Sąd Okręgowy w Poznaniu
XIV Zamiejscowy Wydział Cywilny
Sygnatura akt: XIV C 1014/16
Data wyroku: 2022-12-01 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: sędzia Jolanta Czajka-Bałon
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 kc

XIV C 1014/16

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 1 grudnia 2022 r.
Sąd Okręgowy w Poznaniu XIV Zamiejscowy Wydział Cywilny z siedzibą w Pile
w składzie następującym:
Przewodniczący: sędzia Jolanta Czajka-Bałon
Protokolant: p.o. stażysty Agata Nagórna
po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2022 r. w Pile
na rozprawie sprawy z powództwaA. G.(G.)
przeciwkoM. B.,B. G. (1)
o zapłatę

I
zasądza od pozwanejM. B.na rzecz powodaA. G.3.987,74 zł (trzy tysiące dziewięćset osiemdziesiąt siedem i 74/100 złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 26 czerwca 2016 r. do dnia zapłaty;

II. zasądza od pozwanejM. B.na rzecz powodaA. G.ustawowe odsetki za opóźnienie od kwoty 13.250,77 zł za okres od dnia 26 czerwca 2016 r. do dnia 22 lutego 2022 r.;

II
w zakresie żądania zasądzenia kwoty 64.965,39 zł z odsetkami umarza postępowanie;

III
w pozostałym zakresie powództwo co do pozwanejM. B.oddala;

IV
oddala w całości powództwo co do pozwanegoB. G. (1),

V
zasądza od pozwanejM. B.na rzecz powodaA. G.766,56 zł tytułem zwrotu kosztów procesu;

VI
nie obciąża powoda kosztami zastępstwa procesowego pozwanegoB. G. (1);

VII
nakazuje ściągnąć od pozwanejM. B.na rzecz Skarbu Państwa (Sąd Okręgowy w Poznaniu ) 8.574,41 zł (osiem tysięcy pięćset siedemdziesiąt cztery i 41/100 złotych) tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych;

VIII
nie obciąża powoda pozostałymi nieuiszczonymi kosztami sądowymi.

Jolanta Czajka-Bałon

UZASADNIENIE
wyroku z dnia 1 grudnia 2022 roku
PowódA. G.w pozwie z dnia 26.08.2016 r. wniósł o zasądzenie od pozwanychM. B.kwoty 100.000 zł iB. G. (1)66.666,47 zł na swoją rzecz kwoty 104.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wytoczenia procesu do dnia zapłaty oraz kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu wskazał, że był synemB.iM. G.. Postanowieniem Sądu Rejonowego w Złotowie w sprawie o sygn. akt I Ns 1273/15 spadek po zmarłychB.iM. G.na podstawie testamentu nabyła ich córkaM. B.. W skład masy spadkowej wchodziła nieruchomość położona przyul. (...)wZ., której wartość wg powoda wynosi 300.000 złotych. Spadkodawcy za życia darowali swojemu synowiB. G. (1)w 1991 roku nieruchomość o pow.1,60 ha położoną wD.1C,wartość tej nieruchomości powód wycenia na kwotę około 700.000 złotych. W razie dziedziczenia ustawowego powód i pozwani dziedziczyliby na podstawie ustawy, na tej podstawie powodowi należy się zachowek w wysokości 2/3 z ¼ wartości masy spadkowej (k.2-7). W piśmie z dnia 29 maja 2018 r. powód wskazał, że jest całkowicie niezdolny do pracy w związku z tym należy mu się zachowek w wysokości 2/3 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym (k.342-344).
Pozwani w piśmie z dnia 6 marca 2017 r. w odpowiedzi na pozew wnieślio oddalenie powództwa w zakresie roszczeń o zachowek poM. G.i poB. G. (2). W uzasadnieniu wskazali, że powództwo o zachowek poM. G.jest przedwczesne i winno zostać odrzucone, gdyż postępowanieo stwierdzenie nabycia spadku poM. G.toczące się przed Sądem Rejonowym w Złotowie pod sygn. akt I Ns 1273/15 nie zostało zakończone, z tego względu powództwo powinno zostać odrzucone. Prawdą jest, ze spadek po zmarłymB. G. (2)nabyła wprost na podstawie testamentu notarialnego córaM. B.w całości, a w skład spadku należy udział ½ nieruchomości gruntowej zabudowanej położonej wZ.przyul. (...). Pozwani stanowczo kwestionują wysokość dochodzonego przez powoda zachowku, wycena dokonana przez powoda nie została poparta żadnym dowodem, stanowi tylko jego własne wyliczenie. Dom od śmierciB. G. (2)stał pusty, nikt w nim nie zamieszkiwał, nie był ogrzewany zimą, grzejniki były zamrożone, dach się zapadał. Z uwagi na sentymentM. B.zamieszkująca na stałe wB.przy pomocyB. G. (1)poczyniła szereg nakładów na nieruchomość, które obniżają wartość przysługującego powodowi zachowku. Odnośnie darowizny spadkodawców poczynionej dlaB. G. (1)i jego żonyI. G.w 1991 roku to była ta wówczas niezabudowana działka stanowiąca rolę i łąki, postawione były n niej jedynie cztery ściany budynku gospodarczego nieotynkowane, bez okien, bez stropu i dachu, działka nie była zasilana energią elektryczną, nie posiadała też doprowadzonej wody bieżącej oraz kanalizacji, w okolicy nie było żadnych domów. Pozwany poczynił wiele nakładów na nieruchomości, które zmniejszają wysokość przysługującego powodowi zachowku.W 2000 rokuB.iI. G.otrzymali kolejną darowiznę, której przedmiotem było gospodarstwo rolne bez zabudowań. Co ważne, powódA. G.i bratR.otrzymał darowiznę od rodziców w postaci pieniędzy 5.500.000 zł, a w lutym 2000 roku spadkodawcy przekazali po raz kolejny pozostałym synomA.iR.po 4.000 zł dla każdego, które powinny być wzięte pod uwagę przy obliczaniu wysokości przysługującego powodom zachowku (k.96-101v). Pismem z dnia 29 maja 2018 r. Pozwani podnieśli, że zgodnie zart.100 par.1 i 2 k.c.pozwanyB. G. (1)odpowiada za zapłatę zachowku dopiero w drugiej kolejności, gdyż jego odpowiedzialność ogranicza się do sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku, jeżeli uprawniony nie może uzyskać należnego mu zachowku od spadkodawcy oraz ogranicza się do wysokości przekraczającej jego własny zachowek, dodatkowo darowizny dokonane zostały również na rzecz żonyB. I.G.w związku z tym przy obliczaniu wysokości zachowku należy wziąć pod uwagę jedynie ½ wartości dokonanych darowizn (k.270-270v). Pozwani zakwestionowali stanowisko powoda co do przysługiwania mu zachowku w 2/3 wysokości z uwagi na fakt, że powód nie przedłożył orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy.
Postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2017 r. tut. Sąd skierował strony do mediacji (k.201). W postepowaniu mediacyjnym nie zawarto ugody.
W toku procesu pozwani dokonali dwóch wpłat na rzecz pozwanego tytułem zachowku po zmarłych rodzicach, w związku z tym powód cofnął swoje żądanie co do kwoty 78.230 zł (k.785) domagając się zasądzenia odsetek ustawowych od kwot uiszczonych przez pozwanych w wysokości 64.980 zł od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty poszczególnych kwot. Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa, podnosząc że wypłacone już przez pozwanych kwoty stanowią całość należnego zachowku po zmarłych. (k.785-789).
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
PowódA. G.był synemM. G.iB. G. (2). MałżonkowieM.iB. G. (2)mieli jeszcze troje dzieci: córkęM. B.(z domuG.), synaA. G.i synaR. G., który zmarł 25 września 2008 roku, pozostawiając po sobie dwie córki:D. G. (1)iD. G. (2).
M.iB. G. (2)23 kwietnia 1991 r. przekazali swojemu synowiB.i jego żonieI. G.umową darowizny nieruchomość gruntową zabudowaną budynkiem gospodarczym, zlokalizowaną w gminieZ., obrębD., stanowiącądziałkę nr (...)o pow.1.49,00 ha , dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę nr(...). Zgodnie z zaświadczeniem Urzędu Gminy wZ.z dnia 8 kwietnia 1991 roku nr(...)10/91, wynika że działka ta przeznaczona była na cele rolnicze. Na nieruchomości znajdował się budynek gospodarczy o pow. użytkowej 55,49 m2, pozostały teren nieruchomości w części użytkowany rolniczo, w części porośnięty zielenią samosiejką. Działka nie posiadała przyłącza sieci infrastruktury technicznej,w drodze uzbrojenie w prąd i wodę, brak kanalizacji i gazu, najbliższe sąsiedztwo nieruchomości stanowiły grunty użytkowane rolniczo. Aktualna wartość nieruchomości według stanu na dzień 23 kwietnia 1991 roku wynosi 100.912,00 zł.22 października 2019 r. dokonano jej podziału nadziałki nr (...)i 356/4. Aktualniedziałki nr (...)zapisane są wksiędze wieczystej nr (...)natomiastdziałka nr (...)na mocy Aktu Notarialnego nr 3539/2006 z dnia 7 września 2006 roku została sprzedana i przeniesiona doksięgi wieczystej nr (...).
Dowód: umowa darowizny z dnia 23 kwietnia 1991 roku – k.148-150, opinia biegłegoJ. W.– k.406-450
19 stycznia 2000 rokuM.iB. G. (2)dokonali kolejnej darowizny na rzeczB.iI. G.- przedmiotem darowizny była nieruchomość stanowiącadziałkę nr (...)położona w gminieZ.wmiejscowości D.o obszarze 3.64,00 ha, dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę nr(...). Działka stanowiła gospodarstwo rolne bez zabudowań. Aktualna wartość nieruchomości według stanu na dzień 19 stycznia 2000 roku wynosi 182.000 zł.
Dowód: umowa darowizny z dnia 19 stycznia 2000 roku – k.180-182, opinia biegłegoJ. W.– k.406-450
W październiku 2000 roku powódA. G.przebył samoistny krwotok śródmózgowy, wymagający nagłej hospitalizacji na oddziale neurochirurgii, z powodu stanu zagrożenia życia. W skutek doznanego krwotoku doszło między innymi do trwałego uszkodzenia ośrodków korowych i podkorowych mózgu, zaburzenia sprawności ruchowej o charakterze niedowładu połowiczego lewostronnego, padaczki pokrwotocznej, deficytu pola widzenia, obniżenia funkcjonowania intelektualnego do poziomu upośledzenia umysłowego. Opisane dysfunkcje spowodowały całkowitą niezdolność powoda do wykonywania jakiejkolwiek pracy, aż do chwili obecnej.
Dowód: opinia biegłego sądowego z zakresu medycyny pracyM. M. (2)– k.724-739
25 stycznia 2001 roku zmarłaM. G.. Spadek po niej nabyła wprost na podstawie testamentu notarialnego z dnia 19.01.2000 r. sporządzonego przed NotariuszemA. S.—N.z Kancelarii Notarialnej wZ.(rep. A 356/2000), otwartego i ogłoszonego w sprawie I Ns 1273/15 Sądu Rejonowegow Złotowie I Wydział Cywilny córkaM. B.w całości, w skład którego wchodziła ½ prawa własności nieruchomości położonej wZ.przyul. (...)stanowiącejdziałkę nr (...)o pow.628 m2, dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...), natomiast ½ części nieruchomości należała doB. G. (2).
Parcela zabudowana jest budynkiem mieszkalnym jednorodzinnym, wolnostojącym z dachem dwuspadowym o pow.95,65 m2. Na działce zlokalizowany jest również budynek gospodarczy i garaż drewniany. Teren nieruchomości jest ogrodzony.
Do dziedziczenia ustawowego poM. G.powołani byliby: mążB. G. (2)w ¼ części i czworo dzieci:M. B.(z domuG.),A. G.,B. G. (1)iR. G.– każdy po 3/16 udziału. Do substratu zachowku poM. G.wchodzi:

1
udział w wysokości ½ prawa własności nieruchomości położonej wZ.przyulicy (...), stanowiącejdziałkę nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystąo numerze(...)według stanu na dzień 25.01.2001 roku o wartości 95.698,50 zł (zgodnie z wyceną dokonaną w toku niniejszego procesu przez biegłego sądowegoJ. W.);

2
½ wartości darowizny dokonanej przezM. G.iB. G. (2)na rzeczI. G.iB. G. (1)w dniu 23.04.1991 r. stanowiącej nieruchomość gruntową niezabudowaną,działkę o numerze (...), o powierzchni 1.49,00 ha, położoną wD.,Z.(aktualnie działki: 356/1, 356/2, 356/3 i 356/4), dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą o numerze PO 1Z/00013062/7 w kwocie 50.456,00 zł (zgodnie z wyceną dokonaną w toku niniejszego procesu przez biegłego sądowegoJ. W.);

3
½ wartości darowizny dokonanej przezM. G.iB. G. (2)na rzeczI. G.iB. G. (1)w dniu 19.01.2000 r. stanowiącej nieruchomość gruntową niezabudowaną,działkę o numerze (...)o powierzchni 3,64 ha, położoną wD., gm.Z., dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)w kwocie 91.000 zł (zgodnie z wyceną dokonaną w toku niniejszego procesu przez biegłego sądowegoJ. W.).

Łącznie wartość substratu zachowku poM. G.wynosi 237.154,50 zł.
19 listopada 2008 roku zmarłB. G. (2). Aktem notarialnym nr repertorium A nr 356/2000 z dnia 19 stycznia 2000 roku powołał w drodze testamentu do całości spadku córkęM. B.. Testament ten otwarto i ogłoszono w dniu 1 grudnia 2015 r. w sprawie I Ns 1275/15 Sądu Rejonowego w Złotowie I Wydział Cywilny. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Złotowie z dnia 9 lutego 2016 roku stwierdzono, że spadek po zmarłymB. G. (2)odziedziczyłaM. B.– była to ½ nieruchomości wZ.przyul. (...).M. B.była właścicielką całej opisanej nieruchomości. Od 19 listopada 2008 roku na nieruchomości dokonano licznych nakładów. Aktualna wartość nieruchomości według stanu na dzień 25 stycznia 2001 roku wynosiła 191.397 złotych.
Do dziedziczenia ustawowego poB. G. (2)powołane byłyby jego dzieci i wnuczki (po zmarłym synuR.(zm.25.09.2008 r.): po 1/4 udziału. Do substratu zachowku poB. G. (2)wchodzi:

1
udział w wysokości ½ praw a własności nieruchomości położonej wZ.przyulicy (...), stanowiącejdziałkę nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)według stanu na dzień 25.01.2001 roku o wartości 95.698,50 zł (zgodnie z wyceną dokonaną w toku niniejszego procesu przez biegłego sądowegoJ. W.);

2
¼ wartości darowizny dokonanej przezM. G.iB. G. (2)na rzeczI. G.iB. G. (1)w dniu 23.04.1991 r. stanowiącej niezabudowanądziałkę nr (...), o obszarze 1.49,00 ha, położoną wD.,Z.(aktualnie działki: 356/1, 356/2, 356/3 i 356/4), dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)w kwocie 25.228,00 zł (zgodnie z wyceną dokonaną w toku niniejszego procesu przez biegłego sądowegoJ. W.);

3
½ wartości darowizny dokonanej przezM. G.iB. G. (2)na rzeczI. G.iB. G. (1)w dniu 19.01.2000 r. stanowiącej niezabudowanądziałkę o numerze (...)o powierzchni 3,64 ha, położoną wD., gm.Z., dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)w kwocie 91.000 zł.

Łącznie wartość substratu zachowku poB. G. (2)wynosi 211.926,50 zł.
PozwanaM. B.zamieszkuje na stałe wB., z uwagi na olbrzymi sentyment przy pomocy brataB. G. (1)poczyniła szereg nakładów po śmierci rodziców na dom rodzinny.
Dowód: Testament z dnia 19 stycznia 2000 rokuM. G.– k.105-106, testament z dnia 19 stycznia 2000 rokuB. G. (2)– k.107-108, postanowienie Sądu w Złotowie w sprawie I Ns 1272/15 – k.109
PozwaniM. B.iB. G. (1)w toku procesu dokonali na rzecz powoda zapłaty zachowku poM. G.iB. G. (2)w następujących datach i kwotach:

1
w dniu 28 kwietnia 2020 roku w kwocie 64.980,48 zł,

2
w dniu 22 lutego 2022 roku w kwocie 13.250,77 zł

Łącznie: 78.231,25 zł
Dowód: potwierdzenie przelewu z dnia 28 kwietnia 2020 r – k.769, potwierdzenie przelewu z dnia 22 lutego 2022 r.-k.768
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o następującą ocenę dowodów.
Sąd uznał za w pełni wiarygodne dokumenty, które stały się podstawą jego ustaleń. W znakomitej większości były to dokumenty urzędowe.
Dokumenty urzędowe zostały sporządzone przez powołane do tego organy,w przepisanej formie i stanowiły dowód tego co zostało w nich urzędowo zaświadczone (art. 244 § 1 k.p.c.).
Zeznania świadkówM. P.,W. K.,D. G. (3),T. G.,A. W.w ocenie Sądu były spójne, logiczne i zgodnez zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Sposób składania i treść zeznań świadków przemawiały za ich wiarygodnością. Świadkowie zeznawali spokojnie, bez emocji i stanowczo. Ograniczali się do relacjonowania faktów i nie prezentowali własnej ich oceny. Nie starali się samorzutnie przedstawiać żadnych okoliczności,o które nie byliby pytani.
Opinię biegłegoJ. W.Sąd uznał za wartościową i przydatną dla rozstrzygnięcia prawy. Opinia została sporządzona zgodnie z tezą dowodową Sąduw sposób bezstronny, fachowy i rzetelny. Jest wyczerpująca, spójna, logicznai zrozumiała. W sposób przekonujący i nie budzący zastrzeżeń biegły przedstawiłi uzasadnił w niej przesłanki, które doprowadziły go do końcowych wniosków. Za wiarygodne w całości Sąd uznał zeznania biegłego, w których wyjaśnił wszelkie wątpliwości zgłaszane przez stronę powodową i ostatecznie podtrzymał w całości wydaną w sprawie opinię. Pełnomocnik powoda kwestionował opinię, w jego ocenie wycena została zaniżona, powinna nastąpić według stanu nieruchomości na dzień 1 grudnia 2015 r. kiedy nastąpiło ogłoszenie testamentu poB. G. (2). Sąd nie mógł zgodzić się z powodem w tej kwestii, po pierwsze biegły dokonał wyceny zgodnie z postanowieniem Sądu, po drugie zasadą jest, że przy obliczaniu wysokości zachowku zasadnicze znaczenie ma stan spadku w chwili otwarcia spadku (tj. śmierci spadkodawcy) oraz jego wartość ustalona według cen z dnia orzekania o tym roszczeniu, wobec czego zarzut pozwanego jest bezzasadny. Sąd uznał, to wyłącznie za przejaw subiektywnej polemiki z prawidłowymi wnioskami ekspertyzy biegłego.
Opinia biegłego z medycyny pracy lek. med.M. M. (3)Sąd uznał za wartościową i przydatną dla rozstrzygnięcia sprawy. Została sporządzona przez stałego biegłego sądowego zgodnie z tezą dowodową Sądu, w sposób bezstronny, fachowy i rzetelny. Jest wyczerpująca, spójna, logiczna i zrozumiała. W sposób przekonujący i nie budzący zastrzeżeń biegły przedstawił i uzasadnił w niej przesłanki, które doprowadziły go do końcowych wniosków. Nie kwestionowali jej zarówno pozwani jak i powód.
Sąd dał wiarę zeznaniom powoda, bowiem jego zeznania były rzetelne, spójne i wiarygodne, potwierdzone zebranym materiałem dowodowym.
Sąd w części dał wiarę zeznaniom pozwanychM. B.iB. G. (1). Nieprawdziwe okazały się ich twierdzenia o otrzymanych przez powoda darowiznach pieniężnych w wysokości 5.500.000,00 starych złotych oraz kwoty 4.000,00 zł od zmarłych rodziców. Z ustaleń Sądu w oparciu o zeznania świadków wynik, że takich darowizn nie było, pozwani nie przedstawili żadnych dowodów na potwierdzenie tych twierdzeń, dodatkowo dokonali w toku procesu spłat tytułem zachowku, nie odliczając kwot wskazanych wyżej. W pozostałej części Sąd dał wiarę zeznaniom pozwanych, jako że zgodne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym.

Sąd zważył, co następuje:
Powód wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanejM. B.kwoty 100.000,20 zł tytułem zachowku. Pozwana jest jedynym spadkobiercą poM. G.iB. G. (2)(rodziców stron), po których spadek nabyła na podstawie testamentu. W skład masy spadkowej wchodzi nieruchomość położona przyul. (...)wZ.. PozwanyB. G. (1)– syn zmarłych jest jedynie obdarowanym przez spadkodawców.
Roszczenie powoda jest oparte na przepisieart. 991 k.c., który w§ 1stanowi, iż zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadko­wego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek); natomiast w§ 2, że jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postać zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku, albo do jego uzupełnienia.
Zgodnie zart. 991 § 2 k.c.roszczenie o zapłatę zachowku przysługuje przeciwko spadkobiercy. Przy czym zgodnie zart. 999 k.c.jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku jest sam uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. PozwanaM. B.jako spadkobierca, który również był uprawniony do zachowku odpowiada, więc za zapłatę zachowku na rzecz powoda do wysokości nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek.
Przepisart. 1000 § 1 k.c.stanowi natomiast, że jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.
Oznacza to, że odpowiedzialność obdarowanego (w tym wypadkuB. G. (1)) za zapłatę (uzupełnienie) zachowku występuje dopiero w drugiej kolejności, gdy spełniona jest przesłanka wynikająca zart. 1000 § 1 k.c.
Ustalenie wysokości zachowku składa się z trzech operacji:

1
z ustalenia udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku (art. 992 k.c.),

2
z ustalenia substratu zachowku (art. 993 k.c.- 995k.c.),

3
z pomnożenia sumy pieniężnej wyrażającej wartość substratu zachowku przez ułamek odpowiadający udziałowi stanowiącemu podstawę do obliczenia zachowku.

W razie dziedziczenia ustawowego poM. G.do spadku po niej poza powodem byliby powołani: mążB. G. (2)w ¼ części i czworo dzieci:M. B.(z domuG.),B. G. (1)iR. G.– każdy po 3/16 udziału.
Udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku ustala się dla każdego uprawnionego na podstawie przepisów ogólnych (art.931 i n. k.c.) z uwzględnieniem zasady ustalonej wart. 992 k.c.i udział ten mnoży się następnie przez jedną drugą lub dwie trzecie. Tak ustalony udział stanowi podstawę do określeniawysokości zachowku.
W niniejszej sprawie bezsporny pozostawał również fakt, że do określenia wysokości zachowku, udział spadkowy powoda należy pomnożyć przez dwie trzecie udziału spadkowego. Uprawnionemu do zachowku przysługuje bowiem dwie trzecie wartości udziału spadkowego w sytuacji, gdy jest on trwale niezdolny do pracy. Ustawodawca nie zdefiniował wKodeksie cywilnympojęcia trwałej niezdolności do pracy, którym posłużył się wart.991§1 k.c.Zgodnie zart. 12 ust.1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych(Dz.U.Nr162,poz.1118 z późn.zm.), niezdolną do pracy w rozumieniu tej ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy (art.12 ust.2), a częściowo niezdolną osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji(art.13 ust.2), natomiast okresową, jeżeli według wiedzy medycznej istnieją rokowania odzyskania zdolności do pracy (art.13ust.3). Z opinii biegłego z medycy pracy jasno wynika, że powód od 2000 roku jest trwale niezdolny do pracy. Opinia ta nie była kwestionowana przez stronę pozwaną. Powód jest całkowicie niezdolny do pracy. W świetle powyższego Sąd przyjął, że powód jest niezdolny do pracy i w związku z tym, należny powodowi udział spadkowy wynosi dwie trzecie.
Operacja obliczenia substratu zachowku składa się z trzech czynności: najpierw ustala się wartość stanu czynnego spadku według stanu z dnia otwarcia spadku, a cen z chwili ustalania zachowku. Następnie od ustalonej w ten sposób wartości czynnego spadku odejmuje się wartość stanu biernego spadku. Wreszcie do wartości czystego spadku, dolicza się darowizny uczynione przez spadkodawcę, z wyjątkiem jednak niektórych darowizn określonych wart. 994 k.c.W celu ustalenia wartości spadku powołano biegłego rzeczoznawcę, który ustalił wartość nieruchomości położonej wZ.przyul. (...)według stanu na dzień 25 stycznia 2001 roku a według cen aktualnych, co jest zgodne z linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, który w wyroku z 6 marca 2014 r., sygn. akt V CSK 209/13, dokonując równocześnie podsumowania wcześniejszego orzecznictwa i poglądów formułowanych w tym zakresie ostatecznie stwierdził, że przy obliczaniu wysokości zachowku zasadnicze znaczenie ma stan spadku w chwili otwarcia spadku (tj. śmierci spadkodawcy) oraz jego wartość ustalona według cen z dnia orzekania o tym roszczeniu.
Do substratu zachowku poM. G.wchodzi:

1
udział w wysokości ½ prawa własności nieruchomości położonej wZ.przyulicy (...), stanowiącejdziałkę nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystąo numerze(...)według stanu na dzień 25.01.2001 roku o wartości 95.698,50 zł;

2
½ wartości darowizny dokonanej przezM. G.iB. G. (2)na rzeczI. G.iB. G. (1)w dniu 23.04.1991 r. stanowiącej nieruchomość gruntową niezabudowaną,działkę o numerze (...), o powierzchni 1.49,00 ha, położoną wD.,Z.(aktualnie działki: 356/1, 356/2, 356/3 i 356/4), dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą o numerze PO 1Z/00013062/7 w kwocie 50.456,00 zł ;

3
½ wartości darowizny dokonanej przezM. G.iB. G. (2)na rzeczI. G.iB. G. (1)w dniu 19.01.2000 r. stanowiącej nieruchomość gruntową niezabudowaną,działkę o numerze (...)o powierzchni 3,64 ha, położoną wD., gm.Z., dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)w kwocie 91.000 zł.

Do wyliczenia substratu wartości zachowku po zmarłejM. G.przyjąć należało połowę wartości nieruchomości opisanej powyżej w pkt 1 (1/2 z 191.397 zł=95.698,50 zł) oraz doliczyć ½ darowizny dokonanej na rzecz pozwanegoB. G. (1)i jego żonyI. G.(1/2 z 100.912,00 zł=50.456,00 zł) i ½ drugiej darowizny dokonanej w 2000 roku również na rzeczB. G. (1)i jego żonyI. G.(1/2 z 182.000 zł=91.000 zł). Łącznie wartość substratu zachowku poM. G.wynosi 237.154,50 zł. Udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku należnego powodowi po zmarłejM. G.stanowi 2/3 z 3/16 ( 237.154,50 zł x 3/16 = 44.466,47 x 2/3 = 29.644,31 zł. Zachowek należny spadkobiercyM. B.stanowi ½ z 3/16 =22.233,23 zł. Wartość spadku wynosi 95.698,50 zł. Granica odpowiedzialnościM. B.za zapłatę zachowku poM. G.wynosi 73.465,29 zł ( 95.698,50 zł – 22.233,23 zł = 73.465,29 zł).
Do dziedziczenia ustawowego poB. G. (2)powołane byłyby jego dzieci i wnuczki (po zmarłym synuR.(zm.25.09.2008 r.): po 1/4 udziału. Do substratu zachowku poB. G. (2)wchodzi:

1
udział w wysokości 5/8 (miał swój udział ½ + ¼ po żonie) prawa własności nieruchomości położonej wZ.przyulicy (...), stanowiącejdziałkę nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)według stanu na dzień 25.01.2001 roku o wartości 119.623,12 zł;

2
¼ wartości darowizny dokonanej przezM. G.iB. G. (2)na rzeczI. G.iB. G. (1)w dniu 23.04.1991 r. stanowiącej niezabudowanądziałkę nr (...), o obszarze 1.49,00 ha, położoną wD.,Z.(aktualnie działki: 356/1, 356/2, 356/3 i 356/4), dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)w kwocie 25.228,00 zł;

3
½ wartości darowizny dokonanej przezM. G.iB. G. (2)na rzeczI. G.iB. G. (1)w dniu 19.01.2000 r. stanowiącej niezabudowanądziałkę o numerze (...)o powierzchni 3,64 ha, położoną wD., gm.Z., dla której Sąd Rejonowy w Złotowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)w kwocie 91.000 zł.

Łącznie wartość substratu zachowku poB. G. (2)wynosi 235.851,12 zł.
Do wyliczenia substratu wartości zachowku po zmarłymB. G. (2)przyjąć należało 5/8 wartości nieruchomości opisanej powyżej w pkt 1 (5/8 z 191.397 zł=119.623,00 zł) oraz doliczyć 1/4 darowizny dokonanej na rzecz pozwanegoB. G. (1)i jego żonyI. G.(1/4 z 100.912,00 zł=25.228,00 zł) i ½ drugiej darowizny dokonanej w 2000 roku również na rzeczB. G. (1)i jego żonyI. G.(1/2 z 182.000 zł=91.000 zł). Łącznie wartość substratu zachowku poB. G. (2)wynosi 235.851,00 zł. Udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku należnego powodowi po zmarłym stanowi 2/3 z 1/4 ( 235.851,00 zł x 1/4 = 58.962,75 x 2/3 = 39.308,50 zł). Zachowek należny spadkobiercyM. B.stanowi ½ z 1/4 =58.962,75 zł. Wartość spadku wynosi 119.623,12 zł. Granica odpowiedzialnościM. B.za zapłatę zachowku poB. G. (2)wynosi 60.660,37 zł ( 119.623,12 zł - 58.962,75 zł).
Łącznie powodowi przysługuje zachowek po zmarłychM.iB. G. (2)w wysokości 68.952,81 zł (29.644,31 zł + 39.308,50 zł). Pozwani dokonali na rzecz powoda zapłaty zachowku poM. G.iB. G. (2)w toku procesu w następujących datach i kwotach:

1
w dniu 28 kwietnia 2020 roku w kwocie 64.980,48 zł. Kwota ta obejmowała należność główną 51.714,62 zł (22.233,23 zł + 29.481,39 zł) i odsetki:

-

z tytułu zachowku poM. G.kwotę 27.936,51 zł, w tym kwotę 22.233,23 zł z tytułu należności głównej i ustawowe odsetki w kwocie 5.703,28 zł od dnia 26 sierpnia 2016 r. tj. dnia wniesienia pozwu do 28 kwietnia 2020 r. tj. dnia zapłaty;

z tytułu zachowku poB. G. (2)kwotę 37.043,97 zł w tym kwotę 29.481,39 zł z tytułu należności głównej i ustawowe odsetki w kwocie 7.562,58 zł od dnia 26 sierpnia 2016 r. tj. dnia wniesienia pozwu do 28 kwietnia 2020 r. tj. dnia zapłaty.

2) w dniu 22 lutego 2022 roku w kwocie 13.250,77 zł. Kwota 13.250,77 zł obejmowała następujące należności:

-

z tytułu zachowku poM. G.kwotę 7.411,08 zł z tytułu należności głównej,

z tytułu zachowku poB. G. (2)kwotę 5.839,69 zł z tytułu należności głównej, uznając tyra samym, że powodowi przysługuje zachowek w wysokości 2/3 jego udziału spadkowego, który by mu przypadł przy dziedziczeniu ustawowym.

W związku z wyżej dokonanymi wpłatami w wysokości 64.965,39 zł (51.714,62 zł + 13.250,77 zł) z tytułu zachowku, Sąd zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 3.987,74 (68.952,81 zł -64,965,39 zł) (pkt 1 wyroku),w pozostałym zakresie powództwo co do pozwanejM. B.oddalając (pkt IV wyroku).
Jeżeli chodzi o odsetki, w myślart.481 §1 k.c.jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Zasadne było żądanie zasądzenie ustawowych odsetek za opóźnienie od dnia wniesie pozwu tj.26 sierpnia 2016 roku.
W związku z dokonanymi wpłatami przez pozwaną powód cofnął pozew co do kwoty 13.250,77 zł (k.781), a następnie cofnął pozew co do kwoty 64.980 zł (k.785), żądając zapłaty kwoty 64.965,39 zł z odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Wobec dokonanych wpłat przez pozwaną Sąd w pkt III wyroku umorzył postępowanie co do kwoty 64.965,39 zł z odsetkami, a w pozostałym zakresie oddalił powództwo co do pozwanejM. B.(pkt IV wyroku).
Przepisart. 1000 § 1 k.c.stanowi, że jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.
Oznacza to, że odpowiedzialność obdarowanego (w tym wypadkuB. G. (1)) za zapłatę zachowku występuje dopiero w drugiej kolejności, gdy spełniona jest przesłanka wynikająca zart. 1000 § 1 k.c.
PozwanaM. B.jako spadkobierca, który również był uprawniony do zachowku odpowiada, więc za zapłatę zachowku na rzecz powoda do wysokości nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek. Z tych względów odpowiedzialność za zapłatę zachowku poM. G.jak i poB. G. (2)przez pozwanegoB. G. (1)nie występuje, dlatego Sąd w pkt V oddalił w całości powództwo co do pozwanegoB. G. (1).
O kosztach procesu orzeczono na podstawieart. 100 zd.1 k.p.c., a także na podstawieart.102 k.p.c.
Postanowieniem z dnia 4 listopada 2016 r. powód został zwolniony w całości od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych.
Wysokość roszczeń powoda w niniejszej sprawie wynosiła 100.000 złw stosunku doM. B., ostatecznie zaś zasądzona kwota wyniosła 68.952,83 zł, co oznacza, że powód wygrał w niniejszej sprawie w 68%, a pozwana w 32%.Od pozwanegoB. G. (1)powód domagał się 66.666,47 zł, powództwo zostało oddalone w tym zakresie.
Powód w niniejszym postępowaniu nie poniósł kosztów, bowiem w całości został zwolniony z kosztów sądowych. Natomiast do kosztów procesu poniesionych przez pozwanych w niniejszym postępowaniu zaliczyć należy koszty zastępstwa procesowego w kwocie 5.417 zł oraz zaliczka na wynagrodzenie biegłego za sporządzoną opinię w wysokości 3000 oraz zaliczka za mediatora w wysokości 700 zł, łącznie 9.117 złotych. Wobec tego, że powód wygrał w 68%, pozwana zobowiązana jest do zwrotu na jego rzecz kwoty 766,56 zł tytułem zwrotu kosztów procesu – zastępstwa procesowego ( 5.417 zł x 68% = 3684 zł, 9.117 zł x 32% = 2.917 zł, 3.682-2.917 = 766,56 zł), o czym Sąd orzekł w pkt. VI wyroku.
Zgodnie zart. 102 k.p.c.w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. W materii „szczególnie uzasadnionych okoliczności” wypowiedział sięw orzeczeniu z dnia 24 października 2013 r. Sąd Najwyższy, sygn. IV CZ 61/13, LEX nr 1389013, wskazując, że hipoteza przepisuart. 102 k.p.c., odwołująca się do występowania "wypadków szczególnie uzasadnionych", pozostawia sądowi orzekającemu swobodę oceny, czy fakty związane z przebiegiem procesu, jak i dotyczące sytuacji życiowej strony, stanowią podstawę do nieobciążania jej kosztami procesu. W uzasadnieniu czytamy między innymi, że „Przywołany przepis, realizujący zasadę słuszności, stanowi wyjątek od ogólnej reguły obciążania stron kosztami procesu, zgodnie z którą strona przegrywająca sprawę jest zobowiązana zwrócić przeciwnikowi, na jego żądanie, wszystkie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (art. 98 § 1 k.p.c.) - tzw. zasada odpowiedzialności za wynik procesu. Hipoteza przepisuart. 102 k.p.c., odwołująca się do występowania "wypadków szczególnie uzasadnionych", pozostawia sądowi orzekającemu swobodę oceny, czy fakty związane z przebiegiem procesu, jak i dotyczące sytuacji życiowej strony, stanowią podstawę do nie obciążania jej kosztami procesu (por. postanowienie SN z dnia 13 grudnia 2007 r., I CZ (...), niepubl.). Do kręgu "wypadków szczególnie uzasadnionych" należą okoliczności zarówno związane z samym przebiegiem procesu, jak i leżące na zewnątrz. Do pierwszych zaliczane są sytuacje wynikające z charakteru żądania poddanego rozstrzygnięciu, jego znaczenia dla strony, subiektywne przekonanie strony o zasadności roszczeń, przedawnienie. Drugie natomiast wyznacza sytuacja majątkowa i życiowa strony, z tym zastrzeżeniem, że niewystarczające jest powoływanie się jedynie na trudną sytuację majątkową, nawet jeśli była podstawą zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Całokształt okoliczności, które mogłyby uzasadniać zastosowanie tego wyjątku powinny być ocenione z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2011 r., I CZ (...), niepubl., z dnia 25 sierpnia 2011 r., II CZ (...), niepubl.)”.
Przepisart. 102 k.p.c.urzeczywistnia zasadę słuszności i pozostawia w gestii sądu orzekającego ocenę, czy w danej, konkretnej sprawie zachodzi wypadek szczególnie uzasadniony. Przy ocenie przesłanek zart. 102 k.p.c.zwykle brane są pod uwagę takie okoliczności, które zarówno odnoszą się do faktów związanych z samym przebiegiem procesu, jak i takie, które dotyczą stanu majątkowego i sytuacji życiowej strony, z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego.
W niniejszej sprawie Sąd wziął pod uwagę przede wszystkim aktualny stan zdrowia powoda i jego konsekwencje na przyszłość – trwałą niezdolność do pracy oraz to, że powód miała prawo subiektywnie sądzić, iż to pozwani, którzy otrzymali spadek a także darowizny poniosą wszystkie koszty postępowania. Mając na uwadze powyższe oraz aktualną sytuację majątkową powoda, Sąd odstąpił od obciążania powoda nieuiszczonymi kosztami procesu. Okoliczności faktyczne niniejszej sprawy były na tyle wyjątkowe, że nakazywały zastosować wobec powoda normę wynikającą zart. 102 k.p.c.Sąd zdecydował o odstąpieniu na podstawieart. 102 k.p.c.od obciążania powoda nieuiszczonymi kosztami procesu a także kosztami zastępstwa procesowego wobec pozwanegoB. G. (1). mając na uwadze zasady słuszności (pkt VII wyroku).
O nieuiszczonych kosztach należnych Skarbowi Państwa Sąd rozstrzygnął na podstawieart. 11 ustawy z dnia 13.06.1967r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Nie opłacona przez powoda część wpisu wyniosła w sprawie 5.000 zł. Z tej sumy na podstawieust. 1 art. 11 ustawy z dnia 13.06.1967r.pozwaną obciążało 68%, czyli 3.400 zł i ta kwota podlegała ściągnięciu od niej na rzecz Skarbu Państwa. Tymczasowo ze środków Skarbu Państwa pokryto w wysokości 1.300 zł koszty mediatora (k.245), koszty biegłegoJ. W.w wysokości 2.805,06 zł (k.485), a także koszty stawiennictwa biegłego w wysokości 364,97 zł (k.547), koszty sporządzenia kserokopii dokumentacji medycznej przezSzpital (...)im .drA. J.wB.w wysokości 14,64 zł (k.712) i w wysokości 19,24Szpitalowi (...)wP.(k.715), a także koszty opinii biegłegoM. M. (2)w wysokości 3.107 zł (k.749). Suma wszystkich kosztów pokrytych ze środków Skarbu Państwa wyniosła 12.610,91 zł (7.610,91 wszystkie koszty pokryte ze środków Skarbu Państwa + 5.000 wpis). Wobec powyższego Sąd w pkt VIII wyroku nakazał ściągnąć od pozwanejM. B.na rzecz Skarbu Państwa kwotę 8.574,41 zł ( 12.610,81 x 68%).
Zgodnie z art. 113 ust.4 ww. ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wynika, że w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może odstąpić od przewidzianego w ust.2 i 3 obciążenia kosztami. W związku z tym, Sąd odstąpił od obciążania strony powodowej obowiązkiem uiszczenia na rzecz Skarbu Państwa pozostałymi nieuiszczonymi kosztami sądowymi (pkt IX wyroku).
W świetle powyższego, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.
Jolanta Czajka-Bałon