Sąd Apelacyjny w Poznaniu
I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej
Sygnatura akt: I ACa 926/19
Data wyroku: 2020-12-04 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Mariola Głowacka, Sędzia Elżbieta Fijałkowska, Mikołaj Tomaszewski
Słowa kluczowe: Apelacja

Sygn. aktI ACa 926/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 4 grudnia 2020 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej
w składzie:
Przewodnicząca – Sędzia: Elżbieta Fijałkowska
Sędziowie:  Mariola Głowacka
Mikołaj Tomaszewski
Protokolant: sekr. sądowy Ewelina Frąckowiak
po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2020 r. wP.
na rozprawie
sprawy z powództwaProkuratury Okręgowej wZ.
przeciwkoZ. S. (1),R.W.,P. W.,W. W. (2)

o ustalenie
na skutek apelacji pozwanegoZ. S. (1)
od wyroku Sądu Okręgowego wZ.
z dnia 5 grudnia 2018 r. sygn. akt(...)
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu wZ.do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.

  Mariola Głowacka Elżbieta Fijałkowska Mikołaj Tomaszewski

Sygn. aktI ACa 926/19

UZASADNIENIE
Prokurator Okręgowy wZ.wystąpił z powództwem przeciwko pozwanymZ. S. (1)iL. W., w którym domagał się stwierdzenia nieważności czynności prawnej, dokonanej pomiędzyZ. S. (1)- Naczelnikiem Wydziału Geodezji i Gospodarowania Mieniem Urzędu Miejskiego wZ., działającym w imieniu i na rzecz GminyZ.o statusie miejskim, na mocy pełnomocnictwa udzielonego mu przez Prezydenta MiastaZ.orazL. W.w formie aktu notarialnego, rep.(...)nr(...), sporządzonego w dniu 17 grudnia 2007 r. wZ.przed notariuszemA. R. (1), w postaci umowy zamiany nieruchomości, tj.działki nr (...)o powierzchni(...)m 2 wraz z częściami składowymi położonej wZ.przyul. (...), dla której Sąd Rejonowy wZ.prowadzi księgę wieczystą Kw, Nr(...), ze stanowiącymi przedmiot odrębnej własności lokalami mieszkalnymi, szczegółowo opisanymi w petitum pozwu, oraz o zasądzenie od pozwanych kosztów procesu wg norm przepisanych.
PozwanyZ. S. (1)oraz następcy prawni pozwanegoL. W., pozwanaR. W.iP. W.nie złożyli odpowiedzi na pozew i nie ustosunkowali się w żaden sposób do złożonego pozwu.
Wyrokiem z dnia 5 grudnia 2018 r. Sąd Okręgowy wZ.:

1
ustalił, że nieważna jest czynność prawna, dokonana pomiędzyZ. S. (1)- Naczelnikiem Wydziału Geodezji i Gospodarowania Mieniem Urzędu Miejskiego wZ., działającym w imieniu i na rzecz GminyZ.o statusie miejskim, na mocy pełnomocnictwa udzielonego mu przez Prezydenta MiastaZ.orazL. W.w formie aktu notarialnego sporządzonego w dniu 17 grudnia 2007 r. w Kancelarii Notarialnej wZ.przed notariuszemA. R. (2). A nr(...), w postaci umowy zamiany zabudowanej nieruchomości, tj.działki oznaczonej nr (...)o powierzchni(...)m(

    2)położonej wZ.przyul. (...), dla której Sąd Rejonowy wZ. G.prowadzi księgę wieczystą Kw. Nr(...), ze stanowiącymi przedmiot odrębnej własności lokalami mieszkalnymi, tj.: oznaczonym numerem(...), położonym wZ., w budynku przyul. (...), o łącznej powierzchni użytkowej(...)m(

    2), dla którego Sąd Rejonowy wZ. G.prowadzi księgę wieczystą Kw. Nr(...)wraz z udziałem w części nieruchomości wspólnej objętej księgą wieczystą Kw. Nr(...), oznaczonym numerem(...), położonym wZ., w budynku przyul. (...), o łącznej powierzchni użytkowej(...)m(

    2), dla którego Sąd Rejonowy wZ.prowadzi księgę wieczystą Kw. Nr(...)wraz z udziałem w części nieruchomości wspólnej objętej księgą Kw. Nr(...); oznaczonym numerem(...), położonym wC., w budynku przyul. (...), o łącznej powierzchni użytkowej(...)m(

    2), dla którego Sąd Rejonowy wZ. G.prowadzi księgę wieczystą Kw. Nr(...)(...)wraz z udziałem w części nieruchomości wspólnej objętej księgą Kw. Nr(...), oraz udziałem w części zabudowanej budynkami gospodarczymi, składającej się zdziałki oznaczonej numerem (...)o powierzchni(...)ha dla której Sąd Rejonowy wZ. G.prowadzi księgę wieczystą Kw. Nr(...)(...); oznaczonym numerem(...), położonym wZ., w budynku przyul. (...), o łącznej powierzchni użytkowej(...)m(

    2), dla którego Sąd Rejonowy wZ. G.prowadzi księgę wieczystą Kw. Nr(...)(...)wraz z udziałem w części nieruchomości wspólnej objętej księgą Kw. Nr(...);

2
odstąpił od obciążenia pozwanych kosztami sądowymi, od których uiszczenia powód był zwolniony.

Podstawą rozstrzygnięcia były następujące ustalenia i wnioski
W dniu 17 grudnia 2007 r.Z. S. (1)działający w imieniu i na rzecz GminyZ.o statusie miejskim przed notariuszemA. R. (1)w Kancelarii Notarialnej wZ.zawarł zL. W.umowę zamiany nieruchomości. Na podstawie tej umowyZ. S. (1)przeniósł naL. W.prawo własności nieruchomości zabudowanej oznaczonej numerem ewidencyjnymdziałki (...), położonej wZ.przyul. (...), aL. W.w zamian za to przeniósł na GminęZ.o statusie miejskim m.in. własność czterech lokali mieszkalnych tj. lokalu położonego w miejscowościC.,ul. (...), lokalu o położonego wZ.przyul. (...), lokalu położonego wZ.przyul. (...)oraz lokalu położonego wZ.przyul. (...).
Zawierając powyższą umowęL. W.złożył oświadczenie, z którego wynikało, że w zakresie nabycia nieruchomości działał na rzecz(...) Spółki z o.o.wW., na podstawie umowy zlecenia, która obejmuje zakup przez niego nieruchomości, a następnie przeniesienie własności nieruchomości naSpółkę (...) Spółka z o.o.Z koleiZ. S. (1)powołał się na pełnomocnictwo udzielone mu aktem notarialnym z dnia 18 grudnia 2006 r.R..(...)Numer:(...)przez Prezydenta MiastaZ.J. K..
Następnie w dniu 20 grudnia 2007 r. wW.L. W.iSpółka z o.o. (...)z siedzibą wW., reprezentowana przezM. K.zawarli umowę przeniesienia własności nieruchomości w wykonaniu umowy zlecenia, której przedmiotem była nieruchomość zabudowana, oznaczona numeremdziałki (...)położona wZ.przyul. (...)na rzeczSpółki z o.o. (...)z siedzibą wW.. W § 5 umowy zawarto, że za wykonanie zlecenia oraz zwrot wszelkich kosztów poniesionych na nabycie nieruchomości oraz innych kosztów wynikających z umowy zlecenia przysługuje wynagrodzenie w wysokości 1.220.000 zł zawierający podatek VAT w stawce 22%, tj. kwotę 222.000 zł.
W związku z ujawnionymi nieprawidłowościami przy nabywaniu ww. nieruchomości wszczęto przeciwko pozwanemuZ. S. (1)postępowanie karne, które zakończyło się prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego wZ. G.z dnia 26 października 2015 r. sygn. akt(...)skazującym.
PozwanyZ. S. (1)na podstawie pełnomocnictwa udzielonego mu aktem notarialnym z dnia 18 grudnia 2006 r. Rep. A Nr(...)(...)przez Prezydenta MiastaZ.J. K., był upoważniony, jako Naczelnik Wydział Geodezji i Gospodarowania Mieniem Urzędu MiastaZ.o statusie miejskim, do składania w imieniu GminyZ.o statusie miejskim oświadczeń woli dotyczących obrotu nieruchomościami w trybieustaw o gospodarce nieruchomościami, o własności lokali,kodeksu cywilnegoi ordynacji podatkowej - w wykonaniu zarządzeń Prezydenta w zakresie m.in. zawierania umów zbywania nieruchomości oraz prawa użytkowania wieczystego w trybie przetargowym i bezprzetargowym, nabywania nieruchomości, dokonywania wszelkich czynności prawnych związanych z udziałem GminyZ.o statusie miejskim we wspólnotach mieszkaniowych, w tym zawierania umów na podstawie tych uchwał i w celu ich realizacji.

L. W.był związany zespółką (...) sp. z o.o.z/s wW.reprezentowaną przezM. K.umową zlecenia nabycia nieruchomości zawartą w dniu 17 kwietnia 2007 r. Na podstawie tej umowyL. W.zobowiązał się do nabycia w imieniu własnym, lecz na rachunek zlecającej spółki do dnia 31 grudnia 2007 r., nieruchomości położonej przyul. (...)wZ., składającej się z zabudowanej działki gruntu o nr ewidencyjnym(...), dla której Sąd Rejonowy wZ. G.prowadziKsięgę Wieczystą o nr (...).
W zamian za wykonanie zlecenia Spółka zobowiązała się zwrócićL. W.wszystkie wydatki poniesione na zakup nieruchomości oraz wypłacić wynagrodzenie w łącznej kwocie nie przekraczającej 1.000.000 zł wraz z podatkiem VAT.
Powództwo w ocenie Sądu I instancji zasługiwało na uwzględnienie.
W świetle ustalonych wyżej faktów Sąd uznał, że żądanie Prokuratora dotyczące ustalenia nieważności umowy jest zasadne, gdyż kwestionowana umowa zamiany z dnia 17 grudnia 2007 r. jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.).
Zawarcie umowy zamiany z dnia 17 grudnia 2007 r. było wynikiem oszukańczych działań zarównoZ. S. (1), jak iL. W., które to działania nosiły znamiona przestępstwa, o czym orzeczono wyroku skazującym pozwanegoZ. S.. Celem działania pozwanegoZ. S. (1)było zaspokojenie jedynie interesu finansowegoL. W.kosztem osób trzecich tj. właściciela nieruchomości położonej wZ.przyul. (...). Gmina utraciła cenną nieruchomość, a byli mieszkańcy nieruchomości przyul. (...)prawo pierwokupu, co godziło w interes społeczny i słuszny interes obywateli.
Apelację od wyroku wniósł pozwanyZ. S. (1)i zarzucił:

1
naruszenieart. 6 k.c.w zw. zart. 232 k.p.c.w zw. zart 227 k.p.c.poprzez uznane za udowodnione okoliczności przemawiających za uznaniem za nieważną umowy z dnia 17 grudnia 2007 r. oraz świadczących o rażącej nierównowadze świadczeń pomimo, że nie zostały one udowodnione oraz nie było co do nich prowadzone z urzędu postępowanie dowodowe przez Sąd I instancji, co miało wpływ na wynik sprawy, gdyż skutkowało przyznaniem za udowodnione faktów, co do których nie przedstawiono dowodów na ich poparcie, co w konsekwencji doprowadziło do wyrokowania w oparciu o niepełny materiał dowodowy;

2
naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.poprzez dowolną ocenę zebranego materiału dowodowego, w szczególności wyroku karnego Sądu Rejonowego wZ. G.wydanego w sprawie o sygn. akt(...)polegającego na uznaniu, że pozwany zawarł umowę zamiany z dnia 17 grudnia 2007 r. dzięki oszukańczym działaniom oraz zakładał on z góry pokrzywdzenie GminyZ.oraz mieszkańców lokali przyul (...);

3
naruszenieart. 11 k.p.c.poprzez przyjęcie jako wiążących ustaleń prawomocnego wyroku karnego wydanego w sprawie o sygn. akt(...)nie tylko co do popełnienia przestępstwa, ab także co do okoliczności wskazywanych w aktach sprawy, bez przeprowadzania w tym zakresie samodzielnego postępowania dowodowego;

4
naruszenieart. 299 k.p.c.poprzez pominięcie dowodu z przesłuchania stron w sytuacji, gdy w sprawie istniały niewyjaśnione fakty istotne dla jej rozstrzygnięcia takie jak motywy, kontekst sytuacyjny, przesłanki, okoliczności i skutki związane z zawartą umową, co miało wpływ na wynik sprawy, ponieważ wydanie zaskarżonego wyroku nastąpiło w oparciu o niedokładnie wyjaśniony stan faktyczny oraz niepełny materiał dowodowy;

5
naruszenie prawa materialnego w postaciart. 58 § 2 k.c.poprzez uznanie za nieważną umowę zamiany z dnia 17 grudnia 2007 r., podczas gdy zebrane w sprawie dowody nie pozwalają na wysunięcie takiego wniosku.

Wskazując na te zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
W piśmie procesowym z dnia 17 października 2020 r. pozwany podniósł brak legitymacji biernej wskazując, że wszystkie czynności podejmowane były przez niego w imieniu gminy.
Prokurator w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje
Apelacja zasługiwała na uwzględnienie.
W procesie o ustalenie nieważności czynności prawnej pozwanymi powinny być obie strony tej czynności, z uwagi na występujące po ich stronie współuczestnictwo konieczne wynikające z istoty stosunku prawnego (zob. wyr. SN z 16.4.1985 r.,(...), OSNCP 1986, Nr 1, poz. 17)
Z ustaleń Sądu Okręgowego wynikało, że pozwanyZ. S. (1)zawierając umowę z dnia 17 grudnia 2007 r. działał w imieniu i na rzecz GminyZ.na podstawie pełnomocnictwa Prezydenta MiastaZ.. Stronami podważanej umowy byli zatem z jednej strony GminaZ., a z drugiejL. W.. PozwanyZ. S. (1)działał jako pełnomocnik, co wyraźnie wręcz wynika z treści umowy.
Od momentu wniesienia pozwu istniały braki w zakresie legitymacji łącznej skoro jako stronę umowy Prokurator wskazał nie GminęZ.lecz jej pełnomocnika w osobie pozwanegoZ. S. (1).
Braki te miały charakter usuwalny, gdyż w takiej sytuacji znajduje zastosowanieart. 195 k.p.c., zgodnie z którym sąd wezwie stronę powodową, aby oznaczyła w wyznaczonym terminie osoby niebiorące udziału w sprawie w taki sposób, by ich wezwanie lub zawiadomienie było możliwe. Nieuzupełnienie legitymacji łącznej prowadzi do oddalenia powództwa (por.W. B., Postępowanie cywilne, s. 144; Z.R., Podmioty procesu, s. 149; tak też SN w uzasadnieniu wyr. z 31.1.2014 r.,(...),L.i uzasadnieniu uchwały SN(7) z 20.4.2010 r.,(...), OSNC 2010, Nr 7–8, poz. 98].
Sąd Okręgowy nie wezwał strony pozwanej by oznaczyła w wyznaczonym terminie osoby niebiorące udziału i aby stało się możliwe ich wezwanie.
Uchybienieart. 195 § 1 k.p.c.nie mogło być usunięte w postępowaniu odwoławczym ze względu na treśćart. 391 § 1 zd. 2 k.p.c., który stanowi, że przepisyart. 194 -196 i 198 k.p.c.nie mają zastosowania w postępowaniu przed sądem drugiej instancji (por. także postanowienie Sądu Najwyższego. z dnia 6 lutego 2015 r.(...)).
Z uwagi na brak udziału w sprawie po stronie pozwanej wszystkich osób, których udział był konieczny Sąd Apelacyjny stwierdza, że w konsekwencji nie rozpoznano istoty sprawy. Skutkowało to uchyleniem wyroku i przekazaniem sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania (art. 385 § 4 k.p.c.). O kosztach postępowania Sąd Apelacyjny orzekł na podstawieart. 108 § 2 k.p.c.
Mariola Głowacka Elżbieta Fijałkowska Mikołaj Tomaszewski