Sąd Okręgowy w Gliwicach
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 835/20
Data wyroku: 2020-12-15 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Sądu Okręgowego Magdalena Balion-Hajduk, Sędzia Sądu Okręgowego Roman Troll
Słowa kluczowe: Testament
Podstawa prawna: art.945 kc

Sygn. akt III Ca 835/20

POSTANOWIENIE
Dnia 15 grudnia 2020 r.
Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w następującym składzie:
Przewodniczący – Sędzia Sądu Okręgowego  Roman Troll
Sędziowie Sądu Okręgowego: Magdalena Balion-Hajduk
Marcin Rak
po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2020 r. w Gliwicach na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wnioskuR. A.
z udziałemB. A.iD. A. (1)
o stwierdzenie nabycia spadku
na skutek apelacji uczestników postępowaniaB. A.iD. A. (1)
od postanowienia Sądu Rejonowego wR.
z dnia 16 października 2018 r., sygn. akt I Ns 734/15
postanawia:

1
oddalić apelację uczestniczki postępowaniaB. A.,

2
zasądzić od uczestniczki postępowaniaB. A.oraz uczestnika postępowaniaD. A. (1)solidarnie na rzecz wnioskodawcy 360 zł (trzysta sześćdziesiąt złotych) z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym.

SSO Marcin Rak    SSO Roman Troll  SSO Magdalena Balion-Hajduk
Sygn. akt III Ca 835/20

UZASADNIENIE
WnioskodawcaR. A.21 lipca 2015 r. wniósł o stwierdzenie nabycia spadku poZ. A., zmarłym 28 listopada 2011 r. na podstawie testamentu.
Uczestnicy postępowaniaD. A. (1)iB. A.żądali stwierdzenia nabycia spadku na mocy ustawy wskazując, że testament notarialny został sporządzonyw stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli o czym dowiedzieli się w 2013 r.
Uczestniczka postępowaniaM. A., nie kwestionowała testamentu.
18 grudnia 2015r. dokonano otwarcia i ogłoszenia testamentu notarialnego 10 listopada 2011 r.
Postanowieniem z 16 października 2018 r. Sąd Rejonowy w Rybniku stwierdził, że spadek poZ. A., synuE.iA., zmarłym 28 listopada 2011 r.wR., ostatnio zamieszkałym wR.przyulicy (...), na mocy testamentu notarialnego z 10 listopada 2011 r. sporządzonego przed NotariuszemB. W. (1),(...)otwartego i ogłoszonego 18 grudnia 2015 r. w rozpoznawanej sprawie, nabyli po połowie: jego synD. A. (1), synM.i jego wnukR. A., synB.iL.(pkt 1.) oraz nakazał pobrać od uczestników postępowaniaB. A.iD. A. (1)solidarnie na rzecz Skarbu Państwa-Sądu Rejonowego wR.850,57 zł z tytułu zwrotu kosztów sądowych (pkt 2.).
Orzeczenie to zapadło przy następujących ustaleniach faktycznych: spadkodawcaZ. A., synE.iA.zmarł 28 listopada 2011 r. wR., gdzie ostatnio stale mieszkał przyul. (...); w chwili śmierci był żonaty zM. A.; miał dwoje dzieci: synaD. A. (1)oraz córkęB. A.; innych dzieci, w tym pozamałżeńskich lub przysposobionych, nie posiadał; żadne ze spadkobierców nie składało oświadczeń o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku; w skład spadku wchodzi udział w nieruchomości położonej wR.przyulicy (...);R. A.jest synemB. A..
Spadkodawca latem 2011 r. postanowił załatwić formalności związane z własnością zabudowanej nieruchomości, której był współwłaścicielem położonej wR.przyul. (...), ze względu na stan zdrowia wywołany choroba nowotworową nie miał siły pójść do kancelarii notarialnej, dlatego uczestniczka postępowaniaB. A.zorganizowała przybycie notariuszaB. W. (1)do domu spadkodawcy. 10 listopada 2011 r. aktem notarialnym wpisanym do(...)sporządzonym przed notariuszemB. W. (2)spadkodawcaZ. A.sporządził testament, na mocy którego do całości spadku powołał w udziałach po ½ swojego synaD. A. (2)oraz wnukaR. A.synaB.. Uczestniczka postępowaniaB. A.była obecna przy sporządzaniu testamentu i słyszała jego treść.
Umową darowizny z 19 listopada 2011 r.R. A., działając na podstawie pełnomocnictwaM.iZ. A., przeniósł na swoją własność ½ nieruchomości położonej wR.przyul. (...)zapisanej wksiędze wieczystej nr (...)stanowiącej zabudowanedziałki nr (...).
Spadkodawca zmagał się chorobą nowotworową jelita grubego od 2009 r , pozostawał pod opieką lekarza chorób wewnętrznych i nefrologiiJ. W.. Już od 10 września 2011 r. był w stanie bardzo ciężkim, podsypiał. W listopadzie 2011 r. był pacjentem leżącym, obłożnie chorym. Podczas wizyty lekarskiej 9 listopada 2011 r. był słaby, bez kontaktu logicznego nie był zorientowany co do czasu i miejsca. Wiedział jak się nazywa, nie pamiętał imion dzieci i dat urodzin, odpowiadał pojedynczymi słowami, podsypiał. Poznawał 4 osoby: żonę, wnuka, córkę i lekarza, ale nie nazywał ich po imieniu. Zażywał leki przeciwbólowe psychoaktywne (plastry z morfiną, zastrzyki). 13 listopada 2011 r. spadkodawca leżał i się nie ruszał, konieczny był prowizoryczny drenaż płuc, ze względu na zalegająca wydzielinę. 26 listopada 2011 r. był całkiem nieprzytomny, reagował na bodźce bólowe, stan był agonalny.
W chwili sporządzenia testamentu 10 listopada 2011 r. spadkodawcaZ. A.znajdował się w stanie wyłączającym lub ograniczającym swobodne powzięcie decyzjii wyrażenie woli. Uczestniczka postępowaniaB. A.była obecna przy sporządzeniu testamentu i słyszała jego treść. Opiekowała się też spadkodawcą przez okres nasilenia choroby i z nim zamieszkiwała.
Uczestnik postępowaniaD. A. (1)10 lub 11 listopada 2011 r. przyjechał do Polski na swoje urodziny i 12 listopada 2011 r., widział w jakim stanie zdrowia znajduje się ojciec. Spadkodawca go nie poznał. O treści testamentu został poinformowany telefonicznie w 2011 r.
Sąd Rejonowy nie dał wiary stanowisku uczestników postępowaniaD. A. (1)iB. A., że o okolicznościach powodujących nieważność testamentu dowiedzieli się dopiero w 2013 r., bowiem z ich zeznań wynikało, że mieli osobisty kontakt ze spadkodawcą w czasie kiedy testament był sporządzany (listopad 2011 r.), a zatem mieli świadomość jak ciężki był jego stan zdrowia, mieli również świadomość, że w tym czasie został sporządzony testament. Sąd Rejonowy nie oparł się na zeznaniach świadkaB. W. (1)w zakresie zdolności testowaniaZ. A., gdyż notariusz nie pamiętała tej czynności, a zeznania ograniczały się do ogólnych twierdzeń na temat praktyki przy sporządzaniu tego typu czynności notarialnych, zaś stanowisku notariusza co braku przeszkód do sporządzenia testamentu przeczył pozostały materiał dowodowy – zeznania świadkaJ. W., opinie biegłych i dokumentacja medyczna spadkodawcy.
Przy tak dokonanych ustaleniach faktycznych Sąd Rejonowy, przywołując regulacjeart. 926 § 1 i 2 k.c.,art. 950 k.c.,ustawy z 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie,art. 82 k.c.,art. 945 § 1 i 2 k.c., uznał, że w realiach tej spawy do dziedziczenia doszło na podstawie testamentu notarialnego, gdyż upłynął termin, w którym można się skutecznie powołać na jego nieważność. Zaznaczył przy tym, że w świetle materiału dowodowego, testament spadkodawcy należało uznać za nieważny, lecz pomimo tego wywołał on skutki. Podstawą takiej oceny prawnej była regulacjaart. 945 § 1 i 2 k.c.wskazująca, że na nieważność testamentu nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku. Czasowe ograniczenie możliwości powoływania się na nieważność testamentu uzasadnione jest potrzebą stabilizacji stanu prawnego powstałego na skutek dziedziczenia, a terminy w tym zakresie są zawite. Testament nieważny wywiera wszelkie skutki prawne związane z jego sporządzeniem, nie następuje jednak konwalidacja testamentu, pozostaje on nadal testamentem nieważnym.
Sąd Rejonowy podzielił pogląd wyrażony w orzeczeniu Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2007 r., sygn. I CSK 140/07, iż „ (…) czasowe ograniczenie działania sankcji bezwzględnej nieważności testamentu wprowadzone m.in. ze względu na ochronę utrwalonych i ustabilizowanych stosunków prawnych zachowuje swoją doniosłość prawną zarównow razie podniesienia przez osobę mającą w tym interes prawny zarzutu nieważności testamentu, jak i w razie uwzględnienia tej nieważności przez sąd z urzędu. Uzasadniona jest więc teza, że upływ terminu zart. 945 § 2 k.c.wyłącza zarówno możliwość powołania się na nieważność testamentu przez osobę zainteresowaną, jak i uwzględnienia tej nieważności przez sąd z urzędu.(…)”.
Sąd Rejonowy podkreślił też, żeB. A.iD. A. (1)wskazywali, iż o okolicznościach powodujących nieważność testamentu spadkodawcy dowiedzieli się dopiero w 2013 r., niemniej jednak stanowisku temu przeczą zeznania samej uczestniczki postępowaniaB. A., która na rozprawie 18 grudnia 2015 r. potwierdziła, że była przy sporządzaniu testamentu przez spadkodawcę oraz miała pełną świadomość jego stanu zdrowia, wiedziała, że zażywał on środki przeciwbólowe oraz plastry z morfiną, co więcej sama zorganizowała przyjazd notariusza do domu spadkodawcy. Te okoliczności znalazły również potwierdzenie w zeznaniach uczestniczki postępowaniaM. A., która wskazywała, żeB. A.znała treść testamentu od chwili jego sporządzenia i ją akceptowała, aD. A. (1)znając treść testamentu jej nie kwestionował. Sąd Rejonowy zaznaczył także, że uczestnik postępowaniaD. A. (1)w swych zeznaniach wskazywał, że przyjechał 10 lub 11 listopada 2011 r. na swoje urodziny, spotkał się z ojcem, który go nie poznał, widział , iż ojciec jest obłożnie chory, miał zatem świadomość w jakim stanie zdrowia był spadkodawca w chwili sporządzania testamentu, a o testamencie dowiedział się po powrocie do domu w 2011 r., a zatem fakt, iż dopiero w 2013 r. zobaczył testament „na własne oczy” nie zmienia ustalenia, że mając świadomość w jakim stanie zdrowia był ojciec w chwili sporządzania testamentu już w 2011 r., a jednocześnie uzyskując informację, w 2011 r. po powrocie do domu, że ojciec sporządził testament, winien zdawać sobie sprawę z istnienia okoliczności zart. 945§ 1 pkt 1 k.c.
Dlatego też Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, że zarówno uczestniczka postępowaniaB. A., jak i uczestnik postępowaniaD. A. (1)mieli szczegółowe informacje na temat stanu zdrowia spadkodawcy 10 listopada 2011 r., kiedy to został sporządzony testament, a dopiero w odpowiedzi na wniosek z 9 grudnia 2015 r. powołali się na nieważność testamentu, co spowodowało, że ich twierdzenia, iż dowiedzieli się o okoliczności zart. 945 § 1 pkt 1 k.c.dopiero w 2013 r. nie zasługiwały na uwzględnienie i zostały sformułowane jedynie dla potrzeb toczącego się postępowania ze względu na konflikt istniejący pomiędzy wnioskodawcą, a uczestniczką postępowaniaB. A..
Orzeczenie o kosztach postępowania zapadło na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.
Apelację od tego postanowienia złożyli uczestnicy postępowaniaB. A.iD. A. (1), zaskarżając je w całości i zarzucając mu: nierozpoznanie istoty sprawy, którą było ustalenie przesłanek nieważności testamentu w trybieart. 945 k.c.; sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego polegającą na poczynieniu błędnego ustalenia, że uczestniczka postępowaniaB. A.dowiedziała się o treść testamentu w chwili jego sporządzania i nieuprawnionego stwierdzenia, że jej twierdzenia dotyczące wiedzy w grudniu 2013 r. nie zasługiwały na uwzględnienie i zostały sformułowane jedynie dla potrzeb tego postępowania, a to ze względu na konflikt istniejący pomiędzy wnioskodawcą, a tą uczestniczką postępowania i przekroczenie swobodnej oceny dowodów w tej części; naruszenieart. 945 § 2 k.c.poprzez błędne jego zastosowanie i błędną wykładnię.
Przy tak postawionych zarzutach wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowieniai przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji z pozostawieniem mu rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego, ewentualnie o zmianę tego postanowienia i uwzględnienie żądania w całości, a także zasądzenie od uczestników postępowania na rzeczB. A.kosztów tego postępowania.
W odpowiedzi na apelację wnioskodawca wniósł o jej oddalenie w całości i zasądzenie od uczestników postępowaniaB. A.iD. A. (1)solidarnie na jego rzecz kosztów postępowania odwoławczego.
Uczestnik postępowania, apelującyD. A. (1), wypowiedział pełnomocnictwo i cofnął złożoną w jego imieniu apelację pismem z 24 stycznia 2019 r. /k. 280-282/. Potwierdził, że w tej sprawie nastąpił upływ terminu określonego wart. 945 § 2 k.c., co wyłączyło możliwość powołania się na nieważność testamentu przez osobę zainteresowaną. Wskazał, że zarówno on, jak i uczestniczka postępowaniaB. A.wiedzielio treści testamentu już w 2011 r., odnoszenie się do 2013 r. zostało sformułowane przez uczestniczkę postępowania jedynie dla potrzeb tego postępowania z uwagi na to, że popadła w konflikt ze swoim synemR.. Postępowanie wywołane apelacjąD. A. (1)zostało umorzone postanowieniem z 15 grudnia 2020 r. /k. 376/.
Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje:
Uczestniczka postępowaniaM. A.zmarła 17 listopada 2019 r. /k. 346/, co doprowadziło do zawieszenia postępowania postanowieniem z 21 maja 2020 r., a następnie jego podjęcia tego samego dnia /k. 342/, gdy ujawnieni zostali jej następcy prawni.
Orzeczenie zostało wydane po skierowaniu sprawy celem rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, a to zgodnie z art. 15zzs3ust. 1 ustawy z 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 374 ze zm.), z uwagi na stan epidemii i nadmierne zagrożenie dla zdrowia i życia ludzkiego. Żadna ze stron nie wnosiła o przeprowadzenie rozprawy ani o przeprowadzenie niepodlegającego pominięciu dowodu z zeznań świadków lub z przesłuchania stron.
Zgodnie z art. 9 ust. 4 ustawy z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469) Sąd Okręgowy rozpoznając apelację stosuje regulacje proceduralne w brzmieniu sprzed nowelizacji, która weszław życie 7 listopada 2019 r.
Ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy są prawidłowe i jako takie Sąd Okręgowy uznaje za własne. Zarzuty apelacji w tym zakresie pozostają bezzasadne, albowiem same zeznania uczestniczki postępowania – apelującej – wskazują na to, że była jej wiadoma treść testamentu ojca w chwili jego sporządzania; znany był jej też wówczas stan jego zdrowia /jej zeznania na rozprawie 18 grudnia 2015 r., k. 46/. Jednocześnie apelującaw tychże zeznaniach, w dalszej ich części, sprzecznie wskazuje, że dowiedziała się dopiero w grudniu 2013 r. o treści testamentu /k. 46 /. Te sprzeczne okoliczności nie mogą wskazywać na zasadność twierdzenia apelacji. Co więcej uczestnikD. A. (1), cofając apelację /k. 280-281/, wyraźnie zaznaczył, że dowiedział się w 2011 r. o treści testamentu, tak samo jak i uczestniczka postępowania. To jego stanowisko, zaprezentowane na kolejnym etapie postępowania, wskazuje również na właściwą ocenę dowodów przeprowadzonąw tym zakresie przez Sąd Rejonowy.
Zasadnie więc Sąd Rejonowy nie dał wiary uczestniczce postępowania, że o testamencie oraz powodach nieważności (stanie chorobowym ojca) dowiedziała się dopierow 2013 r. Wiedziała o tym już w chwili sporządzenia testamentu w listopadzie 2011 r. Okoliczności powołane przez Sąd Rejonowy w tej części są właściwe, apelacja w tym zakresie stanowi jedynie polemikę z prawidłowymi ustaleniami faktycznymi Sądu Rejonowego.
Skarżąca w apelacji nie wskazała sprzeczności z materiałem dowodowym. Ocena materiału dowodowego dokonana przez Sąd Rejonowy mieści się w granicach zakreślonychart. 233 § 1 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c., nie została przekroczona granica swobodnej oceny dowodów, a wnioski co do faktów w sposób logiczny wynikają z treści dowodów zgromadzonych w sprawie. Równocześnie Sąd Rejonowy poddał ocenie w sposób kompleksowy i właściwy cały materiał dowodowy zebrany w sprawie, a skarżąca nie wykazała, aby uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, tymczasem tylko takie uchybienia mogą być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów, nie jest bowiem wystarczające samo przekonanie strony o innej niż przyjął sąd wadze poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie, niż ocena sądu.
Sąd Rejonowy badał przesłanki uwidocznione wart. 945 k.c., wskazał na podstawę prawną swojego orzeczenia, jak również przywołał orzecznictwo i literaturę związaną z rozumieniem regulacjiart. 945 § 2 k.c.Sąd Okręgowy w pełni tę ocenę akceptuje bez potrzeby jej ponownego przytaczania.
Zastosowana przez Sąd Rejonowy regulacja prawna, co do istoty sprawy, jest prawidłowa.
Dlatego też zarzuty apelacji są bezzasadne.
Mając powyższe na uwadze, na podstawieart. 385 k.p.c.w związku zart. 13§ 2 k.p.c., apelację uczestniczki postępowaniaB. A.należało oddalić jako bezzasadną.
O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawieart. 520 § 3 k.p.c., gdyż żądania apelujących nie zostały uwzględnione, przy czym co do jednego z nich umorzono postępowanie wywołane jego apelacją z uwagi na jej cofnięcie. Sprzeczne zaś są interesy apelujących z wnioskodawcą, co wynika z wniosków apelacji i zaskarżonego orzeczenia (występuje spór co do ważności testamentu). Dlatego też apelujący powinni ponieść koszty zastępstwa prawnego wnioskodawcy w postępowaniu odwoławczym.
SSO Marcin Rak    SSO Roman Troll  SSO Magdalena Balion-Hajduk