Sąd Okręgowy w Poznaniu
XV Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: XV Ca 547/20
Data wyroku: 2021-01-12 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Joanna Andrzejak-Kruk, Maciej Agaciński, sędzia Paweł Soliński
Słowa kluczowe: Stwierdzenie nabycia spadku
Podstawa prawna: art. 679 § 1 zd. 2 kpc

Sygn. akt XV Ca 547/20

POSTANOWIENIE
Dnia 12 stycznia 2021 r.
Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział XV Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący sędzia Paweł Soliński
sędzia Joanna Andrzejak-Kruk (spr.)
sędzia Maciej Agaciński
Protokolant sądowy Marta Okrzyńska
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 stycznia 2021 r. w Poznaniu

sprawy z wnioskuN. G. (1)
przy udzialeK. B.,B. W.,A. D.,M. S. (1)iK. O. (1)
o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poM. J. (1)
na skutek apelacji wniesionej przez wnioskodawczynię
od postanowienia Sądu Rejonowego Poznań-Nowe Miasto i Wilda wP.
z dnia 23 grudnia 2019 r.
sygn. akt I Ns 1007/17
p o s t a n a w i a :

I
oddalić apelację;

II
zasądzić od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczkiK. O. (1)kwotę 120 zł z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym.

Joanna Andrzejak-Kruk Paweł Soliński Maciej Agaciński

UZASADNIENIE
Wnioskiem złożonym 15.12.2017r., zatytułowanym jako „wniosek o wznowienie postępowania w sprawie stwierdzenia nabycia spadku poM. J. (1)”, wnioskodawczyniN. G. (1)wystąpiła o uznanie testamentuM. J. (1)z(...)za nieważny i stwierdzenia nabycia spadku przez spadkobierców ustawowych. W uzasadnieniu wnioskodawczyni podniosła, że zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego wP.z 16.02.1984r., sygn. akt(...)spadek poM. J. (1)nabyła w całości na podstawie testamentuK. O. (1), z tym że testament ten był nieważny, gdyż został sporządzony dopiero po śmierci spadkodawczyni, osoby składające zeznania przed sądem działały w zmowie, a rzekomy podpisM. J. (1)został wykonany przez jednego ze „świadków”.
Powyższy wniosek został zakwalifikowany jako zawierający żądanie zmiany stwierdzenia nabycia spadku i taki też charakter przypisała mu ostatecznie wnioskodawczyni, traktując tytuł wniosku jako mylne oznaczenia swego pisma ( oświadczenie pełnomocnika wnioskodawczyni do protokołu elektronicznego rozprawy z 28.11.2019r. ).
W odpowiedzi na wniosek uczestniczkaK. O. (1)domagała się jego oddalenia, przecząc twierdzeniom wnioskodawczyni oraz wskazując, że dotyczą jej ograniczenia zart. 679 k.p.c.w zakresie podstawy i terminu złożenia wniosku.
UczestniczkaK. B.nie kwestionowała prawdziwości testamentu podając, że według dostępnych jej informacjiM. J. (1)za życia jednoznacznie deklarowała, że spadek po jej śmierci nabędzieK. O. (1).
UczestnicyB. W.,M. S. (1)iA. D.nie zajęli wyraźnego stanowiska w sprawie.

    Postanowieniemz dnia 23.12.2019r., sygn. akt I.Ns.1007/17 Sąd Rejonowy Poznań-Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu: 1) oddalił wniosek, 2) kosztami postępowania obciążył wnioskodawczynię, pozostawiając szczegółowe ich wyliczenie referendarzowi sądowemu.
Jako podstawę tego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy powołał następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne:

M. J. (1)zmarła w dniu(...), była rozwiedziona, nie posiadała dzieci, a jej rodzice zmarli przed nią. Spadkodawczyni posiadała troje rodzeństwa: a)P. N.zmarłą(...), przy czym Sąd Rejonowy(...)postanowieniem z dnia 25.06.2015r. w sprawie(...)stwierdził, że spadek poP. N.na podstawie testamentu własnoręcznego z dnia 4.03.1992r. nabyła w całości wnuczkaN. G. (1), b)J. P. (1)zmarłego w 1994r., który w momencie śmierci był w związku małżeńskim zM. P.(zmarłą w(...).) i posiadał dwie córki:K. B.orazB. W.; c)J. P. (2)zmarłą w(...)., która była panną i posiadała jednego synaM. S. (2)(zmarłego w(...).), który był w związku małżeńskim zW. S.(zmarłą w(...).) i posiadał 2 dzieci:A. D.iM. S. (1).
Sąd Rejonowy wP.postanowieniem z dnia 16.02.1984r. w sprawie(...)stwierdził, że spadek poM. J. (1)na podstawie testamentu z dnia(...)nabyła w całościK. O. (1). Testament po zmarłej sporządzony został w całości przezP. T., aM. J. (1)złożyła pod nim wyłącznie swój podpis. W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku poM. J. (1)uczestnikami było rodzeństwo spadkodawczyni –J. P. (1),P. N.iJ. P. (2).
W skład spadku poM. J. (1)wchodziło spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego wP.przyul. (...), które przysługujeK. O. (1)do dnia dzisiejszego.
Obecnie przed Sądem Okręgowym wP.w sprawie(...)toczy się postępowanie z powództwaK. O. (2)o zachowek poP. N., w którym stroną jestN. G. (1)jako spadkobierczyni po zmarłejP. N.. W ocenie wnioskodawczyni wystąpienie przezK. O. (2)o wskazany zachowek jest zachowaniem nagannym z uwagi na wykupienie mieszkania wchodzącego w skład masy spadkowej przez jej ojca. We wskazanym postępowaniu prowadzona była mediacja, w według wnioskodawczyni starała się ona przestawić kwestię sfałszowania testamentuM. J. (1)jako argumentu który miał spowodować powstrzymanie się z roszczeniamiK. O. (2)w zakresie zachowku poP. N..
Powyższy stan faktyczny Sąd Rejonowy ustalił na podstawie dokumentów i zeznań wnioskodawczyni.
Sąd dał wiarę dokumentom prywatnym i urzędowym, bowiem nie budziły wątpliwości co do ich autentyczności i wiarygodności.
Zeznania wnioskodawczyni Sąd uznał za wiarygodne w części. Sąd nie uwzględnił twierdzeń wnioskodawczyni jakobyP. T.miała się jej zwierzyć krótko przed śmiercią, że testament poM. J. (1)został przez nią w całości sfałszowany. Sąd nie znalazł żadnych powodów, dla którychP. T.miała dokonywać samooskarżenia przez wnioskodawczynią, a samaN. G. (1)nie była w stanie podać, do czego ta informacja miała się jej wówczas przydać. Wnioskodawczyni starała się przekonać Sąd, że wyjawienie jej przez babcię tajemnicy związanej z fałszerstwem testamentu poM. J. (1)mogło mieć związek ze sprawami spadkowymi toczonymi po zmarłychP. N.iA. N., które rozpoczęły się w 2013r. Całkowicie nielogiczne jest przy tym, żeP. T.mówi w 2017r. swojej wnuczce o fałszerstwie testamentu sprzed ok. 34 lat z intencją wykorzystania przez nią tej wiadomości w sytuacji, gdy mogła to zrobić dużo wcześniej i to bez żadnych konsekwencji dla swojej osoby (ściganie przestępstwa sfałszowania testamentu poM. J. (1)było już od dawna przedawnione). Całkowicie niezrozumiała jest również w tym zakresie postawa samej wnioskodawczyni, która po rzekomym otrzymaniu odP. T.informacji o sfałszowanym testamencie nie zainicjowała stosownego postępowania w tym zakresie przed sądem, w którymP. T.mogłaby potwierdzić ustnie bądź pisemnie przekazane wnuczce wiadomości, lecz czekała z tym do śmierci swej babci. Z analogiczną argumentacją Sąd jako niewykazane ocenił twierdzenia wnioskodawczyni odnoszące się do potwierdzenia przez jej ojca informacji o sfałszowaniu testamentuM. J. (1).
Sąd nie znalazł natomiast podstaw do kwestionowania relacji wnioskodawczyni w zakresie, w jakim przedstawiła ona spór sądowy i konflikt, w którym pozostaje zK. O. (2), albowiem były to okoliczności bezsporne.
Sąd pominął dowód z zeznań uczestniczkiK. O. (1)z uwagi na brak uiszczenia zaliczki na poczet przesłuchania jej w miejscu zamieszkania. Sąd oddalił także pozostałe wnioski dowodowe, albowiem ich przeprowadzenie spowodowałoby wyłącznie niczym nieuzasadnioną zwłokę w rozpoznaniu sprawy.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał wniosek za niezasadny.
Jego postawę stanowiłart. 679 k.p.c.Sad wyjaśnił, że wszczęcie postępowania o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku wymaga spełnienia przesłanek, których zaistnienie prowadzi do skutecznej zmiany dokonanego uprzednio stwierdzenia nabycia spadku.
Po pierwsze, wcześniej musi być wydane prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, które w swej treści nie ujmuje rzeczywistych spadkobierców albo nie podaje wszystkich spadkobierców, bądź nie określa prawidłowej wysokości udziałów spadkobierców.
Po drugie, wszczęcie postępowania następuje na wniosek, który może zgłosić każdy zainteresowany. Po trzecie, możliwość zgłoszenia wniosku przez podmiot, który nie był uczestnikiem wcześniejszego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nie jest ograniczona żadnym terminem. W tym przypadku wszczęcie postępowania może nastąpić w każdym czasie, po chwili uprawomocnienia się kwestionowanego postanowienia. Po czwarte, zgłoszenie wniosku przez uczestnika wcześniejszego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku jest dopuszczalne wtedy, gdy żądanie swe opiera na podstawie, której nie mógł powołać w poprzednim postępowaniu, a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność. Po piąte, analizowane postępowanie wymaga przeprowadzenia dowodu, że spadek w całości lub części nabyła inna osoba, niż wskazana w prawomocnym postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku. Po szóste, zasadne i skuteczne przeprowadzenie takiego dowodu obliguje sąd spadku do zmiany kwestionowanego postanowienia i stwierdzenia nabycia spadku zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym.
Tym samym uczestnik postępowania o stwierdzenie nabycia spadku doznaje istotnych ograniczeń. Po pierwsze, żądanie zmiany może oprzeć tylko na takiej podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu, a więc tak samo, jak w okolicznościach przewidzianych wart. 403 § 2 k.p.c.Po drugie, jest ograniczony terminem rocznym, wskazanym wart. 679 § 1in finek.p.c.Kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, może złożyć wniosek na podstawie powołanego przepisu w terminie jednego roku od dnia, w którym uzyskał możliwość wskazania podstawy uzasadniającej dokonanie zmiany postanowienia, jeżeli nie mógł jej powołać w trakcie postępowania spadkowego ( zob. postanowienie SN z 26.06.2012r. III CSK 121/12 ). Brzmienieart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.wskazuje, że uczestnicy postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nie mogą opierać żądania zmiany postanowienia na podstawie, którą mogli powołać w tamtym postępowaniu. Następuje bowiem prekluzja uprawnienia do zgłaszania twierdzeń i środków dowodowych, które mogły być, a nie zostały zgłoszone w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku ( zob. postanowienie SN z 23.11.2011r., IV CSK 141/11 ). Należy mieć również na względzie, iż ograniczenie przewidziane wart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.dotyczy także spadkobiercy uczestnika postępowania o stwierdzenie nabycia spadku ( zob. postanowienie SN z 26.01.2001r., II CKN 784/00 ).
W literaturze i orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że przepisart. 679 k.p.c.nie tylko realizuje ochronę dziedziczenia spadkodawcy, lecz zastępuje także instytucję wznowienia postępowania w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku, w drodze żądania zmiany dotychczasowego, wadliwego stwierdzenia nabycia spadku (zob. uchwała SN z 21.04.1994r., III CZP 40/94, postanowienie SN z 14.09.2004r., III CK 458/03 ). Wznowieniowy charakter postępowania o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku pozwala sięgnąć przy wykładni zawartego wart. 679 k.p.c.pojęcia „podstawy”, której uczestnik postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nie mógł powołać w tym postępowaniu, do treści i dorobku wykładniart. 403 § 2 k.p.c.Obejmuje ono zarówno okoliczności faktyczne, jak i środki dowodowe. Postępowanie o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku nie może być wykorzystywane jako środek do usunięcia skutków bezczynności czy wręcz błędów uczestnika postępowania. Nie wyklucza to jednak, co do zasady, możliwości powoływania się przez wnioskodawcę w postępowaniu wszczętym na podstawieart. 679 k.p.c.na nowe dowody, także odnośnie do okoliczności podnoszonych w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, jeżeli nie mógł ich wówczas powołać ( zob. postanowienie SN z 6.06.2007r., III CSK 19/07 ). Z dyspozycjiart. 679 kpcwynika zatem jednoznacznie ścisłe powiązanie uprawnienia żądania zmiany postanowienia z podstawą, która nie mogła być powołana przez zainteresowanego w poprzednim postępowaniu, w którym brał udział. Strona wnosząca o zmianę postanowienia spadkowego powinna wykazać, że powołane przez nią fakty i dowody, które mają uzasadniać żądanie zmiany, pozostawały poza jej dostępem podczas poprzedniego postępowania, przy uwzględnieniu, że chodzi o obiektywną możliwość ich powołania ( zob. postanowienie SN z 11.09.2014r., III CSK 239/13 ).
Ograniczenia wprowadzone wart. 679 § 1 zd. 2 kpcz założenia ustawodawcy mają służyć stabilizacji postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku. W orzecznictwie podkreślono, żeart. 679 § 1 zd. 2 kpcjako przepis o charakterze restrykcyjnym musi być wykładany ściśle ( uzasadnienie postanowienia SN z 28.10.1997r., I CKN 276/97, OSNC 1998, Nr 4, poz. 63, z glosą M. Niedospiała, PiP 1998, Nr 2, s. 107 i n.)
    .Z tego względu przez uczestnictwo w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku – w rozumieniuart. 679 kpc– należy rozumieć formalny udział w postępowaniu, a nie stopień aktywności, bierności, czy nawet całkowitą bezczynność zainteresowanego występującego w sprawie (zob. postanowienie SN z 4.02.2000r., II CKN 740/98 )
    .

Z kolei ciężar dowodu, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku nie jest spadkobiercą lub że jej udział jest inny niż stwierdzony, spoczywa na wnioskodawcy domagającym się zmiany stwierdzenia nabycia spadku (zob. A.Szpunar, Zmiana postanowienia o stwierdzeniu nabycia, s. 39 i n.; B. Kordasiewicz, w: System PrPryw, t. 10, 2015, s. 596–597).
Mając to na uwadze Sąd wskazał, że wnioskodawczyni w przedmiotowym postępowaniu nie wykazała, by testamentM. J. (1)z(...)został sfałszowany. Twierdzenia wnioskodawczyni w tym zakresie nie zostały poparte jakimkolwiek wiarygodnym dowodem. Wnioskodawczyni miała się dowiedzieć o sfałszowanym testamencieM. J. (1)od swojej babciP. T., która rzekomo dokonała tego czynu, a wiedza ta miała się przydać wnioskodawczyni. Jednocześnie wnioskodawczyni nie podjęła żadnych kroków prawnych związanych z informacjami, o których miała się dowiedzieć, aż do śmierciP. T.i nie zadbała ona, by pozostał jakikolwiek ślad z ich rozmowy. Jest to szczególnie zdumiewające w sytuacji, gdyP. T.nie groziła już żadna odpowiedzialność karna za ewentualne sfałszowanie testamentu poM. J. (1). Brak było zatem, w ocenie Sądu, logicznych podstaw do zwłoki wnioskodawczyni ze złożeniem wniosku w niniejsze sprawie. Wiedzę o rzekomym fałszerstwie wskazanego testamentu wnioskodawczyni miała potwierdzić u swojego ojca, lecz również nie zadbała ona o jakikolwiek ślad tej rozmowy, co ma fundamentalne znaczenie w sytuacji, gdy żaden z pozostałych uczestników postępowania nie kwestionuje testamentuM. J. (1), zarówno co do formy jak i treści. Z uwagi na to, że niepoparte żadnym materiałem dowodowym zeznania wnioskodawczyni na okoliczność mającego mieć miejsce ok. 37 lat temu fałszerstwa testamentu po zmarłejM. J. (1)nie mogły stanowić podstawy do wzruszenia prawomocnego postanowienia z dnia 16.02.1984r. Sąd miał na uwadze całkowicie instrumentalne posługiwanie się przez wnioskodawczynię rzekomą wiedzą na temat fałszerstwa wskazanego testamentu. Wnioskodawczyni wskazywała bowiem, że już kilka lat przed złożeniem wniosku w przedmiotowym postępowaniu była w posiadaniu wiedzy w tym zakresie, lecz z jej zeznań wynika, że impulsem do złożenia wniosku było postępowanie o zachowek z powództwaK. O. (2), w którym jest ona stroną. Wnioskodawczyni nie kryła również, że jeżeli porozumiałaby się zK. O. (2)w sprawie o zachowek, to prawdopodobnym jest, że w ogóle nie inicjowałaby niniejszego postępowania. Tym samym zasadne jest przyjęcie, że gdyby nie spór cywilny zawisły pomiędzyN. G. (1)iK. O. (2)przed Sądem Okręgowym wP., to wnioskodawczyni nie występowałaby z przedmiotowym wnioskiem i w pełni akceptowałaby dotychczasowy stan rzeczy.
Niezależnie od tego Sąd podkreślił, że nawet gdyby przyjąć że miało miejsce sfałszowanie testamentu poM. J. (1)w sposób przedstawiony przez wnioskodawczynię, to jej wniosek złożony w niniejszej sprawie również podlegałby oddaleniu z uwagi na upływ terminu zawitego wskazanego wart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.Wskazane ograniczenie dotyczy także spadkobiercy uczestnika postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, a uczestnikiem w sprawie stwierdzenia nabycia spadku poM. J. (1)byłaP. N., po której spadek odziedziczyłaN. G. (1)i z tego tytułu wywodzi ona swój interes prawny w przedmiotowej sprawie. Jednocześnie wnioskodawczyni nie wykazała, a nawet nie uprawdopodobniła, żeP. T.w czasie wskazanego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej siostrze nie mogła powołać zarzutu sfałszowanego testamentu. Wprawdzie w piśmie z dnia 18.06.2018r. wnioskodawczyni stwierdziła, iż nie ma żadnych przesłanek co do tego, żeP. N.miała jakąkolwiek wiedzę na temat sfałszowania testamentu swojej siostryM. J. (1), lecz twierdzenia te są całkowicie gołosłowne i pozostają w sprzeczności z zeznaniami samej wnioskodawczyni. Stwierdziła ona bowiem, że w jej rodzinie powszechna była wiedza o sfałszowaniu testamentuM. J. (1), w tym pozaP. T., która sama dokonała tego czynu, miał o nim wiedzieć również ojciec wnioskodawczyni. Mając powyższe na uwadze brak jest podstaw do przyjęcia, że o rzekomym fałszerstwie nie wiedziała równieżP. N., szczególnie że ta wiedza w rodzinie wnioskodawczyni miała być tzw. „tajemnicą poliszynela”. TymczasemP. N.biorąca udział jako uczestnik postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej siostrzeM. J. (1)nie stawiła się na posiedzeniu w dniu 16.02.1984r. (k. 13 akt(...)Sądu Rejonowego wP.) i zrezygnowała z czynnego udziału w tymże postępowaniu, czym pozbawiła się możliwości zgłoszenia przysługujących jej zarzutów.
W orzecznictwie podkreślono, żeart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.jako przepis o charakterze restrykcyjnym musi być wykładany ściśle i z tego względu przez uczestnictwo w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku – w rozumieniuart. 679 k.p.c.– należy rozumieć formalny udział w postępowaniu, a nie stopień aktywności, bierności, czy nawet całkowitą bezczynność zainteresowanego występującego w sprawie.
Powyższe okoliczności, nawet przy przyjęciu, że do fałszerstwa testamentuM. J. (1)faktycznie doszło, również powodowałyby konieczność oddalenia wniosku. Dlatego też Sąd oddalił wniosekN. G. (1)o powołanie biegłego grafologa na okoliczność autorstwa testamentuM. J. (1).
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawieart. 520 § 2 k.p.c.Interesy wnioskodawcy i uczestników postępowania, w szczególności uczestniczkiK. O. (1), były niewątpliwie sprzeczne. Z uwagi na oddalenie wniosku Sąd obciążył kosztami postępowania wnioskodawczynię w całości, korzystając zaś z uprawnienia przewidzianego wart. 108 § 1 k.p.c.szczegółowe ich wyliczenie pozostawił referendarzowi sądowemu po uprawomocnieniu się orzeczenia.
Apelacjęod postanowienia złożyła wnioskodawczyni, zaskarżając je w całości i zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a
art. 6 k.c.iart. 232 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie i obarczenie wnioskodawczyni ciężarem dowodu na okoliczność, że śp.P. N.nie posiadała wiedzy na temat sfałszowania testamentu śp.M. J. (1), co jest okolicznością negatywną, która nie może podlegać udowodnieniu, a ponadto stwierdzenie, że wnioskodawczyni nie wykazała sfałszowania testamentu śp.M. J. (1), choć zostały w tym zakresie zaoferowane środki dowodowe możliwe do przeprowadzenia;

b
art. 233 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.poprzez niezgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego rozważenie zebranego w sprawie materiału dowodowego i w konsekwencji nieprawidłowe ustalenie, że jeżeli nawet zarzut sfałszowania testamentu śp.M. J. (1)miałby być zasadny to: śp.P. N., której spadkobierczynią jest wnioskodawczyni, musiała o tym wiedzieć już wcześniej, nawet na etapie prowadzenia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po śp.M. J. (1); wnioskodawczyni posiadała wiedzę o sfałszowaniu testamentu śp.M. J. (1)na długo przed złożeniem wniosku w niniejszej sprawie;

c
art. 278 § 1 k.p.c.w zw. zart. 227 k.p.c.iart. 13 § 2 k.p.c.poprzez oddalenie wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z dziedziny grafologicznego badania pisma ręcznego oraz o pozyskanie materiałów porównawczych zgodnie z wnioskiem zawartym w piśmie wnioskodawczyni z 18.06.2018r. w sytuacji, gdy było to niezbędne dla rozpoznania niniejszej sprawy i ustalenia istotnych w sprawie okoliczności;

d
art. 3271§ 1 pkt 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.poprzez sporządzenie uzasadnienia zaskarżonego postanowienia w sposób utrudniający przeprowadzenie kontroli instancyjnej, w szczególności z uwagi na liczne nieścisłości, pominięcia i niedopowiedzenia;

e
art. 679 § 1 k.p.c.poprzez nieprawidłowe zastosowanie i oddalenie wniosku z powołaniem się na niewykazaną okoliczność, że śp.P. N.miała możność podniesienia zarzutów wobec testamentu śp.M. J. (1), a ponadto wnioskodawczyni upłynął termin do złożenia wniosku w niniejszej sprawie, gdyż rzekomo miała już wcześniej posiadać wiedzę o sfałszowaniu testamentu;

f
art. 679 § 3 k.p.c.poprzez brak zastosowania, zaniechanie przeprowadzenia dowodów istotnych w sprawie, a w konsekwencji odmowę zmiany postanowienia Sądu Rejonowego wP.z 16.02.1984r., sygn. akt(...)i stwierdzenia nabycia spadku po śp.M. J. (1)zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym.

W oparciu o te zarzuty wnioskodawczyni domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a ewentualnie przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego i zmiany zaskarżonego postanowienie poprzez stwierdzenie, że spadek poM. J. (1)na podstawie ustawy nabyło jej rodzeństwo:P. N.,J. P. (1)iJ. P. (2), każdy w 1/3 części spadku. Wnioskodawczyni wniosła także o zasądzenie na jej rzecz od uczestniczkiK. O. (1)kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych.
Wodpowiedzi na apelacjęuczestniczkaK. O. (1)wniosła o jej oddalenie, ewentualnie o zmianę zaskarżonego postanowienia i odrzucenie skargi wnioskodawczyni o wznowienie postępowania, a także o zasądzenie od wnioskodawczyni zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd Okręgowy zaważył, co następuje:
Apelacja wnioskodawczyni nie zasługiwała na uwzględnienie, choć Sąd Okręgowy uznał, że wniosek o zmianę stwierdzenia nabycia spadku poM. J. (1)należało oddalić z innych przyczyn, niż wskazał to Sąd I instancji.
Wyjść należy od tego, że przedmiotem rozstrzygnięcia w zaskarżonym postanowienie było żądanie oparte na treściart. 679 k.p.c., nie zaś skarga o wznowienie postępowania, stąd też zagłoszony w odpowiedzi na apelację wniosek o odrzucenie skargi był chybiony. Wprawdzie swój wniosek datowany na 14.12.2017r. wnioskodawczyni zatytułowała jako „Wniosek o wznowienie postępowania w sprawie stwierdzenia nabycia spadku poM. J. (1)”, natomiast od początku był on traktowany przez Sąd I instancji jako wniosek o zmianę stwierdzenia nabycia spadku; tak oznaczano przedmiot postępowania choćby w pismach kierowanych do uczestników ( k.9,55 ) czy też w wydawanych w toku postępowania zarządzeniach i postanowieniach ( k.23,38,82 ), pod kątemart. 679 k.p.c.Sąd I instancji badał nadto wiarygodność roszczenia przy ponownym rozpoznaniu wniosku wnioskodawczyni o udzielenie zabezpieczenia ( k.159 ). Oznacza to, że Sąd I instancji uznawał, że wniosek o wszczęcie postępowania został jedynie mylnie oznaczony (art. 130 § 1 zd. 2 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.), co nie stanowiło jednak przeszkody do nadania mu właściwego biegu, a prawidłowość tego założenia potwierdził ostatecznie pełnomocnik wnioskodawczyni na rozprawie w dniu 28.11.2019r. Co istotne, kwalifikacja wniosku nie budziła także wątpliwości uczestniczkiK. O. (1), która po otrzymaniu jego odpisu udzieliła pełnomocnictwa procesowego adwokatowi do reprezentowania jej w postępowaniu o „uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku poM. J. (2)” ( k.76 ), zaś w odpowiedzi na wniosek odnosiła się do przesłanek zastosowaniaart. 679 k.p.c.( k.83-85 ).
Przechodząc do apelacji należy stwierdzić, że nie mógł uzasadniać uchylenia zaskarżonego postanowienia zarzut naruszeniaart. 3271§ 1 pkt 1 k.p.c.( w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.), który wnioskodawczyni wiązała ze sposobem, sporządzenia jego uzasadnienia. Nawet jeżeli w uzasadnieniu tym znalazły się – wytknięte w apelacji – błędy polegające przykładowo na nazwaniuP. T.siostrą spadkodawczyni ( choć była jedynie świadkiem testamentu ), to jednak Sąd I instancji przedstawił zarówno ustalenia faktyczne, jak i rozważania prawne w stopniu całkowicie wystarczającym dla odtworzenia argumentacji, która doprowadziła do oddalenia wniosku. Tymczasem w orzecznictwie uznaje się, że wady uzasadnienia orzeczenia mogą być podłożem apelacji i skutkować uchyleniem orzeczenia tylko wówczas, gdy z ich powodu orzeczenie w ogóle nie poddaje się kontroli instancyjnej, a więc niemożliwe jest sprawdzenie jego trafności ( por. np. postanowienie SN z 22.05.2013r., III CSK 293/12, publ. OSN 2013/12/148 ). Sama wnioskodawczyni przyznaje natomiast w apelacji, że nieścisłości, pominięcia i niedopowiedzenia Sądu I instancji jedynie mogły utrudniać przeprowadzenie kontroli instancyjnej.
Wniosek dotyczył zmiany stwierdzenia nabycia spadku poM. J. (1)zmarłej(...)wP.. Z niekwestionowanych ustaleń Sądu I instancji wynika, że jej spadkobiercami ustawowymi było rodzeństwo:J. P. (1)((...)),J. P. (3)( zm. w(...). ) iP. N.((...)).
Wymagały uszczegółowienia ustalenia dotyczące przebiegu postępowania spadkowego, które Sąd Okręgowy poczynił w oparciu o dokumenty w aktach(...)( akta testamentowe ) i(...)( akta sprawy o stwierdzenie nabycia spadku ) Sądu Rejonowego wP.:
W dniu 9.11.1983r.K. P.zd.N.( nosząca później nazwisko(...)) złożyła w Państwowym Biurze Notarialnym wP.testamentM. J. (1)w celu jego otwarcia i ogłoszenia, gdyż zgodnie z treścią testamentu do dziedziczenia została powołana jej małoletnia wówczas córkaK. O. (1). Testament nosił datę(...)i był zatytułowany jako „Testament zwykły”, natomiast w rzeczywistości został sporządzony w obecności trzech świadków:P. T.,H. N.iD. W., spisany przezP. T.i jedynie podpisany przezM. J. (1). Spadkodawczyni oświadczyła w testamencie, że czyni jedyną spadkobierczynią wnuczkę swojej siostryP. N., małoletniąK. O. (1)ur. (...)( użyto nazwiska(...)). Złożony testament został(...)odwary i ogłoszony w(...)wP..
W dniu 7.12.1983r. wpłynął do Sądu Rejonowego wP.wniosekK. P.o stwierdzenie nabycia spadku poM. J. (1)– na podstawie testamentu otwartego i ogłoszonego w(...)wP.. Odpis wniosku wraz z zawiadomieniem o terminie rozprawy doręczono spadkobiercom ustawowym.J. P. (3)nadesłała do sądu pismo z 2.02.1984r., w którym oświadczyła, że w pełni akceptuje ostatnią wolę zmarłej siostry, natomiast pozostali spadkobiercy ustawowi (J. P. (1)iP. N.) nie stawili się na rozprawę i nie zajęli stanowiska. Na rozprawie odbywającej się 16.02.1984r. odebrano zapewnienie spadkowe odK. P., zostali także przesłuchani świadkowie testamentu, którzy zeznawali na temat okoliczności jego sporządzenia, podając zgodnie, że doszło do tego w mieszkaniu spadkodawczyni, przy czym oświadczenie spadkodawczyni spisałaP. T.i podpisali świadkowie, a następnie sama spadkodawczyni. Po przeprowadzeniu rozprawy Sąd Rejonowy wydał postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku na podstawie testamentu z(...), które to postanowienie uprawomocniło się wobec jego niezaskarżenia ( wówczas rewizją ). W dniu 24.11.2014r. wgląd do akt sprawy spadkowej uzyskała na swój wniosekN. G. (2)jako spadkobierczyniP. N..
Zgodnie zart. 679 k.p.c.dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku ( § 1 zd. 1 ), z tym że ten, kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, może tylko wówczas żądać zmiany postanowienia stwierdzającego nabycie spadku, gdy żądanie opiera na podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu, a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność ( § 1 zd. 2 ).
Sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni cyt. uregulowania ( s. 5-7 uzasadniania zaskarżonego postanowienia ), powołując się na poglądy utrwalone w orzecznictwie, żadnych zarzutów w tym zakresie nie podniesiono zresztą w apelacji. Sąd I instancji zasadnie ponadto uznał, że ograniczenie zart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.dotyczy nie tylko bezpośrednio uczestnika postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, ale także jego spadkobiercy. Ze względu na treść przepisówk.p.c.(art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c.,art. 180 § 1 k.p.c.,art. 366 k.p.c.) w postępowaniu cywilnym zachodzi ogólne następstwo spadkobierców, którzy nabywają legitymację do następstwa w zakresie postępowania dlatego, że są następcami prawnymi zmarłej strony ( uczestnika ) w zakresie sytuacji prawnej, której dotyczy postępowanie. Spadkobiercy w odniesieniu do praw i obowiązków wchodzących w skład spadku znajdują się w takiej samej sytuacji w zakresie postępowania jak spadkodawca i mogą wykorzystywać tylko te środki, które mógłby wykorzystać spadkodawca. Z tego względu równieżart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.ma zastosowanie do spadkobiercy uczestnika postępowania o stwierdzenie nabycia spadku i jeżeli nastąpiła prekluzja uprawnienia do zgłoszenia twierdzeń i środków dowodowych albo upływ terminu, dotyczy to także spadkobierców ( por. postanowienie SN z 26.01.2001r., II CKN 784/00, publ. OSNC 2001/7-8/118, uchwałę SN z 21.03.2001r., III CZP 4/01, publ. OSNC 2001/10/144 czy postanowienie SN z 14.10.2009r., V CSK 118/09 ).
Prawomocnym postanowieniem z 16.02.1984r. stwierdzono nabycie spadku poM. J. (1)na podstawie testamentu z(...)Był to testament szczególny w rozumieniuart. 952 k.c., gdyż spadkodawczyni oświadczyła ostatnią wolę ustnie w obecności trzech świadków ( § 1 ), a treść testamentu została stwierdzona w ten sposób, że jeden ze świadków spisał oświadczenie spadkodawcy bezpośrednio po jego złożeniu i pismo to podpisali spadkodawca i świadkowie ( § 2 ). WniosekN. G. (1)o zmianę stwierdzenia nabycia spadku opierał się na twierdzeniu, że testament przyjęty jako podstawa dziedziczenia powstał w wyniku zmowy w tym sensie, że spadkodawczyni w rzeczywistości nie złożyła oświadczenia ostatniej woli udokumentowanego w piśmie stwierdzającym jego treść, lecz pismo to zostało sporządzone już po jej śmierci, a podpis spadkodawczyni pod testamentem został sfałszowany. W razie zaistnienia takiej sytuacji nie doszłoby w ogóle do sporządzenia testamentu i miałoby miejsce dziedziczenie ustawowe (art. 926 § 2 k.c.), a zatem nie chodziłoby tylko – jak może sugerować treść wniosku – o nieważność dokumentu stwierdzającego treść testamentu.
W apelacji, w ramach zarzutów naruszeniaart. 227 k.p.c.iart. 232 k.p.c.( w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.), zasadnie wskazano na wewnętrzną niespójność stanowiska Sądu I instancji, który jako przyczynę oddalenia wniosku o zmianę stwierdzenia nabycia spadku poM. J. (1)wskazał to, że wnioskodawczyni, jak to ujął, nie udowodniła sfałszowania testamentu żadnym wiarygodnym dowodem ( s.7-8 ), a jednocześnie oddalił – jako zmierzające jedynie do zwłoki w rozpoznaniu sprawy – zgłoszone przez nią w piśmie z 18.06.2018r. ( k.86 ) wnioski dowodowe mające na celu wykazanie tych okoliczności, w tym w szczególności wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego pismoznawcy mający potwierdzić, że testament nie został podpisany własnoręcznie przez spadkodawczynię. Powyższe uchybienie Sądu I instancji ostatecznie nie przełożyło się jednak na wadliwe rozstrzygnięcie sprawy, gdyż oddalenie wniosku jest orzeczeniem prawidłowym.
WnioskodawczyniN. G. (1)zgłaszając żądanie zmiany stwierdzenia nabycia spadku poM. J. (1)była związana ograniczeniami wynikającymi zart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.Wnioskodawczyni jest bowiem spadkobierczynią testamentowąP. N.zmarłej(...)( co zostało stwierdzone postanowieniem Sądu Rejonowego Poznań-Nowe Miasto i Wilda wP.z dnia 25.06.2015r., sygn. akt(...)), zaśP. N.była uczestniczką postępowania o stwierdzenie nabycia spadku poM. J. (1). Sąd I instancji zdaje się opierać na założeniu, że wyłączenie możliwości powołania wskazanej we wniosku podstawy zmiany stwierdzenia nabycia spadku zachodziłoby w sytuacji, gdyby poprzedniczka prawna wnioskodawczyni wiedziała o sfałszowaniu testamentuM. J. (1). W wyniku analizy materiału sprawy Sąd I instancji ocenił przy tym, że brak jest podstaw do przyjęcia, aby o takim fałszerstwie – zakładając, że miało ono miejsce –P. N.nie wiedziała, a w konsekwencji uznał, że wniosek o zmianę twierdzenia nabycia spadku złożono po upływie terminu zart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.( s. 8-9 uzasadnienia ). Apelacja akceptuje założenie Sądu I instancji jako takie, natomiast zarzucając naruszenieart. 232 k.p.c.iart. 233 § 1 k.p.c.( w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.) wnioskodawczyni wywodziła, że Sąd I instancji obciążył ją obowiązkiem wykazania okoliczności negatywnej ( brak wiedzyP. N.o sfałszowaniu testamentu ), co według wnioskodawczyni jest niemożliwe, a ponadto błędnie ocenił materiał dowodowy, co skutkowało wadliwym przyjęciem, żeP. N.musiała wiedzieć o sfałszowaniu testamentu już na etapie prowadzenia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku poM. J. (1).
Nie ma potrzeby szczegółowego odnoszenia się do zarzutów apelacji w powyższym zakresie. Przede wszystkim bowiem należy zwrócić uwagę, że postępowanie prowadzone w trybieart. 679 k.p.c., choć szczególne, to jednak ma charakter wznowieniowy, co dostrzegł zresztą Sąd I instancji ( s. 6-7 uzasadnienia ).Art. 679 k.p.c.zastępuje instytucję wznowienia postępowania w drodze żądania zamiany dotychczasowego, wadliwego stwierdzenia nabycia spadku ( por. np. uchwałę SN z 21.04.1994r.,III CZP 40/94, publ. OSNC 1994/11/210 ). Wzgląd na to nakazuje interpretować użyte wart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.pojęcie „podstawy”, której uczestnik postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nie mógł powołać w tym postępowaniu, stosownie do treści i dorobku wykładniart. 403 § 2k.p.c.Zgodnie z jego brzmieniem przyjąć też należy, że obejmuje ono zarówno okoliczności faktyczne, jak i środki dowodowe ( por. postanowienie SN z 6.06.2007r., III CSK 19/07 ). Zart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.wynika ścisłe powiązanie uprawnienia do żądania zmiany postanowienia z tak rozumianą podstawą, która nie mogła być powołana przez zainteresowanego w poprzednim postępowaniu, w którym brał udział. Strona wnosząca o zmianę postanowienia spadkowego powinna zatem wykazać, że powołane przez nią fakty i dowody, które mają uzasadniać żądanie zmiany, pozostawały poza jej dostępem podczas poprzedniego postępowania, przy uwzględnieniu, że chodzi o obiektywną możliwość ich powołania. Celem ograniczenia m.in. w zakresie wymaganych podstaw żądania w stosunku do osób uczestniczących w pierwszym postępowaniu jest to, by uczestnik poprzedniego postępowania nie mógł się domagać zmiany postanowienia na podstawie, którą mógł poprzednio powołać. Ograniczenie to traktuje się jako prekluzję uprawnienia, która jest podyktowana potrzebą ochrony stabilności stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem porządku dziedziczenia ( por. postanowienie SN z 11.09.2013r., III CSK 239/14 ). Postępowanie o zmianę postanowienia spadkowego nie służy więc i nie może być wykorzystywane jako środek do usunięcia skutków bezczynności czy wręcz błędów uczestnika postępowania spadkowego, zaś żądając zmiany prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku uczestnik poprzedniego postępowania ( lub jego następca prawny ) winien wykazać przeszkodę obiektywną niepowołania w poprzednim postępowaniu okoliczności uzasadniających odmienną podstawę lub porządek dziedziczenia ( por. postanowienie SN z 3.04.2008r., II CSK 573/07 ).
Przeniesienie tych poglądów to na grunt niniejsze sprawy musi prowadzić do wniosku, że wnioskodawczyni żądając zmiany stwierdzenia nabycia spadku poM. J. (1)nie powołała się na podstawę – w przedstawionym wyżej rozumieniu – której jej poprzedniczka prawna (P. N.) nie mogła z obiektywnych przyczyn powołać w sprawie spadkowej. Należy zwrócić uwagę, żeP. N.doręczono odpis wniosku o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu oraz zawiadomienie o rozprawie, na której sąd spadku przesłuchał świadków testamentu ustnego i uznał jego ważność.P. N.nie wzięła aktywnego udziału w postępowaniu, choć obiektywnie mogła wówczas podnieść zarzut, że do sporządzenia testamentu szczególnego nie doszło, w szczególności że podpis spadkodawczyni pod jego treścią został sfałszowany, mogła także naprowadzać dowody mające na celu wykazanie tych twierdzeń.P. N.była siostrąM. J. (1), mieszkały po sąsiedzku ( w jednym budynku wP.przyul. (...), spadkodawczyni wlokalu nr (...), aP. N.wlokalu nr (...)– k.1 akt(...)i k.3 akt(...)), z pewnościąP. N.znany był charakter pisma spadkodawczyni, a więc po zapoznaniu się z testamentem, który był dostępny, gdyż akta testamentowe zostały przekazane z(...)do sądu spadku, miałaby z pewnością orientację co do ewentualnego podrobienia podpisu spadkodawczyni. Wnioski dowodowe, które w niniejszym postępowaniu powołała wnioskodawczyni, zawarte w jej piśmie z 18.06.2018r., zwłaszcza wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego pismoznawcy, mogły być zatem zgłoszone przez jej poprzedniczkę już w postępowaniu spadkowym. O tyle zresztą dowody te byłyby łatwiejsze do przeprowadzenia, że bezpośrednio po śmierci spadkodawczyni można by bez trudu uzyskać wiarygodne próbki jej pisma, co obecnie, po ponad 37 latach z pewnością nie jest proste.
Podsumowując, wnioskodawczyni nie oparła żądania zmiany stwierdzenia nabycia spadku na podstawie, której jej poprzedniczka prawna nie mogła powołać w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Dostrzegł to zresztą także Sąd I instancji, który w końcowej części uzasadniania ( s.9 ) wskazał, żeP. N.zrezygnowała z czynnego udziału w postępowaniu spadkowym, czym pozbawiła się możliwości zgłoszenia przysługujących jej zarzutów. Stanowisko to jest trafne, a tym samym nie można uznać, aby Sąd I instancji naruszyłart. 679 § 1 k.p.c.
Nie doszło tym samym do naruszeniaart. 679 § 3 k.p.c., co apelacja wiązała z nieprzeprowadzeniem przez Sąd I instancji istotnych w sprawie dowodów. Sąd miałby obowiązek przeprowadzenia dowodu, że spadek w całości lub w części nabyła inna osoba niż wskazana w prawomocnym postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, gdyby wniosek o zmianę postanowienia spadkowego, złożony na podstawieart. 679 § 1k.p.c., spełniał wymagania zawarte wzd. 2tego przepisu. Dopiero bowiem wówczas, gdy nie ma przeszkód do przeprowadzenia dowodu, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku nie jest spadkobiercą, lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzono, sąd ma obowiązek z urzędu badać, kto jest spadkobiercą, przy czym nie jest związany wcześniejszymi ustaleniami poczynionymi w postępowaniu spadkowym ( zob. postanowienie SN z 14.10.2009r.,V CSK 118/09i postanowienie SN z 11.09.2013r., III CSK 239/14 ).
W tym stanie rzeczy i na podstawieart. 385 k.p.c.( w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.) Sąd Okręgowy oddalił apelacje jako bezzasadną.
O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 520 § 3 k.p.c.Interesy wnioskodawczyni i uczestniczkiK. O. (1)były sprzeczne, a zatem oddalenie apelacji skutkowało obciążeniem wnioskodawczyni obowiązkiem zwrotu uczestniczce poniesionych przez nią kosztów zastępstwa prawnego. Ich wysokość ustalono na kwotę 120,-zł – zgodnie z § 15 ust. 1 i 3 w zw. z § 20 i § 6 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015r. w sprawie opłat za czynności adwokackie ( Dz.U. 2015/1800 ze zm. ).
/-/ Joanna Andrzejak-Kruk /-/ Paweł Soliński /-/ Maciej Agaciński