Sąd Okręgowy w Gliwicach
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 812/19
Data wyroku: 2021-04-07 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Sądu Okręgowego Mirella Szpyrka, Sędzia Sądu Okręgowego Roman Troll
Słowa kluczowe: Służebność przesyłu, Ochrona własności, Zasiedzenie
Podstawa prawna: art. 222 § 2 kc, art.305 ^4^ kc, art.292 kc, art. 172 § 2 kc

Sygn. akt III Ca 812/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 kwietnia 2021 r.
Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:
Przewodniczący – Sędzia Sądu Okręgowego  Roman Troll
Sędziowie Sądu Okręgowego:  Mirella Szpyrka
Beata Majewska-Czajkowska
Protokolant:      Monika Piasecka
po rozpoznaniu w dniu 24 marca 2021 r. w Gliwicach na rozprawie
sprawy z powództwaS. B.
przeciwko(...) Spółce AkcyjnejwK.
o przywrócenie stanu zgodnego z prawem
na skutek apelacji pozwanej
od wyroku wstępnego Sądu Rejonowego w Wodzisławiu Śląskim
z dnia 26 marca 2019 r., sygn. akt I C 2137/18

1
zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

a
usuwa jego oznaczenie jako wstępny,

b
oddala powództwo,

c
zasądza od powoda na rzecz pozwanej 3617 zł (trzy tysiące sześćset siedemnaście złotych) z tytułu zwrotu kosztów procesu,

2
zasądza od powoda na rzecz pozwanej 2750 zł (dwa tysiące siedemset pięćdziesiąt złotych) z tytułu zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.

SSO Beata Majewska-Czajkowska   SSO Roman Troll  SSO Mirella Szpyrka
Sygn. akt: III Ca 812/19

UZASADNIENIE
PowódS. B.domagał się od pozwanego(...) S.A.wK., aby nakazać pozwanemu przebudowę linii wodociągowej biegnącej pod powierzchnią wzdłuż nieruchomości położonej wW.przyul. (...), o powierzchni 0,7447 ha obejmującejdziałkę ewidencyjną o numerze (...), dla której Sąd Rejonowy w Wodzisławiu Śląskim prowadziksięgę wieczystą nr (...)poprzez poprowadzenie wodociągu wzdłuż granicy działki kierunku północnym tj. w kierunkuul. (...), następnie wzdłużulicy (...)w linii prostej, w taki sposób, aby połączył się z rurociągiem na sąsiedniejdziałce nr (...)sytuując ją w bliskiej odległości od granicy działki. W uzasadnieniu podał, że nabył tą nieruchomośćw 1996 r. nie wiedząc, że pod jej powierzchnią przebiega sieć wodociągowa, która obecnie uniemożliwia prawidłowe zagospodarowani działki. Z uwagi na rozwójfirmy (...), która jest dzierżawcą nieruchomości, niezbędne jest zagospodarowanie wskazanych działek, poprzez ich zabudowę halą produkcyjną. Wskazał, że pozwana nie posiada żadnego tytułu do korzystania z nieruchomości. Wskazał, że zasadne jest przesunięcie sieci i umiejscowienie jej w wzdłuż granicy działki, ponieważ do tej pory przebiega ona w poprzek działki. Jako podstawę żądania wskazałart. 222 § 2 k.c.który pozwala na skierowanie roszczenia przez właściciela przeciwko trwałemu wkraczaniu wprawo własności.
W odpowiedzi na żądanie pozwana domagała się oddalenia powództwa w całości jako bezzasadnego. W uzasadnieniu wskazała, że rurociąg DN 1000 mm został wybudowany na podstawie pozwolenia na budowę, w sposób legalny. Wskazała na brak technicznej możliwości dokonania przebudowy oraz, że żądanie narusza zasady współżycia społecznego, ponieważ wodociąg zaopatruje w wodę aglomerację górnośląską. Ponadto wskazała, że posiada tytuł prawny do korzystania z nieruchomości, w postaci służebności przesyłu, w zakresie posadowionych tam urządzeń przesyłowych, który nabyła w drodze zasiedzenia. Wskazała, że posiadała służebność przesyłu od 1984 r., kiedy to wybudowano wodociąg na nieruchomości stanowiącej wówczas własność Skarbu Państwa. Objęcie w posiadanie służebności nastąpiło 5 grudnia 1990 r. z chwilą nabycia urządzeń przesyłowych na podstawieart. 200 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościamii było to posiadanie w dobrej wierze, ponieważ rurociąg wybudowało przedsiębiorstwo państwowe na gruncie państwowym, a właściciel nieruchomości był jednocześnie właścicielem rurociągu. Pozwana i jej poprzednicy prawni korzystali z trwałego i widocznego urządzenia, którym był rurociąg wraz elementami infrastruktury przesyłowej w postaci komory odpowietrznikowej. Zaś w sierpniu 1986 roku naniesiono na mapę zasadniczą przebieg wodociągu. Przez wiele lat właściciele nieruchomości nie sprzeciwiali się przebiegowi wodociągu. Poza tym pozwana może doliczyć do swojego okresu posiadania służebności okres posiadania przez jej poprzedników prawnych, tj.Wojewódzkie Przedsiębiorstwo (...).
Wyrokiem wstępnym z 26 marca 2019 r. Sąd Rejonowy w Wodzisławiu Śląskim uznał roszczenie powoda za usprawiedliwione co do zasady.
Orzeczenie to zapadło przy następujących ustaleniach faktycznych: powód jest właścicielem nieruchomości położonej wW., przyul. (...), stanowiącejdziałkę nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Wodzisławiu Śląskim prowadziksięgę wieczystą nr (...); przez wiele lat powód nie korzystał z działki, która był ugorem. Na tej nieruchomości znajduje się wodociąg o średnicy 1000 mm oraz urządzenie,tj. komora z odpowietrznikiem na wodociągu, które buduje się w najwyższym punkcie sieci, żeby usunąć powietrze i można było zalać rurociąg wodą; urządzenie jest umieszczone w komorze, która jest obsypana ziemią, u góry znajduje się właz, przez który można wejść do środka. Rurociąg biegnie w poprzek działki, uniemożliwiając jej racjonalna zabudowę po obu stronach jego biegu.
Decyzją z 12 mara 1976 r. Wojewoda(...)ustalił miejsce i warunku realizacji inwestycji w postaci rurociągu przebiegającego na terenach wJ.,W.GminieM.. Z kolei decyzją z 15 sierpnia 1997 r. Wojewoda zatwierdził plan realizacyjny budowy rurociągu, a decyzją z 24 września 1981 r. główny Architekt Województwa działając z upoważnienia Wojewody udzieliłWojewódzkiemu Przedsiębiorstwu (...)i(...)wK.pozwolenia na budowę wodociągu fi 1000 relacjiJ.-P.zgodnie z planem realizacyjnym z 17 czerwca 1981 r. W 1984 r. rozpoczęto przygotowania do budowy rurociągu o średnicy 1000 mm zaopatrującego w wodę przebiegającem. in. przez nieruchomość należącą obecnie do powoda; wówczas nieruchomość stanowiła własność Skarbu Państwa. 11 maja 1984 r. sporządzono protokół odbioru wodociągu o średnicy 1000 mm relacjiJ.-P.przezWojewódzkie Przedsiębiorstwo (...)i(...)od wykonawcy tj.(...)wK.. W sierpniu 1986 r. wodociąg magistralny DN 1000 mm położony wW.w rejonieulicy (...)między innymi nadziałce (...)został naniesiony na mapę geodezyjną.
Zarządzeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z 15 maja 1951 r. utworzonoWojewódzkie Przedsiębiorstwo (...)wK.. Zarządzeniem nr(...)Wojewody(...)z 11 lipca 1991 r., w związku z podziałemWojewódzkiego Przedsiębiorstwa (...)wK., 1 sierpnia 1991 r. utworzono(...) Przedsiębiorstwo (...)wK.. Na podstawie zarządzenia nr(...)Wojewody(...)z 18 marca 1992 r. składniki majątkowe podzielonegoWojewódzkiego Przedsiębiorstwa (...)wK., w tym położony na nieruchomości powoda wodociąg, przyznano(...) Przedsiębiorstwu (...)wK.. 19 października 2005 r.(...) Przedsiębiorstwo (...)zostało przekształcone w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa pod nazwą(...) Spółka AkcyjnawK.na podstawieustawyo komercjalizacji i prywatyzacji z 30 sierpnia 1996 r.Decyzją z 2 sierpnia 2006 r. Wojewoda(...)stwierdził nabycie z mocy prawa przezWojewódzkie Przedsiębiorstwo (...)i(...)prawa użytkowania wieczystego i prawo własności budynków znajdujących się 5 grudnia 1990 r. w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego.
13 marca 1997 r. została zawarta umowa wieczystego użytkowania, na podstawie której, na nieruchomości położonej wW.składającej się zdziałek (...)o powierzchni 1,1456ha MiastoW.na podstawieustawy o gospodarce nieruchomościamii uchwały Zarządu Miasta z 18 grudnia 1996 r. oddało nieruchomośćw użytkowanie wieczyste na 99 latS. B.. Kiedy powód rozpoczynał czynności do rozbudowy nowej haliprzedsiębiorstwa (...), pod koniec lat90. ubiegłego wieku, z mapek geodezyjnych i innych dokumentów dowiedział się o przebiegu wodociągu. Wówczas dostosował się do jego przebiegu i z zachowaniem odpowiedniej odległości po obu stronach została wybudowana hala produkcyjna. Następnie wybudowana została druga hala, ale bardziej ograniczyło to możliwość zabudowy działki. Kilka lat temu rozpoczęto dalszą rozbudowę. W 2015 r. zostało skierowane pismo z prośbą o możliwość przesunięcia wodociągów, które dotyczyło działki sąsiedniej(...)i(...). Pismo pozostało bez odpowiedzi. Około 2015 r. działka była jeszcze zachwaszczona i odpowietrznik był zarośnięty, dopiero po wizycie kierownika w 2016 r. powód dowiedział się, że jest tam umieszczony odpowietrznik.(...)biegnie tuż pod powierzchnią tzn. około metra przy odpowietrzeniu. W dalszej odległości się obniża, co wyłącza nieruchomość spod jakichkolwiek inwestycji, takich jak budowa hali i przejazd samochodami ciężkimi. Podczas osobistej rozmowy z poprzednim prezesem przedsiębiorstwa wodociągów ustalono możliwość zabezpieczenia wodociągów przez ewentualnym rozszczelnieniem i zwiększenia strefy zabudowy. Nikt z pracowników wodociągów nie przechodził przez bramę firmy, by zgłosić wejście na nieruchomość, około 2015-2016 r. powstało ogrodzenie.
Przy tak dokonanych ustaleniach faktycznych Sąd Rejonowy, przywołując regulacjeart. 318 § 1 k.p.c.iart. 222 § 2 k.c., uznał roszczenie za usprawiedliwione w zasadzie i orzekła w tym zakresie wyrokiem wstępnym. Sąd Rejonowy, przywołujące regulacjeart. 3051k.c.,art. 3054k.c.,art. 292 k.c.,art. 172 § 1 i 2 k.c.,art. 7 k.c., art. 5 ustawy z 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (tzw. ustawy komunalizacyjnej), doszedł do wniosku, że od 27 maja 1990 r. poprzednik prawny pozwanej (najpierw Skarb Państwa, a od 5 grudnia 1990 przedsiębiorstwo państwowe, które nabyło własność urządzeń przesyłowych), gdy przestał być właścicielem gruntu, bo objęła go na własność gmina w drodze ustawy, powziął wiadomość, że tytułu prawnego do nieruchomości nie ma, bo to przedsiębiorstwo państwowe ewidencjonuje swój majątek trwały i z chwilą wejścia w życie przepisów o komunalizacji majątku państwowego, poprzednik prawny pozwanej doskonale wiedział, że nie jest właścicielem nieruchomości, po której biegnie wodociąg magistralny, jeden z kluczowych składników majątku tego przedsiębiorstwa; tym bardziej, że powód, działając jako użytkownik wieczysty, budował na nieruchomości hale produkcyjne i wielokrotnie informował pozwaną o stanie prawnym nieruchomości i o tym, że korzystanie przez pozwaną z rurociągu stanowi naruszanie jego prawa. Sąd Rejonowy zaznaczył przy tym, że poprzednik prawny pozwanej w chwili gdy budowano rurociąg był jednocześnie właścicielem nieruchomości, zatem nie musiał uzyskiwać żadnej zgody na wejście swoją nieruchomość i wybudowanie na niej rurociągu; trudno też mówić wówczas o objęciu nieruchomości w posiadanie w zakresie odpowiadającym treści służebności przesyłu, takie objecie w posiadanie mogło mieć miejsce dopiero z chwilą rozdzielenia prawa własności nieruchomości od prawa własności rurociągu. Jego zdaniem przekonanie posiadacza, że nie narusza cudzego prawa nie było w tej sytuacji usprawiedliwione, a nie można przyjąć, iż do wejścia w posiadanie doszło przed 27 maja 1990 r.
Zdaniem Sądu Rejonowego prowadząc inwestycje powód wskazywał, że jest użytkownikiem wieczystym nieruchomości i zasięgał uzgodnień celem budowy hal, dlatego zarówno przedsiębiorstwo państwowe, jak i powstała na jego majątku spółka z o.o., będąca obecnie pozwaną doskonale wiedziała, że od 27 maja 1990 r. korzysta z cudzego gruntu należącego do gminy; to dostateczna przesłanka przyjęcia, że pozwana nie weszła w posiadanie nieruchomości w zakresie służebności w dobrej wierze, bo nie miała żadnego powodu przypuszczać, że ma prawo do dysponowania nieruchomością, skoro rozdzielone zostały stosunki własnościowe i podmiot będący właścicielem rurociągu został oderwany od podmiotu będącego właścicielem nieruchomości.
Sąd Rejonowy podkreślił, że nawet gdyby przyjąć, że do zasiedzenia doszło, z uwagi na przyjęcie dobrej wiary przy obejmowaniu tej służebności w posiadanie, to korzystaniez tego prawa przez pozwaną w takim zakresie w jakim jest to obecnie, zasługuje na dezaprobatę w świetleart. 5 k.c.Powód jest właścicielem nieruchomości, którą nabył na cele inwestycyjne i zgodnie z tymi celami chce ją zagospodarować, a posadowienie rurociągu w takim przebiegu powoduje całkowitą niemożliwość wykonywania przez niego prawa własności, zgodnie z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem, bo po prostu nie może niczego na tej działce wybudować, a odmowa przesunięcia wodociągu w granicę stanowi przejaw złej woli pozwanej, bo taka przebudowa jest całkowicie możliwa, gdyż wykonując remonty, pozwana wyłącza część rurociągu na czas wykonywania prac. Powód prowadził negocjacjez władzami pozwanej w celu polubownego przesunięcia rurociągu, z którego też oczywiście sam korzysta. Prawo własności jest, co do zasady, prawem silniejszym niż ograniczoneprawo rzeczowe, jakim jest służebność. Na złą wolę po stronie pozwanej, która odmawia przesunięcia rurociągu wskazuje też fakt, że przecież nie potrzebuje ona całej powierzchni nieruchomości powoda do wykonywania tej służebności, a uniemożliwia jakiekolwiek zagospodarowanie cudzej nieruchomości, z której korzysta tylko jako uprawniony ze służebności. Wykonywanie służebności nie może przecież zaprzeczać treści prawa własności i powodować de facto brak możliwości skorzystania przez właściciela ze swojego prawa.
Apelację od tego wyroku złożyła pozwana zaskarżając go w całości i zarzucając mu: naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego materiału i błędne przyjęcie, że 27 maja 1990 r.Gmina M.W.stała się z mocy samego prawa właścicielem nieruchomości powoda, przez co w zaskarżonym wyroku wyrażono stanowisko że poprzednik prawny pozwanej miał o tym świadomość, a zatem objąłw posiadanie służebność gruntową w tej dacie w złej wierze, co jest oczywiście błędne, ponieważ powyższa okoliczność nie została wykazana jakimkolwiek środkiem dowodowym, jak natomiast wynika z dokumentów odnalezionych przez pozwaną Gmina najwcześniej w piśmie z 9 stycznia 1997 r. ujawniła się jako właściciel nieruchomości powoda w ogóle nie wskazując co jest podstawą prawną nabycia prawa własności nieruchomości, natomiast zarówno wksiędze wieczystej numer (...)(z której wydzieliła się nieruchomość powoda), jak i w ewidencji gruntów, aż do 21 stycznia 1997 r. to Skarb Państwa figurował jako właściciel nieruchomości powoda (działki numer (...)), z uwagi na co poprzednik prawny pozwanej nie miał jakichkolwiek podstaw do posiadania świadomości, że 27 maja 1990 r. obejmował służebność gruntową na nieruchomości powoda stanowiącej ówcześnie własnośćGminy M.W., a zatem brak było podstaw do twierdzenia że objęcie w posiadanie służebności gruntowej przez poprzednika prawnego Pozwanej nastąpiło w złej wierze. Ewentualnie, w przypadku dokonania ustalenia, że 27 maja 1990 r. doszło do komunalizacji zarzuciła błędne uznanie, że miała świadomość, iż nie jest to już nieruchomość Skarbu Państwa, ponieważ w przypadku, w którym Skarb Państwa wybudował na gruncie publicznym (państwowym lub samorządowym) urządzenia przesyłowe, dla ustalenia koniecznego do zasiedzenia służebności terminu posiadania, przyjmuje się że kolejny właściciel urządzeń przesyłowych (przedsiębiorca przesyłowy) objął w posiadanie służebność gruntową odpowiadającą treścią służebnością przesyłu w dobrej wierze, a za takim stanowiskiem przemawia okoliczność, iż Skarb Państwa był zarówno właścicielem nieruchomości obciążonej oraz inwestorem, a także był zobowiązany do wyposażenia przedsiębiorstwa państwowegow środki do prowadzenia działalności oraz do udostępnienia nieruchomości niezbędnych do korzystania z nich, w związku z powyższym niewątpliwie godził się na zajęcie i korzystanie ze swoich nieruchomości, a z uwagi na zasadę jednolitej własności państwowej zbędne było wydawanie decyzji, bądź zawieranie odrębnej umowy z przedsiębiorstwem państwowym, natomiast jeżeli stan ten nie uległ zmianie właściciela nieruchomości a także po nabyciu własności składników majątku przez przedsiębiorstwo państwowe, mogło ono mieć uzasadnione przekonanie, że kontynuowanie posiadania jest zgodne z wolą właściciela nieruchomości, tym bardziej że nie wystąpiły żadne istotne zmiany we wzajemnych stosunkach, ani właściciel nie domagał się usunięcia urządzeń przesyłowych bądź uregulowania umownie kwestii korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego z nieruchomości obciążonej w zakresie urządzeń przesyłowych. Ponadto zarzuciła naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego materiału i błędne przyjęcie, że poprzednik prawny pozwanej winien mieć świadomość, że 27 maja 1990 r. objął w posiadanie służebność gruntową na nieruchomościGminy M.W., a zatem objął w posiadanie służebność gruntową w tej dacie w złej wierze, co jest oczywiście błędne, ponieważGmina M.W.najwcześniej w piśmie z 9 stycznia 1997 r. ujawniła się jako nowy właściciel nieruchomości powoda, natomiast zarówno wksiędze wieczystej numer (...)(z której wydzieliła się nieruchomość powoda), jak i w ewidencji gruntów, aż do 21 stycznia 1997 r. to Skarb Państwa figurował jako właściciel nieruchomości Powoda (działki numer (...)), z uwagi na co poprzednik prawny pozwanej nie miał jakichkolwiek podstaw do posiadania wiedzy, że 27 maja 1990 r. obejmował służebność gruntową na nieruchomości powoda stanowiącej ówcześnie własnośćGminy M.W., a zatem brak było podstaw do twierdzenia, że objęcie w posiadanie służebności gruntowej przez poprzednika prawnego Pozwanej nastąpiło w złej wierze. Ponadto zarzuciła naruszenieart. 233 §1 k.p.c.poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego materiału i błędne przyjęcie, że poprzednik prawny pozwanej obejmował w posiadanie w złej wierze służebność gruntową na nieruchomościGminy M.W.27 maja 1990 r., albowiem miał świadomość że nie jest to już nieruchomość Skarbu Państwa, co jest oczywiście błędne, ponieważ w przypadku, w którym Skarb Państwa wybudował na gruncie publicznym (państwowym lub samorządowym) urządzenia przesyłowe, dla ustalenia koniecznego do zasiedzenia służebności terminu posiadania, przyjmuje się że kolejny właściciel urządzeń przesyłowych (przedsiębiorca przesyłowy) objął w posiadanie służebność gruntową odpowiadającą treścią służebnością przesyłu w dobrej wierze, a za takim stanowiskiem przemawia okoliczność, iż Skarb Państwa był zarówno właścicielem nieruchomości obciążonej oraz inwestorem, a także był zobowiązany do wyposażenia przedsiębiorstwa państwowego w środki do prowadzenia działalności oraz do udostępnienia nieruchomości niezbędnych do korzystania z nich, w związku z powyższym niewątpliwie godził się na zajęcie i korzystanie ze swoich nieruchomości, a z uwagi na zasadę jednolitej własności państwowej zbędne było wydawanie decyzji, bądź zawieranie odrębnej umowyz przedsiębiorstwem państwowym, natomiast jeżeli stan ten nie uległ zmianie właściciela nieruchomości a także po nabyciu własności składników majątku przez przedsiębiorstwo państwowe, mogło ono mieć uzasadnione przekonanie, że kontynuowanie posiadania jest zgodne z wolą właściciela nieruchomości, tym bardziej że nie wystąpiły żadne istotne zmiany we wzajemnych stosunkach, ani właściciel nie domagał się usunięcia urządzeń przesyłowych bądź uregulowania umownie kwestii korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego z nieruchomości obciążonej w zakresie urządzeń przesyłowych. Poza tym zarzuciła naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego materiału i błędne przyjęcie, że poprzednik prawny pozwanej obejmował w posiadanie w złej wierze służebność gruntową na nieruchomościGminy M.W.27 maja 1990 r., albowiem miał świadomość, że nie jest to już nieruchomość Skarbu Państwa, przy braku jakichkolwiek dowodów wykazujących sprzeciw właściciela na korzystanie z jego gruntu przez przedsiębiorcę przesyłowego, co jest oczywiście błędne, ponieważ brak było jakichkolwiek podstaw do twierdzenia, żeGmina M.W.nawet hipotetycznie mogłaby się sprzeciwić korzystaniu z jej gruntu przez przedsiębiorcę przesyłowego dostarczającego wodę miastuW., w sytuacji w której zbiorowe zaopatrywanie w wodę mieszkańców miasta jest ustawowym obowiązkiemGminy M.W., a tym samym brak było jakichkolwiek podstaw do twierdzenia że poprzednik prawny pozwanej mógłby choćby hipotetycznie przypuszczać że nie przysługuje mu tytuł prawny do korzystania z nieruchomościGminy M.W.poprzez przesyłanie wody za pośrednictwem wodociągu znajdującego się na tej nieruchomości.
Dodatkowo zarzuciła naruszenieart. 234 k.p.c.w zw. zart. 7 k.c.iart. 341 k.c.w zw. zart. 172 § 1 k.c.poprzez jego niezastosowanie i błędne przyjęcie, że pozwana oraz jej poprzednik prawny byli posiadaczami służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu w złej wierze, podczas gdy Sąd Rejonowy był związany domniemaniem, które nie zostało obalone przez powoda żadnym wnioskiem dowodowym, zgodnie z którym fakt, iż pozwana faktycznie jest posiadaczem służebności gruntowej na nieruchomości obciążonej przy braku jakiegokolwiek sprzeciwu ówczesnego właściciela nieruchomości oznacza, iż posiadanie takie jest zgodne ze stanem prawnym, co nakazuje przyjęcie dobrej wiary posiadacza przy liczeniu terminów zasiedzenia, z uwagi na co do stwierdzenia zasiedzenia służebności przesyłu wystarczający jest upływ 20 lat posiadania służebności, w związku z czym doszło do nabycia na rzecz pozwanej służebności przesyłu na nieruchomości powoda 5 grudnia 2010 r. (ewentualnie 27 maja 2010 r. albo 7 stycznia 2011 r.), a zatem bezzasadne jest powództwoo zaniechanie naruszeń i przesunięcie wodociągu wzdłuż granicy nieruchomości powoda.
Zarzuciła także naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego materiału i błędne przyjęcie, że pozwana nie wyrażała zgody na przesunięcie wodociągu, co prowadziło do konstatacji, że jest to przejaw złej woli pozwanej, co z kolei doprowadziło do uznania, że nie mógł być skuteczny zarzut zasiedzenia służebności przesyłu, albowiem działanie pozwanej narusza zasady współżycia społecznego, co jest oczywiście błędne, gdyż na rozprawie 26 marca 2019 r. pełnomocnik pozwanej wyraźnie oświadczył, że niezależnie od wyniku sprawy pozwana najpewniej wyrazi zgodę na przesunięcie wodociągu w pewnym zakresie albo na inne dogodne dla powoda rozwiązanie tej kwestii, jednak to powód winien ponieść tego koszty, które sam powód oszacował na ponad 600000 zł, a tym samym błędne było stanowisko Sądu Rejonowego, iż brak zgody pozwanej na zaproponowane warunki powoda stanowi przejaw złej woli pozwanej. Jednocześnie zarzuciła naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.w zw. zart. 278 § 1 k.p.c.poprzez poczynienie ustaleń faktycznych w przedmiocie wymagającym wiadomości specjalnych bez przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego sądowego polegających na uznaniu, że możliwa jest przebudowa wodociągu na nieruchomości powoda w sposób polegający na przesunięciu wodociągu wzdłuż granicy nieruchomości, co doprowadziło do uznania, że brak zgody pozwanej na przesunięcie wodociągu jest przejawem jej złej woli, przez co z kolei uznano, że podniesienie przez pozwaną zarzutu zasiedzenia służebności przesyłu nie powinno korzystać z ochrony przewidzianej prawem, co jest oczywiście błędne albowiem możliwość przebudowy wodociągu zgodnie z żądaniem powoda została zakwestionowana przez pozwaną, a stwierdzenie możliwości przebudowy wodociągu zgodnie z żądaniem wymaga wiadomości specjalnych, których nie posiada Sąd Rejonowy, tym samym brak było podstaw do uznania, że podniesienie przez pozwaną zarzutu zasiedzenia służebności przesyłu stanowi naruszenie zasad współżycia społecznego i nie powinno korzystać z ochrony.
Zarzuciła także naruszenieart. 172 § 1 k.c.w zw. zart. 7 k.c.iart. 3051k.c.w zw. zart. 285 § 1 k.c.iart. 292 k.c., poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w przypadku, w którym 27 maja 1990 r.Gmina M.W.stała się z mocy samego prawa właścicielem nieruchomości powoda przy ujawnieniu tej okoliczności w ewidencji gruntów i księdze wieczystej dopiero 21 stycznia 1997 r. winno doprowadzić do uznania, że poprzednik prawny pozwanej objął w posiadanie służebność gruntową 27 maja 1990 r. w złej wierze, co jest oczywiście błędne, albowiem kwalifikację rodzaju wiary posiadacza służebności gruntowej dokonuje się z chwilą objęcia służebności w posiadanie,a późniejsze dowiedzenie się o braku tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości powoda nie ma żadnego wpływu na kwalifikację rodzaju wiary posiadacza, gdyż późniejsza zła wiara nie szkodzi, tym samym późniejsze dowiedzenie się przez pozwaną o tym, iż 27 maja 1990 r.Gmina M.W.stała się właścicielem nieruchomości, na której posadowiono urządzenia przesyłowe, jest bez jakiegokolwiek znaczenia dla kwalifikacji rodzaju wiary posiadacza służebności, a za tym na tej podstawie nie można wywodzić że poprzednik prawny pozwanej objął w posiadanie służebność gruntową na nieruchomości powoda w złej wierze. Zarzuciła także błędną wykładnię tych regulacji polegającą na przyjęciu, poprzednik prawny pozwanej obejmował w posiadanie w złej wierze służebność gruntową na nieruchomościGminy M.W.27 maja 1990 r., albowiem miał świadomość że nie jest to już nieruchomość Skarbu Państwa, co jest oczywiście błędne, ponieważ domniemania dobrej wiary się nie wykazuje (jako domniemania formalnego) i dla uwzględnienia zarzutu zasiedzenia służebności przesyłu w dobrej wierze wystarczy wykazanie daty objęcia w posiadanie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu oraz legitymowanie się 20 letnim okresem posiadania służebności gruntowej, jako polegającej na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia przesyłowego, z uwagi na co celem obalenia domniemania dobrej wiary przedsiębiorcy przesyłowego, to aktualny właściciel nieruchomości obciążonej musiałby wykazać, że w dacie objęcia służebności w posiadanie przez przedsiębiorcę przesyłowego ówczesny właściciel nieruchomości obciążonej sprzeciwiał się budowie wodociągu na jego nieruchomości jak i sprzeciwiał się korzystaniu z jego nieruchomości przez przedsiębiorcę przesyłowego o treści odpowiadającej służebności przesyłu, przy czym chodzi o uzewnętrzniony sprzeciw właściciela nieruchomości na posadowienie wodociągu jak i na korzystanie z jego nieruchomości przez przedsiębiorcę przesyłowego, a nie o sprzeciw jako wewnętrzne przeżycie psychiczne właściciela, bowiem tylko uzewnętrzniony sprzeciw właściciela nieruchomości polegający, m.in. na pisaniu pism, skarg, zażaleń, odwołań, czy też blokowaniu prac budowlanych oraz uniemożliwianie posiadania służebności, jest dla przedsiębiorcy przesyłowego czytelnym sygnałem, że nie przysługuje mu prawo do korzystaniaz nieruchomości obciążonej o treści odpowiadającej służebności przesyłu i tylko wówczas można mówić o posiadaniu służebności w złej wierze.
Zarzuciła także naruszenieart. 5 k.c.poprzez jego błędną wykładnię prowadzącą do przyjęcia, że nie zasługuje na uwzględnienie zarzut zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu jako sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,w przypadku, w którym pozwana nie wyraża zgody na poniesienie kosztów przesunięcia wodociągu na nieruchomości powoda w sytuacji, w której sam powód wylicza wysokość tych kosztów na ponad 600000 zł, które to stanowisku Sądu Rejonowego jest oczywiście błędne, bowiem powód nabył nieruchomość już obciążoną urządzeniami przesyłowymi, co z pewnością znalazło swoje odzwierciedlenie w cenie nabycia nieruchomości, ponadto fakt że właściciel nieruchomości nie podejmuje żadnych działań względem przedsiębiorcy przesyłowego mogących doprowadzić do przerwania biegu terminu zasiedzenia służebności oznacza, iż akceptuje stan prawny i faktyczny zastany na nieruchomości, jednocześnie nie można uznawać braku zgody pozwanej na pokrycie kosztów przesunięcia wodociągu jako przejaw złej woli pozwanej, co nie uwzględnia również okoliczności, że wodociąg przechodzący przez nieruchomość powoda zaopatruje w wodę całą aglomerację(...), z której pośrednio korzysta sam powód (pozwana dostarcza wodę rejonowym przedsiębiorstwom wodociągowym, które rozsyłają wodę do bezpośrednich odbiorców).
Przy tak postawionych zarzutach wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez oddalenie w całości powództwa i o zasądzenie od powoda kosztów postępowania za obie instancji.
Wniosła także o dopuszczenie oraz przeprowadzenie dowodu z dokumentów znajdujących się w aktachksiąg wieczystych numer (...)(dawna księga(...), tj.: wniosku Prezydenta MiastaW.z 9 stycznia 1997 r. o wydzielenie nieruchomości do innej księgi wieczystej oraz wpisanie nowego właściciela;księgi wieczystej numer (...)- dział I - karta 5; opisu i mapy z 10 stycznia 1997 r.; wyciągu głównego z wykazu zmian gruntowych z 15 grudnia 1992 r. na okoliczność daty, do której Skarb Państwa był ujawniony w księdze wieczystej oraz ewidencji gruntów jako właściciel nieruchomości powoda stanowiącejdziałkę numer (...), daty ujawnieniaGminy M.W.jako właściciela tej nieruchomości, daty wydzieleniadziałki numer (...)zksięgi wieczystej numer (...)(aktualnie(...)doksięgi wieczystej numer (...)
W odpowiedzi na apelację powód wniósł o jej oddalenie, oddalenie wniosków dowodowych i zasądzenie od pozwanej na jego rzecz kosztów postępowania odwoławczego.
Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 9 ust. 4 ustawy z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469), Sąd Okręgowy rozpoznając apelacje stosuje regulacje proceduralne w brzmieniu sprzed nowelizacji, która weszław życie 7 listopada 2019 r. Apelacje bowiem wpłynęły przed tym terminem.
Orzeczenie zostało wydane po przeprowadzeniu rozprawy zdalnej, przy czym pełnomocnik pozwanej był obecny na tej rozprawie, a to zgodnie z art. 15zzs1pkt 1 ustawy z 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 374 ze zm.),z uwagi na stan epidemii i nadmierne zagrożenie dla zdrowia i życia ludzkiego.
Ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy są, co do zasady, prawidłowe; trzeba tylko podkreślić, że przywołana w uzasadnieniu decyzja wojewody zatwierdzająca plan realizacyjny budowy rurociągu pochodzi nie z 15 sierpnia 1997 r., ale jest o 20 lat wcześniejsza – pochodzi z 15 sierpnia 1977 r. (por. k. 82 akt), z tą zmianą Sąd Okręgowy uznaje je za własne. Należy w tym miejscu wyraźnie podkreślić, że Sąd Rejonowy w żadnej części dokonanych przez siebie ustaleń faktycznych nie wskazał, że została wydana decyzja stwierdzająca nabycie nieruchomości, będącej przedmiotem sporu, przez gminę z mocy prawa. Jedynie w części zważeniowej uzasadnienia Sąd Rejonowy przywołał regulacje ustawy komunalizacyjnej (ustawy z 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych) zaznaczając, że od 27 maja 1990 r. działka objęta pozwem nie stanowi już własność Skarbu Państwa, tylko gminy.
Faktycznie więc Sąd Rejonowy nie ustalił, że doszło do nabycia nieruchomościz mocy prawa, niemniej jednak ocenił, że nie było innej możliwości, w sytuacji, gdy ostatecznie gmina, na podstawie dokumentów, które posiadał Sąd Rejonowy, stała się właścicielem nieruchomości po Skarbie Państwa, a następnie stał się nim powód.
Z tego rozróżnienia wynikają także zarzuty apelacji skierowane przeciwko ustaleniu, że doszło do nabycia nieruchomości z mocy prawa na rzecz gminy.
W toku postępowania odwoławczego ustalono, że 1 czerwca 1993 r. została wydana przez Urząd Wojewódzki wK.(Wojewodę(...)) decyzja (nrG.II-5/MK/30/3/I/410 wraz z mapą), mocą której stwierdzono nabycie spornej działki z mocy prawa przez GminęW.(dowód: decyzja z mapą /k. 83-86 akt(...)), a co za tym idzie rzeczywiście 27 maja 1990 r., w trybie ustawy komunalizacyjnej przywołanej prze Sąd Rejonowy, nabyła ona własność spornej nieruchomości od Skarbu Państwa. Wówczas też doszło do rozdzielenia prawa własności działki od prawa własności urządzeń przesyłowych (por.art. 49 § 1 k.c.), wtedy już inny podmiot był właścicielem działki, a inny korzystał z urządzeń przesyłowych.
Dodatkowe ustalenia, poczynione w postępowaniu odwoławczym, wyraźnie wskazują na to, że doszło jednak do komunalizacji działki będącej przedmiotem sporu. Data komunalizacji wynika z ustawy, gdyż mienie nabyto z mocy prawa 27 maja 1990 r. Niemniej jednak z pozostałych ustaleń Sądu Rejonowego wyraźnie wynika, że do korzystania z urządzeń przesyłowych doszło wcześniej, już w chwili, gdy Skarb Państwa był właścicielem zarówno działki, jak i urządzeń przesyłowych; było to w latach 80. ubiegłego wieku. Poprzednik prawny pozwanej korzystał z urządzeń przesyłowych już wówczas, gdy był przedsiębiorstwem państwowym, a zostały one wybudowane na gruncie Skarbu Państwa, ale nie mógł rozpocząć się bieg terminu zasiedzenia służebności, bowiem był jeden właściciel zarówno nieruchomości, jaki i urządzeń przesyłowych. Tenże właściciel wybudował na swoim gruncie urządzenia przesyłowe, z których korzystał.
Dopiero zaś od 27 maja 1990 r. można brać pod uwagę rozpoczęcie biegu terminu zasiedzenia, bo wtedy doszło do zmiany właściciela gruntu, ale ten sam podmiot był korzystającym z urządzeń przesyłowych posadowionych na tej nieruchomości - w tej części nie doszło do żadnej zmiany.
Dlatego też istotna w tej sprawie jest ocena, czy wejście w posiadanie służebności nastąpiło w dobrej, czy też w złej wierze. Do tej oceny konieczne jest wzięcie pod uwagę okoliczności w jakich doszło do wejścia w posiadanie służebności przez osobę, która nie jest już właścicielem nieruchomości, na której są posadowione urządzenia przesyłowe.
Niewątpliwie 27 maja 1990 r. nie doszło do tego, że Skarb Państwa, czy też przedsiębiorstwo przesyłowe samowolnie zaczęło korzystać z urządzeń przesyłowych posadowionych na nieruchomości, będącej obecnie własnością powoda, wówczas doszło tylko do zmiany właściciela tej nieruchomości, a przedsiębiorstwo przesyłowe, tak jak wcześniej korzystało z tych urządzeń, tak korzystało z nich również tego dnia i następnie w kolejnych. Tenże dzień jednak wyznacza chwilę, na którą należy oceniać czy wejście w posiadanie nastąpiło w dobrej czy też w złej wierze. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazano, że trudno bronić, jako racjonalnej, tezy, iż ustawodawca, czyli Skarb Państwa wprowadził przy komunalizacji takie unormowania, że dokonując uwłaszczenia gruntu na rzecz innego podmiotu prawa publicznego, wyzbył się wszelkich praw do gruntu związanych z korzystaniem z urządzeń przesyłowych, w sytuacji gdy po 27 maja 1990 r. nadal przysługiwała mu własność urządzeń przesyłowych (postanowienie Sądu Najwyższego z 18 grudnia 2019 r., sygn. akt II CSK 591/18, LEX nr 2773244).
Art. 7 k.c.wyraźnie wskazuje, że jeżeli ustawa uzależnia skutki prawne od dobrej lub złej wiary, to domniemywać należy istnienie dobrej wiary. Jest to domniemanie prawne wzruszalne, ale to powód musi wykazać, że pozwana - jej poprzednik prawny - pozostawała w złej wierze, to znaczy miała świadomość tego, że wchodzi w posiadanie gruntu, z którego nie ma prawa korzystać lub też oceniając sprawę rozsądnie powinna taką widzę posiadać. Powód wskazuje tu na kwestie związane ze świadomością prawną właściciela, który przekazał nieruchomość gminie ex lege.
W tej sprawie nie doszło do zmiany w zakresie sposobu korzystania z gruntu, ale jedynie do zmiany właściciela tego gruntu; nie przedstawiono żadnego dowodu, który wskazywałby na złą wiarę po stronie pozwanej (przedsiębiorstwa przesyłowego i jego poprzednika prawnego). Inaczej ta sytuacja wyglądałaby wówczas, gdyby przedsiębiorstwo przesyłowe 27 maja 1990 r. rozpoczęło budowę na tym gruncie i wtedy weszło na grunt, albowiem wówczas w żaden sposób nie mogłoby wykazać, że ma prawo do dysponowania tym gruntem, gdyż nie przedłożyło żadnych dokumentów w formie aktu notarialnego, wskazujących na zgodę właściciela, którym wówczas (z mocy prawa) była już gmina. W tej sprawie jednak jest odmiennie, bo w chwili, gdy przedsiębiorstwo przesyłowe (jego poprzednik prawny) korzystało z nieruchomości (korzystając z urządzeń przesyłowych), doszło do zmiany właściciela nieruchomości, a w żaden sposób nie doszło do zmiany zakresu posiadania.
W tej sprawie ważne są okoliczności wejścia w posiadanie służebności, o których była mowa wyżej. Samo rozdzielenie prawa własności gruntu i infrastruktury przesyłowej nie jest wystarczające do oceny dobrej lub złej wiary w zakresie wejścia w posiadanie służebności, albowiem konieczne jest wzięcie pod uwagę dodatkowych elementów, o których wyżej była mowa, a to: wybudowania przez właściciela urządzeń przesyłowych i wcześniejszego korzystania z nich przez tego właściciela na swoim gruncie, a także, że do przeniesienia prawa własności doszło na podstawie ustawy komunalizacyjnej z mocy prawa. Powód przyjmuje zaś, że wystarczające do przyjęcia złej wiary jest to, iż doszło do przeniesienia własności nieruchomości, bo wtedy poprzednik pozwanej nie miał tytułu prawnego do dysponowania nieruchomością.
Faktycznie Skarb Państwa 27 maja 1990 r. utracił prawo własności do tego gruntu, ale wówczas nie wszedł na ten grunt, bo cały czas z niego korzystał i nie przestał z niego korzystać w tym samym zakresie także po tej dacie, a to z uwagi na to, że korzystał z infrastruktury przesyłowej związanej z zapewnieniem potrzeb dostawy wody dla mieszkańców okolicznych terenów. Sama jednak utrata prawa własności gruntu nie wskazuje na to, że wejście w posiadanie służebności gruntowej nastąpiło w złej wierze, przecież ostatecznie nowy właściciel nie sprzeciwiał się 27 maja 1990 r. korzystaniu z tej nieruchomości w taki sposób, a także jemu musiało zależeć na tym, aby było zapewnione dostarczanie wody dla okolicznej ludności, bo to należy również do jego zadań własnych jako podmiotu prawa publicznego (gminy).
Nieuregulowanie stosunków własnościowych po zmianach w nich występujących wskazuje na to, że 27 maja 1990 r. poprzednik prawny pozwanej nie miał tytułu prawnego do dysponowania nieruchomością, niemniej jednak, zdaniem Sądu Okręgowego, w okolicznościach sprawy nie można uznać, że wszedł w posiadanie tej służebności w złej wierze.
Wszelkie okoliczności sprawy wskazują na to, że do tego posiadania doszło w dobrej wierze. Sama okoliczność, że 27 maja 1990 r. poprzednik prawny pozwanej nie posiadał tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości nie oznacza, że wszedł w jej posiadanie złej wierze, albowiem istnieje domniemanie dobrej wiary; w okolicznościach tej sprawy nie zostało ono wyłączone. Także fakt, że przez kolejne lata nie uregulował tytułu prawnego do tej nieruchomości w zakresie służebności nie oznacza, że wszedł w jej posiadanie złej wierze. Zła lub dobra wiara ma wpływ na okres, który może doprowadzić do stwierdzenia zasiedzenia, ale ocenia się ją już w chwili wejścia w posiadanie, a nie na podstawie późniejszych okoliczności. Dlatego też oceny tej należy dokonać na 27 maja 1990 r., z uwzględnieniem okoliczności wejścia w posiadanie, a wówczas nie było przesłanek, ku temu, aby uznać, że doszło do wejścia w posiadanie służebności w złej wierze przeciwko nowemu właścicielowi.
Wszelkie okoliczności mające miejsce po 27 maja 1990 r. nie mają znaczenia dla oceny dobrej lub złej wiary przedsiębiorstwa przesyłowego. Charakter tej wiary należy ocenić właśnie na ten dzień (chwilę uzyskania posiadania), a wówczas nie doszło do wejściaw posiadanie w złej wierze, bo istniało domniemanie dobrej wiary, a już wcześniej przedsiębiorstwo korzystało z tej infrastruktury; doszło zaś tylko do zmiany właściciela gruntu, a nie do sposobu korzystania z nieruchomości. Dlatego też nie było podstaw do prowadzenia postępowania dowodowego w oparciu o wniosku wskazane w apelacji; spowodowało to oddalenie tych wniosków na podstawieart. 227 k.p.c.
W kontekście zasiedzenia służebności przesyłu (lub służebności gruntowej o tej treści) dobra wiara oznacza usprawiedliwione okolicznościami przekonanie, że podmiotowi, który zajął nieruchomość przysługuje uprawnienie do wykorzystywania nieruchomości na cele przesyłu płynów, pary, gazów czy energii elektrycznej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2015 r., sygn. akt IV CSK 132/15, LEX nr 1974079 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 14 listopada 2013 r., sygn. akt II CNP 15/13, LEX nr 1411305). Szczególnie istotne jest to w kontekścieZ.własnych gminy dotyczących także zaopatrzenia ludności w wodę.
W okolicznościach sprawy znaczenie miało więc to, że poprzednik prawny pozwanej, przed i w dacie komunalizacji, korzystał bez przeszkód z wybudowanej przez właściciela i na gruncie właściciela infrastruktury przesyłowej. Fakt komunalizacji – poza oderwaniem się prawa własności wodociągu od prawa własności gruntu – w żadnej mierze nie zakłócił władania posadowionymi na nieruchomości urządzeniami przesyłowymi i władania gruntem przez nowego właściciela. Co więcej, urządzenia te służyły zbiorowym potrzebom wspólnoty samorządowej, których zaspokajanie – w zakresie zaopatrzenia w wodę – także od 27 maja 1990 r. należało do zadań własnych gminy (właścicielki gruntu z mocy prawa), a to zgodniezart. 7 ust 1 pkt 3 ustawy z 8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym(Dz. U. z 1993 r., Nr 17, poz. 78 ze zm.). W takim stanie faktycznym – w kontekście domniemania dobrej wiary – niezasadnym było wymaganie od poprzednika prawnego pozwanej uzyskiwania dalszych pozwoleń na korzystanie z tej nieruchomości. Pozwalało to na przypisanie podmiotowi władającemu tą nieruchomością w zakresie służebności przesyłu, błędnego, lecz usprawiedliwionego okolicznościami przekonania o przysługiwaniu określonego prawa do dysponowania nieruchomością.
Należy także zaznaczyć, że uchwała Sądu Najwyższego z 16 maja 2019 r., sygn. akt III CZP 110/18 (OSNC 2020/1/9), dotyczy innego stanu faktycznego, gdy urządzenia przesyłowe wybudowane zostały na nieruchomości osoby trzeciej dysponując tylko jej zgodą, niżw rozpoznawanej sprawie. Dlatego nie można jej wprost odnosić do oceny dobrej lub złej wiary przedsiębiorstwa przesyłowego, gdzie czynnikami różnicującymi są następująca ex lege komunalizacja i wcześniejsze wybudowanie urządzeń przez właściciela na swym gruncie. Zgodnie z art. 17 ust. 1 i 4 ustawy z 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, to gmina sporządza spis inwentaryzacyjny komunalizowanego mienia, który wykłada się do publicznego wgląduw siedzibie zarządu gminy przez 30 dni, a następnie zapada decyzja wojewody w sprawie stwierdzenia nabycia mienia z mocy prawa (art. 18 ust. 1 tej ustawy). Dlatego też gmina 27 maja 1990 r. nie mogła jeszcze udzielić notarialnej zgody na korzystanie z jej gruntu, bo wówczas nawet nie sporządziła jeszcze spisu inwentaryzacyjnego; sama więc nie wskazywała wówczas, że jest właścicielem tej nieruchomości. Nie można o tym zapominać oceniając okoliczności wejścia w posiadanie służebności.
Art. 292 k.c.stanowi, że służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wypadku, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Przepisyo nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie stosuje się odpowiednio. W świetleart. 352 § 1 k.c.,art. 292 k.c.iart. 172 k.c.możliwość nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie nie może być kwestionowana. Przepisy te określają możliwości nabycia przez zasiedzenie także służebności gruntowej związanej z posadowieniem na cudzym gruncie urządzeń, o których stanowiart. 49 k.c., wskazując na przesłanki tego nabycia, jak i podmioty, na rzecz których stwierdzenie nabycia służebności przez zasiedzenie może nastąpić.Art. 172 § 1 k.c.w brzmieniu pierwotnym stanowi, że posiadacz nieruchomości niebędący jej właścicielem nabywa własność, jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat dziesięciu jako posiadacz samoistny, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze (zasiedzenie).Z§ 2tego przepisu wynika, że po upływie lat dwudziestu posiadacz nieruchomości nabywa jej własność, choćby uzyskał posiadanie w złej wierze. Po zmianie brzmieniaart. 172 k.c., ustawą z 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321 ze zm.), okresy te zwiększono odpowiednio do 20 lat i 30 lat. Niewątpliwie posiadanie poprzedników prawnych pozwanej polegało na korzystaniu z trwałych i widocznych urządzeń (co nie było kwestionowane), a bieg zasiedzenia nie został przerwany w sposób wskazany wart. 175 k.c.w związku zart. 123 § 1 k.c.– nie wskazano żadnego przeciwdowodu.
Instytucja służebności przesyłu została wprowadzona do polskiego systemu prawnego 3 sierpnia 2008 r., na podstawie ustawy o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731). Nie oznacza to jednak, że przed tą datą nie było możliwości ustanowienia służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Mimo, że powołana wyżej ustawa nie zawiera przepisów przejściowych dotyczących możliwości zasiedzenia służebności przesyłu, wskazać należy, że przed ustawowym uregulowaniem tej kwestii, dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu (uchwała Sądu Najwyższego z 7 października 2008r., III CZP 89/08, LEGALIS 108114). Jeszcze przed wejściem w życie tych przepisów Sąd Najwyższy przyjmował, że jeśli w drodze umownej można ustanowić służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu, to dopuszczalne jest nabycie tej służebności w drodze zasiedzenia (postanowienie Sądu Najwyższego z 10 lipca 2008 r., III CSK 73/08, LEX 461735). Istnienie możliwości zasiadywania służebności gruntowej odpowiadającej służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r. zostało dopuszczone w licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego, gdzie akcentowano także brak potrzeby wskazywania wprost nieruchomości władnącej (por. uchwały Sądu Najwyższego: składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższegoz 9 sierpnia 2011 r., III CZP 10/11, OSNC 2011/12/129; z 17 stycznia 2003 r., III CZP 73/02, OSNC 2003/11/142; z 7 października 2008 r., III CZP 89/08, LEX 458125 oraz postanowienia: z 5 lipca 2012 r., IV CSK 606/11; LEX 1218193, z 6 lutego 2013 r., V CSK 129/12, LEX 1294483). Ponadto w uchwale z 22 maja 2013 r., III CZP 18/13 (OSNC 2013, Nr 12, poz. 139) Sąd Najwyższy rozstrzygnął także, że po 3 sierpnia 2008 r., na skutek upływu terminu zasiedzenia po tym dniu, ale rozpoczętego wcześniej, przedsiębiorca nabywa służebność przesyłu, przy czym okres występowania stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu, podlega doliczeniu do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia służebności przesyłu.
W trakcie eksploatacji wodociągu dochodziło do przeniesienia jego posiadania(art. 176 k.c.). Nie ulega bowiem wątpliwości, że przedsiębiorstwo przesyłowe dysponowało tymi urządzeniami po przekazaniu ich we władanie od Skarbu Państwa, w którego imieniu władało nim wcześniej, gdy obowiązywała zasada jednolitego funduszu własności państwowej (art. 348 k.c.). Następnie zaś ta infrastruktura została przeniesiona na pozwaną.
Art. 340 k.c.uprawnia do wniosku, że podmiot, który posiadał rzecz w różnych momentach, posiadał ją przez cały czas między datami granicznymi, nie uprawnia natomiast do wniosku, że jeśli później nieruchomość tę posiada ktoś inny, to jego posiadanie jest kontynuacją posiadania poprzednika. Formy, w jakich może nastąpić przeniesienie posiadania, stanowiące o zachowaniu jego ciągłości przewidująart. 348-351 k.c.(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 maja 2013 r., V CSK 269/12, LEX 1365760).
Dlatego też, biorąc pod uwagę wszystkie powyższe okoliczności stanu faktycznego tej sprawy, Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że skuteczny jest zarzut zasiedzenia służebności, albowiem wejście w jej posiadanie - w okolicznościach tej sprawy - musi być ocenione jako takie, które nastąpiło w dobrej wierze. Nie doszło do obalenia domniemania prawnego zart. 7 k.c.Urządzenia przesyłowe były bowiem wybudowane przez poprzedniego właściciela całości. W tym przypadku zmiana właściciela spowodowała konieczność rozpoczęcia naliczania terminu do stwierdzenia zasiedzenia służebności, ale nie mogła spowodować określenia złej wiary przy wejściu w posiadanie służebności, gdyż wybudowano urządzenia przez poprzedniego jednego właściciela zarówno nieruchomości, jak i przedsiębiorstwa przesyłowego i urządzeń zbudowanych na nieruchomości. Dodatkowo istnieje domniemanie dobrej wiary, które nie zostało obalone w świetle okoliczności faktycznych tej sprawy(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lipca 2014 r., sygn. akt II CSK 551/13, LEX nr 1504752;art. 7 k.c.).
W konsekwencji, uwzględniając przeniesie posiadania na kolejnych przedsiębiorców realizujących przesył za pomocą spornej infrastruktury, do zasiedzenia służebności doszło po upływie 20 lat od objęcia służebności w posiadanie (art. 172 k.c.w zw. zart. 176 k.c.iart. 352 k.c.). Okres ten niewątpliwie upłynął przed wytoczeniem powództwa przez powoda, co miało miejsce dopiero 3 sierpnia 2018 r. Dlatego należało uznać, że pozwana ma skuteczny względem powoda tytuł do dysponowania jego nieruchomością w zakresie służebności przesyłu (por.art. 222 § 1 k.c.), a żądanie powoda pozostaje w całości bezzasadne.
Kwestia związana z ewentualnym nadużyciem prawa przez pozwaną (art. 5 k.c.), na skutek podniesionego zarzutu zasiedzenia służebności, nie została oceniona właściwe, gdyż zupełnie pominięto w tej ocenie, że powód wpierw stał się użytkownikiem wieczystym spornego gruntu (na podstawie umowy z 13 marca 1997 r., a już wówczas urządzenie przesyłowe istniało i było widoczne – komora obsypana ziemią z odpowietrznikiem na wodociągu i włazem – na co wskazał wyraźnie Sąd Rejonowy w niekwestionowanych ustaleniach faktycznych), a dopiero potem jego właścicielem (na mocy decyzji Prezydenta MiastaW.z 21 kwietnia 1999 r. /k. 22-23/ widniejącej jako podstawa wpisu w wydruku z odpisu zwykłego zksięgi wieczystej nr (...)). Taki właz z odpowietrznikiem powinien zwrócić uwagę właściciela nieruchomości. Bez znaczenia jest okoliczność, czy właściciel nieruchomości wiedział o istnieniu wodociągu i korzystaniu z niego, albowiem istotne jest to, czy miał możliwość uzyskania takiej wiedzy, a taką posiadł jużw chwili nabycia użytkowania wieczystego (powód), także poprzedni właściciel (gmina) miał taką możliwość, gdyż odpowietrznik z włazem istnieje od jego wybudowania w latach 80. ubiegłego wieku. Te okoliczności, a także brak jakiegokolwiek sprzeciwu powoda przez szereg lat od tego czasu przeciw takiemu użytkowaniu tego gruntu, a w zasadzie w tym okresie nawet brak zainteresowania nim aż do 2015 r. i brak okoliczności świadczącycho niewłaściwym zachowaniu pozwanej lub jej poprzednika, wskazują, że nie można zasadnie zarzucić jej nadużycia prawa przy podniesieniu tego zarzutu. Ponadto z okoliczności nie wynika, aby pozwana nie chciała zmienić trasy wodociągu, a jedynie wskazuje ona na konieczność poniesienia tego kosztów przez powoda (co prawda w odpowiedzi na pozew wskazywała na niemożliwość przesunięcia wodociągu /k. 42/, ale na rozprawie 26 marca 2019 r. podkreśliła, że jest to związane z kwestią kto poniesie za to koszty /k. 175/, a w apelacji dookreśliła, że ona nie wyraża zgody na poniesienie tych kosztów, które są wysokie nawet wg powoda). Powód miał zaś możliwość wcześniejszego złożenia pozwu, ale tego nie uczynił; Sąd Rejonowy ustalił w tej części, że około 2015 r. działka była jeszcze zachwaszczona, a odpowietrznik był zarośnięty. Dlatego też upływ czasu nie może działać na korzyść powoda, przy widoczności urządzenia; także kwestia wysokości środków koniecznych do przesunięcia wodociągu w granicę działki nie może w tym przypadku odgrywać istotnej roli. Ponadto sama ewentualna możliwość zmiany przebiegu wodociągu wymaga wiadomości specjalnych, ale w tej sprawie nie były one konieczne dla rozstrzygnięcia.
Sąd drugiej instancji, rozpoznając sprawę na skutek apelacji wniesionej od wyroku wstępnego, może zmienić taki wyrok przez oddalenie powództwa, gdy stwierdzi istnienie negatywnej przesłanki materialnoprawnej unicestwiającej roszczenie, której sąd pierwszej instancji bezzasadnie nie uwzględnił. Podstawy oddalenia powództwa istniały bowiemw chwili wydania wyroku wstępnego. (Por. wyrok Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2013 r., sygn. akt II CSK 279/12, OSNC 2013/7-8/96).
Dlatego też apelacja ostatecznie okazała się zasadna, co spowodowało konieczność oddalenia powództwa w całości, a co za tym idzie orzeczenia o kosztach procesu na podstawieart. 98 k.p.c., gdyż wdanie wyroku wstępnego okazało się niezasadne merytorycznie.
Mając powyższe na uwadze, na podstawieart. 386 § 1 k.p.c., należało orzec jakw pkt. 1. sentencji.
O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.w związku zart. 99 k.p.c.,art. 109 § 2 k.p.c., § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych(t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 265) oraz § 10 ust. 1 pkt 1 tego rozporządzenia, albowiem powód przegrał sprawę i powinien zwrócić pozwanej koszty zastępstwa procesowego (1800 zł ) oraz uiszczoną opłatę od apelacji (950 zł). Sąd Okręgowy miał na uwadze wniesienie apelacji przez pełnomocnika, który reprezentował pozwaną w toku postępowania przed Sądem Rejonowym, a informacja o wypowiedzeniu pełnomocnictwa dotarła do Sądu Rejonowego w Wodzisławiu Śląskim 2 lipca 2019 r. /k. 254-257/, przy czym do Sądu Okręgowego w Gliwicach wpłynęła 29 lipca 2019 r. /k. 253/, już po przekazaniu akt z apelacją, co nastąpiło 3 lipca2019 r. /k. 235/. Pełnomocnictwo wypowiedziane zostało 19 czerwca 2019 r. ze skutkiem na koniec tego miesiąca, już po złożeniu apelacji /k. 254-256/, a więc po wszczęciu postępowania apelacyjnego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2012 r., sygn. akt II CZ 40/12, LEX nr 1231319). Dlatego też na możliwość zasądzenia wyższego wynagrodzenia pełnomocnika nie wskazuje ani celowość ani niezbędność, gdyż zarzuty pisemnej apelacji były podtrzymane /k. 313-314; 00:02:50-00:11:17, 00:27:22-00:34:32, 00:38:06-00:39:15/,a ten środek odwoławczy, istotny dla wszczęcia postępowania apelacyjnego, został wniesiony przez poprzedniego pełnomocnika pozwanej. W takich warunkach sama zmiana pełnomocnika w toku postępowania apelacyjnego nie jest wystarczająca do zasądzenia na rzecz strony wyższych kosztów jego wynagrodzenia.
SSO Beata Majewska-Czajkowska   SSO Roman Troll  SSO Mirella Szpyrka