Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie
IV Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: IV Ca 205/22
Data wyroku: 2022-09-21 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Słowa kluczowe: Dział spadku
Podstawa prawna: art. 1036 kc, art. 1028 kc

Sygn. akt IV Ca 205/22

POSTANOWIENIE
Dnia 21 września 2022 r.
Sąd Okręgowy Warszawa – Praga w Warszawie IV Wydział Cywilny – Odwoławczy
w składzie następującym: Przewodniczący – sędzia Michał Marcysiak
Protokolant – Elwira Stolarska
po rozpoznaniu w dniu 21 września 2022 r. w Warszawie
na rozprawie
sprawy z wnioskuE. G.
z udziałemP. F.,M. G.orazZ. G.
o dział spadku
na skutek apelacjiE. G.iP. F.
od postanowienia Sądu Rejonowego w Wołominie
z dnia 7 października 2021 r. sygn. I Ns 73/19
postanawia:

1
oddalić apelację,

2
oddalić wnioskiM. G.iZ. G.o zasądzenie na ich rzecz odE. G.iP. F.zwrotu kosztów postępowania w instancji odwoławczej.

M. Marcysiak
Sygn. akt IV Ca 205/22

UZASADNIENIE
Apelacja podlegała oddaleniu.
Sąd Okręgowy podziela ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i przyjmuje je za własne. W szczególności prawidłowe było ustalenie, że w skład spadków poA. G.(zmarłej 11 września 1989 r.) oraz poJ. G.(zmarłym 22 sierpnia 1991 r.) wchodziła nieruchomość znajdująca się wR.przyulicy (...), dla której Sąd Rejonowy w Wołominie prowadziksięgę wieczystą nr (...). Sąd Rejonowy prawidłowo również ustalił, że jeden ze spadkobiercówA. G.iJ. G.– ich synC. G.zmarł w dniu 2 maja 1994 r., a sprzedaż tej nieruchomości przez pozostałych spadkobierców małżonkówG.–M.iZ. G., miała miejsce w dniu 1 czerwca 1998 r. Jak jednak trafnie zarzuciły apelujące, w części uzasadnienia poświęconej ocenie prawnej żądania działu spadku poC. G., Sąd Rejonowy błędnie już jednak stwierdził, że powyższa nieruchomość zbyta została przezM. G.iZ. G.przed śmierciąC. G., wobec czego w skład spadku po nim nie wchodziły żadne aktywa. Stwierdzenie to było oczywiście błędne. W skład spadku poC. G., który stosownie do prawidłowych ustaleń Sądu Rejonowego otworzył się przecież w dniu 2 maja 1994 r., wchodził wszak udział w spadkach poA. G.iJ. G., a z kolei w skład tych spadków wchodziła wyżej wskazana nieruchomość. Natomiast dopiero w dniu 1 czerwca 1998 r. doszło do skutecznego rozporządzenia tą nieruchomością przez rodzeństwo, nieżyjącego już wówczasC. G., na rzeczE.iE. B.(w stosunku do których znalazła zastosowanie, uregulowana wart. 1028 k.c., ochrona osób nabywających prawo należące do spadku działających w zaufaniu do prawomocnego postanowienia w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku). Powyższy błąd nie wpłynął jednak na prawidłowość zaskarżonego postanowienia w zakresie w jakim obejmowało ono oddalenie wniosku o dział spadku poC. G., jako że, na chwilę orzekania przez Sąd Rejonowy w przedmiocie tego wniosku, i tak nic nie wchodziło w skład tego spadku. Rozporządzenie przedmiotową nieruchomością przezM.iZ. G., jak zostało to przesądzone prawomocnym orzeczeniem sądu, było bowiem skuteczne. Nadto wnioskodawczyni i uczestniczkaP. F., jako spadkobierczynieC. G., nie wystąpiły w niniejszym postępowaniu z żadnymi, kierowanymi wobec siebie, roszczeniami, o których mowa wart. 684 k.p.c.oraz wart. 618 § 1 k.p.c.w zw. zart. 688 k.p.c., czy też kierowanymi wobec siebie roszczeniami odszkodowawczymi.
W ocenie Sądu Okręgowego rozporządzenie nieruchomością znajdującą się wR.przyulicy (...)nie było także, w żadnym zakresie, dotknięte bezskutecznością uregulowaną wart. 1036 k.c., a zarzut naruszenia tego przepisu przez Sąd Rejonowy należało uznać za bezzasadny. W konsekwencji nie tylko wniosek o dział spadku poC. G., ale także wnioski o dział spadku poA. G.iJ. G., musiały zostać oddalone. Sąd Okręgowy w całości podziela stanowisko Sądu Rejonowego, w myśl któregoart. 1036 k.c.nie znajduje zastosowania do rozporządzenia przez niektórych spadkobierców całym przedmiotem należącym do spadku. Oprócz uzasadniających to stanowisko trafnych argumentów przywołanych już przez Sąd Rejonowy i podzielanych także przez Sąd Okręgowy, dodatkowo należy wskazać, że zagadnienie stosowania w takich przypadkach, jak w niniejszej sprawie,art. 1036 k.c.nie może być rozpatrywane w oderwaniu od uregulowania zawartego wart. 1028 k.c.Zdaniem Sądu Okręgowego zakres ochrony wynikający zart. 1028 k.c.należy bowiem rozumieć w ten sposób, iż przepis ten daje pewność, że zakrespraw spadkowychtego, kto uzyskał sądowy dokument potwierdzający te prawa, jest taki, jak stwierdza się w tym dokumencie. Jeżeli zatem w sądowym stwierdzeniu nabycia spadku zbywający określony przedmiot majątkowy, zostali określeni jako jedyni spadkobiercy, to ochroną nabywcy objęte jest także to, że problem zgody, o której mowa wart. 1036 zd. 2 k.c., nie istnieje. Odmiennie i bez przekonującego uzasadnienia przyjęto, m.in. w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2013 r., sygn. I CSK 262/12, jednak Sąd Okręgowy przychyla się do krytycznych ocen tego stanowiska wyrażanych w doktrynieprawa spadkowego(np. B. Kordasiewicz, w: System Prawa Prywatnego, t. 10, wyd. 2015, s. 606, nb 76), jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego (np. powołane także przez Sąd Rejonowy postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2018 r. sygn. I CSK 650/17). Zatem, gdy dochodzi do rozporządzenia całym przedmiotem należącym do spadku przez niektórych tylko spadkobierców, przy czym następuje to w warunkach określonych wart. 1028 k.c., to rozporządzenie to nie może zostać w jakimkolwiek zakresie uznane za bezskuteczne w rozumieniuart. 1036 k.c.w stosunku do spadkobiercy pominiętego w sądowym stwierdzeniu nabyciu spadku – z uwagi na konieczność ochrony dobrej wiary nabywcy.
Należy zwrócić również uwagę, żeart. 1036 k.c.uzupełnia jedynie, stosowany odpowiednio (na podstawieart. 1035 k.c.) do wspólności majątku spadkowego,art. 198 k.c.Czyni to w ten sposób, że wprawdzie zachowuje zasadę, iż, tak jak każdy współwłaściciel, również każdy ze współspadkobierców, może rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku, ale o tyle modyfikuje tę zasadę, że w braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie to, pod pewnymi warunkami, dotknięte będzie szczególną sankcją bezskuteczności określoną wart. 1036 k.c.Oznacza to, żeart. 1036 k.c.jest podstawą do uznania za bezskuteczne rozporządzenia jedynie tym udziałem w przedmiocie należącym do spadku, którym spadkobierca, mógł, stosownie doart. 198w zw. zart. 1035 k.c., rozporządzić. Natomiast jedyną podstawą prawną oceny skuteczności rozporządzenia udziałem, którym spadkobierca ten nie mógł w ogóle rozporządzić (bo mu nie przysługiwał), są przepisy o rozporządzeniu rzeczą lub prawem majątkowym przez nieuprawnionego wespół z wszystkim instytucjami chroniącym dobrą wiarę nabywcy takiej rzeczy lub prawa majątkowego, a więc w szczególnościart. 1028 k.c.Nawet gdyby zatem uznać (z czym Sąd Okręgowy się nie zgadza), żeart. 1036 k.c.znajduje zastosowanie w okolicznościach niniejszej sprawy, to i tak znalazłby on zastosowanie jedynie do udziałówM. G.iZ. G.we współwłasności nieruchomości przyulicy (...)wR.i to tylko o tyle, o ile rozporządzenie tymi udziałami naruszałoby uprawnienia wnioskodawczyni i uczestniczkiP. F.przysługujące im, jako następcom prawnym spadkobiercyA.iJ. C.G., na podstawie przepisów o dziale spadku. Na takie naruszenie apelujące jednak nie wskazywały. Jak wynika ze stanowisk prezentowanych w dotychczasowym postępowaniu, ich wolą nie było bowiem uzyskanie, w ramach działu spadków poA.iJ. G., udziałów w przedmiotowej nieruchomości, które wskutek dziedziczenia po spadkodawcach przypadłyZ.iM. G., a które – gdyby nie rozporządzenie nimi bez zgody apelujących – objęte byłyby działem spadku. Jedyne uprawnienie, istnienie którego można rozważać po stronie apelujących w stanie faktycznym niniejszej sprawy, nie wynika przy tym bezpośrednio z przepisów o dziale spadku, lecz z ewentualnego czynu niedozwolonego (art. 415 k.c.) popełnionego na ich szkodę przezZ.iM. G.. Również zatem z tych względów sankcja bezskuteczności, o której stanowiart. 1036 k.c.nie mogłaby znaleźć w niniejszej sprawie zastosowania.
Rację mają apelujące, że w orzecznictwie sądowym dopuszcza się rozpoznanie takich roszczeń w sprawie o dział spadku. Jak jednak trafnie uznał Sąd Rejonowy, roszczenia takie nie zostały zgłoszone w niniejszym postępowaniu (strona 9. uzasadnienia zaskarżonego postanowienia – k. 238). Dodać do tego należy, że w postępowaniu w przedmiocie działu spadku brak jest podstawy prawnej do rozstrzygania w przedmiocie takich roszczeń z urzędu. Co prawda, rację mają apelujące, że przywoływane przez nie w toku postępowania podstawy prawne żądanych od uczestników kwot nie miały decydującego znaczenia dla określenia tego z jakimi roszczeniami wystąpiły one w niniejszej sprawie, ale jednak szereg stwierdzeń zawartych w pismach procesowych wnioskodawczyni i uczestniczki prowadził do wniosku, że poza żądaniem działu spadków połączonym z wnioskiem o zasądzenie spłat, żadne inne roszczenia nie zostały w niniejszej sprawie zgłoszone.
Przede wszystkim, nie budzi w tym zakresie wątpliwości treść wniosku inicjującego niniejsze postępowanie, sporządzonego wszak przez profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego. Pismo to zostało zatytułowane „Wniosek o dział spadku”, a w jego treści znalazło się jednoznaczne żądanie działu spadku poA. G.,J. G.iC. G., zaś wartość przedmiotu sporu określona została na kwotę 750 000 zł, stanowiącą wartość przedmiotu, który miał należeć do tych spadków. Ponadto jednoznacznie we wniosku określono, że na rzecz wnioskodawczyni ma zostać zasądzona kwota 125 000 zł tytułem spłaty, a nie odszkodowania. Co więcej, już we wniosku wnioskodawczyni zażądała zasądzenia z tego samego tytułu kwoty kolejnych 125 000 zł na rzeczP. F., której przecież w niniejszym postępowaniu nie reprezentowała. Sformułowanie to tłumaczyć można jedynie tym, że wnioskodawczyni nie zgłaszała, ani w swoim przypadku, ani w przypadkuP. F.żadnych roszczeń odszkodowawczych, ale sformułowała jedynie wniosek co do sposobu działu spadku. Należy przy tym zauważyć, że wnioskodawczyni i uczestniczkaP. F.jeszcze w lutym 2016 r. zainicjowały w Sądzie Rejonowym w Wołominie postępowanie pojednawcze, które prowadzone było pod sygn. I Co 515/16, a jego przedmiotem było roszczenie o zapłatę kwoty 300 000 zł „tytułem odszkodowania za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym” (wniosek – k. 37) polegającym na zbyciu w dniu 1 czerwca 1998 r. przez uczestnikówZ.iM. G.nieruchomości przyulicy (...)wR., mimo świadomości, że postanowienia sądowe o stwierdzeniu nabycia spadku dokumentujące ich prawa do spadków poA.iJ. G., nie obejmowałyC. G.jako trzeciego spadkobiercy. W uzasadnieniu tego wniosku wnioskodawczyni i uczestniczka wprost nawet powołały się na podstawę prawną tego roszczenia, czyliart. 415 k.c.Wobec powyższego, w ocenie Sądu Okręgowego, zarówno treść wniosku o dział spadków poA. G.,J. G.iC. G., jak i odpowiedzi uczestniczkiP. F.na ten wniosek (w którym uczestniczka przyłączyła się do wniosku, powielając w swoim piśmie żądania w nim zawarte), nie były przypadkowe, a decyzja wnioskodawczyni i uczestniczki o wystąpieniu z żądaniem działu spadków, w ramach których domagać będą się spłat, a nie z roszczeniami odszkodowawczymi, była przemyślana. Nie jest w szczególności wykluczone, że wynikała ona z ryzyka uznania roszczeń odszkodowawczych za przedawnione w razie podniesienia przezZ. G.iM. G.takiego zarzutu. Ryzyko takie nie występowało natomiast w przypadku żądania działu spadku polegającego na zasądzeniu spłat na rzecz wnioskodawczyni i uczestniczki (przy założeniu, że dział spadku był w takiej sytuacji dopuszczalny), jako że, jak trafnie podnosiły apelujące, roszczenie o dział spadku nie podlega przedawnieniu. W końcu, zarówno wnioskodawczyni, jak i uczestniczkaP. F., w reakcji na podniesiony w niniejszej sprawie zarzut przedawnienia „roszczenia w zakresie zapłaty odszkodowania za szkodę poniesioną przez wnioskodawczynię i uczestniczkę” (pismo pełnomocnika uczestnikówM.iZ. G.z dnia 29 maja 2020 r. – k. 136), zaprzeczały, aby dochodzone przez nich roszczenia miały charakter odszkodowawczy, jednoznacznie argumentując, że dochodzone kwoty wynikają, ze niepodlegającego przedawnieniu roszczenia o dział spadku (pismo pełnomocnika wnioskodawczyni z dnia 10 czerwca 2021 r. – k.159 oraz pismo pełnomocnika uczestniczkiP.–G.–F.z dnia 16 lipca 2021 r. – k. 180v). W piśmie pełnomocnika uczestniczkiP. F.z dnia 16 lipca 2021 r. znalazło się nawet sformułowanie, że „nie można mówić w tym przypadku o roszczeniu odszkodowawczym”. Z powyższych względów Sąd Rejonowy prawidłowo uznał, że takie roszczenia nie zostały w niniejszej sprawie zgłoszone.
W końcu należy podkreślić, że wymóg jednoznacznego sformułowania żądania odszkodowawczego w sprawie o dział spadku, który należy wywieść zart. 187 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c., nie jest zbędnym formalizmem. Służy on nie tylko prawidłowej identyfikacji przedmiotu rozstrzygnięcia przez sąd, ale także istoty i charakteru prawnego dochodzonych roszczeń przez pozostałych uczestników postępowania. Odnosząc to stwierdzenie do okoliczności niniejszej sprawy wskazać należy, że z punktu widzenia procesowego interesu uczestnikówZ. G.iM. G.kluczowe było to, czy wnioskodawczyni i uczestniczka żądały jedynie działu spadków, czy jednak także (lub wyłącznie) zasądzenia od uczestników odszkodowania za szkodę poniesioną w wyniku czynu niedozwolonego. Gdyby bowiem miało okazać się, że przedmiotem niniejszego postępowania jest także lub wyłącznie, roszczenie odszkodowawcze, to aktualizowałby się, sygnalizowany zresztą przez uczestnikówG., problem przedawnienia takich roszczeń. W konsekwencji uczestnicy ci wiedzieliby, że muszą wystąpić z wnioskami dowodowymi pozwalającymi na wykazanie tego zarzutu (np. mogliby podjąć próbę wykazania, że sprzedaż nieruchomości przyulicy (...)wR.nie stanowiła występku, o którym mowa wart. 442 § 2 k.c.(obowiązującego do dnia 9 sierpnia 2007 r.) ) oraz wart. 4421§ 2 k.c., co miałoby wpływ na długość terminu przedawnienia. Skoro jednak wnioskodawczyni i uczestniczkaP. F.konsekwentnie przez całe postępowanie utrzymywały, że wszelkie dochodzone przez nich roszczenia mieszczą się w granicach żądania działu spadków, które wszak przedawnieniu nie podlega, to uczestnicyM. G.iZ. G.nie mieli powodów, aby podejmować obronę przed jakimikolwiek innymi żądaniami, a Sąd Rejonowy trafnie uznał, że takie roszczenia nie zostały zgłoszone.
Z tych przyczyn nie doszło do zarzucanego w apelacji naruszeniaart. 1037 § 1 k.c.w zw. zart. 1035 k.c.orazart. 199 k.c.Prawidłowo Sąd Rejonowy uznał bowiem, że z uwagi na brak jakichkolwiek aktywów wchodzących w skład spadków, jak i wobec niezgłoszenia roszczeń ubocznych, wnioski o dział spadków podlegały oddaleniu.
Z tych przyczyn Sąd Okręgowy oddalił apelację na podstawieart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
Mimo oddalenia apelacji Sąd Okręgowy oddalił wniosek uczestnikówM. G.iZ. G.o zasądzenie od wnioskodawczyni i uczestniczkiP. F.kosztów postępowania w instancji odwoławczej, wychodząc z założenia, że stosownie doart. 520 § 1 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.uczestnicyM.iZ. G.powinni pozostać przy kosztach poniesionych w instancji odwoławczej. Co prawda, stosownie doart. 520 § 3 k.p.c.jeżeli interesy uczestników są sprzeczne, a tak było w niniejszej sprawie, sąd może włożyć na uczestnika, którego wnioski zostały oddalone, obowiązek zwrotu kosztów postępowania poniesionych przez innego uczestnika, lecz użycie przez ustawodawcę sformułowania „sąd może” oznacza dopuszczalność ograniczenia bądź nawet zniesienia obowiązku zwrotu koszów postępowania poniesionych przez innego uczestnika (tak też Sąd Najwyższy np. w postanowieniu z dnia 2 marca(...). sygn. II Cz 169/11). Przepis ten stwarza zatem luz decyzyjny dla organu stosującego prawo, umożliwiający realizację funkcji tej regulacji, a więc nieobciążenie jednej ze stron kosztami postępowania w sytuacjach szczególnych. Taka sytuacja zachodzi zaś w niniejszej sprawie, na co przekonująco wskazał również Sąd Rejonowy, opierając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania naart. 520 § 1 k.p.c.i rezygnując tym samym z możliwości zasądzenia tych kosztów na rzecz uczestnikówZ.iM. G.w oparciu oart. 520 § 2 k.p.c.
M. Marcysiak
Zarządzenie: odpis postanowienia wraz z uzasadnieniem doręczyć pełnomocnikowiP. F.–D. F.(proszę doręczyć pocztą).
Warszawa, dnia 28 października 2022 r.
sędzia Michał Marcysiak