Sąd Apelacyjny w Katowicach
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 458/21
Data wyroku: 2022-05-11 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Aleksandra Korusiewicz
Słowa kluczowe: Kredyt
Podstawa prawna: art. 385 ^1^ k.c.

Sygn. akt I ACa 458/21

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 11 maja 2022 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący :

SSA Aleksandra Korusiewicz

Protokolant :

Justyna Skop

po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2022 r. w Katowicach
na rozprawie
sprawy z powództwaE. K.,G. K.iK. K.
przeciwko(...) Bank Spółce AkcyjnejwW.
o zapłatę i ustalenie
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach
z dnia 30 grudnia 2020 r., sygn. akt II C 1141/17

1
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 2. o tyle, że zastrzega, że wykonanie przez pozwanego objętego punktem 2. świadczenia będzie uzależnione od jednoczesnej zapłaty przez powodów łącznie na rzecz pozwanego kwoty 215 174,52 (dwieście piętnaście tysięcy sto siedemdziesiąt cztery złote 52/100) złotych albo od zabezpieczenia roszczenia pozwanego o jej zwrot;

2
oddala apelację pozwanego w pozostałej części;

3
zasądza od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę 8 100 (osiem tysięcy sto) złotych z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego.

SSA Aleksandra Korusiewicz

Sygn. akt I ACa 458/21

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2020 roku, sygn. akt II C 1141/17 Sąd Okręgowy w Katowicach ustalił, że umowa kredytu hipotecznego nr(...)indeksowanego do CHF zawarta w dniu 25 lutego 2008 roku pomiędzy(...) Bankiem Spółką AkcyjnąwK.aE. K.iS. K., jest nieważna (pkt 1), zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę 86 289,35 zł oraz 41 427,78 CHF (pkt 2) oraz zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę 6 434 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt 3).
Rozpoznając sprawę Sąd Okręgowy ustalił, że w 2007 r. powódkaE. K.i jej mążS. K.zamierzali skonsolidować zobowiązania zaciągnięte uprzednio w innych bankach. W tym celu kontaktowali się z pracownicąAgencji (...)wG.i dostarczyli do tej Agencji większość dokumentów potrzebnych do oceny wniosku kredytowego. Otrzymali wówczas od pracownicy Agencji informację, że ze względu na brak zdolności kredytowej nie mogą otrzymać kredytu we wskazanej przez nich kwocie, innego niż indeksowany kursem franka szwajcarskiego. W dniu 27 listopada 2007 r.E. K.iS. K.złożyli w(...) Bank S.A.wniosek o udzielenie im kredytu hipotecznego indeksowanego kursem CHF w wysokości 210 000 zł, na okres 30 lat. Wskazali, że kredyt ma zostać przeznaczony w kwocie 206 401 zł na refinansowanie zobowiązań konsumpcyjnych z tytułu kredytu konsumpcyjnego, zadłużenia w(...)i na karcie kredytowej oraz pożyczki hipotecznej, a w pozostałej kwocie 3 599 zł na dowolny cel konsumpcyjny. Wniosek podpisali w obecności pracownicyAgencji (...)wG.J. G.. Po dokonaniu oceny wniosku bank sporządził umowę kredytu i przesłał jąAgencji (...). Umowa została podpisana w domuE. K.iS. K.. Podpisał ją w obecności pracownicyAgencji (...),J. G., w imieniu obojga małżonków,S. K., okazując udzielone mu przez żonę pełnomocnictwo do zawarcia umowy. Kredytobiorcy nie mieli możliwości negocjowania sposobu ustalania kursów CHF.
W tym samym dniuE. K.iS. K.jako kredytobiorcy podpisali formularze oświadczenia o wyborze waluty obcej. W treści formularzy przedstawiono modelowe sytuacje zmiany kursu CHF i wysokości stopy procentowej oraz zawarto oświadczenie o zapoznaniu się przez kredytobiorcę z ryzykiem kursowym i ryzykiem wynikającym ze zmiennej stopy procentowej.
W dniu 25 lutego 2008 r.E. K.iS. K.zawarli z(...) Bank S.A.wK.(poprzednikiem prawnym pozwanego) umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do CHF nr(...), na podstawie której bank udzielił im kredytu indeksowanego kursem CHF w kwocie 215 174,52 zł. W § 1 ust. 1 umowy wskazano, że przy założeniu uruchomienia całości kredytu w dacie sporządzenia umowy równowartość kredytu wynosiłaby 101 306,27 CHF, natomiast rzeczywista równowartość kwoty udzielonego kredytu we frankach szwajcarskich miała zostać określona po wypłacie ostatniej transzy kredytu. W § 1 ust. 1 umowy zawarto także oświadczenie kredytobiorcy o świadomości ryzyka kursowego związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego w całym okresie kredytowania oraz o akceptacji tego ryzyka. W § 1 ust. 2 umowy wskazano, że spłata kredytu nastąpi w 312 równych miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych, a w § 1 ust. 3, że oprocentowanie kredytu jest zmienne i składa się na nie suma obowiązującego indeksu(...)(obliczanego, zgodnie z § 13 ust. 2 umowy, jako średnia arytmetyczna stawek LIBOR 3m obowiązujących w dniach roboczych w okresie liczonym od 26 dnia miesiąca poprzedzającego miesiąc ostatni do 25 dnia miesiąca poprzedzającego zmianę) i stałej marży banku, wynoszącej 5,25%. W § 1 ust. 3 zawarte zostało także oświadczenie kredytobiorcy o świadomości ryzyka wynikającego ze zmiennego oprocentowania w całym okresie kredytowania oraz o akceptacji tego ryzyka.
Zgodnie z § 3 ust. 1 umowy zabezpieczenie spłaty kredytu stanowiła hipoteka kaucyjna na rzecz banku w złotych do kwoty stanowiącej 170% kwoty kredytu na będącej własnościąE. K.iS. K.nieruchomości objętejksięgą wieczystą nr (...), stanowiącej lokal mieszkalny położony wT.przyul. (...), ubezpieczenie na wypadek odmowy ustanowienia hipoteki, cesja na rzecz banku wierzytelności z tytułu umowy ubezpieczenia nieruchomości od ognia, powodzi i innych zdarzeń losowych, weksel in blanco do czasu przedstawienia prawomocnego wpisu hipoteki na rzecz banku lub do końca ochrony ubezpieczeniowej z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego, w zależności od tego, co nastąpi później, ubezpieczenie od ryzyka utraty wartości nieruchomości przez okres 5 lat od dnia uruchomienia kredytu, ubezpieczenie denominowanych kredytów hipotecznych na okres 12 miesięcy oraz ubezpieczenie spłaty kredytu na wypadek śmierci lub trwałej niezdolności do pracy przez pierwszy rok kredytowania.
W § 9 ust. 2 umowy postanowiono, że w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna CHF określonego w tabeli kursów obowiązującego w dniu uruchomienia środków. Tabela kursów zdefiniowana została w § 6 ust. 1 umowy jako bankowa tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut sporządzana przez merytoryczną komórkę banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, o godz. 1600każdego dnia roboczego, obowiązująca przez cały następny dzień roboczy.
Zgodnie z § 10 ust. 1 umowy kredytobiorca miał dokonywać w okresie objętym umową spłaty rat kapitałowo-odsetkowych i odsetkowych w terminach, kwotach i na rachunek wskazany w aktualnym harmonogramie spłat, otrzymywanym w szczególności po wypłacie kredytu, każdej transzy kredytu i zmianie oprocentowania każdorazowo na okres 24-miesięczny. Stosownie do treści § 10 ust. 3 umowy wysokość zobowiązania kredytobiorcy miała być ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF określonego w bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych obowiązującego w dniu spłaty.
Kwota kredytu została wypłacona w złotych na wniosek kredytobiorców w dwóch transzach 08 marca 2008 roku i 08 kwietnia 2008 roku.
W dniu 9 września 2011 r.E. K.iS. K.zawarli z pozwanymaneks nr (...)do spornej umowy, którym zmieniona została treść § 10 umowy. W ust. 4 i 5 tego paragrafu w brzmieniu nadanym aneksem postanowiono, że kredytobiorca ma możliwość dokonania spłaty kredytu bezpośrednio w walucie indeksacyjnej CHF gotówką w kasach wskazanych na stronie internetowej banku lub w formie przelewu na rachunek kredytu. W ust. 7 lit. c i d wskazano, że ustalenie kursu kupna waluty indeksacyjnej w banku polega na odjęciu od kursu rynkowego dostępnego wserwisie (...)spreadu walutowego w wysokości 7%, a ustalenie kursu sprzedaży waluty – na dodaniu do kursu rynkowego dostępnego wserwisie (...)spreadu walutowego w wysokości 6%.
Od dnia uruchomienia kredytu do dnia 19 października 2017 r.E. K.iS. K.dokonali spłaty kredytu w kwocie 86 289,35 zł i 41 474,45 CHF (kwota 41 474,45 CHF stanowi różnicę wskazanej w wystawionym przez pozwanego zaświadczeniu z dnia 19 października 2017 r. kwoty 70 281,83 CHF, będącej sumą dokonanych przez kredytobiorców wpłat, wyrażoną w CHF oraz wynoszącej 28 807,38 CHF sumy podanych w zaświadczeniu równowartości w CHF wpłat dokonanych przez kredytobiorców w złotych). Saldo pozostałego do spłaty kapitału wynosiło na dzień 19 października 2017 r. 83 553,95 CHF.
Pismem z dnia 20 listopada 2017 r. powodowie wezwali pozwanego do zapłaty w terminie 7 dni kwoty 96 315,02 zł, wskazując, że pozwany zastosował w umowie kredytu niedozwolone klauzule umowne, w szczególności zawarte w § 1 ust. 1, § 9 ust. 2 i § 10 ust. 3 umowy. Pismo to zostało pozwanemu doręczone w dniu 28 listopada 2017 r.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo w zakresie żądania głównego, za zasadne w całości.
Na wstępie Sąd Okręgowy stwierdził, że po stronie powodów istnieje interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy (art. 189 k.p.c.). Definitywne rozstrzygnięcie istniejącego między stronami sporu może nastąpić przez wydanie wyroku wprost odnoszącego się do istoty tego sporu, tj. do kwestii ważności spornej umowy kredytu.
Powódka iS. K., w miejsce którego w toku procesu wstąpili jego następcy prawni powódka,G. K.iK. K., zawarli, jako konsumenci, z poprzednikiem prawnym pozwanego, jako przedsiębiorcą, umowę kredytu, o której mowa wart. 69 ustawy – Prawo bankowe. Zgodnie z tym przepisem treść umowy kredytu powinna określać: wysokość udzielonego kredytu, walutę kredytu, warunki, na jakich kredyt został udzielony, zasady zwrotu kredytu, zasady oprocentowania i jego zmiany oraz terminy spłaty. Wysokość udzielonego kredytu oraz zobowiązania kredytobiorcy wobec banku może być przy tym ustalona wprost jako kwota pieniężna lub poprzez zastosowanie mechanizmu waloryzacyjnego, w tym indeksacji kursem waluty obcej, pod warunkiem, że ustalenie w klauzuli indeksacyjnej miernika waloryzacji, jakim jest kurs waluty, nastąpi poprzez odwołanie się do czynnika zewnętrznego, obiektywnego i niezależnego od stron umowy. Tak skonstruowana klauzula indeksacyjna nie będzie stanowić naruszenia zasady nominalizmu zart. 3581k.c.ani zasady swobody umów zart. 3531k.c., pod warunkiem jednak, że sformułowana zostanie w taki sposób, aby w umowie kredytu jednoznacznie określone zostały jej elementy przedmiotowo istotne wymienione wart. 69 prawa bankowego, umożliwiając kredytobiorcy ustalenie poziomu ponoszonego przez niego ryzyka związanego z zaciągnięciem kredytu.
Indeksacja kredytu do waluty obcej nie może się jednak wiązać z przyznaniem jednej ze stron umowy kredytu (bankowi) uprawnienia do jednostronnego, nieograniczonego postanowieniami umowy kształtowania wysokości zobowiązania drugiej strony umowy (kredytobiorcy). Sąd Okręgowy przywołał treśćart. 3851§ 1 k.c.i stwierdził, że w jego ocenie zawarte w spornej umowie klauzule indeksacyjne, dotyczą głównych świadczeń stron i nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, a zatem podlegają kontroli z punktu widzenia ich abuzywności.
Wysokość kwoty udzielonego kredytu w złotych została określona wprost w § 1 ust. 1 umowy, jednak jej równowartość w CHF określono jedynie jako wielkość hipotetyczną, przy założeniu, że całość kredytu uruchomiona została w dacie sporządzenia umowy. Jednocześnie postanowiono, że rzeczywista równowartość zostanie określona po wypłacie ostatniej transzy kredytu. W § 9 ust. 2 umowy, dotyczącym ustalania wysokości wypłacanych transz kredytu, zawarto uregulowanie o następującej treści: „W dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów – obowiązującego w dniu uruchomienia środków”. Z kolei jak wskazano w odnoszącym się do ustalania wysokości rat spłaty kredytu § 10 ust. 3 umowy „wysokość zobowiązania będzie ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF – po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych do CHF obowiązującego w dniu spłaty”. Tabelę kursów, o której mowa w przytoczonych postanowieniach umownych, zdefiniowano w § 6 ust. 1 umowy w sposób następujący: „Bankowa Tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut, zwana Tabelą Kursów – sporządzana przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, tabela sporządzana jest o godz. 16(
    00)każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy”.
Powodowie nie podnieśli wprawdzie w pozwie zarzutu abuzywności § 6 ust. 1 umowy, niemniej jednak, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. m.in. orzeczenia w sprawach C-240/98-C‑244/98 oraz C-397/11) na Sądzie Okręgowym spoczywał obowiązek zbadania z urzędu kwestii abuzywności także tego postanowienia umownego.
Sąd Okręgowy stwierdził, że wskazane wyżej postanowienia spornej umowy nie stanowią jednoznacznego, możliwego do zweryfikowania przez kredytobiorcę sposobu określenia zasad ustalania wysokości świadczeń głównych stron – wysokości kwoty kredytu udostępnionej powodom przez bank oraz wysokości zobowiązania powodów wobec banku. W definicji tabeli kursów wskazano jedynie, że kursy waluty indeksacyjnej ustalane będą przez bank na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym. Użyte w umowie pojęcie „rynku międzybankowego” nie jest precyzyjne. W umowie nie wskazano, czy chodzi o kursy, po jakich banki kupują i sprzedają walutę, korzystając z określonych platform transakcyjnych, czy też o kursy publikowane przez serwisy agregujące dane z różnych instytucji finansowych lub też gromadzone przez sam pozwany bank w oparciu o dane z tych instytucji i w określony sposób uśredniane. Nie można zatem uznać, by zastosowane przez bank kryterium było obiektywne i możliwe do weryfikacji przez konsumenta. Nieadekwatne jest także użyte w odniesieniu do kursów, po jakich banki oferują sprzedaż walut lub po jakich zawierane są transakcje kupna i sprzedaży waluty, sformułowanie „obowiązujące”. Proces sporządzania przez bank tabeli kursów nie wiązał się z wykreowaniem w żadnym momencie po stronie banku obowiązku nabywania i zbywania franków szwajcarskich po określonym kursie względem złotego. O obiektywnym i weryfikowalnym charakterze ustalanych przez bank kursów walut nie świadczy też fakt, że sporządzanie tabeli następowało po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP. Żadne postanowienie spornej umowy nie wskazywało maksymalnego (procentowego lub kwotowego) odchylenia bankowych kursów kupna i sprzedaży CHF od kursu średniego NBP, jakie mogło zostać ustalone przez poprzednika prawnego pozwanego. Dowolność tego ustalania, tj. wielkość zakresu, w jakim wysokość ustalonego przez bank kursu mogła odbiegać od kursów międzybankowych, nie została w umowie w żaden sposób ograniczona.
Ponadto zastosowanie w umowie kursu kupna CHF dla ustalenia równowartości kwoty udzielonego kredytu oraz kursu sprzedaży CHF dla określenia salda zobowiązań kredytobiorcy i wysokości rat spłaty kredytu skutkowało dodatkowym zyskiem banku i nieuzasadnionym wzrostem zobowiązań kredytobiorcy. Nawet gdyby kurs franka szwajcarskiego nie uległ zmianie w trakcie wykonywania umowy, obowiązkiem kredytobiorcy była zapłata z tytułu kapitału kredytu kwoty wyższej niż uzyskana oraz odsetek od różnicy tych kwot.
Powyższe postanowienia spornej umowy stoją zatem w sprzeczności z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy kredytobiorców będących konsumentami, ponieważ umożliwiają bankowi dowolne ustalanie kursów kupna i sprzedaży waluty na potrzeby rozliczeń kredytowych, a także wiążą się z nieuzasadnionym zwiększeniem zobowiązania powodów oraz zysku banku. Nie były one przy tym indywidualnie uzgodnione z kredytobiorcami, lecz pochodziły z przygotowanego przez bank wzorca umowy, a kredytobiorcy nie mieli żadnego wpływu na sposób ustalania przez bank kursów franka szwajcarskiego. Postanowienia § 1 ust. 1, § 6 ust. 1, § 9 ust. 2 i § 10 ust. 3 umowy wobec powyższego Sąd Okręgowy uznał za klauzule abuzywne i w konsekwencji niewiążące powodów.
Dla oceny abuzywności zawartych w umowie klauzul indeksacyjnych nie ma przy tym znaczenia późniejsze wykonywanie umowy, w tym zawarcie po wejściu w życie ustawy antyspreadowej aneksu określającego maksymalną wielkość spreadu walutowego oraz umożliwiającego spłatę kredytu bezpośrednio we franku szwajcarskim. Oceny tej dokonuje się bowiem, zgodnie zart. 3852k.c., według stanu z chwili zawarcia umowy, a nie w oparciu o stan istniejący w późniejszym okresie jej wykonywania (por. uchwała (7) Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., sygn. akt III CZP 29/17, OSNC 2019 nr 1, poz. 2).
Art. 3851§ 2 k.c.stanowi, że jeżeli postanowienie umowy zgodnie zart. 3851§ 1 k.c.nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Należało zatem ocenić, czy usunięcie z umowy spornych postanowień jako niedozwolonych pozwala na utrzymanie umowy w mocy w pozostałym zakresie i jej dalsze wykonywanie.
Sąd Okręgowy wskazał, że skutkiem wyeliminowania z umowy klauzul indeksacyjnych ze względu na ich abuzywność jest zmiana głównego przedmiotu umowy. Kwestionowane postanowienia dotyczą bowiem głównych zobowiązań powodów w zakresie wysokości rat oraz pozostałej do spłacenia części kapitału kredytu. Ponadto wykonywanie umowy bez zachowania mechanizmu waloryzacji kursem franka szwajcarskiego wiązałoby się z zasadniczą zmianą jej charakteru prawnego, stanowiącego gospodarczą i prawną przyczynę jej zawarcia przez obie strony.
Uznanie, że eliminacja z umowy niedozwolonych klauzul skutkuje niemożnością jej wykonywania, pociąga za sobą konieczność dokonania oceny dopuszczalności zastąpienia usuniętych postanowień innymi. W wyroku w sprawie C‑260/18 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uznał, że art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich stoi na przeszkodzie wypełnianiu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej uzupełniane są w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony wyrażą na to zgodę. Nie jest zatem możliwe zastąpienie kursu waluty określonego w niedozwolonych postanowieniach umownych innym kursem, w tym średnim kursem ogłaszanym przez NBP, nawet gdyby obie strony wyraziły na to zgodę. Nie jest także możliwe wprowadzenie do umowy postanowienia o indeksacji kredytu kursem średnim CHF opublikowanym przez NBP w dniu uruchomienia kredytu na podstawie przepisu dyspozytywnego.Art. 358 § 2 k.c.w obecnym brzmieniu został wprowadzony na mocy ustawy z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe i obowiązuje dopiero od 1 stycznia 2009 r. Utrzymanie w mocy spornej umowy bez klauzul indeksacyjnych, jednak z zachowaniem oprocentowania w oparciu o indeks LIBOR nie jest natomiast możliwe, ponieważ stanowiłoby niedozwoloną ingerencję w zgodne oświadczenia stron o wyborze umowy kredytu złotowego indeksowanego kursem franka szwajcarskiego. Z tych przyczyn sporną umowę należy uznać w całości za nieważną. Podkreślić przy tym trzeba, że powodowie są świadomi znaczenia i skutków żądania stwierdzenia nieważności umowy.
Stwierdzenie nieważności spornej umowy kredytuex tuncczyni nienależnym świadczenie spełnione przez powodów w jej wykonaniu. Sąd Okręgowy wskazał na treśćart. 405 k.c.w związku zart. 410 k.c.i uznał, że pozwany obowiązany jest do zwrotu uzyskanej korzyści. Nie znajdował tu zastosowania przewidziane przepisemart. 411 pkt 1 k.c.wyłączenie możliwości żądania świadczenia w sytuacji, kiedy spełniający świadczenie wiedział, że nie był do świadczenia zobowiązany, ponieważ spełnienie świadczenia kredytobiorcy w niniejszej sprawie nastąpiło w wykonaniu nieważnej czynności prawnej. Powstanie bezpodstawnego wzbogacenia, o którym mowa wart. 405 k.c., kreuje tyle odrębnych jednostronnie zobowiązujących stosunków prawnych, ile było stron nieważnej czynności prawnej, które na jej podstawie otrzymały świadczenie. W kwestii rozliczenia świadczeń wzajemnych stron uznano zatem, że zastosowanie znajdzie tzw. teoria dwóch kondykcji, zgodnie z którą każda ze stron zgłasza żądanie zwrotu korzyści odrębnie, bez automatycznego kompensowania roszczeń przez Sąd. Ze złożonego wraz z pozwem sporządzonego przez pozwanego zaświadczenia o historii spłat spornego kredytu wynika, że suma rat spłaconych przez powodów bezpośrednio we frankach szwajcarskich jest nieco (o 46,67 CHF) wyższa od kwoty dochodzonej pozwem, jednakże Sąd Okręgowy, zgodnie zart. 321 § 1 k.p.c., nie mógł zasądzić ponad żądanie. Z tej samej przyczyny, wobec ostatecznego brzmienia żądania głównego, Sąd Okręgowy nie mógł zasądzić od kwoty należnej powodom odsetek ustawowych za opóźnienie. Dochodzone kwoty Sąd Okręgowy zasądził na rzecz powodów łącznie, zgodnie z żądaniem, a to wobec faktu, że w chwili wyrokowania powodowie nie dokonali jeszcze działu spadku po zmarłymS. K.. Wobec uwzględnienia żądania głównego, rozpoznawanie dalszych żądań, zgłoszonych jako ewentualne, nie było konieczne.
W pkt 3 sentencji wyroku, na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c., orzeczono o kosztach procesu.
Apelację od tego wyroku wniósł pozwany(...) Bank S.A.wW.zaskarżając go w całości. Orzeczeniu zarzucił:

I
naruszenie przepisów postępowania, co polegało na dokonaniu dowolnej oraz sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego oceny materiału dowodowego (art. 233 § 1 k.p.c.) i wyrażało się w ustaleniu niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, że:

1
strony przyznały pozwanemu prawo do „dowolnego” kształtowania wysokości świadczenia strony powodowej, co ostatecznie doprowadziło Sąd do ustalenia tak nieważności, jak i abuzywności postanowień dotyczących ustalania kursu CHF przez pozwany bank, podczas gdy żaden z dowodów zgromadzonych w sprawie nie daje podstaw do takiego ustalenia, a nadto z treści spornej umowy kredytu wynika wiosek przeciwny, tj. że:

- bankowa tabela kursów miała być sporządzona na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili jej sporządzenia i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP o godz. 1600i obowiązywać cały następny dzień roboczy (tj. art. 6 ust. 1 umowy),
- w umowie kredytu brak jest blankietowego odesłania do „aktualnie obowiązujących kursów”, sporządzanej według nigdzie nie określonych kryteriów,
- pojęcie „rynku międzybankowego” odnosi się do istniejącego segmentu rynku, na którym możliwe jest odczytanie (nawet wstecz) kursów kupna i sprzedaży waluty, pojęcie to jest spotykane w przepisach powszechnie obowiązującego prawa, gdzie nie jest w żaden sposób definiowane w myśl zasady, iż definiowane są jedynie pojęcia niejasne czy nieprecyzyjne,
- sformułowanie „na podstawie” oznacza „zgodnie z” i jest spotykane w licznych przepisach powszechnie obowiązującego prawa, w tym wkodeksie cywilnym.

2
zapisy umowne dotyczące kursu tabelarycznego banku przyjętego do rozliczenia umowy nie były obiektywne i możliwe do weryfikacji przez konsumenta podczas, gdy kursy z rynku międzybankowego są ogólnie dostępne naserwisie (...)poprzez stronę internetową reuters.com, w zakładce(...)pozycja(...)i tym samym nic nie stało na przeszkodzie aby powodowie mogli porównywać kurs przyjęty do rozliczeń umowy z kursem międzybankowym dostępnym na portaluR.,

3
zastosowanie w umowie kursu kupna dla ustalenia równowartości kwoty udzielonego kredytu oraz kursu sprzedaży dla określenia salda zobowiązań i wysokości raty skutkowało dodatkowym zyskiem banku i nieuzasadnionym wzrostem zobowiązań kredytobiorcy, podczas gdy Bank czerpał zysk tylko z różnicy oprocentowania między udzielonym kredytem, a pozyskanym finansowaniem. Bank nie zarabiał na stosowaniu w umowie dwóch różnych kursów CHF (kupna i sprzedaży) ponieważ bank dokonywał równolegle (w odstępach jednego dnia – względem operacji klienta tj wypłaty kredytu w PLN z jego przeliczeniem na CHF oraz spłacenia rat wyrażonych w CHF z ich przeliczeniu na PLN) swoich operacji w walucie CHF, a tym samym stosowanie tych dwóch kursów służyło obsłudze kredytu i dokonywaniu w jego ramach operacji w walucie CHF, niezbędnych aby klient mógł korzystać z oprocentowania opartego na stawce LIBOR – właściwej dla waluty obcej CHF,

4
sporządzenie przez bank tabeli kursów nie wiązało się z wykreowaniem w żadnym momencie po stronie banku obowiązku nabywania i zbywania franków szwajcarskich po określonym kursie względem złotego podczas gdy stosowanie dwóch kursów: kupna i sprzedaży, a także sporządzenie tabeli Banku na bieżąco, każdego dnia roboczego było ekonomicznie uzasadnione, było niezbędne i ściśle powiązane z operacjami nabywania i zbywania franków szwajcarskich, których bank musiał dokonywać z uwagi na udzielony powodom kredyt indeksowany kursem CHF, co potwierdza pismo NBP z 05 września 2016 roku oraz wyciąg z pisma(...)Informacja w zakresie skutków …”

II
naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci:

1
art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG poprzez jego zastosowanie w okolicznościach sprawy, w sytuacji w której przedmiotowa dyrektywa nie jest źródłem prawa w relacji horyzontalnej między stronami, a cytowane orzeczenia TSUE dotyczą ww. dyrektywy,

2
art. 3531k.c.orazart. 58 § 1 i 2 k.c.iart. 3581§ 1 k.c.w związku zart. 56 i art. 65 § 1 i 2 k.c.oraz postanowieniami § 9 ust. 2, § 10 ust. 3 umowy oraz art. 6 ust. 1 umowy poprzez ich błędną, nieuprawniona wykładnię oraz niewłaściwe przy rekonstrukcji treści wskazanych postanowień umowy, co doprowadziło do bezpodstawnego przyjęcia, że indeksacja kredytu nastąpiła w warunkach niczym nieograniczonej dowolności Banku w zakresie kształtowania kursów walut, a więc i rozmiaru zobowiązania powodów (wbrew brzmieniu § 6 ust. 1 umowy),

3
art. 56 k.c.,art. 65 § 1 i 2 k.c.,art. 354 § 1 i 2 k.c.iart. 3851§ 2 k.c.poprzez dokonanie dowolnej i nieuprawnionej wykładni postanowień umowy po usunięciu postanowień uznanych za niedozwolone, prowadzącej do rezultatów sprzecznych z ich obiektywnym brzmieniem oraz intencjami stron, tj. że dla relacji kontraktowej stron nie mają znaczenia inkorporowane do umowy kredytu zasady prawa i zwyczaje (stosowanie kursu średniego NBP dla przeliczenia świadczeń w walucie), a w konsekwencji że w przypadku nieskuteczności postanowień umownych modyfikujących te zasady (tj. zastosowanie kursów z Tabeli kursów), brak jest możliwości dalszego wykonywania umowy chociaż określa ona co najmniej kwotę kredytu, jego cel, okres spłaty i oprocentowanie, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów oraz postanowień umowy kredytu prowadzi do wniosku, że w przypadku nieskuteczności abuzywnych postanowień dotyczących ustalania kursów waluty, strony są związane umową w pozostałym zakresie (art. 3851§ 2 k.c.) i strony zobowiązane są rozliczać się dalej albo wg średniego kursu NBP dla CHF albo bezpośrednio w walucie. W żadnym zaś przypadku nie powstają uzasadnione przesłanki do uznania, że umowa kredytu nie może być kontynuowana i jest z tej przyczyny nieważna,

4
art. 65 § 1 i 2 k.c.orazart. 69 prawa bankowegow związku zart. 3851§ 1 k.c.w związku z art. 9 ust. 1, art. 10 ust. 3 umowy oraz art. 6 ust. 1 umowy polegające na wadliwej ich wykładni poprzez przyjęcie, że postanowienia indeksacyjne (w tym ustalenia kursu CHF na użytek umowy) zawarte w spornej umowie stanowią świadczenie główne umowy, podczas gdy prawidłowa ich interpretacja prowadzi do wniosku, że były one umownymi postanowieniami waloryzacyjnymi,

5
art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 roku – prawo wekslowepoprzez jego niezastosowanie do określenia treści wzajemnych praw i obowiązków stron umowy w zakresie rozliczeń w sytuacji uznania za bezskuteczne postanowień umownych przewidujących mechanizm indeksacji kredytu indeksowanego – zgodnie z wolą stron – kursem CHF,

6
art. 358 § 1 i 2 k.c.poprzez niezastosowanie do określenia treści wzajemnych praw i obowiązków stron umowy kredytu w zakresie rozliczeń, chociaż przepis ten wszedł w życie w okresie, w którym sporna umowa obowiązywała,

7
art. 189 k.p.c.poprzez uznanie, że nieważny jest stosunek prawny łączący powodów z pozwanym w sytuacji, gdy w okolicznościach sprawy brak było interesu prawnego do żądania ustalenia nieważności umowy.

Wskazując na powyższe zarzuty pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów solidarnie na jego rzecz kosztów postępowania za obie instancje ewentualnie uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Katowicach do ponownego rozpoznania wraz z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach instancji odwoławczej, o których zasądzenie wnosi.
Powodowie domagali się oddalenia apelacji w całości i zasądzenia od pozwanego na rzecz powodów kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych.
W piśmie procesowy z dnia 21 lutego 2022 roku na wypadek uznania spornej umowy za nieważną pozwany podniósł zarzut potrącenia kwoty 215 174,52 zł należnej Bankowi tytułem zwrotu kapitału wypłaconego powodom w wykonaniu rzekomo nieważnej umowy kredytu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 11 lutego 2022 roku do dnia zapłaty z dochodzoną w tej sprawie przez powodów wierzytelnością o zwrot kwoty 86 289,35 zł i 41 427,78 CHF tytułem rzekomo nienależnych rat kapitałowo-odsetkowych. Na wypadek nieuznania zarzutu potrącenia za skuteczny w piśmie procesowym z dnia 06 maja 2022 roku pozwany powołując się na złożone stronie powodowej oświadczenie z dnia 28 kwietnia 2022 roku o skorzystaniu z prawa zatrzymania podniósł zarzut zatrzymania.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Sąd Apelacyjny ustalił, że w piśmie z dnia 31 stycznia 2021 roku, wysłanym powodom w dniu 02 lutego 2022 roku, w związku z podniesionym zarzutem nieważności umowy kredytu nr(...)pozwany wezwał powodów do zapłaty kwoty 215 174,52 zł tytułem zwrotu nienależnie spełnionego świadczenia tj. udzielonego kredytu, w terminie 3 dni od dnia doręczenia wezwania na wskazany rachunek bankowy. Pismem z dnia 18 lutego 2022 roku, wysłanym do powodów w dniu 21 lutego 2022 roku pozwany złożył powodom oświadczenie materialnoprawne o potraceniu przysługującej mu wierzytelności w kwocie 215 174,52 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 11 lutego 2022 roku do dnia zapłaty z wierzytelnością powodów w kwocie 86 289,35 zł i 41 427,78 CHF. Następnie w skierowanych do powodów pismach z dnia 28 kwietnia 2022 roku pozwany Bank oświadczył o skorzystaniu przez Bank z prawa zatrzymania świadczenia dochodzonego przez powodów w kwotach 86 289,35 zł i 41 427,78 CHF uiszczonych dotychczas przez powodów tytułem rat do czasu zwrotu przez powodów wypłaconego kapitału kredytu w kwocie 215 174,52 zł. Pisma te zostały odebrane przez powodów w dniu 04 maja 2022 roku. Przedmiotowe pisma w imieniu pozwanego banku podpisałP. D.. Do w/w pism pozwany dołączył pełnomocnictwo udzielone pełnomocnikowiP. D.do podpisywania w imieniu Banku wezwań do zapłaty, oświadczeń o potrąceniu wierzytelności Banku oraz oświadczeń o skorzystaniu z prawa zatrzymania. (dowód: wezwanie do zapłaty z dnia 31 stycznia 2022 roku k: 480-483, oświadczenie o potrąceniu z dnia 18 lutego 2022 roku k: 490-493, oświadczenie o zatrzymaniu z dnia 28 kwietnia 2022 roku k: 520-522, dowody nadania i doręczenia k: 484-489, 494-497, 523-554, pełnomocnictwo z dnia 10 listopada 2020 k: 498)
Apelacja co do zasady nie zasługiwała na uwzględnienie, a zmiana rozstrzygnięcia zawartego w punkcie 2 zaskarżonego wyroku była konsekwencją zgłoszonego przez pozwanego zarzutu zatrzymania.
Sąd Apelacyjny za własny przyjął prawidłowo ustalony przez Sąd I instancji stan faktyczny, czyniąc go podstawą swojego rozstrzygnięcia. Wbrew zarzutom apelacji, ustalenia te znajdują oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, którego oceny Sąd I instancji dokonał w granicach swobodnej oceny dowodów, z uwzględnieniem zasad logiki i doświadczenia życiowego.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd I instancji przeprowadził w przedmiotowej sprawie postępowanie dowodowe w zakresie wystarczającym dla poczynienia ustaleń faktycznych mających wpływ na zastosowanie przepisów prawa materialnego. Zgromadzone w sprawie dowody poddał wszechstronnej, wnikliwej ocenie, ustalając prawidłowo stan faktyczny sprawy. Ocena dowodów przeprowadzona przez Sąd Okręgowy odpowiada wymogom stawianym przez przepisart. 233 § 1 k.p.c., uwzględnia cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy i tym samym pozostaje pod ochroną wynikającą z powołanego przepisu. Nie nosi ona cech dowolności, szczegółowo odnosi się do przeprowadzonych w sprawie dowodów. Wobec powyższego Sąd Apelacyjny ustalenia Sądu Okręgowego czyni częścią uzasadnienia własnego wyroku, nie znajdując potrzeby ponownego ich szczegółowego przytaczania (zob. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 1935 r., C III 680/34. Zb. Urz. 1936, poz. 379, z dnia 14 lutego 1938 r., C II 21172/37 Przegląd Sądowy 1938, poz. 380 i z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83).
Zgłoszony w apelacji zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.w ocenie Sądu Apelacyjnego należało uznać za chybiony. Przepis ten statuuje zasadę swobodnej oceny dowodów, będącą prawem sądu do wyrażenia swego zapatrywania na przedstawione przez strony dowody. Sąd Apelacyjny nie dostrzegł żadnych uchybień w zakresie koncentracji i oceny materiału dowodowego, który został zgromadzony należycie, a przy tym Sąd I instancji wyjaśnił wszystkie okoliczności konieczne do rozstrzygnięcia sprawy stosownie doart. 227 k.p.c.iart. 233 k.p.c.Skuteczne postawienie zarzutu naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.wymaga wykazania, że sąd orzekający w pierwszej instancji uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, a tym samym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów. (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 13 kwietnia 2017r., I ACa 1096/16, Legalis, także wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 17 stycznia 2017r., I ACa 789/16, Legalis) Powyższemu pozwany w niniejszym postępowaniu jednak nie sprostał, nie przedłożył materiału dowodowego, z którego wynikałoby w szczególności, że dostatecznie wyjaśniono kredytobiorcom, w jaki sposób będzie ustalał kurs franka szwajcarskiego, ani dowodów, które wskazywałyby na przekazanie powodom informacji pozwalających realnie ocenić zakres ryzyka kursowego w wieloletniej perspektywie oraz jego wpływ na stan zadłużenia i rzeczywisty koszt kredytu. Należy podnieść, że w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się ostać, choćby w równym stopniu, na podstawie tego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne. Tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych związków przyczynowo - skutkowych, to przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona (por. wyrok Sądu Najwyższego z dn. 27 września 2002r., II CKN 817/00, LEX nr 56906). Nadto, nie uszły uwadze Sądu Okręgowego oświadczenia powodów zawarte w § 1 ust. 1 umowy, iż są świadomi ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptują to ryzyko. Sąd I instancji nie podważył okoliczności, że kredytobiorcy pozyskali pewne informacje dotyczące ryzyka związanego z zawieraną umową, jednak uznał je za niewystarczające w świetle obowiązującego prawa materialnego, czemu dał wyraz zarówno w części wyodrębnionych ustaleń faktycznych, jak i rozważaniach prawnych. Podkreślenia wymaga, iż pozwany nie przedstawił wystarczających dowodów na to, jaki był rzeczywisty zakres udzielonych kredytobiorcom informacji. Z pewnością w oparciu o zeznania przesłuchanego na wniosek pozwanego świadkaP. S.– do których pozwany odnosi się w zarzutach apelacyjnych - faktów tych nie sposób było ustalić, gdyż nie uczestniczył on w oferowaniu kredytobiorcom umowy. Zeznania tego świadka odnosiły się ogólnie m.in. do indeksacji kursem CHF oraz zasad ustalania kursu waluty obcej, a zatem kwestii wykonania umowy, co z kolei nie rzutowało na ocenę postanowień umownych w kontekście ich abuzywności. Nie sposób zatem postawić Sądowi Okręgowemu zarzutu, iż dokonał oceny dowodów z naruszeniem zasad doświadczenia życiowego, czy też logiki, a przede wszystkim w sposób sprzeczny ze zgromadzonym materiałem dowodowym, dopuszczając się naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.
Sąd Apelacyjny w pełni podziela także rozważania prawne przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Należy zauważyć, że znaczna część wskazanych w apelacji zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego była już podnoszona przez pozwanego w toku postępowania przed Sądem I instancji i do których Sąd Okręgowy odniósł się w uzasadnieniu orzeczenia.
Za niezasadny należało uznać zarzut naruszeniaart. 189 k.p.c.Podstawową przesłanką merytoryczną powództwa o ustalenie jest istnienie interesu prawnego w żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Interes prawny w powództwie o ustalenie zachodzi, jeżeli sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów. W judykaturze przyjmuje się, że możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie nie w każdej sytuacji świadczyć będzie o braku interesu prawnego powoda w żądaniu ustalenia. Brak interesu prawnego wystąpi jedynie wówczas, gdy wyrok zasądzający świadczenie zapewni pełną ochronę prawną jego uzasadnionych interesów. W przypadku, gdy sporem o świadczenie nie będą mogły ze swej natury być objęte wszystkie uprawnienia istotne z perspektywy ochrony sfery prawnej powoda, przyjąć należy, że powód ma interes prawny w rozumieniuart. 189 k.p.c.Odnosi się to w szczególności do żądania ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, zwłaszcza, gdy konsekwencje ustalenia nieistnienia stosunku prawnego nie ograniczają się do aktualizacji obowiązku świadczenia, lecz dotyczą także innych aspektów sfery prawnej powoda (np. wpływają na określenie treści praw i obowiązków powodów jako dłużników pozwanego). (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 09 czerwca 2021 roku, V ACa 127/21, Legalis, wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 08 marca 2018 roku, I ACa 915/17, Legalis, wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 11 lutego 2021 r., I ACa 646/20, LEX)
W ocenie Sądu Apelacyjnego powodowie posiadają interes prawny w ustaleniu nieważności umowy, która, jak wynika z jej treści, wiąże strony do 2034 roku. Wyłącznie wyrok rozstrzygający powództwo o ustalenie jest w stanie trwale i zupełnie usunąć stan niepewności prawnej pomiędzy stronami w związku z przedmiotową umową kredytu, zważywszy że nie upłynął jeszcze okres, na jaki umowa ta została zawarta. Stwierdzenie nieważności umowy przesądza nie tylko o możliwości domagania się zwrotu już spełnionych świadczeń, ale i braku obowiązku spełnienia na rzecz pozwanego banku przyszłych świadczeń, a więc na zaprzestaniu spłat kolejnych rat kredytu. Nadto, jak wynika z umowy spłata kredytu została zabezpieczona m.in. hipoteką, która nie może zostać wykreślona z księgi wieczystej bez uprzedniego wyroku stwierdzającego, że umowa kredytu jest nieważna.
Wskazać należy, że w wyroku z dnia 27 listopada 2019 roku (II CSK 483/18, Lex nr 2744159) Sąd Najwyższy odwołując się do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 3 października 2019 roku w sprawie C-260/18, wskazał, że wola konsumenta, który uważa, iż stwierdzenie nieważności całej umowy nie jest dla niego niekorzystne, przeważa nad wdrożeniem systemu ochrony, takiego jak zastąpienie nieuczciwego postanowienia i utrzymanie umowy w mocy. Tym samym Dyrektywa 93/13 sprzeciwia się, w przypadku braku wyraźnej woli samego konsumenta, utrzymaniu w mocy nieuczciwych warunków umowy, które w chwili rozstrzygnięcia sporu ocenia się jako obiektywnie korzystne dla niego. To od wyboru konsumenta zależy kierunek rozstrzygnięcia sądu. Kredytobiorca może więc domagać się utrzymania umowy kredytowej bez niewiążących go postanowień umownych albo żądać jej unieważnienia w całości. Dalsze obowiązywanie umowy, po wyłączeniu z niej nieuczciwych postanowień umownych, jest pomyślane jako ochrona interesu konsumenta, wobec czego jeżeli on nie uznaje takiego rozwiązania za korzystne dla niego, to może domagać się unieważnienia umowy kredytowej w całości. W konsekwencji, skoro w analizowanym przypadku powodowie konsekwentnie domagali się unieważnienia całej umowy, to właśnie ich wola determinowała kierunek rozstrzygnięcia.
Co do zasady umowa kredytu indeksowanego do waluty CHF mieści się w ramach konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant (art. 3531k.c.w związku z art. 69 ustawy z 1997 r.ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku - Prawo bankowe). Uzupełnieniem zasady swobody umów jest przepisart. 3581§ 2 k.c., zgodnie z którym strony mogą zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, wbrew stanowisku pozwanego, trafnie Sąd Okręgowy uznał, że nieważność umowy kredytu w całości wynika z bezskuteczności abuzywnych postanowień wprowadzających do niej ryzyko kursowe. Takie postanowienia w świetle orzecznictwa TSUE określają główny przedmiot umowy (m.in. wyroki z dnia 20 września 2017 roku, C-186/16, z dnia 20 września 2018 roku, C-51/17, z dnia 14 marca 2019 roku, C-118/17, z 03 października 2019 roku, C-260/18).
Kwestionowane przez powodów postanowienia umowy kredytu obejmują nie tylko zasady przeliczenia kursów walut, ale i także zapisy, które wprowadzają do umowy ryzyko kursowe, stanowiąc klauzulę określającą główne świadczenia stron. Klauzula ryzyka walutowego (klauzula wymiany) stanowi zatemessentialium negotiiumowy kredytu indeksowanego. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18, stwierdził, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej klauzule, a zatem także klauzule zamieszczane we wzorcach umownych kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenia kredytobiorcy.
Wbrew zarzutom apelacji trafnie za niedozwolone w świetleart. 3851§ 1 k.c.uznał Sąd Okręgowy klauzule indeksacyjne zawarte w § 1 ust. 1, § 6 ust. 1, § 9 ust. 2 i § 10 ust. 3 umowy kredytu. Oceny uczciwego charakteru tych postanowień, jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 czerwca 2018 roku, III CZP 29/17 (OSNC 2019/1/2, Lex) stosownie doart. 4 ust. 1 oraz art. 3 ust. 1wdrożonej do polskiego porządku prawnego Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 05 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy dokonać z chwili zawarcia umowy kredytu z odniesieniem do wszystkich okoliczności, o których pozwany wiedział lub mógł wiedzieć przy zawieraniu umowy. Nieuczciwy charakter umowy zawarty we wskazanych postanowieniach umownych polegał na przeliczeniu wysokości zobowiązania kredytobiorcy z waluty polskiej na walutę CHF po raz pierwszy przy uruchomieniu kredytu poprzez wypłatę kwoty, a następnie każdorazowo przy spłacie rat kredytu. Takie ukształtowanie treści umowy nie spełniało zdaniem Sądu Apelacyjnego wymogów określonych wart. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 prawa bankowego, bowiem nie określało w sposób jednoznaczny kwoty kredytu, którą z dnia zawarcia umowy powodowie zobowiązani byli zwrócić. Zasadniczym elementem każdego zobowiązania umownego jest możliwość obiektywnego i dostatecznie dokładnego określenia świadczenia. Tymczasem powodowie składając wniosek o udzielenie kredytu w dniu 27 listopada 2007 roku i ostatecznie podpisując umowę w dniu 25 lutego 2008 roku nie byli w stanie ustalić wysokości zobowiązania, gdyż miało zostać ono ustalone dopiero w dacie uruchomienia kredytu.

  Abuzywny charakter miał również wskazany w tych postanowieniach umownych mechanizm przeliczania kwoty kredytu i ustalania wysokości rat kredytowych rzutujący na zakres świadczeń stron oparty o kurs CHF ustalany przez pozwanego. Nadto, do przeliczenia dokonywanego przy wypłacie kredytu stosowany był kurs kupna CHF, zaś przy przeliczaniu wysokości spłacanych rat, a także w przypadku przedterminowej spłaty całości czy części rat – kurs sprzedaży tej waluty. Co istotne, w treści umowy nie zdefiniowano i nie wskazano kryterium, w jaki sposób pozwany będzie ustalał kurs kupna i kurs sprzedaży. W zarzutach apelacyjnych pozwany odwoływał się do § 6 ust. 1 umowy zawierającego definicję Tabeli kursowej podnosząc, że wbrew ustaleniom Sądu I instancji tabela ta precyzowała sposób ustalania kursu wymiany waluty, bez pozostawienia w tym zakresie Bankowi dowolności. Jak stanowi w/w § 6 ust. 1 umowy „Bankowa Tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut, zwana Tabelą kursów to sporządzana przez merytoryczną komórkę banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, tabela sporządzana jest o godz. 16(
    00)każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy”. Z treści tego uregulowania nadal nie sposób jednak wywnioskować precyzyjnych przesłanek, jakimi miał kierować się pozwany bank ustalając kurs waluty obcej, zwłaszcza że umowa wprowadzała dwa kursy tj. kurs kupna i kurs sprzedaży.
Zatem, zgodzić należy się z Sądem I instancji, że w taki sposób pozwany uzyskał możliwość samodzielnej modyfikacji wysokości kwoty wypłaconej jako kapitał kredytu, a następnie określonej w złotych wysokości spłacanych rat tak w zakresie kapitału, jak i odsetek. Okoliczność, w jakim zakresie pozwany korzystał z tej możliwości i czy ewentualnie przyjmowany do przeliczenia kurs CHF był zbieżny ze średnim kursem NBP nie ma znaczenia dla konstrukcji samej umowy. Dla oceny abuzywnego charakteru postanowienia umownego ma znaczenie to, że nie stanowiące uzgadnianego elementu stosunku prawnego łączącego strony, zasady w oparciu o które tabele były ustalane, zależały wyłącznie od woli banku i mogły w każdym momencie ulec zmianie. W doktrynie i orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, że odwołanie się do kursów walut zawartych w tabeli i ogłaszanych w siedzibie banku narusza równowagę stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Prawo banku do ustalania kursu waluty nieograniczone nieskonkretyzowanymi, obiektywnymi kryteriami zmian stosowanych kursów walutowych świadczy o braku właściwej przejrzystości i jasności postanowienia umownego, które uniemożliwia konsumentowi przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych kryteriów wynikających dla niego z umowy konsekwencji ekonomicznych. Podkreślić należy, że w każdym przypadku umowa będzie sprzeczna z naturą zobowiązania jako takiego, jeżeli określone świadczenie zostanie pozostawione woli wyłącznie jednej ze stron. Oba kursy waluty tj. kupna i sprzedaży były przyjmowane przez pozwanego, bez precyzyjnego określenia w postanowieniach umowy sposobu, czy reguł ustalania tego kursu. Takie postanowienia klauzuli indeksacyjnej pozwalały pozwanemu na dowolną i nieograniczoną umową zmianę wysokości świadczenia. Wprawdzie pozwany bank nie miał wpływu na wysokość kursów stosowanych na rynkach walutowych, jednak sposób określania kursów stosowanych przez bank dla poszczególnych transakcji w świetle umowy był niczym nieograniczony. Kryteria rynkowe i potencjalny wpływ nadzoru finansowego nie stanowią tu wystarczającego obostrzenia. Bank mógł ustalić równocześnie kilka tabeli kursów i stosować je w zależności od rodzaju transakcji, a więc inny kurs stosować dla transakcji kantorowych, inny dla skupu/sprzedaży dokonywanej za pośrednictwem rachunków bankowych, zaś jeszcze inny dla obliczeń związanych z udzieleniem i spłatą kredytu. W ten sposób powodowie nie mieli możliwości zweryfikowania prawidłowości określonej przez pozwanego równowartości kredytu w CHF, który został im wypłacony w złotych, ani prawidłowości wyliczonej w danym miesiącu raty kredytu, którą zobowiązani byli zapłacić. Należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie przedstawionym w wyroku z dnia 03 kwietnia 2020 roku (VI ACa 27/19, Legalis), że określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron (zob. także wyrok SN z dnia 29 października 2019 roku, IV CSK 309/18).
Mechanizmy, służące do przeliczania złotych na franki szwajcarskie, by mogły być stosowane muszą być uzgodnione i zaakceptowane przez obie strony w dacie zawierania umowy, a także winny być sformułowane w sposób jednoznaczny. Niejasny i niepoddający się weryfikacji mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną. (por. wyrok SN z dnia 4 kwietnia 2019r., sygn. akt IV CSK 159/17)
Należy także dodać, że pozwany nie zrealizował ze szczególną starannością, jakiej wymagało wprowadzenie do długoterminowej umowy mechanizmu waloryzacji, obowiązku informacyjnego w zakresie ryzyka kursowego. (zob. wyrok SA w Katowicach z dnia 14 sierpnia 2020 roku, sygn. akt I ACa 865/18) Tymczasem ryzyko wynikające ze zmiany kursu waluty obcej miało zasadnicze skutki. Zwiększenie raty kredytu i wysokości zadłużenia pozostałego do spłaty miały największe znaczenie dla konsumenta i ewentualnego naruszenia jego interesów, gdyż w oczywisty sposób wpływa na stan majątkowy kredytobiorcy. Jeżeli kurs waluty przekroczy określony poziom, to kredyt stanie się nieopłacalny, zaś w przypadkach skrajnych doprowadzi kredytobiorcę do fatalnej sytuacji finansowej. Te okoliczności prowadzą do wniosku, że wypełnienie obowiązku informacyjnego wymagało pełnej informacji o ryzyku zarówno w odniesieniu do wysokości raty, jak i kapitału pozostałego do spłaty, możliwej do uzyskania w dacie zawarcia umowy. Pozwany udzielając informacji o kredycie nie odwołał się do kursów historycznych, nie zwracał powodom uwagi co do możliwości w krótkim przedziale czasowym radykalnego wzrostu kursu walutowego, a taki właśnie wniosek winien płynąć z analizy tego rodzaju kursów. Należyta informacja o ryzyku kursowym nie może opierać się na założeniu, że każdy rozważny kredytobiorca świadomy jest, że kursy walut są zmienne. Istotne bowiem jest nie to, że kursy walut ulegają zmianie, a to jakie są skutki takich zmian dla wysokości świadczeń stron oraz jakie są ich granice. Nawet rozważny konsument, nie jest profesjonalistą, który powinien posiadać wiedzę i umiejętności jej profesjonalnego zastosowania w zakresie analiz ekonomicznych lub finansowych, czy też wiedzę o historycznych zmianach kursów walut. Przy ocenie ryzyka kursowego jest w pełni uprawniony do opierania się na informacji z banku. Dlatego ma właśnie prawo do rzetelnej informacji, która nie będzie go wprowadzać w błąd. Nie mogą przy tym być udzielane konsumentowi informacje, które mogłyby zaburzyć jego postrzeganie ryzyka np. wskazywanie na popularność danego rodzaju kredytu czy też informacje, które mogłyby wskazywać na ograniczony zakres zmian kursu. Niedopuszczalne jest też udzielanie informacji opartych o stwierdzenie, że określona waluta jest walutą stabilną, gdyż to nie od stabilności tej waluty, a od stabilności waluty, w której kredytobiorcy osiągają dochody, zależy skala przyjmowanego przez nich ryzyka walutowego. Brak tego rodzaju pouczenia, pomimo że banki posiadały pewne scenariusze, czy prognozy rozwoju sytuacji na poszczególnych rynkach wskazuje na rażące naruszenie interesów powodów jako konsumentów.
W ocenie Sądu Apelacyjnego pozwany Bank nie tylko wykorzystał swoją przewagę kontraktową, ale też nie dopełnił wymaganych od instytucji finansowych obowiązków informacyjnych. Pozwala to na przyjęcie, że zastrzeżenie indeksacji kredytu było sprzeczne z dobrymi obyczajami. A skoro równocześnie rażąco naruszało interesy konsumenta, to stanowiło klauzulę niedozwoloną.
Podsumowując, analizowane postanowienia umowy dotyczące indeksacji nie określały precyzyjnie rzeczywistej wysokości świadczenia pozwanego banku, jak też świadczeń kredytobiorców, w sposób możliwy do ustalenia bez decyzji pozwanego. Brak było bowiem wskazania, na podstawie jakich kryteriów pozwany ustala kurs wymiany waluty obcej zarówno w momencie uruchomienia kredytu, jak i spłaty poszczególnych rat. Prowadzi to do wniosku, że postanowienia umowne określające główne świadczenia stron w postaci obowiązku zwrotu kredytu i uiszczenia odsetek nie były jednoznacznie określone w rozumieniuart. 3851§ 1 k.c.
W toku postępowania pozwany nie wykazał, aby postanowienia umowne zostały indywidualnie uzgodnione z powodami (art. 3851§ 4 k.c.). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu; w szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (art. 3851§ 3 k.c.) Za indywidualnie uzgodnione można bowiem uznać jedynie te postanowienia, które były przedmiotem negocjacji, bądź są wynikiem porozumienia lub świadomej zgody co do ich zastosowania. Należy przy tym także wziąć pod uwagęart. 3 ust. 2Dyrektywy 93/13, która w sposób wyraźny określa, kiedy mamy do czynienia z klauzulami abuzywnymi. Z uregulowania zawartego w przepisie wynika, że warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Jak wskazuje się w orzecznictwie, nie chodzi tu o sytuację, w której konsument ma jedynie potencjalną, hipotetyczną, możliwość pertraktacji. Konieczne jest wspólne ustalenie ostatecznego brzmienia klauzul umownych, w wyniku rzetelnych negocjacji, w ramach których ma on realny wpływ na treść kontraktu, chyba że poszczególne postanowienia zostały przez niego sformułowane i włączone na jego żądanie (patrz: postanowienie SN z 6 marca 2019 r. I CSK 462/18; wyrok SN z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16). Brak indywidualnego uzgodnienia kwestionowanych postanowień umownych dotyczących indeksacji wynika już z samego sposobu zawarcia przedmiotowej umowy – opartej o treść stosowanego przez pozwany bank wzorca umowy. Przez „rzeczywisty wpływ” należy rozumieć realną możliwość oddziaływania na treść postanowień umownych. Z tego też powodu okoliczność, iż konsument znał treść danego postanowienia i rozumiał je, nie przesądza o tym, że zostało ono indywidualnie uzgodnione.
Konkludując, wskazywane postanowienia przedmiotowej umowy o kredyt dotyczące zasad przeliczania zobowiązań stron umowy i ustalania kursów waluty obcej, stanowią klauzulę określającą główne świadczenia stron – główny przedmiot umowy i tym samym klauzule waloryzacyjne stanowiąessentialia negotiiumowy kredytu indeksowanego. W związku z tym, że postanowienia te kształtują prawa i obowiązki powodów, w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają ich interesy oraz nie zostały one sformułowane w sposób jednoznaczny, jak też stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary i powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla powodów, jak również nie były one z powodami indywidualnie ustalane to postanowienia te, jak była o tym mowa już wyżej, w świetle zarówno przepisów dyrektywy 93/13 i przepisówkodeksu cywilnegouznać należy za nieuczciwe, a w konsekwencji niedozwolone i niewiążące powodów (art. 3851§ 1 k.c.).
Wbrew stanowisku pozwanego zasadnie Sąd Okręgowy stwierdził, że po wyeliminowaniu z umowy klauzuli indeksacyjnej umowa ta nie może dalej wiązać. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 (pkt 45) orzekł, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (zob. także wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, pkt 52 i z dnia 5 czerwca 2019 r., w sprawie C-38/17, pkt 43). Wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 roku, V CSK 382/18, Legalis). Poglądy te Sąd Apelacyjny w pełni podziela. Wprowadzanie w miejsce kursu kupna i sprzedaży CHF jakiegokolwiek innego miernika wartości (np. kursu średniego NBP) byłoby zbyt daleko idącą modyfikacją umowy (zob. wyrok S.A. w Katowicach z dnia 26 października 2020 roku, I ACa 530/20). Celem dokonanej indeksacji kwoty kredytu udzielonego powodom było to, aby jego koszt (wysokość oprocentowania) był ustalany w odniesieniu do korzystniejszych (niższych) stóp procentowych właściwych dla waluty obcej, z czym jednak nierozerwalnie związane jest ryzyko kursowe, które przyjmuje na siebie kredytobiorca w zamian za nabycie prawa do tańszego kredytu. Oba te elementy są ze sobą ściśle powiązane, albowiem z ekonomicznego punktu widzenia nie jest możliwe zastosowanie stóp procentowych właściwych dla waluty obcej do ustalania kosztów kapitału wyrażonego w złotych. Skoro zatem strony przewidywały wprowadzenie mechanizmu indeksacji, ale mechanizm ten został wprowadzony w sposób nieprawidłowy, a nadto zachodzi brak możliwości zastąpienia tych nieprawidłowo wprowadzonych klauzul jakimikolwiek innymi znajdującymi się w porządku prawnym, umowa taka nie mogła być wykonywana.
Zgodzić należy się również z Sądem I instancji, iż nie ma także możliwości podstawienia w tej sprawie uregulowania zawartego wart. 358 § 2 k.c.w miejsce postanowień uznanych za abuzywne. Odwołanie się do tego przepisu nie usuwałoby z umowy postanowień abuzywnych, te bowiem nie odnoszą się wyłącznie do zasad ustalania przez bank kursu CHF i zagadnienia spreadu, lecz do kwestii zasadniczej – ryzyka walutowego wiążącego się z samym faktem związania konsumenta kredytem walutowym. Takiego ryzyka nie usuwa wskazanyart. 358 k.c., który ponadto nie został przez ustawodawcę przewidziany jako przepis mogący zastąpić bezskuteczne postanowienia umów zawieranych przez profesjonalistów z konsumentami, lecz dotyczy samej możliwości wykonania ważnie zawartej umowy przez spełnienie świadczenia w walucie polskiej. Z tych samych przyczyn wykluczone jest zastosowanie w sprawie w miejsce postanowień abuzywnych np. art. 24 i 32 ustawy o Narodowym Banku Polskim, jako mających charakter ogólny, którychratio legisnie jest zastępowanie luk w umowie wywołanych wyeliminowaniem z niej postanowień niedozwolonych. Nie ma również mowy o podstawieniu pod nie ustalonych zwyczajów, bowiem jedyne, jakie wchodziłyby w grę to zwyczaje dotyczące kredytów indeksowanych, a takie się nie wykształciły. Analogicznie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344, wypowiedział się co do niemożności zastąpienia klauzul abuzywnych postanowieniami dotyczącymi kredytu złotowego czy też indeksowanego do średniego kursu CHF w Narodowym Banku Polskim z uwagi na brak normy prawnej pozwalającej na taką operację, a nadto nieobjęcie takiego rozwiązania zgodnym zamiarem stron umowy.
Zatem, usunięcie zakwestionowanych klauzul indeksacyjnych czyni zawartą umowę kredytu dotkniętą nie dającym się usunąć brakiem skutkującym jej nieważnością.
W konsekwencji stwierdzenia nieważności umowyex tunc i ex legesłusznie Sąd Okręgowy przyjął za zasadne żądanie zwrotu kwot, jakie powodowie świadczyli w ramach wykonania nieważnej umowy w oparciu oart. 405 k.c.w związku zart. 410 § 1 i 2 k.c.Pozwany nie kwestionował, iż w związku z realizacją umowy kredytu powodowie dokonali wpłat w łącznej wysokości, której zwrotu obecnie się domagają. Sąd I instancji przedstawił wywód prawny przemawiający za słusznością tego żądania, z którym Sąd Apelacyjny w pełni się zgadza, co czyni zbędnym powielanie tej argumentacji w tym miejscu. Na potwierdzenie zasadności tego poglądu należy jedynie dodać, że jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 07 maja 2021 roku, III CZP 6/21, jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1w związku zart. 405 k.c.). Kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. Z uwagi na sankcję nieważności bezwzględnej albo bezskuteczności umowyex tuncze względu na brak możliwości utrzymania po eliminacji abuzywnych postanowień, przy kwalifikacji świadczenia powodów jako nienależnego najbardziej odpowiednią kondykcją spośród wymienionych wart. 410 § 2 k.c.jestcondictio sine causa. Zachodzi ona wówczas, gdy czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Z bezwzględną nieważnością czynności prawnej należy zrównać bezskuteczność umowy ze skutkiemex tuncz uwagi na niedozwolony w rozumieniuart. 3851§ 1 k.c.charakter postanowień określających główne świadczenia stron. Takie stanowisko wyrażane jest również w doktrynie. Podkreśla się, że ze wszystkich kondykcji skonstruowanych wart. 410 k.c.właśniecondictio sine causanajlepiej odpowiada przypadkom świadczeń spełnionych na podstawie klauzul abuzywnych (zob. P. Księżak, w: Osajda, Kodeks cywilny, Komentarz t. II, 2017 s. 372).
Odnosząc się do zgłoszonego przez pozwanego w piśmie z dnia 24 sierpnia 2021 roku zarzutu potrącenia, zdaniem Sądu Apelacyjnego zarzut ten w świetle treściart. 2031§ 2 k.p.c.należało uznać za spóźniony. Zgodnie z tym przepisem pozwany może podnieść zarzut potrącenia nie później niż przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy albo w terminie dwóch tygodni od dnia, gdy jego wierzytelność stała się wymagalna. Potrącenie jest instytucją prawa materialnego, czynnością materialnoprawną, której celem jest doprowadzenie do wygaśnięcia wzajemnych i wymagalnych zobowiązań (art. 498 k.c.), drogą jednostronnego oświadczenia materialnoprawnego wywołującego skutek prawny, niezależnie od woli uprawnionego do wierzytelności objętej potrąceniem, od chwili złożenia go w taki sposób, ażeby druga strona mogła się zapoznać z jego treścią (art. 499 k.c.,art. 61 k.c.). Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie wierzytelności stało się możliwe. Jak już nadmieniono, Sąd Najwyższy w w/w uchwale z dnia 07 maja 2021 roku, III CZP 6/21 wskazał, że jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy na podstawieart. 410 § 1 k.c.w związku zart. 405 k.c., zaś kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. Powodowie konsekwentnie w toku postępowania przed Sądem I instancji podnosili nieważność umowy, a w piśmie procesowym z dnia 28 lutego 2020 roku modyfikującym powództwo, które zostało doręczonym pozwanemu w dniu 13 maja 2020 roku zgłosili jako roszczenie główne żądanie ustalenia nieważności umowy kredytu i żądanie zapłaty. Przyjmuje się, że przez wymagalność należy rozumieć stan, w którym wierzyciel ma prawną możliwość żądania zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności. Jest to stan potencjalny, o charakterze obiektywnym, którego początek następuje od chwili, w której wierzytelność zostaje uaktywniona. Z tą chwilą rozpoczyna się także początek biegu przedawnienia tego roszczenia (art. 120 k.c.) i dopuszczalność potrącenia (art. 498 § 1 k.c.) (zob. uchwała (7) Sądu Najwyższego z 12 lutego 1991 r., III CRN 500/90, wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 18 lutego 2020 roku, I AGa 45/19). Zatem po otrzymaniu pisma procesowego z dnia 28 lutego 2020 roku, a z pewnością w następnym dniu po ogłoszeniu wyroku przez Sąd Okręgowy w tej sprawie, co nastąpiło 30 grudnia 2020 roku, pozwany mógł domagać się zwrotu wypłaconego powodom kapitału. Roszczenie staje się wymagalne od dnia, w którym uprawniony mógł podjął czynności w najwcześniej możliwym terminie (art. 120 § 1 k.c.). W tych okolicznościach, w ocenie Sądu Apelacyjnego, skoro zarzut ten został zgłoszony przez pozwanego, nawet nie w apelacji, a dopiero w toku postępowania apelacyjnego, tj. w piśmie z dnia 21 lutego 2022 roku należało go uznać jak spóźniony w świetle treściart. 2031§ 2 k.p.c.
Na uwzględnienie natomiast zasługiwał zgłoszony przez pozwanego zarzut zatrzymania. Zgodnie zart. 496 k.c.jeżeli wskutek odstąpienia od umowy strony mają dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej z nich przysługuje prawo zatrzymania dopóki druga strona nie zaoferuje zwrotu otrzymanego świadczenia albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot, przy czym zgodnie zart. 497 k.c.uregulowanie to stosuje się odpowiednio w razie rozwiązania lub unieważnienia umowy wzajemnej. Poza sporem w przedmiotowej sprawie pozostawało, że pozwany bank przekazał na rzecz powodów kwotę kredytu, którego kapitał wynosił 215 174,52 zł. Skoro powodowie wywodzą swoje roszczenia z nieważnej (trwale bezskutecznej)ex tuncumowy kredytowej, sytuacja drugiej strony tego stosunku obligacyjnego jest taka sama. Wzajemność umowy kredytu (art. 487 § 2 k.c.) początkowo wzbudzała wątpliwości. Obecnie jednak przeważający jest pogląd, zgodnie z którym świadczenie przez kredytobiorcę z tytułu odsetek i prowizji jest odpowiednikiem świadczenia banku polegającego na oddaniu do dyspozycji na czas oznaczony określonej kwoty pieniężnej (zob. uzasadnienie uchwały (7) Sądu Najwyższego z dnia 07 maja 2021 r., III CZP 6/21, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 07 marca 2017 roku, sygn. akt II CSK 281/16, także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 07 kwietnia 2011 roku, IV CSK 422/10) Pogląd ten Sąd Apelacyjny w obecnym składzie w pełni podziela. Zatem powyższe prawo zatrzymania winno znaleźć odzwierciedlenie w treści wydanego wyroku. Należy dodać, że wprawdzie roszczenie pozwanego Banku wynikające z łączącej strony umowy kredytu zostało zabezpieczone poprzez ustanowienie przez powodów hipoteki. Jednakże hipoteka ta zabezpieczała jedynie wierzytelność wynikającą z danego stosunku prawnego, czyli z umowy kredytu, a nie wszystkie wierzytelności, nawet te które pośrednio są z tą umową związane. Wobec przesądzenia o nieważności (trwałej bezskuteczności) umowy kredytu hipoteka ta winna być wykreślona, co doprowadzi do braku rzeczowego zabezpieczenia roszczeń Banku. Skoro spełnienie przez pozwanego świadczenia związane jest z zaoferowaniem przez powodów swojego świadczenia lub jego zabezpieczenia, nie można przyjąć, aby od chwili złożenia oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania tj. od dnia 04 maja 2022 roku pozwany pozostawał w zwłoce, jeżeli spełnienie przez niego świadczenia uzależnione jest od uprzedniej czynności podjętej przez powodów.
Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny na zasadzieart. 386 § 1 k.p.c.zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 2, a w pozostałej części stosownie doart. 385 k.p.c.apelację pozwanego oddalił.
O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Apelacyjny orzekł na zasadzieart. 100 k.p.c.w związku z § 2 pkt 7 i § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.) albowiem powodowie ulegli tylko co do nieznacznej części swojego żądania będącego następstwem zgłoszonego w postępowaniu apelacyjnym zarzutu zatrzymania, który został uwzględniony.
SSA Aleksandra Korusiewicz