Sąd Okręgowy w Lublinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 750/20
Data wyroku: 2022-01-27 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Sędzia Sądu Okręgowego Dariusz Iskra
Słowa kluczowe: Testament, Stwierdzenie nabycia spadku
Podstawa prawna: art. 669^1^k.p.c.,679 k.p.c., art. 952 k.c.^^

Sygn. akt II Ca 750/20

POSTANOWIENIE
Dnia 27 stycznia 2022 roku
Sąd Okręgowy w Lublinie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący Sędzia Sądu Okręgowego Dariusz Iskra
po rozpoznaniu w dniu 27 stycznia 2022 roku w Lublinie, na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wnioskuA. P.
z udziałemW. P.
o uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia z dnia 30 sierpnia 2017 roku, sporządzonego przez NotariuszaM. K., Repertorium(...), zarejestrowanego w Rejestrze Spadkowym PL pod numerem(...), oraz o stwierdzenie nabycia spadku poM. M.
na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu RejonowegoL.z dnia 18 czerwca 2020 roku, w sprawie(...)
postanawia:
I.oddalić apelację;
II.zasądzić odA. P.na rzeczW. P.kwotę 360 zł (trzysta sześćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.
Sygn. akt II Ca 750/20

UZASADNIENIE
W dniu 19 grudnia 2017 rokuA. P., reprezentowany przez pełnomocnika, złożył co Sądu RejonowegoL.wniosek, w którym wniósł o stwierdzenie, że spadek poM. M., synuR.iW., zmarłym w dniu 19 czerwca 2017 roku, nabył w całościA. P.na podstawie testamentu ustnego (k. 2-4, 11).
*
W piśmie procesowym złożonym do Sądu RejonowegoL.w dniu 18 stycznia 2018 rokuA. P., reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł o uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego w dniu 30 sierpnia 2017 roku przez notariuszaM. K., zarejestrowanego w Repertorium(...), i stwierdzenie, że spadek poM. M., synuR.iW., którego zwłoki znaleziono w dniu 19 czerwca 2017 roku, nabył w całościA. P.na podstawie testamentu ustnego (k. 15-17).
*
W odpowiedzi na wniosekW. P., reprezentowana pełnomocnika, wniosła o oddalenie wniosku w całości oraz o zasądzenie od wnioskodawcy na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (k. 31-33v).
*
Na rozprawie wnioskodawca popierał wniosek. Uczestniczka nie uznawała wniosku i wnosiła o zasądzenie od wnioskodawcy kosztów postępowania (k. 54-59v, 71-75, 91-93v, 103-103v,133, 170-171).
*
Postanowieniem z dnia 18 czerwca 2020 roku Sąd RejonowyL.postanowił:
I. oddalić wniosek;
II. zasądzić odA. P.na rzeczJ. P.kwotę 154 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania (k. 172).
W uzasadnieniu postanowienia Sąd Rejonowy ustalił, żeM. M.zmarł w dniu 15 czerwca 2017 roku wL.. Jego ostatnim miejscem zwykłego pobytu byłL.. W chwili śmierciM. M.był wdowcem. Jego żona –J. M.zmarła w dniu 8 września 2010 roku. Córka spadkodawcy –A. M.zmarła dnia 27 maja 1997 roku, będąc panną i nie posiadała dzieci. Rodzice spadkodawcy –R. M.iW. M.zmarli przed spadkodawcą.M. M.pozostawił siostrę –W. P..
Sąd Rejonowy ustalił, żeM. M.przed śmiercią zamieszkiwał sam w mieszkaniu położonym przyul. (...)wL..M. M.miał 69 lat. Co najmniej od roku 2013 cierpiał na chorobę niedokrwienną serca. Przebył operację wszczepienia bypassów. Od kilku latM. M.uskarżał się na bóle lewej strony ciała oraz nóg, co utrudniało mu przemieszczanie się na większe odległości. Pomimo odczuwanych dolegliwości, spadkodawca nie podejmował leczenia. Nie stronił przy tym od alkoholu, jak i palenia tytoniu. Stan zdrowia, w jakim znajdował sięM. M., pozwalał na samodzielne funkcjonowanie oraz załatwianie spraw życiowych. Z uwagi na to, żeM. M.nie korzystał z internetu, wielokrotnie udawał się do placówki Banku, w którym posiadał środki pieniężne, celem wykonania czynności bankowych, gdzie samodzielnie, w obecności pracownika Banku, wydawał stosowne dyspozycje posiadanymi środkami pieniężnymi. Ostatnich dyspozycji w Banku dokonywał w dniach 5, 6 i 7 czerwca 2017 roku. Przy wykonywaniu cięższych prac i robieniu zakupówM. M.korzystał z pomocy swego bratankaA. P.i jego żonyM. P., jak również kuzynkiE. C.oraz znajomegoA. W..
Sąd Rejonowy ustalił, że w związku ze zbliżającym się Świętem Bożego Ciała, w dniu 14 czerwca 2017 roku na prośbęM. M.do jego mieszkania przybyliW. P.iM. P.celem posprzątania mieszkania oraz zrobienia zakupów. Tego dniaM. M.zaprosił równieżK. P.z mężemS. P.na spotkanie towarzyskie. W odwiedziny doM. M.przybył ponadtoA. W.. Podczas rozmowy z gośćmiM. M., jak było to w jego zwyczaju, uskarżał się na swój stan zdrowia. Jednocześnie aktywnie uczestniczył w rozmowie, samodzielnie się poruszał, a swoim zachowaniem nie dawał oznak złego samopoczucia, zmęczenia, czy też wystąpienia nagłego pogorszenia stanu zdrowia.
Sąd Rejonowy ustalił, żeM. M.podczas wskazanego wyżej spotkania oznajmił, że chciałby pozostawić swemu chrześniakowiA. P.mieszkanie, zaś pieniądze podzielić „z rodziną”. Dodał przy tym, że ma zamiar udać się do notariusza po dniu 19 czerwca 2017 roku, to jest po rozprawie sądowej dotyczącej jego mieszkania, na którą się wybierał, i „przepisać” mieszkanie naA. P.. W czasie tej wypowiedziM. M.nie oznajmił w sposób wyraźny obecnym osobom, że jest to jego ostatnia wola na wypadek śmierci. Nie wskazał im przy tym choćby w formie dorozumianej, że chce, aby były świadkami jego ostatniej woli.
Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 15 czerwca 2017 roku, po godzinie 5 nad ranem,M. M.zadzwonił do swojego kolegiA. W., aby przyszedł do jego mieszkania. W mieszkaniuM. M.poprosiłA. W., aby kupił 0,5 l wódki i piwa.A. W.kupił alkohol, który potem razem zM. M.spożywał. W tym czasieM. M.nie uskarżał się ponad normę na swój stan zdrowia, lecz tylko już od dłuższego czasu na ból nóg.A. W.poszedł do swojego domu. W późniejszym czasie próbował telefonicznie i domofonem skontaktować się zM. M., lecz ten nie odbierał.
Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 19 czerwca 2017 rokuM. M.miał stawić się w sądzie. W celu zawiezienia go do sąduM. P.iA. P.przybyli do miejsca zamieszkaniaM. M.. Po wejściu do mieszkania zastali zwłokiM. M..
Sąd Rejonowy ustalił, że Aktem Poświadczenia Dziedziczenia z dnia 30 sierpnia 2017 roku, wpisanym do repertorium A za numerem(...), notariuszM. K., prowadząca Kancelarię Notarialną wL., poświadczyła, że spadek poM. M., którego zwłoki znaleziono w dniu 19 czerwca 2017 roku wL., na podstawie ustawy odziedziczyła w całości siostraW. P..
Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawca nie pozostawił innych testamentów. Nikt spadku nie odrzucał, nie zrzekał się dziedziczenia, nie zachodziła też niegodność dziedziczenia.
Sąd Rejonowy wskazał dowody, na podstawie których dokonał ustaleń faktycznych, oraz przedstawił swoje stanowisko w zakresie oceny tych dowodów.
Sąd Rejonowy wyjaśnił, że przepisyart. 6691§ 1 i 2 k.p.c.określają przypadki, w których możliwe jest uchylenie zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Rozstrzygnięcie o takiej treści zapada wówczas, gdy w odniesieniu do tego samego spadku zostało wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, a także w przypadku zarejestrowania dwóch lub więcej aktów poświadczenia dziedziczenia w odniesieniu do tego samego spadku.
Sąd Rejonowy przytoczył treść przepisuart. 6691§ 3 k.p.c.i wyjaśnił, że uchylenie zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia jest dopuszczalne w sytuacji, gdy:
1) został sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia po osobie uznanej za zmarłą lub której zgon został stwierdzony postanowieniem sądu, postanowienie zaś o uznaniu tej osoby za zmarłą lub o stwierdzeniu jej zgonu zostało uchylone (art. 678 k.p.c.),
2) osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub, że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony (art. 679 § 4 k.p.c.).
Sąd Rejonowy wyjaśnił, że ustawodawca w ogóle nie przewidział możliwości zmiany aktu poświadczenia dziedziczenia, a jedyną możliwością weryfikacji wadliwego aktu jest jego uchylenie.
Sąd Rejonowy uznał jednak, że odpowiednie zastosowanie przepisówart. 679 § 1-3 k.p.c.do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia oznacza, że możliwe jest uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia i wydanie przez sąd spadku postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, ponieważ tylko sąd został wyposażony w takie kompetencje w przypadku wątpliwości powstałych po wydaniu zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.
Sąd Rejonowy uznał, że brak jest podstaw do stwierdzenia, iż spadek poM. M.nabyła w całości lub w części na podstawie testamentu ustnego, który miał być złożony w dniu 14 czerwca 2017 roku, inna osoba niż wskazana w prawomocnym akcie poświadczenia dziedziczenia z dnia 30 sierpnia 2017 roku, Repertorium(...).
Sąd Rejonowy uznał, żeM. M., wypowiadając się w dniu 14 czerwca 2017 roku o zamiarze „przepisania” mieszkania położonego wL.przyul. (...)oraz o rozdysponowaniu środkami pieniężnymi, nie działał z zamiarem dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci. Przez wolę testowania należy rozumieć wolę i świadomość dokonywania czynności prawnej na wypadek śmierci. Testator musi obejmować swoją świadomością fakt regulowania losów majątku na czas po swojej śmierci. Brak woli testowania powoduje, że testament w ogóle nie istnieje.
Sąd Rejonowy wskazał, żeM. M.podczas spotkania w dniu 14 czerwca 2017 roku jedynie wypowiadał zamiar rozporządzenia swoim majątkiem obejmującym lokal mieszkalny położony wL.przyul. (...)oraz zgromadzone środki pieniężne. Za powyższym wnioskiem przemawia fakt już uprzedniego wielokrotnego wypowiadania się przezM. M.podczas spotkań towarzyskich o zamiarze „przepisania”, czy też „przekazania” mieszkaniaA. P.. Co więcej, jak wynika z zeznańM. P.– żony wnioskodawcy, jak i twierdzeń samegoA. P.,M. M.nie chciał spisać swojej ostatniej woli własnoręcznie, lecz w tym przedmiocie zamierzał udać się do notariusza po dniu 19 czerwca 2017 roku, to jest po sprawie sądowej, w której spadkodawca zamierzał brać udział. O braku zamiaru złożenia ustnej ostatniej woli przezM. M.w obecnościK. P.,S. P.iA. W.świadczy również treść zeznań świadków –K. P.iA. W., którzy nie uważali się za świadków testamentu ustnegoM. M.. Jak zeznałaK. P.,M. M.nie wspominał, że miałaby być ona świadkiem jego oświadczenia ostatniej woli na wypadek śmierci. Z koleiA. W.wprost zeznał, że wypowiedźM. M.z dnia 14 czerwca 2017 roku co do zamiaru przepisania mieszkania wyglądała tak samo jak wcześniejsze wypowiedzi, aM. M.wypowiadał dopiero zamiar przepisania mieszkania naA. P.po sprawie, która miała toczyć się przed sądem 19 czerwca 2017 roku. Z powyższego wynika, że osoby te nie miały nawet świadomości tego, iż miałyby pełnić rolę świadków testamentu ustnego. Powód, dla którego spotkały się ze spadkodawcą, był wyłącznie towarzyski.
Sąd Rejonowy uznał, że brak woli spadkodawcy do sporządzenia testamentu ustnego w dniu 14 czerwca 2017 roku oraz fakt, że wskazani jako świadkowie testamentu –K. P.,S. P.iA. W.nie byli przez spadkodawcę przywołani w celu oświadczenia w ich obecności ostatniej woli, choćby w sposób dorozumiany, dają podstawę do stwierdzenia, iż do sporządzenia testamentu ustnego w ogóle nie doszło. W ocenie Sądu na spotkaniu, do którego doszło w mieszkaniu spadkodawcy w dniu 14 czerwca 2017 roku,M. M.wygłosił zapowiedź ustanowieniaA. P.swoim spadkobiercą za kilka dni, nie desygnując go nim w tym momencie.
Sąd Rejonowy wyjaśnił, że nawet przyjmując, iż zamiaremM. M.było złożenie ustnego oświadczenia ostatniej woli i doszło do złożenia tego oświadczenia, testament uznać należało za nieważny, wobec niewystąpienia ustawowych przesłanek warunkujących jego sporządzenie, wskazanych w przepisieart. 952 § 1 k.c.Nie zachodziła ani przesłanka obawy rychłej śmierciM. M., ani nie zaistniała szczególna okoliczność, wskutek której zachowanie zwykłej formy testamentu było niemożliwe lub znacznie utrudnione. Wprawdzie spadkodawca długotrwale przed śmiercią uskarżał się na różne bóle i złe samopoczucie, lecz taki stan rzeczy wydawał się być permanentny i stabilny. W ostatnich dniach życia nie miała miejsca sytuacja nagłego pogorszenia się stanu jego zdrowia, nie było konieczności wzywania pogotowia ratunkowego lub hospitalizacji. Spadkodawca w dniu śmierci spożywał jeszcze alkohol zA. W., planował wakacje nadjeziorem B.. Obecni w ostatnich dniach jego życia świadkowie nie dostrzegli symptomów wskazujących na rychłą śmierćM. M., zarówno w oparciu o jego ogólny wygląd i zachowanie, jak i werbalizowane przez spadkodawcę dolegliwości. Stan w jakim znajdował sięM. M.w dniu 14 czerwca 2017 roku był odbierany przez obecne w jego mieszkaniu osoby jako „normalny”. Śmierć spadkodawcyM. M.była dla wszystkich zaskoczeniem.
Sąd wskazał, że nie zachodziła również druga okoliczność, która mogłaby uzasadniać sporządzenie testamentu ustnego. Zmarły do końca swojego życia był osobą mobilną, poruszającą się, świadomą i zdolną do wyrażenia swojej ostatniej woli w formie pisemnej. Niedługi czas przed śmiercią bywał w banku (podpisywał tam także dokumenty), planował swoją obecność w sądzie w dniu 19 czerwca 2019 roku, a nawet wakacje nad jeziorem. Z relacji świadków wynika, że miał sprawne dłonie, poruszał się także samodzielnie po swoim mieszkaniu, mógł zatem sporządzić testament w formie zwykłej. Nie uczynił tego jednak tylko z uwagi na to, że rozrządzenia chciał dokonać w formie aktu notarialnego. Zmarły nie prosił o pomoc w sporządzeniu takiego pisma, ani też nie chciał, aby przywołać do niego notariusza.
Sąd Rejonowy wskazał również, że dla skuteczności testamentu ustnego niezbędne byłoby stwierdzenie treści tego testamentu albo przez spisanie treści oświadczenia spadkodawcy w sposób opisany wart. 952 § 2 k.c., co musiałoby nastąpić przed upływem roku od dnia złożenia ustnego oświadczenia, albo przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem przed upływem 6 miesięcy od dnia otwarcia spadku. Zakładając zatem, że do sporządzenia testamentu ustnego doszłoby w dniu 14 czerwca 2017 roku, aM. M.zmarł w dniu 15 czerwca 2017 roku, to w chwili złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku, czyli w dniu 19 grudnia 2017 roku, termin do skutecznego stwierdzenia treści testamentu szczególnego już upłynął. W świetle prawa należy w takiej sytuacji przyjąć, że testamentu ustnego w ogóle nie sporządzono, a więc nie nastąpiłyby skutki prawne, jakie prawo wiąże ze sporządzeniem takiego testamentu. Zachowanie terminu do stwierdzenia treści testamentu przez zgodne zeznania świadków, wskazanego wart. 952 § 3 k.c., ma miejsce, gdy określone wart. 661 § 1 k.p.c.zawiadomienie ze wskazaniem osób i adresów świadków testamentu zostało wniesione do sądu spadku, w którym toczy się postępowanie. Uchybienie tego terminu powoduje bezskuteczność testamentu ustnego. Ustny testamentM. M., nawet gdyby przyjąć, że był ważny, nie wywoływałby zatem skutków prawnych i nie mógłby być podstawą stwierdzenia nabycia spadku. W konsekwencji uznać należy, że wobec braku rozrządzeń testamentowych spadek poM. M.zmarłym dnia 15 czerwca 2017 roku podlega dziedziczeniu według reguł określonych ustawowo.
Sąd Rejonowy wskazał, że w dacie otwarcia spadkuM. M.był wdowcem. Żona i jedyne dziecko spadkodawcy zmarli przed spadkodawcą.M. M.nie pozostawił również dalszych zstępnych. RodzicieM. M.zmarli przed nim. Wobec powyższego na podstawieart. 932 § 3 i 4 k.c.powołane do spadku pozostaje rodzeństwo. Z uwagi zaś na to, że spadkodawca miał wyłącznie siostręW. P., z mocy ustawy dziedziczy ona spadek w całości. Taki porządek dziedziczenia został ustalony w wydanym przez notariusza Akcie Poświadczenia Dziedziczenia poM. M.z dnia 30 sierpnia 2017 roku, wpisanym do Repertorium(...), zarejestrowanym w rejestrze spadkowym pod numerem(...).
Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia o kosztach postępowania Sąd Rejonowy wskazał przepisart. 520 § 2 k.p.c.
*
Od postanowienia z dnia 18 czerwca 2020 roku apelację wniósłA. P., zaskarżając postanowienie w całości.
Wnioskodawca zarzucił:
„1. naruszenie prawa materialnego, a w szczególności:
-art. 952 § 1 kcprzez jego błędną wykładnię i niezastosowanie w sprawie w oparciu o nieuprawnione przyjęcie, że nie zaistniała przesłanka obawy rychłej śmierci spadkodawcy, podczas gdy z okoliczności sprawy jednoznacznie wynika, że spadkodawca w ostatnim czasie przed ustnym oświadczeniem swojej ostatniej woli w dniu 14.06.2017 r. odczuwał wyraźne i znaczne pogorszenie swojego stanu zdrowia i obawiał się, że może niedługo umrzeć, a obawa ta, w świetle faktu, że od wielu lat cierpiał na chorobę realnie zagrażającą życiu (choroba niedokrwienna serca) oraz faktu, że kilka dni później rzeczywiście zmarł, była uzasadniona:
-art. 952 § 1 kcprzez błędną wykładnie i niezastosowanie w sprawie w oparciu o nieuprawnione przyjęcie, że warunkiem ustnego oświadczenia ostatniej woli spadkodawcy jest niemożność wyrażenia przez testatora swojej ostatniej woli w formie pisemnej, podczas gdy zgodnie z dyspozycjąart. 952 § 1 kcsporządzenie testamentu ustnego uzasadniają dwie okoliczności: „obawa rychłej śmierci” spadkodawcy albo „szczególne okoliczności uniemożliwiające lub bardzo utrudniające zachowanie zwykłej formy testamentu”, przy czym dla ważności testamentu ustnego wystarczy spełnienie tylko jednej z tych przesłanek, a w niniejszej sprawie zachodziła obawa rychłej śmierci spadkodawcy, a zatem forma ustnego testamentu była dopuszczalna;
-art. 952 § 1 kcw zw. zart. 948 kcprzez błędną wykładnie i niezastosowanie w oparciu o nieuprawnione przyjęcie, że spadkodawca nie działał z zamiarem dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci, podczas gdy z okoliczności sprawy jednoznacznie wynika, że spadkodawca w ostatnim czasie czuł się znacznie gorzej i obawiał się, że może niedługo umrzeć, a obawa ta w świetle faktu, że spadkodawca od wielu lat cierpiał na chorobę realnie zagrażającą życiu (choroba niedokrwienna serca) była uzasadniona, dlatego na dzień 14.06.2017 r. zaprosił do siebieA. P.,K. P.,M. P.,S. P.iA. W.celem oświadczenia swojej ostatniej woli i w obecności tych świadków oświadczył swoja ostatnią wolę powołania do całości spadkuA. P., a zatem działał z zamiarem dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci;
2. naruszenie prawa procesowego, tj.:
-art. 233 § 1 kpcw zw. zart. 13 § 2 kpcprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów przeprowadzonych w sprawie, dokonanej wybiórczo, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, polegającą na przyjęciu, że skoro nie wezwano pogotowania ratunkowego do spadkodawcy to nic miała miejsca sytuacja nagiego pogorszenia się stanu zdrowia spadkodawcy, co doprowadziło do nieuprawnionego przyjęcia, że nie zachodziła przesłanka obawy rychlej śmierciM. M., podczas gdy z okoliczności sprawy, a w szczególności zeznańM. P.(rozprawa z 10.04.2018 r.) orazK. P.i wyjaśnieńA. P.(rozprawa z 26.03.2018 r.) jednoznacznie wynika, że to spadkodawca w dniu 14.06.2017 r. odmówił wezwania do siebie pogotowia ratunkowego, pomimo tego, że uskarżał się do świadków na znaczne pogorszenie się jego stanu zdrowia. a z doświadczenia życiowego wynika, że ludzie w podeszłym wieku często odmawiają wzywania karetki, pomimo złego samopoczucia, co prowadzi do wniosku, że nastąpiło wyraźne i znaczne pogorszenie się stanu zdrowia spadkodawcy wywołujące u niego obawę rychłej śmierci uzasadniające ustne oświadczenie przez testatora swojej ostatniej woli, zwłaszcza w świetle faktu, że kilka dni później spadkodawca rzeczywiście zmarł;
-art. 233 § 1 kpcw zw. zart. 13 § 2 kpcprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów przeprowadzonych w sprawie, dokonanej wybiórczo, polegającej na dowolnym uznaniu, żeM. M.nie działał z zamiarem dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci, podczas gdy z zeznań przesłuchanych sprawie świadków, a w szczególności zeznańM. P.iE. C.(rozprawa z 10.04.2018 r.) orazK. P.i wyjaśnieńA. P.(rozprawa z 26.03.2018 r.) wynika, że spadkodawca w ostatnim czasie przed ustnym oświadczeniem swojej ostatniej woli czuł się znacznie gorzej i obawiał się, że może niedługo umrzeć, dlatego na dzień 14.06.2017 r. zaprosił do siebie celem oświadczenia w obecności świadkówS. P.,K. P.,M. P..A. W.iA. P.swojej ostatniej woli powołania co do całości spadku swojego chrześniakaA. P.i takie oświadczenie złożył, co prowadzi do wniosku, że dział z zamiarem dokonania rozrządzenia na wypadek śmierci”.
A. P.wniósł o „zmianę postanowienia w pkt. I i uwzględnienie wniosku o uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego w dniu 30.08.2017 r. wL.przed notariuszemM. K.w Kancelarii Notarialnej wL., zarejestrowanego w repetytorium A nr(...)i stwierdzenie, że spadek poM. M.,ur. (...)wS., s.R.iW., którego zwłoki znaleziono w dniu 19.06.2017 r. wL., ostatnio zamieszkałym wL.przyul. (...)nabył w całości na podstawie testamentu ustnego wnioskodawcaA. P.” oraz o „zasądzenie od uczestniczki na rzecz wnioskodawcyA. P.kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych”1 (k. 190-200).
÷
W odpowiedzi na apelacjęW. P., reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła o oddalenie apelacji w całości i zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego” (k. 210-211v).
*
Sąd Okręgowy zważył co następuje:
Na wstępie należy wskazać, że w niniejszej sprawie do rozpoznania apelacji mają zastosowanie przepisyKodeksu postępowania cywilnegow brzmieniu obowiązującym od dnia 7 listopada 2019 roku.
Przepis art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 4 lipca 2019 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 1469) stanowi, że do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy ustaw zmienianych w art. 1 i art. 5, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą.
Do wniesionej apelacji nie ma natomiast zastosowania przepis art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 4 lipca 2019 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw.
÷
Apelacja wnioskodawcy jestoczywiście bezzasadnai w związku z tym podlega oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
Na wstępie należy wskazać, że Sąd Okręgowyprawie w całościpodziela ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji oraz dokonaną przez ten Sąd ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego. Ponowne szczegółowe przytaczanie tych ustaleń oraz rozważań w zakresie oceny dowodów jest zbędne.
Ustalenia Sądu Rejonowego należy uzupełnić o uwagę, żeM. M.nie tylko w dniu 14 czerwca 2017 roku nie zamierzał sporządzać i nie sporządził testamentu w jakiejkolwiek formie, ale nie zamierzał sporządzać tego testamentu w najbliższej przyszłości, w szczególności w dniu 19 czerwca 2017 roku. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności z zeznań świadków –K. P.(k. 57-58) iA. W.(k. 58-59), którzy zostali wskazani przez wnioskodawcę jako świadkowie testamentu ustnego,

    wynika, żeM. M.nosił się z zamiarem darowizny na rzeczA. P.(swojego siostrzeńca) prawa do swojego lokalu mieszkalnego, nie zaś z zamiarem powołania go do dziedziczenia. Wynika to nie tylko ze stwierdzeń świadków, którzy wypowiadali się na temat zamiaruM. M.„przepisania” naA. P.konkretnego składnika majątkowego, ale również z faktu, że lipcu 2017 roku toczyło się przed Sądem RejonowymL.postępowanie w sprawie(...)o stwierdzenie nabycia spadku poJ. M., żonieM. M., od wyniku któregoM. M.uzależniał podjęcie dalszych kroków w przedmiocie dysponowania prawem do lokalu, które stanowiło składnik majątku wspólnego jego i jego zmarłej żony. W dniu 19 czerwca 2017 roku miało się odbyć posiedzenie wyznaczone na rozprawę w sprawie(...), w którymM. M.zamierzał uczestniczyć (akta sprawy(...)).
Z zeznańE. C.(żonyZ. C., będącego bratem żonyM. M.i jej współspadkobiercą) (k. 73v) wynika, żeM. M.podejmował rozmowy zeZ. C., współdziedziczącym spadek poJ. M., zmierzające do osiągnięcia takiego skutku prawnego, aby prawo do lokalu mieszkalnego przypadło wyłącznieM. M.. Wniosek taki wynika również z zeznańM. P., która wskazywała na rozmowy prowadzone przezM. M.iZ. C.na temat „przepisania” mieszkania naA. P.oraz w jednej ze swoich wypowiedzi przytoczyła słowaM. M., w których nawiązywał do „podziału” mieszkania przyul. (...), jako zdarzenia mającego poprzedzać czynności notariusza (k. 72v). Gdyby spadkodawca miał zamiar powołaniaA. P.do dziedziczenia, to takie fakty jak postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po żonie spadkodawcy, wynik tego postępowania oraz rozmowy zeZ. C.na temat działu spadku („zrzeczenia się spadku” przezZ. C.), nie miałyby jakiegokolwiek znaczenia z punktu widzenia możliwości sporządzenia przezM. M.testamentu i powołania w takim testamencie do dziedziczeniaA. P..
Jeżeli chodzi o ocenę dowodów, to nie są częściowo wiarygodne zeznania świadka –M. P., a mianowicie co do tego, że spotkanie w dniu 14 czerwca 2017 roku zostało zaaranżowane przezM. M.w celu wyrażenia przez spadkodawcę ostatniej woli w formie testamentu ustnego i że wnioskodawca wyraził w tym dniu taką wolę, mówiąc o testamencie i „przepisaniu wszystkiego” na rzeczA. P.. ZeznaniaM. P., będącej żoną wnioskodawcy, pozostają we wskazanym zakresie w oczywistej sprzeczności z zeznaniami świadków –K. P.iA. W., którzy byli obecni podczas spotkania ze spadkodawcą.
÷
Nie są uzasadnione zarzuty podniesione w apelacji.
Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że zarzuty przytoczone wpunkcie 1 akapit pierwszy i trzeciczęści wstępnej apelacji, a więc zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego –art. 952 § 1 k.c.iart. 948 k.c., są sformułowane w sposób wewnętrznie sprzeczny, a dodatkowo pozostają w sprzeczności z zarzutami zawartymi wpunkcie 2części wstępnej apelacji, które dotyczą prawidłowości ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji.
Naruszenie prawa materialnego może nastąpić bądź przez jego błędną wykładnię, bądź przez jego niewłaściwe zastosowanie, nie zaś przez błędne ustalenia faktyczne2.
Zarzut naruszenia prawa materialnego ma rację bytu wówczas, gdy sąd dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych, a tylko nie zastosował odpowiednich przepisów prawa materialnego, niewłaściwie je zastosował lub też dokonał błędnej ich wykładni. W takich wypadkach naruszenie prawa materialnego ma charakter pierwotny i może stanowić podstawę zarzutu apelacyjnego.
Jeżeli natomiast sąd pierwszej instancji dokona nieprawidłowych ustaleń faktycznych i stosownie do tych ustaleń zastosuje lub nie określone przepisy prawa materialnego, to naruszenie prawa materialnego ma charakter wtórny, gdyż jest pochodną nieprawidłowych ustaleń faktycznych. W takim przypadku nie następuje naruszenie prawa materialnego w znaczeniu ścisłym, a podnoszenie wówczas takiego zarzutu jest bezprzedmiotowe.
W przedmiotowej sprawie wnioskodawca zarzuca naruszenie przepisówart. 952 § 1 k.c.orazart. 952 § 1 k.c.w zw. zart. 948 k.c., kwestionując w rzeczywistości prawidłowość ustaleń Sądu Rejonowego, których ocena prawna, dokonana prawidłowo przez Sąd Rejonowy, nie pozwalała na zastosowanie przepisówart. 952 § 1 k.c.iart. 952 § 1 k.c.w zw. zart. 948 k.c.
Tylko ubocznie należy wskazać, że naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego może nastąpić albo przez jego błędną wykładnię albo przez niewłaściwe zastosowanie, nie zaś jednocześnie przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Ta ostatnia „postać” naruszenia prawa materialnego jest pojęciowo niemożliwa.
÷
Oczywiście bezzasadne są zarzuty apelacji dotyczące prawidłowości oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, a tym samym prawidłowości ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji.
Ocena dowodów dokonana przez Sąd pierwszej instancji, w szczególności dowodów osobowych, nie narusza zasad tej oceny wyznaczonych przez przepisart. 233 § 1 k.p.c., poza omówioną wyżej sytuacją nieprawidłowej częściowo oceny zeznań świadkaM. P.(żony wnioskodawcy).
Z zeznań świadków –K. P.iA. W.jednoznacznie wynika, że w dniu 14 czerwca 2017 roku spotkanie uM. M.miało wyłącznie charakter towarzyski i nie zostało zaaranżowane w jakimkolwiek szczególnym celu, a osoby te nie miały poczucia, że są uczestnikami jakiejkolwiek czynności prawnej dokonywanej przez spadkodawcę, w szczególności świadkami testamentu ustnego. Z zeznań wskazanych świadków wynika również, że podczas tego spotkaniaM. M.nie dokonywał ustnie żadnych rozporządzeń na wypadek śmierci, w szczególności nie wypowiadał się co do ustanowieniaA. P.swoim spadkobiercą i przekazania mu całego swojego majątku.
Zeznania wskazanych wyżej świadków pozostają w oczywistej sprzeczności z wyjaśnieniami wnioskodawcy oraz zeznaniami jego żony –M. P., którzy mieli oczywisty interes w przytoczeniu okoliczności faktycznych w sposób niezgodny z prawdą. Nagła śmierć spadkodawcy, spowodowana najprawdopodobniej wpływem nadużycia alkoholu na stan jego zdrowia, zniweczyła oczekiwania wnioskodawcy na to, żeM. M.daruje mu prawo do lokalu mieszkalnego przyul. (...). Wnioskodawca podjął zatem działania celem wykazania, że spadkodawca sporządził testament ustny powołujący go do dziedziczenia, chociaż w rzeczywistości takie zdarzenie prawne jak testament nie miało miejsca.
Zwrócić również należy uwagę, że wnioskodawca w ogóle nie kwestionuje w apelacji ustaleń Sądu pierwszej instancji co do tego, że nawet gdyby przyjąć, że spadkodawca w dniu 14 lipca 2017 roku sporządził testament i że byłyby to testament ważny, to testament taki byłby całkowicie bezskuteczny, ponieważ jego treść nie została stwierdzona w sposób przewidziany przepisamiart. 952 § 2 i 3 k.p.c.
Tylko ubocznie należy wskazać, że ani wnioskodawca, ani też jego żona –M. P.nie mogliby być świadkami testamentu ustnego, z uwagi na treść przepisuart. 957 § 1 k.p.c.
Oczywiście bezzasadne są zarzuty apelacji dotyczące ustaleń Sądu pierwszej instancji co do tego, że w dniu 14 czerwca 2017 roku nie istniała obawa rychłej śmierciM. M., ani w sensie obiektywnym, ani też w sensie subiektywnym (w przekonaniu samego spadkodawcy). Całkowicie zbędne jest ponowne przytaczanie rozważań Sądu pierwszej instancji w tym zakresie.
Zarzuty apelacji poświęcają przy tym nieproporcjonalnie dużą uwagę zagadnieniu istnienia obawy rychłej śmierci spadkodawcy. W rozpoznawanej sprawie okoliczność, czy istniała obawa rychłej śmierciM. M., czy też nie, jest bez znaczenia, skoro w dniu 14 czerwca 2017 roku spadkodawca nie sporządził testamentu i nie wyraził w jakikolwiek sposób swojej ostatniej woli. Ustalenia Sądu Rejonowego w omawianym zakresie, chociaż są prawidłowe, to miały charakter asekuracyjny, w znaczeniu, które zaakcentował sam Sąd Rejonowy. Sąd Rejonowy wskazał bowiem, że nawet gdyby przyjąć, że w dniu 14 czerwca 2017 roku spadkodawca wyraził swoją wolę ustnie, to i tak testament tego rodzaju byłby nieważny, ponieważ nie istniała obawa rychłej śmierci spadkodawcy.
Wreszcie należy wskazać, co jest oczywiste, że sam tego rodzaju stan nie jest równoznaczny ze sporządzeniem testamentu przez osobę zagrożoną utratą życia.
÷
Bezzasadny jest również zarzut błędnej wykładni przepisuart. 952 § 1 k.c., podniesiony w punkcie 1 akapit drugi części wstępnej apelacji. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia jednoznacznie wynika, że Sąd Rejonowynie przyjął, że aby było możliwe sporządzenie ważnego i skutecznego testamentu ustnego, to muszą zachodzić łącznie wszystkie okoliczności faktyczne wskazane w treści przepisuart. 952 § 1 k.c.Z uzasadnienia postanowienia z dnia 18 czerwca 2020 roku wynika natomiast jednoznacznie, że Sąd Rejonowy wyodrębnia dwasamodzielne wypadki(dwie podstawy faktyczne), w których może być sporządzony testament ustny:
1) obawę rychłej śmierci spadkodawcy,
2) szczególne okoliczności, wskutek których zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione.
W rozpoznawanej sprawie Sąd Rejonowy przeprowadził postępowanie dowodowe w celu ustalenia, czy zachodziła którakolwiek z podstaw uzasadniających sporządzenie przezM. M.testamentu ustnego. Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił, że nie zachodziła ani obawa rychłej śmierci spadkodawcy, ani też sytuacja, w której zachowanie przezM. M.zwykłej formy testamentu ustnego było niemożliwe lub bardzo utrudnione.
÷
Mając na uwadze powyższe rozważania, należało oddalić apelację, jako bezzasadną.
*
Na podstawieart. 520 § 3 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 zd. 1 k.p.c.i w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy postanowił zasądzić odA. P.na rzeczW. P.kwotę 360 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.
W związku z tym, że apelacjaA. P.została oddalona w całości, wnioskodawca powinien zwrócićW. P.całość kosztów uczestniczki w postępowaniu odwoławczym. Koszty te obejmują wynagrodzenie pełnomocnika procesowego ustalone według stawki minimalnej na podstawie § 6 pkt 2 in fine w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.)
*
Z tych wszystkich względów i na podstawie powołanych wyżej przepisów Sąd Okręgowy orzekł jak w postanowieniu.
1 Przytoczono dosłowne brzmienie zarzutów i wniosków apelacyjnych z zachowaniem zastosowanej pisowni i interpunkcji.
2 Por.: postanowienie SN z dnia 28 maja 1999 roku, I CKN 276/99, Prokuratura i Prawo 1999, nr 11-12, poz. 34; wyrok SN z dnia 19 stycznia 1998 roku, I CKN 424/97, OSN C 1998, z. 9, poz. 36; uzasadnienie postanowienia z dnia 28 marca 2003 roku, IV CKN 1961/00, Lex nr 80241.