Sąd Rejonowy w Kielcach
VIII Wydział Cywilny
Sygnatura akt: VIII Ns 55/19
Data wyroku: 2022-06-23 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Sędzia Agnieszka Kierkowska

Sygn. akt VIII Ns 55/19

POSTANOWIENIE
Dnia 23 czerwca 2022 roku
Sąd Rejonowy w Kielcach VIII Wydział Cywilny
w następującym składzie:
Przewodniczący:  Sędzia Agnieszka Kierkowska
po rozpoznaniu w dniu 23 czerwca 2022 roku w Kielcach
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wnioskuTowarzystwa (...) S.A.wW.
z udziałemI. S.,K. S.,D. S.,J. S. (1),A. S. (1),M. M. (1),J.V. M.,F. M.,M. S. (1),J. S. (2),A. S. (2),M. S. (2)iM. S. (3)
o stwierdzenie nabycia spadku poG. S.
postanawia:

I
oddalić wniosekJ. S. (2),M. S. (2),A. S. (2)o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych nie złożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku poG. S.;

II
stwierdzić, że spadek poG. S.synuH.iS. z domu B., zmarłym w dniu 6 sierpnia 2017 roku wW., a mającym ostatnie miejsce zwykłego pobytu wK., na podstawie dziedziczenia ustawowego nabyły dzieci:K. S.córkaG.iI.z domuB.,D. S.synG.iI.z domuB.,J. S. (1)synG.iI.z domuB.,A. S. (1)córkaG.iI.z domuB.po 1/5 (jednej piątej) części każde z nich oraz wnuki:M. S. (3)synM.iA. z domu P.,J. S. (2)synM.iJ. z domu O.,A. S. (2)synM.iJ. z domu O.,M. S. (2)córkaM.iJ. z domu O.po 1/20 (jednej dwudziestej) części każde z nich;

III
orzec, że wnioskodawca i uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.

SSR Agnieszka Kierkowska
Sygn. akt: VIII Ns 55/19

UZASADNIENIE
We wniosku z 9.01.2019 r. (koperta z datą nadania k.25) wnioskodawcaTowarzystwo (...) Spółka akcyjnawW.domagał się stwierdzenia nabycia spadku poG. S., zmarłym 6.08.2017 r. wW., zamieszkałym wK., przez jego żonę i dzieci jako spadkobierców ustawowych. Wnioskodawca wskazał, że zmarły był jego dłużnikiem z tytułu poręczenia wekslowego.
UczestniczkaI. S.– żona zmarłego podała, że odrzuciła spadek, wniosła o stwierdzenia nabycia spadku na rzecz dzieci jej i zmarłegoG. S.tj.K. S.,D. S.,J. S. (1),A. S. (1). (k.48)
UczestnicyK. S.,D. S.,J. S. (1),A. S. (1)przyłączyli się do stanowiskaI. S.. (k.67)
UczestnikM. S. (1)– syn zmarłego podał, że odrzucił spadek. Wskazał, że w imieniu małoletnich dzieciJ. S. (2),A. S. (2),M. S. (2)zrzekł się spadku. (k.67, 109)
UczestniczkaM. M. (1)– córka zmarłego podała, że odrzuciła spadek. Wskazała, że jej pełnoletni synJ. M.odrzucił spadek, a co do małoletniego synaF. M.złożyła wniosek do właściwego sądu rodzinnego o zezwolenie na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku. (k.116, 143, 162, 192-193)
UczestnicyJ. M.iF. M.(wezwani do udziału w sprawie postanowieniami z 2.01.2020 r. k.129 i z 9.06.2020 r. k.187) wskazali, że odrzucili spadek (k.204-206, 328-331, 334-335).
UczestnicyJ. S. (2),A. S. (2),M. S. (2)(wezwani do udziałuw sprawie postanowieniem z 2.01.2020 r. k.129), reprezentowani przez przedstawiciela ustawowegoM. S. (1)w toku postępowania złożyli oświadczenia o odrzuceniu spadku poG. S.. W dniu 1.12.2021 r. (k.386) złożyli wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia tych oświadczeń, zarejestrowany za sygn. I Ns 996/21. Sprawa została połączona do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia ze sprawą niniejszą postanowieniem z 3.12.2021 r. (k.400)
UczestnikM. S. (3)(wezwany do udziału w sprawie postanowieniemz 14.10.2021 r. k.338) podał, że złożył oświadczenie o odrzuceniu spadkuoG.sitek w toku postępowania. (k.426)
W sprawie pozostaje bezsporne, że:
G. S.s.H.iS., zmarł 6.08.2017 r.wW.. Ostatnim miejscem jego zwykłego pobytu byłyK.. (odpis skrócony aktu zgonu k.3) Był dwa razy żonaty. Z pierwszego małżeństwa zD. z domu Ś.miał synaM. S. (1)i córkęM. M. (1). (odpis skrócony aktu małżeństwa k. 18) W chwili śmierci pozostawał w drugim związku małżeńskimzI.z domuB.. Z tego małżeństwa miał czworo dzieci:K. S.,D. S.,J. S. (1),A. S. (1). (odpisy skrócone aktów urodzenia k.91-94)
M. M. (1)ma dwóch synów:J. M.iF. M..M. S. (1)ma czworo dzieci:M.,J.,A.iM.. (odpisy skrócone aktów urodzenia k.363-366)
G. S.nie pozostawił testamentu. (zapewnienie spadkowe k.68)
Sąd ustalił:
I. S.złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku po mężuG. S.przed notariuszem 2.02.2018 r. (akta VIII N 107/18)
K. S.,D. S.,J. S. (1),A. S. (1)nie złożyli oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku po ojcu.
M. M. (1)złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku po ojcu przed konsulem 8.01.2018 r. Wskazała w jego treści, że ma zstępnych:J. M.iF. M.. Oświadczenie to zarejestrowano w sądzie spadku 2.12.2019 r., gdyż oryginał dokumentu złożony został 6.11.2019 r. (akta I N 1131/19) Sąd spadku nie zawiadomił zstępnychM. M. (1)o złożeniu jej oświadczenia.
J. M.złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku po dziadku przed konsulem 5.11.2019 r.(akta I N 1131/19)
F. M.złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku po dziadku przed konsulem 25.06.2020 r. Jego matkaM. M. (1)złożyła do Sądu Rejonowego dla Miasta Stołecznego Warszawy w dniu 19.12.2019 r. wniosek o udzielenie jej zezwolenia na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniuF. M., który był jeszcze małoletni, ale do dnia osiągnięcia przez niego pełnoletności postępowanie się nie zakończyło i zostało umorzone postanowieniem z 21.03.2020 r. (akta VI Nsm 3340/19 SR dla m. st. W-wy, akta VIII N 753/20)
M. S. (1)złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku po ojcuG. S.przed notariuszem 17.11.2017 r. Wskazał w jego treści, że ma zstępnych:M. S. (3),J. S. (2),A. S. (2)iM. S. (2). Sąd spadku zawiadomił zstępnychM. S. (1)o złożeniu jego oświadczenia. (akta VIII N 748/17, dowody doręczenia zawiadomienia dlaJ. S. (2)k.19,A. S. (2)k.21,M. S. (2)k.20,M. S. (3)k.29)
M. S. (1)i jego żonaJ. S. (3)8.12.2017 r. złożyli wniosek do Sądu Rejonowego w Kielcach Wydział Rodzinny i Nieletnich o zezwolenie na dokonanie czynności w imieniu małoletnich dzieciJ. S. (2),A. S. (2)iM. S. (2)i odrzucenie spadku poG. S.. Został on uwzględniony postanowieniemz 1.03.2018 r.I. N.(...). W toku posiedzenia w tej sprawie sąd informował rodziców małoletnich o konieczności złożenia oświadczenia co do odrzucenia spadku przed notariuszem. (akta III Nsm 1665/17)M. S. (1)nie podejmował jednak żadnych czynności i oczekiwał na nadesłanie decyzji sądu w tej sprawie. Gdy w toku postępowania w niniejszej sprawie doręczono mu zobowiązanie dotyczące złożenia oświadczeń w imieniu małoletnich dzieci, wynikające z zarządzenia z 3.10.2019 r. (k.104, 106), zwrócił się o wydanie odpisu postanowienia w sprawieI. N.(...)i otrzymał ten odpis na przełomie października i listopada 2019 r.
M. S. (1)w imieniu małoletnich dzieciJ. S. (2),A. S. (2)iM. S. (2)złożył oświadczenia o odrzuceniu spadku po ich dziadkuG. S.przed notariuszem w dniu 10.01.2020 r. (akta VIII N 65/20)
M. S. (3)złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku po dziadkuG. S.przed notariuszem w dniu 5.01.2021 r. (akta VIII N 51/21)
Sąd zważył:
Zgodnie zart. 670 k.p.c.sąd spadku z urzędu bada kto jest spadkobiercą,w szczególności bada czy spadkodawca pozostawił testament, a jeśli testament zostanie złożony dokonuje jego otwarcia i ogłoszenia. Ten zakres kognicji sądu w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku jest konsekwencją zapisuart. 926§1 i 2 k.c., z którego wynika, że powołanie do spadku może wynikać z ustawy bądźz testamentu, zaś dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał nie chce lub nie może być spadkobiercą.
Z zapewnienia spadkowego złożonego przez żonę spadkodawcyi przedstawiciela ustawowego jego dzieci wynika, żeG. S.nie pozostawił testamentu. Oznacza to, że powołani do spadku są spadkobiercy ustawowi na podstawieart. 926 k.c.Zgodnie zart. 931§1 k.c.w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. (art. 931§2 k.c.)
Zgodnie zart. 1020 k.c.spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.
Należy zaznaczyć, że w myślart. 1015 k.c.oświadczenie o przyjęciu lubo odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Brak oświadczenia spadkobiercy w tym terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadkuz dobrodziejstwem inwentarza.
Termin wskazany w powołanych przepisach upłynął już co do wszystkich ujawnionych w sprawie spadkobierców. Od daty otwarcia spadku, tj. 6.08.2017 r.w dacie orzekania okres 6 miesięcy już upłynął. Dla żony i dzieciG. S.termin ten biegł od dnia zgonu spadkodawcy i upłynął 6.02.2018 r. Przed upływem tego terminu oświadczenia o odrzuceniu spadku złożyli żona spadkodawcyI. S.- w dniu 2.02.2018 r. i dzieci spadkodawcy z pierwszego małżeństwaM. M. (1)– w dniu 8.01.2018 r.,M. S. (1)– w dniu 17.11.2017 r. Te osoby są wyłączone od dziedziczenia.
Nie ulega wątpliwości, że do spadku powołane są dzieci spadkodawcyz drugiego małżeństwa, tj.K. S.,D. S.,J. S. (1),A. S. (1). Oni bowiem żadnego oświadczenia we wskazanym terminie nie złożyli, co oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza na podstawieart. 1015§2 k.c.
Z uwagi na treśćart. 931§2 k.c.w zw. zart. 1020 k.c.należało rozważyć czy zostali skutecznie wyłączeni od dziedziczenia dalsi zstępniG. S., którzy także złożyli oświadczenia o odrzuceniu spadku.
W wypadku synówM. M. (1)nie doszło do zawiadomienia ich przez sąd spadku o odrzuceniu spadku przezM. M. (1). Gdyby do takiego zawiadomienia doszło wówczas należałoby uznać, że z dniem jego doręczenia dowiedzieli się oni o tytule swojego powołania i termin 6 miesięcy do złożenia oświadczenia rozpoczął bieg. Wobec braku takiego zawiadomienia w ocenie SąduJ. M.iF. M.mogli się dowiedzieć o tytule swojego powołania najwcześniej z chwilą doręczenia im odpisu wniosku i postanowienia o wezwaniu do udziału w sprawie tj. 11.08.2021 r. (k.269)J. M.iF. M.swoje oświadczenia złożyli przed tym dniem, co w ocenie Sądu oznacza, że złożyli je skutecznie i z zachowaniem terminu. Są zatem wyłączeni od dziedziczenia.
W wypadku dzieciM. S. (1)o tytule swojego powołania dowiedziały się one z chwilą doręczenia im zawiadomienia o złożeniu oświadczeniaM. S. (1)o odrzuceniu spadku.
M. S. (3)został o tym zawiadomiony z dniem 27.12.2017 r. Przesyłka zawierająca zawiadomienie, nadana na adres jego zamieszkania, nadal aktualnyw toku postępowania w niniejszej sprawie, została zwrócona nie podjęta w terminie. Okoliczności, jakie podał uczestnikM. S. (3)na rozprawie 1.02.2022 r. (k.426) nie podważają skuteczności doręczenia zastępczego – poprzez pozostawienie przesyłki w aktach ze skutkiem doręczenia na 27.12.2017 r. Adres, pod którym nastąpiło to doręczenie, jest adresem, którym nadal się uczestnik posługuje, np. wskazując go przy składaniu oświadczenia przed notariuszem czy odbierając korespondencjęw sprawie niniejszej. Uczestnik nie wskazał żadnych okoliczności, które świadczyłyby o tym, że nie odebranie tego zawiadomienia nastąpiło z przyczyn od niego niezależnych.
OświadczenieM. S. (3)o odrzuceniu spadku złożone zatem zostało po upływie 6 miesięcy od dnia, gdy dowiedział się o tytule swojego powołania, tj. od 27.12.2017 r. Ten dzień był ostatnim dniem, w którymM. S. (3)mógł odebrać awizowaną przesyłkę i zgodnie zart. 139 k.p.c.należy uznać, że w tym dniu doręczenie nastąpiło i termin rozpoczął bieg. Upłynął zaś 27.06.2018 r. OświadczenieM. S. (3)z 5.01.2021 r. jest bezskuteczne i nie zostaje on wyłączony od dziedziczenia.
J. S. (2),A. S. (2)iM. S. (2)zostali zawiadomieni o odrzuceniu spadku przez ich ojca w dniu 8.12.2017 r. Termin na złożenie przez nich oświadczenia upłynął 8.06.2018 r. Przed upływem tego terminu ci uczestnicy nie złożyli żadnych oświadczeń, natomiast ich przedstawiciele ustawowi złożyli wniosek o zezwolenie na złożenie oświadczeń o odrzuceniu spadku przez sąd rodzinnyw dniu 8.12.2017 r. W doktrynie i orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że złożenie takiego wniosku sprawia, że termin przewidziany wart. 1015§1 k.c.nie biegnie. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z 28.09.2016 r, III CSK 329/15:od chwili złożenia do sądu opiekuńczego przez przedstawiciela ustawowego małoletniego spadkobiercy wniosku o zezwolenie na złożenie w jego imieniu oświadczeniao odrzuceniu spadku termin przewidziany wart. 1015 § 1 k.c.nie biegnie. Po uprawomocnieniu się postanowienia o udzieleniu zezwolenia przedstawiciel ustawowy małoletniego powinien złożyć to oświadczenie bezzwłocznie, chyba że wskazany termin, uwzględniając czas trwania postępowania opiekuńczego, jeszcze nie upłynął; wtedy złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku może nastąpićw dowolnej chwili, przed upływem sześciu miesięcy od dowiedzenia się przez przedstawiciela ustawowego o tytule powołania małoletniego.
Postanowienie Sądu Rejonowego w KielcachI. N.(...)o zezwoleniuM. S. (1)na odrzucenie spadku w imieniuJ. S. (2),A. S. (2)iM. S. (2)z 1.03.2018 r. stało się prawomocne 23.03.2018 r. OświadczenieJ. S. (2),A. S. (2)iM. S. (2)powinno być złożone do dnia 8.06.2018 r., zgodniez poglądem powołanym wyżej iart. 1015§1 k.c.Zostało zaś złożone dopiero 10.01.2020r., co oznacza, że termin nie został zachowany.
Wprawdzie uczestnicyJ. S. (2),A. S. (2)iM. S. (2)wnieślio zatwierdzenie uchylenia się przez nich od skutków niezłożenia oświadczeńw terminie, ale wniosek ten nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie zart. 1019§2w zw. z§1 k.c.spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu, ale uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem i spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Stosuje się w tym wypadku przepisy o wadach oświadczenia woli.
W swoim wniosku uczestnicy podali, żeM. S. (1)po zakończeniu postępowania w sprawieI. N.(...)był przekonany, że złożył skutecznie oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dzieci. Gdy otrzymał odpis postanowieniaI. N.(...)zorientował się, że sąd nie zajął się kwestią odrzucenia spadku. Zarzucili, że wniosekM. S. (1)zarejestrowany w sprawieI. N.(...)nie został rozpoznany w zakresie odrzucenia spadku, a powinien być wyłączony przez sąd do odrębnego rozpoznania przez wydział cywilny. Te twierdzenia zawarte we wnioskuM. S. (1)podtrzymał w swoich zeznaniach (k.416 odwrót). Sąd jednak ocenia te zeznania jako niewiarygodne. Przebieg posiedzeniaw sprawieI. N.(...), w szczególności zapis obrazu i dźwięku, świadczy o tym, że sąd rodzinny zwracał wnioskodawcom uwagę na konieczność złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku przed notariuszem.M. S. (1)zeznał, żew ogóle tej rozprawy nie pamięta. Natomiast z protokołu rozprawy wynika, że był na niej obecny on iJ. S. (3). Na pytanie sądu które z rodziców pójdzie do notariusza, wskazał, że on to zrobi. Następnie po ogłoszeniu orzeczenia sąd pouczył go w jaki sposób i w jakim terminie można uzyskać odpis orzeczenia, pouczył, że należy z odpisem prawomocnego orzeczenia udać się do notariusza celem odrzucenia spadku w imieniu małoletnich dzieci i dopiero to kończy procedurę odrzucenia spadku.M. S. (1)nie zgłaszał żadnych wątpliwości podczas tej rozprawy, jego zachowanie w żaden sposób nie wskazywało, że informacje udzielone przez sąd nie są dla niego zrozumiałe. W ocenie Sądu pismoz 8.12.2017 r. zostało prawidłowo potraktowane wyłącznie jako wniosek o zezwolenie na złożenie oświadczenia w imieniu małoletnich dzieci. Nie jest znana Sądowi praktyka łączenia takiego wniosku z wnioskiem o odebranie oświadczenia przez sąd w jednym piśmie. Wniosek o odebranie oświadczenia byłby bowiem w takiej sytuacji przedwczesny. TwierdzeniaM. S. (1), że jego wolą było także zainicjowanie tym pismem postępowania o odebranie oświadczenia przez sąd, są podnoszone wyłącznie dla wywołania w niniejszej sprawie korzystnego dla niego i jego dzieci skutku procesowego. W ocenie Sądu nie może być wątpliwości, że w trakcie postępowania w sprawieI. N.(...)i po jej zakończeniuM. S. (1)musiał mieć świadomość, że oświadczenie w imieniu dzieci nie zostało złożone, zwłaszcza, że sam takie oświadczenie składał przed notariuszem i ta forma składania oświadczenia była mu znana.
W świetle tych okoliczności należy rozważyć czy nie złożenie oświadczenia przezM. S. (1)w imieniu małoletnich dzieci było wynikiem błędu w rozumieniuart. 84 k.c.Z tego przepisu wynika, że błąd musi być istotny tj. uzasadniający przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści. Ponadto błąd musi dotyczyć treści czynności prawnej. Błąd dotyczący treści oświadczeniao przyjęciu lub o odrzuceniu spadku to m.in. błąd co do osoby spadkodawcy, tytułu powołania (np. z testamentu lub ustawy) lub przedmiotu spadku (tj. brak wiedzyo rzeczywistym stanie majątku spadkowego, który nie jest wynikiem braku staranności po stronie spadkobiercy). Nie jest możliwe uchylenie się od skutków oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku, gdy spadkobierca był w błędzie co do skutków prawnych określonych zdarzeń (błąd co do prawa). Przykładowo może to być sytuacja, gdy spadkobierca pozostawał w przekonaniu, że brak oświadczenia jest równoznaczny z odrzuceniem spadku. (por. Kodeks cywilny, Komentarz pod red. J. Gudowskiego)
Okoliczności podane przez uczestnikaM. S. (1)i jego dzieci, wskazują na to, że błąd w jakim pozostawałM. S. (1), nie był błędem co do treści oświadczenia.M. S. (1)pozostawał w błędnym przekonaniu, że nie są wymagane żadne dodatkowe czynności po zakończeniu postępowania w sprawieI. N.(...). To przekonanie było wynikiem jego zaniedbania, gdyż został przez sąd poinformowany o konieczności podjęcia dalszych czynności przed notariuszem. Ostatecznie – jak przyznał we wniosku – skorzystał z pomocy prawnej dopiero w toku postępowania w niniejszej sprawie i na skutek pism i pouczeń kierowanych do niego w niniejszej sprawie. Nic nie stało na przeszkodzie, żeby zrobił to wcześniej, w czasie umożliwiającym złożenie oświadczeń w imieniu dzieci z zachowaniem terminu.
Z tych względów oddalono na podstawieart. 1019 k.c.wniosekJ. S. (2),A. S. (2)iM. S. (2)o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych nie złożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku poG. S..
Oznacza to, że żaden ze zstępnychM. S. (1)nie jest wyłączony od dziedziczenia. W świetle powołanych przepisów do spadku poG. S.powołane są jego dzieci z małżeństwa zI.z domuB., tj.K. S.,D. S.,J. S. (1),A. S. (1)i – w miejsce syna spadkodawcyM. S. (1), który odrzucił spadek – jego zstępni:M. S. (3),J. S. (2),A. S. (2)iM. S. (2). Spadek nabywają dzieci spadkodawcy w częściach równych po 1/5 części, a udział 1/5, który przypadałbyM. S. (1)– jego zstępni, czyli wnuki spadkodawcy w częściach równych po 1/20. Spadek wszyscy ci spadkobiercy nabyli z dobrodziejstwem inwentarza, zgodnie zart. 1015§2 k.c.Córka spadkodawcyM. M. (1)i jej dzieci wobec złożenia w terminie oświadczeń o odrzuceniu spadku są wyłączeni od dziedziczenia na podstawieart. 1020 k.c.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawieart. 520§1 k.p.c.