Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie
VI Wydział Cywilny
Sygnatura akt: VI Ns 556/21
Data wyroku: 2022-09-19 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Sędziowie: ASR Bartłomiej Balcerek
Słowa kluczowe: Jurysdykcja krajowa
Podstawa prawna: art. 1099 k.p.c., art. 25, 41 umowy między RP a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych sporządzonej w Kijowie dnia 24/05/1993

Sygn. akt: VI Ns 556/21

UZASADNIENIE

postanowienia z dnia 19 września 2022 roku
WnioskodawczyniY. Z.wniosła o dokonanie podziału majątku wspólnegoO. Z.iV. R. (1)oraz działu spadku po swoim ojcuO. Z.. Wskazała, że w skład majątku wspólnego małżonkówZ.wchodził lokal stanowiący odrębną nieruchomość położony wW.oraz środki pieniężne na rachunkach bankowych.
UczestniczkaV. R. (2)w swojej odpowiedzi na wniosek podniosła zarzut braku jurysdykcji sądów polskich w zakresie, w jakim wniosek o podział majątku i dział spadku miałby dotyczyć mienia innego niż nieruchome położone na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Powołała się na art. 41 ust. 1 umowy pomiędzy RP a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach sprawnych w sprawach cywilnych i karnych z dnia 24 maja 1993 r., zgodnie z którym w sprawach spadkowych dotyczących mienia ruchomego właściwy jest organ tej Umawiającej się Strony, której obywatelem był spadkodawca w chwili śmierci.
O. Z.urodził się (...)wD.. Dnia 2 lutego 2002 r. z jego związku zO. O.(imię odojcowskie) urodziła się jego jedyna córkaY. Z.. Ten pierwszy związek małżeński uległ rozwiązaniu. Dnia 9 grudnia 2014 r. wC.O. Z.zawarł kolejny związek małżeński zV. R. (2),urodzoną (...)wC..
(kopia aktu małżeństwa, k. 12; kopia świadectwa rozwodowego, k. 13; kopia paszportu, k. 46)
O. Z.zmarł 1 czerwca 2018 r. wW..O. Z.w chwili śmierci dysponował zarówno polskim, jak i ukraińskim obywatelstwem. W chwili śmierci był wraz zV. R. (2)właścicielem lokalu mieszkalnego wW.położonego w budynku przyul. (...)na zasadach małżeńskiej wspólności majątkowej. Przed śmiercią lokal ten był miejscem jego stałego pobytu. Był też stroną umów rachunków bankowych, na których gromadził środki pieniężne w polskich złotych i dolarach.
(bezsporne, nadto kopia paszportu, k. 46v; kopia aktu małżeństwa, k. 12v; wydruk księgi wieczystej, k. 93; wyciągi z rachunków bankowych, k. 51,54,56, 58 – co do adresu pobytu spadkodawcy)
Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie postanowieniem z dnia 13 maja 2019 r., zmienionym postanowieniem Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 5 sierpnia 2021 r., stwierdził, że spadek poO. Z.na podstawie ustawy nabyły z dobrodziejstwem inwentarza w zakresie mienia nieruchomego spadkodawcy położonego w PolsceY. Z.iV. R. (2)w częściach po ½, a w pozostałym zakresie wniosek odrzucił.
(postanowienie z uzasadnieniem, k. 23-25; postanowienie SO, k. 26)
W Ukrainie wydano świadectwo spadkowe z datą 3 maja 2019 r., nr(...)r., zgodnie z którym spadkobierczyniąO. Z.jestV. R. (2). Autentyczność tego świadectwa jest przez wnioskodawczynię kwestionowana, w związku z jego wydaniem toczy się w Ukrainie postępowanie karne. Świadectwem spadkowym nr(...)z dnia 24.02.2020 r. notariuszO. D.(ta sama, która miała wydać świadectwo z dnia 3 maja 2019 r.) stwierdziła, że spadkobiercamiO. Z.sąY. Z.iV. R. (2)w częściach po ½.
(kopie świadectw spadkowych wraz z tłumaczeniem, k. 80-89; pismo z postępowania przygotowawczego, k. 75-76)
Powyższe ustalenia dokonano w zakresie niezbędnym dla rozstrzygnięcia w przedmiocie zarzutu formalnego – braku jurysdykcji sądowej.
Zgodnie zart. 1099 § 1 k.p.c., brak jurysdykcji krajowej sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy. W razie stwierdzenia braku jurysdykcji krajowej sąd odrzuca pozew lub wniosek, z zastrzeżeniemart. 1104 § 2 lub art. 1105 § 6.
Zgodnie zart. 91 Konstytucji RP, Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy. Umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową. Jeżeli wynika to z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy konstytuującej organizację międzynarodową, prawo przez nią stanowione jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo w przypadku kolizji z ustawami. W myślart. 241 ust. 1 Konstytucjiumowy międzynarodowe ratyfikowane dotychczas przez Rzeczpospolitą Polską na podstawie obowiązujących w czasie ich ratyfikacji przepisów konstytucyjnych i ogłoszone w Dzienniku Ustaw uznaje się za umowy ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie i stosuje się do nich przepisyart. 91 Konstytucji, jeżeli z treści umowy międzynarodowej wynika, że dotyczą one kategorii spraw wymienionych wart. 89 ust. 1 Konstytucji. Z koleiart. 89 ust. 1 pkt 2 Konstytucjiwskazuje, że ratyfikacja przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej i jej wypowiedzenie wymaga uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, jeżeli umowa dotyczy wolności, praw lub obowiązków obywatelskich określonych wKonstytucji.
Jurysdykcja sądów w sprawach, które mają związek ze zdarzeniami i czynnościami prawnymi związanymi zarówno z obywatelami lub terytorium Polski, jak i Ukrainy, została określona w umowie między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych z dnia 24 maja 1993 r. (Dz.U. z 1994 r., nr 96, poz. 465 – dalej jako „umowa z 1993 r.”). Umowa ta dotyczy m. in. praw i obowiązków mieszkańców obu tych państw związanych z korzystaniem z prawa do sądu, a zatem jest umową, co do którejKonstytucja RP z 1997 r.wymaga ratyfikacji za zgodą wyrażoną w ustawie. Na zawarcie umowy z 1993 r. Sejm takiej zgody nie udzielił (bo ówczesne przepisy konstytucyjne nie wymagały jej w takim przypadku), ale w myśl cytowanegoart. 241 ust. 1 Konstytucjinależy tę umowę traktować jak umowę ratyfikowaną za zgodą wyrażoną w ustawie. Oznacza to, że przepisy umowy z 1993 r. wyprzedzają przepisy ustawowe i to one stanowią podstawę do ustalenia jurysdykcji sądów polskich w sytuacjach w umowie uregulowanych, a nie ogólne przepisyczęści czwartej kodeksu postępowania cywilnego.
Dla przepisów o jurysdykcji zawartych w umowie z 1993 r. ważną rolę odgrywa obywatelstwo. W tej sprawie nie budzi wątpliwości, że spadkodawcaO. Z.w chwili śmierci był obywatelem zarówno RP, jak i Ukrainy. Zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim, obywatel polski posiadający równocześnie obywatelstwo innego państwa ma wobec Rzeczypospolitej Polskiej takie same prawa i obowiązki jak osoba posiadająca wyłącznie obywatelstwo polskie. Obywatel polski nie może wobec władz Rzeczypospolitej Polskiej powoływać się ze skutkiem prawnym na posiadane równocześnie obywatelstwo innego państwa i na wynikające z niego prawa i obowiązki. Z uwagi na to Sąd RP nie może traktowaćO. Z.jako obywatela Ukrainy, nawet jeśli obywatelstwo Ukrainy uzyskał wcześniej i Ukraina nie uwzględnia instytucji podwójnego lub wielorakiego obywatelstwa.
Sąd wskazuje przy tym, że jego zdaniem postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku w brzmieniu ustalonym postanowieniem Sądu Okręgowego nie może stanowić przeszkody dla traktowania spadkodawcy jako obywatela polskiego w postępowaniu o podział majątku i dział spadku. Postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 5 sierpnia 2021 r. nie zostało uzasadnione i nie jest wiadome, co legło u podstaw takiego rozstrzygnięcia (przyjmującego, jak należy się domyślać, że sąd polski posiadał jurysdykcję wyłącznie do mienia nieruchomego położonego w Polsce zgodnie z art. 41 ust. 2 umowy z 1993 r.). Nawet jeśli jednak Sąd Okręgowy uznał, że spadkodawca był obywatelem ukraińskim, to kwestii tej tutejszy Sąd nie może uznać za przesądzoną w myślart. 365 § 1 k.p.c.(orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby). Zasada określona wart. 365 § 1 k.p.c.nie ma charakteru bezwzględnego i nie oznacza związania ustaleniami faktycznymi ani wykładnią prawa będącą rażąco sprzeczną z prawem (por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2021 r., sygn. III CZP 109/20). Pominięcie w niniejszym postępowaniu faktu, że spadkodawca był obywatelem RP, byłoby zdaniem Sądu nie do pogodzenia z obowiązkiem m.in. ustalenia składu i wartości spadku ulegającego podziałowi z urzędu (art. 684 k.p.c.) oraz art. 3 ust. 2 ustawy o obywatelstwie, na podstawie którego spadkodawca miał takie same prawa i obowiązki jak każdy obywatel Rzeczypospolitej Polskiej.
Zgodnie z art. 25 ust. 1 umowy stosunki osobiste i majątkowe między małżonkami podlegają prawu tej Umawiającej się Strony, której obywatelami są małżonkowie w czasie zgłoszenia wniosku. W myśl ust. 2 tego przepisu jeżeli w czasie zgłoszenia wniosku jeden z małżonków jest obywatelem jednej Umawiającej się Strony, drugi zaś obywatelem drugiej Umawiającej się Strony, w sprawach dotyczących stosunków osobistych i majątkowych między nimi właściwe jest prawo tej Umawiającej się Strony, na której terytorium mają oni miejsce zamieszkania. Jeżeli jeden z małżonków ma miejsce zamieszkania na terytorium jednej Umawiającej się Strony, a drugi na terytorium drugiej Umawiającej się Strony, właściwe jest prawo tej Umawiającej się Strony, przed której sądem toczy się postępowanie. Natomiast w myśl ust. 4 tego artykułu w sprawach dotyczących stosunków osobistych i majątkowych między małżonkami w wypadku przewidzianym w ustępie 2 właściwy jest sąd tej Umawiającej się Strony, na której terytorium małżonkowie mają miejsce zamieszkania. Jeżeli jeden z małżonków ma miejsce zamieszkania na terytorium jednej Umawiającej się Strony, a drugi na terytorium drugiej Umawiającej się Strony, właściwe są sądy obu Umawiających się Stron.
Występujące kilkakrotnie w art. 25 pojęcie „wniosku” należy rozumieć jako wniosek inicjujący rozstrzygnięcie sądowe w sprawie dotyczącej majątku małżonków, czyli np. wniosek o podział majątku, ale też pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej między małżonkami. Tym samym wskazanie prawa właściwego zawarte w art. 25 ust. 1 umowy z 1993 r. ma charakter dynamiczny i może zmieniać się w zależności od obywatelstwa małżonków i ich miejsca zamieszkania. Nie jest to regulacja wyjątkowa lub atypowa. Podobny łącznik zawierało wiele innych umów bilateralnych RP z innymi państwami (P. Twardoch,Prawo właściwe dla stosunków osobistych i majątkowych między małżonkami, Studia Prawa Prywatnego(...)). Również obowiązująca aktualnieustawa – Prawo prywatne międzynarodowe, przewiduje dla prawa właściwego dla stosunków osobistych i majątkowych między małżonkami łącznik o „dynamicznym” charakterze. Zgodnie z art. 51 ust. 1 ustawy stosunki osobiste i majątkowe między małżonkami podlegają każdoczesnemu wspólnemu prawu ojczystemu. Statut stosunków majątkowych między małżonkami jest więc zmienny (K. Pietrzykowski [w:]Prawo prywatne międzynarodowe. Komentarz, red. J. Poczobut, Warszawa 2017, art. 51, pkt 10).
Skoro zatem art. 25 ust. 1 i 2 umowy z 1993 r. przewidują zmienny statut spraw majątkowych pomiędzy małżonkami, to konsekwentnie również art. 25 ust. 4 umowy z 1993 r. (wskazujący jurysdykcję sądów) należy interpretować w sposób „dynamiczny”. Oznacza to, że dla oznaczenia jurysdykcji sądu polskiego lub ukraińskiego z zasady istotny jest dzień złożenia wniosku inicjującego postępowanie w sprawie podziału majątku wspólnego, a nie np. dzień zawarcia małżeństwa pomiędzy małżonkami.
W niniejszej sprawie jako datę „wniosku”, o którym mowa w art. 25 ust. 2 umowy, Sąd przyjmuje 1 czerwca 2018 r., czyli datę śmierci spadkodawcy-małżonka uczestniczki. Zdaniem Sądu niedopuszczalne byłoby uzależnianie jurysdykcji w sprawach dotyczących małżeństwa od okoliczności faktycznych, które miałyby miejsce już po śmierci jednego z małżonków. Art. 25 umowy z 1993 r. odwołuje się wyłącznie do obywatelstwa i miejsca zamieszkania małżonków, a nie osób, które są następcami prawnymi małżonka i mogą z tego tytułu wszcząć postępowanie o podział majątku wspólnego – ich obywatelstwo i miejsce zamieszkania jest dla jurysdykcji irrelewantne. Skoro na dzień 1 czerwca 2018 r.O. Z.był obywatelem polskim,V. R. (2)obywatelką Ukrainy, a zamieszkiwali wW., to zgodnie z art. 25 ust. 4 właściwym do rozstrzygania w przedmiocie podziału ich majątku wspólnego jest sąd polski.
Jurysdykcja sądu polskiego w przedmiocie działu spadku wynika natomiast z art. 41 ust. 1 i 2 umowy z 1993 r. Zgodnie z tymi przepisami w sprawach spadkowych dotyczących mienia ruchomego właściwy jest organ tej Umawiającej się Strony, której obywatelem był spadkodawca w chwili śmierci, a dotyczących mienia nieruchomego - właściwy jest organ tej Umawiającej się Strony, na której terytorium mienie to jest położone. Bezspornie jurysdykcja w przedmiocie lokalu położonego przyul. (...)należy do sądu polskiego w myślart. 41 ust. 2. Bardziej kontrowersyjna może być kwalifikacja wierzytelności z tytułu rachunków bankowych – wierzytelności bowiem nie są ani nieruchomością, ani ruchomością (w rozumieniuk.c., do którego odsyła art. 37 ust. 3 umowy z 1993 r.). Zdaniem sądu jednak niezależnie od tego, czy uznać wierzytelności za „ruchomości” w rozumieniu 41 ust. 2 umowy z 1993 r., czy też nie, sąd polski posiada w stosunku do nich jurysdykcję.
Gdyby uznać, że podział na nieruchomości i ruchomości wprowadzony w art. 41 umowy z 1993 r. jest dychotomiczny, a wszystko co nie jest nieruchomością jest ruchomością, to jurysdykcja sądu polskiego wynikałaby z art. 41 ust. 1 i z tego, że spadkodawca w chwili śmierci był obywatelem polskim.
Powyższe rozumowanie nie wydaje się jednak prawidłowe, już choćby z uwagi na wspomniany art. 37 ust. 3 umowy z 1993 r. W myśl tego przepisu ustalenie, czy rzecz wchodząca w skład spadku jest ruchomością czy nieruchomością, określa prawo tej Umawiającej się Strony, na której terytorium rzecz ta się znajduje.Kodeks cywilnynie definiuje pojęcia ruchomości, definiuje natomiast pojęcie mienia, które oznacza własność i inne prawa majątkowe, w tym wierzytelności. Wierzytelności nie stanowią ani nieruchomości, ani ruchomości (mogą natomiast ich dotyczyć). Umowa z 1993 r. w żadnym ze swoich przepisów nie odnosi się do wierzytelności w spadku. Być może z uwagi na różnorodność stanów faktycznych i prawnych związanych z wierzytelnościami i prawami z umów czy deliktów strony umowy z 1993 r. pozostawiły kwestie wierzytelności w spadku poza umowną regulacją i uznały, że w tym zakresie zastosowanie powinny znaleźć właściwe przepisy krajowegoprawa prywatnego międzynarodowego.
Polskieprawo prywatne międzynarodowew zakresie spadków jest określone w Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady nr 650/2012 (por.art. 66a ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe). Zgodnie z art. 4 tego rozporządzenia sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał swoje miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci, mają jurysdykcję do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku.
Z powyższego wynika zatem, że jurysdykcja co do wierzytelności w spadku poO. Z.należy do sądu polskiego jako właściwego z uwagi na zwykły pobyt spadkodawcy.
Podsumowując – wniosek złożony w niniejszej sprawie dotyczy w całości mienia, co do którego sądy polskie posiadają jurysdykcję w zakresie podziału majątku i działu spadku, a więc wniosek nie mógł zostać odrzucony nawet w części.
Zarządzenia:

1
(...)

2
(...)