Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 529/22
Data wyroku: 2023-11-02 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Nieważność postępowania
Podstawa prawna: art. 379 pkt 5 kpc

Sygn. akt III Ca 529/22

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 listopada 2021 roku, wydanym w na posiedzeniu niejawnym w sprawie z wnioskuM. K.iA. K. (1)z udziałemK. B.,A. K. (2),M. G.iM. B. (1)o podział majątku wspólnego, dział spadkui zniesienie współwłasności, Sądu Rejonowego w Kutnie postanowił:

ustalić, że przedmiotem postępowania jest wyjście ze współwłasności nieruchomości położonej pod adresem(...),K., uregulowanejwksiędze wieczystej nr (...), składającej się z działek oznaczonych obecnie w ewidencji gruntów numerami:

(...)_2.(...).46/1 – o aktualnej wartości 232.500 (dwieście trzydzieści dwa tysiące pięćset) zł,

(...)_2.(...).46/2 – o aktualnej wartości 240.000 (dwieście czterdzieści tysięcy) zł,

ustalić, że na nieruchomość opisaną w punkcie 1. (jeden) niniejszego postanowienia, w części wskazanej w punkcie 1.b. (jeden „b”) postanowienia, uczestnicyK. B.,A. B.iM. B. (1)poczynili nakłady o wartości 24.000 (dwadzieścia cztery tysiące) zł,

ustalić, że w skład majątku wspólnego nieżyjących małżonkówC. B., synaB.iW., zmarłego w dniu4 maja 1990 r., iM. B. (2)z domuP., córkiJ.iS., zmarłej w dniu 17 października 2000 r., wchodziła całość nieruchomości opisanej w punkcie 1. (jeden) niniejszego postanowienia, zaś udziały małżonków w majątku objętym łączącą ich ustawową wspólnością majątkową małżeńską były równe,

ustalić, że w skład spadku poC. B.wchodził udziałw wysokości ½ (jedna druga) części nieruchomości opisanej w punkcie 1 (jeden) niniejszego postanowienia,

ustalić, że w skład spadku poM. B. (2)wchodził udziałw wysokości 5/8 (pięć ósmych) nieruchomości opisanej w punkcie1. (jeden) niniejszego postanowienia,

dokonać częściowego podziału majątku wspólnego nieżyjących małżonkówC. B.iM. B. (2), częściowego działu spadku poC. B., częściowego działu spadku poM. B. (2)a nadto częściowego zniesienia współwłasności nieruchomości opisanej w punkcie 1. (jeden) niniejszego postanowienia w ten sposób, że:

działkę o nr (...)_2.(...).46/1 przyznaćA. K. (1)iM. K.do współwłasności w udziałach wynoszących po ½ (jedna druga) części,

działkę o nr (...)_2.(...).46/2 przyznaćK. B.iA. B.do współwłasności w udziałach wynoszących po ½ (jedna druga) części,

wartość nakładów, o których mowa w punkcie 2. (dwa) niniejszego postanowienia przyznać w całości, w udziałach wynoszących po ½ (jedna druga) części,K. B.iA. B.,

zasądzić, tytułem dopłaty, odK. B.na rzeczA. K. (1)kwotę 14.625 (czternaście tysięcy sześćset dwadzieścia pięć) zł – płatne w terminie 9 (dziewięć) miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszego postanowienia,

zasądzić, tytułem dopłaty, odK. B.na rzeczM. K.kwotę 14.625 (czternaście tysięcy sześćset dwadzieścia pięć) zł – płatne w terminie 9 (dziewięć) miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszego postanowienia,

zasądzić, tytułem dopłaty, odA. B.na rzeczA. K. (1)kwotę 14.625 (czternaście tysięcy sześćset dwadzieścia pięć) zł – płatne w terminie 9 (dziewięć) miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszego postanowienia,

zasądzić, tytułem dopłaty, odA. B.na rzeczM. K.kwotę 14.625 (czternaście tysięcy sześćset dwadzieścia pięć) zł – płatne w terminie 9 (dziewięć) miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszego postanowienia,

zasądzić na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Kutnie, tytułem zwrotu wydatków łączną kwotę 12.347,20 (dwanaście tysięcy trzysta czterdzieści siedem i 20/100) zł, w ten sposób, że:

odM. K.zasądzić kwotę 4.115,73 (cztery tysiące sto piętnaście i 73/100) zł,

odA. K. (1)zasądzić kwotę 4.115,73 (cztery tysiące sto piętnaście i 73/100) zł,

odK. B.zasądzić kwotę 2.057,87 (dwa tysiące pięćdziesiąt siedem i 87/100) zł

odA. B.zasądzić kwotę 2.057,87 (dwa tysiące pięćdziesiąt siedem i 87/100) zł,

nie obciążaćM. K.,A. K. (1),K. B.iA. B.wydatkami w części obejmującej kwotę 1.082,10 (jeden tysiąc osiemdziesiąt dwa i 10/100) zł,

nie obciążać uczestniczekM. G.iM. B. (1)wydatkami w żadnej części,

umorzyć postępowanie w przedmiocie podziału majątku wspólnegoW. B.iM. B. (1),

nie obciążać stron postępowania opłatą od wniosku, o którym mowaw punkcie 10. niniejszego postanowienia, oraz opłatą od wnioskuo zniesienie współwłasności,

pozostawić strony przy poniesionych kosztach procesu.

Apelację od powyższego postanowienia wnieśli uczestnicyK. B.iA. K. (2), którzy zaskarżyli to orzeczenie w zakresie punktów 1.i 6. Skarżący zarzucili naruszenie procedury cywilnej w postaciart. 233 § 1 k.p.c.,art. 2352§ 2w zw. zart. 233 § 1 i 2 k.p.c.oraz błędy w ustaleniach faktycznych, a także rażące naruszenie prawa materialnego, to jest art. 213w zw. zart. 214 § 1 i 2 k.c.Na tych podstawach uczestnicy wnieśli o zmianę zaskarżonego postanowienia przez przyznanie im przedmiotu podziału na współwłasność po ½ części bez obowiązku spłaty na rzecz wnioskodawczyńi pozostałych uczestników, ewentualnie o uchylenie tego orzeczeniai przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w I instancji.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja okazała się uzasadniona o tyle, że prowadziła do uchylenia zaskarżonego postanowienia, jako wydanego z rażącym naruszeniem przepisów procedury cywilnej w warunkach nieważności postępowania. Nieważność postępowania należy wziąć pod uwagę z urzędu. W takiej sytuacji proceduralnej Sąd odwoławczy zmuszony był, niezależnie od liczbyi charakteru zarzutów apelacji, do ograniczenia rozważań do zbadania przyczyn prowadzących do uznania, że doszło do nieważności postępowania. Niedopuszczalne było czynienie rozważań dotyczących merytorycznych przesłanek rozstrzygnięcia, badania prawidłowości ustalenia stanu faktycznego, oceny dowodów czy też właściwej wykładni i zastosowania prawa materialnego.
Skarżący w apelacji skupili na niedostatkach postępowania dowodowego i trudno nie zgodzić się, że sposób gromadzenia i oceny dowodów przez Sąd Rejonowy pozostawiał wiele do życzenia. Rzeczywiście pominięto dowód z zeznań świadkówJ. J. (2)iJ. J. (3). Trudno oprzeć się wrażeniu, że w tym przypadku nie chodziło o wadliwość opisaną wart. 2352§ 2 k.p.c.(zaniechanie wydania postanowienia dowodowego), ale o zwykłe zapomnienie. Sąd I instancji wezwał tych świadków na termin rozprawy wyznaczony na dzień 24 sierpnia 2016 rokui osoby te stawiły się, ale nie zostały przesłuchane (protokół k. 115). Planowano przeprowadzić ten dowód na kolejnym terminie rozprawy, ale świadkowie nie stawili się (k. 187), a później – pomimo podtrzymywania wniosków dowodowych w pismach pełnomocnika skarżących – nie podjętow tym zakresie żadnej decyzji. Zaniechanie takie dotyczyło również dowoduz przesłuchania uczestników postępowania, co słusznie wytknięto w apelacji.
Rację mają także skarżący, że wadliwe było procedowanie SąduI instancji w zakresie opinii biegłego do spraw rolnictwa. Trudno nawet powiedzieć, czy Sąd ten wykorzystał tę opinię – z jednej strony na jej podstawie poczyniono ustalenia faktyczne (str. 4 uzasadnienia), ale z drugiej strony przyjęto, że „ostatecznie opinia ta nie stała się podstawą orzekania” (str. 10 uzasadnienia). Sąd Rejonowy bez rozpoznania pozostawił wnioseko uzupełnienie przedmiotowej opinii.
Opisane przed chwilą wadliwości procesu gromadzenia materiału dowodowego miał znaczenie z punktu widzenia oceny gotowości sprawy do rozstrzygnięcia. Zaskarżone postanowienie zostało bowiem wydane na posiedzeniu niejawnym, co stanowi odstępstwo od zasady orzekaniaw sprawach z zakresuprawa rzeczowegona rozprawie (art. 608 k.p.c.). Nie ma wątpliwości, że wszelkie odstępstwa od zasady należy interpretować zawężająco, stosować z rozwagą i dbałością o interesy uczestników postępowania. Uczestnicy postępowania mają prawo korzystać z uprawnień wynikających zart. 210w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.i wypowiedzieć się przed zamknięciem rozprawy (art. 224 § 1w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.). Sąd I instancji był uprawniony do skorzystania z nadzwyczajnego rozwiązania wynikającego zart. 15zzs2ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem(...)19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (stan aktualny na datę zaskarżonego orzeczenia wynika z tekstu jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095), zgodnie z którym, jeżeli w sprawie rozpoznawanej według przepisówKodeksu postępowania cywilnegopostępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w całości, sąd może zamknąć rozprawę i wydać orzeczenie na posiedzeniu niejawnym po uprzednim odebraniu od stron lub uczestników postępowania stanowisk na piśmie. Niestety sposób zastosowania tego rozwiązania był wadliwy i to z kilku powodów. Po pierwsze, jak wykazanow poprzednich akapitach, postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone w całości. Po drugie, rozprawa nie została zamknięta. Po trzecie, nie odebrano od uczestników postępowania stanowisk na piśmiew sposób umożliwiający im zrealizowanie uprawnień leżących u podstaw regulacji zawartej wart. 224 § 1w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Rejonowy dostrzegł wadliwość swojego postępowania. Świadczy o tym zarządzeniez k. 358, które jednak w ogóle nie zostało wykonane i wygląda na wydanepro forma. Sąd odwoławczy w pełni zgadza się z wyrokiem Sądu ApelacyjnegowW.z dnia 28 grudnia 2022 roku, sygn. akt V ACa 803/21 (L.), że „Nieważność postępowania z przyczyn określonych wart. 379 pkt 5 k.p.c.zachodzi w przypadku naruszenia przepisów postępowania, którego skutkiem jest niemożność działania strony w postępowaniu lub w jego istotnej części. Chodzi zatem o takiej skali i znaczeniu uchybienia procesowe, które faktycznie uniemożliwiły stronie dochodzenie lub obronę przysługujących jej praw przed merytorycznym rozstrzygnięciem sporu.Artykuł 15zss2ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach (…) ma charakter wyjątkowy. Wobec tego, żeart. 15zzs2ustawy stanowi wyjątek od ogólnych zasad rozpoznawania spraw na posiedzeniach wyznaczonych na rozprawę, jego stosowanie musi być ścisłe. Niedopuszczalne są żadne odstępstwa od sposobu postępowania przyjętego w tej regulacji. Przepis zawiera bowiem minimalne gwarancje procesowe dla strony. Wszelkie czynności procesowe sądu (sędziego sprawozdawcy), które ograniczają w dalszym stopniu te gwarancje bez właściwej podstawy prawnej, nie znajdują żadnego aksjologicznego usprawiedliwienia i skutkują rażącym naruszeniemart. 15zzs2ustawy.”
Z tych względów zaskarżone postanowienie podlegało uchyleniu na podstawieart. 386 § 2w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.wraz z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania w I instancji. Zgodnie z zasadą integralności orzeczenia działowego (patrz, np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1999 r., III CKN 63/98,L.) zakres uchylenia obejmował punkty postanowienia pozostające nierozerwalnym związku występującym pomiędzy rozstrzygnięciem o sposobie podziału i orzeczeniem o spłatach lub dopłatach. Poza zakresem uchylenia pozostają wyłącznie rozstrzygnięcia dotyczące umorzenia postępowania o podział majątku wspólnegoW. B.iM. B. (1). Wobec stwierdzenia nieważności postępowania konieczne było zniesienie postępowania od dnia skierowania sprawy na posiedzenie niejawne celem jej merytorycznego rozpoznania.O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawieart. 108 § 2w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.