Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 2960/23
Data wyroku: 2024-02-05 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Paweł Rygiel
Słowa kluczowe: Umowa, Kredyt
Podstawa prawna: art. 69 prawa bankowego, art. 385 (1) kc

Sygn. akt I ACa 2960/23

WYROK CZĘŚCIOWY
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 5 lutego 2024 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: SSA Paweł Rygiel
Protokolant: Marta Sekuła
po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2024 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwaM. P.iW. P. (1)
przeciwko Syndykowi masy upadłości(...) Bank S.A.wW.
o ustalenie i zapłatę
na skutek apelacji strony pozwanej
od punktu 1 wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie
z dnia 30 marca 2023 r. sygn. akt I C 478/20
oddala apelację.
sygn. akt I ACa 2960/23

UZASADNIENIE
wyroku z dnia 5 lutego 2024 r.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy:
- ustalił, że nie istnieje stosunek zobowiązaniowy wynikający z umowy kredytu hipotecznego nr(...)z dnia 8 kwietnia 2008 r. zawartej pomiędzy powodamiW. P. (1)iM. P.a pozwanym(...) Bank S.A.wK.–(...)wŁ.z siedzibą wK.;
- zasądza od strony pozwanej na rzecz powodów łącznie kwotę 31.354,04 zł oraz kwotę 64.766,12 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 5 listopada 2022 r. do dnia zapłaty;
- oddalił powództwo w pozostałej części
- zasądza od strony pozwanej na rzecz powodów koszty procesu.
Sąd I instancji ustalił, że powodowieW. P. (1)iM. P.złożyli w dniu 27 marca 2008 r. wniosek o udzielenie kredytu hipotecznego w wysokości 322.000 zł, z przeznaczeniem na refinansowanie kredytu mieszkaniowego, indeksowanego kursem CHF na okres 10 lat.
W dniu 8 kwietnia 2008 r. powodowie zawarli z poprzednikiem prawnym strony pozwanej(...) Bank S.A.wK.–(...)wŁ.z siedzibą wK.umowę kredytu hipotecznego nr(...)indeksowanego do CHF. Bank udzielił kredytobiorcom kredytu w kwocie 343.425,90 zł indeksowanego kursem CHF, na okres 360 miesięcy spłacanego w równych ratach kapitałowo-odsetkowych. Przy założeniu, że uruchomiono całość kredytu w dacie sporządzenia umowy równowartość kredytu wynosiłaby 161.612,19 CHF. Wskazano, że rzeczywista równowartość zostanie określona po wypłacie kredytu. Kredytobiorcy oświadczyli, że są świadomi ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i że akceptuje to ryzyko.
Ustalając treść zawartej umowy Sąd Okręgowy odnotował m.in, że:
- wskazano, że kredyt przeznaczony był na m.in. pokrycie części kosztów budowy dwóch lokali mieszkalnych (§ 2 ust. 1 umowy).
- w § 1 ust. 3 umowy określono zmienne oprocentowanie kredytu;
- wskazano, że rata kapitałowo-odsetkowa przy założeniu uruchomienia całości kredytu w dacie sporządzenia umowy wynosiłaby równowartość 805,43 CHF, a rzeczywista wysokość rat odsetkowych lub rat kapitałowo-odsetkowych zostanie określona w harmonogramie spłat (§1 ust. 4 umowy);
- całkowity koszt kredytu na dzień sporządzenia umowy kredytu wynosił 287.415,80 zł; ostateczna wysokość całkowitego kosztu kredytu uzależniona była od zmian poziomu oprocentowania kredytu w całym okresie kredytowania (§ 1 ust. 7 umowy);
- jako zabezpieczenie spłaty kredytu wskazano m.in. hipotekę kaucyjną na rzecz Banku w złotych do kwoty stanowiącej 170% kwoty kredytu określonej w § 1 ust. 1 umowy na nieruchomości położonej wP.(§ 3 ust. 1 umowy).
- stosownie do treści § 9 ust. 2 umowy, w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów – obowiązującego w dniu uruchomienia środków.
- w § 10 ust. 3 umowy ustalono, że wysokość zobowiązania będzie ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF – po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” do CHF obowiązującego w dniu spłaty;
- w sprawach nieregulowanych umową zastosowanie mają przepisyKodeksu cywilnego,Prawa bankowegooraz Regulaminu do umowy kredytu hipotecznego, stanowiącego integralną część niniejszej umowy (§ 25 ust. 1 umowy).
Sąd wskazał także, że w § 16 regulaminu kredytu hipotecznego zawarte zostały m.in. regulacje, iż w przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej, bank w następnym dniu po upływie terminu wymagalności całego kredytu, dokonuje przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na PLN, z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży, określonego przez bank w Tabeli Kursów. W § 19 w/w regulaminu uregulowano również kwestie dotyczące spłaty kredytu w przypadku kredytu indeksowanego w walucie obcej, bowiem kwota spłaty obliczana była według kursu sprzedaży obowiązującym w banku na podstawie Tabeli Kursów z dnia wypływu środków. W przypadku kredytu indeksowanego do obcej waluty prowizja za wcześniejszą spłatę przeliczana była według kursu sprzedaży na podstawie obowiązującej wbanku (...)z dnia realizacji wcześniejszej spłaty (§ 21 ust. 2 Regulaminu).
W dniu 18 sierpnia 2008 r. roku strony zawarłyaneks nr (...)do w/w umowy, którego przedmiotem było m.in. zwiększenie kwoty kredytu o kwotę 47.452,50 zł. Z kolei dnia 9 września 2011 r. strony zawałyaneks nr (...), mocą którego umożliwiono kredytobiorcom spłatę zobowiązania w walucie CHF.
W dniu 3 stycznia 2020 r. powodowie wezwali stronę pozwaną do zapłaty kwoty 45.065,68 zł i 64.766,12 CHF powołując się na nieważność umowy – w terminie 14 dni od dnia otrzymania niniejszego pisma. W odpowiedzi, pismem z dnia 10 lutego 2020 r. strona pozwana wskazała, iż żadne z postanowień dotyczących indeksowania i ustalania tabel kursowych nie zostały wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych. W ocenie banku klauzule nie są abuzywne, a zastosowany kurs przeliczenia CHF do PLN opiera się na wartościach rynkowych.
Sąd ustalił ponadto, że powodowie w 2008 r. potrzebowali kredytu na własne potrzeby mieszkaniowe - budowę domu jednorodzinnego. Zawarli umowę kredytu, która była powiązana z CHF, ponieważ na postawie przedstawionych dokumentów była przedstawiona jedynie możliwość kredytowania w CHF. Powodowie nie mieli zdolności kredytowej w PLN, posiadali zdolność w CHF. Uczestniczyli oni w spotkaniach przed podpisaniem umowy kredytu z lokalnym kierownikiem sprzedaży w(...)Banku (...)roku pracownik banku prezentował ofertę kredytu w CHF jako najbezpieczniejszą i najkorzystniejszą. Powodowie zaufali bankowi i informacjom uzyskanym od pracownika banku. Powodowie nie otrzymali informacji o rzeczywistych skutkach zmiany kursu CHF.
Kredyt został spłacony w całości.
Od dnia uruchomienia kredytu do 25 października 2022 r. powodowie uiścili na rzecz strony pozwanej łącznie kwotę 88.128,83 zł i 85.194,22 CHF.
Pismem z dnia 4 listopada 2022 r., powodowie, po odebraniu na rozprawie w dniu 12 kwietnia 2022 r. stosownych pouczeń o konsekwencjach uznania umowy łączącej strony za nieważną, oświadczyli, że nie wyrażają zgody na związanie niedozwolonymi postanowieniami umownymi, są świadomi konsekwencji, jakie mogą się pojawić po stwierdzeniu przez Sąd nieważności umowy, w tym z możliwością dochodzenia przez Bank innych roszczeń oraz wyrażają zgodę na unieważnienie umowy przez Sąd.
W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał zgłoszone roszczenia powodów, w zasadniczej swej części, za uzasadnione.
Po pierwsze, Sąd wskazał, że w świetle wykładni oświadczeń woli stron (art. 65 § 1 i 2 k.c.) nie kwalifikuje spornej umowy kredytowej jako umowy stricte walutowej. Istotą tej umowy było wypłacenie i spłacanie kwoty w złotych polskich, przy wyrażeniu zobowiązania w CHF. Waluta CHF miała więc charakter wyłącznie rozliczeniowy (ustalenie wysokości zobowiązania), a więc waloryzacyjny.
Sąd ocenił, że powodowie są konsumentami w rozumieniuart. 221k.c.
Dalej Sąd – w obszernej argumentacji odwołującej się do treściart. 3851k.c.oraz orzecznictwa sądów europejskich - wskazał, że postanowienia zawarte w § 9 ust 2 i § 10 ust 3 umowy w zw. z § 6 ust 1 umowy kredytowej mają charakter abuzywny, a ich wyeliminowanie nie pozwala na wykonanie umowy. Prowadzi to do nieważności całego stosunku zobowiązaniowego na podstawieart. 3851k.c.w zw. zart. 58 § 3 k.c.Sąd szczegółowo wskazał przyczyny, dla których postanowienia te ocenił jako niedozwolone i zawarł argumentację prowadzącą do ostatecznego wniosku o nieważności umowy. Sąd podkreślił, że dokonanie eliminacji klauzuli waloryzacyjnej prowadziłoby do wyeliminowania postanowień głównych umowy, a w konsekwencji do zmiany charakteru prawnego stosunku obligacyjnego i naruszeniaart. 3531k.c.wyrażającego zasadę swobody umów. Byłoby sprzeczne z istotą, naturą stosunku zobowiązaniowego, który strony chciały wykreować.
Sąd ocenił także, że niezależnie od kwestii abuzywności postanowień umowy, podstaw nieważności spornego stosunku prawnego można ewentualnie również upatrywać wart. 58 § 2 k.c.
Skutkiem nieważności umowy – w ocenie Sądu - jest konieczność zwrotu przez pozwany Bank spełnionych przez powodów, w wykonaniu tej nieważnej umowy, świadczeń, a podstawą roszczenia powodów w tym zakresie jestart. 410 § 1 i 2 k.c.w zw. zart. 405 k.c.Odsetki ustawowe za opóźnienie Sąd zasądził od dnia 5 listopada 2022 r. tj. od następnego dnia po dniu złożeniu przez powodów oświadczenia, że nie wyrażają zgody na związanie niedozwolonymi postanowieniami umownymi.
Za nieuzasadniony Sąd uznał zgłoszony przez stronę pozwaną zarzut zatrzymania zart. 496 k.c., jak też za bezzasadny uznał zgłoszony przez pozwany Bank zarzut potrącenia.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawieart. 100 k.p.c.
Od powyższego orzeczenia apelację wniosła strona pozwana.
Pozwany zarzucił naruszenieart. 321 § 1 k.p.c.poprzez zasądzenie w pkt 2 sentencji orzeczenia na rzecz powodów kwotę w złotych polskich ponad żądanie pozwu.
Zakwestionował także podstawę faktyczną wyroku, podnosząc zarzuty naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.,art. 2352§ 1 pkt 2 i 5 k.p.c.,art. 278 k.p.c.,art. 2781k.p.c.art. 227 k.p.c.,art. 228 k.p.c.,art. 213 k.p.c.wskazując na bezzasadne danie wiary powodom co do braku wiedzy o ryzyku walutowym i mechanizmach indeksacyjnych, oraz wskazując fakty nieustalone dotyczące akceptacji powodów stosowanych przez bank kursów walutowych, zrozumienia przez strony istoty ryzyka walutowego, jak też pominięcia, że bank nie miał możliwości dowolnego kształtowania kursów wymiany walut.
Zarzucił naruszenieart. 316 § 1 k.p.c.poprzez niewzięcie pod uwagę stanu prawnego obowiązującego w dacie orzekania i nie zastosowanie przepisu dyspozytywnego w postacieart. 358 § 2 k.c.
Wreszcie Bank zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, odwołując się przede wszystkim do przepisów:art. 56 i 65 k.c.,art. 69 ustawy Prawo bankowe,art. 3851§ 1 i § 2 k.c.,art. 3852k.c., art. 4 ust.2 Dyrektywy 19/13/EWG,art. 24 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim,art. 189 k.p.c.Zarzucił także naruszenieart. 221k.c.
W uwzględnieniu podniesionych zarzutów pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości, przy uwzględnieniu kosztów postępowania za obie instancje.
Powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.
W toku postepowania apelacyjnego doszło do ogłoszenia upadłości pozwanego Banku. W związku z tym Sąd Apelacyjny, postanowieniem z dnia 21 września 2023 r., na podstawieart. 174 § 1 pkt 4 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c., postępowanie w sprawie zawiesił. Jednocześnie Sąd podjął postępowanie w części dotyczącej roszczenia o ustalenie z udziałem Syndyka masy upadłości(...) Bank S.A.w upadłości wW..
Syndyk kontestował decyzję o częściowym podjęciu postępowania, wnosząc o zawieszenie postępowania w całości, powołując rozbudowana argumentację za przyjęciem jego stanowiska.
W ocenie Sądu Apelacyjnego stanowisko Syndyka nie jest zasadne.
Będąca przedmiotem sporu umowa kredytowa jest stosunkiem prawnym złożonym, której konsekwencje nie sprowadzają się wyłącznie do wzajemnych obowiązków pieniężnych. To z tych przyczyn w sprawach o ustalenie nieważności „frankowych’ umów kredytowych orzecznictwo sądów powszechnych konsekwentnie przyjmuje istnienie interesu prawnego w ustaleniu (art. 189 k.p.c.). pomimo tego, że żądanie zapłaty wynikające z nieważności umowy jest roszczeniem dalej idącym.
Niezależnie zatem od sporów na tle wykonania umów kredytowych, w tym o zapłatę wierzytelności, konsument ma interes prawny w ustaleniu nieistnienia (nieważności) umowy, a więc interes w rozstrzygnięciu sporu likwidującego niepewność prawną w tym zakresie. Podkreślenia przy tym wymaga, że w świetle niebudzącego wątpliwości poglądu wynikającego z wykładni prawa unijnego, żaden przepis prawa krajowego nie może naruszać uprawnienia konsumenta do efektywnej realizacji praw konsumenckich. To wszystko w sytuacji, gdy żaden przepisprawa upadłościowegonie daje możliwości rozstrzygnięcia sporu związanego z niepewnością prawną co do istnienia stosunku prawnego konsumenta. I tak, przepisyprawa upadłościowegoprzewidują jedynie procedurę rozstrzygająca spór co do konkretnych wierzytelności wchodzących w skład masy upadłości, a art. 145 ustawy Prawo upadłościowe przewiduje możliwość podjęcia postępowania sądowego przeciwko syndykowi tylko w sprawie o wierzytelność nie umieszczoną na liście wierzytelności, po wyczerpaniu w/w trybu. W tym stanie rzeczy brak możliwości kontynuowania postępowania sądowego o ustalenie nieistnienia (nieważności) stosunku prawnego prowadziłoby do konkluzji, iż spór taki nie mógłby zostać rozstrzygnięty tak w postępowaniu upadłościowym jak i przed sądem powszechnym – co niweczyłoby efektywną ochronę praw konsumenckich.
Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny rozpoznał apelację strony pozwanej od zawartego w zaskarżonym wyroku rozstrzygnięcia ustalającego i wydał w tym przedmiocie wyrok częściowy.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
Sąd Apelacyjny składzie podziela ustalenia stanu faktycznego dokonane przez Sąd I instancji. Ustalenia te zostały dokonane w oparciu o wszystkie przeprowadzone dowody, a ich ocena mieści się w granicach wyznaczonychart. 233 § 1 k.p.c.. W szczególności została dokonana z poszanowaniem reguł wyrażonych w tym przepisie.
Podkreślenia wymaga, iż sama treść umowy nie budzi wątpliwości, a przytoczone w tym zakresie ustalenia Sądu wprost wynikają z przedłożonych dokumentów. Także zakres udzielonych pouczeń wynika w części z zalegającej w aktach dokumentacji. Pouczenia te mają charakter ogólnikowy, blankietowy. Brak natomiast było podstaw do odmowy wiarygodności zeznaniom powodów co do motywacji zawarcia przez nich umowy, zakresu informacji udzielonych im przez pracowników Banku oraz ich świadomości co do treści klauzul indeksacyjnych i ryzyka walutowego. Zważyć należy, że umowa kredytu jest umową rozbudowaną, zawierającą szereg szczegółowych informacji i w swej treści skomplikowaną. To w sytuacji, gdy powodowie byli zainteresowani uzyskaniem środków pieniężnych w złotych polskich, zaś zaoferowany im produkt bankowy zawierający mechanizm indeksacji do waluty obcej stanowił instrument mający – w dacie zawarcia umowy – stworzyć dla nich korzystna ofertę. W tym stanie rzeczy zasady doświadczenia życiowego wskazują, iż kredytobiorcy dostrzegają korzyści wynikające z wysokości miesięcznych obciążeń w krótkim terminie, a w mniejszym stopniu interesując się przewidywaną sytuacją w przedziale kilkunastu bądź kilkudziesięciu lat. W tym stanie rzeczy ogólnikowe informacje o ryzyku walutowym, przy udzieleniu informacji o wahaniach kursowych z krótkiego okresu w oczywisty sposób nie umożliwiają przyjęcia, iż powodowie zostali prawidłowo pouczeni o istniejącym ryzyku, jak też mieli pełną jego świadomość.
Chybione są zatem zarzuty kwestionujące dokonanie ustaleń w oparciu o zeznania powodów, w tym dotyczące ich wiedzy co do potencjalnego obciążenia wysokością świadczeń w wyniku zmian kursowych waluty. Jest oczywiste, iż kredytobiorcy byli świadomi, że zmiany kursowe wpłyną na wysokość rat. Nie zostało jednak wykazane, by byli świadomi ryzyka związanego z nadzwyczajną deprecjacją waluty krajowej i wynikających stąd konsekwencji.
W tej sytuacji stwierdzenie, czy udzielone informacje były prawidłowe i wystarczające nie należy do sfery faktów, lecz oceny prawnej. Podobnie rzecz się ma z pozostałymi kwestionowanymi „faktami”. W istocie zarzuty te dotyczą oceny prawnej.
Bezzasadny okazał się zarzut naruszeniaart. 189 k.p.c.
Zgodnie z tym przepisem powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Interes ten istnieje, gdy samo uprawomocnienie się wyroku ustalającego zapewni powodowi ochronę w tym znaczeniu, że zakończy spór istniejący lub zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Strona posiada interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, gdy istnieje niepewność stanu prawnego, w szczególności gdy strona przeciwna kwestionuje jej prawo, a nie ma innych instrumentów takich jak powództwo o świadczenie lub ukształtowanie, które mogłyby zabezpieczyć chroniony prawem interes tej strony.
Trafnie zatem przyjął Sąd I instancji, ze powodowie posiada interes prawny w ustaleniu nieważności umowy i to pomimo tego, iż jednocześnie domagają się zapłaty z tytułu zwrotu spełnionych świadczeń. Jedynie bowiem wyrok ustalający mógł trwale i ostatecznie usunąć stan niepewności prawnej istniejący pomiędzy stronami. Sporna umowa, która łączyła strony, była jeszcze w trakcie wykonywania, nie mogło zatem budzić wątpliwości, że o istnieniu bądź nieistnieniu wszystkich przyszłych obowiązków umownych nie można było przesądzić tylko na drodze powództwa o zapłatę. Odmiennej oceny ważności i związania umową stron, zwłaszcza na przyszłość, ale także odnośnie związania powodów szeregiem innych niż obowiązek spłaty kredytu obowiązków nie dało się definitywnie i wiążąco rozstrzygnąć za pomocą innego środka prawnego niż powództwo o ustalenie.
Nie jest także zasadny zarzut naruszeniaart. 221k.c.W samej umowie kredytobiorcy zostali oznaczeni jako osoby fizyczne, a udzielany im kredyt nie był powiązany z ich działalnością profesjonalną. Wskazany cel kredytowania odwoływał się w głównej mierze do spłaty oznaczonego kredytu hipotecznego. Z materiału dowodowego nie wynika przy tym, by kredyt był udzielony na cele związane z prowadzoną przez powodów działalnością gospodarczą.
Podzielić należy ocenę Sądu Okręgowego odwołującą się do przepisów prawa konsumenckiego.
Nie budzi wątpliwości ocena, że zawarte w § 9 ust. 2 i § 10 ust. 3 umowy kredytowej postanowienia umowne mają charakter abuzywny. W tym zakresie rozważania Sądu Okręgowego zasługują na aprobatę.
W ocenie Sądu Apelacyjnego abuzywność przedmiotowych postanowień umownych wynika z ich niejasności, pozostawienia Bankowi swobody w ustalaniu zasad kreowania ostatecznej wysokości wzajemnych świadczeń, jak też przewidzenia mechanizmu odmiennego kursu walutowego dla ustalenia świadczenia banku i kredytobiorcy. Ze spornych postanowień wynika zatem, że z naruszeniem zasady równości stron bank, jako podmiot silniejszy w stosunku do konsumenta, uzyskał możliwość samodzielnego kreowania wysokości wzajemnych świadczeń, przy przewidzeniu mechanizmu polegającego na stosowaniu odmiennego, niekorzystnego dla kontrahenta Banku kursu, w zależności od tego, czy dotyczy to wyliczenia świadczenia Banku czy kredytobiorcy, a dodatkowo przy takiej konstrukcji, która – z uwagi na brak jasności – nie pozwalała przewidzieć wysokości tych świadczeń.
Ponad rozważania Sadu Okręgowego wskazać należy, że sporne postanowienia umowne mieściły w sobie klauzulę walutowości – przewidywały bowiem, że jakkolwiek świadczenia stron miały być płacone w walucie krajowej, to waluta obca będzie walutą rozliczeniową. W związku z tym wskazać należy, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w wyroku z dnia 10 czerwca 2021 r. (sprawa C-776/19) stwierdził m.in., że„wykładni art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowy kredytu, przewidujące, iż waluta obca jest walutą rozliczeniową (…) i powodujące skutek w postaci ponoszenia ryzyka kursowego przez kredytobiorcę, są objęte zakresem tego przepisu, w wypadku gdy warunki te określają istotny element charakteryzujący wspomnianą umowę”, jak też, że wykładni art. 3 ust.1 powołanej wyżej dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że„warunki umowy kredytu, przewidujące, iż waluta obca jest walutą rozliczeniową (…) i powodujące skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógł racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, iż ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków”.
Jest oczywiste, że sporne klauzule indeksacyjne określały istotny element charakteryzujący zawartą przez strony umowę. W rzeczywistości bowiem dotyczyły głównych postanowień umownych, wpływających na wysokość głównych świadczeń stron. Stanowiły jej istotę, wyróżnik, tworząc charakterystykę umowy.
Nie budzi także wątpliwości, że ryzyko zmian kursowych waluty rozliczeniowej w całości zostało przerzucone na konsumenta. Oczywiście zmiany te, w zależności od kierunku zmian kursowych, mogły być korzystna bądź niekorzystne dla kontrahenta Banku. Jednak - to co istotne - ryzyko zmian niekorzystnych było nieograniczone. Tym samym, w świetle treści umowy, konsekwencje nadzwyczajnej deprecjacji waluty krajowej obciążały wyłącznie i w całości kredytobiorcę. W szczególności w umowie brak jest zastrzeżenia, że w razie istotnej, w oznaczonych w umowie granicach, deprecjacji waluty krajowej, dalsze konsekwencje tych niekorzystnych zmian będą obciążały obie strony. W rezultacie kredytobiorcy – konsumenci zostali w sposób nieograniczony obciążeni nieproporcjonalnym ryzykiem kursowym, w tym także takim, który nie mieścił się w przewidywalnych w dacie zawarcia umowy granicach.
W tym stanie rzeczy ciężar wykazania, iż konsument został prawidłowo pouczony o istocie wskazanego ryzyka oraz, że przy pełnej świadomości tego ryzyka konsument zaakceptowałby przewidziane w umowie rozwiązanie, spoczywał na Banku. Takich okoliczności strona pozwana nie wykazała. Nie wykazała zatem, by sporne postanowienia zostały uzgodnione w następstwie indywidualnych negocjacji, w rozumieniuart. 3851§ 1 k.c.
Sporne klauzule nie spełniały także warunku sformułowania w sposób jednoznaczny i zrozumiały (art. 358 § 2 k.c.). Zważyć należy, że dla spełnienia tego warunku nie jest wystarczająca zrozumiałość postanowienia pod względem formalnym i gramatycznym. Niezbędne jest spełnienie wymagania, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się postanowienie, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (tak; TSUE w wyroku z 26 lutego 2015 r., C-143/13).
Stosownie do treściart. 3851§ 1 i 2 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, a w takim przypadku strony są związane umową w pozostałym zakresie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
Na tle stosowania przedmiotowego przepisu Sąd Najwyższy przyjmuje jednolicie, że brak związania konsumenta niedozwolonym postanowieniem umownym oznacza, iż nie wywołuje ono skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu (tak m.in. w uchwale z dnia 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC z 2008 r., z. 7-8, poz. 87; uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC z 2019 r., z.1, poz.2), chyba że konsument następczo udzieli „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na to postanowienie i w ten sposób jednostronnie przywróci mu skuteczność (tak: m.in. w wyroku z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, w uchwale z dnia 6 kwietnia 2018 r., III CZP 114/17, OSNC z 2019 r., z.3, poz. 26).
Wyżej przedstawiony pogląd pozostaje w zgodzie z postanowieniami dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L. 1993.95.29 z dnia 21 kwietnia 1993 r.) oraz ich rozumieniem wynikającym z orzecznictwa TSUE. Zważyć bowiem należy, że zawarte wkodeksie cywilnymregulacjeart. 3851-3854stanowią wyraz implementacji do polskiego porządku prawnego wyżej powołanej dyrektywy. W konsekwencji, przy wykładni polskich przepisów regulujących prawo konsumenckie należy brać pod uwagę wskazówki wynikające z tej dyrektywy i z dotyczącego jej dorobku orzeczniczego. Zgodnie natomiast zart. 6 ust.1dyrektywy, nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w dalszej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków.
W świetle treści w/w przepisów oraz orzecznictwa TSUE i Sądu Najwyższego, nie budzi więc wątpliwości, że – co do zasady - sąd ma obowiązek zbadania czy klauzula ma charakter abuzywny i wyciągnięcia z tego konsekwencji, a konsekwencją tą jest przede wszystkim ciążący na sądzie obowiązek zaniechania stosowania klauzuli abuzywnej – jednak bez zmiany jej treści. Z tego punktu widzenia istotne znaczenie ma ocena, czy wyeliminowanie postanowienia niedozwolonego wpływa na pozostałą część umowy, czy też bez klauzuli abuzywnej umowa może obowiązywać. W szczególności – z oczywistych względów - umowa nie może dalej obowiązywać, o ile niedozwolone postanowienia umowne dotyczą głównego przedmiotu umowy. Jakkolwiek – stosowanie do treści art. 4 ust.2 dyrektywy Rady 93/13/EWG jak iart. 4851§ 1 k.c.– ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy postanowień określających główne świadczenia stron, ale wyłączenie to nie znajduje zastosowania jeżeli postanowienia te nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Jak już wyżej wskazano, sporne klauzule indeksacyjne nie spełniają tego ostatniego warunku.
Przypomnieć zatem należy, że – zgodnie z poglądem wyrażonym przez TSUE – za postanowienia odnoszące się do głównego przedmiotu umowy należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę, a więc definiują samą istotę konkretnego stosunku umownego (tak TSUE w: wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r.,C-26/13, wyroku z dnia 26 lutego 2015 r.,C-143/13, wyroku z dnia 23 kwietnia 2015 r.,C-96/14). Podobnie, w orzecznictwie sądów polskich pojęcie postanowień określających główne świadczenia stron wiązane jest ze świadczeniami charakteryzującymi daną umowę, określającymi jej istotę, czyli tzw.essentialia negotii, rozumiane jako cechy, według których dokonuje się kwalifikacji konkretnej czynności prawnej do ustawowo wyróżnionych typów czynności.
Stwierdzić zatem należy, że kryteria kwalifikacji przesłanki głównych świadczeń stron odnoszą się do elementów przedmiotowo istotnych, przy uwzględnieniu podziału na świadczenia główne (w tym świadczenia o zasadniczym znaczeniu dla danego stosunku prawnego) i uboczne. Nadto odnoszą się do tego, czy dane postanowienie jest charakterystyczne dla danego stosunku prawnego oraz, czy reguluje typowe dla danego stosunku prawnego świadczenia.
Z tych względów aktualnie dominuje ocena, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenie kredytobiorcy (tak Sąd Najwyższy m.in.: w wyroku z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18, lex nr 3126114; w wyrok z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115; w wyroku z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, lex nr 2690299). W ostatnim z cyt. powołanych orzeczeń Sąd Najwyższy podkreślił, że„Obowiązek zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu w oznaczonych terminach spłaty stanowi główne świadczenie kredytobiorców. Klauzula waloryzacyjna wpływa na wysokość tego świadczenia”.Przy ocenie zatem, że przedmiotowe klauzule, które są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interes konsumentów, zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny, nie poddający się weryfikacji, to wypełniona jest przesłanka abuzywności postanowień określających główne świadczenia stron.
Takimi są kwestionowane postanowienia zawierające klauzule indeksacyjne. Określają bowiem świadczenia główne stron poprzez wskazanie podstaw do ich ustalenia, w sytuacji, gdy klauzule indeksacyjne nie odwoływały się do ustalonego w sposób obiektywny kursu waluty, do obiektywnych wskaźników, na które żadna ze stron nie miała wpływu, lecz poprzez nietransparentny mechanizm wymiany waluty pozwalały kształtować ten kurs w sposób dowolny. Nadto powodowie w sposób nieograniczony zostali obciążeni nieproporcjonalnym ryzykiem kursowym, a brak pouczenia ich o konsekwencjach przedmiotowej regulacji nie pozwala na przyjęcie, iż świadomie przyjęli na siebie takie ryzyko.
Jak już wskazano, wyeliminowanie z łączącej strony umowy niedozwolonych postanowień umownych wymaga oceny, czy umowa w pozostałym zakresie jest możliwa do utrzymania. W świetle powyższych rozważań oczywista jest konkluzja, że eliminacja postanowienia umownego zawierającego klauzulę indeksacyjną prowadzić będzie do upadku umowy w całości. Na podstawie pozostałych postanowień umowy nie jest możliwe określenie praw i obowiązków stron.
Klauzula niedozwolona nie wywołuje skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, przy czym jeżeli umowa kredytu nie może bez klauzuli abuzywnej wiązać stron, dzieli ona los klauzuli.
Z istoty prawa konsumenckiego wynika jednak, że konsument może następczo udzielić „świadomej, wyraźniej i wolnej zgody” na niedozwolone postanowienie i w ten sposób jednostronnie przywrócić mu skuteczność. W niniejszej sprawie oświadczenia składane przez powodów prowadza do wniosku, iż w sposób jednoznaczny domagają się oni upadku całej umowy i nie dążą do jej utrzymania.
Podkreślenia wymaga, że w sprawie nie ma także możliwości utrzymania umowy poprzez wprowadzenie, w miejsce postanowienia niedozwolonego, regulacji zastępczej. Nie można w szczególności uznać, iż taką regulację może stanowić przepisart. 358 § 2 k.c.– przepis ten nie ma bowiem charakteru normy dyspozytywnej w rozumieniu wynikającym z orzecznictwa TSUE. Nadto rozważania w tym zakresie są bezprzedmiotowe, skoro powodowie złożyli jednoznaczne oświadczenie o braku woli utrzymania spornej umowy.
W konsekwencji zasadnie Sąd Okręgowy uznał nieważność spornej umowy.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Apelacyjny, na podstawieart. 385 k.p.c., orzekł jak w sentencji. Ze względu na to, że wyrok wydany przez Sad Apelacyjny ma charakter częściowy, orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego pozostawiono do rozstrzygnięcia w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.