Sąd Okręgowy w Poznaniu
XV Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: XV Ca 1279/20
Data wyroku: 2021-06-08 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: sędzia Joanna Andrzejak-Kruk, Arleta Lewandowska, Paweł Soliński
Słowa kluczowe: Odrzucenie spadku
Podstawa prawna: art. 1012 kc, art. 1019 § 2 kc

POSTANOWIENIE
Dnia 8 czerwca 2021r.
Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział XV Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: sędzia Joanna Andrzejak-Kruk
sędzia Paweł Soliński
sędzia Arleta Lewandowska
po rozpoznaniu w dniu 8 czerwca 2021r. w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wW.
przy udzialeH. I.,K. I.,I. J., małol.M. J. (1), małol.M. J. (2),M. K. (1),A. S.,M. D.iJ. D.
o stwierdzenie nabycia spadku poP. I.
na skutek apelacji wniesionej przez uczestniczkęA. S.
od postanowienia częściowego Sądu Rejonowego w Wągrowcu
z dnia 2 lipca 2020r.,
sygn. akt I.Ns.92/18
postanawia:

1
oddalić apelację;

2
nakazać zwrot uczestniczceA. S.kwoty 100,-zł uiszczonej na rachunek Sądu Rejonowego jako różnicy pomiędzy należną opłatą od apelacji a opłatą uiszczoną.

/-/ Paweł Soliński /-/ Joanna Andrzejak-Kruk /-/ Arleta Lewandowska

UZASADNIENIE

    pkt 1. postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 8 czerwca(...)

Na wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wW.złożony 8.02.2018r. wszczęte zostało postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku poP. I.zm. 29.08.013r.
Postanowieniem z 3.03.2020r. wezwana została do działu w sprawie w charakterze uczestnika postępowania m.in.A. S.. Pismem złożonym 26.03.2020r. uczestniczka wniosła o odebranie od niej oświadczenia o odrzuceniu spadku poP. I.i zatwierdzenie uchylenia się przez nią od skutków prawnych niezłożenia tego oświadczenia w terminie, co było spowodowane faktem, że nie należy do najbliższego kręgu spadkobierców, a informację o długach spadkowych powzięła z pisma sądu z 10.03.2020r.
Na rozprawie 2.07.2020r.A. S.złożyła oświadczenie, że odrzuca przypadający jej z jakiegokolwiek tytułu spadek poP. I.zm. 29.08.2013r.
Postanowieniem częściowymz dnia 2.07.2020r., sygn. akt I.Ns.92/18 Sąd Rejonowy w Wągrowcu odmówił zatwierdzenia uchylenia się uczestniczkiA. S.od niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku poP. I.( pkt 2. postanowienia ).
Jako podstawę tego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy wskazał następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne:
Dnia 29.08.2013r. w miejscowości(...)zmarłP. I.. Ostatnim jego miejsce zamieszkania były również(...).P. I., w chwili śmierci był żonaty zZ. I.i miał dwójkę dzieci –D. I. (1)iD. I. (2).Z. I.odrzuciła spadek po mężu 10.01.2014r. przed notariuszemK. S.(Rep.(...));D. I. (2)odrzucił spadek po ojcu 10.01.2014r. przed notariuszemK. S.(Rep.(...)), a w imieniu małoletniegoD. I. (1)uczyniono to 20.02.2014r. przed notariuszemK. S.(Rep.(...)).
Rodzice spadkodawcy –H. I.iK. I.żyli w chwili jego śmierci. Aż do chwili zawiadomienia przez sąd o przedmiotowym postępowaniu nie mieli wiedzy o złożeniu przez żonę i dzieci spadkodawcy oświadczeń spadkowych. Po otrzymaniu odpisu wniosku odrzucili oni spadek 15.06.2018r. przed notariuszemB. L.(Rep.(...)i(...)).
Siostra spadkodawcy –I. J.odrzuciła spadek 15.06.2018r. przed notariuszemB. L.(Rep.(...)). Także w imieniu jej małoletnich dzieci –M. J. (1)iK. J., po uzyskaniu zgody właściwego sądu, złożone zostało oświadczenie o odrzuceniu spadku 20.02.2019r. przed notariuszemB. L.(Rep.(...)).
DziadkowieP. I.od strony jego ojca, tj.R. I.zd.W.iJ. I.zmarli przed spadkodawcą.R. I.zmarła 29.08.1997r., jej mąż zmarł przed nią.
DziadkowieP. I.od strony jego matki, tj.M. K. (2)iZ. D.zd.H.mieli tylko jedno wspólne dziecko – matkę spadkodawcy, a nadtoZ. D.zd.H.ze związku małżeńskiego zF. D.miała jeszcze trójkę dzieci –J. D.,M. D.iT. K.zd.D.. RodziceH. I.zmarli przed spadkodawcą.
T. K.miała dwójkę dzieci –M. K. (1)iA. S., którzy żyją.T. K.zmarła 11.02.2017r. ( po spadkodawcy ), nie składając przed swoją śmiercią oświadczenia spadkowego poP. I..A. S.nie miała wiedzy o toczącym się postępowaniu i o istnieniu długu spadkowego, aż do chwili zawiadomienia przez sąd w dniu 13.03.2020r.
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dokumentów urzędowych w postaci odpisów aktów stanu cywilnego, stanowiących wyłączny dowód w zakresie praw stanu cywilnego, protokołów zawierających oświadczenia spadkowe oraz na podstawie przesłuchania uczestniczkiA. S.iI. J..
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał wniosek uczestniczkiA. S.za niezasadny.
Sąd wyjaśnił, że brak złożenia przez spadkobiercę oświadczenia spadkowego w terminie 6 miesięcy od dnia powzięcia wiedzy o tytule jego powołania, w odniesieniu do spadku otwartego w dniu 29.08.2013r. oznaczał przyjęcie spadku wprost (art. 1015 § 2 k.c.w wersji sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 20.03. 2015r. – Dz.U. 2015/539 ).
Zgodnie zart. 1017 k.c.„Jeżeli przed upływem terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku spadkobierca zmarł nie złożywszy takiego oświadczenia, oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone przez jego spadkobierców (transmitariuszy). Termin do złożenia tego oświadczenia nie może się skończyć wcześniej aniżeli termin do złożenia oświadczenia co do spadku po zmarłym spadkobiercy”.Kodeks cywilnynie określa wprost początku biegu terminu do złożenia oświadczenia spadkowego w imieniu zmarłej osoby (transmitenta). Jest to zależne od jej stanu wiedzy, tj. bieg terminu rozpoczyna się z chwilą, gdy zmarły powziął wiedzę o swoim powołaniu do spadku, bądź jego następcy prawni taką wiedzę powzięli, nie wcześniej jednak niż z chwilą powzięcia wiadomości o swoim powołaniu do dziedziczenia po zmarłym spadkobiercy.T.jest uprawniony do złożenia dwóch oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Pierwsze z nich dotyczy spadku po transmitencie, drugie zaś spadku po spadkodawcy transmitenta.
W przedmiotowej sprawie brak jest jednoznacznych informacji pozwalających stwierdzić, czyT. K.miała wiedzę o tym, że jest spadkobiercą ustawowymP. I.na skutek odrzucenia spadku przez jego najbliższych krewnych. Wobec takich wątpliwości, a także po uwzględnieniu braku takiej wiedzy przez jej rodzeństwo i dzieci, należało dojść do wniosku, że do chwili swej śmierci nie wiedziała o powołaniu do spadku poP. I.. W takim zaś wypadku możliwe było stosowanie powołanegoart. 1017 k.c.W przedmiocie tego wniosku godzi się zauważyć, żeA. S.nie złożyła wniosku o przyjęcie od niej oświadczenia spadkowego po swej matce, a jedynie we własnym imieniu. W takim zaś wypadku nie było dopuszczalne zatwierdzenie uchylenia się uczestniczki od niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku poP. I.. Oświadczenie w imieniu własnym musi być powiązane w takim wypadku ze złożeniem oświadczenia po transmitencie, czyli w tym przypadku poT. K.. Brak oświadczenia poT. K.czynił bezskutecznym oświadczenieA. S.w imieniu własnym i z tych względów wniosek uczestniczki podlegał oddaleniu.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zapadnie, stosownie doart. 108 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c., w orzeczeniu kończącym postępowanie.
Apelacjęod postanowienia złożyła uczestniczkaA. S., zarzucając naruszenieart. 1017 k.c.przez przyjęcie, że jej wniosek podlegał oddaleniu z uwagi na niezłożenie oświadczenia poT. K., podczas gdy wraz z uczestnikiemM. K. (1)złożyli odpowiednie oświadczenie, skoro zostali wezwani do udziału w sprawie, a ponadto po 20.07.2020r. uczestnicy złożyli wniosek odebranie od nich oświadczenia o odrzuceniu spadku poP. I.przezT. K.oraz o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia przezT. K.tego oświadczenia w terminie.
W oparciu o te zarzuty uczestniczka domagała się zmiany zaskarżonego postanowienia przez zatwierdzenie uchylenia się przez nią od niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku poP. I.oraz zasądzenia od wnioskodawcy kosztów postepowania apelacyjnego według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja uczestniczki nie zasługiwała na uwzględnienie.
Nie był w szczególności zasadny zarzut naruszeniaart. 1017 k.c., które skarżąca wiązała z dokonaną przez Sąd Rejonowy – w jej ocenie błędną – interpretacją treści złożonego oświadczenia o odrzuceniu spadku, jako nieobejmującego oświadczenia zaT. K..
Z niekwestionowanych ustaleń Sądu Rejonowego wynika, żeP. I.zm. 29.08.2013r. nie pozostawił testamentu, a osoby wchodzące w rachubę jako spadkobiercy ustawowi w bliższej kolejności, tj. jego żona i dzieci (art. 931 § 1 k.c.), rodzice (art. 932 § 3 k.c.) oraz siostra i jej dzieci (art. 932 § 4 i 5 k.c.) skutecznie odrzucili spadek ( wprawdzie Sąd Rejonowy nie wyraził tego wprost, ale na taką jego ocenę oświadczeń spadkowych wskazują poczynione ustalenia faktyczne ). W konsekwencji do dziedziczenia ustawowego doszli dalsi krewni (art. 934 § 2 k.c.), w tym ciotka spadkodawcy – spokrewniona z nim przez babcię od strony matki –T. K.( matka skarżącejA. S.).T. K.zmarła 11.02.2017r., stąd też z oczywistych względów nie może być uczestnikiem niniejszego postępowania, a zatem Sąd Rejonowy prawidłowo zastosowałart. 510 § 2 k.p.c.i wezwał do udziału w sprawie jej dzieci, należące do kręgu następców prawnych ( z odpisu skróconego aktu zgonu wynika, żeT. K.zmarła jako osoba zamężna, a więc rozważenia wymagać będzie, czy zainteresowanym w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku poP. I.w rozumieniuart. 510 § 1 k.p.c.nie jest także jej mąż, o ile żyje ).
Po doręczeniu postanowienia z 3.03.2020r. skarżącaA. S.złożyła w Sadzie Rejonowym pismo, które zostało przez ten Sąd prawidłowo zakwalifikowane jako zawierające wniosek o odebranie od niej oświadczenia o odrzuceniu – w imieniu własnym – spadku poP. I.i zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia tego oświadczenia w terminie ( k.191 ). Wniosek został zrealizowany na rozprawie 2.07.2020r., na której skarżąca złożyła oświadczenie, że odrzuca przypadający jej z jakiegokolwiek tytułu spadek poP. I.zm. 29.08.2013r. ( k.229 ). Treść zarówno wniosku, jak i oświadczenia o odrzuceniu spadku nie może budzić żadnych wątpliwości, a mianowicie jest oczywiste, że chodziło o oświadczenie skarżącej złożone w imieniu własnym, nie zaś oświadczenie, które skarżąca składała na podstawieart. 1017 k.c.za zmarłą matkęT. K., będącą spadkobiercą ustawowym poP. I.. Potwierdzają to zresztą późniejsze działania skarżącej podjęte wspólnie z uczestnikiemM. K. (1)( jej bratem ), polegające na złożeniu w Sądzie Rejonowym wniosku o odebranie od nich – jako spadkobierców ustawowychT. K.– oświadczenia o odrzuceniu przezT. K.spadku poP. I.oraz o zatwierdzenie uchylenia się przezT. K.od skutków prawnych niezłożenia tego oświadczenia w terminie ( wniosek złożono 21.08.2020r. –art. 165 § 2 k.p.c., sprawa został zarejestrowana pod sygn. akt(...)i postanowieniem z 27.08.2020r., na podstawieart. 219 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.iart. 640 § 2 k.p.c., połączono ją z niniejszą sprawą ).
W tych okolicznościach Sąd Rejonowy zasadnie uznał, że oświadczenie skarżącejA. S.o odrzuceniu przypadającego jej z jakiegokolwiek tytułu spadku poP. I.za nieskuteczne, co czyniło bezprzedmiotowym oświadczenie skarżącej o uchyleniu się od skutków prawnych jego niezłożenia w terminie (art. 1019 § 2 k.c.), a wniosek o zatwierdzeni tego chylenia nie mógł zostać przez sąd uwzględniony (art. 1019 § 3 k.c.).
Przyjęta w prawie polskim konstrukcja prawna wiąże nabycie spadku przez spadkobiercę już z chwilą otwarcia spadku; z tym momentem spadkobierca wchodzi w prawa i obowiązki majątkowe spadkodawcy (art. 922 § 1 k.c.iart. 925 k.c.). Nabycie to jest jednak tymczasowe, gdyż jest uzależnione od ujawnienia przez spadkobiercę woli nabycia bądź odrzucenia spadku, a staje się definitywne w chwili złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku ( wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza ) lub w chwili, kiedy dla spadkobiercy upłynie termin do złożenia takiego oświadczenia (art. 1015 k.c.). W przypadku, gdy spadkobierca spadek odrzuci, uznaje się natomiast, że spadek taki nigdy nie został przez niego nabyty ( oświadczenie o odrzuceniu spadku ma skutekex tunc); spadkobierca jest wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 k.c.). Ma to wpływ na powołanie do dziedziczenia innych osób, niż pierwotnie powołane do spadku.
Złożenie oświadczenia spadkowego jest jednostronną czynnością prawną, a uprawienie to ma charakter prawa podmiotowego kształtującego – nakierowane jest bowiem na powstanie, zmianę lub ustanie stosunków prawnych wynikających dla spadkobiercy z faktu nabycia spadku. Z treściart. 1012 k.c.wynika jednoznacznie, że uprawienie to przysługuje spadkobiercy, a zatem brak tego przymiotu powoduje również brak kompetencji osoby składającej do złożenia oświadczenia. Z istoty odrzucenia spadku wynika bowiem, że może ono odnieść skutek prawny określony wart. 1020 k.c.tylko wówczas, gdy składający takie oświadczenie dziedziczy spadek. Nie może zatem złożyć oświadczenia osoba, która nie jest spadkobiercą, nawet jeśli byłaby powołana do dziedziczenia po spadkodawcy w dalszej kolejności ( por. wyrok SN z 13.11.1990r., III CRN 365/90, publ. OSNC 1991/10-12/136 czy na tle wcześniejszego stanu prawnego orzeczenie SN z 19.02.1937r., C.II.2513/36).
Z taką sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawaj sprawie, w której do dziedziczenia poP. I.doszła jego ciotkaT. K., obecnie już nieżyjąca. Sad Rejonowy uznał – co aprobuje apelacja – żeT. K.zmarła zanim dowiedziała się o powołaniu do spadku poP. I.i tym samym przed upływem wynikającego zart. 1015 § 1 k.c.terminu do złożenia przez nią oświadczenia spadkowego, a w konsekwencji doszło do tzw. transmisji przewidzianej wart. 1017 k.c.i oświadczenie to mogą złożyć jej spadkobiercy. Do chwili obecnej spadkobiercyT. K.takiego oświadczenia jednak nie złożyli, gdyż wnieśli jedynie do Sądu Rejonowego – już po wydaniu zaskarżonego postanowienia – wniosek o jego odebranie, któremu nie nadano biegu. Dopiero gdy dojdzie do skutecznego odrzucenia spadku poP. I.przezT. K., będzie to równoznaczne z powstaniem skutku przewidzianego wart. 1020 k.c.(T. K.będzie wyłączona od dziedziczenia, tak jakby nie dożyła otwarcia spadku ) i do dziedziczenia poP. I.dojdą jej zstępni, w tym skarżąca (art. 934 § 2 k.c.w zw. zart. 931 § 2 k.c.), którzy będą wówczas uprawnieni do złożenia „własnego” oświadczenia spadkowego w terminie wynikającym zart. 1015 § 1 k.c.
Nie było przy tym podstaw do zawieszenie niniejszego postępowania na podstawieart. 177 § 1 k.p.c.( w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.) – do czasu zakończenia postepowania w sprawie(...), czego domagano się w apelacji. Sąd Okręgowy w pełni podziela bowiem pogląd wyrażany w doktrynie, że odrzucenie spadku przez dany podmiot zanim powziął on wiadomość o odrzuceniu spadku przez innego spadkobiercę, co dopiero tworzyłoby mu tytuł powołania do spadku, jest bezskuteczne i musi być powtórzone ( por. W. Borysiak w: KPC Komentarz pod red. K. Osajdy, wyd. 28, kom. do art. 1012 t. 7 i cyt. tam publikacje ).
W tym stanie rzeczy i na podstawieart. 385 k.p.c.( w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.) Sąd Okręgowy oddalił apelację uczestniczkiA. S.jako bezzasadną. O kosztach niniejszego postępowania apelacyjnego rozstrzygnie Sąd Rejonowy w swym orzeczeniu kończącym sprawę w I instancji (art. 108 § 1 k.p.c.).
/-/ Paweł Soliński /-/ Joanna Andrzejak-Kruk /-/ Areta Lewandowska