Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 416/20
Data wyroku: 2021-04-02 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Postępowanie spadkowe
Podstawa prawna: art. 534 kpc

Sygn. akt III Ca 416/20

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 5 grudnia 2019 roku, wydanym w sprawie z wnioskuJ. R.z udziałem Skarbu Państwa – Prezydenta MiastaŁ.o uznanie za zmarłychE. W. (1),R.W.,H. W.iA. J. (1), sygn. akt III Ns 1310/17, Sąd Rejonowy dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi:

1
uznał za zmarłegoR.W., synaJ.iE.,urodzonego w dniu (...)wD., ostatnio zamieszkałego wW., w Austrii, i oznaczyć chwilę jego śmierci na dzień 1 stycznia 1968 roku godzina 24.00;

2
uznał za zmarłegoH. W., synaJ.iE.,urodzonego w dniu (...)wS., ostatnio zamieszkałego wŁ.i oznaczyć chwilę jego śmierci na dzień 31 grudnia 1946 roku godzina 24.00;

3
uznał za zmarłąA. J. (2) z domu W., córkęJ.iE.,urodzoną w dniu (...)wD., ostatnio zamieszkałą w USA i oznaczyć chwilę jej śmierci na dzień 1 stycznia 1971 roku godzina 24.00;

4
oddalił wniosek o uznanie za zmarłą co doE. W. (2) z domu B., córkiM.,urodzonej w (...)roku wM.;

5
ustalił, iż wnioskodawca i uczestnik ponoszą we własnym zakresie koszty związane ze swoim udziałem w postępowaniu.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o poczynione przez Sąd Rejonowy ustalenia faktyczne, z których wynika, że:
E. W. (1)urodziła się w (...)roku wM.jako córkaM. B. (1). Pozostawała w związku małżeńskim zJ. W..
E. W. (1)miała pięcioro dzieci:R.,H.,A.,I.iM..
W 1913 rokuJ. W.iE. W. (1)nabyli zagrodę młyńską wS..
J.iE. W. (1)to rodzice matki wnioskodawcy.J.zmarł przed 1939 rokiem. Toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku. Wnioskodawca ostatni raz widział babkę w 1943 roku wS.. Wtedy widział teżH.iA.. Od tego czasu nie był na tej nieruchomości.E. W. (1)była Niemką i wyjechała do Niemiec w 1945 roku.
Matka wnioskodawcyI.wyszła za mąż za Polaka i została w Polsce. Zmarła w 2002 roku. Wnioskodawca miał kontakt tylko z kolejną siostrą matkiM. R., która jeden raz przyjechała do Polski – miało to miejsce w 1991 roku. Ciotka wnioskodawcy mieszkała wM.i zmarła w 1993 roku.M. R.wyjechała do Niemiec w latach pięćdziesiątych.
Zdjęcie nagrobka wnioskodawca znalazł po śmierci swojej matki w jej dokumentach.J. R.był w Niemczech u ciotkiM. R.kilka razy. Odwiedzał grób jej męża wM.. Ciotka mówiła wnioskodawcy, że nie toczyły się żadne sprawy sądowe o odstąpienie od narodowości polskiej. Mówiła, że w Niemczech nie toczyła się żadna sprawa o stwierdzenie nabycia spadku poE..M. R.nie miała dzieci.
W odpowiedzi na pismoJ. K.Generalny Rzeczypospolitej Polskiej wH.w dniu 2 grudnia 2016 roku skierował do niego pismo, w którym poinformował, iż wydobycie aktów zgonówE. W. (1)iA. J. (1)jest niemożliwe, gdyż na terenie Republiki Federalnej Niemiec nie istnieje centralny rejestr aktów stanu cywilnego.
W dniu 12 stycznia 2017 roku KierownikBiura (...)Polskiego Czerwonego Krzyża poinformowałJ. R., że nazwiska:E. W. (3) z domu B.,R.W.,A. J. (2) z domu W.iH. W.nie figurują w dokumentacji Polskiego Czerwonego Krzyża.
W dniu 21 października 2019 rokuJ. R.został powiadomiony przez Wydział PoszukiwańA.(...)ofN. P., że nie odnaleziono żadnych informacji odnośnie doE. W. (3) z domu B..
Nieruchomość wS.od 1996 roku należy doZ. K., która nabyła ja od nieżyjącego jużM. B. (2). Nikt nie żądał zwrotu nieruchomości.
Powyższy stan faktyczny Sąd Rejonowy ustalił na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w postaci dokumentów, zeznań i zdjęcia. Ich prawdziwość i wiarygodność nie budziły wątpliwości Sądu Rejonowego.
W świetle tak ustalonego stanu faktycznego sprawy, Sad Rejonowy uznał, że jedynie w przypadkuE. W. (1)przesłanki uznania za zmarłego wskazane wart. 29 k.c.nie zostały spełnione. Zdaniem Sądu Rejonowego, niewątpliwy fakt śmierciE. W. (1)stanowi przeszkodę do uznania jej za zmarłą. Przesłankami uznania za zmarłego są bowiem: zaginięcie osoby fizycznej oraz upływ odpowiednio długiego czasu. W realiach niniejszej sprawyE. W. (1)nie jest osobą zaginioną, czyli taką, o której nie ma wiadomości, czy nadal żyje czy zmarła, lecz pewne jest, żeE. W. (1)zmarła.
Apelację od powyższego postanowienia wniósł wnioskodawca, zaskarżając je w zakresie
oddalającym wniosek uznanie za zmarłąE. W. (1). Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenieart. 534 k.p.c.poprzez niedokonanie zmiany trybu postępowania z postępowania o uznaniu za zmarłąE. W. (3) z domu B.na postępowanie o stwierdzenie zgonuE. W. (3) z domu B., pomimo tego iż zostały spełnione przesłanki do zmiany trybu postępowania - co w konsekwencji doprowadziło do nierozpoznania istoty sprawy.
Z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia wyżej wskazanego zarzutu, skarżący podniósł naruszenieart. 233 k.p.c.poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zebranego materiału dowodowego, skutkujące błędnym ustaleniem, że w realiach niniejszej sprawyE. W. (1)nie jest osobą zaginioną, podczas gdy z całokształtu zebranego materiału dowodowego wynika fakt, iżE. W. (1)zaginęła w czasie II wojny światowej.
W konsekwencji tak podniesionych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie postanowienia w zaskarżonej części i przekazanie Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego postanowienia w taki sposób, iż Sąd umorzy postępowanie w zakresie wniosku o uznanie za zmarłąE. W. (1)i jednocześnie stwierdzi zgonE. W. (1)w dniu 1 stycznia 1947 r. o godz. 24.00, ewentualnie o zmianę zaskarżonego postanowienia w taki sposób, iż Sąd uzna za zmarłąE. W. (3) z domu B., córkęM.,urodzoną w (...)r. wM.i oznaczy chwilę jej śmierci na dzień 1 stycznia 1947 r. godz. 24.00. Wniósł też o każdorazowe zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jest zasadna i skutkuje uchyleniem zaskarżonego postanowienia i przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, albowiem nie została rozpoznana istota sprawy.
Na wstępie należy przypomnieć, iż Sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę ponownie, prowadząc w tym celu odpowiednie postępowanie dowodowe i dokonując odpowiednich ustaleń faktycznych. Ustalenia sądu pierwszej instancji nie są dla sądu drugiej instancji wiążące, toteż sąd odwoławczy, jako sąd merytoryczny (art. 382 k.p.c.), ponownie rozpoznaje sprawę i nie wiąże go zastosowane przez sąd pierwszej instancji prawo materialne ani stan faktyczny, który może ustalać samodzielnie. Sąd drugiej instancji musi zatem dokonać ponownych, własnych ustaleń, a następnie poddać je ocenie pod kątem prawa materialnego. Oznacza to również nie tylko uprawnienie, ale i obowiązek tego sądu do przeprowadzania dowodów z urzędu, gdy uzna, że jest to konieczne dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 232 zdanie drugie k.p.c.) (por. wyrok SN z dnia 21 marca 2014 r., II UK 365/13, LEX, wyrok SN z dnia 17 maja 2013 r. I CSK 509/12, LEX).
W kontekście powyższego powiedzieć należy, że Sąd I instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne w oparciu o zgromadzone dowody, które Sąd Okręgowy podziela i przyjmuje za własne z wyłączeniem daty urodzeniaE. W. (1). W świetle materiału dowodowego sprawy nie sposób jednoznacznie stwierdzić czyE. W. (1)urodziła się w (...), czy też może w 1872 roku. Część dokumentów świadczy o dacie 1867 roku jako właściwej. Z analizy aktu urodzeniaH. W., przetłumaczonego z języka rosyjskiego na język polski, wynika jednak, że w chwili urodzeniaH. W., tj. w 1914 roku,E. W. (1)miała 42 lata. To z kolei prowadzi do wniosku, iż urodziła się ona w 1872 roku.
Stosownie do treściart. 386 § 4 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżone orzeczenie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy. Nierozpoznanie istoty sprawy odpowiada sytuacji, kiedy sąd pierwszej instancji nie zbadał podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia albo zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania. Nierozpoznanie istoty sprawy można ująć jako niewyjaśnienie i pozostawienie poza oceną okoliczności faktycznych, stanowiących przesłanki zastosowania normy prawa materialnego, będącej podstawą roszczenia ( np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2012r., II CSK 274/11, LEX nr 1110971).
Treścią normy prawnej zawartej w tym przepisie jest upoważnienie do wydania przez sąd odwoławczy orzeczenia kasatoryjnego w określonych sytuacjach procesowych, jako wyjątku od zasady orzekania co do meritum sporu w tym postępowaniu. Jego brzmienie wskazuje jednocześnie na to, że nie zachodzi obowiązek prowadzenia przez sąd drugiej instancji postępowania dowodowego zmierzającego do wyjaśnienia rzeczywistej treści stosunków faktycznych i prawnych w sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji zaniechał rozważenia poddanych przez strony pod osąd żądań i twierdzeń, jak również, gdy nie dokonał oceny przeprowadzonych dowodów i pominął mogące mieć wpływ na rozstrzygnięcie meritum sporu dowody zawnioskowane przez strony dla ustalenia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Konieczne staje się wówczas wydanie orzeczenia przewidzianego wart. 386 § 4 k.p.c., ponieważ ocena po raz pierwszy poddanych przez strony pod osąd żądań, twierdzeń oraz dowodów, a następnie wydanie orzeczenia co do istoty sprawy, ograniczyłoby merytoryczne rozpoznanie sprawy do jednej instancji. Choć bowiem sąd odwoławczy ma uprawnienia sądu merytorycznego, to należy mieć na uwadze inną rolę w strukturze sprawowania wymiaru sprawiedliwości tego sądu i sądu pierwszej instancji.
W niniejszej sprawie mamy do czynienia z nierozpoznaniem istoty sprawy, bowiem skoro Sąd Rejonowy uznał, że śmierćE. W. (1)jest niewątpliwa, to winien stosownie ad treściart. 534 k.p.c.z urzędu przeprowadzić postępowanie o stwierdzenie zgonu, czego nie uczynił oddalając wniosek o uznanie za zmarłego. Nie zbadał sprawy z urzędu pod względem nowych przesłanek wynikających z postępowania w przedmiocie stwierdzenia zgonu.
W okolicznościach niniejszej sprawy, a wiec w sytuacji istnienia grobuE. W. (1), nadto odległej - w obu możliwych przypadkach - daty jej urodzenia, Sąd Rejonowy słusznie uznał, żeE. W. (1)nie żyje. Z doświadczenia życiowego wynika, iż przeciętny człowiek żyje krócej aniżeli wiek, który osiągnęłaby w chwili obecnejE. W. (1), gdyby nadal żyła. W takiej sytuacji natomiast, a więc w przypadku niewątpliwej śmierci zaginionej osoby, sąd, po myśliart. 534 k.p.c., winien z urzędu dalsze postępowanie przeprowadzić według przepisów o stwierdzeniu zgonu.
Dosyć często w okresie II wojny światowej zdarzały się przypadki, iż sporządzenie aktu zgonu w trybie zwykłym nie nastąpiło albo też nie mogło nastąpić. Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z 30 listopada 1973 r. (III CRN 277/73), do stwierdzenia zgonu może dojść gdy akt zgonu nie został sporządzony, a śmierć danej osoby jest niewątpliwa.N.śmierci nie musi być potwierdzona zeznaniami naocznych świadków, wystarczy że - z uwzględnieniem reguł doświadczenia życiowego - wynika ona z ogółu okoliczności konkretnego przypadku.
W przypadku stwierdzenia wystąpienia przesłanek wskazanych wart. 534 k.p.c.Sąd Rejonowy był zobowiązany jak już wskazano do zmiany postępowania o uznaniu za zmarłego na postępowanie o stwierdzenie zgonu. Zmiana postępowania o uznaniu za zmarłego na postepowanie o stwierdzenie zgonu nie wymaga wydania odrębnego postanowienia i zastosowania dyspozycjiart. 201w zw. zart. 13 § 2 k.p.c., który jednoznacznie dotyczy tylko zmiany trybu niewłaściwego na właściwy. Sąd I instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy zgodnie zart. 5 i 212w zw. zart. 13 § 2 k.p.c., powinien poinformować zainteresowanych o konieczności i skutkach podejmowanej zmiany postępowania z postępowania o uznanie za zmarłego na postępowanie o stwierdzenie zgonu. Ponadto Sąd I instancji winien mieć na uwadze, że w postępowaniu w sprawie o stwierdzenie zgonu stosuje się odpowiednio przepisy o uznaniu za zmarłego, chyba że zart. 536–538 k.p.c.wynika co innego. Oznacza to, że należy odpowiednio stosować równieżart. 529 k.p.c.co do wymagań wniosku oraz uprawdopodobnienia okoliczności faktycznych uzasadniających stwierdzenie zgonu. Przepisyart. 528 i 533 k.p.c.nie znajdują zastosowania. Co do osób bliskich winny być uczestnikami postępowania. W świetle powyższych uwag Sąd Rejonowy winien ustalić wiekE. W. (1), bowiem data wskazana we wniosku staje się wątpliwa, mając na względzie treść aktu urodzeniaH. W.synaE., z którego wynika, że w dniu 19.04.1914r.E. W. (4)miała 42 lata (k. 25). Ponadto z wyjaśnień złożonych przez wnioskodawcę wynika, że akt urodzenia jego babki nie był w ogóle poszukiwany pomimo, iż wiadomo, że była córkąM. z domu B.i urodziła się wM.. Trzeba również wskazać, że przy ustalaniu daty zgonu Sąd winien mieć na względzie okazany przez wnioskodawcę na rozprawie apelacyjnej listA. J. (1)z 15.06.1950r., przy którym to liście przysłano zdjęcie nagrobkaE. W. (1). Sąd Rejonowy również powinien wezwać do udziału w sprawie w charakterze uczestniczek siostry wnioskodawcy jako osoby zainteresowane, po ustaleniu ich danych osobowych i adresów. Być może one posiadają wiedzę co do wieku jak również co do daty i miejsca zgonuE. W. (1)oraz czy został sporządzony akt zgonu.
Reasumując Sąd I instancji winien zbadać sprawę pod względem nowych przesłanek wynikających z postępowania o stwierdzenie zgonu, co nie miało miejsca w niniejszej sprawie.
W tym stanie rzeczy dokonanie rozważań w ramach ewentualnego zarzutu naruszeniaart. 233 k.p.c.stało się bezprzedmiotowe.
Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy na podstawieart. 386 § 4 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego stosownie doart. 108 §2 k.p.c.