Sąd Okręgowy w Siedlcach
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 1099/20
Data wyroku: 2022-03-31 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Andrzej Kirsch
Słowa kluczowe: Nieważność czynności prawnej
Podstawa prawna: art. 82 kc

Sygn. akt I C 1099/20

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 31 marca 2022 r.
Sąd Okręgowy w Siedlcach I Wydział Cywilny
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Andrzej Kirsch
Protokolant: st. sek. sąd. Anna Lipińska
po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2022 r. w Siedlcach
na rozprawie
sprawy z powództwaW. P.,K. W.iŁ. W.
przeciwkoA. W. (1),A. W. (2)iR. W.
o ustalenie nieważności czynności prawnych

I
postępowanie w części dotyczącej żądania ustalenia nieważności czynności prawnej w postaci umowy darowizny, zawartej pomiędzy pozwanymiA. W. (1)aR. W.wS.w dniu 4 grudnia 2017 r., sporządzonej w formie aktu notarialnego przed notariuszemM. W.(Rep.(...)), wobec cofnięcia pozwu umarza,

II
w pozostałej części powództwo w stosunku do wszystkich pozwanych oddala,

III
rozstrzyga o zasadach poniesienia przez strony kosztów procesu w ten sposób, że ustala, iż koszty procesu ponosi w całości strona powodowa, pozostawiając szczegółowe wyliczenie tych kosztów referendarzowi sądowemu.

Sygn. akt I C 1099/20

UZASADNIENIE
W dniu 23 września 2020 r. wpłynął do Sądu Okręgowego w Siedlcach pozewW. P.,K. W.iŁ. W., w którym wnieśli oni o ustalenie:
- nieważności umowy darowizny prawa własności lokalumieszkalnego oznaczonego numerem (...)o powierzchni(...)m2, znajdującego się w budynku położonym wS.przyulicy (...), dla którego w Sądzie Rejonowym w Siedlcach prowadzona jestksięga wieczysta oznaczona numerem (...), zawartej pomiędzy pozwanymiA. W. (1)iA. W. (2)w formie aktu notarialnego w dniu 31 marca 2016 r.,
- nieważności umowy darowizny prawa własności zabudowanej nieruchomości, położonej we wsiL.i składającej się z działki gruntu oznaczonejnumerem ewidencyjnym (...)o powierzchni(...)m2, dla której w Sądzie Rejonowym w Siedlcach prowadzona jest księga wieczysta o nieznanym powodom numerze, zawartej pomiędzy pozwanymiA. W. (1)iR. W.w 2017 r.
W uzasadnieniu pozwu podniesiono w szczególności, że z uwagi na stan zdrowia będący wynikiem wielu poważnych chorób, matka powodówA. W. (1)nie mogła w latach 2016-2017 świadomie i swobodnie rozporządzić majątkiem. Powodowie stwierdzili, że złożone przez nią oświadczenia prowadzące do przeniesienia własności nieruchomości były bezwzględnie nieważne. Z kolei interes prawny powodów w dochodzeniu niniejszego powództwa wyraża się w tym, że zmierzają oni do przywrócenia stanu, jaki istniał przed zawartymi przez pozwanych umowami. Powodowie ponadto podnieśli, że lokal mieszkalny, który pozwanaA. W. (1)podarowała w 2016 r. jednej ze swoich córek, pierwotnie stanowił przedmiot prawa najmu jako lokal zakładowy(...), a prawo najmu tegoż lokalu stanowiło element majątku wspólnego obojga rodziców powodów, tj.A. W. (1)i jej nieżyjącego mężaW. W. (1).
W dniu 28 grudnia 2020 r. wpłynęła do akt sprawy odpowiedź na pozew pełnomocnika pozwanegoR. W., w której nie uznano powództwa, wniesiono o jego oddalenie w całości i zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew podniesiono w szczególności, że powodowie nie posiadają interesu prawnego do żądania ustalenia nieważności umowy darowizny prawa własności nieruchomości gruntowej, położonej w miejscowościL.i oznaczonejnumerem ewidencyjnym (...)(k. 66-68).
W dniu 29 grudnia 2020 r. wpłynęła do akt sprawy odpowiedź na pozew pełnomocnika pozwanejA. W. (2), w której nie uznano powództwa, wniesiono o jego oddalenie i zasądzenie od powodów na rzecz pozwanej zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew podniesiono w szczególności, że w dacie zawarcia skarżonej przez powodów czynności prawnej pozwanaA. W. (1)nie znajdowała się w stanie wyłączającym świadome i swobodne złożenie oświadczenia woli. Ponadto pełnomocnik pozwanej stwierdził, że po stronie powodów brak jest interesu prawnego w dochodzeniu roszczenia zawartego w pozwie (k. 71-74).
Na rozprawie w dniu 1 marca 2021 r. pozwanaA. W. (1)przyłączyła się do stanowiska pełnomocników pozwanychR. W.iA. W. (2), stwierdziła również, że zawarte umowy były ważne (stanowisko procesowe pozwanejA. W. (1)zarejestrowane na rozprawie w dniu 1 marca 2021 r. – 00:21:25-00:22:25).
W dniu 29 marca 2021 r. wpłynęło do akt sprawy pismo procesowe pełnomocnika powodów, w którym cofnął on pozew w części dotyczącej żądania oznaczonego numerem II zawartego w pozwie, tj. ustalenia nieważności umowy darowizny prawa własności nieruchomości gruntowej, położonej we wsiL.i składającej się z działki gruntu oznaczonejnumerem ewidencyjnym (...), zawartej w dniu 4 grudnia 2017 r. (k. 138-139). Z kolei w piśmie, które wpłynęło w dniu 13 kwietnia 2021 r. pełnomocnik powodów uzupełnił oświadczenie zawarte w poprzednim piśmie i stwierdził, że częściowego cofnięcia pozwu dokonał bez zrzeczenia się roszczenia (k. 141-142).
Zarządzeniami z dnia 15 kwietnia 2021 r. o częściowym cofnięciu pozwu dokonanego przez pełnomocnika powodów zawiadomiona została pozwanaA. W. (1)i pełnomocnicy pozostałych pozwanych (k. 143 i 144).
W dniu 21 maja 2021 r. wpłynęło do akt sprawy pismo procesowe pełnomocnika pozwanegoR. W., w którym wyrażono zgodę na częściowe cofnięcie pozwu. Pełnomocnik pozwanego wniosła również – w odniesieniu do cofniętej części pozwu – o zasądzenie od powodów na rzecz pozwanegoR. W.kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (k. 152-152v).
Na rozprawie w dniu 23 marca 2022 r. pełnomocnik powodów podtrzymywał powództwo w zakresie roszczenia objętego punktem I pozwu. Pełnomocnik pozwanegoR. W.wnosiła o częściowe umorzenie postępowania w związku z cofnięciem pozwu, a w pozostałej części o oddalenie powództwa. Pełnomocnik pozwanejA. W. (2)podtrzymywał stanowisko i wnosił o oddalenie powództwa (stanowiska pełnomocników stron zarejestrowane na rozprawie w dniu 23 marca 2022 r. – 00:16:01-00:30:48).

Sąd Okręgowy ustalił, co następuje:
PowodowieW. P.,K. W.iŁ. W.oraz pozwaniA. W. (2)iR. W.są rodzeństwem.
PozwanaA. W. (1)jest matką powodów i pozwanychA. W. (2)iR. W..
W. W. (1)był ojcem powodów i pozwanychA. W. (2)iR. W.oraz mężem pozwanejA. W. (1).
W. W. (1)zmarł w dniu4 lutego 2005 r. wS..
Według twierdzeń powodów, za życia ich ojcaW. W. (1), lokalmieszkalny oznaczony numerem (...)o powierzchni(...)m2, znajdujący się w budynku położonym wS.przyulicy (...), był lokalem zakładowym, i był przedmiotem prawa najmu na rzeczA. B.iW.małżonkówW..
Na podstawie umowy sprzedaży z dnia

    10 lipca 2006 r., zawartej w formie aktu notarialnego przed notariuszemM. K.(Rep.(...)), pozwanaA. W. (1)kupiła od MiastaS.prawo własności lokalumieszkalnego oznaczonego numerem (...)o powierzchni(...)m(

    2), znajdującego się w budynku położonym wS.przyulicy (...), wraz z udziałem wynoszącym(...)części we współwłasności części wspólnych budynku i urządzeń, które nie służą do wyłącznego użytku właścicieli poszczególnych lokali i takim samym udziałem we współwłasności zabudowanej nieruchomości, tj. działki gruntu oznaczonejnumerem ewidencyjnym (...)o powierzchni(...)m(

    2).
W dniu 31 marca 2016 r. zawarta została umowa darowizny, mocą której pozwanaA. W. (1)przeniosła na rzecz swojej córkiA. W. (2)własność nieruchomości lokalowej, tj. opisanego powyżej lokalu mieszkalnego wraz z udziałem we współwłasności części wspólnych budynku i urządzeń oraz udziałem we współwłasności nieruchomości gruntowej. Umowa sporządzona została w formie aktu notarialnego (Rep.(...)) w kancelarii notarialnej wS.przed notariuszemA. M..
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie następujących dowodów: odpisów skróconych aktów stanu cywilnego (k. 12, 12a, 13,14 i 15), umowy darowizny oraz oświadczenia o ustanowieniu służebności z dnia 31 marca 2016 r. (k. 16-19), treści elektronicznej księgi wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Siedlcach i oznaczonej numerem(...), umowy darowizny zawartej w dniu 4 grudnia 2017 r. (k. 128-132).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Powództwo sformułowane w niniejszej sprawie przez powodówW. P.,K. W.iŁ. W.nie zasługiwało na uwzględnienie i podlegało oddaleniu w całości.
Stosownie do treściart. 189 k.p.c.powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.Istnienie interesu prawnego według poglądów wyrażonych w doktrynie prawa cywilnego i judykaturze, należy wiązać ze stanem niepewności po stronie powoda, co do określonego stanu prawnego bądź prawa oraz potrzebą wyeliminowania tego stanu niepewności poprzez sądowne udzielenie ochrony interesu powoda, polegające na zakończeniu istniejącego sporu, bądź zapobieżeniu takiemu sporowi w przyszłości.Celem powództwa o ustalenie jest zatem udzielenie ochrony interesom powoda zagrożonym bądź naruszonym działaniem pozwanego (pozwanych). Należy przy tym podkreślić, jak wyżej wskazano, że możliwość wytoczenia powództwa o ustalenie istnieje jedynie wówczas, gdy rozpoznanie takiego powództwa zapewni powodowi ostateczną ochronę i realizację jego interesu. Do oddalenia powództwa o ustalenie istnienia bądź nieistnienia prawa czy stosunku prawnego prowadzić zatem winno wystąpienie z takim powództwem w sytuacji, kiedy powodowi przysługuje dalej idące roszczenie procesowe, umożliwiające uzyskanie szerszej ochrony.Istnienie interesu powoda w wytoczeniu powództwa o ustalenie jest podstawową merytoryczną przesłanką, od oceny której zależy możliwość badania przez sąd prawdziwości dalszych twierdzeń wyrażonych w pozwie. Jak określił to Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 6 kwietnia 2014 roku w sprawie I ACa 21/14 – „praktycznie rzecz biorąc, interes prawny występuje wtedy, gdy sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości, a jednocześnie interes ten nie podlega ochronie w drodze innego środka.Z kolei brak interesu prawnego jako przesłanki powództwa zart. 189 k.p.c.zachodzi wówczas, gdy strona nie ma jakiejkolwiek potrzeby ustalania stosunku prawnego lub prawa, gdyż jego sfera prawna nie została ani naruszona, ani zagrożona przez pozwanego” (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2012 roku w sprawie I CSK 325/11, LEX nr 1171285).
Nie ulega również najmniejszej wątpliwości, że interes prawny w ustaleniu istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego nie przysługuje wyłącznie osobom, które były stronami stosunku prawnego. Oczywistym jest, że interes takowy będzie posiadał podmiot, na którego prawa i obowiązki w pewnym zakresie – rozumianym szeroko – może wpłynąć istnienie lub nieistnienie prawa przysługującego innym podmiotom lub stosunku prawnego łączącego inne podmioty.
W ocenie Sądu Okręgowego, w sprawie brak było po stronie powodów interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umowy darowizny zawartej w dniu 31 marca 2016 r. pomiędzy pozwanymiA. W. (1)iA. W. (2)(matką i córką), w części dotyczącej oświadczenia złożonego przez pozwanąA. W. (1). W tym zakresie zdecydowanie należy przywołać starszy, ale nadal aktualny pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w wyroku z dnia 27 kwietnia 1979 r. w sprawie III CRN 56/79,iż należący do kręgu spadkobierców ustawowych po osobie, która złożyła oświadczenie w okolicznościach przewidzianych wart. 82 kc, może żądać ustalenia nieważności tej umowy dopiero po jej śmierci jako jej spadkobierca. Powodowie, którzy nie byli stronami umowy zawartej przez ich matkęA. W. (1)z pozwanąA. W. (2), nie mają bowiem żadnego tytułu do kwestionowania tej umowy. Niewątpliwie będą mogli to uczynić dopiero po śmierci ich matki jako jej spadkobiercy.
Nieważność czynności prawnej określona np. w przepisachart. 58 oraz 82-87 kc, będąc najsurowszą sankcją ustawową, obwarowana została konkretnymi przesłankami. Nie oznacza to jednak, że wystarczy powołać się na te przesłanki dążąc do ustalenia nieważności, niezbędne jest jeszcze wykazanie się interesem prawnym w rozumieniuart. 189 kpc, a więc szczególnym uprawnieniem do kwestionowania czynności prawnej. Interes ten wymaga indywidualnej oceny w każdej konkretnej sprawie, co oznacza, że nieważna czynność prawna będzie funkcjonować w obrocie, jeżeli osoba tę czynność kwestionująca nie wykaże istnienia po jej stronie potrzeby prawnej ingerencji w tę czynność.
Powodowie (dzieci pozwanejA. W. (1)), należący do kręgu przyszłych spadkobierców ustawowych nie posiadają legitymacji czynnej do wystąpienia z roszczeniem ustalenia nieważności umowy, kwestionujący ważność konkretnej czynności prawnej na podstawie wady oświadczenia woli, skutkującej sankcją bezwzględnej nieważności. Zaistniała sytuacja prawna, gdy pozwanaA. W. (1)podarowała jednej ze swoich córek własność nieruchomości lokalowej, a powodowie kwestionują ważność tej umowy z uwagi na stan psychiczny matki, wbrew stanowisku powodów – nie stanowi bezpośredniego naruszenia ich interesów prawnych. Ustawowe prawo dziedziczenia powodów po matce nie ma charakteru bezwzględnego i w przypadku odmiennej, wyrażonej choćby w testamencie woli matki, może ostatecznie ograniczyć się do roszczenia o zachowek. Zdarzenia prawne za życia pozwanejA. W. (1)powodujące uszczuplenie jej majątku, jak ma to miejsce w przypadku kwestionowanej umowy, co prawda wpływają bezpośrednio na zmniejszenie potencjalnego spadku, w żadnej mierze nie ogranicza to jednak zasady swobody umów i nie uzasadnia ingerencji osób trzecich w zawierane czynności prawne w imię obrony interesu prawnego ewentualnego przyszłego spadkobiercy.
W przypadku uznania zasadności wytoczonego przez powodów roszczenia, składnik majątkowy w postaci odrębnej własności lokalu mieszkalnego znajdującego się w budynku, położonym wS.przyulicy (...), byłby „na powrót” własnością pozwanejA. W. (1). Skutek prawny byłby zatem taki, jakby umowa darowizny z dnia 31 marca 2016 r. nigdy nie została zawarta. Oznacza to, że wskutek czynności prawnej w postaci umowy darowizny z dnia 31 marca 2016 r., sfera prawna powodów nie została w żaden sposób zagrożona, a tym bardziej nie została naruszona. Co oczywiste, pozwanaA. W. (1)miałaby pełną swobodę i prawo do podjęcia kolejnej (kolejnych) czynności prawnych obejmującej składnik majątkowy w postaci odrębnej własności opisanego powyżej lokalu.
Wytaczając niniejsze powództwo powodowie wychodzili również z błędnego założenia, że pozytywny wynik przedmiotowej sprawy jakkolwiek będzie wpływał na ichprawa spadkowe, a dokładnie na skład masy spadkowej po nieżyjącym ojcuW. W. (1).
W tym miejscu zdecydowanego podkreślenia wymaga fakt, że prawo w postaci odrębnej własności lokalu mieszkalnego (nieruchomość lokalowa) oznaczonego numerem(...), znajdującego się w budynku położonym wS.przyulicy (...), pozwanaA. W. (1)nabyła od MiastaS.(prawidłowo odGminy M.S.) na podstawie umowy sprzedaży zawartej dopiero w dniu

      10 lipca 2006 r
. Podstawę do takiego wnioskowania daje analiza zupełnej treści księgi wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Siedlcach i oznaczonej numerem(...). MążA. W. (1)– WiesławW.zmarł w dniu

    4 lutego 2005 r. Zatem odrębna własność opisanego powyżej lokalu mieszkalnego nigdy nie stanowiła majątku osobistegoW. W. (1), nie była również składnikiem majątku wspólnegoW.iA. B.małżonkówW..
Stwierdzić zatem należy, że bez względy na to, czyją własnością jest obecnie lub będzie w przyszłości nieruchomość lokalowa w postaci odrębnej własnościlokalu oznaczonego numerem (...), znajdującego się w budynku położonym wS.przyulicy (...), składnik ten nigdy nie stanie się ani przedmiotem działu spadku po spadkodawcyW. W. (1), ani przedmiotem podziału majątku wspólnego pozwanejA. W. (1)i jej nieżyjącego mężaW. W. (1). Będzie tak z prostej przyczyny, a mianowicie dlatego, że w chwili śmierciW. W. (1), tj. w dniu 4 lutego 2005 r., spadkodawca nie był właścicielem opisanej powyżej nieruchomości lokalowej, a także prawo to nie było składnikiem majątku wspólnegoA. B.iW.małżonkówW.. Oznacza to, że w ewentualnie zainicjowanej przez powodów sprawie o dział spadku po ojcu, bądź w sprawie o podział majątku wspólnegoA. B.iW.małżonkówW., w której powodowie uczestniczyliby jako spadkobiercy nieżyjącego ojca i mężaA. W. (1), składnik w postaci odrębnej własności przedmiotowego lokalu nie będzie uwzględniony, a tym samym nie będzie również podlegał podziałowi.
Oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, aby powodowie, o ile są tym zainteresowani, w każdym czasie (bez względu na niniejsze postępowanie) zainicjowali jedno postępowanie obejmujące zarówno podział majątku wspólnego rodziców (matkiA. W. (1)i nieżyjącego ojcaW. W. (1)), jak i dział spadku po ojcu. O ile w toku takiego postępowania zostanie ustalone, że w skład majątku wspólnegoA. B.iW.małżonkówW.wchodziło prawo najmu lokalumieszkalnego oznaczonego numerem (...), znajdującego się w budynku położonym wS.przyulicy (...), z przyczyn oczywistych prawo takie nie będzie mogło być przyznane komukolwiek z uczestników postępowania, ponieważ obecnie prawo takie nie istnieje. Właściwemu Sądowi należy jednak pozostawić kwestię ewentualnych rozliczeń majątkowych pomiędzy uczestnikami postępowania, obejmujących aktualną wartość takiego prawa najmu, jak również wartość – być może wchodzącej w skład majątku wspólnegoA. B.iW.małżonkówW.– ekspektatywy uzyskania w przyszłości bonifikaty pieniężnej, najprawdopodobniej ostatecznie udzielonejA. W. (1)przezGminę M.S.w dniu 10 lipca 2006 r., kiedy nabyła ona odrębną własność lokalu mieszkalnego. Jak podniesiono powyżej, na realizację przez powodów swoich uprawnień w sprawie o podział majątku wspólnego i dział spadku po ojcu, żadnego wpływu nie ma okoliczność, do kogo należy bądź w przyszłości należał będzie składnik majątkowy w postaci odrębnej własności lokalu mieszkalnego, który pozwanaA. W. (1)podarowała w dniu 31 marca 2016 r. swojej córceA. W. (2).Ewentualne ustalenie nieważności umowy darowizny z dnia 31 marca 2016 r., bądź odmowa takiego ustalenia, w żaden sposób nie wpływa na sferę praw powodów, jak również tym prawom nie zagraża.
Ustalenie braku interesu prawnego, będącego koniecznym warunkiem prowadzenia postępowania i skutkującego oddaleniem powództwa już tylko z tej przyczyny, czyniło niecelowym dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłych psychiatry i psychologa na okoliczność stopnia świadomości pozwanejA. W. (1)i działania przez nią z należytym rozeznaniem, o który pełnomocnik powodów wnioskował w pozwie.
Mając na uwadze powyższą argumentację Sąd w drugim punkcie wyroku oddalił powództwo w stosunku do każdego z pozwanych. W związku z częściowym cofnięciem pozwu, postępowanie w odniesieniu do roszczenia sformułowanego w punkcie pierwszym pozwu zostało umorzone.
Na podstawieart. 108 par. 1 kpcSąd rozstrzygną o zasadach poniesienia przez strony kosztów procesu, ustalając, że ponosi je w całości strona powodowa. Było to wynikiem częściowego cofnięcia pozwu w trakcie procesu, które musiało zostać zakwalifikowane jako przegranie sprawy, a także oddaleniem powództwa w pozostałym zakresie.