Sąd Okręgowy w Łomży
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 348/19
Data wyroku: 2020-11-25 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON

Sygn. I C 348/19

UZASADNIENIE
P. W.w pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa – Zakładowi Karnemu wC., Zakładowi Karnemu wS.i Aresztowi Śledczemu wS.zażądał przeproszenia przez Dyrektorów powyższych jednostek za utratę zdrowia psychicznego i możliwości kształcenia się przez powoda, zdobycia wiedzy i uprawnień, utratę kontaktów z rodziną i bliskimi, utratę możliwości zarobkowania i spłacania długów komorniczych. Ponadto zażądał zapłaty zadośćuczynienia po 25.000 zł (łącznie 75.000 zł) z tytułu działania każdej z jednostek oraz przekazania 25% z tej kwoty na cele dobroczynne, tj. na rzeczfundacji (...).
W uzasadnieniu pozwu powód podał, że od listopada 2016 r. odbywał karę pozbawienia wolności w Oddziale Zewnętrznym Aresztu Śledczego wG.. W dniu 3 października 2018 r. złożył prośbę o przyjęcie do szkoły na dwuletni kurs elektryka w Zakładzie Karnym wS.. Prośba ta została pozytywnie zaopiniowana, a Dyrektor Zakładu Karnego wS.wyraził zgodę na przyjęcie go do szkoły i zlecił wykonanie badań medycznych za pośrednictwem Oddziału wG.. Badania te wypadły pozytywnie. Następnie powód został przewieziony do Areszty Śledczego wS., od 12 października 2018 r. oczekiwał na transport do Zakładu Karnego wS., który nie nastąpił do 29 października 2018 r., a pytanie o transport wywołało zdziwienie funkcjonariuszy. W dniu 30 października 2018 r. powód został przewieziony do Zakładu Karnego wC.. W dniu 20 listopada 2018 r. zostały podjęte czynności związane z transportem, po czym około godz. 1100odwołano powyższy transport, uzasadniając to skreśleniem powoda z listy uczniów na skutek ponad 50% nieobecności na zajęciach. Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej wB.nie uwzględnił skargi powoda, wskazując na zbyt późne złożenie podania o przyjęcie do szkoły.
Następnie powód został pozostawiony w Zakładzie Karnym wC.. Wielokrotnie odmawiano mu przewiezienia do innej jednostki znajdującej się w pobliżu jego miejsca zamieszkania. Poza tym był mu utrudniany kontakt z rodziną, gdyż listy do domu nie dochodziły, telefon był jeden na oddziale na 80 osób i trudno było uzyskać połączenie, nie docierały te do niego pieniądze wysyłane przez rodzinę. Okoliczności te powodowały u powoda stres, utratę wagi, zdrowia fizycznego i psychicznego. Doprowadziły też do oziębienia relacji z rodziną, która przestała mu pomagać, a także ze względu na odległość od jednostki karnej.
W styczniu 2019 r. powód został przetransportowany do Zakładu Karnego wB., a w marcu 2019 r. na jego prośbę do Aresztu Śledczego wS., a następnie do Oddziału Zewnętrznego wG.. Od gej pory próbuje nawiązać kontakty z rodziną, które uległy osłabieniu ze względu na odległość oraz fakt, że nie pracował i nie miał pieniędzy na spłatę długów, podczas gdy uprzednio od listopada 2016 r. do października 2018 r. pracował i zarabiał pieniądze.
Pozwany Skarb Państwa – zastępowany procesowo przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej powództwa nie uznał i wniósł o jego oddalenie. W odpowiedzi na pozew (k. 43 – 47) zaprzeczył aby w wyniku działań Skarbu Państwa bezprawnie naruszono dobra powoda prawnie chronione i aby doszło do powstania u niego jakiejkolwiek szkody podlegającej kompensacji. W szczególności nie uniemożliwiono mu kształcenia się czy kontaktu z bliskimi oraz nie zostało wykazane aby wywołało to rozstrój zdrowia psychicznego i fizycznego powoda.
Po rozpoznaniu sprawy Sąd ustalił i zważył co następuje:
Powód od sierpnia 2016 r. odbywał karę pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym wS.Oddziale Zewnętrznym wG.. Przez krótki okres przebywał w Zakładzie Karnym wP.. Od początku odbywał karę w systemie programowego oddziaływania.
W dniu 3 października 2018 r. powód w pisemnym wniosku wniósł o skierowanie go na kurs zawodowy na kierunku: elektryk – montaż i konserwacja maszyn i urządzeń elektrycznych (k. 51, 56). W związku z tym uzyskał pozytywną opinie wychowawczy (k. 52). W dniu 4 października 2018 r. Komisja Penitencjarna skierowała skazanego na naukę zgodnie z propozycjami zawartymi w projekcie oceny okresowej z 4 października 2018 r. (k. 53). W dniu 5 października 2018 r. Dyrektor Aresztu Śledczego wS.przesłał do Dyrektora Zakładu Karnego wS.informację o kandydacie do nauczania w tej jednostce (k. 54, 55). Tego samego dniaCentrum (...)wS.przesłało pismo z listą kandydatów i skierowaniem na badanie lekarskie (k. 55 – 59). W dniu 11 października 2018 r. powód odbył badania i uzyskał zaświadczenie o braku przeciwskazań zdrowotnych do podjęcia nauki (k. 60).
Ze względu na znaczną odległość między Aresztem Śledczym wS., a Zakładem Karnym wS.brak było możliwości bezpośredniego przeniesienia powoda do docelowej jednostki penitencjarnej. Na mocy zarządzenia nr 29/2015 r. Dyrektora Generalnego Służby Więziennej z dnia 1 lipca 2015 r. w sprawie transportowania skazanych zaplanowano transport powoda poprzez Zakład Karny wC.i Areszt Śledczy wO.. W dniu 30 października 2018 r. przewieziono powoda do Zakładu Karnego wC., a następnie na 20 listopada 2018 r. był zaplanowany transport powoda do Aresztu Śledczego wO..
W dniu 19 listopada 2018 r.Centrum (...)wS.wydało decyzję o skreśleniu powoda z listy uczniów ze względu na przerwę w nauce dłuższą niż 50% czasu przewidzianego na realizację zajęć (k. 61 – 65). Powód otrzymał informację o prawie zaskarżenia powyższej decyzji (k. 62). Z możliwości tej nie skorzystał. Wobec braku zgody dyrektora Aresztu Śledczego wS.powodowi odmówiono „powrotnego” przetransportowania go do tej jednostki (Oddziału Zewnętrznego wG.).
W dniu 28 listopada 2018 r. decyzją Komisji Penitencjarnej zakwalifikowano powoda do odbywania kary pozbawienia wolności w warunkach zakładu karnego typu półotwartego (k. 66). Następnie pozytywnie została zaopiniowana prośba powoda z 27 grudnia 2018 r. o przetransportowanie go do jednostki położonej bliżej jego miejsca zamieszkania, tj. Zakładu Karnego wB.. W dniu 16 stycznia 2019 r. powód został przewieziony do Zakładu Karnego wB., a następnie w marcu 2019 r. do Aresztu Śledczego wS.Oddziału Zewnętrznego wG..
W dniu 17 kwietnia 2019 r., po rozmowie z wychowawcą, powód złożył wniosek o zatrudnienie go na stanowisku pomocnika magazyniera. Wniosek ten został uwzględniony decyzją Dyrektora z 17 kwietnia 2019 r. (k. 66 – 71).
Skarga powoda do Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej dotycząca przetransportowania go został uznana za bezzasadną (k. 76 – 77).
Od czerwca 2019 r. powód był kilkakrotnie przewożony do różnych jednostek penitencjarnych (wyjaśnienia k. 162 wraz z nagraniem). Ostatnio przebywał w Oddziale Zewnętrznym wG.jako jednostce Zakładu Karnego wD.. Zdaniem powoda był przetrzymywany w Zakładzie Karnym wC., jak to określił robiono z niego żarty. Warunki panujące w tym zakładzie powodowały, że miał trudności w kontaktowaniu się z rodziną.
Roszczenie powoda znajduje podstawę prawną w treściart. 417 §1 k.c.orazart. 24 i 448 k.c.Zdaniem powoda nieprawidłowe działania funkcjonariuszy spowodowały, że utracił możliwość uzyskania wykształcenia i zawodu elektryka. Nie został bowiem na czas przetransportowany do Zakładu Karnego wS.i w efekcie skreślono go z listy uczniów w powodu nieobecności na zajęciach. Następnie wielokrotnie odmawiano mu przewiezienia z Zakładu Karnego wC.. do jednostki znajdującej się w pobliżu jego miejsca zamieszkania, co utrudniała mu kontakt z rodziną oraz powodowało stres, utratę wagi, zdrowia fizycznego i psychicznego. Z tych przyczyn powód domagał się przeproszenia go przez Dyrektorów wskazanych w pozwie jednostek penitencjarnych (art. 24 §1 k.c.) oraz zapłaty zadośćuczynienia w łącznej kwocie 75.000 zł. (art. 448 k.c.).
A zatem obowiązkiem zgłaszającego roszczenie w ramachart. 24 §1 k.c.. było wykazanie naruszenie konkretnego dobra osobistego poprzez bezprawne działania pozwanego. Według powoda o bezprawności działania pozwanego świadczyło nienależyte wywiązanie się z obowiązku przetransportowania do Zakładu Karnego wS.w takim terminie, aby mógł on podjąć naukę na kursie, na który został zakwalifikowany. Poza tym zarzucił szykanowanie go poprzez odmowę przeniesienia go do zakładu w pobliżu jego stałego miejsca zamieszkania.
W związku przerzuceniem ciężaru dowodu, przewidzianym wart.24 §1 zdanie 1 k.c., pozwany Skarb Państwa mógł się uwolnić od odpowiedzialności poprzez wykazanie braku bezprawności. Jak się przyjmuje, do okoliczności wyłączających bezprawność naruszenia dóbr osobistych zaliczyć można w ramach obowiązującego porządku prawnego, wykonywanie prawa podmiotowego, zgodę pokrzywdzonego, działanie w obronie uzasadnionego interesu (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 19 października 1989 r., sygn. II CR 419/89, publ. OSP nr 11-12/90, poz. 377).
W niniejszej sprawie powód zarzucił funkcjonariuszom opieszałość w podejmowaniu czynności związanych z przeniesieniem go do innej jednostki penitencjarnej w związku z kwalifikacją na kurs zawodowy. Zgodnie zart. 67 k.k.w.wykonywanie kary pozbawienia wolności ma na celu resocjalizację skazanych. Dlatego prowadzi się zindywidualizowane oddziaływanie na skazanych w ramach określonych w ustawie systemów wykonywania kary, w różnych rodzajach i typach zakładów karnych. W oddziaływaniu na skazanych, przy poszanowaniu ich praw i wymaganiu wypełniania przez nich obowiązków, uwzględnia się przede wszystkim pracę, zwłaszcza sprzyjającą zdobywaniu odpowiednich kwalifikacji zawodowych, nauczanie, zajęcia kulturalno-oświatowe i sportowe, podtrzymywanie kontaktów z rodziną i światem zewnętrznym oraz środki terapeutyczne.
Powód odbywa karę w systemie programowanego oddziaływania, a od 28 listopada 2018 r. w warunkach zakładu karnego typu półotwartego. Wobec pozytywnej opinii, uwzględniono jego prośbę o skierowanie na kwalifikacyjny kurs zawodowy w Zakładzie Karnym wS., prowadzony przez tamtejszeCentrum (...). Powód uczestniczył w naborze uzupełniającym na początku października 2018 r. Pierwsze czynności nastąpiły sprawnie. Do 11 października 2018 r. uzyskał zgodę na kształcenie, został umieszczony na liście uczniów oraz wykonał badania lekarskie.
W dniu 17 października 2018 r. podjęto decyzję o przetransportowaniu go do Zakładu Karnego wS.. Duża odległość (około 250 km) międzyG.aS.spowodowała, że transport powoda ustalono zgodnie z regułą z § 7 ust. 1 zarządzenia nr 29/2015 Dyrektora Generalnego Służby Więziennej z dnia 1 lipca 2015 r. w sprawie transportowania skazanych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1415, z późn. zm.). Zgodnie z tym przepisem jeśli brak jest możliwości przetransportowania skazanego w sposób bezpośredni, przeniesienie odbywa się w sposób pośredni. W takim przypadku nie stosuje się przepisów § 13, a transport kieruje do jednostki penitencjarnej położonej przy trasie przejazdu (jednostka pośrednia) - skazanego transportuje się do jednostki docelowej.
W wypadku powoda zaplanowano jego transport pośrednio poprzez Zakład Karny wC.i Areszt Śledczy wO.. Wymagało to zsynchronizowania konwojów między okręgami wB..O.iG.. W dniu 30 października 2018 r. został on przewieziony do Zakładu Karnego wC.. W związku z wyborami samorządowymi w dniach 18 – 21 października 2018 r. wszelkie transporty osadzonych były wstrzymane. Następny odcinek podróży do Aresztu Śledczego wO.miał nastąpić w dniu 20 listopada 2018 r. Jednak wcześniej okazało się, że powód został skreślony z listy uczniów, gdyż przekroczył próg 50% nieobecności na zajęciach. Kurs był prowadzony już w momencie rekrutacji uzupełniającej.
Niewątpliwie funkcjonariusze Służby Więziennej winni z rozwagą przedstawiać osadzonym propozycje kursów kształceniowych w ramach rekrutacji uzupełniającej prowadzonej bezpośrednio przez rozpoczęciem kursu, lub wręcz po jego rozpoczęciu. Wiadomo bowiem, że realizacja transportów łączonych do odległych jednostek penitencjarnych trwa dość długo. W rozważanym stanie faktycznym plan transportowania osadzonego i przyjęte terminy były typowe dla tego rodzaju czynności. Powód mógł więc być rozczarowany faktem, że w rezultacie nie mógł uczestniczyć w kursie.
Niemniej jednak nie można mówić, że w ten sposób naruszono dobra osobiste powoda. Przyjmuje się, że prawo do nauki o jakim mowa wart. 70 ust. 1 Konstytucji RPstanowi samoistne prawo podmiotowe, którego ochrona może być dochodzona w drodze skargi konstytucyjnej. Nie ma ono jednak charakteru absolutnego i może być ograniczane na warunkach wskazanych wart. 31 ust. 3 Konstytucji, m. in. w związku z bezpieczeństwem i porządkiem publicznym. Uprawnienia powoda do skorzystania z prawa do nauki ograniczałyde factonałożone na niego obowiązki orzeczeniami karnymi o pozbawieniu wolności i nie może żądać on od Państwa stworzenia warunków do nieograniczonego kształcenia się w dowolnie wybranej dziedzinie. Zaliczenie prawa do nauki wKonstytucjido wolności i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych oznacza też, że nie może być ono traktowane jako dobro osobiste. Nie można bowiem powyższego prawa za immanentnie związanego z osobą ludzką, co wyróżnia dobra osobiste w rozumieniuart. 23 i 24 k.c.(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 17 grudnia 2015 r., sygn. I ACa 749/15, publ. LEX nr 2031204).
Zdaniem Sądu nie można też mówić o naruszeniu jakiegoś rodzajowo innego dobra powoda, wobec niemożliwości uczęszczania przez niego na kurs kształceniowy. W szczególności nie naruszono jego godności. Niewątpliwie powód w toku odbywania kary (czyli do 16 stycznia 2023 r.) może ponownie ubiegać się o kwalifikację na inny kurs naukowy. Nie utracił możliwości kształcenia się. Zauważyć można, że powód miał możliwość zaskarżenia decyzji o skreśleniu go z listy słuchaczy, ale z niej nie skorzystał.
Nie można też mówić o naruszeniu prawa powoda do pielęgnowania więzi rodzinnych. Powód nie utracił tych więzi, a trudności związane z korespondencją listowną lub ograniczonymi połączeniami telefonicznymi nie stanowią o naruszeniu jego dóbr osobistych. Wykonywanie kary pozbawienia wolności immamentnie łączy się z ograniczeniami w dysponowaniu czasem i doborem miejsca pobytu.
Powód nie mógł też domagać się natychmiastowego uwzględnienia jego wniosku i przetransportowania go do jednostki penitencjarnej wG.po 20 listopada 2018 r. Działania Służby Więziennej związane z odmową przeniesienia nie były bezprawnie. Jak wynika z zebranego materiału Dyrektor Aresztu Śledczego wS.(jako jednostki przyjmującej) wyraził negatywną opinię co do możliwości odbywania tam kary pozbawienia wolności przez powoda, co zgodnie zart. 100 §1 pkt 6 k.k.w.w zw. z § 10 ust. 1 – 4 zarządzenia nr 29/2015 Dyrektora Generalnego Służby Więziennej z dnia 1 lipca 2015 r. w sprawie transportowania skazanych w zw. zart. 100 §1 pkt 6 k.k.w.uniemożliwiało przeniesienie go zgodnie z jego wnioskiem. Kolejny wniosek powoda z 27 grudnia 2018 r. o przeniesienie do Zakładu Karnego wB.został pozytywnie zaopiniowany i powód znalazł się tam 16 stycznia 2019 r. Jak podał w marcu 2019 r. ponownie znalazł się w jednostce wG.. Tam z dniem 16 kwietnia 2019 r. został zatrudniony odpłatnie na stanowisku pomocnika magazyniera. Ponownie dało mu to możliwość spłacania zobowiązań.
W późniejszym czasie powód był kilkakrotnie przenoszony do różnych jednostek penitencjarnych.
Generalnie Sąd miał na względzie, że odbywanie kary pozbawienia wolności z istoty rzeczy wiąże się z ograniczeniami i uciążliwościami dla skazanego. Warunki, w jakich powód odbywa karę trudno jednak uznać za niegodziwe. Można się oczywiście zgodzić z powodem, że pobyt w zakładzie karnym z istoty rzeczy stanowi dużą dolegliwość i nie wpływa pozytywnie na psychikę osadzonego, a pośrednio na jego stan somatyczny. Nie oznacza jednak wywołania szkody na zdrowiu, która mogłaby być rekompensowane w drodze odszkodowania zart. 24 §3 k.c.lub zadośćuczynienia zart. 448 k.c.Powód nie przedstawił zresztą żadnych twierdzeń i dowodów świadczących o utracie czy pogorszeniu stanu zdrowia fizycznego i psychicznego.
Ponieważ jednak Sąd uznał, że nie miały miejsca okoliczności, które były powołane jako podstawa faktyczna zgłoszonych roszczeń, to powództwo podlegało oddaleniu w zakresie zarówno roszczenia niemajątkowego (o przeproszenie) jak i o zapłatę zadośćuczynienia.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na mocyart. 24 §1 i 448 k.c.a contrario.
O kosztach zastępstwa procesowego orzeczono w formie uzupełnienia wyroku postanowieniem z 30 listopada 2020 r. na mocyart. 98 §1 k.p.c.w zw. z art. 32 ust. 3 ustawy z 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (tekst. jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 762) oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.