Sąd Okręgowy w Olsztynie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 31/20
Data wyroku: 2022-11-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: sędzia Tomasz Cichocki
Słowa kluczowe: Kredyt indeksowany do waluty obcej
Podstawa prawna: art. 410 kc

Sygn. akt: I C 31/20

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 listopada 2022 r.
Sąd Okręgowy w Olsztynie, I Wydział Cywilny,
w składzie następującym:

Przewodniczący:

sędzia Tomasz Cichocki

Protokolant:

sekretarz sądowy Krystian Kuciński

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 października 2022r. wO.
sprawy z powództwaJ. R.iH. R.
przeciwkoBankowi (...) Spółce Akcyjnejz siedzibą wG.
o zapłatę ewentualnie zapłatę,

I
zasądza od pozwanegoBanku (...) S.A.z siedzibą wG.na rzecz powodów kwotę:

- 215 874,88 (dwieście piętnaście tysięcy osiemset siedemdziesiąt cztery i 88/100) złotych,
- 19 012,00 (dziewiętnaście tysięcy dwanaście) CHF,
obydwie kwoty z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia od dnia 04.01.2020r. do dnia zapłaty;

II
w pozostałej części powództwo oddala;

III
zasądza od pozwanego na rzecz powodów tytułem zwrotu kosztów procesu kwotę 13 160,38 (trzynaście tysięcy sto sześćdziesiąt i 38/100) złotych z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, w tym kwotę 10 800,00 (dziesięć tysięcy osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sygn. akt: I C 31/20

UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 13 stycznia 2020 r. (data wpływu) powodowieJ. R.iH. R.wnieśli o:

1
zasądzenie od pozwanegoBanku (...) S.A.z siedzibą wG.na rzecz powodów kwoty 215.874,88 zł oraz 19.959,82 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 4 stycznia 2010 r. do dnia zapłaty, z tytułu zwrotu świadczeń kredytobiorcy ponad kwotę wypłaconego kredytu w związku z uznaniem umowy kredytu nr(...)sporządzonej w dniu(...)za nieważną,

ewentualnie:

2
zasądzenie od pozwanegoBanku (...) S.A.z siedzibą wG.na rzecz powodów kwoty 71.321,39 zł oraz 8.924,88 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 4 stycznia 2010 r. do dnia zapłaty, z tytułu nadpłaconych rat kredytu w okresie od stycznia 2010 r. do 30 grudnia 2016 r. wobec stosowania przez pozwanego bezskutecznych postanowień umowy kredytu nr(...)sporządzonej w dniu(...)

3
zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego i opłat skarbowych od pełnomocnictw, według norm przepisanych.

Pismem z dnia 15 września 2021 r. powodowie zmienili pozew w zakresie roszczenia ewentualnego, ostatecznie powodowie wnieśli o:

1
zasądzenie od pozwanegoBanku (...) S.A.z siedzibą wG.na rzecz powodów kwoty 215.874,88 zł oraz 19.959,82 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 4 stycznia 2010 r. do dnia zapłaty, z tytułu zwrotu świadczeń kredytobiorcy ponad kwotę wypłaconego kredytu w związku z uznaniem umowy kredytu nr(...)sporządzonej w dniu(...)za nieważną,

2
zasądzenie od pozwanegoBanku (...) S.A.z siedzibą wG.na rzecz powodów kwoty 207.818,48 zł oraz 10.484,55 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 4 stycznia 2010 r. do dnia zapłaty, z tytułu nadpłaconych rat kredytu w okresie od 14 stycznia 2010 r. do 30 grudnia 2016 r. wobec stosowania przez pozwanego bezskutecznych postanowień umowy kredytu nr(...)sporządzonej w dniu(...)

3
zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego i opłat skarbowych od pełnomocnictw, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu powodowie podali, że postanowienia § 1 ust. 1 Umowy, § 7 ust. 2 „B Część ogólna” Umowy § 10 ust. 6 Umowy oraz § 17 Umowy odnoszą w większości do mechanizmu indeksacji i należy uznać je za abuzywne, bowiem naruszają interesy konsumentów. Kredytobiorcy wskazują, że przedmiotem umowy zawartej pomiędzy stronami był oferowany przez pozwanego kredyt, który stanowił gotowy produkt. Pozwany opierał się na gotowym wzorców umownym. Powodowie nie mieli żadnego wpływu na treść postanowień umowy. Klauzule waloryzacyjne określone zostały w sposób niejednoznaczny. Zdaniem powodów przedmiotowa umowa jest sprzeczna z dobrymi obyczajami, rażąco narusza interesy konsumentów oraz zasadę równorzędności stron. Bank wprowadzając klauzule waloryzacyjne oparte o kursy walut wskazane w sporządzonych przez niego tabelach, przyznał sobie prawo do jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu i wysokości całej wierzytelności. Na mocy kwestionowanych postanowień pozwany mógł jednostronnie i arbitralnie, a przy tym w sposób wiążący, modyfikować wskaźnik, według którego obliczana była wysokość zobowiązania kredytobiorcy, a tym samym mógł wpływać na wysokość świadczenia powodów.
(pozew k. 4-21, zmiana powództwa k. 759-759v., pismo powodów k. 762)
PozwanyBank (...) S.A.z siedzibą wG.wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów solidarnie na jego rzecz zwrotu kosztów procesu.
Pozwany przyznał, że strony zawarły umowę o kredyt nr(...)z dnia(...), a pozwany jest następca prawnym(...) Bank S.A.z siedzibą wG..
Dalej pozwany zakwestionował roszczenie powodów co do zasady i co do wysokości, wskazując, że umowa kredytowa nie zwiera postanowień niedozwolonych i nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające uznanie umowy za nieważną.
Pozwany zaprzeczył, aby:

a
umowa kredytu była nieważna w całości albo jakiejkolwiek części, w tym w szczególności w zakresie postanowień odnoszących się do indeksacji kredytu lub kursów walut stosowanych do rozliczeń pomiędzy stronami umowy kredytu,

b
umowa kredytu zawierała niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 3581§ 1 k.c.,

c
powodowie w okresie objętym żądaniem pozwu dokonali rzekomej nadpłaty w wysokości 215.874,88 PLN oraz 19.959,82 CHF lub 71.321,39 PLN oraz 8.924,88 CHF,

d
powodowie nie zostali należycie poinformowani o prawach i obowiązkach wynikających z umowy oraz o ryzykach związanych z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty obcej,

e
powodowie nie mieli możliwości podjęcia próby negocjacji z bankiem co do treści umowy kredytu i jej warunków,

f
ostateczny kształt zawartej umowy kredytu (w jej pierwotnym brzmieniu) nie był wynikiem wyborów powodów i indywidualnych uzgodnień stron,

g
bank wymusił na powodach zawarcie umowy kredytu tudzież wyboru określonego rodzaju kredytu,

h
kredyt powodów był kredytem złotowym oraz że można zastosować do niego stawkę referencyjną LIBOR 3M (CHF),

i
nie doszło do wymiany walutowej w dacie uruchamiania kredytu oraz datach spłaty przez powodów kolejnych rat kredytu,

j
bank nie wyjaśnił powodom sposobu tworzenia Tabeli Kursów Walut,

k
bank ustalał kursy w oparciu o nieweryfikowalne kryteria,

l
klauzula § 17 lub inne z umowy kredytu poprzednika prawnego pozwanego zostały wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych lub też są podobne do jakichkolwiek innych klauzul wpisanych do tego rejestru.

Pozwany podniósł także brak interesu prawnego powodów w żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa oraz podniósł zarzut przedawnienia roszczeń powodów, wskazując że umowa została zawarta na ponad 10 lat przed wniesieniem pozwu.
(odpowiedź na pozew k. 58-123)

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
PozwanyBank (...) S.A.z siedzibą wG.jest następcą prawnym(...) Bank S.A.z siedzibą wG..
(bezsporne)
W dniu 29 maja 2008 r. powodowieJ. R.iH. R.złożyli w(...) Bank S.A.z siedzibą wG.wniosek o udzielenie kredytu w wysokości 270,500,00 zł. We wniosku wskazano, że kredyt ma być udzielony w PLN indeksowanych kursem CHF. Kredyt miał być przeznaczony na refinansowanie kredytu mieszkaniowego i budowę. Wraz ze złożeniem wniosku o udzielenie kredytu hipotecznego powodowie złożyli oświadczenie o przedstawieniu im kredytu hipotecznego wG. M.Banku w złotych polskich oraz, że wybrali kredyt w walucie obcej będąc uprzednio poinformowanym o ryzykach związanych z zaciągnięciem kredytu hipotecznego w walucie obcej. Ponadto powodowie oświadczyli, że zostali poinformowani o ryzyku stopy procentowej w przypadku kredytów o zmiennej stopie procentowej.
(dowód: wniosek o udzielenie kredytu hipotecznego k. 154-157, oświadczenia k. 169-170, zawiadomienie dotyczące prawa odstąpienia od umowy k. 171, oświadczenie o dostarczeniu wzorców umownych k. 172)
W dniu 9 lipca 2008 r. powodowie jako konsumenci zawarli z(...) Bank S.A.z siedzibą wG.umowę kredytu nr(...), sporządzoną w dniu(...)
(dowód: umowa kredytu k. 45-50)
Zgodnie z § 1 ust. 1 umowy bank udzielił powodom kredytu w kwocie 270.950,00 zł indeksowanego kursem CHF. W umowie wskazano, że w dniu wypłaty saldo jest wyrażone w walucie, do której indeksowany jest kredyt według kursu kupna waluty do której indeksowany jest kredyt, podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez(...) Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17, następnie saldo walutowe przeliczane jest dziennie na złote polskie według kursu sprzedaży waluty do której indeksowany jest kredyt, podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez(...) Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17.
Kredyt udzielony powodom przeznaczony był na pokrycie części kosztów budowy domu mieszkalnego oraz na spłatę zobowiązań Kredytobiorcy, opisanych szczegółowo w § 1 ust. 2 umowy.
Spłata kredytu wraz z odsetkami miała nastąpić w 192 równych miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych, nie później niż w tym samym dniu kalendarzowym każdego miesiąca, w którym nastąpiła wypłata kredytu. (§ 1 ust 5 i § 10 ust. 1 umowy).
Oprocentowanie kredytu, zgodnie z § 8 ust. 1 umowy, miało być zmienne i ulegać zmianie w tym samym dniu kalendarzowym, w jakim nastąpiła wypłata Kredytu najbliższego miesiąca następującego po ostatniej zmianie indeksu L3. Szczegółowy sposób wyliczenia indeksu L3 został określony w § 8 ust. 2 umowy.
Oprocentowanie kredytu na dzień sporządzania umowy wynosiło 5,45 % w skali roku i stanowiło sumę marży Banku w wysokości 1,43 % oraz aktualnie obowiązującego indeksu L3 oraz 1,25 punktu procentowego do czasu przedstawieniu w Banku odpisu z księgi wieczystej dla każdej z nieruchomości. Po przedstawieniu odpisu oprocentowanie miało być obniżone o 1,25 p.p. (§ 2 ust. 1 i ust. 2 umowy).
Zgodnie z § 7 ust. 1 i 2 umowy, wypłata kredytu miała nastąpić jednorazowo, w terminie nie dłuższym niż 5 dni roboczych po spełnieniu warunków opisanych szczegółowo w § 4 umowy i otrzymaniu przez bank wniosku o wypłatę, sporządzonego prawidłowo przez kredytobiorcę na formularzu. Każdorazowo wypłacona kwota złotych polskich, miała zostać przeliczona na walutę, do której indeksowany jest kredyt według kursu kupna waluty kredytu podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez(...) Bank S.A.obowiązującego w dniu dokonania wypłaty przez bank.
Dodatkowo umowa przewidywała, że wszelkie opłaty i prowizje podawane są w walucie, do której indeksowany jest kredyt, a ich zapłata odbywa się poprzez doliczenie opłaty do raty, chyba że strony podejmą odmienne ustalenia w tym zakresie (§ 9 ust. 7 umowy).
Rozliczenie każdej wpłaty dokonanej przez kredytobiorcę, miało następować z datą wpływu środków do banku, według kursu sprzedaży waluty, do której indeksowany jest kredyt, podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez(...) Bank S.A.obowiązującego w dniu wpływu środków do banku (§ 10 ust. 6 umowy).
Zgodnie z § 10 ust. 4 niezwłocznie po wypłacie kredytu Bank miał przesłać kredytobiorcy oraz jeżeli było ustanowione poręczenie, także poręczycielom, harmonogram spłat kredytu, harmonogram stanowił integralną część umowy. Niedostarczenie powyższego dokumentu nie zwalniało kredytobiorcy z obowiązku zapłaty raty.
W celu zabezpieczenia kredytobiorcy ustanowili na nieruchomości na rzecz Banku hipotekę kaucyjną w złotych polskich do kwoty stanowiącej 170% kwoty kredytu określonej w § 1 ust. 1 umowy. Hipoteka ta miała zabezpieczać spłatę kapitału kredytu, odsetek, opłat, prowizji i innych należności mogących powstać w wykonaniu umowy, w szczególności różnic kursowych (§ 12 ust. 1 umowy)
Dodatkowo w § 17 umowy wskazano, że:

-

do rozliczenia transakcji wypłat i spłat kredytu stosowane są odpowiednio kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez(...) Bank S.A.walut zawartych w ofercie banku obowiązujące w dniu dokonania transakcji,

kursy kupna określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna,

kursy sprzedaży określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP plus marża sprzedaży,

do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez(...) Bank S.A.stosuje się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marże kupna /sprzedaży(...) Bank S.A.,

obowiązujące w danym dniu roboczym kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez(...) Bank S.A.walut zawartych w ofercie Banku określane są przez Bank po godz. 15:00 poprzedniego dnia roboczego i wywieszane są w siedzibie Banku oraz publikowane są na stronie internetowej(...) Bank S.A.((...)

(dowód: bezsporne, umowa kredytu k. 45-50v.)
Kredyt został wypłacony powodom w następujących transzach:

-

dnia 14.07.2008 r. w kwocie 75.000,01 PLN co po kursie 1,9523 stanowiło na ten dzień równowartość 38.416,23 CHF,

dnia 14.07.2008 r. w kwocie 114.816,85 PLN co po kursie 1,9523 stanowiło na ten dzień równowartość 58.811,07 CHF,

dnia 22.07.2008 r. w kwocie 5.683,14 PLN co po kursie 1,9219 stanowiło na ten dzień równowartość 2.957,04 CHF,

dnia 25.08.2008 r. w kwocie 37.500,01 PLN co po kursie 1,9826 stanowiło na ten dzień równowartość 18.914,56 CHF,

dnia 27.10.2008 r. w kwocie 37.500,00 PLN co po kursie 2,6527 stanowiło na ten dzień równowartość 14.136,54 CHF.

(dowód: zaświadczenie k. 41)
Pismem z dnia 04.12.2019 r. powodowie wystąpili do pozwanego z reklamacją w związku z zawarciem w treści umowy zapisów stanowiących klauzule abuzywne, wpisane do Rejestru klauzul niedozwolonych Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W związku z powyższym wezwali pozwanego do skorygowania treści umowy oraz wyliczenia nadpłaty powstałej z tytułu narzuconego przez bank nieuprawnionego sposobu spłaty kredytu
(dowód: reklamacja – k. 25-27)
W odpowiedzi na powyższe pozwany Bank, pismem z dnia 31.12.2019 r. poinformował powodów o negatywnym rozpatrzeniu reklamacji i wskazał, że umowa łącząca strony jest ważna.
(dowód: odpowiedź na reklamację – k. 28-36).
W okresie od dnia zawarcia umowy do dnia wydania zaświadczenia banku z dnia 15.11.2019 r. powodowie dokonali spłaty rat kredytu na łączną kwotę 487.274,84 PLN i 19.012,00 CHF.
(dowód: zaświadczenia banku k. 41-44, opinia biegłejM. M.– k. 697)
Powodowie zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę kredytu w celu spłaty kredytu mieszkaniowego oraz na budowę domu. Powodowie nie mieli zdolności kredytowej w PLN, dlatego zdecydowali się na kredyt w CHF. Powodowie nie byli poinformowani o sposobie ustalania kursu przez Bank. Nie otrzymali wcześniej projektu umowy do zapoznania. Z umową zapoznali się w dniu popisania. Był to gotowy formularz do podpisania. Powodowie spłacili cały kredyt.
(dowód: przesłuchanie powodów k. 636v.637v.)

Sąd zważył, co następuje:
Powództwo w zakresie żądania głównego powodów, tj. zasądzenia na rzecz powodów kwot wskazanych w pozwie w związku z uznaniem kredytu nr(...)z dnia(...). za nieważny, zasługiwało na uwzględnienie.
Poza sporem pomiędzy stronami był fakt zawarcia umowy kredytu określonej treści, którą obrazują przedłożone przez strony kopie (umowa kredytu k. 45-50v. i k. 159-168). Poza sporem jest także fakt, iż pozwany jest następcą prawnym(...) Bank S.A.z siedzibą wG., z którym powodowie zawarli umowę kredytową.
Sąd ustalił stan faktyczny przede wszystkim na podstawie dołączonych do akt przez strony dokumentów, a nadto w oparciu o zeznania powodów, nie znajdując podstaw do podważenia ich wiarygodności. Ponadto w kwestii sumy spłaconych przez powodów rat. Sąd oparł się na opinii biegłej z zakresu rachunkowościM.M.(k. 695-709), która w tym zakresie nie była skutecznie kwestionowana przez strony i opierała się na zaświadczeniach pozwanego banku.
Odnosząc się do zeznań przesłuchanego w toku postępowania świadkaK. G.(k. 582-602) w ocenie Sądu, niczego istotnego nie wniosły one do sprawy, bowiem świadek ten nie pamięta okoliczności zawierania umowy z powodami. W sprawie nie miały również w zasadzie żadnego znaczenia zeznania świadkaE. T.(k. 680-688), która nie była obecna przy zawieraniu przez powodów umowy kredytu, stąd też nie posiadała wiedzy o pouczeniach i informacjach rzeczywiście przekazanych powodom oraz przebiegu procesu zawarcia z nimi spornej umowy. W ocenie Sądu, brak wprawdzie podstaw do odmowy zeznaniom świadka przymiotu wiarygodności, ale jednocześnie przedstawiony przez niego sposób zawarcia umowy kredytu indeksowanego do CHF i kwestia udzielania wyjaśnień, informacji czy pouczeń udzielanych przy zawieraniu takiej umowy klientowi banku ma charakter instrukcyjny i modelowy i nie stanowi dowodu, że proces ten przebiegał w taki sposób przy zawieraniu umowy z powodami. Z kolei kwestie związane ze sposobem ustalania kursów waluty obowiązujących w pozwanym banku nie miały istotnego znaczenia dla rozpoznają sprawy. Stąd treść zeznań świadka nie miała wpływu na ocenę zasadności roszczenia powodów.
Z kolei Sąd dał wiarę w całości zeznaniom powodów złożonym w charakterze strony (k. 636-637v.), mając na uwadze, iż znalazły one potwierdzenie w pozostałych wynikach postępowania dowodowego, a także nie zostały skutecznie zakwestionowane innymi dowodami.
Powodowie w ramach żądania głównego domagali się zasądzenia zapłaty w związku z nieważnością umowy kredytu. Kwestia nieważności umowy warunkuje zatem zasadność żądania zapłaty wskazanego w żądaniu głównym, stąd Sąd w pierwszej kolejności poddał ją rozważaniu.
Mając na uwadze tak sformułowane żądania pozwu, w pierwszej kolejności należy wskazać, że powodowie mają interes prawny w żądaniu zapłaty w związku z nieważnością umowy czy bezskutecznością poszczególnych jej postanowień na podstawie art. 189 k.p.c. Zgodnie z art. 189 k.p.c. można domagać się stwierdzenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeżeli strona ma w tym interes prawny, rozumiany jako obiektywną potrzebę usunięcia wątpliwości lub niepewności co do istnienia lub charakteru stosunku łączącego ją z inną stroną. Przyjmuje się, że interesu w wytoczeniu powództwa o ustalenie nie ma, jeżeli swój cel strona może osiągnąć formułując dalej idące żądanie, które będzie czynić zadość jej potrzebom, np. w formie żądania zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie nieistniejącego lub nieważnego stosunku prawnego.
Stąd interes prawny powodów, w wystąpieniu z żądaniem pozwu polega na prawie do definitywnego usunięcia niepewności prawnej.
Przyjęcie przez Sąd istnienia interesu prawnego po stronie powodów, co do żądań sformułowanych w pozwie, implikuje w dalszej kolejności dokonanie oceny ważności zawartej umowy i jej rzeczywistego charakteru, a następnie przeprowadzenie analizy umowy kredytowej w zakresie zawarcia w niej klauzul abuzywnych dotyczących mechanizmu indeksacji ewentualnego wpływu wyżej wymienionych klauzul na dalszy byt prawny całej umowy bądź jej poszczególnych postanowień.
Zgodnie z art. 58 § 1-3 k.c. nieważna jest czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Nieważna jest też czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.
Kredyt udzielony powodom miał charakter kredytu indeksowanego. Kwota kredytu była ustalona w PLN i dopiero w efekcie zabiegu waloryzacyjnego przeliczono ją na CHF. Fakt zawarcia umowy kredytu indeksowanego do CHF co do zasady nie był między stronami sporny. Sąd w zakresie treści umowy i czynności ją poprzedzających oparł się na dokumentach złożonych przez obie strony, w tym umowie kredytu, jak również zeznaniach powodów. Sporne były natomiast między stronami określone postanowienia umowy kredytu oraz inne okołokontraktowe czynności wzajemne stron.
Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (tj. Dz. U. z 2020 r. poz. 1896) przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: strony umowy, kwotę i walutę kredytu, cel, na który kredyt został udzielony, zasady i termin spłaty kredytu, wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy.
Umowa zawarta przez strony odpowiada definicji kredytu indeksowanego. Zgodnie z bezwzględnie obowiązującym art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego, w umowie kredytu należy w sposób jednoznaczny wskazać kwotę i walutę tego kredytu, jako środków pieniężnych, które bank kredytujący powinien oddać do dyspozycji kredytobiorcy. W analizowanej umowie zwraca uwagę to, że zgodnie z § 1 ust. 2 umowy Bank udzielił kredytobiorcy kredytu w kwocie 270.500,00 złotych polskich. W złotych polskich kredyt miał być (i był) spłacany (§ 10 umowy). W orzecznictwie wskazuje się, że tzw. kredyty denominowane lub indeksowane do kursu waluty obcej są w rezultacie kredytami w walucie polskiej.
Art. 3581§ 2 k.c. wprost przewiduje możliwość zastrzeżenia w umowie, że wysokość zobowiązania, którego przedmiotem od początku jest suma pieniężna, zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. W orzecznictwie sądowym zgodnie przyjmuje się przy tym, że w omawianym przepisie chodzi o pieniądz polski, a innym miernikiem wartości może być również waluta obca (wyroki SN w sprawie I CSK 4/07, I CSK 139/17, uzasadnienie wyroku SN w sprawie V CSK 339/06). Postanowienia umowy wyraźnie wskazują, że Bank udziela kredytu w złotych polskich, a jego spłata następuje przez pobieranie należnych rat z rachunku prowadzonego również w tej walucie. Stąd nie budzi wątpliwości Sądu, że strony zamierzały zawrzeć umowę kredytu bankowego w tej właśnie walucie, która była jednocześnie walutą zobowiązania, jak i jego wykonania. Natomiast CHF pełnił jedynie określoną w art. 3581§2 k.c. funkcję miernika wartości.
Umowa stron zawiera zatem elementy przedmiotowo istotne, które mieszczą się w konstrukcji umowy kredytu bankowego i stanowią jej w pełni dopuszczalny oraz akceptowany przez ustawodawcę wariant, o czym świadczy nadto wyraźne wskazanie tego rodzaju kredytów (indeksowanych i denominowanych) w treści art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 prawa bankowego oraz wprowadzenie art. 75b prawa bankowego, na podstawie nowelizacji tej ustawy, które to zmiany weszły w życie z dniem 26 sierpnia 2011 r.
Istotą kredytu indeksowanego - z którym mamy do czynienia na gruncie rozpoznawanej sprawy - jest dodatkowo to, że strony umówiły się, że kwota kapitału kredytu wyrażona początkowo w walucie polskiej zostanie, w drodze indeksacji, przeliczona na walutę obcą i oprocentowana w sposób wskazany z umowie. Powodowie wnioskowali o kredyt określając jego kwotę jako indeksowaną do waluty wymienialnej, tj. franka szwajcarskiego (CHF), który został wypłacony zgodnie z umową w złotówkach, a wysokość zadłużenia w walucie kredytu CHF, obliczana była według kursu kupna waluty względem waluty krajowej, tj. złotych polskich, w momencie wypłaty środków pieniężnych (§7 umowy). W momencie wypłaty kredytu w złotówkach, po stronie powodów powstało zatem zobowiązanie do zwrotu równowartości tej kwoty w walucie indeksacji.
Mając na uwadze powyższe należy przyjąć, że faktyczna wysokość zobowiązania powodów była im znana w chwili podpisywania umowy. W umowie kredytu podpisanej w dniu 07.07.2008 r. kwota kredytu została określona w § 1 ust. 1 umowy. Kredytobiorcy zobowiązani byli do zwrotu tego świadczenia (udzielonego i wykorzystanego kredytu), tyle że według wartości ustalonej w klauzuli indeksacyjnej, dopuszczalnej z punktu widzenia art. 69 Prawa bankowego. W sposób oczywisty jest to związane z ryzykiem, że na przestrzeni obowiązywania umowy dojdzie do zmiany wartości waluty w porównaniu do polskiego złotego. Ryzyko to rekompensowane jest niższym oprocentowaniem tego typu kredytów. Różnica pomiędzy kursem kupna, a kursem sprzedaży waluty jest też oczywista dla każdego przeciętnego konsumenta. W tym miejscu powołać się można na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 maja 2012r.,(sygn. akt II CSK 429/11), z którego wynika, że biorący kredyt, zwłaszcza długoterminowy z przeliczeniem zobowiązań okresowych (rat spłacanego kredytu) według umówionej waluty (klauzula walutowa), ponosi ryzyko polegające albo na płaceniu mniejszych rat w walucie kredytu, albo większych, niż to wynika z obliczenia w tej walucie, gdyż na wysokość każdej raty miesięcznej wpływa wartość kursowa waluty kredytu w stosunku do waloryzacji tego kredytu. Oznacza to, że w umowę kredytu bankowego, co do zasady, wpisana jest niepewność, co do wielkości ostatecznych kosztów udzielonego kredytu, które wiążą się z jego udzieleniem i które ostatecznie obciążą kredytobiorcę.
Stąd, w ocenie Sądu, wykorzystanie mechanizmu indeksacji, co do zasady nie narusza ani natury prawa bankowego, ani przepisów Prawa bankowego. Nowelizacja Prawa bankowego z dnia 29 lipca 2011 r. (Dz. U. z 2011.165.984), także dopuszcza zawieranie umów kredytów indeksowanych do walut, jednak od tego czasu w przypadku umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska,essentialia negotiiumowy stanowi też zawarcie szczegółowych zasad określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 4a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe - t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2439 z późn. zm.). Umowy kredytów indeksowanych do waluty obcej mogły i nadal mogą funkcjonować w obrocie i same w sobie nie są sprzeczne z powszechnie obowiązującymi przepisami ustawy - Prawo bankowe.
Wszystkie przedstawione powyżej okoliczności, pozwalają przyjąć, że powodowie mieli świadomość rodzaju zawartej z pozwanym bankiem umowy kredytu, ale także związanych z tym konsekwencji prawnych i finansowych.
Nadto wskazać należy, że umowa stron jest dopuszczalna w świetle treści art. 3531k.c., zgodnie z którym strony zawierając umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.
Istota zawartej przez strony umowy polegała na stworzeniu przez Bank możliwości wykorzystania przez powodów określonej kwoty pieniędzy w walucie polskiej z obowiązkiem zwrotu w określonym czasie jej równowartości wyrażonej przez odniesienie do miernika w postaci kursu waluty szwajcarskiej. Brak przy tym podstaw do przyjęcia, że był to kredyt w walucie obcej, niezależnie od tego, w jaki sposób, z jakich źródeł i w jakiej walucie powodowie pozyskiwali środki na spłacenie pozwanemu kwoty kredytu, a nadto jak pozwany księgował te kredyty w swoich księgach rachunkowych po ich udzieleniu, skoro przedmiotem zobowiązań obu stron od początku była waluta polska.
Ryzyko zmiany kursu waluty obcej przyjętej jako miernik wartości świadczenia w walucie polskiej z zasady może wywoływać konsekwencje dla obu stron – w przypadku podwyższenia kursu, podwyższając wartość zobowiązania kredytobiorcy w stosunku do pierwotnej kwoty wyrażonej w walucie wypłaty, a w przypadku obniżenia kursu - obniżając wysokość jego zadłużenia w tej walucie, a tym samym obniżając wysokość wierzytelności Banku z tytułu spłaty kapitału kredytu w stosunku do kwoty wypłaconej.
Biorąc pod uwagę powyższe, brak podstaw do uznania, że konstrukcja umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej była sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego, skoro ryzyko takiego ukształtowania stosunku prawnego obciąża, co do zasady, obie strony. Nie ma również przeszkód, by strony w umowie określiły sposób ustalania kursu dla uniknięcia wątpliwości na tym tle w toku wykonywania umowy. Powodowie, zawierając umowę kredytu, nie znajdowali się w nietypowej sytuacji, w szczególności nie działali w warunkach konieczności finansowej. Zamieszczenie postanowień w tym zakresie samo w sobie nie narusza zatem przepisów prawa, zasad współżycia społecznego, ani nie jest sprzeczne z naturą zobowiązania kredytowego.
Sąd podziela także stanowisko, że konkretne rozwiązania umowy kredytu denominowanego /indeksowanego, pomimo ich zgodności z art. 69 prawa bankowego, mogą jednocześnie być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub właściwością (naturą) stosunku prawnego, co prowadzić może do nieważności umowy na podstawie art. 58 § 2 k.c. lub art. 3531k.c. W pierwszej jednak kolejności, na zasadzielex specialis derogat legi generali, zastosowanie mają przepisy prawa konsumenckiego, które modyfikują reguły stosowania zasady swobody umów i określają inne sankcje zawarcia w umowie postanowień niedozwolonych. Klauzuli zasad współżycia społecznego określonej w art. 58 § 2 k.c. odpowiada klauzula dobrych obyczajów (por. uchwała SN z 20 grudnia 2012 r., III CZP 84/12). Trudno zaś przyjąć, aby niedozwolone postanowienia umowy, o których mowa w art. 3851k.c., a więc postanowienia kształtujące prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interes słabszej strony kontraktu - konsumenta, byłyby zgodne z zasadami współżycia społecznego. Postanowienia umowne, w odniesieniu do których stwierdza się niedozwolony charakter, nie są jednak nieważne na podstawie art. 58 § 2 k.c., a jedynie bezskuteczne i jako takie nie wiążą konsumenta. Postanowienie takie, w przeciwieństwie do czynności prawnej nieważnej z mocy art. 58 k.c., może być konwalidowane przez konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną (uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. III CZP 6/21, uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, wyrok TSUE z dnia 3 października 2019 r., C-260/18).
Przepis art. 3851k.c. stanowi przepis szczególny wobec normy zawartej w art. 58 § 2 k.c., stąd sankcja bezskuteczności i braku związania wzorcem umownym wyprzedza sankcję nieważności. Przepisy art. 3851-3853k.c. są elementem szerszego systemu ochrony konsumenta przed wykorzystaniem silniejszej pozycji kontraktowej przedsiębiorcy wynikającej z możliwości jednostronnego kształtowania treści postanowień umowy w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla konsumentów (klauzul abuzywnych) i zarazem stanowią rdzeń tego systemu, wprowadzając instrument wzmożonej, względem zasad ogólnych wyrażonych art. 58 § 2 k.c., art. 3531k.c. i art. 388 k.c., kontroli treści postanowień występujących w obrocie konsumenckim, a także wprowadzają szczególną, odbiegającą od zasad ogólnych sankcję mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych (por. np.: Prawo zobowiązań - część ogólna, red. E. Łętowska, Warszawa 2013, s. 762). Przyjęcie stanowiska odmiennego prowadziłoby do wniosku, że uznanie postanowienie umownego za abuzywne, a zatem także sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, skutkuje nieważnością takiego postanowienia na podstawie art. 58 § 2 k.c., a więc przepisy art. 3851i nast. k.c. byłyby zbyteczne (tak – Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 13.10.2021 r., I ACa 815/20, LEX nr 3262377).
Odnosząc się z kolei do podniesionych przez powodów zarzutów dotyczących niedozwolonego charakteru poszczególnych postanowień umowy należy wskazać, że Sąd podzielił stanowisko strony powodowej w tym zakresie.
Kwestionowane przez powodów postanowienia zostały zawarte w § 1 ust. 1 Umowy, § 7 ust. 2 „B Część ogólna” Umowy § 10 ust. 6 Umowy oraz § 17 Umowy.
Wyżej wymienione, kwestionowane postanowienia umowy odnoszą się do przeliczenia kwoty wypłaconego kredytu na CHF wg odpowiednio wg kursu kupna waluty z tabeli kursowej banku oraz przeliczania wpłat poszczególnych rat kredytu z PLN na CHF wg kursu sprzedaży z tabeli kursowej banku.
Zawarty w umowie z konsumentem sposób ustalania kursu waluty indeksacyjnej przyjmowanego do rozliczeń umowy może być przedmiotem oceny, czy nie stanowi postanowienia niedozwolonego. Zgodnie bowiem z art. 3851k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszając jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§1). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3).
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem „wszelkie klauzule sporządzone z wyprzedzeniem będą klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść”, przy czym uznanie, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona wymagałoby wykazania, że „konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego”, a „konkretny zapis był z nim negocjowany” (vide m.in. wyrok SA w Warszawie z 14 czerwca 2013 r. w sprawie VI ACa 1649/12 oraz wyrok SA w Poznaniu z 6 kwietnia 2011 r. w sprawie I ACa 232/11).
Mając na uwadze powyższe, niezbędne jest ustalenie czy opisane wyżej postanowienia dotyczą świadczeń głównych stron czy tylko się do nich pośrednio odnoszą.
W związku ze stanowiskiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), zajętym w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 na tle wykładni dyrektywy 93/13/EWG, i podtrzymanym tam poglądem dotyczącym natury klauzul wymiany (indeksacyjnych), które wprowadzając do umów kredytowych ryzyko kursowe, określają faktycznie główny przedmiot umowy (pkt 44 powołanego wyroku), postanowienia w tym zakresie podlegają kontroli w celu stwierdzenia, czy nie mają charakteru niedozwolonego, jeżeli nie zostały sformułowane jednoznacznie (art. 3851§ 1 zd. drugie k.c.). W przypadku uznania ich za niedozwolone konieczne staje się również rozważenie skutków tego stanu rzeczy.
W rozpoznawanej sprawie bezsporne było między stronami, że powodowie zawarli umowę kredytu jako konsumenci w rozumieniu art. 221k.c. Wynikało to wprost z celu umowy, a okoliczność ta nie była kwestionowana przez pozwanego na żadnym etapie.
Przechodząc do oceny postanowień wskazywanych przez powodów jako niedozwolone, wskazać trzeba, że postanowienia § 1 ust. 1 Umowy, § 7 ust. 2 „B Część ogólna” Umowy § 10 ust. 6 Umowy oraz § 17 Umowy dotyczyły tzw. mechanizmu indeksacji. Przewidywały, że wysokość zobowiązania stron będzie wielokrotnie przeliczana z zastosowaniem dwóch rodzajów kursu waluty indeksacyjnej. Kwota kredytu wypłaconego w PLN miała zostać przeliczona na CHF według kursu kupna tej waluty opublikowanej w tabeli kursów banku. Następnie rozliczanie każdej wpłaty dokonanej przez powodów miało być dokonywane według kursu sprzedaży waluty do której indeksowany był kredyt również z tabeli kursów banku.
Mechanizm ustalania kursu, poza odesłaniem do tabeli kursów banku, nie został w umowie stron w żaden sposób opisany.
Oznacza to po pierwsze, że pozwany miał swobodę w zakresie ustalania wysokości kursu waluty. Po drugie, wyklucza w istocie by kwestia ta mogła stanowić przedmiot indywidulanego uzgodnienia między stronami.
W ocenie Sądu, nie ulega przy tym wątpliwości, że umowa stron została zawarta na podstawie wzoru opracowanego i stosowanego przez Bank. Powodowie mogli wybrać rodzaj kredytu, uzgodnić kwotę kredytu w walucie polskiej oraz okres spłaty, natomiast nie uzgadniano z nimi pozostałych postanowień, w szczególności nie uzgadniano z nimi indywidualnie kwestii wysokości kursu kupna/sprzedaży waluty, do której kredyt był indeksowany, a nade wszystko sposobu jego ustalenia.
Mając na uwadze powyższe, w ocenie Sądu, strona powodowa wykazała, że postanowienia umowne nie były z nią uzgodnione indywidualnie w rozumieniu art. 3851§ 1 i 3 k.c. Przemawiają za tym także zeznania samych powodów, opisujące przebieg zawierania umowy kredytowej, w tym informacje udzielone powodom przez doradcę w toku postępowania kredytowego.
W tych okolicznościach, postanowienia odwołujące się do kursów kupna/sprzedaży waluty indeksacyjnej, należy także uznać za sprzeczne z dobrymi obyczajami i naruszające rażąco interesy strony powodowej w rozumieniu art. 3851§ 1 k.c.
Na mocy tych postanowień bank mógł bowiem jednostronnie i arbitralnie w stosunku do powodów, w sposób dla nich wiążący, modyfikować kurs, według którego obliczana była wysokość zobowiązania powodów, a w konsekwencji wpływać na wysokość ich świadczenia. Prowadzi to do naruszenia równowagi kontraktowej, pozwalając przedsiębiorcy, silniejszej stronie umowy, narzucać wysokość świadczenia konsumenta. Tak skonstruowane, nietransparentne, nieczytelne i niejasne postanowienia umowne, powodowały rażącą dysproporcję uprawnień kontraktowych stron z niekorzyścią dla konsumentów, na których w istocie w całości przerzucono wynikające stąd ryzyko walutowe. Rozłożono je rażąco nierównomiernie, gdyż po stronie banku było ono ograniczone najwyżej do wysokości wypłaconego konsumentom kredytu (przy hipotetycznym obniżeniu kursu waluty obcej w stosunku do waluty krajowej do zera), zaś po stronie kredytobiorcy ryzyko było ono niczym nieograniczone. Umowa nie zawierała postanowień, na podstawie których powodowie mogliby też oszacować kurs CHF, na poziomie którego obciążenia wynikające ze wzrostu kursu CHF do waluty krajowej przekraczałyby już korzyści wynikające z niskiego oprocentowania kredytu w powiększonej o stałą marżę banku stawce właściwej dla waluty szwajcarskiej (LIBOR 3M) w porównaniu do oprocentowania kredytów zaciąganych w złotych polskich nieobciążonych ryzykiem kursowym (tak też SA w Białymstoku w wyroku z 13.10.2021r., I ACa 815/20, LEX nr 3262377).
Pozwany nie wykazał także, że powodom uświadomiono zagrożenie, związane z istnieniem bardzo poważnego ryzyka walutowego w przypadku drastycznego umocnienia się waluty rozliczeniowej (por. pkt 49 wyroku TS z 20.09.2017 r., C-186/16,R. P.(...). v.(...) SA,(...)2017, nr 9, poz. I-703.). Jak wynika z zeznań powodów w toku postępowania zmierzającego do zawarcia umowy przekazywano im tylko informacje o stabilności kursu waluty CHF oraz korzyściach wynikających z niższego oprocentowania kredytu indeksowanego w stosunku do kredytu złotowego, co w istocie skłoniło powodów do uznania, iż oferta kredytu indeksowanego jest dla nich korzystniejsza niż oferta kredytu w PLN.
Należy także wskazać, że bez znaczenia jest czy kursy określane w tabelach banku były kursami obiektywnymi, czy rynkowymi i czy rzeczywiście kredytodawca korzystał z uprawnienia do jednostronnego ustalenia kursu waluty w sposób nieuczciwy. Istotne jest natomiast, że kwestionowane postanowienia umowy taką możliwość kredytobiorcy dawały.
W tym stanie rzeczy, Sąd przyjął, że pozwany przy zawieraniu umowy kredytowej z powodami, posłużył się wzorcem umownym zawierającym postanowienia niedozwolone, które kształtowały prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały ich interesy. Takie niedozwolone postanowienia umowne, w myśl art. 3851§ 1 zd. 1 k.c., nie wiążą konsumenta, a zatem nie wywołują one skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu (por. np. wyroki SN z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15.; z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16; wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 20 września 2018 r., C-51/17).
Zgodnie z art. 4 zd. 2 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. (tzw. ustawy antyspreadowej) tylko zmiana umowy kredytu stanowiąca wyraz następczej "świadomej, wyraźnej, wolnej" rezygnacji kredytobiorcy - konsumenta z powoływania się na abuzywność postanowienia oraz na nieważność umowy i wyraz zgody na jego zastąpienie (ex tunc lub pro futuro) postanowieniem dozwolonym mogłaby wywołać skutek sanujący. Konsument może następczo udzielić świadomej, wyraźnej i wolnej zgody na zakwestionowane postanowienie i w ten sposób jednostronnie przywrócić mu skuteczność (tak: uchwały SN z dnia 7 maja 2021 r. III CZP 6/21, z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, wyrok TSUE z dnia 3 października 2019 r., C-260/18). Taka sytuacja w sprawie natomiast nie miała miejsca.
Zgodnie z wiążącą wszystkie sądy Unii Europejskiej wykładnią dyrektywy 93/13/EWG dokonaną przez TSUE w powołanym już wyżej wyroku z dnia 3.10.2019 r. w sprawie C-260/18:
a) w przypadku ustalenia, że w umowie zostało zawarte postanowienie niedozwolone w rozumieniu dyrektywy (którą implementowały do polskiego porządku prawnego przepisy art. 3851 i nast. k.c.), skutkiem tego jest wyłącznie wyeliminowanie tego postanowienia z umowy, chyba że konsument następczo je zaakceptuje,
b) w drodze wyjątku możliwe jest zastosowanie w miejsce postanowienia niedozwolonego przepisu prawa o charakterze dyspozytywnym albo przepisu, który można by zastosować za zgodą stron, o ile brak takiego zastąpienia skutkowałby upadkiem umowy i niekorzystnymi następstwami dla konsumenta, który na takie niekorzystne rozwiązanie się nie godzi (pkt 48, 58 i nast. wyroku TSUE),
c) nie jest możliwe zastąpienie postanowienia niedozwolonego przez odwołanie się do norm ogólnych prawa cywilnego, nie mających charakteru dyspozytywnego, gdyż spowodowałoby to twórczą interwencję, mogącą wpłynąć na równowagę interesów zamierzoną przez strony, powodując nadmierne ograniczenie swobody zawierania umów (dotyczy m.in. art. 56 k.c., art. 65 k.c. i art. 354 k.c. - por. w szczególności pkt 57-62 wyroku TSUE),
d) w przypadku ustalenia, że wyeliminowanie postanowień niedozwolonych powoduje zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy, nie ma przeszkód, aby przyjąć, zgodnie z prawem krajowym, że umowa taka nie może dalej obowiązywać (por. w szczególności pkt 41-45 wyroku TSUE),
e) nawet jeżeli skutkiem wyeliminowania niedozwolonych postanowień miałoby być unieważnienie umowy i potencjalnie niekorzystne dla konsumenta następstwa, decyzja co do tego, czy niedozwolone postanowienia mają obowiązywać, czy też nie, zależy od konsumenta, który przed podjęciem ostatecznej decyzji winien być poinformowany o takich skutkach (por. w szczególności pkt 66-68 wyroku TSUE).
Brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.) i zastosowania w zakresie ustalenia wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski (NBP).
W kwestii możliwości zastosowanie w miejsce postanowienia niedozwolonego przepisu prawa o charakterze dyspozytywnym albo przepisu, który można by zastosować za zgodą stron, o ile brak takiego zastąpienia skutkowałby upadkiem umowy i niekorzystnymi następstwami dla konsumenta, który na takie niekorzystne rozwiązanie się nie godzi (pkt 48, 58 i nast. powołanego wyżej wyroku TSUE), również należy odpowiedzieć negatywnie. W szczególności brak w sprawie możliwości sięgnięcia po przepis art. 358§2 k.c., który posługuje się kursem średnim NBP w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej, albowiem świadczenie obu stron było wyrażone w walucie polskiej (wypłata kredytu i jego spłata następowały bowiem w PLN, a CHF był tylko walutą indeksacyjną). Warunkiem jego zastosowania, zgodnie z art. 358§1 k.c., jest wyrażenie sumy pieniężnej, będącej przedmiotem, zobowiązania, w walucie obcej. Ponadto przepis ten nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy (wszedł w życie z dniem 24 stycznia 2009 r.). Natomiast uznanie pewnych postanowień umownych za niedozwolone skutkuje ich wyeliminowaniem z umowy już od daty jej zawarcia, co czyni niemożliwym zastosowanie przepisu, który wówczas nie obowiązywał.
Zgodnie z przepisem art. 6 ust. 1 ww. dyrektywy nr 93/13/EWG, po eliminacji abuzywnych zapisów umownych umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków.
Biorąc pod uwagę powyższe, w ocenie Sądu należało przyjąć, iż wyeliminowanie z treści umowy kwestionowanych przez powodów postanowień abuzywnych określających sposób przeliczania salda kredytu i rat kapitałowo - odsetkowych według ustalonego przez pozwanego kursu CHF oznaczałoby wyeliminowanie mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, a także wyeliminowanie ryzyka kursowego. Wskutek powyższego kwota zobowiązania byłaby wyrażona w walucie polskiej, przy jednoczesnym pozostawieniu oprocentowania opartego o stawkę bazową LIBOR 3M. Prowadziłoby to do zmiany charakteru stosunku prawnego i pozostawałoby w sprzeczności z naturą (właściwością) tego stosunku, tj. umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej, stanowiącej wyróżniony w doktrynie i judykaturze podtyp umowy kredytu. Możliwość skorzystania przez kredytobiorców z niższego oprocentowania (w stosunku do oprocentowania występujących na równolegle rynku złotowych kredytów hipotecznych, opartego na stawce referencyjnej WIBOR) była w tym przypadku ściśle związana oraz zrównoważona ponoszeniem przez kredytobiorców ryzyka walutowego. W przypadku kredytów waloryzowanych kursem waluty obcej, szczególną cechą tego stosunku prawnego jest mechanizm indeksacji oraz oprocentowanie według stawki LIBOR. W przypadku pominięcia mechanizmu indeksacji przy jednoczesnym pozostawieniu stawki LIBOR, zniekształca się istota tego stosunku prawnego prowadząc do powstania stosunku prawnego innego niż zakładany przez strony typ czy podtyp kredytu bankowego. Oprocentowanie oparte o stawkę LIBOR 3M wyznaczane było dla określonych tylko walut i nie miało zastosowania dla złotego polskiego. Powodowie nie mogli otrzymać kredytu złotowego z oprocentowaniem według stawki LIBOR, gdyż takie kredyty nie występowały w obrocie gospodarczym. Eliminacja klauzul abuzywnych i przekształcenie kredytu na kredyt złotowy oprocentowany według stawki LIBOR prowadziłaby do zmiany charakteru stosunku obligacyjnego i powodowała, że konstrukcja umowy zbliżałaby się do pożyczki nieoprocentowanej, co nie było zamiarem i wolą stron przy zawarciu umowy, w tym zwłaszcza nie było wolą pozwanego banku. Stąd eliminacja abuzywnych zapisów umownych prowadzi do uznania, że nie jest możliwe dalsze trwanie umowy albowiem prowadziłoby to do zniekształcenia jej istoty (
    tak SA w Białymstoku w wyroku z 13.10.2021 r., I ACa 815/20, LEX nr 3262377, taki też wniosek wynika z pkt 43-44 wyroku TSUE C-260/18).
Dalej, po eliminacji postanowień dotyczących waloryzacji (indeksacji) kredytu do CHF umowa dotyczyłaby udzielenia zwykłego kredytu w walucie polskiej, wskutek czego ustalenie oprocentowania według definicji zawartej w umowie byłoby niemożliwe. Jak już wyżej wskazano, dla waluty polskiej (a taką jest waluta kredytu w umowie stron), nie ustala się stopy bazowej LIBOR 3M i nigdy nie była ona ustalana. Wskutek tego niemożliwym byłoby, w przypadku utrzymania umowy, ustalenie wysokości oprocentowania kredytu, które z kolei należy do essentialia negotii umowy kredytu zgodnie z art. 69 ust. 1 prawa bankowego.
Powyższe także prowadzi do konstatacji, iż utrzymanie umowy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych nie jest możliwe.
Ostatecznie należy wskazać, że powodowie konsekwentnie i jednoznacznie domagali się zapłaty w związku z nieważnością spornej umowy.
Mając zatem na uwadze wszystkie powyższe rozważania Sąd uwzględnił żądanie powodów o zapłatę z tytułu zwrotu świadczeń kredytobiorców ponad kwotę wypłaconego kredytu w związku z uznaniem umowy kredytu nr(...)z dnia(...)za nieważną (pkt I wyroku).
Nieważność czynności prawnej skutkowała obowiązkiem zwrotu świadczenia spełnionego przez kredytobiorców wobec pozwanego z tytułu zawartej umowy, co wynika z art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. Zgodnie z art. 410 § 2 k.c., świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Świadczenie nienależne jest szczególną postacią bezpodstawnego wzbogacenia, do którego, zgodnie z art. 410 § 1 k.c., mają zastosowanie wszystkie regulacje zawarte w art. 405-409 k.c. W art. 410 § 2 k.c. zostały w sposób enumeratywny wymienione cztery sytuacje (kondykcje) rodzące zobowiązanie zwrotu nienależnego świadczenia i komplementarne do tego zobowiązania roszczenie o jego zwrot. Skoro zarówno nieważność, jak i bezskuteczność przewidziana art. 3851§ 1 zd. pierwsze k.c., występuje z mocy samego prawa, a wyrok sądu ma jedynie charakter deklaratoryjny, to, roszczenie restytucyjne konsumenta odpowiada czwartej z wyżej wymienionych kondykcji (condictio sine causa). Trwała bezskuteczność (nieważność) jest równoznaczna ze stanem, w którym czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Przesłankę zubożenia po stronie świadczącego spełnia samo spełnienie świadczenia, a przesłankę jego wzbogacenia jego uzyskanie przez odbiorcę (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.). W przypadku nieważnej umowy kredytu jako świadczenie nienależne traktować trzeba przekazanie przez niedoszłego kredytobiorcy środków pieniężnych na rzecz banku, które służyć miało umorzeniu zobowiązania z umowy kredytowej, a które to zobowiązanie wskutek nieważności umowy nie powstało. Podobnie jako nienależne traktować należy świadczenie banku na rzecz niedoszłego kredytobiorcy. Skoro strony świadczyły sobie w wykonaniu nieważnej czynności prawnej, to powinny sobie zwrócić wzajemnie otrzymane świadczenia (tak SA w Białymstoku w wyroku z 13.10.2021 r., I ACa 815/20, LEX nr 3262377).
Zgodnie z poglądem przyjętym przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7.05.2021 r. w sprawie III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56.), mającej moc zasady prawnej, „jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.).”
Roszczenie powodów dotyczyło zasądzenia na ich rzecz kwoty 215.874,88 zł oraz 19.959,82 CHF. Z opinii biegłej (k. 697) opierającej się w tym zakresie na zaświadczeniu wydanym powodom przez pozwany Bank (k. 29-33, 39) wynika, iż do 15.11.2019 r. powodowie spłacili kwotę 487.274,84 PLN oraz 19.012,00 CHF. Dochodzone przez powodów roszczenie wskazane w PLN niewątpliwie mieści się w wypłaconej przez nich pozwanemu kwocie, stąd zostało ono uwzględnione w całości. Oddaleniu podlegała jedynie część kwoty wskazana przez powodów w walucie CHF. Powodowie żądali zapłaty 19.959,82 CHF, jednak z opinii biegłego wynika, iż uiścili oni na rzecz pozwanego kwotę 19.012,00 CHF, dlatego też w pkt II co do pozostałej części oddalono powództwo. O odsetkach od tej kwoty Sąd orzekł zgodnie z żądaniem pozwu na podstawie art. 481§1 k.c. w zw. z art. 455 k.c., tj. od dnia 4 stycznia 2021 r. Stosownie do art. 455 k.c., jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania, natomiast zgodnie z art. 481 § 1 k.c., jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. W rozpoznawanej sprawie roszczenie o zapłatę opiera się na żądaniu powodów zwrotu nienależnego świadczenia, stąd mając na uwadze powołane art. 455 i art. 481§1 k.c., uzasadnione jest żądanie zapłaty odsetek od dnia następnego po wskazanej dacie.
Odnosząc się do podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia należy wskazać, że nie jest on zasadny. Roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia podlega, zgodnie z aktualnym stanem prawnym, ogólnemu terminowi przedawnienia 6 lat (art. 118 k.c.). Jednocześnie początek biegu terminu przedawnienia nie powinien być wiązany się z datami spełnienia świadczeń na rzecz banku. W wyroku z dnia 22 kwietnia 2021 r. wydanym w sprawie C-485/19 TSUE (wyrok TS z 22.04.2021 r., C-485/19,(...)SLOVAKIA S.R.O., LEX nr 3163598) stwierdził, że nie sposób w przypadku długoterminowych zobowiązań - umów kredytów, kwestionowanych ze względu na istnienie klauzul abuzywnych, wiązać początku biegu terminu przedawnienia z chwilą spełnienia świadczenia nienależnego. Termin przedawnienia roszczenia konsumenta winien biec dopiero od momentu podjęcia przez kredytobiorcę świadomej i wiążącej decyzji, co do zakwestionowania umowy kredytu, co w realiach sprawy miało miejsce najwcześniej z chwilą zgłoszenia pozwanemu bankowi reklamacji. Biorąc pod uwagę, iż reklamacja została wystosowana do pozwanego Banku w dniu 04.12.2019r. a pozew została wniesiony do Sadu dnia 13.01.2020r., brak jest podstaw do twierdzenia, że nastąpiło przedawnienie roszczenia powodów.
O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 100 k.p.c. poprzez obciążanie pozwanego obowiązkiem ich zwrotu na rzecz powodów w całości. Powodowie ulegli w swoim żądaniu jedynie w nieznacznym zakresie. Koszty procesu po stronie powodowej obejmowały uiszczoną opłatę od pozwu (1.000 zł), wynagrodzenie pełnomocnika (radca prawny) w stawce wynikającej z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności adwokatów i radców prawnych (10.800 zł) oraz poniesione koszty wynagrodzenia biegłego (1.360,38 zł).
Z tego względu Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 13.160,38 zł, o czym orzekł, jak w punkcie III wyroku.
SSO Tomasz Cichocki