Sąd Okręgowy w Olsztynie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 414/19
Data wyroku: 2021-09-13 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: sędzia Przemysław Jagosz

Sygn. akt: I C 414/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 września 2021 r.
Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:

Przewodniczący:

sędzia Przemysław Jagosz

Protokolant:

sekr. Magdalena Sasin

po rozpoznaniu w dniu 13 września 2021 r. w Olsztynie
na rozprawie
sprawy z powództwaW. G.
przeciwkoC. K.
o zapłatę

I
zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 142.609,80 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za okres od dnia 24.06.2019 r. do dnia zapłaty,

II
oddala powództwo w pozostałej części,

III
zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 4.658 zł tytułem zwrotu kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia wyroku,

IV
nakazuje ściągnąć na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego wO.nieuiszczone w części koszty sądowe:

a) w kwocie 6.835 zł - od powódki z roszczenia zasądzonego w pkt I,
b) w kwocie 8.700 zł – od pozwanego.
Sygn. akt: I C 414/19

UZASADNIENIE
Powódka żądała od małoletniego pozwanego kwoty 255.778,00 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 20.05.2018 r. do dnia zapłaty oraz zwrotu kosztów procesu. W uzasadnieniu wyjaśniła, że domaga się zapłaty zachowku po zmarłym ojcu. Pomimo powołania do spadku z mocy ustawy nie uzyskała zachowku w należnej jej wysokości, gdyż przed śmiercią spadkodawca dokonał darowizny nieruchomości na rzecz swojego syna, a ojca pozwanego, który zmarł przed spadkodawcą, ale przed śmiercią darował tę nieruchomość pozwanemu.
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zwrot kosztów procesu. W uzasadnieniu podniósł zarzut przedawnienia roszczenia powódki i zakwestionował sposób obliczenia zachowku, wskazując nadto, że powódka również otrzymała od spadkodawcy darowizny.
Sąd ustalił, co następuje:
Z. K. (1), zmarły w dniu 8.04.2014 r., miał troje dzieci:R. K. (1),I. K.i powódkę -W. G..
R. K. (1)zmarł przed śmiercią ojca, w dniu 23.01.2007 r., i pozostawił po sobie jedynego syna – pozwanegoC. K..
Spadek po zmarłymZ. K. (1)na podstawie ustawy nabyły:
- powódka,
-I. K.,
- pozwanyC. K.,
w częściach po 1/3 każdy z nich, wszyscy z dobrodziejstwem inwentarza.
(bezsporne, odpis skrócony aktu zgonuZ. K.k. 42, odpis skrócony aktu zgonuR. K.k. 43, postanowienie Sądu Rejonowego w Olsztynie X Ns 603/15 k. 41)
Według spisu inwentarza – sporządzonego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego wO.- na dzień śmierci spadkodawcy do jego majątku wchodziły:

1
udział wynoszący 1/2 w nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny - objętyksięgą wieczystą nr (...),

2
udział wynoszący 1/2 w nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny - objętyksięgą wieczystą nr (...),

3
udział 1/2 w samochodzie osobowym markiO. (...)nr rej. (...),

a nadto długi wobec(...) Sp. z o.o.w kwocie 15.769,88 zł.
Wartość czystego spadku oszacowano na kwotę 105.180,12 zł.
(protokół ze spisu inwentarza po zmarłymZ. K. (1)k. 49-50)
Z ostatecznie bezspornych wyjaśnień stron i dołączonych dokumentów wynika, że długi zmarłego wraz z odsetkami należnymi do dnia jego śmierci (po tej dacie odsetki dotyczyły bowiem jego spadkobierców) obejmowały:

a
kwotę 16.105,37 zł (należność główna: 7.871,32 zł oraz odsetki ustawowe do dnia 8.04.2014 r.: 8.234,05 zł) - wobec(...) Sp. z o.o.,

b
kwotę 57.046,23 zł (należność główna: 23.160,78 zł, odsetki ustawowe do dnia 8.04.2014 r.: 33.885,45 zł) - wobecBanku (...) S. A.wW.,

tj. łącznie 73.151,60 zł.
(bezsporne, pismo powódki k. 160, wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego k. 99-100 oraz k. 54-55, pismo Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym(...)Olsztynie z 23.11.2017 r. k. 67, zawiadomienia o wszczęciu egzekucji k. 78-82, wezwania do zapłaty należności k. 83-85, postanowienia k. 166-169)
W dniu 13.02.2004 r. spadkodawca dokonał darowizny na rzecz synaR. K. (1), której przedmiotem była nieruchomość położona wO.i objętaksięgą wieczystą nr (...). W treści aktu notarialnego wskazano, że nieruchomość jest zabudowana budynkiem gospodarczym – murowanym w stanie do remontu, a wartość darowizny określono na łączną kwotę 90.600 zł.
(akt notarialny Rep. A Nr(...)k. 51-52)
Według stanu na dzień 8.04.2014 r. (dzień śmierci spadkodawcy) i według cen na dzień wyceny wartość rynkowa:

I
wchodzących w skład spadku;

a
udziału 1/2 części nieruchomości lokalowej o nrKW (...)wynosi83.011zł (por. opinia biegłej),

b
udziału 1/2 części nieruchomości lokalowej o nrKW (...)wynosi78.595zł (por. opinia biegłej),

c
udziału ½ w samochodzie osobowym markiO. (...)nr rej. (...)wynosi3.000zł (bezsporne)

II
nie wchodzącej w skład spadku:

d
zabudowanej nieruchomości rolnej oznaczonej numeramidziałek (...)o nrKW (...)wynosi947.113zł (por. opinia biegłej).

(opinia biegłego z zakresu wyceny i szacowania nieruchomości k. 331-479, opinia uzupełniająca k. 520-524)
W dniu 29.03.2019 r. powódka złożyła w Sądzie Rejonowym wO.zawezwanie do zawarcia próby ugodowej w sprawie o zapłatę zachowku w kwocie 300.000 zł.
Na posiedzeniu przed sądem w dniu 24.06.2019 r. pomiędzy stronami nie doszło do zawarcia ugody.
(wniosek o zawezwanie do próby ugodowej k. 44, protokół k. 25)
Sąd zważył, co następuje:
Ponieważ roszczenie powódki dotyczyło zachowku, a przy tym żadna ze stron nie kwestionowała poszczególnych składników składających się na masę spadkową, w pierwszej kolejności, jako najdalej idący, należało rozważyć podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia roszczenia. Uwzględnienie tego zarzutu czyniłoby bowiem bezprzedmiotowym dalsze rozważania co do wysokości należnego powódce zachowku.

I
Przedawnienie roszczenia

Zgodnie zart. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego(k.c.) roszczenia z tytułu zachowku w sytuacji dziedziczenia ustawowego przedawniają się z upływem lat 5 od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy (por. wyrok SN z dn. 10.03.2011 r., V CSK 283/10 orazart. 924 k.c.).
Poza sporem było, że powódka i pozwany nabyli spadek na podstawie ustawy, zaś śmierć spadkodawcy nastąpiła w dniu 8.04.2014 r. Termin przedawnienia liczony od tej daty upływałby z dniem 8.04.2019 r.
Pozew wprawdzie został wniesiony w dniu 24.07.2019 r., jednak nastąpiło to po skutecznym zawezwaniu pozwanego do zawarcia próby ugodowej, co - zgodnie zart. 123 § 1 pkt. 1 k.c.- przerwało bieg przedawnienia, który na nowo rozpoczął się dopiero z chwilą zakończenia postępowania ugodowego.
Wniosek o zawezwanie do próby ugodowej w sprawie o zapłatę zachowku wpłynął do Sądu Rejonowego wO.w dniu 29.03.2019 r. We wniosku w sposób jednoznaczny oznaczono przedmiot żądania (zachowek) i jego wysokość (300.000 zł). Na posiedzeniu Sądu w dniu 24.06.2019 r. nie doszło do zawarcia ugody, co oznacza, że licząc od tej daty roszczenie o zapłatę zachowku w wysokości 300.000 zł, przedawniłoby się z dniem 24.06.2024 r.
Skoro pozew o zapłatę niższej kwoty wniesiono przed tą ostatnią datą zarzut przedawnienia nie mógł zostać uwzględniony, co uzasadniało przystąpienie do rozważań o zasadności roszczenia i wysokości ewentualnie należnego powódce zachowku.

II
Zachowek

Zgodnie zart. 991 k.c.zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek), przy czym, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
Poza sporem było, że spadek na podstawie ustawy nabyła powódka, pozwany oraz jeszcze jedna córka spadkodawcy – każde po 1/3 części.
Oznacza to, że ewentualny zachowek należny powódce, gdyby nie uzyskała go w postaci zapisu lub powołania do spadku, wynosił połowę tego udziału, czyli 1/6 wartości całego spadku powiększonej o darowizny i zapisy, a pomniejszonej o długi spadkowe (art. 993 i nast. k.c.). W dacie śmierci ojca powódka była bowiem pełnoletnie i zdolna do pracy.
Bezspornym było również, że pozwany na skutek śmierci swojego ojca -R. K. (1), jako jego następca (spadkobierca) wstąpił w sytuację zmarłego, w tym w ciążące na nim obowiązki, które przepisyprawa spadkowegowiążą z otrzymaniem darowizny. W tym zakresie mieści się również obowiązek zaspokojenia roszczenia o zachowek poZ. K. (1), który obciążałbyR. K. (1)w związku z otrzymaną od niego darowizną. Obowiązek ten dotyczy bowiem również następców prawnych obdarowanego także wówczas, gdy obdarowany zmarł przed otwarciem spadku po darczyńcy – jak to miało miejsce w sprawie niniejszej (por. w tej mierze uzasadnienie wyroku SN z dnia 13.04.2018 r., I CSK 381/17).
W tym stanie rzeczy należało przyjąć, że o ile powódka nie otrzymała należnego jej zachowku w całości w formie powołania do spadku (tj. z majątku spadkowego), darowizny lub zapisu, mogła domagać się zapłaty sumy potrzebnej do jego pokrycia lub uzupełnienia od pozwanego i innych spadkobierców – z ewentualnym ograniczeniem ich odpowiedzialności do wysokości nadwyżki przekraczającej ich własny zachowek (art. 999 k.c.), względnie do wartości stanu czynnego spadku w przypadku przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1031 § 2 k.c.), przy czym odpowiedzialność tych osób – wobec braku działu spadku miałaby charakter solidarny (art.1034 § 1 k.c.).
W realiach niniejszej sprawy, gdyby powódka nie mogła otrzymać całości zachowku od pozwanego, jako spadkobiercy, ponosiłby on również odpowiedzialność z tego tytułu na podstawieart. 1000 k.c.– w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny otrzymanej od swojego ojca, który otrzymał ją od spadkodawcy (por. powołany wyżej wyrok SN w sprawie I CSK 381/17).

III
Obliczenie wysokości zachowku

Przechodząc do obliczenia należnego powódce zachowku, w pierwszej kolejności należało ustalić wartość spadku poZ. K. (1)powiększoną zgodnie zart. 993-995 k.c.o wartość dokonanych przez spadkodawcę zapisów windykacyjnych i darowizn, a pomniejszoną o długi spadkowe.
Pomiędzy stronami nie było sporu, że wartość spadku obejmowała udział 1/2 w samochodzie osobowym markiO. (...)o wartości 3.000 zł oraz długi spadkowe w łącznej wysokości 73 151,60 zł. Sporna pozostawała wartość nieruchomości spadkowych oraz dokonanej przez spadkodawcę darowizny.
Celem oszacowania wartości nieruchomości (w tym stanowiącej przedmiot darowizny) dopuszczono dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego, którego szacunki przedstawiono wyżej. W ocenie Sądu opinia jest rzetelna, jasna, nie zawiera sprzeczności ani luk. Biegła w sposób przekonywujący uzasadniła wnioski zawarte w opinii oraz w sposób merytoryczny ustosunkowała się do podniesionych przez pozwanego zastrzeżeń w pisemnej opinii uzupełniającej, w której szczegółowo i przekonująco wyjaśniła, w jaki sposób uwzględniła w opinii położenie i przebieg napowietrznych linii energetycznych i słupów na terenie nieruchomości oraz istnienie wiat – trwale związanych z gruntem i stanowiących jego części składowe.
Sąd nie znalazł nadto podstaw do kwestionowania przyjętej przez biegłą metody wyceny, która wynika z położenia szacowanych nieruchomości oraz stanem, w jakiej się znajduje i brakiem odpowiedniej liczby transakcji dotyczących nieruchomości podobnych na tym obszarze. Powyższe zatem czyni bezzasadnym powoływanie się przez stronę pozwaną na poszerzenie o rynki nieruchomości województw sąsiednich, które nie odzwierciedlają położenia czy też aktualnego rynku danej nieruchomości i nie prowadziłoby to do ustalenia faktycznej wartości nieruchomości.
Uznając zatem wnioski opinii za miarodajne do dalszych ustaleń, należało przyjąć, że szacunkowa wartość wchodzących w skład spadku udziałów w nieruchomości wynosi łącznie161.606 zł,na co składa się:



udział 1/2 w nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny o nrKW (...)o wartości rynkowej 78.595 zł,

udział 1/2 w nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny o nrKW (...)o wartości rynkowej 83.011 zł.

Po doliczeniu wartości udziału w samochodzieO. (...)(3.000 zł) do dalszych rozważań należało przyjąć kwotę164.606 złi zgodnie z przepisamiart. 991- 995 k.c.o podstawy obliczenia zachowku doliczyć wartość darowizn poczynionych przez spadkodawcę według stanu przedmiotu darowizny z daty jej dokonania, a według wartości z chwili ustalania zachowku.
Zgodnie z opinią biegłej szacunkowa wartość nieruchomości darowanej ojcu pozwanego wynosi kwotę947.113 zł,którą należy doliczyć do podstawy obliczenia zachowku i co daje łącznie kwotę1.111.719zł.
W sprawie nie przedstawiono przekonujących i wiarygodnych dowodów, że powódka otrzymała od spadkodawcy darowizny doliczane do podstawy obliczenia zachowku lub zaliczane na zachowek. Pozwany wprawdzie podnosił, że miała otrzymać pieniądze, z których sfinansowała zakup lokalu mieszkalnego oraz sklepu na targowisku miejskim, jednak z żadnych dowodów nie wynika, jakie konkretnie kwoty miały być jej przekazane przez spadkodawcę. Jedynym źródłem informacji na ten temat był mąż matki pozwanego, który miał o tym dowiedzieć się od zmarłego, jednak bez żadnych szczegółów na temat konkretnych kwot darowizny. Twierdzenia o darowiznach nie potwierdzają również informacje zasięgnięte z organów skarbowych (k. 249). Powódka natomiast przedstawiła źródła finansowania zakupu nieruchomości, przedkładając na tę okoliczność umowy zawierane niedalekim czasie od kupna nieruchomości z Zakładowym Funduszem Świadczeń Socjalnych.
Reasumując, nie ujawniono okoliczności, które świadczyłyby, że zmarły poczynił na rzecz powódki jakiekolwiek darowizny bądź zapisy windykacyjne, podlegające zaliczeniu na należny jej zachowek.
W dalszym kroku wskazaną wyżej podstawę obliczenia zachowku (1.111.719 zł)należało pomniejszyć o długi spadkowe73.151,60 zł.
Po tym działaniu podstawa obliczenia zachowku wynosi kwotę1.038.567,40 zł.
Jak już wskazano, powódce należał się zachowek w wysokości 1/6 wartości całego spadku powiększonej o darowizny i zapisy, a pomniejszonej o długi spadkowe, co stanowi kwotę173.094,60 zł(w zaokrągleniu do pełnego grosza).
Na zachowek należny powódce należało jednak zaliczyć wartość udziału, w jakim została powołana do spadku na podstawie ustawy. Udział ten wynosił 1/3, a majątek spadkowy obejmowały aktywa na łączną kwotę 164.606 zł (udziały w lokalach mieszkalnych i w samochodzie) oraz pasywa w kwocie 73.151,60 zł (długi zmarłego).
W ramach powołania do spadku w 1/3 wartość majątku, jaki przypadł powódce, wynosiła zatem30.484,80 zł(164.606 zł minus 73.151,60 zł = 91.454,40 x 1/3).
Zaliczenie tej kwoty na poczet należnego powódce zachowku oznacza, że jego uzupełnienie powinno nastąpić o kwotę142 609,80 zł(173.094,60 zł minus 30.484,80 zł).
Z opisanych przyczyn i na podstawie powołanych przepisów powództwo uwzględniono do takiej właśnie kwoty (pkt I sentencji wyroku) i oddalono je w dalej idącym zakresie (pkt II sentencji wyroku).
O odsetkach za opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia orzeczono na podstawieart. 481 § 1 i 2 k.c.W ocenie Sądu, po tym jak pozwanego wezwano do zapłaty zachowku w ramach zawezwania do próby ugodowej, do dnia posiedzenia w sądu w tym przedmiocie pozwany dysponował dostatecznym czasem na spełnienie świadczenia. Skoro między stronami nie doszło do porozumienia, a pozwany świadczenia nie spełnił, od tej daty znalazł się w opóźnieniu, uzasadniającym żądanie odsetek z tego tytułu.
Z uwagi na wynik procesu, który powódka wygrała w 56 % swojego żądania, koszty procesu między stronami rozliczono proporcjonalnie do tego wyniku.
Po stronie powódki koszty te stanowiły kwotę 16.817 zł i obejmowały częściowo uiszczoną opłatę od pozwu (3.000 zł), zaliczkę w kwocie 3.000 zł wydatkowaną w całości na wynagrodzenie biegłej, opłatę za pełnomocnictwo (17 zł) i wynagrodzenie pełnomocnika, ustalone na podstawie § 2 pkt. 7 w zw. z § 15 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (10.800 zł).
Stopień uwzględnienia roszczeń powódki uzasadniał te koszty w 56%, tj. do kwoty 9.417 zł.
Po stronie pozwanego koszty procesu obejmowały opłatę za pełnomocnictwo (17 zł) i wynagrodzenie pełnomocnika pozwanego według takiej samej stawki (10.800 zł).
Stopień uwzględnienia stanowiska pozwanego uzasadniał te koszty w 44%, tj. do kwoty 4.759 zł.
Różnica tych kwot wypada na korzyść powódki, dlatego na jej rzecz zasądzono zwrot kosztów procesu w kwocie 4.658 zł.
O nieuiszczonych kosztach sądowych w kwocie 15.535,18 zł (część opłaty od pozwu, od której powódka była zwolniona oraz część wynagrodzenia biegłej pokryta ze środków Skarbu Państwa - k. 486 i k. 530) orzeczono na podstawie art. 113. Ust. 1 i 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w związku zart. 100 k.p.c., decydując o ich ściągnięciu od stron proporcjonalnie od stopnia, w jakim uległy w swoich żądaniach. Z tej przyczyny od powódki nakazano ściągnąć 44%, a od pozwanego 56% (odpowiednio 6.835 zł i 8.700 zł).