Sąd Okręgowy w Poznaniu
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 1739/23
Data wyroku: 2024-10-25 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: sędzia Anna Kulczewska-Garcia
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 § 1 kc

Sygn. akt II Ca 1739/23

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 25 października 2024 r.

Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział II Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący: sędzia Anna Kulczewska-Garcia
Protokolant: prot. sąd. Anna Szymanowicz
po rozpoznaniu w dniu 25 października 2024 r. w Poznaniu
na rozprawie
sprawy z powództwaT. N.,K. M.iD. N.
przeciwkoK. N. (1)
o zapłatę
na skutek apelacji wniesionej przez pozwaną
od wyroku Sądu Rejonowego w Grodzisku Wielkopolskim
z dnia 30 maja 2023 r.
sygn. akt I C 176/20

1
oddala apelację,

2
tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym zasądza od pozwanej na rzecz każdego z powodów po 900 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas od uprawomocnienia się niniejszego rozstrzygnięcia o kosztach do dnia zapłaty.

Anna Kulczewska-Garcia

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 30 maja 2023 r., sygn. akt I C 176/20, Sąd Rejonowy w Grodzisku Wielkopolskim w sprawie z powództwaT. N.,K. M.,D. N.przeciwkoK. N. (1), w pkt 1. zasądził od pozwanej na rzecz powodaT. N.kwotę 60.250 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 1 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty; w pkt 2. zasądził od pozwanej na rzecz powodaT. N.kwotę 6.177,92 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty; w pkt 3. zasądził od pozwanej na rzecz powodaD. N.kwotę 60.250 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 1 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty; w pkt 4. zasądził od pozwanej na rzecz powodaD. N.kwotę 6.177,92 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty; w pkt 5. zasądził od pozwanej na rzecz powódkiK. M.kwotę 60.250 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 1 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty; w pkt. 6. zasądził od pozwanej na rzecz powódkiK. M.kwotę 6.177,92 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty; a w pkt. 7. umorzył postępowanie co do żądania przez każdego z powodów kwot po 2.250 zł.
Pozwana zaskarżyła powyższy wyrok w części - w pkt. 1-6, zarzucając:

1
naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

tj.art. 233 § 1 k.p.c., poprzez dowolną i wybiórczą ocenę zgromadzonych w sprawie dowodów z zeznań świadkówM. N.,K. O.,Y. O.,R. C.oraz z zeznań stron w zakresie relacji łączącym zmarłegoK. N. (2)(spadkodawcy) z powodami i przyjęcie, że relacja powodów z w/w zmarłym nie była rażąco naganna, w sytuacji gdy kompletna, skrupulatna i obiektywna ocena w/w dowodów prowadzi do wniosków odmiennych, tj. takich, że powodowie bez uzasadnionego powodu nie utrzymywali jakichkolwiek kontaktów ze swoim ojcem, nie byli tymi kontaktami zainteresowani oraz nie byli zainteresowani osobą ojca i jego życiem,

2
na skutek w/w naruszenia apelująca zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi błąd w ustaleniach stanu faktycznego, stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku, mający istotny wpływ na wynik sprawy, a polegający na przyjęciu, że ze względu na brak kwalifikacji zachowania powodów względem zmarłegoK. N. (2)(spadkodawcy) jako rażąco nagannego nie zachodzi podstawa do obniżenia roszczenia o zapłatę zachowku ze względu na nadużycie przez powodów prawa podmiotowego.

Wskazując na powyższe zarzuty pozwana wniosła o zmianę zaskarżonej części wyroku:

1
w pkt. 1, 3 oraz 5 poprzez zasądzenie od pozwanej na rzecz każdego z powodów kwoty po 42.175,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 1 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty,

2
w pkt. 2, 4 oraz 6 poprzez zasądzenie od pozwanej na rzecz każdego z powodów zwrotu kosztów procesu z uwzględnieniem ostatecznego wyniku sprawy.

Z kolei na podstawieart. 9971ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 26 stycznia 2023 r. o Fundacji rodzinnej, która weszła w życie z dniem 22 maja 2023 r., pozwana wniosła o odroczenie terminu płatności całości roszczenia o zapłatę zachowku względem każdego z powodów na okres 3 lat licząc od dnia uprawomocnienia się wyroku w sprawie.
W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od pozwanej na ich rzecz solidarnie kosztów zastępstwa procesowego w tym w postępowaniu apelacyjnym według norm przepisanych.
W toku postępowania przed Sądem Okręgowym strony podtrzymały swoje stanowiska.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.
Ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego są prawidłowe, oparte na obiektywnej i racjonalnej ocenie materiału dowodowego. Sąd Okręgowy ustalenia te podziela i uznaje za własne na podstawieart. 382 kpc. Na aprobatę zasługuje również ocena prawna Sądu Rejonowego. Sąd Okręgowy dodatkowo na podstawie niekwestionowanych przez strony twierdzeń powodów i pozwanej złożonych na rozprawie w dniu 25 października 2024 r., oraz dokumentów w postaci przedłożonej przez apelującą decyzji ZUS (k.319-325), rocznego obliczenia podatku PIT (k.326-329), zeznania o wysokości osiąganych dochodów przez powodów (k. 370-396), informacji o wysokości dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej (k. 397-398) i pisma z KRUS (k. 409) ustalił, że pozwana utrzymuje się z emerytury w wysokości 2.400 zł netto miesięcznie. W dniu 9 sierpnia 2019 r. zawarła ze swoją córką i synem umowę dożywocia przedmiotem, której była nieruchomość położona wW.przyul. (...),działka ewidencyjna nr (...)o powierzchni 0,2465 ha, zapisaną wksiędze wieczystej nr (...)będąca przedmiotem niniejszego postepowania(okoliczność bezsporna). Świadczenia z umowy dożywocia są realizowane. Dzieci pozwanej prowadzą działalność gospodarczą związaną ze sprzedażą okien. PowódkaK. M.pracuje na Politechnice(...)jako pracownik administracyjny, z tytułu czego osiąga wynagrodzenie w wysokości około 4.500 zł miesięcznie, ma na utrzymaniu córkę, mieszka u teściowej i nie posiada żadnej nieruchomości. PowódD. N.pracuje na gospodarstwie wuja, nie ma dochodu i mieszka na gospodarstwie. PowódT. N.prowadzi własną działalności gospodarczą przedmiotem, której jest naprawa maszyn budowanych, zarabia około 6000-7000 zł miesięcznie (w 2022 r. około 10.237 zł miesięcznie), ma na utrzymaniu 2 dzieci, żona powoda nie pracuje, wraz z małżonką kupił nieruchomość, w związku z czym wzięli kredyt w wysokości około 440.000 zł.
Odnosząc się do zarzutów apelacji wskazać należy, że nie ma podstaw do uwzględnienia podniesionego przez apelującą zarzutu w postaci naruszenia przez Sąd Rejonowy przepisuart. 233 § 1 k.p.c.poprzez zbyt swobodną ocenę materiału dowodowego i brak wyprowadzenia z zebranego materiału dowodowego odpowiednich wniosków. Należy przy tym zaznaczyć, że skuteczne postawienie takiego zarzutu wymaga wykazania, że Sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania, lub doświadczenia życiowego, to bowiem jedynie może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie strony o innej niż przyjął Sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena Sądu (tak Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 6 listopada 1998 r., II CKN 4/98 nie publ.). Aby zatem zasadny był zarzut naruszenia przez Sąd I instancjiart. 233 § 1 k.p.c.oraz uznanie, że mogło to mieć istotny wpływ na wynik sprawy, nie wystarczy wyłącznie przedstawienie odmiennej interpretacji strony co do dowodów zebranych w sprawie, a koniecznym jest natomiast jednoczesne wykazanie – czego nie uczynił apelujący - iż ocena przyjęta przez Sąd Rejonowy za podstawę rozstrzygnięcia, przekracza granicę swobodnej oceny dowodów, którą wyznaczają czynniki logiczny i ustawowy, zasady doświadczenia życiowego, aktualny stan wiedzy, stan świadomości prawnej i dominujących poglądów na sądowe stosowanie prawa. Wobec tego, w ocenie Sądu Okręgowego, stwierdzić należy, iż Sąd I instancji nie naruszyłart. 233 § 1 k.p.c., co czyni nieuzasadnionym również powyższy zarzut podniesiony przez apelujących.
W ocenie Sądu Okręgowego warto podkreślić, że uprawnienie do zachowku, jak każde inne prawo podmiotowe, może być nadużyte, choć zarazem możliwość zastosowaniaart. 5 k.c.jest ujmowana restryktywnie ze względu na cel zachowku, którym jest ochrona interesów majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy, niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli. Decydujące znaczenie ma w tym kontekście ocena okoliczności konkretnego przypadku, a odwołanie do klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego immanentnie wiąże się z zapewnieniem znacznej swobody decyzyjnej sądowi, co zwęża zakres przypadków, w których można mówić o naruszeniu (vide postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 29 października 2019 r., sygn. akt II CSK 288/19). Zachowek stanowi minimum zagwarantowanego udziału w spadku spadkobiercy ustawowemu i pozbawić tego udziału na podstawieart. 5 k.c.można tylko w sytuacjach rzeczywiście wyjątkowych. Takie okoliczności w sprawie niniejszej nie zachodzą.
Zdaniem Sądu Okręgowego brak jest jakichkolwiek wątpliwości, iż relacje łączące zmarłegoK. N. (2)(spadkodawcy) z powodami nie zostały całkowicie zerwane, bowiem jak wykazało postępowanie dowodowe, na przestrzeni lat powodowie i spadkodawca, choć rzadko, widywali się i kontaktowali się ze sobą. Ponadto, jak słusznie podkreślił Sąd Rejonowy, zeznania pozwanej dotyczące kontaktów spadkodawcy z dziećmi wskazują na stopniowe osłabianie tych kontaktów, jednakże nie wynikają z nich żadne uporczywe, jednoznacznie naganne, zawinione i to wyłącznie przez powodów zachowania w stosunku do spadkodawcy. Również zeznania świadkówK. Ö.iY. Ö.nie wskazywały na żadne naganne zachowania powodów w stosunku do spadkodawcy, a jedynie na sporadyczność kontaktów. Prócz tego należy podkreślić, że świadkowie i strony mają za zadanie przedstawić relację z zaobserwowanych przez siebie faktów, a wyrażane przez nich oceny nie mają znaczenia w sprawie. Słusznie przy tym zauważył Sąd I instancji, że przy zarzucie nadużycia roszczenia o zachowek chodzi o takie rażąco naganne zachowania uprawnionego do zachowku, które powodują, że przyznanie pełnej należności z tytułu zachowku kłóciłoby się ze społecznym odczuciem sprawiedliwości, co nie miało miejsca w niniejszej sprawie. Ponadto Sąd Rejonowy trafnie wskazał, iż przyczyną osłabienia relacji pomiędzy spadkodawcą a powodami był fakt porzucenia przez spadkodawcę żony i rodziny i związania się z pozwaną w czasie kiedy powodowie byli jeszcze małoletnimi dziećmi. Zatem to działania spadkodawcy wpłynęły w sposób bezpośredni na osłabienie więzi rodzinnych oraz relacji z powodami. Jak wskazał Sąd Rejonowy powodowie mieli słuszne i usprawiedliwione poczucie krzywdy wynikające z opuszczenia rodziny przez ojca co rzutowało na kształt późniejszej jego relacji z nimi. W tych okolicznościach nie sposób przypisać powodom rażąco nagannego zachowania wobec spadkodawcy które mogłoby stanowić podstawę do obniżenia zachowku.
Mając na uwadze powyższe za nietrafiony należało uznać zarzut pozwanej naruszeniaart. 233 §1 kpc.
Nie zasługiwał na uwzględnienie także wniosek apelującej o odroczenie terminu płatności całości roszczenia o zapłatę zachowku względem każdego z powodów na okres 3 lat licząc od dnia uprawomocnienia się wyroku w sprawie, złożony w apelacji na podstawieart. 9971k.c.W myśl tego przepisu, obowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku może żądać odroczenia terminu jego płatności, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach - jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego do zachowku oraz obowiązanego do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku. W przypadku rozłożenia na raty roszczenia z tytułu zachowku terminy ich uiszczenia nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd, na wniosek zobowiązanego, może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych lub przedłużyć termin, o którym mowa wzdaniu pierwszym.Zmieniony termin nie może być dłuższy niż dziesięć lat. Celem omawianej regulacji jest umożliwienie stronie obowiązanej do zapłaty zachowku dobrowolnego wykonania wyroku, z uwzględnieniem braku możliwości spełnienia zasądzonego świadczenia jednorazowo, z uwagi jej szczególną sytuację osobistą lub majątkową, przy poszanowaniu jednak słusznych interesów uprawnionego (w przedmiotowym postępowaniu uprawnionych) do zachowku, polegającego na otrzymaniu świadczenia w nieodległym, rozsądnym terminie (vide wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 15.11.2023 r., XXV C 151/21, LEX nr 3715257). W świetle tego zauważyć należy, że przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej osób uprawnionych do zachowku oraz osoby obowiązanej do zaspokojenia roszczeń z tytułu zachowku nie ma podstaw w realiach niniejszej sprawy do uwzględnienia żądania odroczenia płatności zachowków przysługujących powodom od pozwanej.
Podkreślenia wymaga, że w dniu 9 sierpnia 2019 r. tj. trzy miesiące po stwierdzeniu nabycia spadku poK. N. (2)pozwana zawarła ze swoimi dziećmi umowę dożywocia, która doprowadziła do przekazania własności nieruchomości położonej wW.przyul. (...)na rzecz jej dzieci. Wartość nieruchomości z pominięciem nakładów wynosi 482.000 zł. Co więcej, słusznie wskazali powodowie w odpowiedzi na apelację, iż na nieruchomości tej znajdują się lokale użytkowe o powierzchni około 180 m2, w których dzieci pozwanej prowadzą działalność gospodarczą związaną ze sprzedażą okien. W ocenie Sądu II instancji, gdyby pozwana nie zbyła przedmiotowej nieruchomości, mogłaby wynająć przedmiotowe lokale, co prowadziłoby do zwiększenia jej majątku w związku z przychodem z wynajmu, lub zbyć nieruchomość (odpłatnie) i w ten sposób uzyskać środki potrzebne do spłaty powodów.
Również uwzględnienie sytuacji osobistej i majątkowej powodów oraz pozwanej nie przemawia za zasadnością wniosku apelującej. Pozwana utrzymuje się z emerytury w wysokości 2.400 zł netto miesięcznie, przy czym związku z zawartą umową dożywocia nie ponosi kosztów utrzymania nieruchomości, a jej dzieci zobowiązane są do zapewnienia jej wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła na oświetlenie mieszkania, opału na ogrzanie mieszkania, a także zapewnić jej odpowiedniej pomocy i pielęgnować ją w chorobie. Nadto na rzecz pozwanej została ustanowiona służebność mieszkania, polegająca m. in. na prawie do korzystania przez uprawnioną z ogrzanego i oświetlonego całego budynku mieszalnego. Mając to na uwadze, uznać należało, że pozwana nie ponosi wysokich kosztów utrzymania, co pozwala jej poczynić oszczędności. Zasadności wniosku nie uzasadnia również sytuacja ekonomiczna powodów.K. M.osiąga wynagrodzenie w wysokości około 4.500 zł miesięcznie, przy czym ma na utrzymaniu córkę i nie posiada majątku,D. N.pracuje na gospodarstwie wuja, z tytułu czego nie osiąga dochodu, aT. N.zarabia około 6000-7000 zł miesięcznie (w 2022 r. około 10.237 zł miesięcznie), przy czym ma na utrzymaniu 2 dzieci i żonę. Sytuacja ekonomiczna powodów nie jest więc rażąco korzystniejsza od sytuacji ekonomicznej pozwanej.
Nadto przedmiotowe postępowanie zostało zainicjowane w roku 2020, zaś ojciec powodów –K. N. (2)zmarł w dniu 13 grudnia 2018 r. Przyjmując, iż wezwanie do zapłaty zostało przez powodów sformułowane już w 2019 r. powodowie czekają na wypłatę zachowku od 6 lat. Od tego czasu, a przynajmniej od momentu wystąpienia przez powodów z roszczeniem, pozwana powinna zważać na możliwą koniecznością dokonania zapłaty zachowku na rzecz powodów. Mając powyższe na uwadze, w ocenie Sądu II instancji, krzywdzące dla powodów byłoby odroczenie terminu płatności całości roszczenia o zapłatę zachowku na okres kolejnych 3 lat tj. łącznie uzyskaliby należny im zachowek po 9 latach od śmierci ich ojca. Sąd Okręgowy miał na względzie również postępującą inflację, która niewątpliwie wobec uwzględnienia wniosku pozwanej osłabi siłę nabywczą zasądzonych w wyroku kwot pieniężnych. W związku z czym, w ocenie Sądu Okręgowego wniosek oparty o treśćart. 9971kcnie zasługiwał na uwzględnienie.
O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawieart. 98 k.p.c.zgodnie z wynikiem postępowania. Na koszty złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika powodów w kwocie po 900 zł, ustalone w oparciu o przepis § 2 ust. 4 i § 10 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
sędzia Anna Kulczewska-Garcia