Sąd Apelacyjnyw Warszawie
V Wydział Cywilny
Sygnatura akt: V ACa 408/21
Data wyroku: 2021-10-21 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Robert Obrębski
Słowa kluczowe: Kredyt, Kredyt walutowy, Kredyt indeksowany do waluty obcej
Podstawa prawna: ART. 69 USTAWY PRAWO BANKOWE, ART. 385 (1) KODEKSU CYWILNEGO

Sygn. akt VA Ca 408/21

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 października 2021 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie V Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący: SSA Robert Obrębski
Protokolant: Katarzyna Iwanicka
po rozpoznaniu w dniu 21 października 2021 r. w Warszawie
na rozprawie
sprawy z powództwaM. Z. (1)iM. Z. (2)
przeciwko(...) spółce akcyjnejz siedzibą wW.
o zapłatę i ustalenie
na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. II C 918/17

1
prostuje komparycję zaskarżonego wyroku w ten sposób, że przy oznaczeniu przedmiotu sprawy dopisuje „i ustalenie”;

2
oddala apelację;

3
zasądza od(...) spółki akcyjnejz siedzibą wW.na rzeczM. Z. (1)iM. Z. (2)kwoty po 4050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Robert Obrębski
Sygn. akt VA Ca 408/21

UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 31 marca 2017 r., wniesionym przeciwko(...) spółce akcyjnejz siedzibą wW.,M. Z. (1)iM. Z. (2)wnieśli o ustalenie nieważności wskazanych w żądaniu postanowień umowy kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego (CHF) z 2 kwietnia 2007 r. i zasądzenie na rzecz powodów kwoty 74121,09 zł tytułem nienależnie pobranych przez pozwaną rat przy spłacaniu tego kredyty z odsetkami za okres podany w pozwie. W żądaniu ewentualnym wnosili o ustalenie bezskuteczności tej umowy. W drugim żądaniu ewentualnym domagali się ustalenia nieważności tej umowy w całości.
Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa. Zaprzeczała temu, aby umowa wskazana w pozwie była nieważna w całości lub co do oznaczonych jej zapisów, wskazanych w żądaniu powodów, jak też by była bezskuteczne, a tym samym by powodowie nadpłacili swoje należności z tytułu rat kredytu oraz by mogli żądać zwrotu kwoty objętej jednym z żądań.
Wyrokiem z 19 stycznia 2021 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo co do żądań głównych oraz żądanie ewentualne dotyczące ustalenia bezskuteczności tej umowy w zakresie jej całości i wskazanych w pozwie zapisów. Uwzględniając zaś drugie z żądań ewentualnych, ustalił nieważnośćumowy nr (...)o kredyt zawartej pomiędzy stronami 2 kwietnia 2007 r. Ponadto ustalone zostało, że strony w równych częściach obciążone zostają kosztami procesu. Rozliczenie tych kosztów Sąd Okręgowy pozostawił referendarzowi sądowemu.
Na podstawie zebranych dowodów, Sąd Okręgowy ustalił okoliczności dotyczące ubiegania się przez powodów o zawarcie z umowy kredytowej w celu finansowania zakupu własnego mieszkania, udzielania przez pracowników banku informacji o jego warunkach, jak też podpisania przez strony umowy o kredyt ta ten cel w dniu 2 kwietnia 2007 r. na kwotę 300000 zł, indeksowany do CHF, na który ustalona kwota kredytu została też przeliczona przez bank na złote polskie według kursu kupna ustalonego w tabeli kursowej banku z daty zawarcia umowy, na potrzeby informacyjne, i przy zastosowaniu którego była obliczana na potrzeby późniejszego okresu jego uruchomienia, a także dotyczące oprocentowania tego kredytu stawką LIBOR 3M z tego okresu oraz zastosowanych zabezpieczeń na potrzeby jego spłacania przez powodów przez okres 300 miesięcy.
Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że zgodnie z warunkami umowy łączącej stronnym, spłacane raty kredytowo–odsetkowe kredytu miały być obliczane przez wskazany okres według harmonogramu przez przeliczenie ich wysokości w CHF na złoty polski według kursu sprzedaży CHF z daty wymagalności każdej z rat określonej w tabeli kursowej banku, zasady sporządzania której nie zostały w tej umowie określone i nie były powodom znane. Sąd Okręgowy opisał okoliczności dotyczące składania przez powodów wniosku o uruchomienie kredytu oraz jego realizowanie przez strony w okresie poprzedzającym zgłoszenie przez powodów roszczeń objętych późniejszym żądaniem pozwu, w tym wystąpienie przez oboje powodów pismem z 20 marca 2017 r. o ich uwzględnienie i wypłacenie powodom kwoty objętej żądaniem głównym. Ustalone też zostało, że powodowie nadal ten kredyt spłacają oraz że w okresie sprzed wniesienia pozwu wpłacili z tytułu spłaty kredytu kwotę 213973,90 zł. Na podstawie dowodu z opinii biegłego zostało też przez Sąd Okręgowy ustalone, że potencjalne raty kredytu bez postanowień tej umowy o jego indeksacji do CHF powinny wynosić łącznie 142395,50 zł, a tym samym że różnica pomiędzy tego rodzaju wierzytelnością banku na kwotą łącznie wpłaconą przez powodów z tego tytułu powinna wynosić 71.578,40 zł.
Oceniając znaczenie dokonanych ustaleń, Sąd Okręgowy nie znalazł jednak podstaw do uwzględnienia żądania głównego, ani też żądania ewentualnego, które dotyczyło ustalenia bezskuteczności spornej umowy i wskazanych w pozwie jej postanowień. Dopatrzył się zaś podstaw do uwzględnienia żądania o ustalenie jej nieważności w całości na podstawieart. 58 § 1 k.c.w zw. zart. 69 § 2 pkt 2 Prawa bankowego, a dodatkowo zgodnie zart. 385(
    1)§ 1 k.c.Przypominając, że zgodnie z powołanym przepisem, umowa kredyty musi określać jego kwotę i walutę, Sąd Okręgowy uznał, oceniając znaczenie konstrukcji przyjętej w spornej umowie, że nie został ten warunek w niej spełniony. Kwota kredytu wypłaconego na rzecz powodów została bowiem ustalona według kursu ustalonego przez bank w swojej tabeli kursowej, obowiązującego w okresie jego uruchomienia. Nie została więc, w ocenie Sądu Okręgowego, określona w treści umowy, lecz jednostronną tylko decyzją banku samodzielnie ustalającego kurs przeliczenia złotego na CHF, a tym samym również kwotę, która została wypłacona przez bank. Sąd Okręgowy z tej przyczyny dopatrzył się niezgodności treści tej umowy zart. 69 § 2 pkt 2 Prawa bankowego, a tym samym jej nieważności na gruncieart. 58 § 1 k.c.Uznał także ponadto, że zastosowanie konstrukcji, w ramach której bank jednostronnie mógł ustalać wysokość zobowiązań konsumenta w tytułu rat kapitałowo – odsetkowych poprzez samodzielne ustalanie kursu przeliczenia raty wyrażonej w CHF na złoty polski w oparciu o własna tabelę kursu sprzedaży tej waluty, naruszało istotę tego rodzaju czynności obligacyjnych, zasadę ich konsensualności, ekwiwalentności i równowagi stron, a tym samym teżart. 353(
    1)k.c., i również prowadziło do uznania nieważności tej umowy, podobnie jak przeprowadzenie oceny jej zapisów pod kątem przesłanek określonychart. 385(
    1 )k.c.Zapisy dotyczące ustalenia należności stron w oparciu o kurs kupna i sprzedaży, określony w tabeli banku, czyli ustalany samodzielnie przez bank, Sąd Okręgowy uznał za niedopuszczalne postanowienia umowne w rozumieniu zawartym w powołanym przepisie, a ponadto przyjął, że dotyczyły one głównych świadczeń stron umowy, które nie zostały ustalone w sposób jasny dla powodów, z naruszeniem dobrych obyczajów oraz w sposób rażąco naruszający interesy kredytobiorców jako konsumentów podlegających w pełni ochronie przewidzianej powołanym przepisem oraz Dyrektywą nr 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, ze skutkiem, który nie pozwalał na zastąpienie tych postanowień innymi, lecz uznanie umowy za nieważną. Żądanie ewentualne tej treści, w przekonaniu Sądu Okręgowego, było więc zasadna i przesądzało o braku podstaw od uwzględnienia pozostałych żądań. O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł zgodnie z zasadą ich stosunkowego rozdzielenia zart. 100 k.p.c.Na podstawie zaśart. 108 § 1 k.p.c.ich szczegółowe rozliczenie zostało pozostawione referendarzowi w Sadzie Okręgowym.
Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniosła strona pozwana, która ten wyrok zaskarżył w części uwzględniającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu oraz zarzuciła Sądowi Okręgowemu naruszenie:art. 227, art. 233 § 1 i art. 299 k.p.c.przez wadliwą ocenę dowodów w zakresie istotnych okoliczności i dokonanie wadliwych w części ustaleń przyjętych za postawę faktyczną ustalenia nieważności spornej umowy o oparciu o nietrafnie zastosowane na korzyść strony powodowej, na tym samym naruszenie:art. 3531w zw. zart. 58 § 1ik.c.w zw. zart. 69 ust. 1 i 2 oraz art. 111 ust. 1 pkt 3 Prawa bankowego, na ponadtoart. 3851§ 1 k.c.iart. 3852w zw. zart. 58 § 1 k.c.oraz w zw. zart. 189 k.p.c.iart. 6Dyrektywy 93/13 w zw. zart. 2 i art. 32 Konstytucji RPoraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej poprzez uznanie spornej umowy za nieważną na ogólnych zasadach oraz w związku z niedopuszczalnością zawartych w niej postanowień o zastosowaniu przeliczenia złotego na CHF na podstawie tabeli kursowej banku, z naruszeniem podstawowych zasad porządku prawnego wobec banku, który na podstawie opisanych zarzutów wnosił o zmianę zaskarżonej części wyroku Sądu Okręgowego przez oddalenie powództwa w całości, ewentualnie o jego uchylenie w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego jej rozpoznania, w obu wypadach też o obciążenie powodów całością kosztów za obie instancje według norm przepisanych.
W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie i obciążenie pozwanej poniesionymi kosztami postępowania apelacyjnego, w tym zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie. Została bowiem oparta na tego rodzaju zarzutach, które nie zostały podzielone przez Sąd Apelacyjny. Ustalenia Sądu Okręgowego były w zasadzie poprawne i wystarczające do rozstrzygnięcia o zasadności powództwa, które w zaskarżonym zakresie zasługiwało na pełni na uwzględnienie, pomimo tego że powodowie mieli możliwość wyboru umowy o kredyt złotowy albo indeksowany do CHF, na tyle jednak, na ile pozwalał im na to stan zdolności kredytowej, ocenianej jednak wyłącznie przez bank, w relacji do oczekiwanej wysokości kredytu na znany cel bankowi, którego pracownicy w ogólnym tylko, lecz niewystarczającym wymiarze, zwłaszcza pod kątem zapisów zawartych w powołanej Dyrektywie 93/13 i sposobie jej stosowania w znanym orzecznictwie TSUE, przywołanym przez Sąd Okręgowy, informowali powodów o ryzyku kursowym, którego w żadnej części nie przejmował na siebie bank, jak też o jego wpływie na notowania kursowe CHF oraz pośrednio na wysokość rat kapitałowo – odsetkowych, które były od tego uzależnione, zwłaszcza w zakresie dotyczącym bardziej niekorzystnych notowań kursowych przyjmowanych przez bank pod wpływem tendencji rynkowych, które występowały w szczególności od 2008 r. Prawidłowe było ponadto ustalenie Sądu Okręgowego, że powodowie nie mogli samodzielnie podjąć decyzji o spłacaniu kredyty w jego walucie, czyli w CHF, a więc z pominięciem zmiennego kursu tej waluty do złotego, w tym tabel kursowych stosowanych przez kredytodawcę. Odwołanie się przez skarżącą w jej apelacji do § 33 Regulaminu, który uzupełniał zapisy umowy (k: 282 verte i nast.), było o tyle nieuzasadnione, o ile pomijało przyjętą w tym zakresie konstrukcję tzw. przewalutowania kredytu, w ramach której powodowie z takim wnioskiem mogli istotnie wystąpić. Musieliby jednak spełniać określone w tym zapisie liczne warunki. Przede wszystkim jednak uzależnieni w tym zakresie byli o ich oceny dokonywanej przez bank przed podpisaniem aneksu, którym mogłoby do takiej zmiany waluty dojść, gdyby wymagane warunki zostały przez powodów w pełni zrealizowane. Konstrukcja wymagająca przeprowadzenia tej oceny i podpisania aneksu sama w sobie przesądzała o tym, że powodowie nie mogli tej zmiany sami wprowadzić, lecz doprowadzić do niej mogła zgodna wola obu stron, w tym też złożenie stosownego oświadczenia przez bank, którego powodowie nie mogli do tego przymusić. Żaden z elementów uzasadniania wskazanego w apelacji zarzutu naruszenia przez Sąd Okręgowy oznaczonych w niej norm prawa procesowego nie zasługiwał na aprobatę ze strony Sądu Apelacyjnego. Częściowo można było się tylko zgodzić z zarzutem nieuprawnionego przyjęcie przez Sąd Okręgowy, że w części dotyczącej przeliczenia walutowego przy zastosowaniu tabeli kursowej banku, umowa nie została sformułowana w sposób jasny. Nie była to jednak część ustaleń dokonanych przez Sąd Okręgowy, lecz ocena prawnego znaczenia tych zapisów umowy, dokonywana na potrzeby prawidłowego zastosowania do tych zapisów wskazanych w apelacji przepisów prawa materialnego, także pod kątem dotyczącym subsumpcji tej części umowy pod normęart. 385(

    1)§ 1 k.p.c.Żaden z powołanych w apelacji przepisów prawa materialnego nie został naruszony ze strony Sądu Okręgowego w sposób wskazany w apelacji. Zarzut zaś dotyczący zasad ustalania kursów przy uwzględnieniu praktyki bankowej i tendencji rynku walutowego nie dotyczył oceny treści nieważnej umowy, lecz sposobu wykonania jej postanowień w odniesieniu do ustalania kursów CHF do złotego, czyli takiej okoliczności, która nie miała znaczenia dla ustalenia nieważności spornej umowy. Podstawą takiej oceny była bowiem jej treść, nie zaś sposób jej wykonywania ze strony banku w określonym w niej okresie spłacania przez powodów uzyskanego świadczenia kredytowego. Wszystkie ustalenia Sądu Okręgowego zostały więc przyjęte za podstawę rozstrzygnięcia o zasadności apelacji, która nie zasługiwała na uwzględnienie.
Na uwzględnienie nie zasługiwała część zarzutów apelacji, dotyczących zastosowania przez Sąd Okręgowyart. 58 § 1 k.c.w zw. zart. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 Prawa bankowegooraz w zw. zart. 3531k.c., czyli przepisów, na podstawie których Sąd Okręgowy dopatrzył się nieważności spornej umowy kredytu od jej zawarcia oraz w całości. Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko, które zajął w tym zakresie Sąd Okręgowy. Przedstawiona na jego uzasadnienie argumentacja wymaga wyostrzenia i nieznacznego uzupełnienia, które należy zaprezentować w sposób zwięzły i możliwie czytelny, a przy tym z pominięciem ewolucji, jakie w tym zakresie przeszło szeroko znane orzecznictwo sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego, kształtowanej w dużym stopniu orzeczeniami TSUE, które dotyczyły wykładni przepisów Dyrektywy 93/13. Omawianie tego orzecznictwa mijałoby się z celem, którym jest przede wszystkim zaprezentowanie przez Sąd Apelacyjnego własnego stanowiska na tle utrwalającej się linii orzecznictwa oraz na tle okoliczności sprawy, w tym treści spornej umowy kredytowej, w tym przy uwzględnieniu głównego jego trendu, niepozwalającego do zastępowanie treści tej umowy nieprzyjętymi w niej zapisami, w ramach tzw. jej „odfrankowienia”.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, poprawnie Sąd Okręgowy przyjął, że treść umowy łączącej strony nie określała „kwoty kredytu” w sposób wymagany wart. 69 ust. 2 pkt 2 Prawa bankowego, a tym samym że sprzeczność tej umowy z tym przepisem przemawiała za koniecznością ustalenia jej nieważności w całości oraz od daty jej podpisania przez strony. Analizaust. 1 art. 69w połączeniu zust. 2 pkt 2, zwłaszcza uzupełniona o treść dodanego w 2011 r.pkt 4a ust. 2, pojawienie się którego nie wpłynęło istotnie na ocenę konstrukcji umów kredytowych, lecz miało wpływ na sposób ustalania w ich treści mechanizmu waloryzacyjnego, czyli przeliczania złotego na walutę obcą według kursu, zasady ustalania którego winny zostać w takich umowach określone, prowadzi do wniosku, że „kwotą kredytu” indeksowanego do CHF nie jest jednak kwota wyrażona w złotych nominalnie w jednym z początkowych zapisów umowy, lecz kwota wypłacana kredytobiorcom ze strony banku na zasadach określonych w umowie, na podstawie przeliczenia dokonywanego przez bank zgodnie z jej postanowieniami. Wust. 1 art. 69 Prawa bankowegojednoznacznie zostało zapisane, że bank zobowiązuje się „oddać do dyspozycji kredytobiorcy (…) kwotę środków pieniężnych”, a klient banku „do zwrotu wykorzystanego kredytu”, tj. kwoty otrzymanej od banku, powiększonej o odsetki (oprocentowanie) „oraz do zapłaty prowizji od udzielonego kredytu”, która nie jest jego częścią. Zpkt 4a ust. 2 art. 69 Prawa bankowegorównież jasno wynika, że umowa winna określać sposób ustalania „kursu walut”, na podstawie którego wyliczana jest „kwota kredytu” i „raty kapitałowo – odsetkowe”. Ogólny wniosek wynikający wprost z przytoczonych zapisów można sprowadzić więc do jasnego stwierdzenia, że „kwota kredytu” indeksowanego do CHF to świadczenie wypłacone w walucie polskiej na rzecz kredytobiorcy, a nie kwota wyrażona w złotych w początkowych zwykle zapisach umowy tego rodzaju. Z punktu zaś 2ust. 2 art. 69 Prawa bankowegowprost wynika, że ustalana poprzez przeliczenie kursowe „kwota kredytu” powinna zostać nominalnie oznaczona w takiej umowie już w dacie jej zawarcia, nie zaś w momencie uruchamiania kredytu na wniosek kredytobiorcy, składany po upływie nawet znacznego czasu od jej zawarcia. Jeśli więc, przykładowo, umowa dotyczy kredytu oznaczonego w jej treści na 100000 zł, indeksowanego do CHF, a ponadto przewiduje odliczaną od tej kwoty prowizję w wysokości 5000 zł, kurs CHF do złotego z daty zawarcia umowy i wypłaty tej kategorii kredytu jest zaś identyczny, kwotą kredytu udzielonego w opisanym rozumieniu jest wypłacona kredytobiorcom kwota 95000 zł, nie zaś określona w umowie kwota 100000 zł.
Podana w umowie kredytu indeksowanego do CHF kwota wyrażona w złotych spełnia dla umowy tylko takie znaczenie, że jest podstawą jej przeliczenia na CHF według kursu kupna ustalanego w tabeli kursowej banku w dniu zawarcia takiej umowy. Istotne znaczenie dla jej realizacji spełnia bowiem obliczona w ten sposób kwota wyrażona w CHF. Stanowi bowiem podstawę do jej przeliczenia na złote według kursu kupna z dnia uruchomienia kredytu albo jego części, a więc ustalenia „kwoty kredytu” w znaczeniu wynikającym z powołanych przepisów. Podzielona na poszczególne raty w harmonogramie spłaty kredytu, jest ponadto podstawą do ustalenia wysokości poszczególnych rat kapitałowo – odsetkowych w terminach ich wymagalności, tyle że według kursu sprzedaży CHF, ustalonego w tabeli kursowej banku dla każdego z tych terminów z osobna. W istocie rzeczy, w takich umowach jako „kwota kredytu” podawana jest nieustalona w złotych równowartość kwoty wyrażonej rzekomo tylko informacyjnie w CHF, która jest obliczana po zawarciu umowy na określonych w niej zasadach. W samej umowie „kwota kredytu” w przedstawionym rozumieniu nie zostaje jednak wyrażona poza określeniem sposobu jej ustalenia w terminie późniejszym, czyli na datę wypłaty tego świadczenia. Określenie sposobu jej ustalenia nie może być jednak uznawane za oznaczenie w umowie „kwoty kredytu”. Taka wartość musi bowiem zostać w jej treści podana nominalnie. Nie może być zastąpiona określeniem mechanizmu waloryzacji z podaniem jego podstawy wyrażonej w CHF. W taki sposób może zostać określona natomiast wysokość rat kapitałowo – odsetkowych w ramach realizacji zapisu zawartego wpkt 4 ust. 2 art. 69 Prawa bankowego, w którym zostało wprowadzone wymaganie, aby umowa kredytu określała „zasady” spłaty kredytu, nie zaś nominalną wysokość rat kredytowo – odsetkowych.
W pełni więc poprawnie Sąd Okręgowy przyjął, że w spornej umowie nie doszło do określenia „kwoty kredytu”, a tym samym że zawarte w niej zapisy nie wypełniały wymagania określonego wart. 69 ust. 2 pkt 2 Prawa bankowego. Na tej podstawie Sąd Okręgowy wyprowadził też trafny wniosek, zgodnie z którym sprzeczność spornej umowy z tym przepisem, zawierającym normę bezwzględnie obowiązującą, wskazywała na jej nieważność i uzasadniała jej ustalenie zgodnie zart. 58 § 1 k.c.i w oparciu oart. 189 k.p.c.Pomiędzy stronami powstał bowiem w tym zakresie stan niepewności, mimo możliwości wystąpienia przez powodów o zasądzenie całej kwoty wpłaconej na podstawie nieważnej umowy, obarczonej jednak ryzykiem zgłoszenia przez bank własnego roszczenia tego samego rodzaju oraz oświadczenia o jego potraceniu, o zatrzymaniu należności klienta do czasu zaoferowania przez powodów własnego świadczenia wobec banku, a nawet, jak wskazuje praktyka ostatniego okresu, i wystąpienia przez bank z roszczeniem co do wynagrodzenia za korzystania z kapitału. Nie mając przekonania co do losów własnego roszczenia o zapłatę, pozostając natomiast w stanie niepewności, strona czynna wykazała swój interes prawny w uzyskaniu rozstrzygnięcia ustalającego nieważność spornej umowy, już z powodu jej sprzeczności zart. 69 ust. 2 pkt 2 Prawa bankowego. Odmienne stanowisko skarżącej nie zostało podzielone przez Sąd Apelacyjny.
Za nieważnością spornej umowy przemawiała też sprzeczność jej zapisów dotyczących ustalania „kwoty kredytu” i „rat kapitałowo – odsetkowych” poprzez przeliczenie kwot wyrażonych w CHF na złoty według kursu kupna lub sprzedaży ustalanego w tabeli kursowej banki, czyli jednak jednostronnie, a z pewnością w sposób, na który żadnego wpływu nie mieli powodowie.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, sporna umowa naruszała w tym zakresieart. 3531k.c.Uderzała bowiem w naturę, istotę stosunków obligacyjnych, opartych na zasadzie konsensualności, wykluczającej pozostawienie jednej ze stron umowy, w tym zwłaszcza silniejszej ekonomicznie, uprawnienie do określenia wysokości własnego zobowiązania, a przede wszystkim wysokości świadczeń wypełnianych przez następne lata przez drugą jej stronę. Taka sytuacja występuje w tego rodzaju umowach kredytowych, w których podstawą ustalenia tych świadczeń jest kurs waluty, w tym CHF, określony w tabeli kursowej banku, na którym spoczywał w istocie tylko obowiązek podania ustalanych kursów do wiadomości klientów, jak wynika zart. 111 ust. 1 pkt 3 Prawa bankowego, czyli którego nie ograniczały żadne reguły prawne związane z ustaleniem kursów konkretnych walut na swoje potrzeby, w tym w celu obliczania wysokości zobowiązań klientów. Faktyczny zaś sposób ustalania kursów podawanych w tabelach opierał się o tylko o czynniki ekonomiczne, w tym zmienne notowania waluty na rynkach i w ramach rozliczeń międzybankowych, uwzględniające stan koniunktury gospodarczej na rynkach krajowym oraz międzynarodowych. Uprawnienie do jednostronnego narzucenia wysokości zobowiązania własnego i świadczeń obciążających kredytobiorców w możliwie najgłębszy sposób narusza zasadę konsensualności oraz wzajemności w stosunkach kontraktowych. Pozostaje tym samym, w ocenie Sądu Apelacyjnego, w skrajnie rażącej sprzeczności z zasadą swobody umów uregulowaną wart. 3531k.c.Sprzeczność spornej umowy z tym przepisem również uzasadniała ustalenie jej nieważności w całości i ze skutkiemex tunc. Ważność takim umów oceniać bowiem można wyłącznie pod kątem ich treści ustalonej w dacie ich zawarcia. W tym zakresie nie może mieć żadnego znaczenia sposób ich wykonywania, nawet ustalania przez bank kursów kupna i sprzedaży, nieznacznie tylko odbiegających od kursów stosowanych w innych instytucjach rynku kapitałowego i bankowego. Sprzeczności zart. 3531k.c.można byłoby uniknąć, gdyby mechanizm ustalania wysokości wskazanych świadczeń został oparty o zastosowanie do przeliczenia kursu innego podmiotu niż bank udzielający kredytu, w tym przede wszystkim średniego kursu ogłaszanego przez NBP, który jednak nie został użyty w spornej umowie. W sprzeczności z klauzulą generalną odwołującą się do istoty stosunku obligacyjnego można się było dopatrzeć przyczyny nieważności spornej umowy z tego powodu, że zawarty w niej mechanizm ustalania wysokości wskazanych świadczeń w oparciu o własny kurs banku stanowił przykład skrajnie rażącego naruszenia tej klauzuli, a tym samymart. 3531k.c.Trudno bowiem podać w tym zakresie przykład bardziej rażącego naruszenia tego przepisu. Zachodził więc w tym zakresie szczególny wypadek sprzeczności spornej umowy z tym przepisem, który uzasadniał ustalenie jej nieważności na podstawieart. 58 § 1 k.c.w zw. z powołanym przepisem, a przy tym w oparciu oart. 189 k.p.c.
Na uwzględnienie nie zasługiwały też zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd Okręgowyart. 3851§1 i § 2 oraz art. 3852w zw. zart. 58 § 1 k.c.oraz w zw. zart. 189 k.p.c.W składzie rozpoznającym apelację wniesioną w tej sprawie całą argumentację dotyczącą sprzeczności umowy kredytu łączącej strony z przepisemart. 3851§ 1 k.c.i jej nieważności z tego powodu Sąd Apelacyjny uznaje tylko za dodatkową. Pierwszoplanowe znaczenie przywiązuje do jej nieważności, która miał źródło w jej sprzeczności zart. 69 ust. 2 pkt 2 Prawa bankowegoiart. 3531k.c.Zdając sobie jednak sprawę, że w orzecznictwie, niedopuszczającym zresztą dokonywania tzw. „odfrankowienia” tego rodzaju umów, dominuje stanowisko w znacznie większym stopniu upatrujące przyczyn jej nieważności, spowodowanej szczególnego rodzaju bezskuteczność zawieszoną, wywołaną ich sprzecznością zart. 3851§ 1 k.c., także temu zagadnieniu należy poświęcić na potrzeby tej sprawy właściwą uwagę na potrzeby odniesienia się do powołanych zarzutów apelacji, zwłaszcza że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy potraktował ten problem w niewystarczająco szeroki sposób oraz mało wyraziście. Potrzebną argumentacje należy przedstawić w silnie skrócony sposób w celu zachowania jasności stanowiska Sądu Apelacyjnego. W składzie w tej sprawie orzekającym Sąd Apelacyjny w pełni się też przychyla do szczegółowej i silnie rozbudowanej argumentacji podanej w uzasadnieniu wyroku z dnia 23 października 2019 r., sygn. akt VA Ca 567/18, którą należy tylko nieznacznie też uzupełnić o wnioski z najnowszych trendów w orzecznictwie, rezygnując zresztą z jego obszernego przywoływania. Zainteresowanym stronom stan ten jest znany, jak wykazały ich stanowiska zaprezentowane jasno na zakończenie postępowania apelacyjnego.
Oceniając okoliczności tej sprawy, w tym przede wszystkim treści umowy zawartej przez strony pod kątem przesłanek zawartych wart. 3851§ 1 i § 2 k.c., podzielając w większości oceny dokonane przez Sąd Okręgowy, Sąd Apelacyjny doszedł do następujących wniosków:
Po pierwsze, treść spornej umowy nie została indywidualnie uzgodniona z powodami na etapie poprzedzającym jej zawarcie. Pracownicy banku zapoznali powodów z ofertą kredytową w kierunku preferującym kredyt indeksowany do CHF. W standardowym jak na ówczesne warunki, a tym samym minimalnym oraz nieodpowiadającym wymaganiom wynikającym z Dyrektywy 93/13 i aktualnego rozumienia i stosowania zawartej w niej regulacji, zwłaszcza w art. 6, wymiarze przedstawili też powodom ryzyko walutowe związane z wykonywaniem umowy tego rodzaju przez okres 300 miesięcy, z pominięciem zaprezentowania kalkulacji dotyczących faktycznego ciężaru jego spłacania w tym czasie na wypadek, gdyby kurs CHF, podawany w tabelach kursowych banku, wzrastał do poziomu, który w krótkim stosunkowo okresie się pojawił, i mimo jego zmienności, w tym zmian na korzyść powodów, potrafił się utrzymywać przez kolejne lata wykonywania ze strony powodów tej umowy, przynajmniej na poziomie faktycznym, nawet przez okres toczenia się tej sprawy, również w trakcie postępowania apelacyjnego.
Po drugie, uznać należało, że zastosowanie w spornej umowie indeksacji, poprzez pozostawienie bankowi uprawnienia do jednostronnego w zasadzie, bez udziału powodów, określenia wysokości własnego świadczenia na etapie wypłaty „kwoty kredytu” udzielonego faktycznie powodom w rozumieniu przyjętym wart. 69 ust. 2 pkt 2 Prawa bankowego, jak też rat kapitałowo – odsetkowych, które były wyliczane w oparciu o kurs sprzedaży, czyli powiększony o tzw.
    spread, w oparciu o tabele kursowe, które były samodzielnie ustalane przez bank, pomimo ich związku z tendencjami kursowymi na rynku, naruszało dobre obyczaje, a przy tym rażąco naruszało interesy powodów jako konsumentów uzyskujących kredyt wypłacany oraz spłacany na zasadach ustalonych wyłącznie przez bank, w całości bez jakiegokolwiek ograniczenia oraz zabezpieczenia kredytobiorców, wyłącznie na powodów przerzucało ryzyko zmian kursowych, a zwłaszcza załamania kursu CHF w stosunku do złotego. Prowadziło bowiem do rażąco niekorzystnego dla powodów wzrostu rat kapitałowo – odsetkowych i całego obciążenia z tego tytułu, bez właściwego uprzedzenia i przejęcia na siebie przez bank, choćby częściowo tego ryzyka oraz tak niekorzystnych dla powodów skutków takich zmian kursu CHF do złotego.
Po trzecie, uzasadnione było przyjęcie, że zastosowany w spornej umowie mechanizm indeksacji, oparty na wyliczeniu kwoty kredytu udzielonego klientom banku oraz obciążających powodów rat kapitałowo – odsetkowych w oparciu o jednostronną decyzję banku, tj. poprzez zastosowanie własnego kursu CHF do złotego, czyli określanego we własnych tabelach kursowych, dotyczył głównych świadczeń obu stron, które nie mogły zostać zastąpione innymi mechanizmami i paramentami, w tym średnim kursem NPB, również na podstawieart. 358 § 2 k.c., ze względu na wejście w życie tego przepisu istotny okres po podpisaniu przez strony spornej umowy, ani też pominięte bez zasadniczej zmiany rodzaju oraz charakteru prawnego umowy kredytu indeksowanego do CHF, w tym faktyczne jego przekształcenie w kredyt złotowy z pozostawieniem rodzaju oprocentowania wyznaczanego wskaźnikiem LIBOR 3M, czyli nadania tej umowie takiej treści, która nie była przez strony ani uzgadniana, ani też akceptowana.
Po czwarte, uzasadnione było przyjęcie, że bezskuteczność zapisów, które dotyczyły opisanego w umowie mechanizmu indeksacji, w zakresie głównych jej postanowień, niezależnie od tego, czy dotyczyło elementów przedmiotowo wręcz istotnych (essentialia negoci), prowadzić musiało do nieważności spornej umowy ze względu na niemożliwość określenia na jej postawie głównych świadczeń obu stron, a więc kwoty kredytu wypłaconego powodom, obliczanego na podstawie kursu kupna z momentu jego uruchomienia, jak też rat kapitałowo – odsetkowych, które miały być i faktycznie były ustalane jednostronnie według kursu sprzedaży z dat wymagalności tych świadczeń, określonego w tabelach kursowych banku. W pełni było więc uzasadnione przyjęcie, że konieczność pominięcia wskazanych zapisów, a nie samej wysokości kursów określanych przez bank na tych zasadach, nie zostały one bowiem zapisane w umowie ponad sposób ich określenia, dawała podstawę do przyjęcia, że w spornej umowie nie doszło ani do określenia kwoty kredytu wypłaconego powodom, nie zaś zapisanego w umowie, ani też zasad jego spłaty poprzez regulowanie przez powodów rad kapitałowo – odsetkowych, do ustalenia których niezbędne był posłużenie się niedopuszczalnymi z podanych już względów klauzulami umownymi. Umowa zawarta przez strony była więc jawnie sprzeczna z bezwzględnie obowiązującym przepisemart. 69 ust. 2 pkt 2 i 4 Prawa bankowego, a tym samym nieważna w rozumieniu, które zostało przyjęte wart. 58 § 1 k.c.i ze skutkami wynikającymi z całkowitej jej nieważności, w tym bez możliwości zastosowaniaart. 58 § 3 k.c.iart. 3851§ 2 k.c.Stanowisko upatrujące w niedopuszczalności klauzul umownych przyczyny nieważności całej umowy traktowane jest wprawdzie w orzecznictwie, w tym TSUE, jako ostateczność. Jest jednak również dopuszczane, jeżeli jest akceptowane przez konsumentów po ich pouczeniu o prawnych następstwach wydania wyroku ustalającego nieważność takiej umowy.
Piąte zagadnienie należy przedstawić w niego bardziej złożony sposób oraz przy uwzględnieniu dwojakiego rodzaju argumentacji. W ocenie składu, który do sprawy został wyznaczony w Sądzie Apelacyjnym, nadanie opisanej konstrukcji indeksacyjnej, opartej na jednostronnie określanym kursie CHF do złotego przez bank, statusu zapisów dotyczących głównych świadczeń stron, w zasadzie nie pozwalało na ocenianie spornej umowy pod kątem prawnej dopuszczalności albo niedopuszczalności zawartych w niej zapisów, w kierunku więc uregulowanym wart. 385(
    1)k.c.W przekonaniu Sądu Apelacyjnego w tym składzie orzekającego w tej sprawie, zapis odsyłający do kursu określonego przez bank we własnej tabeli kursowej jest w swej treści jasny, niezależnie od tego, czy cała umowa i wszystkie zawarte w niej zapisy były przez powodów z należytą dokładnością rozumiane na potrzeby podjęcia decyzji o zawarciu takiej umowy. Z tego też właśnie powodu podstawowe znaczenie Sąd Apelacyjny w tym składzie orzekający przywiązał do argumentacji dostrzegającej przyczynę nieważności tej umowy w jej sprzeczności zart. 69 ust. 1 pkt 2 Prawa bankowegoiart. 353(
    1)k.c., tj. z pominięciem regulacji zawartej wart. 385(
    1 )§ 1 k.c., a tym samym orzecznictwa wypracowanego przy wykładni Dyrektywy 93/13, drugoplanową tylko wagę przywiązując do problemu abuzywności umowy zawartej przez strony w zakresie zastosowanych w niej mechanizmów indeksacji do CHF, w ramach podwójnego zresztą przeliczenia w oparciu o kursy kupna i sprzedaży, które były jednostronnie ustalane przez bank jednak nieponoszący w zakresie notowań kursowych żadnego istotnego ryzyka finansowego.
W orzecznictwie pochodzącym z ostatniego okresu dominuje jednak inne stanowisko niż szczegółowo przedstawione przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu powołanego wyroku z 23 października 2019 r., VA Ca 567/18, do którego skład w tej sprawie orzekający w pełni się przychyla. Mianowicie przy dominującej też tendencji uznawania tych mechanizmów indeksacji za zapisy dotyczące głównej części świadczeń stron, przyjmuje się, aby umożliwić ich ocenę także pod kątem przesłanek określonychart. 3851§ 1 k.c., a dodatkowo też zastosować wobec tej kategorii klientów banków standard ochrony, który został przewidziany w treści Dyrektywy 93/13 i winien być spójnie stosowany przez sądy wszystkich państw członkowskich UE, że tego rodzaju zapisu należy uznawać za niejasne, co osobno pozwala na dostrzeżenie nieważności takich umów ze względu na niemożności ich utrzymania po wyeliminowaniu bezskutecznych zapisów ściśle dotyczących głównych świadczeń stron.
Przyjęcie takiego stanowiska, jakie w orzecznictwie jednak dominuje, ten tylko skutek wywołuje, w ocenie składu orzekającego w tej sprawie, że pozwala na dostrzeżenie różnych, oddzielnych i niezależnych przyczyn nieważności takich umów. Dodatkową korzyścią natomiast dla banków, która wynika z przyjęcia tej wersji wykładniart. 3851§ 1 k.c.oraz z zawieszonego charakteru bezskuteczności klauzul umownych, która w tym przepisie została przyjęta, wynikającego wprost z możliwości ich potwierdzenia przez kredytobiorców, nawet w trakcie procesów sądowych, na zasadach wypracowanych na gruncie Dyrektywy 93/13 w stabilnej części orzecznictwa TSUE i sądów krajowych, jest możliwość uniknięcia zarzutu przedawnienia własnych roszczeń banków wobec kredytobiorców z nienależnego świadczenia wywołanego ich nieważnością, a tym samym również ograniczenia wypadków niemożności ich potrącania z wierzytelnościami kredytobiorców z tej samej podstawy, i podnoszenia zarzutu zatrzymania, zwłaszcza w świetle uznania w orzecznictwie Sądu Najwyższego teorii tzw. dwóch kondykcji, w szczególności w uchwale składu 7 sędziów w 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, o tyle zresztą dla kredytobiorców paradoksalnie, że celem regulacji wprowadzonej w Dyrektywie 93/13 było podniesienie i ujednolicenie we wszystkich państwach członkowskich standardów ochrony przysługującej konsumentom, nie zaś chronienie interesów banków doprowadzających swoją postawą do zawierania tak niekorzystnych dla konsumentów umów, w tym zwłaszcza kredytowych, szczególnie że zapewnienie bankom ochrony w uzasadnionym zakresie mogłoby polegać na przyjęciu, że po stronie kredytobiorcy spłacającego świadczenie wypłacone na podstawie umowy nieważnej nie powstaje osobne roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia, z tej oczywistej przyczyny, że wszystkie wpłaty miały na celu zwrot świadczenia otrzymanego, bez względu na jego podstawę, z umowy kredytu lub ze stosunku bezpodstawnego wzbogacenie. Do takiego właśnie stanowiska przychyla się też Sąd Apelacyjnym w składzie orzekającym w tej sprawie Zostało ono niestety odrzucone w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zwłaszcza w powołanej uchwale, kolejna skutek której wiązać się powinien z przyjęciem, że dopiero od wydania prawomocnego wyroku oceniającego ważność tej umowy, w związku z brakiem oświadczenia kredytobiorcy o potwierdzeniu jej warunków, mimo nich prawnej niedopuszczalności, dla banku rozpoczyna bieg termin przedawnienia własnego roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia przekazanego konsumentowi, jak też możliwość jego potrącenia i objęcia zarzutem zatrzymania należności klienta z tego samego rodzajowo stosunku prawnego, czyli również z tytułu spełnienia nienależnego świadczenia, w związku z nieważnościąex tuncumowy kredytu.
Oceniając treści i okoliczności zawarcia spornej umowy przez obie strony na każdy z opisanych sposobów, dojść należało do wniosku, że z podanych obu przyczyn była ona nieważna. Zarzuty naruszenia omówionych przepisów nie były więc uzasadnione i nie zostały podzielone przez Sąd Apelacyjny. Bezpodstawne były tym bardziej zarzuty naruszenia przez Sąd Okręgowyart. 5 k.c.orazart. 6Dyrektywy 93/13 w zw. zart. 2 oraz art. 32 Konstytucji RPi art. 2 i 3 Traktatu o Unii Europejskiej poprzez rzekome naruszenie regulacji zawartych w przepisach tego rzędu, ustanawiających podstawowe zasady porządku prawnego, jak zasada równości, pewności prawa i proporcjonalności. Podniesienie takich zarzutów ze strony banku, przez lata doprowadzającego swoimi działaniami do zawierania tak wielu nieważnym umów i przyjmowania na ich podstawie świadczeń dublujących często wysokość wypłaconych kwot, trudno jest uznać za uzasadnione, jeśli to działania banku prowadzą do naruszenia tych zasad. Apelacja pozwanej z tych powodów nie zasługiwała na uwzględnienie. Została więc w całości oddalona. Na podstawieart. 350 ust. 3 k.p.c.Sąd Apelacyjny z urzędu sprostował nieścisłość w oznaczeniu przedmiotu sprawy w komparycji zaskarżonego wyroku, zwłaszcza że uwzględniona w nim część żądań powodów nie dotyczyła zapłaty, lecz tylko ustalenia nieważności umowy zawartej przez strony.
Oddalenie apelacji uzasadniało także obciążenie pozwanej poniesionymi ze strony powodów kosztami postępowania apelacyjnego. Na podstawie art. 98 § 1 oraz 3 w zw. z art. 108 § 1, jak też przy zastosowaniu § 10 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, Sąd Apelacyjny zasądził od pozwanej na rzecz powodów z tego tytułu kwoty po 4050 zł, na które złożyła się właściwa dla rodzaju sprawy i nakładu pracy pełnomocnika powodów stawka za jego udział w postępowaniu przed Sądem Apelacyjny po stronie czynnej.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie powołanych przepisów iart. 385 k.p.c., Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji.
Robert Obrębski