Sąd Okręgowy w Suwałkach
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ca 303/20
Data wyroku: 2020-11-26 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Małgorzata Szostak-Szydłowska

Sygn. akt I.Ca 303/20

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 26 listopada 2020 r.
Sąd Okręgowy w Suwałkach I Wydział Cywilny w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSO Małgorzata Szostak-Szydłowska (spr.)

Sędziowie: SSO Joanna Walczuk
SSO Elżbieta Iwona Cembrowicz
po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2020 roku w Suwałkach
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z powództwaB. W.
przeciwkoZ. A.,W. K.iE. K.

o zniesienie służebności

na skutek apelacji powodaB. W.
od wyroku Sądu Rejonowego w Ełku
z dnia 20 lipca 2020 r., sygn. akt I.C 460/19
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w Ełku do ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.
SSO Małgorzata Szostak-Szydłowska SSO Joanna Walczuk SSO Elżbieta Iwona Cembrowicz
Sygn. akt I Ca 303/20

UZASADNIENIE
PowódB. W.wystąpił z pozwem przeciwkoZ. A.,W. K.iE. K., w którym domagał się zniesienia służebności gruntowej, obciążającej nieruchomość położoną wE., oznaczoną w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...)o powierzchni 0,0305 ha, ustanowionej nieodpłatnie, na czas nieoznaczony i polegającej na prawie przechodu i przejazdu na rzecz każdoczesnego użytkownika wieczystego nieruchomości oznaczonych jako działka onumerze geodezyjnym (...)o powierzchni 0,0453 ha (aktualnie należąca do pozwanegoZ. A.) oraz działka onumerze geodezyjnym (...)o powierzchni 0,01265 ha (aktualnie należąca do pozwanychE.iW.małżonkówK.). Uzasadniając swoje roszczenie wskazał, iż służebność ustanowiona aktem notarialnym z dnia 12 grudnia 2018 r. Repertorium A(...)utraciła wszelkie znaczenie dla nieruchomości władnących.
PozwanyZ. A.wniósł o oddalenie powództwa w stosunku do niego i zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów według norm przepisanych. Zaprzeczył, aby służebność przechodu i przejazdu przez należącą do powoda nieruchomość onumerze geodezyjnym (...)utraciła dla niego znaczenie, albowiem nieruchomość ta jest przez niego wykorzystywana jako droga dojazdowa do jego nieruchomości i miejsce parkowania pojazdów przekazanych mu do naprawy, a nadto jest także drogą ewakuacyjną i przeciwpożarową. Pozwany wskazał również, iż toczy się przed Sądem Rejonowym w Ełku sprawa z jego powództwa przeciwkoB.iT.małżonkomW.o przewrócenie naruszonego posiadania służebności gruntowej (sygn. akt I C 672/19).
PozwaniE.iW.małżonkowieK.natomiast uznali powództwo przyznając, że nie korzystają z opisanej w pozwie służebności gruntowej i wnieśli o nieobciążanie ich kosztami postępowania.
Sąd Rejonowy w Ełku wyrokiem z dnia 20 lipca 2020 r., sygn. akt I C 460/19, oddalił powództwo w całości i zasądził od powodaB. W.na rzecz pozwanegoZ. A.kwotę 497,00 zł z tytułu zwrotu kosztów procesu.
Sąd Rejonowy ustalił, iż powódB. W.jest właścicielem na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej wraz z żonąT. W.nieruchomości położonej wE.przyul. (...)nr geodezyjny(...), dla której prowadzona jest przez V Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Ełkuksięga wieczysta (...). Użytkownikiem wieczystym działki o nr geodezyjnym(...)o powierzchni 0,0453 ha jest pozwanyZ. A., zaś użytkownikami wieczystymi działki o nr geodezyjny(...)o powierzchni 0,01265 ha są pozwaniE.iW.małżonkowieK..
W przedmiotowej sprawie - jak zaznaczył Sąd pierwszej instancji -B. W.samodzielnie wystąpił z roszczeniem o zniesienie służebności na podstawieart. 295 k.c.Roszczenie o zniesienie służebności nie ma natomiast charakteru określonego w przepisieart. 209 k.c.Powód nie wskazałT. W.jako osoby także legitymowanej czynnie do wytoczenia powództwa, podczas gdy wytoczyć je winni oboje małżonkowie, co przesądziło o jego oddaleniu powództwa. Ponadto, jak zauważył Sąd Rejonowy, uznanie powództwa przez małżonkówE.iW. K.nie może być skuteczne, gdyż nie zostało złożone wobec drugiej osoby uprawnionej -T. W..
O kosztach procesu Sąd I instancji rozstrzygnął zgodnie zart. 98 k.p.c.w zw. z § 5 pkt 3) Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tj. Dz. U. z 2018 r. poz. 265).
Apelację od wyroku Sądu Rejonowego w całości złożył powódB. W., zarzucając jednocześnie temu Sądowi naruszenie:

1
art. 70w zw. zart. 68 § 1 k.p.c.poprzez niezbadanie, czy złożone przez pełnomocnika strony powodowej przy pierwszej czynności procesowej pełnomocnictwo obejmowało także umocowanie do reprezentowania współwłaściciela nieruchomości obciążonej, tj.T. W.oraz niewyznaczenie w celu uzupełnienia braków formalnych odpowiedniego terminu, lub nie dopuszczenie tymczasowo do czynności pełnomocnika niemającego należytego umocowania z zastrzeżeniem, że przed upływem wyznaczonego terminu braki te będą uzupełnione, a czynności zatwierdzone przez powołaną do tego osobę;

2
art. 316 § 2 k.p.c.poprzez nieotwarcie na nowo rozprawy, jeżeli tak istotne okoliczności w postaci braku pełnego umocowania pełnomocnika strony powodowej Sąd dostrzegł dopiero po jej zamknięciu;

3
naruszenieart. 231 k.p.c.poprzez nieuznanie faktycznego pełnomocnictwa udzielonego pełnomocnikowi przezT. W., jeżeli wniosek taki można było wyprowadzić z innych ustalonych faktów, tj. nie kwestionowania tego faktu przez pozwanego (domniemanie faktyczne).

Wskazując na powyższe zarzuty powódB. W.wniósł o dopuszczenie dowodu ze załączonego do apelacji pełnomocnictwa z dnia 10 kwietnia 2019 r. udzielonego przezT. W.występującemu w procesie pełnomocnikowi powoda i pisma zawierającego uznanie powództwa przez pozwanychW. K.iE. K.także wobecT. W., a także o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa lub orzeczenie zniesienia służebności gruntowej za wynagrodzeniem 5.000,00 zł oraz zasądzenie od pozwanegoZ. A.na rzecz powoda kosztów procesu z uwzględnieniem kosztów postępowania odwoławczego; ewentualnie powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia przy uwzględnieniu kosztów postępowania odwoławczego.
PozwanyZ. A.wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie od powoda na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym, oddalenie wszystkich wniosków dowodowych przedstawionych w apelacji oraz oddalenie wniosku dotyczącego zniesienia służebności gruntowej za wynagrodzeniem, gdyż wniosek ten prowadzi do rozszerzenia pierwotnego żądania pozwu.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja powodaB. W.jest zasadna, o ile zmierza do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, choć nie z powodu naruszenia przepisów prawa zarzuconych przez powoda.
Zarzuty apelacji są bezzasadne.
Przepisyart. 70w zw. zart. 68 § 1 k.p.c.nie znajdują na gruncie niniejszej sprawy zastosowania, gdyż dotyczą one braków w zakresie zdolności sądowej lub procesowej albo braków w składzie właściwych organów osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych pozbawionych osobowości prawnej, a nie – jak to ma miejsce w niniejszej sprawie – braków w zakresie legitymacji procesowej czy opisanego w apelacji braku w zakresie umocowania pełnomocnika.
Nie jest zasadnym również zarzut naruszeniaart. 316 § 2 k.p.c.poprzez nieotwarcie przez Sąd Rejonowy zamkniętej rozprawy, gdyż okoliczność, iż nieruchomość obciążona opisaną w pozwie służebnością jest przedmiotem wspólności ustawowej powoda i jego żonyT. W.nie jest okolicznością, która ujawniła się dopiero po zamknięciu rozprawy, lecz wynikała już z załączonych do pozwu dokumentów.
Także zarzut naruszenia przez Sąd I instancjiart. 231 k.p.c., zdaniem Sądu Okręgowego, nie zasługuje na uwzględnienie. Wyłączny sposób wykazania pełnomocnictwa procesowego przed sądem jest uregulowany wart. 89 k.p.c.Zgodnie zart. 89 § 1 k.p.c., pełnomocnik jest obowiązany przy pierwszej czynności procesowej dołączyć do akt sprawy pełnomocnictwo z podpisem mocodawcy lub uwierzytelniony odpis pełnomocnictwa wraz z odpisem dla strony przeciwnej. W toku sprawy pełnomocnictwo może być udzielone ustnie na posiedzeniu sądu przez oświadczenie złożone przez stronę i wciągnięte do protokołu (art. 89 § 3 k.p.c.). Udzielenie pełnomocnictwa jest czynnością jednostronną prowadzącą do wskazania przez stronę postępowania osoby, która z jej woli powinna ją reprezentować w sprawie. Zakres, czas trwania i skutki prawne tej czynności regulują przepisyart. 89 k.p.c.orazart. 91 i art. 92 k.p.c.Momentem skutecznego umocowania adwokata, radcy prawnego czy innej osoby jest względem sądu nie tyle złożenie do akt podpisanego pełnomocnictwa, czy data wystawienia dokumentu pełnomocnictwa, co połączenie przez pełnomocnika złożenia pełnomocnictwa z czynnością procesową (art. 89 § 1 k.p.c.). Z uwagi na charakter przepisów proceduralnych, które co do zasady powinny być wykładane ściśle, oraz określoną wart. 89 § 1 k.p.c.korelację czasową i rygory formalne niedopuszczalne jest ustalanie istnienia stosunku pełnomocnictwa w drodze domniemania faktycznego zart. 231 k.p.c.
Wszystkie zatem zarzuty apelującego nie mogły odnieść zamierzonego skutku.
Konsekwencją przyjętego w Polsce systemu apelacji pełnej jest jednak, że Sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę, a nie tylko apelację (art. 378 § 1 k.p.c.). Przy założeniu, że legitymacja procesowa jest przesłanką procesową, Sąd ten, podobnie jak Sąd pierwszej instancji, musi z urzędu czuwać nad tym, czy nie zachodzi jej brak, w tym sytuacja, w której po stronie czynnej lub po stronie biernej nie występują wszystkie podmioty, których łączny udział w sprawie jest konieczny (art. 202zd. trzeciek.p.c.w związku zart. 391 § 1zd. pierwszek.p.c., por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). W wypadku bowiem uznania, że legitymacja procesowa jest przesłanką merytoryczną, Sąd drugiej instancji także z urzędu musi – analogicznie, jak Sąd pierwszej instancji – oceniać, czy nie zachodzi jej brak, w tym sytuacja, w której po stronie czynnej lub po stronie biernej nie występują wszystkie podmioty, których łączny udział w sprawie jest konieczny, stosując prawo materialne do ustalonego przez siebie stanu faktycznego sprawy (art. 382 k.p.c., por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).
Skoro Sąd drugiej instancji sam musi uwzględniać brak legitymacji procesowej, to musi wyciągnąć z tego konsekwencje dla swojego postępowania niezależnie od treści zarzutów apelacyjnych. Dla postępowania Sądu drugiej instancji nie ma zatem znaczenia, czy w apelacji wytknięto albo nie wytknięto naruszenieart. 195 § 1 k.p.c.w razie, gdy Sąd pierwszej instancji błędnie nie zastosował tego przepisu. Różnica jednak między Sądem drugiej instancji a Sądem pierwszej instancji w rozważanym zakresie polega na tym, że Sąd drugiej instancji, w przeciwieństwie do Sądu pierwszej instancji, przepisuart. 195 § 1 k.p.c.z mocy wyraźnego wyłączenia ustawowego nie może zastosować (art. 391 § 1zd. drugiek.p.c.).
W okolicznościach niniejszej prawy zauważyć należy, że – jak wynika z motywów zaskarżonego wyroku – Sąd pierwszej instancji nie miał wątpliwości co do koniecznego udziału w sprawie, w której rozpatrywane jest roszczenie o zniesienie służebności, obojga właścicieli nieruchomości obciążonej. Jak prawidłowo bowiem ustalił Sąd Rejonowy,T. W.i powódB. W.są właścicielami na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej nieruchomości położonej wE.przyul. (...)o nr geodezyjnymdziałki (...), na której to ustanowiona jest opisana w pozwie służebność gruntowa na rzecz każdoczesnych użytkowników wieczystych nieruchomości położonej nadziałce ewidencyjnej o nr (...)(tj. obecnie na rzecz pozwanegoZ. A.) oraz nadziałce o nr (...)(tj. obecnie na rzecz pozwanychE. K.iW. K.). Dał temu wyraz stwierdzając, że w procesie, którego przedmiotem jest zniesienie służebności na podstawieart. 295 k.c., legitymowani czynnie są wszyscy współwłaściciele, gdyż roszczenie to nie ma charakteru roszczenia zachowawczego określonego w przepisieart. 209 k.c.
W ocenie Sądu Okręgowego, jest to stanowisko słuszne. Na jego poparcie przywołać można argumenty zawarte w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1993 r., I CRN 43/93, publ. Legalis nr 108957 na tle roszczenia zart. 231 k.c.Wskazano w nim, że jeżeli sytuacja prawna kilku osób w stosunku do treści żądania powództwa jest jednakowa (żądanie dotyczy jednakowo kilku osób), to w procesie powstaje współuczestnictwo konieczne tych osób. Sytuacja wyglądałaby inaczej tylko wtedy, gdyby istniał wyraźny przepis prawa materialnego, przyznający w opisanej sytuacji samodzielną legitymację procesową osobie lub osobom, których sytuacja prawna w stosunku do treści żądania wynikającego zart. 231 k.c.jest jednakowa (taki jak np.art. 209 k.c.odnoszący się do współwłaścicieli). Przepisy udzielające w pewnych sytuacjach w stosunkach podmiotowo skumulowanych samodzielnej legitymacji procesowej poszczególnym ich podmiotom nie mają zastosowania do powództwa o ukształtowanie, a taki charakter miało niewątpliwie powództwo w analizowanej sprawie, tj. powództwo o zniesienie służebności. Zachodzi zatem między właścicielami obciążanej nieruchomości współuczestnictwo konieczne czynne, o którym mowa wart. 72 § 2 k.p.c.
Skoro legitymacja stanowi przesłankę merytoryczną, to jej brak Sąd musi brać pod uwagę z urzędu niezależnie od tego, czy strona podniesie w tym zakresie zarzut. Ustaliwszy natomiast, że nie występują w charakterze powodów lub pozwanych wszystkie osoby, których łączny udział w sprawie jest konieczny, Sąd musi postąpić w sposób określony wart. 195 § 1 k.p.c.(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2017 r., II CSK 790/16). Dopiero, gdyby osoba zawiadomiona o toczącym się procesie stosownie do treściart. 195 § 2zd. drugiek.p.c.nie przystąpiła do sprawy, powództwo podlegałoby oddaleniu ze względu na brak legitymacji procesowej łącznej o charakterze bezwzględnym.
W niniejszej sprawie, powód w pozwie co prawda wskazał, że na mocy umowy objętej aktem notarialnym z dnia 12 grudnia 2018 r. (Rep. A(...)) stał się właścicielem nieruchomości położonej wE.przyul. (...), oznaczonej jakodziałka ewidencyjna nr (...)i nie podał w treści pozwu, iż nieruchomość ta została przez niego nabyta w ramach wspólności majątkowej małżeńskiej, to jednak załączył do pozwu wydruk treściksięgi wieczystej nr (...)dotyczącej ww. nieruchomości oraz wspomniany akt notarialny i wypis z rejestru gruntów. Z dokumentów tych zaś w sposób oczywisty taka informacja wynikała (k. 9-15, k. 16-22, k. 24). Skoro okoliczności sprawy wskazywały, że zachodzą braki w zakresie pełnej legitymacji procesowej, a w sprawie nie występują osoby, których udział w niej jest konieczny, obowiązkiem Sądu Rejonowego było uzyskanie od powodaB. W.potrzebnych danych umożliwiających uzupełnienie tych braków, a następnie zawiadomienie jego małżonkiT. W.o toczącej się sprawie z pouczeniem, że może ona do niej przystąpić w przepisanym terminie.
Ustawodawca ograniczył możliwość zmian podmiotowych jedynie do postępowania przed Sądem pierwszej instancji, a uzupełnienie braków legitymacji grupowej łącznej nie jest dopuszczalne przed Sądem drugiej instancji (art. 391 § 1 zd. 2 k.p.c.), dlatego na obecnym etapie postępowania niemożliwe jest dopuszczenie do udziału w sprawieT. W.i bezprzedmiotowe badanie treści i skuteczności udzielonego przez nią pełnomocnictwa, a ponadto zbędne dopuszczanie dowodów z oświadczenia pozwanychE.iW.małżonkówK.dotyczącego uznania powództwa także wobec niej.
Zaniechanie przez Sąd Rejonowy zastosowania w sprawieart. 195 § 1 k.p.c.jest zatem równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy. Dlatego też zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu, a sprawa przekazaniu temu Sądowi do ponownego rozpoznania, w trakcie którego Sąd pierwszej instancji podejmie działania mające na celu sanowanie braku w zakresie legitymacji procesowej po stronie powodowej, a następnie rozważy zasadność zgłoszonego w pozwie roszczenia w oparciu o treśćart. 295 k.c.
Na marginesie Sąd Okręgowy zauważa, iż zawarty w apelacji wniosek powoda o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zniesienie służebności gruntowej za wynagrodzeniem 5.000,00 zł jest niedopuszczalny, gdyż – jak słusznie podniesiono w odpowiedzi na apelację – prowadziłoby to do naruszeniaart. 383 k.p.c., który to wprost stanowi, że w postępowaniu odwoławczym nie można rozszerzyć powództwa ani też występować z nowymi roszczeniami.
Z tych przyczyn, Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji wyroku na podstawieart. 386 § 4 k.p.c., zaś o kosztach postępowania apelacyjnego po myśliart. 108 § 2 k.p.c.
SSO Małgorzata Szostak-Szydłowska  SSO Joanna Walczuk  SSO Elżbieta Iwona Cembrowicz