Sąd Okręgowy w Gliwicach
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1599/19
Data wyroku: 2021-03-30 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Sądu Okręgowego Magdalena Balion-Hajduk, Sędzia Sądu Okręgowego Marcin Rak
Słowa kluczowe: Zasiedzenie
Podstawa prawna: art.172 kc,art.176 kc,art.336 kc

Sygn. aktIII Ca 1599/19

POSTANOWIENIE
Dnia 30 marca 2021 roku
Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący – Sędzia Sądu Okręgowego Marcin Rak
Sędziowie:  Sądu Okręgowego Magdalena Balion - Hajduk
Sądu Okręgowego Roman Troll
po rozpoznaniu w dniu 30 marca 2021 roku w Gliwicach
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wnioskuM. K.iA. K.
przy udzialeG. B.
o stwierdzenie nabycia własności przez zasiedzenie
na skutek apelacji wnioskodawców
od postanowienia Sądu Rejonowego w Zabrzu
z 14 czerwca 2019 roku, sygn. akt VIII Ns 1052/16

postanawia:

oddalić apelację.
SSO Roman Troll SSO Marcin Rak SSO Magdalena Balion – Hajduk
Sygn. aktIII Ca 1599/19

UZASADNIENIE
WnioskodawcyA. K.iM. K.domagali się stwierdzenia nabycia przez zasiedzenie z dniem 11 czerwca 2014 roku, udziału w wysokości 1/2 części w prawie własności nieruchomości stanowiącejlokal mieszkalny numer (...), opisany wksiędze wieczystej (...)Sądu Rejonowego w Zabrzu wraz z udziałem w częściach wspólnych budynku i prawie wieczystego użytkowania gruntu, położonych przyul. (...)wZ., objętych księgą(...)Sądu Rejonowego w Zabrzu. W uzasadnieniu podali, że wnioskodawca nabył udział w prawie własności na podstawie umowy o dożywocie z dnia 16 września 2003 roku, od poprzedniej współwłaścicielkiJ. S. (1), która kolei nabyła ten udział w drodze dziedziczenia po matceA. P.. Drugim spadkobiercą i zarazem właścicielem drugiego udziału byłB. P.- bratJ. S. (1). Według twierdzeń wniosku po śmierciA. P.w dniu 9 czerwca 1984 roku,J. S. (1)objęła władztwo nad całą nieruchomością, w tym lokalem, którego dotyczył wniosek. Władztwo miało charakter posiadania samoistnego, które następnie zostało przekazane wnioskodawcy. Po zawarciu przez niego związku małżeńskiego z wnioskodawczynią wymienieni władali całą nieruchomością jak właściciele, co po doliczeniu okresu posiadaniaJ. S. (1)uzasadniać miało zasiedzenie udziału z upływem 10 czerwca 2014 roku.
Jako uczestniczki postępowania wnioskodawcy wskazali spadkobierczynieB. P., a toA. P.iG. B..A. P.zmarła po wszczęciu postępowania lecz przez doręczeniem jej odpisu wniosku, z kolei jej córkaG. B.(z której udziałem postępowanie było kontynuowane) nie zajęła stanowiska w sprawie.
Postanowieniem z 14 czerwca 2019 roku Sąd Rejonowy w Zabrzu oddalił wniosek i stwierdził, że wnioskodawcy i uczestniczka postępowania ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.
Orzeczenie to zapadło po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych:
Postanowieniem z 9 stycznia 1986 roku, wydanym w sprawie I Ns 388/85 Sąd Rejonowy w Zabrzu stwierdził nabycie spadku poA. P.zmarłej 9 czerwca 1984 roku, przez jej dzieciB. P.iJ. S. (1)po 1/2 części. Nadto postanowieniem z 29 grudnia 2010 roku, wydanym w sprawie I Ns 1001/09, Sąd Rejonowy w Zabrzu stwierdził, że spadek poB. P.zmarłym 23 września 1989 roku, nabyły jego żonaA. P.i córkaG. B.po 1/2 części.
J. S. (1)i wnioskodawcaM. K.zawarli w dniu 16 września 2003 roku umowę o dożywocie mocą której wnioskodawca otrzymał prawo własności ½ częścilokalu mieszkalnego nr (...)położonego na parterze budynku przyulicy (...)wZ.wraz z 1/2 udziału w częściach wspólnych budynku i prawie wieczystego użytkowania gruntu. W zamian zobowiązał się do dożywotniego utrzymywaniaJ. S. (1). Aktualnie jako współwłaściciele tego lokalu wpisani są wksiędze wieczystej (...)Sądu Rejonowego w Zabrzu wnioskodawcaM. K.orazB. P.– po 1/2 części. Właścicielem gruntu, na którym posadowiony jest budynek, jest GminaZ.. Grunt jest przedmiotem użytkowania wieczystego do 19 grudnia 2066 roku.
Wnioskodawcy zawarli związek małżeński 10 grudnia 2005 roku.
W okresie od 1984 roku do 2004 roku podatki od nieruchomości i opłaty za wieczyste użytkowanie uiszczałaJ. S. (1). Od 2004 roku należności te reguluje wnioskodawca, przy czym w latach 2004 – 2006 regulował należności związane z lokalem na parterze, zaś od 2006 roku od całej nieruchomości.
W nieruchomości przyul. (...)wZ.zamieszkiwali rodziceJ. J.P.zmarły w 1965 roku iA. P.zmarła 9 czerwca 1984 roku.J. S. (2)zamieszkiwała tam z mężem, który zmarł w 1991 roku.J. S. (1)nie miała dzieci. BratJ. S. (1)B. P.nie mieszkał w tej nieruchomości. Wraz z żonąA. P.wyjechał do Niemiec w grudniu 1984 roku. Wcześniej, w styczniu 1984 roku wyjechała tam jego córkaG. B..
J. S. (1)zajmowała mieszkanie znajdujące się na piętrze domu. Na parterze znajdowały się z kolei dwa mieszkania. W jedynym z nich, w latach 1984 – 2001 mieszkała lokatorkaD. M., która opłacała czynszJ. S. (1). Drugi lokal, w latach 1984 – 1989 także był wynajmowany przezJ. S. (1)innemu lokatorowi. Wnioskodawca zamieszkał w tym drugim lokalu w sierpniu 1999 roku. Przez pewien czas jedno mieszkanie na parterze zajmował wnioskodawca, a drugie lokatorka. Po jej wyprowadzeniu ta część parteru pozostawała niezamieszkała. W 2004 roku do wnioskodawcy wprowadziła się wnioskodawczyni, z którą w 2005 roku zawarł wiązek małżeński. Około 2006 roku dwa mieszkania na parterze zostały połączone w jedno w którym urządzono pokój dla dziecka oraz łazienkę. Wnioskodawcy dbali o nieruchomość, wykonywali wszystkie niezbędne prace na zewnątrz i wewnątrz budynku. Sfinansowali wymianę rynien, uszczelnienie dachu, kotwienie budynku, jego tynkowanie i malowanie. Przy czym część tych prac współfinansowała takżeJ. S. (3), która nadto pokrywała koszt zużytych przez siebie mediów. Wnioskodawcy przeprowadzili kapitalny remont mieszkania na parterze. Wymienili centralne ogrzewanie. Utrzymywali czystość wokół nieruchomości. Przed połączeniem mieszkań na parterze, a po wyprowadzeniu się lokatorki, wnioskodawcy traktowali tą zwolnioną część (niepołączoną jeszcze wówczas funkcjonalnie z zajmowaną przez nich częścią dołu nieruchomości) jako magazyn na zbędne przedmioty. Korzystanie z tej części nieruchomości przez wnioskodawców miało miejsce dopiero po wprowadzeniu się wnioskodawczyni, a więc od około 2004 roku.
BratJ. S. (3), jego żona i córka (tj.B. P.,A. P.iG. B.) nie interesowali się nieruchomością i nie upominali się o nią.
Mając na względzie te ustalenia faktyczne Sąd Rejonowy odwołał się doart. 172 k.c.iart. 336 k.c.normujących kwestię nabycia własności przez zasiedzenie oraz samoistności posiadania, a także wobec powoływania się przez wnioskodawców na możliwość doliczenia czasu posiadania poprzedniczki – naart. 176§1 k.c.iart. 348-351 k.c.dotyczących przeniesienia posiadania.
W tym aspekcie wywiódł, żeJ. S. (3)od śmierci jej matkiA. P.w dniu 9 czerwca 1984 roku była samoistnym posiadaczem całej nieruchomości przyul. (...)wZ.i zarazem jej współwłaścicielką co do 1/2 części. Drugim współwłaścicielem byłB. P.– bratJ. S. (1), a po jego śmierci jego spadkobierczynie żona i córkaA. P.iG. B..
Według Sądu Rejonowego zawierając w 2003 roku umowę o dożywocie,J. S. (1)przeniosła na wnioskodawcę udział w wysokości 1/2 części w prawie własności lokalu objętego wnioskiem jednak nie przeniosła posiadania pozostałego udziału, a to wobec braku wystąpienia sytuacji opisanej wart. 348 -351 k.c.w szczególności w relacjiJ. S. (1)i wnioskodawczyni. Umowa o dożywocie została bowiem zawarta przez wstąpieniem wnioskodawców w związek małżeński. Dalej Sąd Rejonowy wskazał, że po wyprowadzeniu się lokatorki na przełomie 2000 i 2001 roku z jednego z dwóch ówczesnych mieszkań na parterze, mieszkanie to pozostawało opuszczone i służyło jedynie za magazyn, jednak z okoliczności sprawy nie wynikało abyJ. S. (1)przekazała jego posiadanie wnioskodawcom lecz, że wnioskodawcy samowolnie zajęli to mieszkanie co wyłączało możliwości doliczenia posiadania poprzednika. Według Sądu Rejonowego także i z twierdzeń wniosku nie wynikało kiedy i w jakich okolicznościach nastąpić miało przeniesienie posiadania mieszkania zwolnionego przez lokatorkę. Okoliczność tą uznał zatem za niewykazaną, a w konsekwencji ocenił, że nie upłynął wymaganyart. 172 k.c.okres niezbędny do nabycia własności przez zasiedzenie albowiem wnioskodawcy są posiadaczami samoistnymi całości nieruchomości od chwili zajęcia drugiego z mieszkań na parterze.
Jako postawę orzeczenia o kosztach powołałart. 520§1 k.p.c.
Apelację od tego orzeczenia wnieśli wnioskodawcy zaskarżając postanowienie w całości i zarzucając naruszenie:
-art. 176§1 k.c.polegające na przyjęciu, żeJ. S. (1)nie przekazała posiadania wnioskodawcom;
-art. 337 i nast. k.c.polegające na przyjęciu, że w bliżej nieokreślonym czasie i miejscu posiadaniaJ. S. (1)wygasło zanim samoistnie posiadanie nieruchomości objęli wnioskodawcy;
-art. 60 k.c.poprzez przyjęcie, ze nie nastąpiło przeniesienie posiadania w drodze czynności konkludentnych.
W uzasadnieniu wywodzili, że po wyprowadzeniu się przez lokatorkę z jednego z mieszkań na parterze nie mogło wygasnąć samoistne posiadanieJ. S. (1), która czuła się właścicielką całego budynku i obejścia co uzewnętrzniała w relacjach z osobami trzecimi. Nie utraciła ona tego przymiotu po wyprowadzeniu się lokatorki, a skoro wnioskodawcy weszli w posiadanie tej części nieruchomości, to mogli to uczynić wyłącznie jako kontynuatorzy posiadaniaJ. S. (1). Wskazywali nadto, że pozostawali zJ. S. (1)w bardzo dobrych, wręcz rodzinnych relacjach, a w 2001 roku sporządziła ona testament czyniący wnioskodawcę jej jedynym spadkobiercą. Powoływali się wreszcie na domniemanie dobrej wiary posiadacza.
Domagali się zmiany zaskarżonego postanowienia i uwzględnienia wniosku po uzupełnieniu postępowania dowodowego o dowód z testamentu notarialnegoJ. S. (1).
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Sąd Rejonowy poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne w zakresie dotyczącym stanu prawnego odrębnej własności lokalu, którego dotyczył wniosek, w tym źródeł współwłasności tego lokalu to jest porządku dziedziczenia po kolejnych współwłaścicielach. Podzielić należało także ustalenia co do osób zamieszkujących w nieruchomości przyul. (...)wZ., okresów w jakich tam zamieszkiwały oraz podstaw zajmowania przez nie poszczególnych pomieszczeń, a także – co do zasady – zakresu i sposobu wykonywania faktycznego władztwa nad nieruchomością przezJ. S. (3)i wnioskodawców. Nie miała jednak zasadniczego znaczenia okoliczność czy posiadanie części nieruchomości zajmowanego przez lokatorkęD. M.zostało wnioskodawcom przekazane przezJ. S. (1), czy też wnioskodawcy (lub wnioskodawca) lokal ten zajęli samowolnie nie bacząc na ewentualne prawa poprzedniego posiadacza.
Wskazać bowiem trzeba, że badając z urzędu w pełnym zakresie prawidłowość zastosowania przez sąd pierwszej instancji prawa materialnego Sąd Okręgowy miał na względzie, że postępowanie dotyczyło stwierdzenia nabycia udziału w prawie własności przez jednego ze współwłaściciela w miejsce drugiego współwłaściciela, czy też współwłaścicieli, przy uwzględnieniu możliwości doliczenia czasu samoistnego posiadania poprzednika.
W tym aspekcie przypomnienia wymaga utrwalony w orzecznictwie pogląd zgodnie z którym, z charakteru współwłasności wynika uprawnienie do współposiadania w zakresie nie wyłączającym pozostałych współwłaścicieli (art. 206 k.c.). Uprawnienie to wynika z prawa współwłasności jako prawa własności przysługującego niepodzielnie kilku osobom (art. 195 k.c.). Niepodzielność prawa wyraża się w tym, że każdy ze współwłaścicieli ma prawo do całej rzeczy. Posiadanie rzeczy przez współwłaściciela jest zatem posiadaniem właścicielskim i samoistnym, stanowi bowiem realizację jego niepodzielnego prawa do rzeczy. Oznacza to, że z faktu posiadania rzeczy przez współwłaściciela wynika jedynie, iż korzysta on z tej rzeczy zgodnie z przysługującym mu prawem. Niewykonywanie prawa posiadania przez innego współwłaściciela nie uprawnia do wniosku, że współwłaściciel posiadający przejął rzecz w samoistne posiadanie w zakresie jego uprawnień. Posiadanie „właścicielskie” całej rzeczy przez współwłaściciela niezbędne do zasiedzenia wymaga, żeby współwłaściciel żądający stwierdzenia zasiedzenia idealnego udziału innego współwłaściciela dał wyraz temu, że zmienił (rozszerzył) zakres swego samoistnego posiadania ponad realizację uprawnienia zart. 206 k.c.Skuteczność takiej zmiany wymaga, aby uczynił to jawnie, czyli zamanifestował ją w sposób widoczny dla współwłaściciela i otoczenia. Ustawodawca w sposób odmienny traktuje współposiadanie od posiadania indywidualnego, co wyklucza zastosowanie domniemania ustanowionego wart. 339 k.c.w sprawie o zasiedzenie przez współwłaściciela nieruchomości udziału należącego do innego współwłaściciela. Surowe wymagania wobec współwłaściciela zmieniającego zakres posiadania samoistnego uzasadnione jest bezpieczeństwem stosunków prawnych i ochroną własności, która narażona byłaby na uszczerbek gdyby współwłaściciel uprawniony do współposiadania całości - mógł łatwo doprowadzić do utraty praw pozostałych współwłaścicieli, powołując się na zmianę swojej woli. Zatem to na współwłaścicielu zmieniającym charakter swego posiadania nieruchomości wobec idealnego udziału należącego do innego współwłaściciela spoczywa ciężar udowodnienia, że w określonym czasie posiadając całą nieruchomość wykonywał nie tylko prawo do przysługującego mu udziału we współwłasności, ale w zakresie pozostałych udziałów był posiadaczem samoistnym (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2020 r. II CSK 250/20, Lex nr 3104099, z dnia 5 listopada 2014 r. III CSK 280/13 LEX nr 1621344, z dnia 2 kwietnia 2014 roku, IV CSK 412/13, Lex nr 1475180, z dnia 24 maja 2013 roku, V CSK 269/12, Lex nr 1365760, z dnia 15 maja 2013 roku, V CSK 263/13, Lex nr 1353203, z dnia 1 kwietnia 2011 roku, III CSK 184/10, Lex nr 863394).
W tym aspekcie umknęło uwadze Sądu Rejonowego, żeJ. S. (1)jako współwłaścicielka uznawała prawo swojego brata, a następnie jego spadkobierczyń, do nieruchomości objętej wnioskiem. Wszak z jej zeznań (k. 152v-153) wynika wprost, że po śmierci matki i zarazem już po wyjeździe drugiego współwłaściciela – brataB. P.do Niemiec, zrealizowała jego prośbę o uregulowanie spraw spadkowych po matce, a podczas wizyty u brata w 1988 roku uzgadniała z nim sprawy dotyczące wynajmu nieruchomości („brat prosił mnie, żebym zaczęła załatwiać sprawy spadkowe po matce”, „brat powiedział, że przyjedzie za rok i żebym postarała się o kogoś kto zamieszka w tym domu”). Po jego śmierci zwracała się nadto do jego żonyA. P.o nadesłanie dokumentów potrzebnych do uregulowania spraw spadkowych po bracie („Po śmierci brata prosiłam bratową, aby przysłała dokumenty, abym mogła załatwiać dalej sprawy spadkowe”). Co więcej w 1991 rokuA. P.(żonaB. P.) zwróciła się pisemnie doJ. S. (1)o przekazanie praw do nieruchomości na rzeczG. B.– córkiB. P., aJ. S. (1)nie wyraziła sprzeciwu wobec tego żądania lecz ponowiła prośbę o nadesłanie dokumentów niezbędnych do przeprowadzenia sprawy spadkowej („Była taka sytuacja, że dostałam od uczestniczki postępowaniaA. P.list, to było w 1991 roku. W tym liście domagała się przekazania części nieruchomości na rzeczG. B., a ja odpisałam, abyA.P.przesłała mi stosowne dokumenty”)
W świetle tych zeznań nie sposób uznać abyJ. S. (1)posiadała całą nieruchomość wyłącznie na swoją rzecz z wyłączeniem innych współwłaścicieli. Skoro bowiem konsultowała z bratem sprawy dotyczące nieruchomości i realizowała jego prośbę o uregulowanie stanu prawnego, a następnie nie sprzeciwiała się tożsamym prośbom jego spadkobierczyni (żony), to uznać należało że władając nieruchomością realizowała ona jedynie prawo każdego współwłaściciela do niepodzielnego posiadania całej rzeczy wynikające z istoty prawa własności (art. 206 k.c.w zw. zart. 195 k.c.). Nie korzystała przy tym z domniemania samoistności posiadania (art. 339 k.c.), które w rozpoznawanej sprawie powinno być udowodnione przez wnioskodawców na ogólnych zasadach wynikających zart. 6 k.c.To bowiem wnioskodawcy z ewentualnego samoistnego posiadania udziału przezJ. S. (1)wywodzili korzystne dla siebie skutki prawne. Z obowiązku tego wnioskodawcy nie wywiązali się albowiem opisane okoliczności świadczące o realizowaniu ustawowych praw współwłaściciela w stosunku do udziałuB. P.i jego następczyń prawnych wyłączały zarazem uznanie aby posiadanie tego udziału przezJ. S. (1)miało charakter samoistny.
W takiej sytuacji brak było podstaw do doliczania, w trybieart. 176 k.c., nie mającego charakteru samoistnego posiadaniaJ. S. (1)do czasu posiadania całej nieruchomości przez wnioskodawców.
Najwcześniejszą zatem datą, od której mogła być mowa o posiadaniu samoistnym udziałuB. P.i jego następczyń prawnych, był czas po 16 września 2003 roku, to jest po zawarciu umowy dożywocia przezJ. S. (1)i wnioskodawcę. Można bowiem przyjąć, że po tej dacie wnioskodawca, a następnie wnioskodawczyni władali wskazanym we wniosku lokalem wraz ze związanym z nim udziałem w nieruchomości wspólnej i prawie wieczystego użytkowania, nie bacząc na stanowisko pozostałych współwłaścicielek i ich prawa. Także i one nie zgłaszały od tej daty żadnych roszczeń względem lokalu i w istocie nie wyrażały jakiegokolwiek zainteresowania nią.
Nie wymaga przy tym szerszego uzasadniania stwierdzenie, że posiadanie od wskazanej daty było posiadaniem w złej wierze. Wnioskodawcy mieli bowiem, a z pewnością powinni mieć, świadomość rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości, której dotyczył wniosek. Wymagało to upływu okresu 30 lat posiadania wskazanego wart. 172§2 k.c., co zresztą wnioskodawcy przyznawali w uzasadnieniu wniosku.
Okres ten jednak nie upłynął do daty orzekania przez Sąd Okręgowy, co oznaczało, że zasiedzenie nie zostało wykazane.
Z tego też względu wniosek dowodowy zgłoszony w apelacji nie miał znaczenia dla rozstrzygnięcia, a jego przeprowadzenie nie mogło skutkować ustaleniem okoliczności istotnych dla ewentualnej możliwości stwierdzenia zasiedzenia w niniejszym postępowaniu.
Zaskarżone postanowienie, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiadało zatem prawu.
Dlatego Okręgowy oddalił apelację na podstawieart. 385 k.p.c.w zw zart. 13§2 k.p.c.
SSO Roman Troll SSO Marcin Rak SSO Magdalena Balion - Hajduk