Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 2165/21
Data wyroku: 2022-01-25 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: asesor sądowy Mateusz Janicki
Słowa kluczowe: Fundusze inwestycyjne, Ubezpieczenie, Koszty procesu (przepisy ogólne), Nieważność czynności prawnej, Koszty procesowe, Nieważność umowy, Zasada swobody umów
Podstawa prawna: art. 353(1) k.c., art. 805 § k.c., art. 58 k.c., art. 98 k.p.c.
Teza: 1.	Przy rozliczaniu kosztów procesu należy uwzględnić przegranie przez powoda powództwa głównego, chociażby dochodzoną kwotę zasądzono mu w ramach powództwa ewentualnego. Obrona przed powództwem głównym wymagała bowiem od pozwanego poniesienia celowych kosztów.
2.	Skutkiem zawarcia umowy nazwanej bez określenia jednego z jej essentialia negotii nie jest nieważność umowy z uwagi na sprzeczność z naturą stosunku (art. 353(1) k.c. w. zw. z art. 58 § 1 k.c.) tylko prawidłowe jej zakwalifikowanie jako innej umowy nazwanej lub umowy nienazwanej, o ile tylko zawarcie takiej umowy nie jest sprzeczne z prawem ani z zasadami współżycia społecznego (falso demonstratio non nocet).
3.	Ewentualne uznanie, że umowa ubezpieczenia na życie z UFK nie zawiera elementu ubezpieczeniowego, będzie skutkowało co najwyżej jej zakwalifikowaniem jako nienazwanej umowy o charakterze inwestycyjnym błędnie nazwanej umową ubezpieczenia.
4.	Nie ma nigdzie w prawie określonego minimalnego poziomu ochrony, jaka może być przez ubezpieczycieli legalnie oferowana w ramach ubezpieczenia na życie.

sygn. akt I C 2165/21

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
25 stycznia 2022 roku
Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy w Warszawie w I Wydziale Cywilnym w składzie:
Przewodniczący: asesor sądowy Mateusz Janicki
po rozpoznaniu na rozprawie 11 stycznia 2022 roku wW.
przy udziale protokolanta Beaty Lewandowskiej
sprawy z powództwaP. D.
przeciwkoV.L.Towarzystwu (...)z siedzibą wW.
o zapłatę

1
oddala powództwo o zwrot nienależnego świadczenia;

2
zasądza od pozwanej na rzecz powoda 1 212,16 zł (tysiąc dwieście dwanaście złotych szesnaście groszy) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 29 kwietnia 2020 roku do dnia zapłaty;

3
zasądza od powoda na rzecz pozwanej 476,84 zł (czterysta siedemdziesiąt sześć złotych osiemdziesiąt cztery grosze) tytułem zwrotu kosztów procesu;

4
nakazuje pobrać od pozwanej 100 (sto) złotych tytułem nieuiszczonej opłaty od powództwa ewentualnego.

UZASADNIENIE
I. Stanowiska stron
P. D.wniósł o zasądzenie odV.L.Towarzystwa (...) S.A.V.(...)z siedzibą wW.3827,80 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 29 września 2020 r. do dnia zapłaty oraz zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych. Wskazał, że dochodzi zwrotu części nienależnego świadczenia spełnionego na poczet umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, która jego zdaniem jest nieważna. Ewentualnie, w razie nieuwzględnienia ww. żądania, powód wniósł o zasądzenie od pozwanej 1 212,16 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 29 kwietnia 2020 r. do dnia zapłaty tytułem zwrotu tzw. „opłaty likwidacyjnej” (pozew k. 2-11).
Pozwana wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenia na jej rzecz od powoda zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych. Nie zgodziła się z oceną umowy jako nieważnej ani postanowień dotyczących świadczenia wykupu jako klauzul abuzywnych, ponadto podniosła, że w zakresie 600 zł powództwo stanowi nadużycie prawa, bowiem dotyczy dodatkowej alokacji przyznanej z majątku pozwanej (sprzeciw od nakazu zapłaty k. 51-54).
II. Ustalenia faktyczne
7 grudnia 2007 r. powód zawarł z pozwanym (wówczas działającym podfirmą (...) S.A.) umowę ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym(...). Datę dożycia określono na 6 grudnia 2027 r., zastrzeżono składkę 500 zł miesięcznie, wskazano, że świadczenie z tytułu dożycia stanowi wartość rachunku, świadczenie z tytułu śmierci stanowi albo wartość rachunku zwiększoną o 10% wartości części bazowej rachunku, albo sumę wpłaconych składek pomniejszoną o ewentualne wypłaty (w zależności, która kwota będzie wyższa – por. również § 5 ust. 2 OWU), z kolei świadczenie wykupu stanowi „kwotę nie wyższą niż kwota odpowiadająca Wartości CzęściW.Rachunku powiększona o określony procent Wartości Części Bazowej Rachunku, zgodnie z tabelą wskazaną w Załączniku nr 1 do OWU”. Na polisie nie ma podanej wprost żadnej informacji o jakichkolwiek opłatach czy potrąceniach w razie rozwiązania umowy (polisa k. 16).
Powód przy zawieraniu umowy otrzymał kopię wniosku, ogólne warunki ubezpieczenia, regulamin ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych oraz wykaz ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych oferowanych w ramach produktu (oświadczenie powoda k. 70, zeznania świadkaŁ. D., e-protokół rozprawy z 11 stycznia 2022 r., 00:22:23-00:48:01).
W OWU (k. 17-20) już w § 3 wskazano, że przedmiotem umowy jest życie ubezpieczonego oraz inwestowanie środków pochodzących ze składek wpłacanych z tytułu umowy w ramach ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych. Wskazano ponadto wyraźnie, że ubezpieczyciel nie daje jakichkolwiek gwarancji co do wartości rachunku oraz wysokości świadczeń, których kwota związana jest z wartością jednostek funduszy (§ 26 ust. 1 OWU). Wskazano też, że ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy stanowi wydzielony fundusz aktywów ubezpieczyciela, a także że jednostki funduszu to części(...)stanowiące proporcjonalny udział z jego aktywach netto, z kolei cena jednostki funduszu to wartość wynikająca z podzielenia wartości aktywów netto(...)przez liczbę jednostek tego funduszu, po której odpisywane są jednostki na rachunku. Zdefiniowano też pojęcie aktywów netto jako aktywów pomniejszonych o zobowiązania oraz dzień wyceny jako dzień, w którym ustalane są ceny jednostek funduszy, wskazano też że charakterystyka aktywów wchodzących wskład (...)oraz kryteria ich doboru oraz zasady dywersyfikacji określono w stanowiącym integralną część OWU regulaminie(...)(§ 2 pkt 1-2, 4, 6, 18, 26).
Składki zapisywane są jako odpowiednia liczba jednostek funduszy(...)wskazanych przez ubezpieczonego we wniosku o zawarcie umowy (albo w późniejszej zmianie dyspozycji alokacji) – na podstawie cen z najbliższego dnia wyceny, następującego nie później niż w drugim dniu roboczym od zaksięgowania składki (§ 18 OWU). Świadczenia są ustalane w oparciu o wartość rachunku obliczoną według cen jednostek funduszy z dnia wyceny danego(...)następującego nie później niż w trzecim dniu roboczym od rozwiązania umowy, chyba że wycena konkretnych, wybranych przez ubezpieczonego(...), nie jest dokonywana w każdym dniu – wówczas stosownie do regulacji zawartych w regulaminie(...)albo nie ma możliwości przeprowadzenia transakcji na aktywach wchodzących wskład (...)lub ich wiarygodnej wyceny z przyczyn niezależnych od ubezpieczyciela – wówczas niezwłocznie po ustaniu tych przyczyn (§ 26 ust. 2 OWU).
W ogólnych warunkach ubezpieczenia przewidziano szereg opłat: wstępną, za udzielenie tymczasowej ochrony ubezpieczeniowej, za ryzyko, administracyjną, za zarządzanie aktywami Rachunku Jednostek Funduszy, za zarządzanie aktywami Portfeli Modelowych, operacyjną oraz „inne opłaty z tytułu dodatkowych usług oferowanych przez ubezpieczyciela” (§ 25 OWU).
Jeśli klient zechciałby wypłacić zgromadzone środki, przewidziano w OWU tzw. „Świadczenie wykupu” – po złożeniu wniosku przez klienta, pozwana miała w ciągu maksymalnie 3 dni roboczych dokonać umorzenia zakupionych ze składek klienta jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych, a następnie w terminie maksymalnie 14 dni wypłacić tzw. Świadczenie wykupu. Zostało ono określone jako:(...)oraz określonego procenta(...), wskazanego przez odesłanie do ust. 14 Załącznika nr 1 do OWU.
Z kolei owy „określony procent”, jak wskazano w OWU, ustalany miał być na podstawie „Okresu(...)dla danej Umowy” oraz(...)oznaczającego „Rok Polisy, następujący po Roku Polisy, za który zostały zapłacone wszystkie, należne w skali roku Składki Regularne, jednak nie późniejszy niż Rok Polisy, w którym dokonywana jest wypłata Świadczenia Wykupu, a w przypadku opłacenia wszystkich Składek Regularnych należnych za okres pierwszych pięciuL.Polisy – Rok Polisy, w którym dokonywana jest wypłata Świadczenia Wykupu” (§ 24 OWU).
W słowniczku (§ 2 OWU) zdefiniowano (często przez kaskadowe odesłania) te różne użyte w przytoczonych wyżej postanowieniach pojęcia, takie jak: Część Bazowa Rachunku, CzęśćW.Rachunku, Okres(...), Rok Polisy, Składka Regularna, Świadczenie Wykupu, Wartość Części Bazowej Rachunku, Wartość CzęściW.Rachunku, Wartość Rachunku.
W Załączniku nr 1 znajduje się przedstawienie obowiązujących w ramach produktu różnych opłat. Poniżej tych wszystkich opłat znajduje się siedem różnych tabel, zajmujących 4 strony, każda zawierająca ok. 500 komórek, ponadto nagłówki, tytuł i objaśnienia. Są to tabele wielowariantowe, wskazujące procenty uzależnione od dwóch zmiennych, zdefiniowanych w słowniczku OWU z użyciem kaskadowych odesłań i hermetycznego języka. Z uwagi na wysokość zadeklarowanej składki regularnej dla powoda relewantna była tabela pod pozycją d). Zgodnie z tą tabelą „określony procent Części Bazowej Rachunku wypłacany Ubezpieczającemu, w przypadku odpisania Jednostek Funduszy z Części Bazowej Rachunku w związku z całkowitą lub częściową wypłatą Świadczenia Wykupu” wynosi (na przykładzie umowy z 20-letnim(...), bo taką umowę zawarł powód) w pierwszym i drugim roku trwania umowy 0%, w trzecim – 65,78%, w czwartym – 67,32%, w piątym – 68,91%, w szóstym – 70,53%, w siódmym – 72,19%, w ósmym – 73,89%, w dziewiątym – 75,63%, w dziesiątym – 77,41%, w jedenastym – 79,24%, w dwunastym – 81,10%, w trzynastym – 83,01%, w czternastym – 84,96%, w piętnastym – 86,96%, w szesnastym – 89,01%, w siedemnastym – 91,11%, w osiemnastym – 93,25%, w dziewiętnastym – 95,45 zł, w dwudziestym – 97,70%.
Powód zawarł umowę ubezpieczenia, bowiem agent przedstawił mu to jako dobry sposób odkładania na emeryturę. Powód udał się do(...)wraz z żoną w celu otrzymania kredytu na remont mieszkania. Po przeczytaniu umowy kredytu stwierdzili jednak, że umowa kredytu im nie odpowiada. Wówczas agent zaproponował produkt inwestycyjny pozwanej. Powód, zawierając umowę, liczył, że zapewni mu to regularny i stabilny wzrost oszczędności. Zrezygnował z umowy, kiedy uznał, że jest ona nieopłacalna i przynosi straty. Powód, zawierając umowę, nie miał wiedzy o inwestycjach, zaufał agentowi, że zawierana umowa jest korzystna (przesłuchanie powoda, protokół rozprawy z 16 listopada 2021 r., k. 107-108, przesłuchanie świadkaB. D.e-protokół rozprawy z dnia 11 stycznia 2020 r. 00:05:26-00:21:57).
W toku umowy powód wpłacił 76 575 zł składek i dokonał wypłat na kwotę 26 349,45 zł (rozliczenie k. 36).
W związku z rezygnacją powoda umowa została rozwiązana 9 marca 2020 r. Wartość zgromadzonych jednostek na rachunku powoda wynosiła 47 609,91 zł. Wypłacono mu Świadczenie Wykupu w kwocie 42 461,25 zł, tym samym pomniejszając wartość zgromadzonych środków o 5 148,66 zł (rozliczenie k. 36). Po wezwaniu do zapłaty, pozwana dopłaciła powodowi 3 936,50 zł, zatem ostatecznie potrąciła ze zgromadzonych przez powoda środków w związku z rozwiązaniem umowy 1 212,16 zł (k. 47).
III. Ocena dowod ów
Zeznania powoda i świadkaB. D.(żony powoda) sąd uznał za niewiarygodne w zakresie, w jakim zeznawali oni, że powodowi nie doręczono OWU. Pozostają one w sprzeczności z kategorycznymi, logicznymi i wiarygodnymi zeznaniami świadkaŁ. D., osoby trzeciej i obiektywnej, niemającej interesu w zeznawaniu nieprawdy. Przede wszystkim jednak pozostają w sprzeczności z oświadczeniem podpisanym przez samego powoda. Tego typu oświadczenie przerzuciło na powoda ewentualny ciężar wykazania okoliczności przeciwnej niż oświadczona przez nim w dokumencie prywatnym (art. 253 k.p.c.). Tymczasem powód zaoferował w tym zakresie zeznania żony, która nie pamiętała w zasadzie nic ze spotkania, a jedynie to, że powodowi nie doręczono OWU. Nie była w stanie odpowiedzieć w istocie na żadne konkretne pytanie, natomiast twierdziła, że jest w stanie wykluczyć otrzymanie przez powoda OWU na spotkaniu prawie 15 lat temu. Symptomatyczna była też nienaturalna, sprawiająca wrażenie wyuczonej, reakcja powoda, który na początku zeznań świadkaŁ. D.(agenta, który zawarł z nim umowę prawie 15 lat temu) przerwał, wtrącając, że nie zna tego człowieka, w ogóle nie będąc o to w tamtej chwili pytany i nie mając udzielonego głosu (k. 132v). Później natomiast, podczas uzupełniającego przesłuchania, zeznał, że nie może ani potwierdzić ani wykluczyć, że ze świadkiemD.zawierał umowę (k. 133). Obowiązek doręczania OWU jest obowiązkiem tak oczywistym i rozpowszechnionym w punktach masowego zawierania umów z wykorzystaniem wzorców, a konsekwencje jego niedopełnienia tak poważne, że wszelkie zasady logiki i doświadczenia życiowego prowadzą do uznania zeznań świadkaD., że za każdym razem OWU doręczał, za jak najbardziej wiarygodne. Oczywiście nie dotyczą one konkretnego spotkania z powodem, którego świadek, który zawarł niezliczoną liczbę umów, nie może po 15 latach pamiętać, ale obowiązującej praktyki przez niego konsekwentnie stosowanej, która pośrednio (art. 231 k.p.c.) prowadzi do ustalenia, że OWU zostało powodowi doręczone. Kluczowy jest jednak dowód z dokumentu prywatnego z zawartym w nim oświadczeniem powoda, które powód po 15 latach próbuje instrumentalnie podważać. Spekulacje pełnomocnika, że umowy nie zawarł z powodemŁ. D., podpisany na wniosku, tylko jakaś nieuprawniona osoba, są jedynie insynuacjami, bowiem wniosku takiego nie można wywodzić wyłącznie z faktu, że profesjonalny agent po 15 latach nie pamięta jednego ze swoich wielu klientów.
IV. Ocena prawna pow ództwa głównego
Powództwo główne było w całości niezasadne.
Opierało się bowiem na twierdzeniu, że zawarta umowa jest nieważna. W istocie zmierzało do uchylenia się przez powoda, który zawarł umowę o charakterze inwestycyjnym, od straty, którą poniósł na tej inwestycji. Powód żądał bowiem zwrotu nie środków, które w chwili rozwiązania umowy (tym samym po okresie inwestycji) były zgromadzone na jego rachunku, tylko równowartości wpłaconych (przed inwestycją) składek. Powód zatem, zorientowawszy się, że jego inwestycja okazała się stratna, chciał, wytaczając niniejsze powództwo, „unieważnić” całą tą kilkuletnią inwestycję, przywracając stan sprzed inwestowania tj. w istocie przenosząc ryzyko inwestycyjne na pozwaną, która zaoferowała mu możliwość zainwestowania w ryzykowny fundusz inwestycyjny zamknięty. Tymczasem fundamentem prawa prywatnego jest, obok swobody kontraktowania, również ponoszenie skutków podejmowanych decyzji o zawarciu takiej czy innej umowy. Uwzględnienie powództwa oznaczałoby w istocie podważenie tego fundamentu. Oto bowiem powód, który zainwestował za pośrednictwem pozwanej swoje środki w fundusz, który wygenerował stratę, uzyskałby od pozwanej refundację tej straty.
Powód, dochodząc roszczenia opartego na twierdzeniu o nieważności zawartej z pozwaną umowy, tym samym oparł je na reżimie kondykcyjnym tj. zwrocie nienależnego (spełnionego na poczet nieważnej umowy –codictio sine causa) świadczenia tj. przypadku bezpodstawnego wzbogacenia (art. 410 § 1 k.c.). Już z tego powodu dochodzone roszczenie było oczywiście niezasadne. Podstawową cechą roszczeń w tym reżimie jest bowiem zasada tzw. aktualności wzbogacenia, wyrażona wart. 409 k.c.iart. 405 k.c.Wzbogacony obowiązany jest do zwrotu jedynie posiadanej aktualnie wartości swojego wzbogacenia, a nie (jak w reżimie odszkodowawczym) refundacji poniesionej przez poszkodowanego szkody. Konieczne jest zatem wykazanie wzbogacenia, i to aktualnego, pozwanej – żeby powództwo mogło być uwzględnione. O ile, jak powszechnie się przyjmuje, sam fakt spełnienia nienależnego świadczenia stanowi wzbogacenieaccipiensa, o tyle nie uchybia to temu, że wzbogacenia tego może się następnie wyzbyć i przestać być wzbogacony. Do nienależnego świadczenia, które stanowi sztandarowy przykład bezpodstawnego wzbogacenia, stosuje się bowiem, co wprost wynika zart. 410 § 1 k.c., przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, w tym iart. 409 k.c.– i to nie odpowiednio, tylko wprost (por. P. Księżak [w:] K. Osajda (red.),Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2021, art. 410, nb. 117). Przenosząc to na grunt niniejszej sprawy, pozwana środki otrzymane od powoda zainwestowała w jednostki funduszu inwestycyjnego zamkniętego, które następnie straciły wartość. Po zakończeniu umowy wypłaciła natomiast powodowi całą wartość uzyskanych ze sprzedaży jednostek środków, pomniejszoną o 1212,16 zł – którą sąd, w ramach powództwa ewentualnego, zasądził od pozwanej na rzecz powoda. Powód nie może dochodzić większej kwoty tj. kwoty stanowiącej stratę z inwestycji. Kwota ta została bowiem stracona i nie stanowi wzbogacenia pozwanej. Myli się więc powód twierdząc, że pozwana jest wzbogacona o wartość straconych na inwestycji środków wpłaconych przez powoda. A skoro tak – to nawet uznanie umowy za nieważną nie uzasadniałoby zasądzenia od pozwanej na rzecz powoda tak sformułowanego roszczenia.
Pomijając tę kwestię, żadna z przyczyn, w których powód upatrywał nieważność umowy zawartej z pozwaną, nie uzasadniała wyciągnięcia takiego wniosku. Sąd kolejno odniesie się do każdego z argumentów strony powodowej.
a) zarzut braku ryzyka po stronie ubezpieczyciela (tudzie ż pozornej ochrony ubezpieczeniowej)
Zarzut ten jest zupełnie chybiony. Wbrew stanowisku powoda ochrona ubezpieczeniowa nie była pozorna tylko realna. Powód otrzymał gwarancję, że w razie śmierci, niezależnie od strat, uposażeni otrzymają co najmniej sumę składek. Ponadto, jeżeli rachunek odnotował zysk lub jego wartość spadła nieznacznie pozwany gwarantował wypłatę co najmniej 110% wartości rachunku. Śmierć ubezpieczonego zawsze prowadziła do obowiązku wypłaty świadczenia. Świadczone określono jako wyższą z dwóch kwot – suma składek lub określony procent wartości rachunku. Gdyby powód zmarł w ostatnim dniu ubezpieczenia to pozwana musiałby powiększyć świadczenie dla uposażonych o 2 615,64 zł z własnych środków (tj. wysokość poniesionej przez powoda straty). W razie śmierci ubezpieczonego to pozwana przejmowała na siebie w 100% ryzyko inwestycyjne.
Powód popełnia ponadto ten błąd, że przyrównuje to ponoszone przez ubezpieczyciela ryzyko do „składki 500 zł miesięcznie”, nie zważając na to, że zawarta została umowa o charakterze głównie inwestycyjnym, a ubocznie tylko (posiłkowo) ubezpieczeniowym, co jest w świetle prawa w pełni dopuszczalne, a przede wszystko – zgodne z celem powoda, ujawnionym w toku zeznań. Analiza umowy prowadzi do jednoznacznego wniosku, że składka 500 zł stanowiła składkę przeznaczoną na inwestycję, a nie stanowiła ekwiwalentu (świadczenia wzajemnego) w zamian za świadczoną przez pozwaną ochronę ubezpieczeniową. Ekwiwalent za tę ochronę stanowiła natomiast tzw. „opłata za ryzyko”, a ta stanowiła w przypadku umowy powoda 0,664% z ponoszonego ryzyka, a więc pod koniec umowy powoda – ok. 1,45 zł miesięcznie (17,37 zł rocznie). W zamian za tego rzędu opłatę powód nabywał ochronę polegającą na wypłacie w razie jego śmierci ze środków pozwanej jako ubezpieczyciela świadczenia z tytułu śmierci przekraczającego o 2 615,64 zł wartość zgromadzonych przez niego środków. Gdyby natomiast nie poniósł straty inwestycyjnej – w zamian za ok. 2,77 zł miesięcznie (33,2 zł rocznie) nabywałby ochronę polegającą na wypłacie w razie jego śmierci ze środków pozwanej jako ubezpieczyciela świadczenia z tytułu śmierci przekraczającego o ok. 5 000 zł wartość zgromadzonych przez niego środków.
Powód abstrahuje też od tego, że nie ma nigdzie w prawie określonego minimalnego poziomu ochrony, jaka może być przez ubezpieczycieli legalnie oferowana. Jest to zgodne z modelem gospodarki wolnorynkowej, w ramach której oferowane są zróżnicowane produkty i usługi, i gdzie każdy konsument nabywa taki produkt, jaki potrzebuje i na jaki go stać. Podobnie jak można nabyć (legalnie) zarówno samochód nowy i ekskluzywny warty 500 000 zł, jak i samochód 20-letni, skorodowany i niewygodny, warty 1 200 zł, podobnie można zawierać umowy ubezpieczenia na życie na sumę tak 3 000 zł jak i 3 000 000 zł.
Powód abstrahuje też od powszechnie znanej okoliczności, że inwestorzy są zainteresowani jak najniższym poziomem ochrony ubezpieczeniowej, tak żeby jak największa część z ich środków została zainwestowana, a jak najmniejsza skonsumowana na poczet opłat za ochronę ubezpieczeniową. W istocie zarzuty powoda sprowadzają się do kwestionowania legalności zaoferowania taniego – jak chodzi o element ochrony ubezpieczeniowej – produktu, skupionego na elemencie inwestycyjnym, podczas gdy powód miał na celu właśnie ulokowanie pieniędzy (w ramach tego produktu zamiast lokat, na których wcześniej lokował swoje pieniądze).
b) zarzut  „braku  
essentialia negotii
         ” w postaci świadczenia przez ubezpieczyciela ochrony ubezpieczeniowej
Zarzut ten jest również chybiony z przyczyn wyżej opisanych. Ochrona była bowiem świadczona, czego nie można podważać zarzutem, że w ocenie powoda jej poziom był zbyt niski, bez powołania się na żadne obowiązujące kryterium określające minimalny pułap legalnej ochrony.
Jednakże w tym miejscu należy zwrócić uwagę na jeszcze inną kwestię. Konstrukcja zarzutu powoda, mimo że podparta kilkoma judykatami, jest w ocenie sądu wysoce kontrowersyjna i sąd jej zupełnie nie podziela. Opiera się ona bowiem na niezasadnym już na starcie założeniu, że zawarcie umowy nazwanej bez określenia jednego z jejessentialia negotiiskutkuje jej nieważnością z uwagi na sprzeczność z naturą tego stosunku (art. 3531 k.c.w. zw. zart. 58 § 1 k.c.). Tymczasem skutkiem takiego zabiegu nie jest nieważność umowy tylko prawidłowe zakwalifikowanie zawartej umowy jako innej umowy nazwanej lub umowy nienazwanej, o ile tylko zawarcie takiej umowy nie jest sprzeczne z prawem ani z zasadami współżycia społecznego (falso demonstratio non nocet). Ilustrując to na niekontrowersyjnym, jak się wydaje przykładzie, dość wskazać, że zawarcie „umowy nieodpłatnego najmu” nie stanowi umowy najmu nieważnej jako sprzecznej z naturą stosunku najmu, bo nieuwzględniającej czynszu, stanowiącegoessentialia negotiiumowy najmu, tylko po prostu umowę użyczenia, błędnie zatytułowaną umową najmu. Podobnie zawarcie umowy sprzedaży samochodu w zamian za inny samochód nie stanowi umowy sprzedaży nieważnej jako sprzecznej z naturą stosunku sprzedaży, bo nieuwzględniającej ceny, stanowiącejessentialia negotiiumowy sprzedaży, tylko po prostu umowę zamiany, błędnie zatytułowaną umową sprzedaży. Dokładnie z tego samego powodu, ewentualne uznanie, że ubezpieczeniowo-inwestycyjna umowa ubezpieczenia na życie z(...)nie zawiera elementu ubezpieczeniowego, będzie co najwyżej uznanie, że nie jest to umowa ubezpieczenia tylko błędnie nazwana w ten sposób nienazwana umowa o charakterze inwestycyjnym.
c) realizacja  świadczenia ubezpieczeniowego ze środków pochodzących od ubezpieczającego a nie ubezpieczyciela
Również ten zarzut jest zupełnie chybiony. Opiera się na oczywiście nieuprawnionym założeniu, że ubezpieczyciel (przedsiębiorca) miałby dokładać swoje środki do prowadzonej działalności. Oczywiste jest jednak, że ubezpieczyciel, dokładnie tak jak każdy inny przedsiębiorca, tak kalkuluje swoją działalność, w tym każdy z oferowanych produktów, żeby przynosił zysk a nie stratę, a więc żeby koszt wypłacanych świadczeń był w pełni pokrywany ze świadczeń wzajemnych spełnianych przez konsumentów.
Jeśli natomiast chodzi o to, że na świadczenie z tytułu śmierci składa się w ok. 90% wartość inwestycji, to jest to w pełni zgodne z charakterem zawartej umowy, która nie stanowi klasycznego ubezpieczenia na życie, tylko dopuszczony przez prawodawcę zarówno unijnego jak i krajowego, wariant tej umowy (ubezpieczenie na życie z(...)), polegający właśnie na tym, że wysokość świadczeń z tytułu tych umów odpowiada przede wszystkim wartości ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego, a więc jego aktywów pochodzących z inwestowanych składek ubezpieczających. Powód abstrahuje od tego, że nie zawarł klasycznej umowy ubezpieczenia na życie tylko umowę o charakterze inwestycyjnym opartą jedynie na konstrukcji ubezpieczenia na życie.
d) brak kwotowego okre ślenia świadczeń z tytułu ubezpieczenia (sumy ubezpieczenia)
Również ten zarzut jest zupełnie chybiony i abstrahuje od istoty konstrukcji explicite dopuszczonej przez system prawny umowy ubezpieczenia na życie z(...), która tym się właśnie charakteryzuje, że suma ubezpieczenia i wysokość świadczeń ubezpieczyciela nie jest określona kwotowo tylko przez odniesienie do wartości rachunku, będącego skutkiem wartości jednostek ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych, w które inwestowane są składki ubezpieczonych. W tym wyraża się inwestycyjny charakter umowy ubezpieczenia na życie z(...)i na tym polega różnica między klasyczną umową ubezpieczenia na życie a takim wariantem tej umowy.
e) arbitralne ustalanie przez pozwan ą wysokości własnego świadczenia
Ten zarzut, mimo że bardzo poważny, nie został przez powoda w żaden sposób udowodniony.
W procesie cywilnym strona, która powołuje się na dane twierdzenie, obowiązana jest je udowodnić (art. 6 k.c.). Nie jest tak, że po podniesieniu przez powoda zarzutu nieważności umowy, to pozwana ma udowadniać ważność umowy pod rygorem uznania umowy za nieważną. Przeciwnie, to powód musiałby wykazać, że prawdziwe są jego twierdzenia o arbitralnym ustalaniu przez pozwaną wartości własnych świadczeń czy jednostek funduszy. Zasada opierania się przez sąd na materiale procesowym zgromadzonym w sprawie na zasadach kontradyktoryjnego procesu dotyczy również kwestii nieważności umowy, co zostało trafnie przesądzone przez Sąd Najwyższy (uchwała z 17 czerwca 2005 r., III CZP 26/05, OSNC 2006, z. 4, poz. 63).
Gruntowna analiza OWU złożonego przez powoda nie potwierdza jego twierdzeń. Z OWU jednoznacznie wynika, w jaki sposób określa się wartość świadczeń, w szczególności świadczenia wykupu. Zdefiniowano wszelkie istotne pojęcia. Wyjaśniając tę kwestię prostymi słowami, powód jako ubezpieczający wpłacił składkę, która po pobraniu wynikających z OWU opłat została wpłacona na rachunek i przeliczona na jednostki(...). Te jednostki odzwierciedlają natomiast ułamek (stosowny do liczby wyemitowanych jednostek) aktywów netto tego funduszu, czyli jego majątku pomniejszonego o zobowiązania. Majątkiem tego funduszu są natomiast zgodnie z OWU certyfikaty funduszu inwestycyjnego zamkniętego. Fundusz ten jest określony właśnie w dodatkowym regulaminie stanowiącym nieprzedstawiony załącznik do OWU. Fundusz ten jest natomiast zgodnie z ustawą o funduszach inwestycyjnych zarządzany przez towarzystwo funduszy inwestycyjnych. Inwestuje w określone realne aktywa na rynku. Przynosi zysk albo stratę i regularnie jest wyceniany zgodnie z ww. ustawą orazustawą o rachunkowości, w świetle ściśle przewidzianych prawem reguł i metod, ponadto pod nadzorem(...)u oraz banku depozytariusza. Wycena aktywów i zobowiązań (majątku funduszu inwestycyjnego) skutkuje bezpośrednio wyceną certyfikatów tego funduszu, bowiem wartość tych certyfikatów stanowi po prostu ułamek wartości majątku funduszu. Następnie ta ustalona niezależnie i wg ścisłych zasad wartość certyfikatów, stanowiących 100% majątku(...), skutkuje wyceną jednostek(...)(stanowiących po prostu ułamek wartości majątku(...)), a w konsekwencji wartości rachunku powoda i wartości przysługujących mu świadczeń. Nie ma tu miejsca na żadną arbitralność ze strony pozwanej.
Inaczej mówiąc, mamy do czynienia z określeniem świadczeń umownych z odwołaniem się do obiektywnego wskaźnika wartości. Powoływanie się na fakt powiązań kapitałowych czy osobowych podmiotu zarządzającego funduszem z pozwaną nie mogłoby skutkować nieważnością umowy, nie można bowiem upatrywać nielegalności w oczywistym w XXI wieku zjawisku holdingów i koncernów. Nie sposób nie dostrzec bowiem, że nic nie stałoby na przeszkodzie, żeby to sama pozwana bezpośrednio inwestowała środki powoda i następnie wyceniała wartość inwestycji. W niniejszej natomiast sprawie czyniło to towarzystwo funduszy inwestycyjnej pod nadzorem(...)i wg ścisłych reguł i metod wynikających z powszechnie obowiązującego prawa.
f) obej ście regulacji prawa finansowego
Zarzuty dotyczące rzekomego obejście przepisów prawa finansowego są gołosłowne i niewykazane. Jak bowiem wyjaśniono, pozwana świadczyła realną a nie pozorną ochronę ubezpieczeniową, a ponadto system prawa dopuszcza wprost umowy ubezpieczenia na życia z(...)charakteryzujące się skupieniem na elemencie inwestycyjnym i ograniczeniem do niezbędnego minimum elementu ubezpieczeniowego. Ponadto wyspecjalizowany organ nadzoru, badający przestrzeganie przepisów prawa finansowego przez ubezpieczycieli, konsekwentnie stoi od lat na stanowisku o legalności umów takich, jak będąca przedmiotem niniejszego postępowania.
Niezależnie od tego wskazać należy, że myli się powód, twierdząc, że potencjalne naruszenie jakiegokolwiek przepisu prawa oznacza „sprzeczność z ustawą” (tudzież obejście ustawy) w rozumieniuart. 58 § 1 k.c.i tym samym nieważność umowy. Takie rozumowanie prowadziłoby do kuriozalnych wniosków w postaci np. uznania za nieważne umów sprzedaży zawartych w oszukańczym celu przez przestępców z pokrzywdzonymi, co tym samym pozbawiałoby tych ostatnich cywilnoprawnej ochrony w reżimie kontraktowym, w tym rękojmi. W przypadku naruszeń przepisów innych gałęzi prawa konieczne jest każdorazowe analizowanie, czy dana, naruszona norma prawna, ma na celu zapobieżenie powstaniu danego stosunku prywatnoprawnego, czy też inny cel. Jedynie gdy ma na celu zapobieżenie powstaniu danego stosunku prywatnoprawnego (co w przypadku norm z innych gałęzi prawa nie jest regułą), jej naruszenie skutkuje „sprzecznością z ustawą” w rozumieniuart. 58 § 1 k.c.i tym samym nieważnością umowy. Tymczasem, przekładając rzecz na grunt niniejszej sprawy, nie ulega wątpliwości, że celem przepisów ograniczających działalność ubezpieczycieli tylko do oferowania konkretnych umów ubezpieczenia, jest ochrona ich gospodarki finansowej, żeby zabezpieczone były środki na wypłatę świadczeń, do których ubezpieczyciele są zobowiązani z tytułu zawieranych umów ubezpieczenia. Gdyby bowiem angażowali się w ryzykowną działalność, groziłoby to utratą przez nich płynności i wypłacalności, co zagrażałoby interesowi społecznemu w postaci pewności świadczonej przez ubezpieczycieli ochrony.
Nie jest natomiast celem tej normy, żeby wszelkie inne zawierane przez ubezpieczycieli umowy były nieważne. Co istotne, gdyby było inaczej, to nieważne byłyby również umowy, na których ubezpieczeni – analogiczni do powoda – uzyskali zysk. Wniosek taki jużprima faciejest nieuprawniony.
Powód abstrahuje też od uchylenia w czasie transformacji ustrojowejart. 36 k.c., który limitował zdolność prawną osób prawnych do czynności związanych z przedmiotem ich działalności. Obecnie każda osoba prawna może zawierać każdą umowę z wszelkimi tego skutkami cywilnoprawnymi – co najwyżej narażając się na sankcje ze strony organów nadzoru albo na nieważność umowy – ale tylko jeśli rzeczywiście „jej treść lub cel” sprzeciwia się ustawie albo służy jej obejściu w rozumieniuart. 58 § 1 k.c.tj. z uwzględnieniem charakteru i celu naruszonej normy.
Mając powyższe na uwadze, sąd oddalił powództwo główne jako całkowicie niezasadne.
V. Ocena prawna pow ództwa ewentualnego
Powództwo ewentualne było natomiast zasadne.
Postanowienia umowne przewidujące obliczanie świadczenia wykupu jako ułamka wartości zgromadzonych przez powoda jednostek uczestnictwa nie wiązały powoda, zatem ponieważ pozwana nie miała prawa w ten sposób pomniejszać wypłaty, rozliczając się z powodem przy rozwiązaniu umowy zobligowana była tego pomniejszenia nie uwzględniać, a więc oddać mu zgromadzone środki tak, jak gdyby pomniejszenie to (tzw. „określony procent”) w ogóle nie było zastrzeżone.
Charakter „określonego procentu” nie budził wątpliwości sądu. Ponieważ jest tode factopotrącenie części środków zgromadzonych przez klienta w razie zrezygnowania z umowy przed upływem 20 lat – sąd uznaje to za zastosowany przez pozwaną oryginalny sposób zakamuflowania powszechnie znanej w orzecznictwie sądów powszechnych tzw. opłaty likwidacyjnej. Rezultat sprowadza się do potrącenia oszczędzającemu w ramach tego produktu pozwanej nawet 100% środków w razie rozwiązania umowy w pierwszym lub drugim roku.
Mając na uwadze powyższe, postanowienie to nie może być traktowane inaczej niż traktowane są opłaty likwidacyjne. Stanowiłoby to naruszenie zasady równości wobec prawa (traktowanie różnie osób o tej samej cesze relewantnej), ponadto stanowiąc zachętę do tworzenia przez towarzystwa ubezpieczeń nowych konstrukcji prawnych celem uniknięcia skutków ugruntowanego orzecznictwa, przy realizowaniu tych samych zakazanych, co wynika z tegoż orzecznictwa, celów.
Postanowienia takie jak będące przedmiotem niniejszego postępowania (przewidujące ustalanie kwoty rozliczenia z konsumentem po wypowiedzeniu umowy z gromadzonych na jego rzecz środków, czyli tzw. świadczenia wykupu, z uwzględnieniem tzw. „określonego procentu”, stanowiącego pomniejszenie zgromadzonych środków o dany procent, w zależności od czasu rezygnacji z umowy przez konsumenta) nie wiążą ubezpieczonych z następujących przyczyn.
Po pierwsze, naruszająart. 830 § 1 k.c.w zw. zart. 807 § 1 k.c.tj. bezwzględnie wiążące przepisy prawa, co do których ustawodawca wyłączył odmienne zastrzeżenie umowne, stanowiąc próbę ich obejścia w rozumieniuart. 58 § 1 k.c.– a co za tym idzie, postanowienia je zastrzegające są nieważne. Pozwana, oferując produkt opakowany w konstrukcję umowy ubezpieczenia osobowego, musi podporządkować się reżimowi przewidzianemu dla tej umowy, w tym w szczególności nienaruszalnemu uprawnieniu ubezpieczonego do wypowiedzenia tej umowy w każdym czasie. Zastrzeganie różnego rodzaju opłat likwidacyjnych ma ten skutek, żede factouniemożliwia ubezpieczonemu skorzystanie z zastrzeżonego na jego rzecz uprawnienia, chyba że zdecyduje się poświęcić, żeby z tego prawa (bezwarunkowego w świetle ustawy) skorzystać znaczną część swoich oszczędności zgromadzonych w ramach tego produktu.
Po drugie, postanowienia takie wyczerpują cechy tzw. niedozwolonych postanowień umownych w rozumieniuart. 3851 § 1 k.c.w zw. zart. 805 § 4 k.c.W tym kontekście należy wskazać, co następuje.
Opłaty te (również zastrzeżone pod postacią pomniejszenia świadczenia wykupu) nie stanowią świadczeń głównych (por. niedawną uchwałę SN z 24 stycznia 2020 r., III CZP 51/19). W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, które przy wykładni przepisów o klauzulach abuzywnych (które stanowią implementację dyrektywy 93/13) jest wiążące, ugruntowane jest wąskie rozumienie pojęcia świadczenia główne. Chodzi o w pewnym uproszczeniu o określenie towaru lub usługi oraz ceny za ten towar lub usługę (por. art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13). Umowa ubezpieczenia na życie z(...), jak powszechnie wiadomo, oferuje ubezpieczonemu dwie usługi – ochronę uposażonych na wypadek śmierci (element ubezpieczeniowy) oraz możliwość inwestowania oszczędności (element inwestycyjny). Tak też było na gruncie umowy stanowiącej przedmiot niniejszego postępowania. W zamian za „element ubezpieczeniowy” świadczeniem głównym powoda była tzw. opłata za ryzyko, a za „element inwestycyjny” – opłaty za zarządzanie.
Niezależnie od powyższego nie można mówić o „jednoznacznym sformułowaniu” „świadczenia wykupu” czy „określonego procentu” w rozumieniuart. 3851 § 1 k.c.interpretowanym zgodnie ze wskazaniami(...). Pomijając już kwestię skomplikowanej konstrukcji (dwuzmienna tabela w 7 wariantach, użycie hermetycznego języka, wyjątki – okoliczności zawarcia umowy relewantne w świetleart. 3852 k.c.) – jednoznaczność sformułowania świadczenia głównego należy rozumieć (łącznie) w taki sposób, że wyłączenie z kontroli abuzywności dotyczy tylko jasno wskazanej konsumentowi ceny za nabywaną usługę, a już nie różnego rodzaju pozsastrzeganych w OWU opłat pobocznych, czy też potrąceń, kar albo rekompensat.
Należy bowiem odwołać się do celu dyrektywy, jaką jest ochrona konsumentów na wolnym rynku. Prawodawca unijny, wprowadzając dokonywaną z urzędu kontrolę uczciwości wszelkich postanowień umownych nieuzgodnionych indywidualnie, przyjął następujące założenia.
Z jednej strony, uniezależnił ją od powoływanej przez pozwaną niezasadnie (bo jest to kwestia irrelewantna prawnie) kwestii świadomości konsumenta zastrzeżenia warunku. Nie jest to bowiem kontrola przed błędem konsumenta, polegającym na nieświadomości warunków zastrzeżonych we wzorcach umów, tylko ochrona przed nieuczciwymi postanowieniami, na które konsument nie miał realnego wpływu (mógł jedynie je zaakceptować albo zrezygnować z zawarcia umowy), chociażby miał świadomość ich zastrzeżenia. Założenie jest następujące: o ile w obrocie powszechnym i profesjonalnym można oferować dowolne umowy na zasadzie swobody umów (z zastrzeżeniem dość ściśle wykładanej klauzuli zasad współżycia społecznego), o tyle w obrocie konsumenckim na przedsiębiorców został nałożony ciężar oferowania umów (w zakresie nieuzgodnionych indywidualnie postanowień pobocznych) uczciwych dla konsumentów, niezależnie od wykorzystywania przez nich swojego uprawnienia do negocjowania umów albo podejmowania decyzji o związaniu się albo niezwiązaniu oferowanymi umowami adhezyjnymi. Jest to koncepcja obca fundamentalnej dla prawa prywatnego zasadzie swobody umów, jednak wprowadzona do porządku prawnego państw członkowskich UE w celu zapewnienia konsumentom wyższej jakości życia. Oczywiście z perspektywy ideologicznej można polemizować i twierdzić, że korzystniejsze dla konsumentów byłoby ścisłe realizowanie zasady swobody umów, bo prowadziłoby to do spadku cen oferowanych im towarów i usług. Rolą sądu nie jest jednak polemizowanie z obowiązującym prawem z perspektywy ideologicznej. Nie ulega wątpliwości, że założeniem obecnie obowiązującego prawa konsumenckiego jest, żeby każdy w życiu prywatnym nie był zobligowany (pod rygorem związania się niekorzystną umową i ponoszenia później tego konsekwencji) analizować poboczne warunki umów, tylko mógł – porównując ceny i zakres usług – wybierać dla siebie najkorzystniejszą z założeniem, że poboczne warunki nieuzgadniane z nim są uczciwe, bo jeśli nie są – i tak go nie wiążą. Dotyczy to również przedsiębiorców zawierających w życiu prywatnym umowy konsumenckie.
Z drugiej natomiast strony, pod wynikającą z unijnego prawa konsumenckiego kontrolę uczciwości warunków umownych podlegają wszelkie postanowienia nienegocjowane indywidualnie, z jednym wąsko zakreślonym wyjątkiem, który wynika z istoty działania wolnego rynku. Prawodawca unijny miał bowiem na uwadze, że na wolnym rynku konsumenci, dokonując wyboru usług oferowanych przez różnych przedsiębiorców, porównują przede wszystkim ceny i oferowaną za nią jakość (zakres) usługi. I w tym zakresie wyłączył kontrolę uczciwości przez sądy, uznając, że jeśli konsument nabył konkretny towar albo konkretną usługę za konkretną cenę – to nie może kwestionować jako nieuczciwej wskazanej mu jednoznacznie przy zawarciu umowy ceny albo ilości zakupywanego towaru albo zakresu nabywanej usługi. Wszystko jednak inne – a w szczególności opłaty poboczne czy różne potrącenia, pomniejszenia, kary, rekompensaty – podlegają kontroli. W przypadku opłat, kar czy potrąceń, rekompensat kontrola ta jest szczególnie istotna i powinna być skrupulatna – są to bowiem takie twory, które umożliwiają przedsiębiorcom fałszywe (mylące konsumentów) określanie zaniżonej ceny za oferowany towar lub usługę. Konsument otrzymuje bowiem ofertę z niską ceną, i głównie z tego powodu decyduje się na zawarcie danej umowy jako w jego ocenie korzystnej, a okazuje się, że główny ciężar, jaki na nim spoczywa, wynika nie z jednoznacznie określonej niskiej ceny, a z pobocznych, pozastrzeganych we wzorcach umów, opłat, kar czy potrąceń. Nie oznacza to wcale, że opłaty poboczne, kary czy potrącenia albo rekompensaty są z góry uznawane za nieuczciwe, jednak oznacza to, że każde z takich postanowień musi być skrupulatnie z urzędu skontrolowane przez sąd z punktu widzenia jego uczciwości.
Badając uczciwość postanowienia, w świetle którego konsument dostaje ułamek zgromadzonych środków na rachunku (tzw. określony procent), należy zgodnie zart. 3851 § 1 k.c.mieć na uwadze, czy kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i czy narusza w rażący sposób interesy konsumenta. Oceniając, że postanowienie to, zawarte w ogólnych warunkach ubezpieczenia zawartego przez powoda spełniała oba powyższe kryteria, sąd miał na uwadze, co następuje.
Po pierwsze, odbiega od obowiązującego standardu obciążanie konsumenta kosztami pozyskania go jako klienta przez agenta. Trzeba mieć na uwadze, że agent działa w interesie przedsiębiorcy, to przez niego jest najęty i to przedsiębiorca (m.in. wykorzystując sieć agentów) zabiega na wolnym rynku o konsumentów. To on decyduje, czy płaci agentowi pensję na zasadzie ryczałtu za staranną pracę przez miesiąc, czy też płaci mu jedynie za skuteczne zawarcie umowy, jednakże oczywiście w tym ostatnim wypadku wyższe stawki. Sam decyduje, ile płaci agentom, pod jakimi warunkami, w jakim okresie, na ile rat rozkłada płatność prowizji, czy zastrzega zwrot w razie późniejszego rozwiązania zawartej umowy, czy zastrzega określone warunki zawieszające itd. Sprzeczne z dobrymi obyczajami jest takie ukształtowanie obowiązków konsumenta, żeby był zobowiązany do refundacji przedsiębiorcy kosztów agenta przypadających na umowę, z której konsument się wycofał – a które to koszty zostały ustalone między agentem a przedsiębiorcą na, co warto podkreślić, bardzo wysokim (mając na uwadze kwalifikacje niezbędne do wykonania usługi agencyjnej i poświęcony na to czas) poziomie, jeśli koszty te miałyby być rzędu potrącanych opłat likwidacyjnych (a w tym również kontekście argumentuje w sprzeciwie pozwana). Narusza to interesy konsumenta w sposób rażący, szczególnie że przedsiębiorca nie wykazał w przekonujący sposób, żeby powód odniósł jakąś korzyść na skutek tego, że agent pozwanego zaoferował mu będącą przedmiotem niniejszego postępowania umowę, a więc że usługa świadczona na zlecenie pozwanej przez agenta stanowiła dla powoda jakąś realną korzyść, usprawiedliwiającą obciążenie go kosztami tej usługi agencyjnej. Należy wziąć pod uwagę kontekst, który rysuje się w ten sposób, że ubezpieczyciele, oferując umowy ubezpieczenia na życie z(...), w ramach marketingu sprzedają je przez sieć agentów, zwanych myląco „doradcami finansowymi”, którzy to oferują „bezpłatne spotkania”, co dodatkowo dowodzi nieuczciwości następczego obciążania konsumentów kosztami tych spotkań z agentem. Zupełnie czym innym byłaby powszechna i niebudząca wątpliwości, a jednocześnie oczywista praktyka rynkowa uwzględniania kosztów marketingu czy dystrybucji w cenie usługi. Wówczas jednak brak jest okoliczności wyżej szczegółowo wyłożonych, sprowadzających się do zmylenia konsumenta niską (czy nawet darmową) ceną usługi i ukrycia przed nim później od niego egzekwowanych kosztów – konsument bowiem akceptuje jednoznacznie określone świadczenie główne - cenę.
Po drugie, pozwana nie wykazała, potencjalnie mogącej wpłynąć na odmienną ocenę abuzywności „określonego procentu Części Bazowej Rachunku” okoliczności, że zastrzeżenie takiego potrącenia pozwoliło in concreto na zaoferowanie zauważalnie korzystniejszego (tj. tańszego w porównaniu do produktów niezastrzegających takiego potrącenia) produktu inwestycyjnego.
Po trzecie, oceniając abuzywność, bierze się pod uwagę całe zastrzeżone postanowienie na chwilę zawarcia umowy, bez uwzględniania późniejszego sposobu wykonania umowy przez, czy to konsumenta, czy przedsiębiorcę. Zastrzeżone postanowienie o „określonym procencie Części Bazowej Rachunku” skutkowało, w zależności od terminu rezygnacji przez powoda z umowy, pozbawieniem go nawet do 100% środków. Fakt, że z biegiem czasu wartość ta malała nie zmienia jej oceny – bowiem z całą pewnością możliwość pozbawienia konsumenta 100% środków (nie licząc w ogóle tutaj innych opłat) jest rażąco nieuczciwe w rozumieniu przepisów o klauzulach niedozwolonych. Nie ma też znaczenia dobrowolna dopłata pozwanej ponad kwotę wynikającą z OWU, a nawet ewentualne zawarcie aneksu, bowiem ocenie podlega moment zawarcia umowy a nie jej późniejszego aneksowania czy wykonania.
Po czwarte, przy ocenie należy mieć na uwadze szereg innych zastrzeżonych przez pozwaną opłat, co nie pozwala uznać, że niepotrącanie „określonego procenta Części Bazowej Rachunku” prowadziłoby do uczynienia umowy nieodpłatną. Pozwana, jeśli uważała, że produkt powinien kosztować więcej, powinna była po prostu zwiększyć opłatę za zarządzanie aktywami, a nie ukrywać koszty w postaci „określonego procenta Części Bazowej Rachunku” zastrzeganego na wypadek skorzystania z konsumenta z uprawnienia do wypowiedzenia umowy.
Po piąte, wprowadzanym na rynek usług finansowych standardem jest umożliwienie konsumentom zmiany instytucji finansowej, stosownie do walki konkurencyjnej tychże instytucji i oferowania przez nie coraz to korzystniejszych produktów. Możliwość taka jest zastrzeżona tak w kredytach konsumenckich (obowiązek proporcjonalnego zwrotu kosztów kredytu w razie wcześniejszej spłaty), jak i depozytowych (depozyty są zawsze w pełni zwracane, chociażby w razie likwidacji lokaty przed terminem), kończąc właśnie na produktach ubezpieczeniowych (powołanyart. 830 § 1 k.c.na wstępie uzasadnienia). W produktach natomiast typowo inwestycyjnych (giełdy), skierowanych do bardziej doświadczonych podmiotów (obowiązkowe ankiety(...)), stosowane są niewygórowane i jasno określone prowizje od transakcji maklerskich. Zupełnie czym innym są obligacje, które – co istotne i usprawiedliwia zróżnicowanie – są pożyczeniem pieniędzy emitentowi.
Po szóste, oferując konsumentowi produkt oszczędnościowy, nie można nie mieć na uwadze, że mogą wydarzyć się sytuacje, które zmuszają konsumenta do zmiany planów i wcześniejszej wypłaty środków. Oczywiste jest też, że konsument musi mieć możliwość reagowania na wyniki produktu i nie może być zmuszony do bezczynnego przyglądania się przez kilkanaście lat, jak produkt przynosi straty pod rygorem poniesienia jeszcze większych strat w związku z pobraniem tzw. „opłaty likwidacyjnej”. Nieuwzględnianie tego przez przedsiębiorcę nie pozwala na przejście nad tym do porządku dziennego przy ocenie uczciwości zastrzeganych opłat.
Pozwana obowiązana była rozliczyć się z powodem po rozwiązaniu umowy. Umowa została rozwiązana 9 marca 2020 r. Pozwana nie wypłaciła powodowi wszystkich zgromadzonych środków, bowiem przy obliczaniu tzw. świadczenia wykupu uwzględniła abuzywny „określony procent”, co skutkowało wypłatą o 1212,16 zł mniej niż zgromadzone na rachunku środki, mimo że do dokonania tego potrącenia nie było prawnych podstaw wobec niezwiązania powoda tym postanowieniem umownym.Brak związania postanowieniem (art. 3851 § 2 k.c.), podobnie zresztą jak częściowa nieważność (art. 58 § 3 k.c.), skutkuje tym, że stosunek prawny obowiązuje z pominięciem nieważnego/niewiążącego postanowienia. Pozwana powinna zatem rozliczyć się z powodem przy uwzględnieniu niepomniejszania wypłaty o „opłatę likwidacyjną” (w formie „określonego procenta”). Oczywiście nie oznacza to, że w ogóle nie powinna się rozliczyć, tylko że rozliczenie to powinno nastąpić bez uwzględnienia jednego, konkretnego, abuzywnego postanowienia, które przewidywało pomniejszenie świadczenia w zależności od czasu zakończenia umowy. Skoro postanowienie o „określonym procencie Części Bazowej Rachunku” jest abuzywne, to po prostu wartości umorzonych jednostek w funduszach wypłaca się w całości, bez stosowania „określonego procentu”.
VI. Wysoko ść zasądzonego świadczenia
Powód miał do pozwanej roszczenie o zapłatę 1 212,16 zł (potrącona wskutek zastosowania „określonego procentu Części Bazowej Rachunku” kwota zgromadzonych przez niego oszczędności) orazodsetek za opóźnienie liczonych od tej kwoty za okres od 27 marca 2020 roku (14 dni po wycenie, która mogła nastąpić maksymalnie 3 dni robocze od rozwiązania umowy, które miało miejsce 9 marca 2020 r.). Od wtedy bowiem pozwana była w opóźnieniu z rozliczeniem się z nim w świetle umowy – prezentowane wielokrotnie w różnych sprawach stanowisko pozwanej wskazujące na dopuszczalność naliczania odsetek dopiero od wezwania do zapłaty jest sprzeczne z powszechnie przyjmowanym i wynikającym z wiążącego orzecznictwa(...)poglądu, że sankcja niezwiązania konsumenta abuzywnymi postanowieniami działaex lege, bez potrzeby powoływania się na to przez konsumenta, a także z obiektywnym charakterem opóźnienia, niezależnym od winy, co wprost wynika zart. 481 § 1 k.c.
Ponieważ powód dochodził odsetek od 29 kwietnia 2020 r. – jego roszczenie odsetkowe było w całości zasadne.
VII. Zarzut nadu życia prawa
Zarzut nadużycia prawa związany z dochodzeniem „dodatkowej alokacji” jest niezasadny. „Dodatkowa alokacja” wynikająca z zaproponowanej powodowi zmiany OWU (k. 70v-71) jest niczym innym jak bonusem będącym działaniem marketingowym, służącym temu, żeby powód wybrał ten a nie inny produkt. Nie jest tak, że skorzystanie z ustawowego prawa do rezygnacji z produktu skutkować miało odebraniem bezwarunkowo przyznanego bonusu. Nie można postawić powodowi zarzutu nadużycia prawa, że dochodzi wszystkich środków, nie pomniejszając ich o ten bonus. Ocena wyglądałaby inaczej, gdyby powód zawarł umowę tylko celem otrzymania tego bonusu, a następnie od razu po jego otrzymaniu ją rozwiązał. Tymczasem powód trwał wumowie (...)lat, nie można więc, obiektywnie rzecz biorąc, posądzić go o żadne naganne moralnie zamiary, które usprawiedliwiłyby sięgnięcie do klauzuli nadużycia prawa, która – jak powszechnie się przyjmuje – znajduje zastosowanie w zupełnie wyjątkowych przypadkach, gdyby zastosowanie prawa prowadziło do rezultatów nie do pogodzenia z wyznawanymi w społeczeństwie wartościami. Tymczasem pozwana usiłuje zastosować konstrukcję nadużycia prawa do uniknięcia (w części) skutków płynących z przepisów o klauzulach abuzywnych, które polegają na tym, że w razie nieuczciwości postanowienia umownego, nie wiąże ono konsumenta w całości, a nie jedynie w części, która przekracza pułap uczciwości. Zastosowanieart. 5 k.c.w niniejszej sprawie byłoby zatem sprzeczne z prawem UE (dyrektywą 93/13 i implementowanymi nią przepisamiart. 3851 k.c.i n.).
VIII. Koszty procesu
O kosztach sąd orzekł na podstawie odpowiedzialności za wynik procesu stosownie doart. 98 § 1 i 3 k.c., stosunkowo rozdzielając te koszty stosownie doart. 100 k.p.c.
Powód dochodził bowiem roszczenia głównego o zapłatę 3 827,80 zł, które w całości przegrał, wygrał natomiast w całości roszczenie ewentualne o zapłatę 1 212,16 zł. Z łącznie rozpatrzonych przez sąd roszczeń o 5039,96 zł powód wygrał zatem 1 212,16 zł tj. w 24%.
Sąd rozliczył koszty w następujący sposób. Opłata od pozwu w zakresie oddalonego powództwa nie podlegała refundacji przez pozwaną. Z kolei opłata od powództwa ewentualnego (w wysokości 100 zł), do którego sąd przystąpił do rozpoznawania dopiero wskutek oddalenia powództwa głównego, została naliczona i obciążono ją pozwaną w całości, jako stronę, która w zakresie tego powództwa w całości przegrała (stosownie do trafnie wyrażonych przez Sąd Najwyższy w tej materii poglądów w postanowieniu z 20 maja 1987 r., I CZ 55/87, OSNC 1988, z. 11, poz. 160 oraz w uchwale z 18 października 2013 r., III CZP 58/13, OSNC 2014, z. 6, poz. 62).
Pozostały zatem do rozliczenia koszty zastępstwa procesowego. Wynosiły one po 917 zł (17 zł opłaty skarbowej oraz 900 zł wynagrodzenia zgodnie z § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie) po każdej ze stron, jako że pułapem, przed jakim broniła się pozwana, a i który mógł maksymalnie uzyskać powód w ramach tego powództwa, było 3 827,80 zł. Koszty te zatem łącznie wyniosły po obu stronach 1 834 zł i pozwana powinna ponieść ich 24%, a powód pozostałą część. Zatem pozwana powinna ponieść 440,16 zł, a poniosła 917 zł, zatem powód powinien jej zwrócić 476,84 zł i taką kwotę sąd zasądził od powoda na rzecz pozwanej.

Z.ądzenia:

1. odnotować uzasadnienie;
2. doręczyć odpis wyroku z uzasadnieniem pełnomocnikowi pozwanej – r. pr.R.-L.przez umieszczenie w portalu informacyjnym.
W., 18 lutego 2022 roku asesor sądowyM. J.