Sąd Okręgowy w Lublinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 346/20
Data wyroku: 2022-06-30 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Sędzia Sądu Okręgowego Dariusz Iskra, Sędzia Sądu Okręgowego Anna Podolska-Kojtych, Sądu Okręgowego Andrzej Mikołajewski
Słowa kluczowe: Nierozpoznanie istoty sprawy, Droga konieczna
Podstawa prawna: art. 386 § 4 kp.c., art. 145 k.c.

Sygn. akt II Ca 346/20

POSTANOWIENIE
Dnia 30 czerwca 2022 roku
Sąd Okręgowy w Lublinie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący Sędzia Sądu Okręgowego Dariusz Iskra (sprawozdawca)
Sędziowie:  Sędzia Sądu Okręgowego Anna Podolska-Kojtych
Sędzia Sądu Okręgowego Andrzej Mikołajewski
Protokolant   Katarzyna Sawicka-Borowik
po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2022 roku w Lublinie, na rozprawie
sprawy z wnioskuP. Z.iA. Z.
z udziałem(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibą wW.,C. B.,M. B. (1),M. C. (1),M. C. (2),M. C. (3),E. D.,A. D. (1),I. D.,A. D. (2),K. M. (1),K. M. (2),G. M.,T. M.,I. P.,W. P.,Z. R.,J. S. (1),T. S.,L. W.,M. Z. (1),J. Z.iR. Z.,M. Z. (2),L. L. (1)iJ. N. (1)
o ustanowienie służebności drogi koniecznej
na skutek apelacjiP. Z.iA. Z., apelacjiK. M. (1)iT. M.oraz apelacjiJ. Z.iR. Z.od postanowienia Sądu RejonowegoL.z dnia 9 grudnia 2019 roku, w sprawie(...)
postanawia:
uchylić w całości zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi RejonowemuL.do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.
Anna Podolska-Kojtych    Dariusz Iskra    Andrzej Mikołajewski

Sygn. akt II Ca 346/20

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 9 grudnia 2019 roku Sąd RejonowyL.postanowił:
1. ustanowić na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), położonej we wsiS., gminaK., stanowiącej współwłasnośćP. Z.iA. Z., objętejksięgą wieczystą numer (...), służebność drogi koniecznej przebiegającej na nieruchomościach oznaczonych jako:
a)działka numer (...), objętaksięgą wieczystą numer (...), stanowiąca współwłasnośćJ. Z.iR. Z.po 1/2 części,
b)działka numer (...), objętaksięgą wieczystą numer (...), stanowiąca współwłasnośćA. D. (1)iI. D.na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej,
c)działka numer (...), objętaksięgą wieczystą numer (...), stanowiąca współwłasnośćK. M. (1)iT. M.w udziałach po 1/2 części
„według punktów nr(...)do punktu 110, w którym skręca w lewo pod skosem do punktu(...), wyznaczającego granicę międzydziałkami Nr (...), stanowiącej współwłasność małżonkówK. M. (1)iT. M.w udziale po 1/2 (jednej drugiej) części i(...), objętejksięgą wieczystą KW nr (...)prowadzoną przez(...)Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu RejonowegoL., stanowiącej współwłasność małżonkówW. P.iI. P.na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej”,
d)działka numer (...), objętaksięgą wieczystą numer (...), stanowiąca własnośćR. Z.,
e)działka numer (...), objętaksięgą wieczystą numer (...), stanowiąca współwłasność małżonkówM. C. (2)iM. C. (1)na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej,
f)działka numer (...), objętaksięgą wieczystą numer (...), stanowiąca własnośćR. Z.,
„według punktów nr(...), w punkcie(...)biegniedziałką Nr (...)objętąksięgą wieczystą KW nr (...)prowadzoną przez(...)Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu RejonowegoL., stanowiąca własnośćZ. R.przez punkt(...)i skręca w kierunku zachodnim przez punkt Nr(...)i dalej przez punkt Nr(...)do punktu Nr(...)działką Nr (...)objętąksięgą wieczystą KW nr (...)prowadzoną przez(...)Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu RejonowegoL., stanowiącej współwłasność małżonkówW. P.iI. P.na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej, oznaczonej na mapie do projektu służebności drogi koniecznej w wariancie sporządzonym przez biegłego geodetę inż.Z. P., przyjętej do operatu technicznego wpisanego do ewidencji materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego StarostyL.za nr(...)(...)r.”;
2. zasądzić tytułem jednorazowego wynagrodzenia za ustanowioną służebność odP. Z.iA. Z.solidarnie na rzecz:
a)W. P.iI. P.kwotę 20064 zł, płatną w terminie jednego miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na wypadek uchybienia terminowi zapłaty do dnia zapłaty,
b)Z. R.kwotę 3052 zł, płatną w terminie jednego miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na wypadek uchybienia terminowi zapłaty do dnia zapłaty,
c)K. M. (1)iT. M.kwoty po 4627,50 zł, płatne w terminie jednego miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na wypadek uchybienia terminowi zapłaty do dnia zapłaty,
d)A. D. (1)iI. D.kwotę 4122 zł, płatną w terminie jednego miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na wypadek uchybienia terminowi zapłaty do dnia zapłaty,
e)M. C. (2)iM. C. (1)kwotę 8436, płatną w terminie jednego miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na wypadek uchybienia terminowi zapłaty do dnia zapłaty,
f)J. Z.iR. Z.kwoty po 4781 zł, płatne w terminie jednego miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na wypadek uchybienia terminowi zapłaty do dnia zapłaty,
g)R. Z.kwotę 20038 zł, płatną w terminie jednego miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na wypadek uchybienia terminowi zapłaty do dnia zapłaty,
3. (stwierdzić, że) każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie;
4. przejąć na rachunek Skarbu Państwa – Sądu RejonowegoL.„brakujące wydatki” (k. 564-565).
÷
W uzasadnieniu postanowienia Sąd Rejonowy ustalił, żeP. Z.iA. Z.są właścicielami nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), położonej we wsiS., gminaK., objętejksięgą wieczystą numer (...), prowadzoną przez(...)Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu RejonowegoL..
Sąd Rejonowy ustalił, że wnioskodawcy nabylidziałkę numer (...)na podstawie umowy sprzedaży zawartej w dniu 13 marca 2015 roku zM. B. (2)w Kancelarii notarialnej NotariuszaR. M..
Sąd Rejonowy ustalił, żedziałka numer (...)jest oddalona od granicy MiastaL.od strony wschodniej o 600 m i usytuowana na obszarze, dla którego nie ma aktualnego planu zagospodarowania przestrzennego. „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminyK.”, przyjęte w uchwale numer(...)Rady GminyK.z dnia 21 czerwca 2010 roku, przewiduje podstawowe przeznaczenie nieruchomości jako obszar zabudowy jednorodzinnej. Nieruchomość jest przeznaczona jest pod zabudowę jednorodzinną zgodnie z „decyzją nr (...)o warunkach zabudowy”, z dnia 28 czerwca 2011 roku, numer BK.(...), wydaną przez Wójta GminyK..
Sąd Rejonowy ustalił, żedziałka numer (...)znajduje się w piątym rzędzie zabudowy odul. (...)i czwartym od drogi gminnej biegnącej przez wieśS.w odległości około 180 m. Działka znajduje się na terenie enklawy zabudowy mieszkaniowej jednorodzinnej i siedliskowej na działkach usytuowanych w oddaleniu pomiędzy asfaltową lokalną drogą gminną od strony południowej we wsiS.i w kierunku północnym do drogi wojewódzkiej –ul. (...)w kierunkuL.-N., o dużym natężeniu ruchu. W sąsiedztwiedziałki numer (...)znajdują się nieruchomości zabudowane budynkami mieszkalnymi jednorodzinnymi i grunty rolne o charakterze mieszkaniowym, zagrodowym, pola uprawne. Na całym obszarze znajduje się zabudowa mieszkaniowa o charakterze podmiejskim, na wydzielonych pod zabudowę jednorodzinną działkach rolnych. Teren otaczający działkę uzbrojony jest w sieci energetyczną, wodociągową, gazową. Działki posiadają przyłącza do mediów, do działek niezabudowanych istnieje możliwość wybudowania przyłączy.
Sąd Rejonowy ustalił, żedziałka numer (...)jest ogrodzona płotem z siatki i zabudowana dwoma niewielkimi szopami drewnianymi. Działka ta powstała w wyniku podziałówdziałki (...), o powierzchni 0,81 ha, widniejącej w rejestrze z założenia ewidencji gruntów i budynków wsis.z 1963 roku. Do rejestru pouwłaszczeniowego z 1976 roku zostały wpisanedziałki numer (...), o powierzchni 0,38 ha, numer(...)o powierzchni 0,20 ha, numer(...)o powierzchni 0,10 ha, numer(...)o powierzchni 0,20 ha. Podziałdziałki numer (...)położonej we wsiS.nadziałki numer (...)został opisany w akcie notarialnym Repertorium A numer(...)z dnia 24 lutego 1976 roku.
Sąd Rejonowy ustalił, że dladziałki numer (...)została wydanadecyzja numer (...)z dnia 28 czerwca 2011 roku o warunkach zabudowy BK.(...)dla inwestycji polegającej na budowie domu jednorodzinnego, z warunkiem, że obsługa komunikacyjna do drogi publicznej ma się odbywać poprzez drogę o szerokości minimum 5 m.
Sąd Rejonowy ustalił, żedziałka nr (...)nie ma bezpośredniego dostępu do drogi publicznej. Obecnie nieformalny dojazd stanowi prywatna droga odul. (...)o szerokości 3 m, uwzględniana w wariancie III (kolor niebieski) opinii biegłego geodetyZ. P., o długości 160 m, zajmująca 844 m2. Droga ta przebiega podziałkach numer (...).
Sąd Rejonowy uznał, że wariant III przebiegu drogi koniecznej na nieruchomościach stanowiącychdziałki numer (...), z istniejącą drogą prywatną o szerokości 3 m, oraz podziałkach numer (...), stanowiących własnośćW. P.iI. P.na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej (niezabudowanej zabudowanej budynkiem mieszkalnym jednorodzinnym i gospodarczym, ogrodzonej, z licznymi nasadzeniami drzew i krzewów przydomowego ogrodu, z ustanowioną służebnością drogi koniecznej dodziałki numer (...)o szerokości 5 m wzdłuż wschodniej granicy) nie może być brany pod uwagę, ponieważ część projektowanej drogi biegnie po istniejących budynkach.
Sąd Rejonowy skazał, że w wariancie I drogi koniecznej dladziałki numer (...)droga ta przebiega w kierunku południowym do drogi gminnej wsiS., ma długość 210 m i zajmuje 1062 m2. Droga ta przebiega przez działki:
-działkę numer (...), niezabudowaną, stanowiącą własność małżonkówW. P.iI. P.na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej, porośniętą przydomowym sadem i krzewami, ogrodzoną siatką stalową na słupkach metalowych mocowanych w gruncie; powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0084 ha,
-działkę numer (...), stanowiącą własnośćZ. R., niezabudowaną, użytkowaną rolniczo, nieogrodzoną; w pasie projektowanej drogi znajduje się 25 letni orzech włoski, powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0015 ha,
-działkę numer (...), stanowiącą współwłasność małżonkówK. M. (1)iT. M.w udziałach po 1/2 części, niezabudowaną, z posadzonymi drzewami i krzewami, zagospodarowaną jako teren zielony, ogrodzoną przy północnej granicy projektowanej drogi siatką stalową na słupkach stalowych mocowanych w gruncie z dwoma słupkami narożnymi; powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0174 ha; na nieruchomości jest ustanowiona służebność drogi koniecznej o powierzchni 130 m2, wzdłuż wschodniej granicy działki, dladziałek numer (...), podzielonej nadziałki numer (...),
-działkę numer (...), stanowiącą własność małżonkówA. D. (1)iI. D.na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej, zabudowaną budynkiem mieszkalnym, z urządzonym przydomowym ogrodem, ogrodzoną; powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0080 ha i pokrywa się z ustanowioną służebnością drogi koniecznej dladziałek numer (...), podzielonej nadziałki nr (...),
-działkę numer (...), stanowiącą współwłasność małżonkówJ. Z.iR. Z.w udziałach po 1/2 części, usytuowaną przy drodze gminnej wsiS., ogrodzoną, zabudowaną od projektowanej drogi koniecznej budynkiem mieszkalnym w odległości 3,63 m, gospodarczym w odległości 0,41 m; powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0152 ha i pokrywa się z ustanowioną służebnością drogi koniecznej dladziałek numer (...), podzielonej nadziałki numer (...),
-działkę numer (...), stanowiącą współwłasność małżonkówM. C. (2)iM. C. (1)na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej, niezabudowaną, nieogrodzoną, użytkowaną rolniczo; powierzchnia wydzielona pod projektowaną służebność drogi koniecznej wynosi 0,0171 ha i pokrywa się z ustanowioną służebnością drogi koniecznej dladziałek numer (...), podzielonej nadziałki numer (...),
-działki numer (...), stanowiące własnośćR. Z., niezabudowane; powierzchnia pod projektowaną służebność drogi koniecznej wydzielona zdziałki numer (...)wynosi 0,0159 ha, wydzielona zdziałki numer (...)wynosi 0,227 ha, przy czym pokrywa się z ustanowioną służebnością drogi koniecznej dladziałek numer (...), podzielonej nadziałki numer (...).
Sąd Rejonowy wskazał, że w wariancie II służebności drogi koniecznej dladziałki numer (...), oznaczonym kolorem zielonym, droga ta ma przebieg w kierunku wschodnim, a następnie północnym doul. (...), długość około 300 m i zajmuje 1516 m2. Droga ta przebiega przez działki:
-działkę numer (...), niezabudowaną, stanowiącą własność małżonkówW. P.iI. P.na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej, porośniętą przydomowym sadem i krzewami, ogrodzoną siatką stalową na słupkach metalowych mocowanych w gruncie; powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0083 ha,
-działkę numer (...), stanowiącą własnośćZ. R., niezabudowaną, użytkowaną rolniczo, nieogrodzoną; w pasie projektowanej drogi znajduje się 25 letni orzech włoski; powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0060 ha,
-działkę numer (...), stanowiącą własnośćK. M. (2), w pasie projektowanej drogi obsadzoną szpalerem tui; powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0008 ha,
-działkę nr (...), stanowiącą współwłasnośćK. M. (1)iT. M.w udziałach po 1/2 części, niezabudowaną, z posadzonymi drzewami i krzewami, zagospodarowaną jako teren zielony, ogrodzoną przy północnej granicy projektowanej drogi siatką stalową na słupkach stalowych mocowanych w gruncie z dwoma słupkami narożnymi; powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0041 ha,
-działkę numer (...), stanowiącą własnośćR. Z., grunty orne, z ustanowioną w pasie drogi koniecznej służebnością przesyłu mediów; powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0089 ha,
-działkę numer (...), stanowiącą własnośćA. D. (2), grunty orne; powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0372 ha,
-działkę numer (...), stanowiącą własność(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibą wW., grunty orne; powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0863 ha.
Sąd Rejonowy wskazał, że w wariancie IV drogi koniecznej dladziałki numer (...)droga ta ma przebieg w kierunku południowym do drogi lokalnej gminnej wsiS., długość około 190 m i zajmuje 941 m2. Droga ta przebiega  przez działki:
-działkę numer (...), stanowiącą własność małżonkówM. B. (1)iM. B. (3), niezabudowaną, porośniętą drzewami owocowymi i krzewami, ogrodzoną siatką stalową na słupkach stalowych; powierzchnia zajęta do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0202 ha,
-działkę numer (...), stanowiącą współwłasnośćG. M.iE. D.w udziałach po 1/2 części, usytuowaną przy drodze gminnej wsiS., niezabudowaną, nieogrodzoną, z nasadzeniami drzew – 2 jabłoni, 3 czereśni, orzecha włoskiego, śliwy, leszczyny, 2 krzewów czarnego bzu, jesiona i lilaków w pasie projektowanej drogi; zajęta powierzchnia do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0284 ha,
-działkę numer (...), stanowiącą własnośćL. W., usytuowaną przy drodze gminnej wsiS., zabudowaną domem jednorodzinnym, zasadzoną krzewami i przydomowym ogrodem od strony południowej, częściowo ogrodzoną; w pasie projektowanej drogi znajdują się dwie bramy ogrodzeniowe z prętów metalowych o szerokości 4 i 3 m, usytuowane na wprost urządzonej drogi prywatnej w kierunkuul. (...)oraz przy wjeździe na drogę gminną wsiS.; projektowana droga przebiega tuż przy ścianie budynku mieszkalnego, zajęta powierzchnia do służebności projektowanej drogi wynosi 0,0455 ha.
Sąd Rejonowy wskazał, że biegła z zakresu(...)wyliczyła wynagrodzenie za ustanowienie służebności drogi koniecznej:
1) według wariantu I – 74 259 zł,
2) według wariantu II – 185 989 zł,
3) według wariantu IV – 169 866 zł.
Wariant III nie został wyceniony.
Sąd Rejonowy wskazał dowody, na podstawie których dokonał ustaleń faktycznych, oraz przedstawił swoje stanowisko w zakresie oceny dowodów.
Sąd Rejonowy przytoczył treść przepisówart. 145 § 1, 2 i 3 k.c.i wskazał, że przesłanką ustanowienia służebności drogi koniecznej jest brak odpowiedniego dostępu do drogi publicznej w rozumieniuustawy z dnia 21 marca 1985 roku o drogach publicznych. Przez brak dostępu do drogi publicznej rozumie się nie tylko całkowity brak takiego dostępu, lecz także brak prawnie zapewnionego nieskrępowanego, trwałego dostępu do drogi publicznej. Istnienie przy tym ewentualnego dostępu prekaryjnego nie może zastąpić dostępu, o jakim mowa wart.145 k.c.
Sąd Rejonowy wskazał, że wybór konkretnego przebiegu drogi koniecznej dla nieruchomości wnioskodawcy wymagał analizy, który z możliwych wariantów drogi koniecznej służyłby potrzebom nieruchomości niemającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, a jednocześnie stanowiłby jak najmniejsze obciążenie gruntów, przez które droga ma prowadzić.
Sąd Rejonowy uznał, żedziałka nr (...)położona w miejscowościS., stanowiąca własnośćA. Z.iP. Z., nie ma trwale prawem zagwarantowanego dostępu do drogi publicznej, zaś wnioskodawcy, a wcześniej również ich poprzednicy, do swojej działki dojeżdżali ustanowioną nieformalną prywatną drogą prywatną podziałkach numer (...).
Sąd Rejonowy wskazał, że postanowił ustanowić służebność drogi koniecznej dladziałki numer (...)zgodnie z wariantem numer I. W ocenie Sądu, jest to najbardziej optymalny wariant, uwzględniający interes społeczno-gospodarczy każdej ze stron. Nie bez znaczenia w takich sprawach pozostaje także fakt wykorzystywania szlaku drogowego dla potrzeb komunikacyjnych sąsiednich działek. Droga konieczna według wariantu tego wariantu biegnie skrajem działek ewidencyjnych, a nie pomiędzy zabudowaniami mieszkalno- gospodarczymi znajdującymi się na działkach według wariantu III. W żaden sposób szlak ten nie ogranicza sposobu użytkowaniadziałek (...)lub ich innego zagospodarowania w przyszłości, gdyż droga ta usytuowana jest w nieużytkowanych częściach obciążonych działek, a przebieg drogi koniecznej nadziałkach numer (...)pokrywa się z ustanowioną służebnością drogi koniecznej dladziałek numer (...), podzielonej nadziałki numer (...).
Sąd Rejonowy uznał, że ustanowienie służebności według wariantu numer I nie będzie stanowić nadmiernego obciążenia dla właścicielidziałek numer (...), w tym dla nieruchomości zabudowanych numer(...), przy zachowanej odległości projektowanej drogi koniecznej od budynków nadziałce numer (...)i budynku nadziałce numer (...).
Sąd Rejonowy uznał, że za wyborem wariantu numer I przemawiają również względy ekonomiczne. Ustanowienie drogi koniecznej w tym miejscu będzie wiązało się z „ponoszeniem mniejszych kosztów do urządzenia wykorzystywanego traktu też przez właścicieli mających w tym miejscu służebności drogi koniecznej dladziałek nr (...)”. Przeprowadzenie drogi koniecznej według wariantu sporządzonego jako I stanowi wynik łącznej oceny: potrzeb nieruchomości niemającej dostępu do drogi publicznej, najmniejszego obciążenia gruntów, przez które droga ma prowadzić, oraz interesu społeczno-gospodarczego.
Sąd Rejonowy wskazał, że „na podstawie” opinii biegłejJ. S. (2)zasądził tytułem wynagrodzenia za ustanowienie służebności odP. Z.,A. Z.solidarnie na rzeczW. P.iI. P.kwotę 20064 zł,Z. R.kwotę 3052 zł,K. M. (1)iT. M.według udziałów kwotę 9255 zł,A. D. (1)iI. D.kwotę 4122 zł,M. C. (2)iM. C. (1)kwotę 8436 zł,J. Z.iR. Z.według udziałów kwotę 9562 zł,R. Z.kwotę 20038 zł.
*
Od postanowienia z dnia 9 grudnia 2019 roku apelacje wnieśli:
1)A. Z.iP. Z., reprezentowani przez pełnomocnika,
2)K. M. (1)iT. M., reprezentowany przezK. M. (1), jako pełnomocnika,
3)J. Z.iR. Z., reprezentowani przez pełnomocnika.
÷
A. Z.iP. Z., wskazali, że zaskarżają postanowienie „w części, w której Sąd zasądził od wnioskodawców wynagrodzenie na rzecz uczestników:
-K. M. (1)iT. M.- w kwocie po 4.627,50 zł;
-I. D.iA. D. (1)- w kwocie 4.122 zł;
-M. C. (1)iM. C. (2)- w kwocie 8.436 zł;
-R. Z.iJ. Z.- w kwotach po 4.781 zł;
-R. Z.- w kwocie 20.038 zł”.
Wnioskodawcy zarzucili:
„1) naruszenie prawa materialnego -art. 145 § 1 k.c.poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji nieprawidłowe zastosowanie, polegające na wadliwym zawyżeniu wynagrodzeń tych uczestników, którzy są właścicielami gruntów już stanowiących drogi - przeznaczonych pod drogi;
2) naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy -art. 278 § 1 k.p.c.poprzez niepowołanie innego biegłego z zakresu szacowania wartości nieruchomości, w sytuacji gdy opinia biegłego w sprawie była w części oczywiście błędna, co skutkowało zasądzeniem uczestnikom, którzy są właścicielami gruntów już stanowiącymi drogi - przeznaczonymi pod drogi, zawyżonych wynagrodzeń;
3) naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy -art. 233 § 1 k.p.c.w zw. zart. 278 § 1 k.p.c.poprzez bezkrytyczne oparcie ustaleń, stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, na wnioskach wadliwej w części opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości, co skutkowało zasądzeniem zawyżonych wynagrodzeń”.
A. Z.iP. Z.wnieśli:
„- o zmianę postanowienia w zaskarżonej części poprzez zasądzenie od wnioskodawcówA. Z.iP. Z.solidarnie jednorazowych wynagrodzeń za ustanowioną służebność na rzecz:K. M. (1)iT. M.,I. D.iA. D. (1),M. C. (1)iM. C. (2),R. Z.iJ. Z.,R. Z., w kwotach ustalonych przez biegłego, o którego powołanie wnoszą w niniejszej apelacji; 
- o zasądzenie solidarnie od uczestnikówK. M. (1),T. M.,M. C. (1),M. C. (2),R. Z.,J. Z.solidarnie na rzecz wnioskodawcówA. Z.iP. Z.kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje.
(…) o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu szacowania wartości nieruchomości celem ustalenia wysokości wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogi koniecznej na gruntach, które już są drogami - są już przeznaczone pod drogi.
Ewentualnie wnieśli o uchylenie postanowienia w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi I Instancji do ponownego rozpoznania”2 (k. 607-609).
÷
K. M. (1)iT. M.zaskarżyli postanowienie z dnia 9 grudnia 2019 roku w całości.
Uczestnicy zarzucili:
„1. naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanieart. 145 § 1 k.c., który stanowi, że wnioskodawcy, jako właścicieledziałki nr (...)mogliby żądać od właścicieli gruntów sąsiednich ustanowienia za wynagrodzeniem potrzebnej służebności drogowej (drogi koniecznej), jeżeli nieruchomość ta nie miałaby odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, a z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, w szczególności z dokumentu urzędowego - aktu notarialnego umowy sprzedaży przedmiotowej nieruchomości z dnia 13.03.2015 roku ((...)) – sporządzonego przez notariuszaR. M.– jednoznacznie wynika, iż nieruchomość ma odpowiedni dla zakupionej działki rekreacyjnej dostęp doulicy (...);
2. naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanieart. 145 § 1 i § 2 k.c.w związku zart. 5 k.c.z powodu ustanowienia służebności na rzecz wnioskodawcówP.iA.małż.Z., pomimo, że w sposób oczywisty dla wszystkich uczestników niniejszego postępowania - nadużyli oni swojego prawa podmiotowego, gdyż nabywając aktem notarialnym z dnia 13.03. 2015 rokudziałkę nr (...)o powierzchni 1 000 m2odM. B. (2)z dostępem do drogi publicznej (ulicy (...)), poprzez 3 metrową drogę dojazdową – mieli pełną świadomość, że kupują działkę rekreacyjną, a nie działkę budowlaną i nie otrzymają pozwolenia na budowę, ale wnioskodawcy już dnia 08.06.2015 roku złożyli wniosek o ustanowienie służebności drogi koniecznej, poprzez ustanowienie w innym miejscu niż ich droga dojazdowa, drugiej drogi dojazdowej doulicy (...)o szerokości 5 metrów i powierzchni 1 500 m2, po to, aby mogli uzyskać pozwolenie na budowę i sprzedać działkę z zyskiem, podczas gdy takie działanie (skłócające kilkudziesięciu „sąsiadów” odulicy (...)wL.aż do wsiS.i inicjujące wieloletnie postępowanie sądowe pod pozorem zapłaty wynagrodzenia w wysokości symbolicznej kwoty 1 000 zł „do proporcionalnego podzielenia miedzy uczestnikami postępowania”) - nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony.
Nadto na wypadek niezaaprobowania w/w zarzutów zaskarżonemu postanowieniu zarzucili:
3. sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału, ponieważ z treści dowodu - dokumentu urzędowego (aktu notarialnego umowy sprzedaży z dnia 13 .03.2015 roku, sporządzonego przez notariuszR. M., Rep. A, Nr(...)) - wynika co innego niż przyjął Sąd (przeinaczenie), a konkretnie Sad przyjął, że „w akcie notarialnym znalazło się nieprawdziwe zapewnienie, że działka posiada dostęp do drogi publicznej”, podczas gdy oświadczenie sprzedającejM. B. (2), że działka ,posiada dostęp do drogi publicznej” było prawdziwe i udokumentowane dokumentem urzędowym (wspomnianym w akcie notarialnym) w postacidecyzji administracyjnej nr (...)Wójta GminyK.z dnia 28.06.2011 roku o warunkach zabudowy, a nadto sprzedająca przenosząc własność sprzedawanej nieruchomości na kupujących, przeniosła także posiadanie przyległej do nieruchomości drogi dojazdowej, szerokości 3 metrów;
4. sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału, gdyż Sąd przyjął pewne fakty za ustalone, mimo że nie zostały one w ogóle potwierdzone-jeśli chodzi chodzi o ustawowy obowiązek zart. 145 § 2 k.c.wywołania opinii biegłego geodety celem wyznaczenia służebności drogi koniecznej przez 3 metrową drogę dojazdową, która była przedmiotem umowy notarialnej z dnia 13.03.2015 roku, nadto niewezwanie nawet do udziału w sprawie właścicieli działek graniczących z drogą dojazdową wnioskodawców,działek (...), kosztem których to nieruchomości można by poszerzyć o 2 metry istniejącą, trzymetrową drogę dojazdową - na wypadek nieoddalenia wniosku, co samo w sobie stanowi oczywiste naruszenie przepisuart. 510 § 2 k.p.c.i co ewidentnie świadczy o wpływie tego uchybienia na treść wydanego orzeczenia;
5. sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału z powodu dowolnej oceny materiału dowodowego, wewnętrznej sprzeczności i nieprawdziwości stwierdzeń, oraz wyciągania wniosków kolidujących z zasadami doświadczenia życiowego, między innymi z powodu nieprawdy, żedziałka nr (...)nie ma bezpośredniego dojazdu do drogi publicznej, że „prywatna droga” o szerokości 3 m była uwzględniana w wariancie III opinii biegłegoP., że wariant I opinii biegłego jest najbardziej optymalny, podczas gdy trzymetrowa droga dojazdowa do nieruchomości wnioskodawców nie biegnie pomiędzy działkami od początkowych numerów(...)a działkami od początkowych numerów(...)(str.6 uzasad.), tylko pomiędzy numerami działek zaczynającymi się od(...), a numerami zaczynającymi się od(...)(str. 12 uzasad.), a skoro Sąd pisze, że to droga prywatna (str. 5), to należało zainteresowanych - właścicieli zdziałek (...)zawiadomić o niniejszym postępowaniu, a nadto nie można twierdzić, że wariant I jest najbardziej optymalny i uwzględnia interes społeczno-gospodarczy, podczas gdy trzy najbardziej optymalne warianty nie były przedmiotem opinii biegłego geodety, a proponowanie przebiegu drogi koniecznej według wariantu I nie jest racjonalne, ani ekonomiczne, zwłaszcza, że spowodowałoby całkowity spadek atrakcyjności naszejdziałki (...), która objeżdżana byłaby z trzech stron, gdyż o zezwolenie na obciążenie naszej działki wystąpiliby właścicieledziałek (...), nadto spowodowałoby to nadmierne drgania i możliwość uszkodzenia domu nadziałce (...), skoro projektuje się odległość od budynku tylko na 2,81 m, oraz zawalenie budynku mieszkalnego i budynku gospodarczego nadziałce nr (...), skoro projektuje się przejazd od budynkumieszkalnego (...)m i od budynku gospodarczego zaledwie 0,41 m”.
K. M. (1)iT. M.wnieśli o „zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez oddalenie wniosku, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I Instancji z powodu nierozpoznania istoty sprawy, oraz zasądzenie od wnioskodawców solidarnie na ich rzecz kosztów postępowania, poniesionych w tej sprawie za obie instancje”3 (k. 613-618).
÷
J. Z.iR. Z.zaskarżyli postanowienie z dnia 9 grudnia 2019 roku w całości.
Uczestnicy zarzucili:
„1) poczynienie błędnych ustaleń faktycznych szczegółowo opisanych w uzasadnieniu niniejszego pisma,
2) naruszenieart. 145 k.c.poprzez błędną jego interpretację i niewłaściwe jego zastosowanie, tj. ustanowienie służebności drogi koniecznej nie spełniającej wymogu jak najmniejszego obciążenia gruntów, przez które droga konieczna ma przechodzić,
3) naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego, tj. pominięcie wariantów ustanowienia drogi koniecznej, które zgodnie z treściąart. 145 k.c.powinny być wybrane przy uwzględnieniu jak najmniejszego obciążenia gruntów, przez które droga konieczna ma przechodzić”.
Uczestnicy wnieśli o „zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez oddalenie wniosku w całości ewentualnie poprzez ustanowienie na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej jakodziałka o numerze (...), położonej w miejscowościS.(gminaK.), służebności drogi koniecznej tak jak przebieg wskazany w III wariancie wskazanym przez biegłego sądowego geodetę, lecz przeprowadzonej po istniejącej drodze przylegającej do działki wnioskodawców ewentualnie poprzez ustanowienie na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej jakodziałka o numerze (...), położonej w miejscowości w miejscowościS.(gminaK.), służebności drogi koniecznej zgodnie z IV wariantem wskazanym przez biegłego sądowego geodetę ewentualnie wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji”4 (k. 625-635).
÷
Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnikJ. Z.iR. Z.popierał apelację oraz wnosił o oddalenie apelacji wnioskodawców. Wnosił również o zasądzenie na rzeczJ. Z.iR. Z.kosztów postępowania według norm przepisanych (k. 1061v-1062).
K. M. (1)iT. M.popierali swoją apelację (k. 1062).
PełnomocnikP. Z.iA. Z.popierał apelację wnioskodawców oraz wnosił o oddalenie apelacji uczestników (k. 1062).
PełnomocnikI. P.iW. P.oświadczył, że pozostawia wszystkie apelacje do uznania Sądu (k. 1062).
PełnomocnikJ. S. (1)iT. S.wnosił o oddalenie wszystkich apelacji (k. 1062).
PełnomocnikL. L. (1)iM. Z. (2)wnosił o oddalenie wszystkich apelacji. Oświadczył również, że szczegółowe stanowisko zostało zajęte w piśmie procesowym przesłanym w dniu 28 czerwca 2022 roku (k. 1062).
J. N. (1)oświadczył, że podtrzymuje stanowisko wyrażone w piśmie procesowym oraz wnosi o oddalenie wszystkich apelacji (k. 1062).
*
Sąd Okręgowy zważył co następuje:
Apelacje uczestników są zasadne w całym zakresie zaskarżenia, przy czym nie wszystkie zawarte w niej zarzuty i wnioski są trafne.
Zasadna jest również apelacja wnioskodawców, chociaż z innych przyczyn niż podniesione w jej treści jako zarzuty apelacyjne.
÷
W rozpoznawanej sprawie zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu w całości, a sprawa przekazaniu Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, ponieważ Sąd ten nie rozpoznał częściowo istoty sprawy, a jednocześnie zachodzą okoliczności faktyczne, które w świetle przepisówKonstytucji Rzeczypospolitej Polskiejuniemożliwiają rozpoznanie tej istoty i wydanie rozstrzygnięcia merytorycznego przez Sąd Okręgowy wL.jako sąd drugiej instancji.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że częściowe nierozpoznanie istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji było wynikiem całkowicie bezkrytycznego przyjęcia, że droga konieczna, jaka miałaby zostać ustanowiona dla nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), objętej wnioskiem, ma mieć szerokość 5 metrów. Jak się wydaje, Sąd Rejonowy dokonał takiego ustalenia na podstawie decyzji administracyjnej z dnia 26 czerwca 2011 roku,(...)o warunkach zabudowy, wydanej przez Wójta GminyK.w sprawie(...)(...), i przyjął, że w tym zakresie jest związany tą decyzją.
Powyższe ustalenie faktyczne, jak i stanowisko co do związania przez sąd w sprawie o ustanowienie służebności drogi koniecznej decyzją administracyjną o warunkach zabudowy, gdy chodzi o określenie szerokości drogi koniecznej, są błędne.
Z powołanej wyżej decyzji administracyjnej z dnia 28 czerwca 2011 roku wynika, że organ administracji, na wniosekM. B. (2), ówczesnego właściciela nieruchomości, ustalił warunki zabudowy dla inwestycji polegającej na budowie domu jednorodzinnego nadziałce numer (...), położonej w miejscowościS., w sposób zaznaczony na załączniku graficznym w skali 1:1000 linią koloru czerwonego i literami(...).
Z postanowienia zawartego w punkcie 4 decyzji, zatytułowanego „Ustalenia dotyczące wyposażenia w infrastrukturę techniczną i obsługi komunikacji”,wynika(lit. f), że dojazd („obsługa komunikacyjna”) do nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)ma się odbywać zulicy (...)przez istniejącą drogę dojazdową, przy czym z uzasadnienia decyzji wynika, że chodzi o istniejącą na gruncie drogę dojazdową o szerokości 3 m, a więc o drogę przebiegającą pasem wzdłuż granicydziałek numer (...)orazdziałek numer (...).
Wpunkcie 4 f)znalazło się wskazanie, że droga dojazdowa powinna spełniać wymagania wynikające z§ 14 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 roku w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, przy czym kwestia ta miała zostać rozstrzygnięta na etapie pozwolenia na budowę.
Z powołanej wyżej decyzji wynika zatem, że dla potrzeb ustalenia warunków inwestycji objętej wnioskiemM. B. (2)wystarczający jest dojazd do nieruchomości odulicy (...)istniejącą drogą. Z uzasadnienia tej decyzji wynika, że pierwotnie, a mianowicie w decyzji z dnia 21 grudnia 2010 roku, wydanej w sprawie(...).(...), przyjęto, że przylegająca dodziałki numer (...)droga dojazdowa, stanowiąca (faktyczny – SO) dostęp do drogi publicznej, nie spełnia wymogówrozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 roku w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowaniei w związku z tym odmówiono wydania decyzji o ustaleniu warunków zabudowy.
Decyzja z dnia 21 grudnia 2010 roku, wydana w sprawie(...)
(...), została jednak uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze wL.decyzją z dnia 16 lutego 2011 roku, wydaną w sprawie(...)(...), które przyjęło, że ocena co do parametrów drogi nie należy do organu pierwszej instancji ustalającego warunki zabudowy, a przepisyrozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 rokunależy stosować dopiero na etapie zatwierdzania projektu budowlanego i wydawania pozwolenia na budowę (k. 132).
Biorąc pod uwagę treść decyzji z dnia 26 czerwca 2011 roku, Nr(...)o warunkach zabudowy, wydanej przez Wójta GminyK.w sprawie(...)(...), należy zatem uznać, że oczywiście błędne jest ustalenie Sądu pierwszej instancji, iż z decyzji tej wynika warunek, że obsługa komunikacyjna do drogi publicznej ma się odbywać poprzez drogę o szerokości minimum 5 m. Ustalenie w tym zakresie pozostaje w sprzeczności z powołaną przez Sąd pierwszej instancji decyzją.
W dalszej kolejności należy wskazać, że kryteria przeprowadzenia (przebiegu) drogi koniecznej określają przepisyart. 145 § 2 i 3 k.c., nie zaś przepisy prawa administracyjnego, w szczególności przepisy ustawy o drogach publicznych i przepisy wydanych na jej podstawie aktów wykonawczych lub przepisyustawy – Prawo budowlanei przepisy wydanych na jej podstawie aktów wykonawczych.
Przepisy budowlane nie mogą być traktowane z jednej strony jako bezwzględna przeszkoda do przeprowadzenia drogi koniecznej przez inną nieruchomość, a z drugiej, jako wyznacznik kryteriów, jakim powinno odpowiadać przeprowadzenie (przebieg) drogi koniecznej5. W omawianym zakresie w pierwszym rzędzie decydują kryteria wynikające z przepisówart. 145 § 1, 2 i 3 k.c.
Tylko ubocznie należy wskazać, że przepisy zawarte w§ 14 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 rokunie wykluczają urządzenia „drogi” o szerokości równej lub nawet mniejszej niż 3 m.
Przepisy zawarte w § 14 wskazanego rozporządzenia stanowią, że:
1. Do działek budowlanych oraz do budynków i urządzeń z nimi związanych należy zapewnić dojście i dojazd umożliwiający dostęp do drogi publicznej, odpowiednie do przeznaczenia i sposobu ich użytkowania oraz wymagań dotyczących ochrony przeciwpożarowej, określonych w przepisach odrębnych. Szerokość jezdni stanowiącej dojazd nie może być mniejsza niż 3 m.
2. Dopuszcza się zastosowanie dojścia i dojazdu do działek budowlanych w postaci ciągu pieszo-jezdnego, pod warunkiem że ma on szerokość nie mniejszą niż 5 m, umożliwiającą ruch pieszy oraz ruch i postój pojazdów.
3. Do budynku i urządzeń z nim związanych, wymagających dojazdów, funkcję tę mogą spełniać dojścia, pod warunkiem że ich szerokość nie będzie mniejsza niż 4,5 m.
4. Dojścia i dojazdy do budynków, z wyjątkiem jednorodzinnych, zagrodowych i rekreacji indywidualnej, powinny mieć zainstalowane oświetlenie elektryczne, zapewniające bezpieczne ich użytkowanie po zapadnięciu zmroku.
Droga konieczna ustanowiona przez sąd na podstawieart. 145 k.c.nie musi mieć postaci jezdni, czy też ciągu pieszo-jezdnego. W konkretnym wypadku może się wręcz okazać, że ze względu na szczególne okoliczności sprawy możliwe jest ustanowienie jedynie służebności przechodu, której przeprowadzenie nastąpi z uwzględnieniem istniejących na gruncie warunków umożliwiających jedynie ruch pieszych i to w granicach przestrzennych pozwalających jedynie na taki ruch.
÷
Kolejną przyczyną nierozpoznania istoty sprawy, ściśle związaną z pierwszą, było w oczywisty sposób błędne ustalenie, że dotychczasowa droga dojazdowa do nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)(„droga prywatna”) znajduje sięwe wschodniej części tej nieruchomości, a mianowicie na styku nieruchomości oznaczonych jakodziałki numer (...)oraz nieruchomości oznaczonych jakodziałki numer (...), i że została uwzględniona w wariancie III przebiegu drogi koniecznej, wskazanym w opinii biegłego geodety.
Ze zgodnych w omawianym zakresie twierdzeń wnioskodawców i uczestników, a także z dowodów w postaci map, fotografii, protokołów i szkiców z oględzin oraz opinii biegłego geodety jednoznacznie wynika, że droga dojazdowa od stronyulicy (...)przebiega na styku nieruchomości oznaczonych jakodziałki numer (...)oraz nieruchomości oznaczonych jakodziałki numer (...)(k. 111-112v, 117, 130-133, 201, 213, 272-275, 276-2786, 335-337, 339, 847-848, 966, 974, 1008, 1040-1041, 1074-1075, 1078-1082).
Prawidłowe jest natomiast ustalenie Sądu pierwszej instancji, że nieruchomość oznaczona jakodziałka numer (...), stanowiąca własnośćP. Z.iA. Z., nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej.
Postanowieniem z dnia 7 lipca 2017 roku Sąd RejonowyL.dopuścił dowód z uzupełniającej opinii biegłego geodetyZ. P.na okoliczność zaprojektowania służebności drogi koniecznej do „działki” numer(...), między innymi w „wariancie przebiegu proponowanym przez pełnomocnika uczestnikówR.iJ. Z.(…) odul. (...)podziałkach nr (...)– z uwzględnieniem potrzeb nieruchomości nie mającej dostępu do drogi publicznej oraz z najmniejszym obciążeniem gruntów przez które droga ma prowadzić” (k. 309-310).
Wykonując postanowienie dowodowe z dnia 7 lipca 2017 roku, biegły z zakresu geodezjiZ. P.sporządził opinię, w której opracował trzy dodatkowe projekty („warianty”) przeprowadzenia (przebiegu) drogi koniecznej:
1) wariant II, według którego droga konieczna została przeprowadzona po nieruchomościach oznaczonych jakodziałki numer (...)(k. 336-337, 339),
2) wariant III, według którego droga konieczna została przeprowadzona po nieruchomościach oznaczonych jakodziałki numer (...)(k. 336-337, 339),
3) wariant IV, według którego droga konieczna została przeprowadzona po nieruchomościach oznaczonych jakodziałki numer (...)(k. 336-337, 338).
Żaden z projektów („wariantów”) przeprowadzenia (przebiegu) drogi koniecznej opracowanych przez biegłego geodetę nie obejmował istniejącej na gruncie drogi dojazdowej znajdującej się w zachodniej części nieruchomości oznaczonych jakodziałki numer (...)oraz we wschodniej części nieruchomości oznaczonych jakodziałki numer (...). Wynika to jednoznacznie z treści opinii geodezyjnej, a znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści opinii biegłej z zakresu wyceny nieruchomości (k. 386 i operat dołączony do okładki akt; 427-429).
Postanowienie dowodowe z dnia 7 lipca 2017 roku (k. 309-310) było częściowo nieprecyzyjne, gdy chodzi o zakres dowodu z opinii biegłego geodety, ponieważ ogólnie wymieniało nieruchomości oznaczone jakodziałki numer (...), przez które miała przebiegać droga konieczna, dlatego też biegły sporządził warianty przeprowadzenia (przebiegu) drogi koniecznej w taki sposób, w jaki odczytał treść postanowienia dowodowego.
Nie tylko z treści opinii, ale i z całego pozostałego w sprawie materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że nie jest możliwe przeprowadzenie drogi koniecznej w sposób wskazany w wariancie III opinii biegłego geodety, ponieważ na granicy nieruchomości wskazanych w tym wariancie nie istnieje jakikolwiek szlak komunikacyjny, lecz znajduje się tam ogrodzenie między sąsiadującymi nieruchomościami, prostopadłe doulicy (...), a na nieruchomościach oznaczonych jakodziałki numer (...)znajdują się budynki położone albo przy wschodniej granicy tych nieruchomości albo w bliskiej odległości od granicy, zaś na nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)przy zachodniej granicy tej nieruchomości znajduje się budynek mieszkalny oraz ciąg drzew i krzewów. Zwrócić przy tym należy uwagę, że ani wnioskodawcy ani uczestnicy nawet nie rozważali możliwości przeprowadzenia drogi koniecznej w ten właśnie sposób.
W omawianym zakresie trafne są zarzuty apelacji uczestników dotyczące błędu Sądu pierwszej instancji w ustaleniach faktycznych.
Dodatkowo należy zwrócić uwagę, że popełniając ten błąd, Sąd Rejonowy wyeliminował a priori potrzebę analizy, czy w rozpoznawanej sprawie powinien mieć zastosowanie przepisart. 145 § 2 k.c.
Całokształt powyższych rozważań prowadzi do wniosku, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, nie dokonując oceny możliwości przeprowadzenia drogi koniecznej istniejącym już szlakiem drogowym – pasem wzdłuż granicydziałek numer (...)orazdziałek numer (...).
Nierozpoznanie istoty sprawy uzasadniające uchylenie zaskarżonego orzeczenia (wyroku lub postanowienia orzekającego co do istoty sprawy) i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania nie musi dotyczyć całości zasady dochodzonego roszczenia. W pewnych sytuacjach nierozpoznanie istoty sprawy w zakresie części tylko okoliczności faktycznych wyznaczających podstawę faktyczną dochodzonego roszczenia może uzasadniać uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania7.
Widoczna w oczywisty sposób w rozpoznawanej sprawie konieczność oceny możliwości przeprowadzenia drogi koniecznej istniejącym już szlakiem drogowym – pasem wzdłuż granicydziałek numer (...)orazdziałek numer (...)uzasadniała wezwanie przez Sąd pierwszej instancji do udziału w sprawie właścicieli nieruchomości oznaczonych jakodziałki numer (...). W tym zakresie trafny jest zarzut podniesiony w apelacjiK. M. (1)iT. M..
Właściciele nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), a więcM. Z. (1)iM. B. (1), byli uczestnikami postępowania. W chwili obecnej w odniesieniu do tej nieruchomości nastąpiła zmiana stanu prawnego, ponieważ na podstawie umowy z dnia 18 grudnia 2019 roku o częściowy podział majątku wspólnego własność nieruchomości nabyłaM. Z. (1)(k. 1022-1023v – kopia aktu notarialnego Repertorium A numer(...)).
W toku dalszego postępowania w sprawie powinna brać udział jedynieM. Z. (1), a w odniesieniu doM. B. (1)przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji powinien rozważyć odmowę dopuszczenia tego uczestnika do dalszego udziału w sprawie (art. 510 § 1 k.p.c.).
Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2022 roku Sąd Okręgowy wL.wezwał do udziału w sprawieM. Z. (2),L. L. (1)iJ. N. (1)(k. 892-892v).
M. Z. (2)jest właścicielem nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka numer (...)o powierzchni 0,1 ha, objętejksięgą wieczystą numer (...)(k. 855-862 – informacja odpowiadająca pełnej treści księgi wieczystej).
M. Z. (2)jest również właścicielem nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka (...)o powierzchni 0,0077 ha, objętejksięgą wieczystą numer (...)(k. 863-867 – informacja odpowiadająca pełnej treści księgi wieczystej).
Własność nieruchomości oznaczonych jakodziałki numer (...)M. Z. (2)nabyła odpowiednio na podstawie umowy darowizny z dnia 30 grudnia 2008 roku (k. 1000-1001 – kopia umowy) oraz umowy darowizny z dnia 18 lipca 2013 roku (k. 1006-1007v – kopia umowy), zawartych z rodzicami –S. L.iL. L. (1).
L. L. (1)jest współwłaścicielem nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka numer (...), objętejksięgą wieczystą numer (...)(k. 868-874 – informacja odpowiadająca pełnej treści księgi wieczystej).
Powyższa nieruchomość stanowiła przedmiot wspólności majątkowej małżeńskiejL. L. (1)iS. L..S. L.zmarł w dniu 16 listopada 2020 roku (k. 885-886), przy czym stan prawny nieruchomości ujawniony wksiędze wieczystej numer (...)nie uwzględnia skutków prawnych tego faktu.
J. N. (1)jest właścicielem nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka numer (...), o powierzchni 0,21 ha, objętejksięgą wieczystą numer (...)(k. 875-880 – informacja odpowiadająca pełnej treści księgi wieczystej).
W uzasadnieniu postanowienia 21 maja 2002 roku, III CKN 948/008, Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że wstąpienie zainteresowanego do udziału w sprawie dopiero w postępowaniu apelacyjnym (art. 510 § 1 zdanie pierwsze in fine k.p.c.), powodujące – w okolicznościach sprawy – pozbawienie go prawa do zaskarżenia orzeczenia sądu drugiej instancji (art. 78w związku zart. 176 ust. 1 Konstytucji), stanowi podstawę uchylenia zaskarżonego postanowienia sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
Stan faktyczny, jaki legł u podstaw sprawy Sądu Okręgowego wL., od postanowienia którego wniesiona została kasacja do Sądu Najwyższego, rozstrzygnięta postanowieniem z dnia 21 maja 2002 roku, III CKN 948/00,
    był pod względem proceduralnym taki sam, jak stan faktyczny w sprawie(...).
Zebrany w sprawie materiał procesowy, w tym dowodowy, daje podstawę do ustalenia faktów, których ocena prowadzi do jednoznacznego wniosku, że ustanowienie służebności drogi koniecznej dla nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), powinno nastąpić na nieruchomościach oznaczonych jakodziałki numer (...), a przeprowadzenie (przebieg) tej służebności powinno uwzględniać istniejący na gruncie szlak drogowy – pas wzdłuż granicydziałek numer (...)orazdziałek numer (...).
Przede wszystkim należy przypomnieć, że służebność gruntowa, której przymusowego ustanowienia może żądać właściciel nieruchomości nie mającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, jest jedynie potrzebną służebnością drogową (drogą konieczną), co wynika jednoznacznie z treści przepisuart. 145 § 1 k.c.Wyrażenie „potrzebna służebność gruntowa (droga konieczna)” jest wyrażeniem normatywnym, które należy interpretować ściśle już chociażby z tego powodu, że ustanowienie omawianej służebności następuje w drodze przymusowej – na podstawie konstytutywnego orzeczenia sądu, co stanowi wyjątek od reguły, że ustanowienie ograniczonegoprawa rzeczowego, w szczególności służebności gruntowej, może nastąpić jedynie w drodze umowy właściciela nieruchomości z przyszłą osobą uprawnioną.
Służebność gruntowa, której ustanowienia na podstawieart. 145 § 1 k.c.może żądać właściciel nieruchomości nie mającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, zdeterminowana jest zatem względami koniecznej komunikacji z drogą publiczną i determinizm ten odnosi się nie tylko do samej zasady ustanowienia służebności, ale również co do jej treści – sposobu i zakresu wykonywania.
Przepisyart. 145 § 2 zd. 1 i 2 k.c.orazart. 145 § 3 k.c.precyzują kryteria, według których należy określić przeprowadzenie (przebieg) drogi koniecznej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych ugruntowane jest stanowisko, że z uwagi na różnorodność stanów faktycznych przesłanki przeprowadzenia (przebiegu) drogi koniecznej wymagają analizy okoliczności konkretnej sprawy, a w związku z tym nie ma podstaw do opracowania szczegółowego katalogu konkretnych kryteriów w tym zakresie, które miałyby charakter uniwersalny we wszystkich tego typu sprawach. Nie oznacza to jednak, że przy określaniu przeprowadzenia (przebiegu) drogi koniecznej nie mogą być brane pod uwagę pewne kryteria szczegółowe, które pojawiają się w statystycznie istotnej grupie spraw tego typu.
Stosownie doart. 145 § 2 k.c., przeprowadzenie drogi koniecznej powinno nastąpić z uwzględnieniem potrzeb nieruchomości nie mającej dostępu do drogi publicznej oraz z najmniejszym obciążeniem gruntów, przez które droga ma prowadzić. Z tego względu istotne jest, w jaki sposób był dotychczas realizowany był dostęp do drogi publicznej i z jakich przyczyn droga została go pozbawiona9, zaś wymogom wynikającym z powołanego przepisu odpowiada ustanowienie drogi koniecznej w pasie gruntu od lat już wyłącznie wykorzystywanym jako droga10.
Okolicznością bezsporną w rozpoznawanej sprawie jest fakt, że istniejąca na gruncie utwardzona droga biegnąca w kierunku południowym odulicy (...)stanowi pas wzdłuż granicydziałek numer (...)orazdziałek numer (...). Z drogi tej prowadzą bramy wjazdowe na nieruchomości oznaczone jakodziałki numer (...)oraz wjazd na nieruchomość oznaczoną jakodziałka numer (...)(k. 117, 276-278, 847-848, 1040-1041, 1075-1079, 1081-1082; s. 62 operatu biegłejJ. S. (2)).
Wskazana droga służy do normalnej komunikacji w zakresie przejazdu samochodów i przechodzenia pieszych do opisanych wyżej nieruchomości. Jako szlak komunikacyjny do tych nieruchomości istnieje i funkcjonuje od kilkudziesięciu lat. Korzystanie z tej drogi stanowi wynik co najmniej dorozumianej zgody właścicieli nieruchomości oznaczonych obecnie jakodziałki numer (...)orazdziałki numer (...).
Część tej drogi przypadająca na obecnedziałki numer (...)widniała już na mapach z połowy lat siedemdziesiątych XX wieku (k. 966, 974), chociaż wtedy była błędnie przypisana dodziałki numer (...), jako przedłużeniedziałki numer (...)(w obecnych granicach) w kierunku północnym.
Wyodrębnienie części nieruchomości na przedmiotową drogę przez właścicieli sąsiadujących nieruchomości, oznaczonych obecnie jakodziałki numer (...)orazdziałki numer (...), podyktowane było przy tym kształtem sąsiadujących nieruchomości i ich usytuowaniem. Nieruchomości, z których zostały wydzielone opisane wyżej działki, były wydłużone w kierunku północnym, a wąskie w kierunku wschód-zachód. Korzystanie ze wspólnie wydzielonej drogi służyło właścicielom wszystkich sąsiadujących nieruchomości.
--------
Nieruchomości oznaczone obecnie jakodziałki numer (...)stanowiły wcześniej jedną nieruchomość oznaczoną jakodziałka numer (...).
W dniu 1 kwietnia 1975 roku wydany został akt własności ziemi numer(...), stwierdzający na podstawieustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, żeD. W.stała się z mocy samego prawa właścicielem nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka numer (...), o powierzchni 0,20 ha, położonej wS.(k. 928, 929).
W lutym 1993 roku nieruchomość oznaczona jakodziałka numer (...)została podzielona na działki:
1) numer(...), o powierzchni 0,09 ha,
2) numer(...)o powierzchni 0,05 ha,
3) numer(...)o powierzchni 0,06 ha
(k. 956-957).
W dniu 22 grudnia 1995 rokuD. W.darowała córce –J. B.(obecnieS.) nieruchomość oznaczoną jakodziałka numer (...)(k. 955-955v).
Nieruchomości oznaczone jakodziałki numer (...)zostały w dniu 2 listopada 2002 roku wniesione przezD. W.do spółki cywilnej jako wkłady niepieniężne (k. 934-937), a następnie własność tych nieruchomości została przeniesiona w dniu 30 września 2003 roku naJ. W.(k. 942-945).
W dniu 24 lipca 2008 rokuJ. W.darował swojej córceJ. S. (1)(poprzednioB.) własność nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)(k. 959-960).
W dniu 3 listopada 2011 rokuJ. S. (1)(poprzednioB.) i jej mąż –T. S.kupili odJ. W., na współwłasność w częściach równych, nieruchomość oznaczoną jakodziałka numer (...)(k. 948-949).
--------
Nieruchomości oznaczone obecnie jakodziałki numer (...)stanowiły wcześniej jedną nieruchomość oznaczoną jakodziałka numer (...).
W dniu 1 kwietnia 1975 roku wydany został akt własności ziemi numer(...), stwierdzający na podstawieustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, żeW. B.stał się z mocy samego prawa właścicielem nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka numer (...), o powierzchni 0,20 ha, położonej wS.(k. 966, 967).
W lutym 1976 roku nieruchomość oznaczona jakodziałka numer (...)została podzielona na działki:
1) numer(...), o powierzchni 0,10 ha,
2) numer(...)o powierzchni 0,10 ha
(k. 974).
Własność nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)nabyli na podstawie dziedziczenia ustawowego spadkobiercyW. B.– żonaC. B.i dzieci –R. B.iM. C. (3), po 1/3 części (k. 971 – postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku).
W dniu 27 lipca 2007 rokuR. B.darowałM. C. (3)swój udział w nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), wynoszący 1/3 część (k. 968-970).
Nieruchomość oznaczona jakodziałka numer (...)była przedmiotem kolejnych umów przenoszących jej własność:
1) umowy darowizny z dnia 24 lutego 1976 roku (k. 975-976),
2) umowy sprzedaży z dnia 12 listopada 1980 roku (k. 977-978),
3) umowy o dożywocie z dnia 26 kwietnia 2002 roku (k. 979-980),
4) umowy o podział majątku wspólnego z dnia 9 marca 2004 roku (k. 982-984v),
5) umowy sprzedaży z dnia 13 marca 2015 roku (k. 985-986v).
Na podstawie tej ostatniej umowy własność nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)nabyliA. Z.iP. Z.(k. 985-986v)
--------
W dniu 13 czerwca 1975 roku wydany został akt własności ziemi numer(...), stwierdzający na podstawieustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, żeE. G.i jego żonaA. G.stali się z mocy samego prawa właścicielem nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka numer (...), o powierzchni 0,38 ha, położonej wS.(k. 994).
W dniu 9 maja 2011 rokuE. G.iA. G.darowali córce –L. W.własność nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)(k. 995-995v).
--------
Nieruchomości oznaczone obecnie jakodziałki numer (...)stanowiły wcześniej jedną nieruchomość oznaczoną jakodziałka numer (...).
W dniu 13 czerwca 1975 roku wydany został akt własności ziemi numer(...), stwierdzający na podstawieustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, żeS. L.stał się z mocy samego prawa właścicielem nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka numer (...), o powierzchni 0,20 ha, położonej wS.(k. 1011, 1012).
W grudniu 2008 rokudziałka numer (...)uległa podziałowi na działki:
1) numer(...), o powierzchni 0,1000 ha,
2) numer(...), o powierzchni 0,1077 ha
(k. 1002, 1004).
W dniu 30 grudnia 2008 rokuS. L.iL. L. (1)darowali córce –M. Z. (2)własność nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)(k. 1000-1001).
W czerwcu 2013 rokudziałka numer (...)uległa podziałowi na działki:
1) numer(...), o powierzchni 0,0077 ha,
2) numer(...), o powierzchni 0,1000 ha
(k. 1008-1009).
W dniu 18 lipca 2013 rokuS. L.iL. L. (1)darowali córce –M. Z. (2)własność nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)(k. 1006-1007v).
--------
W dniu 30 marca 1977 roku wydany został akt własności ziemi numer(...)(...), stwierdzający na podstawieustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, żeJ. N. (2)i jego żonaA. N.stali się z mocy samego prawa właścicielem nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka numer (...), o powierzchni 0,21 ha, położonej wS.(k. 1015).
W dniu 18 maja 1988 rokuJ. N. (2)iA. N.darowali synowiJ. N. (2)własność nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)(k. 106-1016v).
÷
Powyższe ustalenia w zakresie położenia i ukształtowania nieruchomości oznaczonych jakodziałki numer (...)orazdziałki numer (...), a także co do zmian w zakresie stanu prawnego tych nieruchomości, prowadzą do jednoznacznego wniosku, że urządzenie i korzystanie z drogi dojazdowej na styku granic wskazanych dwóch grup nieruchomości leżało w interesie właścicieli tych nieruchomości i opierało się na wielostronnym porozumieniu.
Co więcej, nie ma żadnych dowodów, które wskazywałyby, że dojazd i dojcie do nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), a po jej podziale nadziałki numer (...)i zmianie właściciela nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)dojazd i dojście do tej ostatniej nieruchomości, następowały w inny sposób niż przez opisaną wyżej drogę dojazdową.
Nie istnieją jakiekolwiek przeszkody co do tego, aby przeprowadzenie (przebieg) drogi koniecznej dla nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)nastąpiło przy wykorzystaniu dotychczasowego szlaku drogowego.
Artykuł 145 k.c.nie jest źródłem roszczeń o ustanowienie służebności drogi zapewniającej łatwiejsze korzystanie z nieruchomości, lecz stanowi podstawę prawną żądania ustanowienia drogi koniecznej (niezbędnej) do nieruchomości. Przy ustanowieniu drogi koniecznej trzeba mieć na uwadze wzajemne interesy stron, a więc nie tylko żądającego ustanowienia drogi, lecz także właściciela nieruchomości, przez którą droga ta ma przechodzić. W rezultacie instytucja służebności drogi koniecznej nie może służyć wygodzie właściciela działki władnącej kosztem ograniczenia praw właścicieli działki obciążonej11.
Przeprowadzenie drogi koniecznej powinno ograniczyć się do rozmiarów niezbędnych dla uzyskania połączenia swojej działki, nie mającej dostępu do drogi publicznej, z drogą publiczną12.
Należy jednoznacznie wskazać, że droga konieczna nie musi odpowiadać wymaganiom przewidzianym dla drogi publicznej, w szczególności nie może być rozumiana jako prosta kontynuacja poruszania się samochodem, jaką daje droga publiczna13. Oczywiście w aktualnej rzeczywistości społecznej i gospodarczej droga konieczna powinna uwzględniać możliwość poruszania się nią pojazdem mechanicznym, w szczególności samochodem, jeżeli nie wykluczają tego okoliczności konkretnego stanu faktycznego.
W wypadku, w którym przeprowadzenie (przebieg) drogi koniecznej do nieruchomości władnącej może nastąpić w więcej niż jeden sposób, do sądu należy ocena, który ze sposobów tego przeprowadzenia (przebiegu) najlepiej odpowiada kryteriom wynikającym z przepisówart. 145 § 2 i 3 k.c.W żadnym razie nie musi to oznaczać przebiegu drogi najwygodniejszego dla właściciela nieruchomości władnącej14.
Przeprowadzenie drogi koniecznej dla nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)według wariantu I, przyjętego przez Sąd pierwszej instancji za podstawę rozstrzygnięcia, nie odpowiada pierwszemu kryterium wskazanemu w przepisieart. 145 § 2 zd. 1 k.c.oraz nie uwzględnia interesu społeczno-gospodarczego (art. 145 § 3 k.c.). Przeprowadzenie drogi koniecznej we wskazany sposób nie tylko prowadzi do stworzenia możliwości komunikacyjnych dla tej nieruchomości ponad rzeczywistą potrzebę, ale w rzeczywistości prowadzi do znacznego zwiększenia użyteczności tej nieruchomości i jej wartości rynkowej, w sytuacji, w której potrzeby komunikacyjne nieruchomości mogą być zaspokojone w inny sposób. Prowadzi też do paradoksu, w którym powierzchnia nieruchomości zajętych pod szlak drogowy, na którym miałaby być wykonywana służebność, jest większa niż powierzchnia nieruchomości władnącej. Oczywiście ta ostatnia okoliczność sama przez się nie wyklucza możliwości przeprowadzenia drogi koniecznej w taki właśnie sposób, jednak w sytuacji, gdy możliwe jest przeprowadzenie drogi koniecznej w sposób obciążający w mniejszym stopniu nieruchomości sąsiednie, to ten ostatni właśnie sposób powinien być wzięty pod uwagę.
Nie stanowi argumentu przemawiającego za przeprowadzeniem drogi koniecznej w sposób wskazany w wariancie I okoliczność, że nieruchomości oznaczone w ewidencji gruntów jakodziałki numer (...), są obciążone „wzajemnie” służebnościami gruntowymi przejazdu i przechodu (k. 762-774, 779-790) w sposób umożliwiający korzystanie z drogi dojazdowej o szerokości 5 m do tych nieruchomości.
Wskazane wyżej służebności gruntowe powstały na skutek umów zawieranych przez właścicieli nieruchomości, którzy w ten sposób stworzyli prawną możliwość dojścia i dojazdu do swoich nieruchomości od drogi publicznej znajdującej się od strony południowej tych nieruchomości. Dla właścicieli tych nieruchomości nie jest bez znaczenia, kto i w jaki sposób będzie korzystał z „ich” drogi, a w szczególności jaka będzie częstotliwość przejazdu i przechodu innych osób.
Zwrócić należy również uwagę, że opisana wyżej droga nie jest jeszcze faktycznie urządzona na gruncie, podczas gdy szlak drogowy od stronyulicy (...), przebiegający przez nieruchomości oznaczone obecnie jakodziałki numer (...)orazdziałki numer (...), stanowi już utwardzoną drogę, umożliwiającą komunikację pieszą i samochodową, a ponadto, jak już wyżej kilkakrotnie wskazano, stanowił od kilkudziesięciu lat drogę dojazdową do nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), a później wydzielonych z niejdziałek (...).
Należy także zwrócić uwagę, że ustanowienie służebności drogi koniecznej we wskazany wyżej sposób nie wyklucza możliwości budowy domu jednorodzinnego na nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...). Tylko ubocznie należy wskazać, że wnioskodawcy nie zamierzają w najbliższym czasie budować na tej nieruchomości domu jednorodzinnego, a dom taki budują na innej nieruchomości (k. 395v).
÷
W rozpoznawanej sprawie wyjaśnienia wymaga jeszcze możliwość zastosowania przepisuart. 145 § 2 zd. 2 k.c.Powołany przepis stanowi, że jeżeli potrzeba ustanowienia drogi jest następstwem sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej, a między interesowanymi nie dojdzie do porozumienia, sąd zarządzi, o ile to jest możliwe, przeprowadzenie drogi przez grunty, które były przedmiotem tej czynności prawnej.
Niewątpliwy w rozpoznawanej sprawie jest fakt, że własność nieruchomości oznaczonych jakodziałki numer (...)została nabyta przez różne osoby z dniem 4 listopada 1971 roku z mocy samego prawa na podstawie przepisówustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Dotyczy to w szczególności nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), która w chwili nabycia z mocy samego prawa nie miała już dostępu do drogi publicznej.
Z ustaleń Sądu pierwszej instancji wynika, że w 1963 roku, w chwili założenia ewidencji gruntów i budynków wsiS., została wpisana do tej ewidencjidziałka numer (...), o powierzchni 0,81 ha. Do kolejnego rejestru ewidencji gruntów w 1976 roku wpisane zostały jużdziałki oznaczone numerami (...)(k. 292).
Okoliczność, że nieruchomość oznaczona jakodziałka numer (...)stanowiła w latach sześćdziesiątych całość ewidencyjną, może wskazywać, że działka ta znajdowała się w posiadaniu jednej osoby lub ewentualnie we współposiadaniu kilku osób.
Brak jest na obecnym etapie postępowania danych, jakie zdarzenia prawne doprowadziły do tego, że własność nieruchomości oznaczonych jakodziałki numer (...), wydzielonych niewątpliwie zdziałki numer (...), została nabyta przez różne osoby z dniem 4 listopada 1971 roku na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 roku. W szczególności nie wiadomo, czy podstawą faktyczną nabycia były okoliczności wskazane w art. 1 ust. 1, w art. 1 ust. 2 zd. 1 czy też w art. 1 ust. 2 zd. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 roku. Z treści aktów własności ziemi, których kopie znajdują się w aktach sprawy, okoliczności te nie wynikają.
Na gruncie przepisuart. 145 § 2 zd. 2 k.c.przyjęto w zasadzie, że podstawą faktyczną zastosowania tego przepisu jest zawarcie ważnej czynności prawnej, której następstwem jest potrzeba ustanowienia drogi.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszczono jednak możliwość analogicznego zastosowania przepisuart. 145 § 2 zd. 2 k.c.także wtedy, gdy potrzeba ustanowienia drogi koniecznej jest następstwem nabycia na podstawie decyzji administracyjnej własności nieruchomości powstałej w wyniku podziału15.
Wprawdzie nabycie własności nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 26 października 1971 roku następowało z mocy samego prawa, a decyzja administracyjna wydana na tej podstawie jedynie stwierdzała ten fakt, jednak możliwa jest obrona stanowiska, że w tych wypadkach, w których podstawę objęcia przez rolnika nieruchomości rolnej w posiadanie samoistne stanowiła nieważna czynność prawna, jednak stanowiąca element stanu faktycznego, który ostatecznie doprowadził do nabycia własności nieruchomości z mocy samego prawa w dniu 4 listopada 1971 roku, nawet jeżeli przepisart. 145 § 2 zd. 2 k.c.nie mógłby być zastosowany w drodze analogii, to okoliczności związane ze sposobem objęcia nieruchomości rolnej w posiadanie samoistne prowadzące do nabycia własności w trybie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 roku powinny być wzięte pod uwagę przy określaniu przebiegu drogi koniecznej dla nieruchomości, która na skutek nabycia przez rolnika z dniem 4 listopada 1971 roku utraciła dostęp do drogi publicznej. Przemawia za tym jednoznacznie interes społeczno-gospodarczy (art. 145 § 3 k.c.), wyrażający się w tym, że różne zdarzenia prawne nie powinny być traktowane odmiennie z punktu widzenia potrzeby ustanowienia i sposobu przeprowadzenia drogi koniecznej, jeżeli samostateczny skutek prawnytych zdarzeń jest identyczny, tak gdy chodzi o nabycie prawa własności nieruchomości, jak i utratę przez nabytą nieruchomość odpowiedniego dostępu do drogi publicznej.
÷
Mając na uwadze powyższe rozważania, na podstawieart. 386 § 4 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy postanowił uchylić w całości zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi RejonowemuL.do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.
W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy miał na uwadze okoliczność, żeL. L. (1)iM. Z. (2)zadeklarowały zgodę co do możliwości przeprowadzenia drogi koniecznej istniejącym szklakiem drogowym, z zastrzeżeniem, aby przebieg drogi koniecznej nie przekraczał tego szlaku. Stanowisko negatywne co do możliwości przeprowadzenia drogi koniecznej w ten sposób zajął jednakJ. N. (1). Ewentualna zmiana zaskarżonego postanowienia przez Sąd drugiej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy we wskazany wyżej sposób spowodowałyby, żeJ. N. (1)zostałby w istocie pozbawiony prawa do merytorycznego zaskarżenia postanowienia co do istoty sprawy. Jak wynika to z uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego z dnia postanowienia 21 maja 2002 roku, III CKN 948/0016, konstytucyjnemu prawu strony rozpoznania sprawy przez sądy dwóch instancji merytorycznych nie czyni zadość możliwość wniesienia skargi kasacyjnej, czy też innego nadzwyczajnego środka zaskarżenia.
÷
W toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji należy w pierwszej kolejności ustalić następców prawnychS. L., który zmarł w dniu 16 listopada 2020 roku (k. 885-886), i jeżeli następcami tymi są inne osoby niżM. Z. (2)(córka zmarłego) iL. L. (1)(żona zmarłego), a nie biorą udziału w sprawie, wezwać ich do udziału w sprawie.S. L.był bowiem współwłaścicielem nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka numer (...), objętejksięgą wieczystą numer (...)(k. 868-874 – informacja odpowiadająca pełnej treści księgi wieczystej).
Sąd pierwszej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy przeprowadzi dowód z opinii biegłego w celu sporządzenia projektu przeprowadzenia (przebiegu) drogi koniecznej po nieruchomościach oznaczonych jakodziałki numer (...), który powinien uwzględniać możliwości, jakie w tym zakresie daje istniejący na gruncie szlak drogowy oraz odległość między ogrodzeniamidziałek numer (...)od strony zachodniej i ogrodzeniamidziałek numer (...)od strony wschodniej.
Należy przy tymrozważyćponowne przeprowadzenie dowodu z oględzin nieruchomości przez Sąd z udziałem biegłego i właścicieli nieruchomości, przez które droga konieczna ma przebiegać (art. 626 § 2 k.c.).
Po sporządzeniu projektu przeprowadzenia (przebiegu) drogi koniecznej należy ustalić wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogi koniecznej. Wydaje się celowe w tym zakresie uzyskanie stanowisk wnioskodawców i uprawnionych uczestników co do wysokości wynagrodzenia i sposobu jego naliczenia (jednorazowo, okresowo), a w razie sporu w tym zakresie przeprowadzić dowody zawnioskowane przez zainteresowane osoby lub dowody z urzędu. Jeżeli ustalenie wysokości wynagrodzenia wymagało będzie wiadomości specjalnych, należy przeprowadzić dowód z opinii biegłego posiadającego takie wiadomości.
÷
W rozpoznawanej sprawie nastąpiło również naruszenie przepisuart. 367 § 1 k.c.przez jego zastosowanie przez Sąd pierwszej instancji oraz przepisuart. 369 k.c.przez jego niezastosowanie przez ten Sąd, chociaż naruszenia te nie miały w rozpoznawanej wpływu na celowość, czy też konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
Przepisart. 369 k.c.stanowi, że zobowiązanie jest solidarne, jeżeli to wynika z ustawy lub z czynności prawnej.
Z powołanego przepisu wynika, że zobowiązanie jest solidarne tylko wówczas, gdy istnieje tytuł prawny takiej postaci zobowiązania. Tytułem tym jest albo przepis ustawy albo postanowienia czynności prawnej będącej źródłem zobowiązania.
W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy nie ma tytułu prawnego do przyjęcia solidarności wierzycieli po stronie wnioskodawców, jako zobowiązanych do zapłaty wynagrodzenia za ustanowienie służebności, jak również po stronie tych uczestników, którzy będą uprawnieni do otrzymania wynagrodzenia za ustanowienie służebności.
Żaden przepis ustawy nie przewiduje takiej solidarności, jak również nie zostały zawarte przez wnioskodawców i uczestników jakiekolwiek umowy, z których wynikałoby solidarne zobowiązanie kilku osób do zapłaty wynagrodzenia za ustanowienie służebności lub solidarne uprawienie do otrzymania takiego wynagrodzenia przez kilka osób.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy mieć na uwadze powyższe uwagi.
÷
Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd Rejonowy ponownie orzeknie o kosztach postępowania za pierwszą instancję oraz o nieuiszczonych w tej instancji kosztach sądowych.
Uzasadniając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania, Sąd Rejonowy wskaże jednoznacznie podstawę prawną tego rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 9 grudnia 2019 roku Sąd Rejonowy takiej podstawy w rzeczywistości nie wskazał, pomimo obszernych rozważań na temat orzekania o kosztach postępowania nieprocesowego. W szczególności należy zwrócić uwagę na oczywistą sprzeczność w prezentowanym stanowisku. Z jednej strony Sąd Rejonowy wskazał, że o kosztach postępowania orzekł na podstawieart. 520 § 1 k.p.c., po czym w kolejnym zdaniu uznał, że brak było podstaw do zastosowaniaart. 520 § 1 k.p.c.
Tylko ubocznie należy wskazać, że w rozpoznawanej sprawie występuje oczywista sprzeczność interesów wnioskodawców i uczestników postępowania, których nieruchomości miałyby zostać obciążone służebnością drogi koniecznej. Uzasadnia to rozważenia w pierwszej kolejności zastosowania przepisuart. 520 § 2 k.p.c., jako podstawy prawnej rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, oraz przepisówart. 520 § 2 k.p.c.w związku z art. 83 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i w związku z art. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, jako podstawy prawnej rozstrzygnięcia o poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa wydatkach.
*
W rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw faktycznych i prawnych do zmiany zaskarżonego postanowienia i oddalenia wniosku o ustanowienie służebności drogi koniecznej.
Jak już wyżej wskazano, prawidłowe jest ustalenie Sądu pierwszej instancji, że nieruchomość oznaczona jakodziałka numer (...), stanowiąca własnośćP. Z.iA. Z.nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej. Nieruchomość ta nie przylega do drogi publicznej, ani też nie jest połączona z drogą publiczną inną drogą, z której korzystanie oparte byłoby na gwarancji prawnej dostępu do drogi publicznej.
Brak dostępu do drogi publicznej w rozumieniuart. 145 § 1 k.c.oznacza brak prawnie zagwarantowanego połączenia nieruchomości izolowanej z siecią dróg publicznych, zaś za taki szlak nie może być uznana droga, po której właściciel nieruchomości pozbawionej dostępu lub inne osoby korzystające z tej nieruchomości komunikują się grzecznościowo lub na podstawie stosunku obligacyjnego z właścicielem nieruchomości sąsiedniej17.
Nie jest trafne stanowiskoK. M. (1)iT. M.wyrażone w apelacji, że nieruchomość oznaczona jakodziałka numer (...)posiada odpowiedni dostęp do drogi publicznej, skoro okoliczność ta znajduje potwierdzenie w treści umowy sprzedaży z dnia 13 marca 2015 roku, zawartej w formie aktu notarialnego Repertorium A Nr 1358/2015.
W treści umowy z dnia 13 marca 2015 roku sprzedająca –M. B. (2)oświadczyła między innymi, że „będąca przedmiotem niniejszej umowydziałka gruntu nr (...)(…) posiada dostęp do drogi publicznej, pozostaje w jej posiadaniu” (k. 8). Jeżeli oświadczenie to dotyczyło dostępu w znaczeniu prawnym do drogi publicznej, to oświadczenie to było w oczywisty sposób nieprawdziwe, gdyż obie strony umowy sprzedaży miały pełną świadomość co do tego, że nieruchomość będąca przedmiotem sprzedaży nie ma takiego dostępu. Wydaje się przy tym, że oświadczenie takie zostało złożone po to, aby umożliwić sporządzenie przez notariusza aktu notarialnego obejmującego umowę sprzedaży. W każdym razie oświadczenie takie ani nie stanowi dowodu na okoliczność, że nieruchomość posiada odpowiedni dostęp do drogi publicznej, ani też nie kreuje jakiegokolwiekprawa rzeczowego, w szczególności służebności gruntowej, pozwalającego na korzystanie z innych nieruchomości w celu dojazdu i dojścia do nieruchomości będącej przedmiotem sprzedaży.
Jeżeli zawarte w umowie sprzedaży oświadczenie sprzedającej o dostępie nieruchomości do drogi publicznej dotyczyło jedynie faktycznej możliwości dojścia lub dojazdu z tej nieruchomości do drogi publicznej, to tym bardziej nie stanowi ono dowodu istnienia prawnego dostępu do drogi publicznej, ani też nie wywołuje jakichkolwiek skutków materialnoprawnych w sferzepraw rzeczowychkupujących.
Dostępu w znaczeniu prawnym do drogi publicznej nie stwierdza również decyzja administracyjna z dnia 28 czerwca 2011 roku, wydana w sprawie BK.(...), omówiona szerzej we wcześniejszej części uzasadnienia.
Nie jest również uzasadniony zarzutK. M. (1)iT. M.naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisuart. 5 k.c.przez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu. Przy dosłownym rozumieniu tego zarzutu jest on już bezzasadny ze swojej istoty, ponieważ Sąd Rejonowy nie stosował w ogóle tego przepisu, a w związku z tym nie mógł go „niewłaściwie zastosować”.
Przyjmując jednak, że intencją apelujących było twierdzenie, iż wniosek o ustanowienie służebności powinien zostać oddalony z uwagi na nadużycie prawa podmiotowego przez wnioskodawców, a więc, że zarzut naruszenia przepisuart. 5 k.c.dotyczył w istocie niezastosowania tego przepisu przez Sąd pierwszej instancji, należy uznać, że tak sformułowany zarzut jest bezzasadny. W rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw faktycznych do oceny, że wystąpienie przezP. Z.iA. Z.o ustanowienie służebności drogi koniecznej stanowi nadużycie prawa i to w stopniu uzasadniającym oddalenie wniosku o ustanowienie służebności drogi koniecznej.
Oczywiście nie można wykluczyć możliwości zastosowania przepisuart. 5 k.c.w odniesieniu do zasady wniosku w sprawach o ustanowienie służebności drogi koniecznej, jednak mogłoby to mieć miejsce w wyjątkowych wypadkach, których teoretyczna analiza przekracza potrzeby rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie.
Zwrócić natomiast należy uwagę, że przepisart. 145 k.c.nie zawiera postanowień, które odbierałyby właścicielowi możność domagania się ustanowienia drogi koniecznej, jeżeli brak odpowiedniego dostępu jest wynikiem jego niedbalstwa czy wręcz zawinionego działania18. Samo zatem nabycie własności nieruchomości w drodze umowy sprzedaży, przy świadomości, że kupowana nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, nie stanowi okoliczności uniemożliwiającej realizację wynikającego z przepisuart. 145 § 1 k.c.roszczenia o przymusowe ustanowienie odpowiedniej służebności przez sąd.
Całkowicie odmienną kwestią jest natomiast określenie sposobu przeprowadzenia (przebiegu) drogi koniecznej. Kryteria tego przeprowadzenia określają przepisyart. 145 § 2 i 3 k.c., omówione we wcześniejszej części uzasadnienia.
*
Na podstawieart. 108 § 2 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy pozostawił Sądowi Rejonowemu Lublin-Zachód w Lublinie rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.
*
Z tych wszystkich względów i na podstawie powołanych wyżej przepisów Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji wyroku.
Anna Podolska-Kojtych    Dariusz Iskra    Andrzej Mikołajewski

1 W tym miejscu w postanowieniu z dnia 9 grudnia 2019 roku znajduje się oczywista omyłka dotycząca oznaczenia numeru księgi wieczystej – chodzi oksięgę wieczystą numer (...), a nie numer(...).
2 Przytoczono dosłowne brzmienie zarzutów i wniosków apelacyjnych oraz sformułowania określającego zakres zaskarżenia.
3 Przytoczono dosłowne brzmienie zarzutów i wniosków apelacyjnych.
4 Przytoczono dosłowne brzmienie zarzutów i wniosków apelacyjnych
5 Por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 14 lutego 2008 roku, II CSK 517/07, Lex nr 515727;
6 Opis fotografii na karcie 276 został sporządzony przez Sąd Rejonowy nie w chwili dołączenia tej fotografii do akt sprawy po przeprowadzeniu oględzin, lecz po sporządzeniu przez biegłego opinii z dnia 15 stycznia 2018 roku (k. 335-339). Opis ten odwołuje się bowiem do „wariantu 3” opinii biegłego i mapy na karcie 339 przedstawiającej ten wariant, przy czym w opisie omyłkowo oznaczono kartę akt jako „439”, co wynika z nieczytelnego oznaczenia właściwej karty numer 339. Opis na kartach 276 i 277 jest błędny i nie odpowiada danym wynikającym z opinii biegłego, dotyczących projektu (wariantu) numer III przebiegu drogi koniecznej.
7 Por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 5 grudnia 2012 roku, I CZ 168/12, OSNC 2013, z. 5, poz. 68 – w sprawie o ustanowienie służebności drogi koniecznej.
8 OSNC 2003, z. 5, poz. 68.
9 Por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 17 grudnia 2020 roku, III CSK 170/18, Lex nr 3105670.
10 Por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 2 grudnia 2009, I CSK 144/09, Lex nr 1421939.
11 Por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 15 stycznia 2019 roku, III CSK 183/18, Lex nr 2607238; uzasadnienie postanowienia SN z dnia 5 kwietnia 2017 roku, II CSK 476/16, Lex nr 2297387; uzasadnienie postanowienia SN z dnia 21 czerwca 2011 roku, I CSK 646/10, Lex nr 898248; uzasadnienie postanowienia SN z dnia  7 marca 2007  roku, II CSK 482/06, Lex nr 278673; uzasadnienie postanowienia z dnia 13 stycznia 1999 roku, III CKN 103/98, Lex nr 1214341.
12 Por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 17 grudnia 2020 roku, III CSK 170/18, Lex nr 3105670.
13 Por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 30 września 2020 roku, III CSK 31/18, OSNC 2021, z. 7-8, poz. 51.
14 Por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 30 kwietnia 2019 roku, I CSK 188/19, Lex nr 2662505; uzasadnienie postanowienia SN z dnia 17 marca 2011 roku, IV CSK 313/10, Lex nr 1111018; uzasadnienie postanowienia SN z dnia 22 listopada 2005, II CK 205/05, Lex nr 1110938.
15 Por. uzasadnienie postanowienia z dnia 16 stycznia 2015 roku, III CSK 147/14, OSN C 2016, z. 1, poz. 12; uzasadnienie postanowienia SN z dnia 29 kwietnia 2015  roku, IV CSK 471/14, Lex nr 1682549.
16 OSNC 2003, z. 5, poz. 68.
17 Por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 19 lipca 2019 roku, II CSK 492/18, Lex nr 2714720; uzasadnienie postanowienia SN z dnia 12 października 2011 roku, II CSK 94/11, Lex nr 1044002; uzasadnienie postanowienia SN z dnia 9 września 2011 roku, I CSK 657/10, Lex nr 1084686; uzasadnienie postanowienia SN z dnia 9 grudnia 2004  roku, II CK 203/04, Lex nr 1119591; uzasadnienie wyroku SN z dnia 28 kwietnia 2000 roku, II CKN 257/00, Lex nr 52618.
18 Por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 7 listopada 2003 roku, V CK 396/02, Lex nr 381021