Sąd Apelacyjny w Białymstoku
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 744/23
Data wyroku: 2024-04-29 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: sędzia Sławomir Bagiński
Słowa kluczowe: Ubezpieczenia społeczne
Podstawa prawna: art. 14 ust. 2 w zw. z art. 14 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.2024.497 t.j.) w zw. z art. 8 i art. 9 k.p.a.
Teza: Utrzymujący się brak jednolitości praktyki orzeczniczej co do konieczności ponownego zgłoszenia do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, po skorzystaniu przez ubezpieczoną z urlopu macierzyńskiego, powinien skłaniać organ rentowy do podjęcia działań aby przedsiębiorcy nie zostali pozbawieni ochrony ubezpieczeniowej.

Sygn. akt III AUa 744/23

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 29 kwietnia 2024 r.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący: sędzia Sławomir Bagiński
Protokolant:  Edyta Katarzyna Radziwońska
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2024 r. wB.
sprawy z odwołaniaM. S.iP. S.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.
o podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu
na skutek apelacjiM. S.
od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 października 2023 r. sygn. akt V U 115/23

1
uchyla zaskarżony wyrok w punktach I i II w części uwzględnionej w decyzji z 1 lutego 2023 r. znak(...)- (...)nr(...), to jest w zakresie podlegania przezM. S.dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresie od 25 kwietnia 2021 r. do 24 czerwca 2021 r. i umarza postępowanie w tym zakresie;

2
zmienia zaskarżony wyrok w punktach I i II oraz poprzedzającą go decyzję, o tyle, że stwierdza, iżM. S.jako osoba współpracująca przy prowadzeniu pozarolniczej działalności zP. S.podlega dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu także w okresie od 24 czerwca 2022 r. do 8 grudnia 2022 r.

3
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie III i IV i zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.na rzeczM. S.iP. S.po 180 (sto osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego za pierwszą instancję z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od 7 maja 2024 r. do dnia zapłaty;

4) zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.na rzeczM. S.iP. S.po 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego za drugą instancję z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od uprawomocnienia się orzeczenia zawartego w niniejszym punkcie do dnia zapłaty.
Sławomir Bagiński

UZASADNIENIE
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.decyzją z 19 grudnia 2022 r. na podstawieart. 83 ust. 1, art. 11 ust. 2, art. 14 ust. 1, 1a i ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych(Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 z późn. zm.) stwierdził, żeM. S.jako osoba współpracująca z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność u płatnika składek 1.(...), 2. 123OKULARY.PL (...)podlega dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu od 23 stycznia 2019 r. do 24 kwietnia 2021 r. oraz od 9 grudnia 2022 r. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że po zakończeniu zasiłku macierzyńskiego w dniu 24 czerwca 2022 r. płatnik nie zgłosiłM. S.do ubezpieczeń społecznych. Wniosek o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym wpłynął do Zakładu dopiero w dniu 9 grudnia 2022 r.
Decyzją z 1 lutego 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.zmienił decyzję z 19 grudnia 2022 r. w części dotyczące podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemuM. S.jako osoby współpracującej z osobą prowadzącą działalność od 23 stycznia 2019 r. do 24 kwietnia 2021 r. i stwierdził, że podlega ona dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu od 23 stycznia 2019 r. do 24 czerwca 2021 r., wskazując na omyłkę w zmienianej decyzji. W zakresie podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od 9 grudnia 2022 r. organ rentowy uznał, że decyzja z 19 grudnia 2022 r. została wydana prawidłowo.
Odwołania od powyższych decyzji złożyliM. S.iP. S.. Zaskarżonej decyzji zarzucili błąd w ustaleniach faktycznych polegający na bezzasadnym uznaniu, jakobyM. S.nie podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresie od 24 czerwca 2022 r. do 8 grudnia 2022 r., podczas gdy z uwagi na kontynuowanie w tym okresie płatności składek na ubezpieczenie chorobowe przez płatnikaP. S.po powrocie odwołującej z urlopu macierzyńskiego, wobec braku odpowiedniego pouczenia ze strony organu o nienależności tych składek, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB., powinien uznać zapłatę składek w niniejszym okresie oraz składane w tej sprawie wnioski, jako wolę do kontynuacji podlegania odwołującej dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, ewentualnie powinien pouczyć o nienależności niniejszych składek oraz o procedurze wymaganej do ponownego objęcia odwołującej dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym.
Z uwagi na powyższe, wnosili o zmianę skarżonej decyzji poprzez ustalenie podleganiaM. S.dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu nieprzerwanie od dnia 23 stycznia 2019 r., w tym także po urlopie macierzyńskim od 24 czerwca 2022 r.
W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
\Sąd Okręgowy w Białymstoku wyrokiem z 25 października 2023 r. oddalił odwołaniaM. S.iP. S.(pkt I,II), zasądził odM. S.iP. S.na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.po kwotę 180 wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt III,IV).
Sąd Okręgowy ustalił, że płatnikP. S., mążM. S.prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą- (...)oraz 123OKULARY.PL, zgłosił odwołującą do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu współpracy od 1 października 2020 r., a następnie od 9 grudnia 2022 r., wskazując w zgłoszeniach kod tytułu ubezpieczenia(...). W okresie od 25 czerwca 2021 r. do 23 czerwca 2022 r. odwołująca pobierała zasiłek macierzyński i podlegała z tego tytułu obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Płatnik nie dokonał wyrejestrowaniaM. S.jako osoby współpracującej z ubezpieczeń społecznych i dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego od dnia rozpoczęcia pobierania zasiłku macierzyńskiego. Jednakże w dokumentach rozliczeniowych zaM. S.płatnik wykazał składki zerowe na ubezpieczenie zdrowotne wskazujące, że odwołująca w tym okresie nie współpracowała przy prowadzeniu działalności gospodarczej. Fakt braku tego rodzaju współpracy w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego został ponadto potwierdzony zeznaniamiM. S..
Mając na uwadze przepisyustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych(Dz. U. z 2023 r. poz. 1230 ze zm., tj.art. 9 ust. 1c, art. 36 ust. 2, art. 36 ust. 5 oraz art. 14 ust. 1a, Sąd Okręgowy uznał, żeM. S.podlega dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od 23 stycznia 2019 r. do 24 czerwca 2021 r., a następnie od 9 grudnia 2022 r. tj. od daty złożenia wniosku. Wbrew twierdzeniom odwołujących, w ocenie Sądu, wskazane przepisy ustawy systemowej nie przewidują objęcia osób, które mogą podlegać dobrowolnym ubezpieczeniom chorobowym, od daty wcześniejszej niż data złożenia wniosku. Nie można w tym wypadku, jak wskazał Sąd, z faktu opłacenia składki domniemywać kontynuacji podlegania ubezpieczeniu chorobowemu, bowiem przerwa w tym ubezpieczeniu trwała od 25 czerwca 2021 r.
Sąd zwrócił uwagę, że skarżący oraz świadekW. S., prowadząca księgowośćP. S.od 2007 roku, wskazywali wprawdzie, że organ rentowy nie poinformował o konieczności złożenia wniosku celem objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, jednakże uprawnienia i obowiązki wynikające z systemu zabezpieczenia społecznego są uregulowane w przepisach powszechnie obowiązującego prawa. W odniesieniu do skarżących Sąd uznał, że mieli oni tego świadomość i płatnik powierzył wykonywanie części obowiązków związanych z prowadzoną pozarolniczą działalnością w zakresie ubezpieczeń społecznych wspomnianej wyżej księgowej.
Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy oddalił odwołania oraz orzekł o kosztach postępowania.
Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wnieśliM. S.iP. S.(reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika). Zaskarżonemu wyrokowi zarzucili naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.art. 233 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego(tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 1550 z późn. zm.) w zw. zart. 9 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego(tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.) poprzez arbitralne uznanie, na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, żeM. S., w okresie od 24 czerwca 2022 r. do 8 grudnia 2022 r. nie była objęta dobrowolnym ubezpieczeniem społecznym oraz że ZUS nie naruszył obowiązku informowania stron, gdyż zdaniem sądu, odwołujący powinni znać wszelkie prawa i obowiązki wynikające z uregulowań dotyczących systemu ubezpieczeń społecznych, co w konsekwencji oznacza, że organ nie był w niniejszej sprawie zobowiązany do udzielenia informacji o krokach, które powinni podjąć, aby ponownie objąćM. S.dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, podczas gdy, zgodnie zart. 9 k.p.a.ZUS, jako organ administracji publicznej był zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o wszelkich okolicznościach faktycznych i prawnych mających znaczenie w niniejszej sprawie, w szczególności gdy płatnik składek -P. S.uiszczał przez cały okres sporny wszelkie niezbędne składki na pokrycie ww. ubezpieczenia, co miało istotny wpływ na wynik niniejszej sprawy i w konsekwencji oznaczało nieprzyznanieM. S.prawa do zasiłku chorobowego.
Mając na uwadze powyższe, odwołujący wnieśli o zmianę skarżonego wyroku poprzez orzeczenie, żeM. S.podlega dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu nieprzerwanie od 24 czerwca 2022 r. i w konsekwencji przyznanie jej prawa do zasiłku chorobowego oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
Organ rentowy wniósł o oddalenie apelacji, zasądzenie kosztów zastępstwa prawnego za postępowanie apelacyjne.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje:
Stan faktyczny ustalony przez sąd pierwszej instancji nie jest sporny i znajduje należyte oparcie w materiale sprawy, dlatego Sąd Apelacyjny przyjmuje go za własny.
Natomiast okoliczności wskazane w zarzucie apelacji podlegają rozważeniu w kontekście istnienia obowiązku organu rentowego pouczenia ubezpieczonej o konieczności ponownego zgłoszenia do ubezpieczenia po okresie otrzymywania zasiłku macierzyńskiego.
Poza sporem pozostaje, żeM. S.jako osoba współpracująca z mężemP. S.prowadzącym pozarolniczą działalność gospodarczą od 23 stycznia 2019 r. zgłosiła się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Nie był sporny też fakt, że ubezpieczona w okresie od 25 czerwca 2021 r. do 23 czerwca 2022 r. korzystała z zasiłku macierzyńskiego. Z chwilą nabycia prawa do zasiłku macierzyńskiego nie wyrejestrowała się z ubezpieczeń społecznych (emerytalnego, wypadkowego i chorobowego) i nie zgłosiła do ubezpieczenia zdrowotnego. Po ukończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, tj. od 24 czerwca 2022 r., nie zgłosiła się do ubezpieczeń społecznych i dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego na przewidzianym do tego formularzu. Ponowny wniosek o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym wpłynął do organu rentowego 9 grudnia 2022 r. Płatnik nadal opłacał składki na ubezpieczenie chorobowe.
Poza sporem ostatecznie pozostawało podleganie ubezpieczonej dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresie od przed 24 czerwca 2022 r. Decyzją z 1 lutego 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.stwierdził bowiem podleganie przezM. S.dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od 23 stycznia 2019 r. do 24 czerwca 2021 r. Nie budziło też sporu, że w okresie od 25 czerwca 2022 r. do 23 czerwca 2023 r.M. S.podlegała ubezpieczeniom społecznym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego. Pobieranie zasiłku macierzyńskiego nie stanowi tytułu do ubezpieczenia chorobowego – ani obowiązkowego ani dobrowolnego (zob.art. 11w zw. zart. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych<Dz.U.2024.497 t.j.>, dalej zwana „ustawą systemową”).
Kwestię sporną w sprawie stanowiło to czy ubezpieczona w okresie od 24 czerwca 2022 r. do 8 grudnia 2022 r. podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu współpracy z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą.
Należy zauważyć, iż z mocyart. 11 ust. 2w zw. zart. 6 ust.1 pkt 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznychw brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2022 r. (zwaną dalej ustawą systemową), dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu podlegają na swój wniosek osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą. Stosownie do art. 9 ust. 1c ustawy systemowej, osoby prowadzące działalność, które spełniają jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego podlegają wtedy obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego. Z chwilą nabycia prawa do zasiłku macierzyńskiego dobrowolne ubezpieczenie chorobowe osoby prowadzącej pozarolniczą działalność ustaje i nie istnieje możliwość przystąpienia do tego ubezpieczenia ani z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego, ani z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności, ponieważ takiego uprawnienia nie przewidujeart. 11 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W celu kontynuacji stosunku dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego po zakończeniu zasiłku macierzyńskiego, konieczne jest zgłoszenie stosownego wniosku. Sposób przystąpienia i ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego reguluje art. 14 ustawy systemowej. Zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy systemowej, objęcie dobrowolnie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi albo chorobowym następuje od dnia wskazanego odpowiednio w zgłoszeniu, o którym mowa wart. 36 ust. 10 albo 14, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym zgłoszenie zostało złożone w Zakładzie, z zastrzeżeniem ust. 1a. Objęcie dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym następuje od dnia wskazanego w zgłoszeniu tylko wówczas, gdy zgłoszenie do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych zostanie dokonane w terminie określonym w art. 36 ust. 4 albo 4b. (ust. 1a). W myśl ar. 14 ust. 2 ustawy systemowej, ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe, o których mowa w ust. 1, ustają: 1) od dnia wskazanego w zgłoszeniu wyrejestrowania, o którym mowa wart. 36 ust. 11 albo 14, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym zgłoszenie zostało złożone w Zakładzie; 2)(uchylony),3) od dnia ustania tytułu podlegania tym ubezpieczeniom.
W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 11 lipca 2019 r. sygn. akt III UZP 2/19 zostało przyjęte, że rozpoczęcie pobierania zasiłku macierzyńskiego przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność, która uprzednio została objęta dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym, powoduje ustanie ubezpieczenia chorobowegoart. 9 ust. 1cw związku zart. 14 ust. 2 pkt 3w związku zart. 11 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 300 ze zm.). Ponowne objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym może zatem nastąpić dopiero po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co rodzi po stronie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność konieczność ponownego złożenia wniosku o objęcie jej dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym.
Z powyższych regulacji wynika, że rozpoczęcie pobierania zasiłku macierzyńskiego przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność, która uprzednio została objęta dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym, powoduje skutek w postaci ustania ubezpieczenia chorobowego, bo z mocy prawa ustaje tytuł podlegania temu ubezpieczeniu. W takiej sytuacji ponowne objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym może nastąpić dopiero po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co generuje po stronie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność konieczność ponownego złożenia wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym.
Sąd Apelacyjny zasadniczo podziela ten kierunek wykładni.
Jednocześnie zwrócić należy jednak uwagę na odmienne stanowisko Sądu Najwyższego wyrażane w tym zakresie, a mianowicie, że dobrowolne ubezpieczenie chorobowe osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, zainicjowane wnioskiem złożonym przed rozpoczęciem pobierania zasiłku macierzyńskiego, nie ustaje ani z chwilą rozpoczęcia, ani zakończenia, pobierania zasiłku macierzyńskiego, ale trwa w sposób nieprzerwany tak długo aż nie wystąpi którakolwiek z okoliczności wskazanych enumeratywnie w art. 14 ust. 2 ustawy systemowej (wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2018 r., II UK 698/16, OSNP 2018 nr 10, poz. 139; wyrok Sądu Najwyższego w wyroku z 17 kwietnia 2018 r., I UK 73/17 ). Sąd Najwyższy stwierdził w tym wyroku, że, o ubezpieczeniu chorobowym osoby prowadzącej działalność gospodarczą nie decyduje to, czy ponownie zgłosiła się ona do ubezpieczenia chorobowego po okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego, lecz to, czy wcześniej zgłosiła się do tego ubezpieczenia chorobowego i spełniła warunki do uzyskania zasiłku chorobowego a po nim do zasiłku macierzyńskiego, po którym mogła stać się niezdolna do pracy i korzystać z zasiłku chorobowego”. Z tej przyczyny „nie można stwierdzić, że zasiłek macierzyński powoduje ustanie dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego na podstawie art. 14 ust. 2 pkt 3 ustawy systemowej, bo ustanie tytułu podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym oraz chorobowemu należy rozumieć jako zaprzestanie działalności gospodarczej. Zasiłek macierzyński nie jest przyczyną faktyczną ani prawną ustania tytułu ubezpieczenia, bo nie musi oznaczać zaprzestania działalności gospodarczej w rozumieniu art. 13 pkt 4 ustawy systemowej. Ustanie dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego zależy od wniosku o wyłączenie z ubezpieczenia, nieopłacenia składki albo ustania tytułu podlegania ubezpieczeniom. O ustaniu dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego decyduje wola ubezpieczonego albo obiektywna sytuacja, składająca się na ustanie tytułu podlegania ubezpieczeniom, łączona z reguły z wyrejestrowaniem działalności z ewidencji”. Oznacza to, że osoba prowadząca pozarolniczą działalność, która - będąc zgłoszoną do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego - pobierała zasiłek chorobowy a następnie zasiłek macierzyński, jaką gwarantuje jej ubezpieczenie chorobowe i jest nadal zainteresowana podleganiem temu ubezpieczeniu chorobowemu, nie musi ponownie zgłaszać się do tego ubezpieczenia po zakończeniu okresu zasiłkowego. Wystarczy, że terminowo opłaci składkę należną na ubezpieczenie chorobowe za okres przypadający bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego.
Z uwagi na dotychczasowe rozbieżności w interpretacji omawianych wyżej przepisów, oceniając kwestie ponownego przystąpienia do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego osób prowadzących działalność gospodarczą należy wziąć po uwagę istotnie występujące problemy ze zgłaszaniem się takich osób do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego tuż po zakończeniu okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego, z uwagi na brak świadomości co do ciążących na nich obowiązków, kobiety, która równolegle prowadząc działalność skorzystała z zasiłku macierzyńskiego.
W świetle powyższego przyjąć należy, że objęcieM. S.dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym po ustaniu okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co do zasady, wymagało złożenia przez nią wniosku o objęcie tym ubezpieczeniem w wybranym przez siebie terminie.
Ad casum,w ocenie Sądu Apelacyjnego, wniosekM. S.o objęcie jej dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym złożony przed urlopem macierzyńskim pozostawał nadal aktualny po 24 czerwca 2022 r., tj. po zakończeniu okresu pobierania przez odwołującą zasiłku macierzyńskiego. Po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego odwołująca podjęła konkretne działania formalne dla utrzymania ciągłości ochrony ubezpieczeniowej. Płatnik składek (mąż ubezpieczonej), po ustaniu zasiłku macierzyńskiego odwołującej nadal opłacał należne składki z uwzględnieniem dobrowolnej składki chorobowej.
Podkreślenia jednocześnie wymaga, iż obowiązki stron stosunku ubezpieczenia społecznego powstają nie tylko po stronie odwołującej się (na przykład obowiązek zgłoszenia wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym), lecz spoczywają także na organie rentowym. Należy zwrócić uwagę na obowiązek organu rentowego w zakresie właściwego pouczenia osoby ubezpieczonej o skutkach wynikających z pobierania zasiłku macierzyńskiego w odniesieniu do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, w tym o konieczności złożenia wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym po zakończeniu okresu korzystania z zasiłku macierzyńskiego.
W stanowisku wyrażonym przez Sąd Najwyższy w uchwale z 11 lipca 2019 r. (III UZP 2/19) wskazano, że do utraty tytułu do podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu dochodzi z mocy prawa na skutek rozstrzygnięcia zbiegu tytułów objęcia ubezpieczeniem społecznym. Obowiązkiem organu rentowego wynikającym zart. 8 i 9 k.p.a.jest pouczenie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, że z chwilą objęcia jej obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego jej dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje, a ponowne objęcie tym dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym w związku z prowadzoną pozarolniczą działalnością może nastąpić po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co wymaga jednak złożenia stosownego wniosku.
Podobne stanowisko Sąd Najwyższy zajął też w wyroku z 22 stycznia 2020 r. (I UK 311/18) wskazując, że ciągłość dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej zachowuje ubezpieczona, która w braku prawidłowego pouczenia przez organ rentowy o konieczności złożenia nowego wniosku o objęcie tym ubezpieczeniem za okres przypadający bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, podjęła w terminie adekwatne w konkretnych okolicznościach faktycznych działania formalne dla utrzymania ciągłości ochrony ubezpieczeniowej (art. 14 ust. 2w zw. zart. 14 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznychw zw. zart. 8 i art. 9 k.p.a.). W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy stwierdził, że wprawdzie ustawa nie określa wprost sankcji za niewywiązanie się organu rentowego z obowiązku informacyjnego, tym niemniej trzeba uznać, że ubezpieczona nie powinna ponosić ujemnych konsekwencji wynikających z wadliwego zachowania organu rentowego. Skoro skarżąca nie została we właściwym czasie należycie pouczona o skutkach, jakie w płaszczyźnie podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu wywołuje zaprzestanie pobierania przez nią zasiłku macierzyńskiego (brak pouczenia o konieczności złożenia przez nią nowego wniosku o objęcie ubezpieczeniem chorobowym za okres przypadający bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego), to organ rentowy nie może przerzucać na ubezpieczoną ciężaru odpowiedzialności za skutki własnych zaniedbań.
W innych orzeczeniach Sąd Najwyższy wskazywał, że nieudzielenie przez organ rentowy osobie prowadzącej działalność pozarolniczą prawidłowej informacji co do czynności niezbędnych dla dalszego podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, może być podstawą stwierdzenia, że taka osoba podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od pierwszego dnia przypadającego bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, choćby złożyła ona dopiero w późniejszym czasie ponowny wniosek o objęcie jej ubezpieczeniem chorobowym (wyroki Sądu Najwyższego: z 9 czerwca 2021 r.,(...)59/21, niepublikowany; z 24 września 2020 r., III UK 28/19, LEX nr 3082410; z 8 lipca 2020 r., II UK 351/18, LEX nr 3213564). W wyroku z dnia 20 października 2021 r. ((...)66/21) Sąd Najwyższy wskazał zaś, że podjęcie działań w celu odzyskania ochrony ubezpieczeniowej przez osobę prowadzącą działalność pozarolniczą po okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego - w połączeniu z brakiem pouczenia ze strony organu rentowego - przemawia za uwzględnieniem wniosku o wyrażenie zgody na opłacenie po terminie składki z tytułu dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, a następnie - dopiero w konsekwencji opłacenia składki - na objęcie ubezpieczeniem.
Sąd Najwyższy w wyroku z 3 października 2019 r. (III UK 268/18) stwierdził, że wynikające z niedopełnienia ciążącego na organie rentowym obowiązku informacyjnego błędne pouczenie co do podlegania ubezpieczeniu chorobowemu przez osobę ubezpieczoną z tytułu pozarolniczej działalności po zakończeniu okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego i po ustaniu tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym w związku z pobieraniem takiego zasiłku powoduje, że działania formalne podjęte przez taką osobę w terminie określonym w art. 14 ust. 1 lub ust. 1a ustawy systemowej, w celu zachowania prawa do świadczeń zasiłkowych z ubezpieczenia chorobowego, powinny być traktowane jako faktyczne (i skuteczne) złożenie wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym dokonane w tych terminach.
W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuję się zatem wprost, że obowiązkiem organu rentowego wynikającym zart. 8 i 9 k.p.a.jest pouczenie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, że z chwilą objęcia jej obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego, jej dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje, a ponowne objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym w związku z prowadzoną pozarolniczą działalnością może nastąpić dopiero po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego, co wymaga jednak złożenia stosownego wniosku. Źródłem powyższego obowiązku informacyjnego jest uwzględnienie tego, że utrata tytułu do podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu przez osobę prowadzącą działalność pozarolniczą następuje z mocy samego prawa z chwilą rozpoczęcia pobierania przez tę osobę zasiłku macierzyńskiego. W ocenie sądu II instancji, w szczególności osoby ubezpieczone winny być informowane w takim zakresie, w jakim konieczne jest, by z powodu nieznajomości prawa nie poniosły szkody, co istotne jest zwłaszcza w sytuacjach, w których okoliczności dają podstawę do wniosku, że osoba ubezpieczona pierwszy raz zetknęła się z takim problemem faktycznym i prawnym, a w związku z tym może mieć problem z wypełnieniem swoich obowiązków i powinności względem organu rentowego.
Z ustaleń faktycznych sprawy wynika, że ubezpieczona nie została pouczona o skutkach, jakie w płaszczyźnie podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu wywołuje pobieranie przez nią zasiłku macierzyńskiego i obowiązkach jakie niesie za sobą wystąpienie tego zdarzenia (brak pouczenia o konieczności złożenia przez nią nowego wniosku o objęcie ubezpieczeniem chorobowym za okres przypadający bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego). Skoro organ rentowy nie dopełnił tej powinności, to odwołująca mogła zasadnie przypuszczać, iż mimo skorzystania z zasiłku macierzyńskiego nieprzerwalnie podlega ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu współpracy z osobą prowadzącą działalność gospodarczą. Brak pouczenia ze strony organu rentowego nie może negatywnie wpływać na sytuację prawną ubezpieczonej, podczas gdy dotychczas płatnik składek prawidłowo wywiązywał się ze swoich obowiązków.
W ocenie Sądu Apelacyjnego długo utrzymujący się brak jednolitości praktyki orzeczniczej w omawianym zakresie, powinien skłaniać organ rentowy do podjęcia działań aby przedsiębiorcy nie zostali pozbawieni ochrony ubezpieczeniowej. Tym bardziej, że przyjęta konstrukcja prawna nie jest typowa. Mamy bowiem do czynienia z sytuacją kiedy przedsiębiorca zgłasza do ubezpieczenia chorobowego osobę współpracującą, która uzyskuje z tego ubezpieczenia świadczenie, a uzyskanie świadczenia (zasiłku macierzyńskiego) powoduje ustanie ubezpieczenia chorobowego. Zasadniczo przecież uzyskanie świadczenia z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego nie powoduje ustania tego ubezpieczenia. Po uzyskaniu zasiłku chorobowego czy opiekuńczego nie ma potrzeby ponownego zgłoszenia się do ubezpieczenia chorobowego. Tak więc mimo trudności organizacyjnych organ rentowy, przynajmniej do czasu utrwalenia się praktyki w omawianym zakresie, powinien stosować odpowiednie pouczenia.
Zmiana dokonana decyzją z 1 lutego 2023 r. częściowo uwzględnia odwołania, dlatego w zakresie uwzględnionym zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu, a postępowanie należało umorzyć (art. 386 § 3 k.p.c.w zw. zart. 47713§ 1 k.p.c.– punkt I wyroku.
W pozostałym zakresie Sąd Apelacyjny na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.zmienił zaskarżony wyrok w sposób wskazany w pkt II.
Na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.iart. 98 § 1 i 2 k.p.c., Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w części dotyczącej kosztów zastępstwa procesowego za pierwszą instancję. Wysokość tych kosztów ustalono na podstawie § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokacie (Dz.U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.) zasądził od organu rentowego na rzecz odwołujących po 180 zł - pkt III wyroku.
Organ rentowy przegrał sprawę w drugiej instancji, dlatego zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu, na podstawieart. 98 § 1, § 11i 3 k.p.c.powinien zwrócić odwołującym koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Wynagrodzenie pełnomocnika odwołujących za postępowanie przed sądem drugiej instancji ustalono zgodnie z § 10 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie i wyniosło 240 zł. - pkt IV wyroku.

Sławomir Bagiński