Sąd Okręgowy w Poznaniu
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 1163/23
Data wyroku: 2024-02-23 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Ryszard Małecki, Małgorzata Radomska-Stęplewska, sędzia Alina Szymanowska
Słowa kluczowe: Dział spadku
Podstawa prawna: art. 1036 kc

POSTANOWIENIE
Dnia 23 lutego 2024 r.
Sąd Okręgowy w Poznaniu, Wydział II Cywilny - Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący: sędzia Alina Szymanowska
Sędziowie: Małgorzata Radomska – Stęplewska
Ryszard Małecki
po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 2024 r. w Poznaniu
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wnioskuW. C. (1)z udziałem następców prawnychA. C.,P. C.,M. C.,K. C.
oraz przy uczestnictwieJ. C. (1)iK. G. (1)
o podział majątku wspólnego i dział spadku
na skutek apelacji wniesionych przez uczestników postępowaniaJ. C. (1)iK. G. (1)
od postanowienia wstępnego Sądu Rejonowego we Wrześni
z dnia 31 stycznia 2023 r.
sygn. akt I Ns 1/16
postanawia:
zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że je uchylić.
Małgorzata Radomska – Stęplewska Alina Szymanowska Ryszard Małecki

UZASADNIENIE
W. C. (1), wniósł o dział spadku poB. C.iW. C. (2). Wniosek dotyczył nieruchomości oznaczonej jakodziałki nr (...), dla której prowadzona jestksięga wieczysta KW nr (...)oraz nieruchomości oznaczonej jakodziałki nr (...), dla której prowadzona jestksięga wieczysta KW nr (...).W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał, że po ww. zmarłych zostało przeprowadzone postępowanie spadkowe a on i uczestnik –J. C. (1)są spadkobiercami po ½ części.W. C. (1)wniósł także o wezwanie do udziału w sprawieK. G. (1), który nabył udział w przedmiocie należącym do spadku, na którą to czynność wnioskodawca nie wyraził zgody. Wnioskodawca wskazał, że sprzedaż ta jest bezskuteczna względem niego. Oprócz powyższego wnioskodawca wniósł o zasądzenie kosztów na jego rzecz - w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych (k. 2 - 3).
W odpowiedzi na wniosek, uczestnik postępowania –J. C. (1), wniósł o wezwanie do udziału w sprawieK. G. (1)oraz o dokonanie działu spadku i zniesienia współwłasności w sposób wskazany w tym piśmie. Uczestnik wniósł także o zasądzenie na jego rzecz kosztów, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. W uzasadnieniu odpowiedzi na wniosek uczestnik wskazał, że miał prawo zbyć udział w przedmiocie należącym do spadku tj. nieruchomości dla której prowadzona jestksięga wieczysta KW nr (...)i zbycie to nie wymagało zgody współwłaściciela. W odpowiedzi na wniosek uczestnik odniósł się też do treści testamentu sporządzonego przezW. C. (2)(65-71).
K. G. (1)został zawiadomiony o toczącym się postępowaniu i terminie rozprawy. W piśmie z 13 lipca 2016 r. (k. 74- 79)K. G. (1), reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł o zniesienie współwłasności nieruchomości, dla której prowadzona jestksięga wieczysta KW nr (...), w sposób wskazany w tym piśmie, dokonanie działu spadku poB. C.iW. C. (2)i obciążenie wnioskodawcy kosztami postępowania, w tym kosztami zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.
W piśmie z 26 lipca 2016 r. wnioskodawca podtrzymał swoje stanowisko (k. 92- 94). Natomiast w piśmie z 12 października 2016 r. wnioskodawca ponownie oświadczył, że czynność zbycia udziału w przedmiocie wchodzącym do spadku jest względem niego bezskuteczna iwniósł o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną względem niego(k. 110- 112).
Wnioskodawca zmarł 29 sierpnia 2017 r., a spadkobiercami po nim są:A. C.,M. C.,P. C.,K. C.– każdy z nich po ¼ części. SpadkobiercyW. C. (1)zostali wezwani do udziału w sprawie (k. 182).
Podczas rozprawy w dniu 20 listopada 2018 r. pełnomocnik uczestniczkiA. C.sprecyzował wniosek i wskazał, że wniosek o przyznanie odpowiedniej części nieruchomości na rzecz wnioskodawcy należy rozumieć jako wniosek o przyznanie jej spadkobiercom. Uczestnicy:P. C.(oświadczenie na rozprawie w dniu 20 listopada 2018 r.),M. C.(oświadczenie w piśmie z dnia 26 listopada 2018 r.) orazK. C.(oświadczenie w piśmie z dnia 27 listopada 2018 r.) poparli to stanowisko.
W dniu 31 stycznia 2023 r. Sąd Rejonowy, wydając postanowienie wstępne, postanowił uznać za bezskuteczną wobec spadkobiercy -W. C. (1)- umowę sprzedaży z dnia 12 października 2015 roku, Repertorium A Nr(...), dotyczącą udziału wynoszącego 1/2 części w prawie własności nieruchomości należącej do spadku poW. C. (2)iB. C., oznaczonej jakodziałki o numerze (...), położonej wM., dla której Sąd Rejonowy we Wrześni prowadziksięgę wieczystą KW nr (...).
Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne:
Dla nieruchomości oznaczonej jakodziałka nr (...), położonej w miejscowościK., prowadzona jestksięga wieczysta KW nr (...). W księdze tej prawo własności wpisane jest na rzeczW. C. (1)iJ. C. (1)po ½ części, z tym że w dziale III tej księgi wpisano ostrzeżenie o niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w zakresie udziału we współwłasnościW. C. (1), polegające na tym że udział ten przypada spadkobeircom ww. tj.A. C.,M. C.,P. C.,K. C.po ¼ części.
Dla nieruchomości oznaczonej jakodziałki nr (...), położonej wM., prowadzona jestksięga wieczysta KW nr (...). W księdze tej prawo własności wpisane jest na rzeczW. C. (1)iK. G. (1)po ½ części. W dziale III tej księgi wpisano ostrzeżenie o niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w zakresie udziału we współwłasnościW. C. (1), polegające na tym że udział ten przypada spadkobiercom ww. tj.A. C.,M. C.,P. C.,K. C.po ¼ części.
Podstawą wpisu prawa własnościK. G. (1)jest umowa sprzedaży z 12 października 2015 r., Rep. A nr(...). W umowie tej wskazano, żeJ. C. (1)przysługuje udział w ½ części, do nieruchomości, dla której prowadzona jestksięga wieczysta KW nr (...), na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego weW.z 30 kwietnia 2015 r., sygn. akt I Ns 93/15.J. C. (1)sprzedał ww. udział w całej ww. nieruchomości, aK. G. (2)oświadczył, że udział ten kupuje. Przy czynności nie był obecnyW. C. (1)ani też nie wyraził zgody na taką czynność.
W dniu 22 września 2015 r.W. C. (1)iJ. C. (1)sporządzili dokument zatytułowany „umowa cywilno - prawna”, w którym wskazali, że dzielą się nieruchomością dla której prowadzona jestksięga wieczysta KW nr (...)w ten sposób, że „strona A należy doJ. C. (1), strona B należy doW. C. (1)”. Obydwie osoby podpisały się pod tym dokumentem.
Następie Sąd Rejonowy wskazał, że możliwość wydania postanowienia wstępnego co do określonych kwestii przewidują przepisyart. 567 k.p.c.,art. 618 k.p.c.i poczynił rozważania w tym zakresie.
Sąd Rejonowy zważył, że oprócz „głównego” żądania, jakim jest doprowadzenie do podziału opisanych we wniosku nieruchomości, wnioskodawca zgłosił także inne, konkretne żądanie tj. domagał się uznania czynności prawnej polegającej na zbyciu udziału w przedmiocie wchodzącym do spadku za bezskuteczną względem niego, powołując się na treśćart. 1036 k.c.(k. 111 akt). Czynnością tą była umowa sprzedaży z 12 października 2015 r., Rep. A nr(...), zawarta pomiędzyJ. C. (1)aK. G. (1), na mocy którejJ. C. (1)sprzedał swój udział w nieruchomości zapisanej wksiędze wieczystej KW nr (...), obecnie stanowiącejdziałki nr (...). Stanowisko stron co do skuteczności tej czynności jest rozbieżne – wnioskodawca uważa, że czynność ta była bezskuteczna względem niego, gdyż nie wyraził na nią zgody, zaś uczestnikJ. C. (1)uważa, że „mógł” takiej czynności dokonać bez zgody drugiego współwłaściciela. W ocenie sądu rozstrzygnięcie tego sporu mogło nastąpić w postanowieniu wstępnym, gdyż jest to spór o prawo – o którym mowa wart. 618 § 1 k.p.c., bądź też spór co do przynależności określonego przedmiotu do spadku (art. 685 k.p.c.). Skoro zatem wnioskodawca złożył konkretny wniosek w trybieart. 1036 k.p.c., konieczne było wydanie rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, co w ocenie sądu mogło nastąpić w postanowieniu wstępnym.
Odnosząc się zaś do samej treściart. 1036 k.c.Sąd wskazał, że przepis ten stanowi, iż spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku.
Sąd Rejonowy stwierdził, że niewątpliwie doszło do zbycia udziału w przedmiocie należącym do spadku, gdyżJ. C. (1)sprzedał swój udział w nieruchomości, dla której prowadzona jestksięga wieczysta (...). Mimo zatem różnych określeń stosowanych przez pełnomocników stron w pismach procesowych, należało przyjąć, że umowa z 12 października 2015r., Rep. A nr(...)dotyczyła zbycia udziału w przedmiocie należącym do spadku. Poza sporem pozostawało też, że drugi ze spadkobierców –W. C. (1)- nie wyraził zgody na rozporządzenie udziałem w przedmiocie należącym do spadku. Zgodnie zatem z treściąart. 1036 k.c.zdanie ostatnie – brak zgodyW. C. (1)powodował, że rozporządzenie jest bezskuteczne względem niego, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące mu na podstawie przepisów o dziale spadku. Naruszenie uprawnień spadkobiercy, o których mowa w ww. przepisie, może polegać m.in. na istotnym pogorszeniu warunków zabudowy nieruchomości powstałej po wydzielaniu jej części w celu przyznania nabywcy udziału w rzeczy należącej do spadku (tak: SN w postanowieniu z 16.02.2001 r., IV CKN 1212/00). Jak ustalono, przed zawarciem umowy sprzedażyW. C. (1)iJ. C. (1)podejmowali konkretne rozmowy co do sposobu podziału nieruchomości, której byli współwłaścicielami („podzielili” nieruchomość na strefę A i B, wskazali na piśmie, która część ma przypaść któremu z braci).W. C. (1)mógł zatem oczekiwać, żeJ. C. (1)wywiąże się z tych ustaleń i nieruchomość wM.zostanie podzielona zgodzie z treścią prowadzonych rozmów. Sprzedaż udziału w nieruchomości osobie trzeciej niewątpliwie te uzgodnienia zniweczyła, zatem wpływała na uprawnieniaW. C. (1)wynikające z przepisów o dziale spadku. Stąd też – w ocenie sądu – umowa z 12 października 2015 r. – choć ważna i dopuszczalna (J. C. (1)w istocie „mógł” tę umowę zawrzeć zK. G. (1)), to jednak była bezskuteczna względemW. C. (1). W konsekwencji dział spadku może zostać przeprowadzony tak, jakby rozporządzenia udziałem nie było (E. Skowrońska-Bocian, J. Wierciński, w: J. Gudowski, Komentarz KC, t. 6, 2017, art. 1036, Nt 4; M. Kłos, Rozporządzenie, s. 57). "Jeżeli więc w dziale spadku cały przedmiot, w którym spadkobierca (bez zgody współspadkobierców) zbył swój udział, sąd przyzna na własność innemu spadkobiercy, to uprawnienia nabywcy udziału ograniczą się do żądania spłaty pieniężnej. Nie może jednak liczyć nawet tylko na spłatę, jeżeli zbywcy, po zaliczeniu dokonanych na jego rzecz darowizn (art. 1042 KC), nic już ze spadku się nie należy" (tak M. Pazdan, w: K. Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 2, 2018, art. 1036, Nb 9–10; por. J. Pietrzykowski, w: Z. Resich i in., Komentarz KC, t. 1, 1972, s. 1962 i n.; E. Drozd, w: SPC, t. 4, 1986, s. 441; L. Stecki, w: J. Winiarz, Komentarz KC, t. 2, 1989, s. 894; M. Kłos, Wspólność, s. 97 i n.).
Apelacje od powyższego orzeczenia złożyliJ. C. (1)iK. G. (1),uczestnicy zaskarżyli postanowienie w całości.
ZarównoJ. C. (1)jak iK. C.wnosząc apelację zarzucili:
1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na treść orzeczenia tj.:
a)art. 233 § 1 k.p.c.poprzez brak wszechstronnej oceny materiału dowodowego zebranego w sprawie i wadliwe przyjęcie, że umowa sprzedaży z dnia 12 października 2015 r., Repertorium A Nr(...), dotycząca udziału wynoszącego 1/2 części w prawie własności nieruchomości należącej do spadku poW. C. (2)iB. C., oznaczonej jakodziałki o numerze (...), położonej wM., dla której Sąd Rejonowy weW.prowadziksięgę wieczystą KW nr (...)jest bezskuteczna wobecW. C. (1), albowiem narusza ona przysługujące mu uprawnienia na podstawie przepisów o dziale spadku bowiem przed zawarciem ww. umowy sprzedażyW. C. (1)iJ. C. (1)podejmowali konkretne rozmowy co do sposobu podziału nieruchomości, której byli współwłaścicielami („podzielili” nieruchomość na strefę A i B, wskazali na piśmie, która część ma przypaść któremu z braci), co powoduje, żeW. C. (1)mógł oczekiwać, żeJ. C. (1)wywiąże się z tych ustaleń i nieruchomość wM.zostanie podzielona zgodzie z treścią prowadzonych rozmów, a sprzedaż udziału w nieruchomości osobie trzeciej niewątpliwie te uzgodnienia zniweczyła, zatem wpływała na uprawnieniaW. C. (1)wynikające z przepisów o dziale spadku
podczas gdy przypuszczenia organu orzekającego są ewidentnie wadliwie i stanowią wyłącznie abstrakcyjne domniemania, jak również cechuje je sprzeczność z zasadami doświadczenia życiowego, albowiemJ. C. (1)nie bez przyczyny zdecydował o sprzedaży przysługującego mu ww. udziału w prawie własności nieruchomości należącej do spadku poW. C. (2)iB. C., oznaczonej jakodziałki o numerze (...), położonej wM., dla której Sąd Rejonowy weW.prowadziksięgę wieczystą KW nr (...)z pominięciemW. C. (1), wszak nie mógł on dojść do porozumienia z bratem, a jego wolą było wyjście, choćby w części, ze współwłasności;
b)art. 618 § 1 k.p.c.w zw. zart. 685 k.p.c.poprzez ich błędne zastosowanie i orzeczenie postanowieniem wstępnym o uznaniu za bezskuteczną wobec spadkobiercy -W. C. (1)- umowy sprzedaży z dnia 12 października 2015 roku, Repertorium A Nr(...), dotyczącej udziału wynoszącego 1/2 części w prawie własności nieruchomości należącej do spadku poW. C. (2)iB. C., oznaczonej jakodziałki o numerze (...), położonej wM., dla której Sąd Rejonowy weW.prowadziksięgę wieczystą KW nr (...)podczas gdy przedmiotowa umowa, a w konsekwencji rozporządzenie przezJ. C. (2)na rzeczK. G. (1)udziałem w przedmiocie należącym do spadku nie naruszało żadnego uprawnienia przysługującegoW. C. (1)na podstawie przepisów o dziale spadku, co winno skutkować brakiem uwzględnienia żądania wnioskodawcy w tym zakresie i oddaleniem wniosku o uznanie za bezskuteczną wobec spadkobiercy -W. C. (1)- umowę sprzedaży z dnia 12 października 2015 roku, Repertorium A Nr(...), dotyczącą udziału wynoszącego 1/2 części w prawie własności nieruchomości należącej do spadku poW. C. (2)iB. C., oznaczonej jakodziałki o numerze (...), położonej wM., dla której Sąd Rejonowy weW.prowadziksięgę wieczystą KW nr (...);
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na treść orzeczenia tj.art. 1036 k.c.poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie za bezskuteczną wobec spadkobiercy -W. C. (1)- umowę sprzedaży z dnia 12 października 2015 roku, Repertorium A Nr(...), dotyczącą udziału wynoszącego 1/2 części w prawie własności nieruchomości należącej do spadku poW. C. (2)iB. C., oznaczonej jakodziałki o numerze (...), położonej wM., dla której Sąd Rejonowy weW.prowadziksięgę wieczystą KW nr (...)podczas gdy przedmiotowa umowa, a w konsekwencji rozporządzenie przezJ. C. (1)udziałem w przedmiocie należącym do spadku nie naruszało żadnego uprawnienia przysługującegoW. C. (1)na podstawie przepisów o dziale spadku.

Wskazując na powyższe zarzuty  apelujący wnieśli o:
1. zmianę postanowienia wstępnego w całości poprzez oddalenie wniosku o uznanie za bezskuteczną wobec spadkobiercy -W. C. (1)- umowę sprzedaży z dnia 12 października 2015 roku, Repertorium A Nr(...), dotyczącą udziału wynoszącego 1/2 części w prawie własności nieruchomości należącej do spadku poW. C. (2)iB. C., oznaczonej jakodziałki o numerze (...), położonej wM., dla której Sąd Rejonowy we(...)prowadzi księgę wieczystą KW nr(...)

oraz o:
2. obciążenie wnioskodawcy kosztami postępowania przed Sądem II instancji i zasądzenie na rzeczK. G. (1)zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych i to z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia w niniejszej sprawie do dnia zapłaty.
K. G. (1)odpowiadając na apelację przychylił się do stanowiska wyrażonego w apelacjiJ. C. (1).
A. C.w odpowiedzi na złożone przez uczestników apelacje wniosła o ich oddalenie i obciążenie uczestników postępowania kosztami przed Sądem II instancji.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacje wniesione przez uczestników okazały się zasadne skutkowały zmianą zaskarżonego postanowienia poprzez jego uchylenie.
Sąd Okręgowy podziela ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy i przyjmuje je za własne.
W postanowieniu z dnia 21 lipca 2018 r. Sąd Najwyższy wskazał, że w postępowaniu nieprocesowym można na ogólnych zasadach (art. 318 § 1w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.) wydać postanowienie wstępne, niemniej odpowiednie stosowanie w tym wypadku tej instytucji procesowej nie może oznaczać jej rozszerzenia w drodze nieuprawnionej wykładni.
Generalnie w judykaturze przyjmuje się, że ze względu na szczególny charakter normyart. 318 k.p.c.i będący skutkiem jego zastosowania podział postępowania na dwa stadia, norma ta musi być interpretowana ściśle, a jej odpowiednie stosowanie w postępowaniu nieprocesowym z tej przyczyny jest ograniczone. Stąd też rozstrzygnięcia dopuszczające odpowiednie zastosowanieart. 318 § 2 k.p.c.w postępowaniu nieprocesowym oparte są na kazuistycznej ocenie poszczególnych sytuacji i trudno jest poszukiwać na ich podstawie uogólnienia lub budować wzorzec pozwalający na ujednoliconą wykładnię (komentarz do art. 318 k.p.c. T. I red. Szanciło 2023, wyd. 2/Górski – System Informacji prawnej Legalis).
Podstawę do wydania postanowienia wstępnego w niniejszej sprawie stanowiart. 1036 k.c.Sąd Rejonowy słusznie doszedł do przekonania, że doszło do zbycia udziału w przedmiocie należącym do spadku, gdyżJ. C. (1)sprzedał swój udział w nieruchomości, dla której prowadzona jestksięga wieczysta (...). Umowa z 12 października 2015r., Rep. A nr(...)dotyczyła zbycia udziału w przedmiocie należącym do spadku. Poza sporem pozostawało też, że drugi ze spadkobierców –W. C. (1)- nie wyraził zgody na rozporządzenie udziałem w przedmiocie należącym do spadku i podnosił w toku niniejszego postępowania, że czynność zbycia udziału w przedmiocie wchodzącym do spadku jest względem niego bezskuteczna.
Zdaniem Sądu odwoławczego nie zaistniały w niniejszej sprawie dostateczne przesłanki do wydania postanowienia wstępnego i rozstrzygnięcie w takim zakresie w jakim uczynił to Sąd I instancji, a to na skutek złożenia przez pierwotnego wnioskodawcę oświadczenia, że czynność zbycia udziału w przedmiocie wchodzącym do spadku jest względem niego bezskuteczna i domagania się uwzględnienia tej okoliczności w dziale spadku.
W ocenie Sądu Rejonowego rozstrzygnięcie w przedmiotowym zakresie mogło nastąpić w postanowieniu wstępnym, gdyż jest to spór o prawo – o którym mowa wart. 618 § 1 k.p.c., bądź też spór co do przynależności określonego przedmiotu do spadku (art. 685 k.p.c.). Argumentacji tej Sąd Okręgowy nie podziela. Nieuzasadnionej jest stwierdzenie, że na skutek wydania postanowienia wstępnego doszło do rozstrzygnięcia sporu o prawo bądź też sporu co do przynależności określonego przedmiotu do spadku. W postanowieniu z dnia 12 maja 2016 r., w sprawie IV CSK 477/15 Sąd Najwyższy wskazał, że nie stanowi sporu o przynależność określonego przedmiotu do spadku w rozumieniuart. 685 k.p.c., a więc o jego własność, spór wynikający z zarzutu któregokolwiek ze spadkobierców, że dokonane przez spadkobiercę rozporządzenie udziałem w przedmiocie należącym do spadku bez zgody pozostałych spadkobierców jest bezskuteczne na podstawieart. 1036 k.c.Rozporządzenie przedmiotem należącym do spadku stanowi faktycznie rozporządzenie udziałem w tym przedmiocie. Sąd wskazał również, ze bezskuteczność dokonanego rozporządzenia, polega na tym, że sąd dokonujący działu spadku może traktować określony przedmiot jakby udział w nim nadal należał do współspadkobiercy, tj. przeprowadzić dział spadku tak jakby rozporządzenia nie było. Orzekając o bezskuteczności sąd nie uznaje w sentencji postanowienia działowego czynności za nie wywołującą skutków, ani też nie określa zakresu sankcji bezskuteczności, gdyż wynika ona z ustawy. Argumentację te Sąd Okręgowy podziela.
Artykuł 1036 k.c.przyznaje każdemu ze spadkobierców specyficzne uprawnienie, z którego może korzystać jeszcze przed działem spadku. W istocie skorzystanie z tego prawa prowadzi de facto do częściowego działu spadku.
Rozporządzenie przez spadkobiercę udziałem w przedmiocie należącym do spadku bez zgody pozostałych spadkobierców powoduje bezskuteczność takiego rozporządzenia w stosunku do spadkobiercy, który takiej zgody nie wyraził, o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku (art. 1036 zd. 2 k.c.).
Sama czynność rozporządzająca takim udziałem pozostaje zatem ważna jest jednak bezskuteczna w stosunku do spadkobiercy, który nie wyraził zgody na takie rozporządzenie. Na gruncieart. 1036 k.c.bezskuteczność dokonanego rozporządzenia polega na tym, że sąd dokonujący działu traktuje określony przedmiot tak, jakby udział w nim nadal należał do współspadkobiercy. Oznacza to, że dział należy przeprowadzić w ten sposób, jakby rozporządzenia nie było.
Trzeba wskazać, żeart. 1036 k.c.przewiduje bezskuteczność względną działającąex lege, gdzie wystarczające jest jedynie zgłoszenie przez jednego ze spadkobierców sprzeciwu wobec rozporządzenia przez innego spadkobiercę udziałem w przedmiocie należącym do spadku. Za uznaniem sankcji zart. 1036 k.c.za bezskuteczność względną działającą z mocy prawa wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z 24 stycznia 2008 r. (I CSK 362/07, OSNC 2009, Nr 3, poz. 46).
W myślzdania drugiego art. 1036 k.c.bezskuteczność dokonanej czynności wystąpi jedynie wówczas, gdy rozporządzenie naruszałoby uprawnienia spadkobiercy przysługujące na podstawie przepisów o dziale spadku, co oznacza, że może ona wystąpić w stosunku do jednego ze współspadkobierców lub niektórych spośród nich, a także, że wystąpienie takiego skutku jest uzależnione od tego, aby w konkretnej sytuacji dokonane rozporządzenie godziło w interesy współspadkobiercy. Naruszenie uprawnień powinno zostać skonkretyzowane przez spadkobiercę podnoszącego zarzut bezskuteczności. Przy dziale spadku skuteczność nabycia, o którą chodzi wart. 1036 k.c., powinna być oceniana z uwzględnieniem hipotetycznego wyniku postępowania, które toczyłoby się z udziałem zbywcy, a zastosowanie przepisu wymaga porównania wyniku, którego mógłby oczekiwać zbywca także co do sposobu podziału, z żądaniem nabywcy.
Nadto należy wskazać, że skoro sankcja bezskuteczności przewidziana wart. 1036 k.c., wynika z mocy prawa, a nie z mocy orzeczenia sądu, orzekając o bezskuteczności, sąd nie uznaje w sentencji postanowienia działowego czynności za niewywołującej takiego skutku ani też nie określa zakresu sankcji bezskuteczności, gdyż wynika ona z ustawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2016 r., IV CSK 477/15. OSNC-ZD 2018, nr 1, poz. 12). Ocena, czy zachodzą podstawy do zastosowania tej sankcji powinna być więc dokonana dopiero w orzeczeniu działowym obejmującym przedmiot, udział w którym był objęty rozporządzeniem, ponieważ rozporządzenie przez spadkobiercę jego udziałem w przedmiocie należącym do spadku, o którym mowa wart. 1036 k.c., nie prowadzi do ustania stosunku współwłasności co do tego przedmiotu spadku pomiędzy pozostałymi spadkobiercami. Nawet więc przyjęcie, że nie było podstaw do zastosowania sankcji przewidzianej wart. 1036 k.c.w stosunku do ocenianego rozporządzenia udziałem w spadku przez spadkobiercę nie powinno eliminować danego przedmiotu z działu spadku. Przedwczesna była zatem na obecnym etapie postępowania ocena, że rozporządzenie przez spadkobiercę jego udziałem w przedmiocie należącym do spadku jest bezskuteczne w rozumieniuart. 1036 k.c.wobec pierwotnego wnioskodawcy, tym bardziej, że aktualnie postępowanie toczy się z udziałem jego następców.
W toku postępowania wnioskodawca zmarł, obecnie uczestnikami postępowania są jego następcy prawni – spadkobiercy, których stanowisko wskazuje, że domagają się przyznania składników spadku w częściach odpowiadających dziedziczeniu. Sąd Rejonowy nie wskazał w jakim zakresie przedmiotowe rozporządzenie udziałem w przedmiocie należącym do spadku narusza uprawnienia spadkobierców. Rozważania poczynione przez sąd w tym zakresie mają charakter wyłącznie teoretyczny.
W świetle powyższego Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że nie zachodziły dostateczne przesłanki do wydania postanowienia wstępnego w sprawie i zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że je uchylił (podstawaart. 386 § 1 k.p.c.).
Ocena, czy zachodzą podstawy do zastosowania tej sankcji powinna być więc dokonana przy uwzględnieniu stanowisk zainteresowanych uczestników co do sposobu działu spadku dopiero w orzeczeniu działowym obejmującym przedmiot i udział, którym był objęty rozporządzeniem. Nadto przy dokonywanym dziale spadku skuteczność nabycia, o którą chodzi wart. 1036 k.c., powinna być oceniana z uwzględnieniem hipotetycznego wyniku postępowania, które toczyłoby się z udziałem zbywcy, a zastosowanie przepisu wymaga porównania wyniku, którego mógłby oczekiwać zbywca także co do sposobu podziału, z żądaniem nabywcy.
Niniejsze postępowanie apelacyjne dotyczyło postępowania wstępnego a zatem nie zachodziły przesłanki do orzeczenia o kosztach postępowania w instancji odwoławczej winien i nich orzec Sad Rejonowy w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. Zgodnie zart. 108 § 1w związku zart. 13 § 2 k.p.c.postanowienia o kosztach postępowania powinny zapadać dopiero w orzeczeniach końcowych.
Małgorzata Radomska – Stęplewska Alina Szymanowska Ryszard Małecki