydania zaświadczenia powodowie uiścili na poczet wyżej wymienionej umowy kwotę 465 275,74 zł (k. 48-53). Żądanie powodów o zasądzenie od pozwanej wyżej wymienionej kwoty było zatem w pełni zasadne i nie uległo przedawnieniu (zarzut pozwanej). Sąd w pełni podziela w zakresie liczenia biegu terminu przedawnienia stanowisko wyrażone w uzasadnieniu uchwały z 7 maja 2021 roku w sprawie III Czp 6/21 przez Sąd Najwyższy, który stwierdził, że bieg terminu przedawnienia roszczeń restytucyjnych konsumenta nie może się rozpocząć zanim dowiedział się on lub, rozsądnie rzecz ujmując, powinien dowiedzieć się o niedozwolonym charakterze postanowienia. Należy bowiem uznać, że dopiero wówczas mógł wezwać przedsiębiorcę do zwrotu świadczenia (art. 455 k.c.), tj. podjąć czynność, o której mowa wart. 120 § 1 k.c.Kredytobiorca - konsument nie może zakładać, iż roszczenie Banku uległo przedawnieniu w terminie liczonym tak, jakby wezwanie do zwrotu udostępnionego kredytu było możliwe już w dniu jego udostępnienia (tak w uzasadnieniu uchwały z 16 lutego 2021 roku w sprawie III CZP 11/20 Sąd Najwyższy). Termin przedawnienia roszczenia powodów o zapłatę wynosił lat 10. Do roszczeń powodów o zapłatę ma bowiem zastosowanie 10 - letni termin przedawnienia, jako roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia (art. 118 k.c.). Dodatkowo zmiany okresów przedawnienia nie mogą dotknąć konsumentów, którym są powodowie, na co wskazuje art. 5 ust. 3 ustawy z 13 kwietnia 2018 roku o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2018.1104) stanowiący, że do przysługujących konsumentowi roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych, których terminy przedawnienia są określone wart. 118 k.c.iart. 125 § 1 k.c., stosuje się przepisyustawy kodeks cywilny, w brzmieniu dotychczasowym. Mając na uwadze, że powodowie mogli się dowiedzieć o niedozwolonych postanowieniach zawartych w umowie kredytu łączącej strony w okresie ostatnich dwóch/trzech lat - wówczas zaczęły pojawiać się doniesienia medialne w tym zakresie, jak i również że powodowie dopiero w toku procesu zostali poinformowani przez Sąd o skutkach ustalenia przez Sąd nieistnienia stosunku prawnego łączącego ich z pozwaną i mając na uwadze te pouczenia wówczas świadomie złożyli oświadczenia, w których podtrzymali żądanie pozwu w zakresie ustalenia - uznać należało podniesiony przez pozwaną zarzut przedawnienia roszczeń powodów o zapłatę za bezzasadny. Wymagalność roszczeń przysługującym obu stronom, przedawnienie takich roszczeń należy wiązać bowiem z momentem złożenia przez konsumenta świadomej, wyraźnej i swobodnej decyzji co do nieistnienia stosunku prawnego w związku z nieważnością umowy.
Odnosząc się do kwestii podziału dochodzonego świadczenia między powodami należy odwołać się w tym zakresie do domniemania równych udziałów w prawach majątkowych poszczególnych wierzycieli wynikającego z przepisówart. 379 k.c.orazart. 195 k.c., a ponadto istnienia wspólności majątkowej małżeńskiej pomiędzy powodami. Na skutek powyższego domniemania powodowie byli zwolnieni z wykazania wysokości swoich udziałów we wspólnym prawie, a ciężar dowodu okoliczności przeciwnej spoczywał na stronie pozwanej. W obowiązującym de lege lata ustawodawstwie brak przepisów zastrzegających solidarność wierzycieli. Również w przypadku wspólności majątkowej małżeńskiej ustawodawca nie wprowadził prawnego zastrzeżenia solidarności czynnej małżonków, gdy występują oni w roli wierzycieli. Ze względu na występującą łączną wspólność majątku małżeńskiego nie można także, w trakcie zasądzania należnego świadczenia, rozdzielać go na części przypadające każdemu z małżonków. Do istoty takiej wspólności należy bowiem zaniechanie określenia wielkości udziałów przypadających każdemu z małżonków; najczęściej zresztą określa się ją mianem „wspólności bezudziałowej”.
Mając na uwadze powyższe, Sąd w punkcie drugim wyroku zasądził od pozwanej na rzecz powodów kwotę dochodzoną pozwem wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 8 lipca 2022 roku do dnia zapłaty. O odsetkach za opóźnienie Sąd orzekł na podstawieart. 481 § 1 i 2 k.c.zasądzając odsetki ustawowe za opóźnienie od dnia następnego po dniu w którym pozwana zapoznała się z oświadczeniami powodów z 1 czerwca 2022 roku, że godzą się na konsekwencje wynikające z nieważności spornej Umowy, co miało miejsce 7 lipca 2022 roku, oddalając dalej idące roszczenie odsetkowe.
O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawieart. 100 zdanie drugie k.p.c., obciążając nimi w całości stronę pozwaną. Na zasądzoną od strony pozwanej na rzecz każdego z powodów kwoty składają się: połowa opłaty sądowej od pozwu w wysokość 500 zł, wynagrodzenie pełnomocnika procesowego powodów będącego radcą prawnym w wysokości 5 400 zł oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł. Na podstawieart. 98 § 11k.p.c.od zasądzonych kosztów procesu Sąd zasądził również odsetki ustawowe za opóźnienie, liczone od prawomocności wyroku do dnia zapłaty. W ocenie Sąd, wbrew stanowisku powodów, brak jest podstaw do podwyższenia wynagrodzenia pełnomocnika procesowego. W niniejszej sprawie bowiem nie wystąpiły żadne nadzwyczajne okoliczności, charakter sprawy nie odznaczał się szczególnym stopniem skomplikowania tak pod względem prawnym jak i faktycznym, a skala aktywności pełnomocnika pozostała na przeciętnym poziomie.
R., dn. 26 października 2022 roku