Sygnatura akt: XXVIII C 1719/22
Data wyroku: 2024-03-07 00:00:00
Typ orzeczenia: REGULATION, SENTENCE, REASON
Sędziowie: sędzia Michał Maj
Słowa kluczowe: Kredyt denominowany
Podstawa prawna: art. 385 (1) k.c.

Sygn. aktXXVIII C 1719/22

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia7 marca 2024 roku
Sąd Okręgowy w Warszawie XXVIII Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący:  sędzia del. Michał Maj
Protokolant: sekretarz sądowy Julia Kraszewska
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu26 lutego 2024 rokuw Warszawie
sprawy z powództwaR. K.iJ. K.
przeciwko(...) Bankowi (...) S.A.z siedzibą wW.
o ustalenie i zapłatę, ewentualnie o zapłatę
1. zasądza od pozwanego na rzecz powódkiR. K.kwotę74.596,99 zł (siedemdziesiąt cztery tysiące pięćset dziewięćdziesiąt sześć złotych 99/100)z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia7 marca 2024 rokudo dnia zapłaty,
2. zasądza od pozwanego na rzecz powodaJ. K.kwotę74.596,99 zł (siedemdziesiąt cztery tysiące pięćset dziewięćdziesiąt sześć złotych 99/100)z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia7 marca 2024 rokudo dnia zapłaty,
3. oddala powództwo w pozostałej części,
4. zasądza tytułem zwrotu kosztów procesu od powódkiR. K.na rzecz pozwanego kwotę2.252,08 zł (dwa tysiące dwieście pięćdziesiąt dwa złote 08/100)z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty,
5. zasądza tytułem zwrotu kosztów procesu od powodaJ. K.na rzecz pozwanego kwotę2.252,08 zł (dwa tysiące dwieście pięćdziesiąt dwa złote 08/100)z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty.
Sygn. aktXXVIII C 1719/22

UZASADNIENIE
Strona powodowa (dalej także jako: konsument) wniosła o:
- ustalenie nieważności umowy pożyczki hipotecznej zawartej przez strony,
- zasądzenie od pozwanego kwoty 350.996,02 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia orzeczenia kończącego do dnia zapłaty.
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa.
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
W dniu 25.09.2007 r. strony zawarłyumowę pożyczki nr (...), zawierająca postanowienia o następującej treści.
Stawka referencyjna – wartość stawki referencyjnej, w zależności od wybranej waluty LIBOR dla franka szwajcarskiego (CHF) dla międzybankowych depozytów trzymiesięcznych (LIBOR 3M) – dotyczy pożyczek udzielanych w CHF (§ 1 pkt 5).
Tabela kursów – Tabela kursów(...) SAobowiązująca w chwili dokonywania przez(...) SAokreślonych w umowie przeliczeń kursowych, dostępna w(...) SAoraz na stronie internetowej(...) SA(§ 1 pkt 6).
Waluta wymienialna – waluta wymienialna, inna niż waluta pożyczki, której kursy są zamieszczane w Tabeli kursów (§ 1 pkt 7).
Rachunek walutowy – rachunek, na którym gromadzone są środki pieniężne w walutach wymienialnych płatne na żądanie (§ 1 pkt 8).
Na warunkach określonych w umowie(...) SAzobowiązuje się postawić do dyspozycji pożyczkę w kwocie 87.477,10 CHF (§ 2).
Pożyczka może być wykorzystana przez pożyczkobiorcę na dowolny cel (§ 3).
Pożyczka jest wypłacana: 1) w walucie wymienialnej na finansowanie zobowiązań za granicą, 2) w walucie polskiej – na finansowanie zobowiązań w kraju (§ 5 ust. 3).
W przypadku, o którym mowa w ust. 3 pkt 2, stosuje się kurs kupna dla dewiz (aktualna Tabela kursów) obowiązujący w(...) SAw dniu realizacji zlecenia płatniczego (§ 5 ust. 4).
W przypadku wypłaty pożyczki w walucie wymienialnej stosuje się, kursy kupna/sprzedaży dla dewiz (aktualna Tabela kursów), obowiązujące w(...) SAw dniu zlecenia płatniczego (§ 5 ust. 5).
Pożyczkobiorca spłaci zadłużenie z tytułu pożyczki i odsetek w ratach annuitetowych do dnia 1.09.2017 r. (§ 12 ust. 2).
Spłata zadłużenia z tytułu pożyczki i odsetek następuje w drodze potrącenia przez(...) SAswoich wierzytelności z tytułu udzielonej pożyczki z rachunku(...)pożyczkobiorcy (§ 13 ust. 1).
Potrącenie środków z rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego w walucie polskiej następuje w wysokości stanowiącej równowartość kwoty pożyczki lub raty w walucie wymienialnej, w której udzielona jest pożyczka, według obowiązującego w(...) SAw dniu wymagalności, kursu sprzedaży dla dewiz (aktualna Tabela kursów) (§ 13 ust. 7).
Pożyczkobiorca oświadcza, że: 1) został poinformowany o ryzyku zmiany kursów waluty polegającym na wzroście wysokości zadłużenia z tytułu pożyczki oraz wysokości rat pożyczki, wyrażonych w walucie polskiej, przy wzroście kursów waluty pożyczki, stopy procentowej polegającym na wzroście raty spłaty przy wzroście stawki referencyjnej, 2) ponosi ryzyko, o którym mowa w pkt 1 (§ 30 ust. 1).
Dowód: umowa – k. 14-17.
Zawarcie powyższej umowy zostało poprzedzone złożeniem przez stronę powodową zaakceptowanego przez bank wniosku o udzielenie pożyczki w kwocie 183.000 zł, w walucie CHF. We wniosku wskazano, że powodowie są małżonkami i posiadają wspólność majątkową.
Ponadto strona powodowa podpisała oświadczenie, że jest świadoma ryzyka kursowego związanego z umową pożyczki powiązanej z kursem waluty obcej, nie skorzystała z przedstawionej w pierwszej kolejności oferty w walucie polskiej i została poinformowana o stosowaniu kurów walut obcych przez(...) SAzamieszczanych w tabeli kurów tego banku.
Dowód: wniosek – k. 59-61, oświadczenie – k. 62.
Pożyczka została uruchomiona kwotą łącznie 190.828,23 zł, a ponadto bank skredytował prowizję za udzielenie kredytu w kwocie 2.186,93 CHF. W okresie od dnia 25.09.2007 r. do dnia 1.09.2017 r. bank pobrał łącznie kwoty 350.996,02 zł tytułem rat pożyczki i odsetek karnych.
Dowód: zaświadczenie – k. 19-22.
W dniu 22.05.2023 r. powodowie zawali umowę majątkową małżeńską, którą ustanowili rozdzielność majątkową.
Dowód: umowa – k. 148.
Strona powodowa zna, rozumie i akceptuje skutki stwierdzenia nieważności umowy oraz nie zgadza się na utrzymanie w mocy zawartych w umowie niedozwolonych postanowień umownych.
Dowód: oświadczenie – k. 117-118.
W dniu 9.02.2024 r. pozwanemu zostało doręczone oświadczenie powodów z dnia 5.02.2024 r., w którym wskazali oni, że potrącają przysługującą im wierzytelność w kwocie 350.996,02 zł z wierzytelnością pozwanego w kwotach 190.828,23 zł i 2.186,93 CHF.
Dowód: oświadczenie – k. 172-173.
Na rozprawie w dniu 26.02.2024 r. pełnomocnik pozwanego złożył stronie powodowej oświadczenie, że korzysta z prawa zatrzymania do czasu zaofiarowania przez stronę powodową świadczenia wzajemnego banku w kwocie 190.828,23 zł tytułem wypłaconego i wykorzystanego kapitału pożyczki albo zabezpieczenia roszczenia o jego zwrot.
Dowód: protokół rozprawy - k. 174.
Celem pożyczki było uzyskania środków na zakup lokalu mieszkalnego wK.przyul. (...)dla syna powodów. Nieruchomość ta nie była wynajmowana ani wykorzystywana do prowadzenia działalności gospodarczej. Postanowienia umowy dotyczące powiązania z kursem waluty obcej i sposobu przeliczeń kursowych nie zostały indywidualnie uzgodnione przez strony. Przed zawarciem umowy przedstawiciel banku nie udzielił informacji, jak sposób bank ustala wysokość kursów walut obcych i spreadu, jak ryzyko kursowe związane z umową przekłada się na wysokość rat i zadłużenia powodów, nie przedstawił historycznego wykresu kursu CHF/PLN, nie przedstawił symulacji obrazującej wpływ zmian kursu CHF/PLN na wysokość rat pożyczki i zadłużenie wyliczane w PLN. W czasie zawierania umowy powodowie nie mieli dochodów ani oszczędności w CHF. Powodowie zorientowali się, że umowa zawiera niedozwolone postanowienia umowne w 2019 r. Powodowie znają, rozumieją i akceptują skutki stwierdzenia nieważności umowy oraz nie zgadzają się na utrzymanie w mocy zawartych w umowie niedozwolonych postanowień umownych.
Dowód: przesłuchanie stron – k. 173-174.
Podstawę ustaleń faktycznych stanowiły wymienione dokumenty, których treść ani autentyczność nie była kwestionowana przez strony, oraz zeznania strony powodowej, które były spójne, logiczne, konsekwentne i pobawione sprzeczności oraz znajdowały potwierdzenie w pozostałych dowodach. Powyższe dowody były wystarczające dla oceny stanowisk i żądań stron, a pozostałe dowody nie miały istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.
Dowód z opinii biegłego został pominięty, ponieważ rozpoznanie sprawy nie wymagało wiadomości specjalnych (art. 278 § 1 k.p.c.).
Sąd pominął dowód z zeznań świadkówM. A.iB. S., ponieważ przesłuchanie świadków w zakreślonym terminie okazało się niemożliwe z przyczyn leżących po stronie pozwanego. Mianowicie pozwany reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika nie podał aktualnych adresów zamieszkania lub pobytu świadków, przez co nie było możliwe skuteczne doręczenie świadkom przesyłek z wezwaniem na termin rozprawy. Pozwany nie podał także aktualnych numerów telefonu i adresów e-mail świadka, co nie pozwalało na wezwanie świadka na rozprawę zdalną, a także wykluczało jakąkolwiek formę komunikacji ze świadkiem. Ponadto pomimo wystosowania do pełnomocnika pozwanego stosownego wezwania nie dołożył on starań, by świadkowie stawili się na rozprawie, w tym nie zawiadomił świadków o obowiązku, czasie i miejscu stawiennictwa. W konsekwencji pozwany nie dopełnił obowiązków ciążących na nim z mocyart. 2351k.p.c.iart. 2421k.p.c.Natomiast odroczenie rozprawy i skierowanie do świadków ponownych wezwań pod ten sam adres, na który poprzednie doręczenie było nieskuteczne, byłoby niecelowe i nie dawałoby realnej perspektywy na doręczenie tych wezwań świadkom. Także stosowanie środków przymusu nie znajdowałoby uzasadnienia, ponieważ brak jest podstaw do przyjęcia, że dotychczasowe przesyłki z wezwaniami zostały skierowane pod aktualne miejsca pobytu świadków (pozwany w żaden sposób nie uprawdopodobnił tej okoliczności), a ponadto skoro doręczenie przesyłek z wezwaniem na rozprawę było nieskuteczne, to nieskuteczne byłoby również doręczenie przesyłek z odpisami postanowień o ukaraniu świadków grzywnami. Ponadto brak jest podstaw prawnych do ustalenia przez Sąd danych adresowych świadków w systemie PESEL-SAD. Mianowicie zgodnie zart. 46 ust. 1 pkt 1 ustawy o ewidencji ludności, dane z rejestru PESEL udostępnia się sądom w zakresie niezbędnym do realizacji ich ustawowych zadań. „Ustawowe zadania” sądów, o których mowa w powyższym przepisie w zakresie dotyczącym postępowania cywilnego, obejmują wyłącznie weryfikację danych stron, co wynika zart. 2081k.p.c.,art. 50534§ 1 k.p.c.Tym samym wykorzystywanie danych z rejestru PESEL do innych celów niż przewidziane przez wskazane przepisy byłoby niedopuszczalne (w szczególności podstawą do dokonywania ustaleń w tym zakresie nie jestart. 175db u.s.p.) i stanowiłoby wykorzystanie danych z rejestru PESEL wykraczający poza zakres niezbędny do realizacji ustawowych zadań sądów, a w konsekwencji uzyskanie nieuprawnionego dostępu do danych osobowych, o którym mowa w art. 4 pkt 12 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych). Ponadto należy wskazać, że zgodnie zart. 46 ust. 1 pkt 1 ustawy o ewidencji ludności, dane z rejestru PESEL jedynie udostępnia się sądom, natomiast rejestr ten nie jest prowadzony przez sąd, lecz przez ministra właściwego do spraw informatyzacji (art. 6 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności). Tym samym, jeżeli pozwany domaga się uzyskania danych świadków znajdujących się w posiadaniu wskazanego ministra, to powinien uprawdopodobnić, że sam nie może ich uzyskać (art. 187 § 2 pkt 4 k.p.c.). Natomiast pozwany tych okoliczności nie uprawdopodobnił, a w szczególności nie wskazał, aby zwracał się o udostępnienie danych adresowych świadków w trybieart. 46 ust. 2 pkt 1w zw. zart. 47 ust. 1 ustawy o ewidencji ludnościoraz by organ rozpatrujący wniosek odmówił w drodze decyzji administracyjnej udostępnienia danych jednostkowych (art. 47 ust. 3 ustawy o ewidencji ludności). Ponadto brzmienieart. 2351k.p.c.(poprzednioart. 258 k.p.c.) nie pozostawia wątpliwości, że ustalenie danych adresowych świadków stanowi obowiązek strony a nie Sądu, a zarazem brak jest przepisów nakładających na Sąd obowiązek ustalania adresów świadków, których przesłuchania domagają się strony. Jak słusznie wskazuje się w orzecznictwie, na Sądzie nie ciąży obowiązek poszukiwania świadków1 i brak jest jakichkolwiek podstaw, by obowiązkiem poszukiwania i ustalania tego rodzaju danych obarczać Sąd - Sąd nie ma obowiązku poszukiwać za stronę danych umożliwiających wezwanie świadka.2 W świetle powyższych okoliczności pominięcie dowodu z zeznań świadków było uzasadnione z przyczyn wskazanych wart. 2352§ 1 pkt 4, 5 i 6 k.p.c.
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo jest zasadne.
Status konsumenta.
Dowody przeprowadzone w sprawie nie budzą wątpliwości co do tego, że umowa wiąże się z działalnością gospodarczą pozwanego, a zarazem brak jest takiego związku w przypadku powodów, a zatem należy ich uznać za konsumentów (art. 221k.c.).
Indywidualne uzgodnienia.
Ciężar dowodu, że postanowienia umowy wprowadzające powiązanie umowy z kursem CHF i określające sposób przeliczeń kursowych zostały indywidualnie uzgodnione, spoczywał na banku (art. 3851§ 4 k.c.), który temu ciężarowi nie sprostał - nie można bowiem uznać „wyboru waluty” przez konsumenta za negocjacje, skoro sprowadza się to jedynie do zatwierdzenia jednej z kilku możliwości oferowanych przez bank, zaś sam sposób przeliczania kursów walut był ustalany jednostronnie przez bank.
Sama kwota pożyczki (w CHF) nie była uzgodniona indywidualnie, ponieważ ustalenia określonej kwoty franków szwajcarskich dokonał pozwany bank – konsument we wniosku wskazał określoną kwotę w PLN, natomiast bank dokonał jej przeliczenia na CHF według swojej tabeli kursowej, a zatem bez uzgodnienia z konsumentem – podanie kwoty w walucie obcej było konieczne z uwagi na konstrukcję pożyczki denominowanej i nie wynikało z woli konsumenta, którego celem było uzyskanie środków w PLN. Rzeczywisty brak wynegocjowania przez konsumenta kwoty pożyczki jest wręcz oczywisty, kiedy wziąć pod uwagę fakt, że we wniosku konsument wskazał potrzebną mu kwotę PLN, a po zawarciu umowy bank wypłacił mu kwotę PLN, jednak w innej wysokości (wynikającej z zastosowanego kursu przeliczeniowego).
Klauzula ryzyka kursowego.
Klauzula ryzyka kursowego (§ 2 umowy w zakresie określającym kwotę pożyczki w walucie CHF) określa główne świadczenie umowy, lecz nie została sformułowana w sposób jednoznaczny (art. 3851§ 1 k.c.), ponieważ analiza treści umowy i okoliczności jej zawarcia nie pozwala na stwierdzenie, że konsument został należycie poinformowany o konsekwencjach ryzyka kursowego związanego z umową. Informacja ta powinna jednoznacznie wskazywać na to, że ryzyko kursowe jest nieograniczone i obejmować realne przykłady obrazujące charakter tego ryzyka i jego potencjalne skutki, w tym w szczególności historyczny wykres kursu CHF/PLN za okres co najmniej kilkunastu lat i symulację wpływu wzrostu tego kursu o co najmniej kilkadziesiąt procent na wysokość rat pożyczki i zadłużenia liczone w PLN. Tymczasem informacje udzielone przez pozwany bank tych wymogów nie spełniały. Wobec tego należało uznać, że klauzula ryzyka kursowego kształtuje prawa i obowiązki konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 3851§ 1 k.c.), skoro pomimo nieuzyskania stosownych informacji konsument, który nie miał dochodów ani oszczędności w CHF, został obciążony nielimitowanym ryzykiem zmiany kursu tej waluty, przed którym nie był w stanie zabezpieczyć się w żaden sposób.
Klauzula ryzyka kursowego w umowie pożyczki denominowanej w walucie obcej określa samą kwotę pożyczki, czyli najistotniejsze postanowienie umowy pożyczki. A zatem nie ma w ogóle możliwości, aby „luka” powstała po tej klauzuli mogła zostać uzupełniona przepisem prawa krajowego.
Klauzule przeliczeniowe.
Klauzule przeliczeniowe (§ 5 ust. 4 i § 13 ust. 7 umowy) nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny(art. 3851§ 1 zd. 2 k.c.), tj. prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG), ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs CHF dla celu wykonania umowy, a także kształtują one prawa i obowiązki konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 3851§ 1 k.c.). W oparciu o te postanowienia konsument został obciążony koniecznością pokrywania kosztów spreadu, pomimo że koszty te nie odpowiadały żadnej usłudze świadczonej przez bank na rzecz klienta, a w umowie brak jest jednoznacznej informacji o tym, że konsument ponosi takie koszty, jaka jest ich wysokość i z czego one wynikają. Ponadto klauzule przeliczeniowe dawały pozwanemu bankowi całkowitą swobodę w sposobie kształtowania wysokości kursu waluty obcej, ponieważ postanowienia umowy w żaden sposób nie precyzowały, w oparciu o jakie zasady kurs waluty obcej miał być ustalany przez bank, a zatem bank mógł ustalić ten kurs na dowolnym poziomie W rezultacie bank w oparciu o klauzule przeliczeniowe uzyskał rzeczywistą możliwość dowolnego kształtowania wysokości świadczeń konsumenta, co jest w oczywisty sposób sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta.
Należy przy tym zwrócić uwagę, że konstrukcja pożyczki denominowanej determinowała to, że zakres swobody banku w kształtowaniu praw i obowiązków stron był jeszcze dalej idący aniżeli przy pożyczce indeksowanej. Mianowicie w pożyczce indeksowanej kwota pożyczki była od początku podana w PLN, a zatem umowa przewidywała wprost wysokość świadczenia, które ma spełnić bank. Natomiast z uwagi na fakt, że w pożyczce denominowanej kwota pożyczki była wskazana w CHF, a jej wypłata była dokonywana w PLN po dokonaniu przeliczenia przez bank, oznaczało to, że w tego rodzaju umowie bank decyduje nie tylko o wysokości świadczeń spełnianych przez konsumenta, ale także o wysokości świadczenia spełnianego przez siebie.
Sąd dokonał oceny, czy postanowienia umowne są niedozwolone (art. 3851§ 1 k.c.), według stanu z chwili zawarcia umowy.3 Tym samym dla powyższej oceny nie miały żadnego znaczenia okoliczności takie jak sposób wykonywania umowy, wieloletnie wykonywanie umowy przez pożyczkobiorcę bez żadnych zastrzeżeń, faktyczny sposób ustalania wysokości kursów waluty obcej przez bank i ich relacja do innych kursów występujących na rynku, późniejsze zmiany regulaminu pozwanego banku, późniejsze zmiany stanu prawnego (w szczególności wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw) czy kwestia ewentualnego zawarcia przez strony aneksu do umowy upoważniającego konsumenta do spłaty rat bezpośrednio w walucie obcej. Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało znaczenia, że wybór pożyczki powiązanej z kursem waluty obcej pozwalał konsumentowi na skorzystanie z niższego oprocentowania (LIBOR CHF).
Zgodnie zart. 3851§ 1 k.c., niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta, zatem brak jest podstaw do modyfikacji tych postanowień lub uznania, że nie wiążą one konsumenta jedynie w pewnym zakresie ani uzupełnienia powstałej po tych postanowieniach „luki” jakąkolwiek treścią, w tym w szczególności przepisami prawa krajowego. Odmienne zapatrywanie byłoby sprzeczne z brzmieniem oraz celem przepisówart. 3851§ 1 k.c.i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG.4 Przede wszystkim zaś uzupełnienie umowy przepisem prawa krajowego nie może mieć miejsca w sytuacji, w której usunięcie z umowy nieuczciwego warunku prowadzi do jej nieważności, która jest akceptowana przez konsumenta,5 zaś w niniejszej sprawie konsument nie zgodził się na obowiązywanie umowy z nieuczciwymi warunkami ani na uzupełnienie jej treści przepisem prawa krajowego, natomiast wyraził zgodę na stwierdzenie nieważności umowy, będąc świadomym wynikających z tego konsekwencji. Co więcej, przepisem krajowym służącym uzupełnieniu treści umowy nie mógłby byćart. 358 § 2 k.c.w brzmieniu obowiązującym od dnia 24.01.2009 r., ponieważ jest on przepisem prawa krajowego o charakterze ogólnym, który nie ma zastosowania konkretnie do umów zawieranych pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem6.
Klauzule przeliczeniowe określają świadczenia główne w rozumieniuart. 3851§ 1 k.c., ponieważ nie tylko samo powiązanie umowy z walutą obcą, ale również sposób dokonywania przeliczeń kursowych koniecznych do realizacji takiej umowy określają samą istotę umowy pożyczki denominowanej do waluty obcej. Uznanie tych klauzul za niedozwolone postanowienia umowne skutkuje nieważnością całej umowy7 (art. 58 § 1 k.c.), ponieważ skoro określają one sposób wykonania umowy, to bez nich nie jest wiadomo, jak ta umowa ma być wykonywana, a zatem umowa ta po wyłączeniu z niej klauzul przeliczeniowych nie może dalej obowiązywać (w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG).
Bezwzględna nieważność umowy.
Brak jest podstaw do uznania umowy za bezwzględnie nieważną. Zawieranie umów powiązanych z walutą obcą (indeksowanych i denominowanych) jest i było dopuszczalne w świetleart. 3531k.c.Treść umowy nie naruszała także zasady nominalizmu (art. 358 § 1 k.c.w brzmieniu obowiązującym do dnia 23.01.2009 r.), ponieważ przepisy obowiązujące w dacie zawarcia umowy nie zabraniały zawierania umów pożyczki w walucie obcej. Jak wyjaśniono wcześniej, postanowienia umowne obciążające konsumenta nieograniczonym ryzykiem kursowym oraz dające bankowi całkowitą swobodę w kształtowaniu kursu waluty obcej stanowią niedozwolone postanowienia umowne (art. 3851§ 1 k.c.), co wyłącza możliwość uznania ich za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.) lub sprzeczne z naturą stosunku prawnego pożyczki denominowanej w walucie obcej (art. 3531k.c.).8
Interes prawny.
Pożyczka została całkowicie spłacona, a zatem pozwany nie żąda od strony powodowej spełnienia jakichkolwiek dalszych świadczeń w wykonaniu tej umowy, a także wyraził zgodę na wykreślenie hipoteki zabezpieczającej roszczenia wynikające z tej umowy. Tym samym wszelkie stosunki prawne związane z nieważnością umowy sprowadzają się do zwrotu świadczeń nienależnych, co uzasadnia powództwo o zapłatę i zarazem czyni niezasadnym powództwo o ustalenie, które wobec tego zostało oddalone z uwagi na brak interesu prawnego (art. 189 k.p.c.).
Świadczenie nienależne.
Nieważność umowyex tuncoznacza, że wszystkie świadczenia spełnione na jej podstawie stanowią świadczenia nienależne (condictio sine causa) podlegające zwrotowi na podstawieart. 405 k.c.w zw. zart. 410 § 1 k.c.Natomiast fakt, że bankowi przysługuje wobec powodów analogiczne roszczenie sam z siebie nie może uzasadniać oddalenia powództwa konsumenta o zapłatę na podstawieart. 411 pkt 2 lub 4 k.c.9 Nie zachodzą także przesłanki do zastosowaniaart. 409 k.c.lubart. 5 k.c.
Strona powodowa uiściła wobec pozwanego łącznie kwotę 350.996,02 zł tytułem spłaty rat w okresie objętym żądaniem pozwu, a zatem powodom przysługiwała wobec pozwanego wierzytelność w tej wysokości. Niemniej jednak wierzytelność ta wygasła wobec złożenia przez powodów oświadczenia o potrąceniu tej wierzytelności z wierzytelności pozwanego w kwotach 190.828,23 zł i 2.186,93 CHF. Oświadczenie o potrąceniu spełniało wymogi zart. 498-499 k.c., w szczególności wierzytelność powodów była wymagalna w rozumieniuart. 455 k.c.wobec uprzedniego wezwania banku do zapłaty, a oświadczenie zostało doręczone pozwanemu. Wierzytelność powodów wygasła zatem co do kwoty 190.828,23 zł i równowartości kwoty 2.186,93 CHF przeliczonej po kursie średnim NBP z daty wymagalności wierzytelności powodów, czyli dnia 11.10.2022 r. (data przypadająca po upływie 14 dni od doręczenia pozwanemu odpisu pozwu w dniu 26.09.2022 r. – k. 38), wynoszącym 5,0179, czyli 10.973,80 zł (art. 358 § 2 k.c.w zw. zart. 499 k.c.zdanie drugie). Wierzytelność powodów wygasła zatem co do kwoty 201.802,03 zł, wobec czego w tym zakresie sąd oddalił powództwo, natomiast zasądził na rzecz powodów kwotę 149.193,99 zł.
Sposób zasądzenia świadczenia.
Powodowie spełniali świadczenia wynikające z umowy wobec banku z środków pochodzących z małżeńskiego majątku wspólnego, a zatem wierzytelność o zwrot tych świadczeń weszła w skład tego majątku (art. 31 k.r.o.), natomiast w związku z późniejszym ustanowieniem rozdzielności majątkowej, ich udziały w majątku wspólnym są równe (art. 43 § 1 k.r.o.), a jednocześnie nie został przeprowadzony podział majątku wspólnego co do powyższej wierzytelności, a zatem dochodzone pozwem świadczenie należało zasądzić na rzecz każdego z powodów po połowie, czyli po 74.596,99 zł.
Powództwo zostało oddalone w części obejmującej żądanie zasądzenia świadczenia na rzecz powodów łącznie. Zasądzenie kwoty dochodzonej pozwem, lecz w sposób inny niż wskazany przez powodów, nie stanowi naruszeniaart. 321 § 1 k.p.c., a odmienna wykładnia tego przepisu jest uznawana w orzecznictwie za oczywiście błędną.10
Przedawnienie.
Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego przedawnia po upływie wynikającego zart. 118 k.c.terminu 6 lat na koniec roku kalendarzowego (10 lat co do roszczenia o zwrot świadczeń spełnionych przed dniem 9.07.2018 r., zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw). Termin przedawnienia roszczenia konsumenta o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie umowy, która jest nieważna bądź zawiera niedozwolone postanowienia umowne rozpoczyna bieg z dniem, w którym konsument dowiedział się (lub przy zachowaniu należytej staranności powinien był się dowiedzieć) o tym, że umowa jest nieważna lub że zawiera niedozwolone postanowienia umowne.11, a z przeprowadzonych dowodów wynika, że miało to miejsce najwcześniej w 2019 r. Wobec tego w tym roku rozpoczął się bieg terminu przedawnienia (art. 120 § 1 k.c.) roszczenia powodów o zapłatę, który nie upłynął jeszcze w dniu złożenia pozwu, kiedy to doszło do przerwania biegu tego terminu (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.). Tym samym roszczenie strony powodowej nie jest przedawnione.
Odsetki.
Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego stanowi roszczenie bezterminowe, a zatem staje się wymagalne po wezwaniu do zapłaty (art. 455 k.c.). Jednocześnie skuteczność dochodzenia zwrotu powyższego świadczenia przez konsumenta nie może być uzależniona od złożenia przez niego oświadczenia, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy nieuczciwych warunków umownych i wyraża zgodę na uznanie umowy za nieważną.12 Wezwanie do zapłaty nastąpiło z chwilą doręczenia pozwanemu odpisu pozwu. Niemniej jednak sąd był związany żądaniem pozwu, a powodowie wnieśli o zasądzenie odsetek „od dnia orzeczenia kończącego w sprawie” (k. 3v), zatem od tej właśnie daty na podstawieart. 481 § 1 i 2 k.c.zostały od pozwanego zasądzone odsetki ustawowe za opóźnienie.
Zarzut zatrzymania.
Zarzut zatrzymania podniesiony przez pozwanego okazał się nieskuteczny, ponieważ umowa pożyczki nie jest umową wzajemną w rozumieniuart. 487 § 2 k.c.13, co wyklucza możliwość zastosowaniaart. 496 i 497 k.c.w stosunku do tej umowy. Niezależnie jednak od tego, wobec złożonego przez powodów oświadczenia o potrąceniu wierzytelność pozwanego o zwrot równowartości kapitału wygasła (art. 499 k.c.), a zatem nie mogła zostać objęta oświadczeniem i zarzutem zatrzymania.
Koszty procesu.
Powództwo zostało uwzględnione w zakresie żądania zapłaty kwoty 149.193,99 zł, natomiast zostało oddalone w zakresie żądania ustalenia nieważności umowy i w zakresie żądania zapłaty kwoty 201.802,03 zł, co oznacza, że strona powodowa wygrała sprawę w 27,87%, a strona pozwana w 72,13% (wartość przedmiotu sporu wynosiła 535.354 zł – k. 3), co uzasadniało stosunkowe rozliczenie kosztów procesu (art.100 k.p.c.).
Strona powodowa poniosła koszty procesu w łącznej kwocie 11.834 zł (1.000 zł tytułem równowartości opłaty od pozwu, 34 zł tytułem równowartości opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, 10.800 zł tytułem kosztów zastępstwa prawnego w stawce wynikającej z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych), z czego należne było 27,87% tej kwoty, czyli 3.298,14 zł. Strona pozwana poniosła koszty procesu w kwocie 10.817 zł (17 zł tytułem równowartości opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, 10.800 zł tytułem kosztów zastępstwa prawnego w stawce wynikającej z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych), z czego należne było 72,13% tej kwoty, czyli 7.802,30 zł.
Po odliczeniu należnej stronie powodowej kwoty 3.298,14 zł od kwoty 7.802,30 zł należnej stronie pozwanej pozostała kwota 4.504,16 zł, którą należało zasądzić na rzecz strony pozwanej od każdego z powodów po połowie (art. 105 § 1 k.p.c.), czyli po 2.252,08 zł.

ZARZĄDZENIE
(...).
1videwyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 25.02.2016 r., I ACa 1036/15,
2videwyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 28.11.2018 r., I ACa 270/18,
3 por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20.06.2018 r., III CZP 29/17,
4 por.:
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 3.10.2019 r., C-290/18,D.,
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 29.04.2021 r., C-19/20,Bank (...),
5 por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8.09.2022 r., C-80/21 – C-82/21,(...), pkt 78,
6 por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8.09.2022 r., C-80/21 - C-82/21,(...), pkt 76,
7 por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11.12.2019 r., V CSK 382/18,
8 por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28.04.2022 r., III CZP 40/22,
9 por.:
- uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16.02.2021 r., III CZP 11/20,
- uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z mocą zasady prawnej z dnia 7.05.2021 r., III CZP 6/21,
10 por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.11.2018 r., II CNP 54/17,
11 por.:
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 9.07.2020 r.,(...)i(...), C-698/18 i C-699/18,
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 16.07.2020 r.,C.iB.B.V. A., C-224/19 i C-259/19,
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 22.04.2021 r.,(...), C-485/19,
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 10.06.2021 r.,(...), C-776/19 - C-782/19,
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8.09.2022 r.,(...), C-80/21 – C-82/21,
- uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z mocą zasady prawnej z dnia 7.05.2021 r., III CZP 6/21,
- uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13.01.2022 r., III CZP 61/22.
12 por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 7.12.2023 r., C-140/22, mBank, pkt 59, 65,
13 vide:
- wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27.07.2017 r. VI ACa 534/16,
- M. Załucki (red.),Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2023, komentarz doart. 720 k.c.,pkt 3,
- E. Gniewek, P. Machnikowski (red.),Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 10, Warszawa 2021, komentarz doart. 720 k.c.,pkt 5,
- K. Pietrzykowski (red.),Kodeks cywilny. T II. Komentarz.Art. 450–1088. Przepisy wprowadzające, Wyd. 10, Warszawa 2021, komentarz doart. 720 k.c.,pkt 5.