Sąd Apelacyjnyw Warszawie
V Wydział Cywilny
Sygnatura akt: V ACa 803/21
Data wyroku: 2022-12-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Edyta Jefimko
Słowa kluczowe: Postępowanie cywilne
Podstawa prawna: art. 379 pkt 5 k.p.c.

Sygn. akt V ACa 803/21

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 grudnia 2022 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie V Wydział Cywilny w składzie następującym:
Przewodniczący:  Sędzia SA Edyta Jefimko
Protokolant:  Gabriela Kaszuba
po rozpoznaniu w dniu 28 grudnia 2022 r. w Warszawie
na rozprawie
sprawy z powództwaA. S.
przeciwko Skarbowi Państwa -(...)(...)
o zapłatę
na skutek apelacji powódki
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie
z dnia 2 września 2021 r., sygn. akt II C 139/18
uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie począwszy od dnia 28 kwietnia 2021 r. i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach instancji odwoławczej.
Edyta Jefimko
Sygn. akt V ACa 803/21

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 2 września 2021 r. wydanym w sprawie z powództwaA. S.(następcy prawnego powódkiE. R.) skierowanego przeciwko Skarbowi Państwa –(...)(...)- Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo o zasądzenie odszkodowania w wysokości 2.056.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 16 kwietnia 2014 r. do dnia zapłaty, obciążając kosztami procesu powódkę w całości z pozostawieniem ich szczegółowego wyliczenia referendarzowi sądowemu.
W uzasadnieniu wydanego orzeczenia Sąd Okręgowy wskazał, iż powódka odszkodowania dochodziła tytułem naprawienia szkody odpowiadającej wartości utraconego prawa użytkowania wieczystego do nieruchomości oznaczonej dawnym numerem hipotecznym(...), o powierzchni 514 m2, położonej przyul. (...)wW., w części znajdującej się w granicach obecnychdziałek ewidencyjnych nr (...)(o podziale(...)) z obrębu 7-01-12. Szkoda ta spowodowana została wydaniem niezgodnej z prawem decyzji Prezydium Rady Narodowej w(...) W.z dnia 9 sierpnia 1973 r., znak(...).(...), mocą którejH. R.odmówiono ustanowienia wieczystego użytkowania do tego gruntu. Nieważność tej decyzji została stwierdzona decyzjami Samorządowego Kolegium Odwoławczego wW.z dnia 22 lipca 2009 r. znak:(...), w części dotyczącej gruntu wchodzącego w skład obecnychdziałek ewidencyjnych nr (...)oraz z dnia 21 listopada 2014 r., znak:(...), w części dotyczącej gruntu wchodzącego w składdziałki nr (...).
Sąd, jako podstawę prawną odpowiedzialności strony pozwanej, podałart. 160 k.p.a.w zw. z art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1692), wskazując, że do roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej ostateczną decyzją administracyjną wydaną przed dniem 1 września 2004 r., której nieważność lub wydanie jej z naruszeniemart. 156 § 1 k.p.a.stwierdzono po tym dniu, ma zastosowanieart. 160 § 1, 2, 3 i 6 k.p.a.
Zgodnie zaś zart. 160 § 6 k.p.a., roszczenie o odszkodowanie przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym stała się ostateczna decyzja stwierdzająca nieważność decyzji wydanej z naruszeniem przepisuart. 156 § 1 k.p.a.albo decyzja, w której organ stwierdził, w myślart. 158 § 2 k.p.a., że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisuart. 156 § 1 k.p.a.
Bieg 3-letniego terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego w zakresiedziałek ewidencyjnych nr (...)(po podziale 132/5) rozpoczął się w dniu 27 września 2010 r., co w sytuacji, gdy pozew został złożony w niniejszej sprawie w dniu 16 kwietnia 2014 r. oznaczało przedawnienie roszczenia odszkodowawczego powódki w dniu 27 września 2013 r. Sąd nie znalazł podstaw do uznania, aby w okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy podniesienie przez pozwanego zarzutu przedawnienia stanowiło nadużycie prawa podmiotowego w rozumieniuart. 5 k.c.Uwzględnienie zarzutu przedawnienia skutkowało oddaleniem powództwa w tej części.
Sąd, pomimo że powódka wykazała adekwatny związek przyczynowy pomiędzy niezgodną z prawem decyzją administracyjną z dnia 9 sierpnia 1973 r. a szkodą w postaci wartości utraconego prawa użytkowania wieczystego (wcześniej: prawa własności czasowej) do gruntu w części obejmującejdziałkę ewidencyjną nr (...), oddalił również powództwo w zakresie dotyczącym tej działki, ale uczynił to z powodu niewykazania przezA. S., jaka część tej działki znajdowała się w granicach gruntu oznaczonego dawnym numerem hipotecznym(...)w części obejmującej powierzchnię 514 m2. W toku postępowania dowodowego ustalono, że powierzchniadziałki nr (...)wynosi 588 m2,działki nr (...)m2idziałki nr (...).425 m2. Łączna powierzchnia wszystkich trzech działek wynosi zatem 2.043 m2, podczas gdy przedmiotowa nieruchomość, co do której odmówiono przyznania prawa własności czasowej wynosiła 514 m2. Oczywistym było zatem, że trzy powyższe działki ewidencyjne nie stanowią nieruchomości, co do której zgłoszono roszczenie dekretowe. W tej sytuacji powódka powinna zgłosić wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego geodety, który wskazałby jaka częśćdziałki nr (...)leży w granicach nieruchomości objętej dawnym numerem hipotecznym(...)o powierzchni 514 m2, co do której zapadła bezprawna decyzja administracyjna.A. S.tego nie uczyniła, a to na niej zgodnie zart. 6 k.c.iart. 232 k.p.c., spoczywał ciężar udowodnienia faktów, z których wywodziła skutki prawne.
Ponadto Sąd Okręgowy wskazał, iż zasadny był zarzut pozwanego dotyczący częściowego braku legitymacji czynnej powódki.A. S.mogłaby bowiem dochodzić swoich roszczeń odszkodowawczych, ale wyłącznie w ½ części. W pozostałej części prawa i roszczenia związane z nieruchomością położoną wW.przyul. (...)przynależą w dalszym ciąguK. K., ponieważ strona powodowa nie udowodniła, aby celem jednostronnej czynności prawnej dokonanej przez tę osobę w dniu 17 listopada 2009 r. byłaumowa darowizny na rzecz poprzednika prawnego powódki praw i roszczeń wynikających zart. 7 dekretu o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy.
Z tych przyczyn Sąd Okręgowy oddalił powództwo w całości, uznając je za niezasadne, rozstrzygając o kosztach procesu w oparciu oart. 98 § 1 k.p.c.w zw. zart. 108 § 1 k.p.c.
Apelacjęod powyższego wyroku złożyła powódka, zaskarżając orzeczenie Sądu Okręgowego w całości na podstawie następujących zarzutów naruszenia przepisów prawa:
- procesowego w postaci:art. 227 k.p.c.,art. 233 §1 k.p.c.w zw. zart. 278 k.p.c.,art. 9 k.p.c.,art. 148 k.p.c.,art. 224 §1 k.p.c.orazart. 15zzs2ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem oraz zwalczaniem COVID-19,
- materialnego w postaci:art. 65 k.c.iart. 5 k.c.
W oparciu o powyższe zarzutyA. S.wniosła o to, aby Sąd Apelacyjny:
1. uchylił zaskarżony wyrok w całości i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania,
2. zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki koszty procesu w instancji odwoławczej , w tym koszty zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.
Ponadto powódka na podstawieart. 381 k.p.c.wniosła o przeprowadzenie przez Sąd Apelacyjny dowodów z dokumentów w postaci: odpisu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego wW.z dnia 21 listopada 2014 r., wypisu z rejestrów gruntów dladziałek nr (...), odpisu podania z dnia 8 października 2021 r., zdjęć 3 kart z działu I księgi hip. nr(...), odpis wniosku o założenie księgi wieczystej dladziałki nr (...), odpis wniosku z dnia 9 października 2008 r. o przeniesienie do nowoutworzonejksięgi wieczystej (...)działki nr (...)z akt księgi wieczystej(...).
Domagała się przeprowadzenia przez Sąd Apelacyjny na podstawieart. 380 k.p.c.kontroli postanowienia Sądu I instancji z dnia 7 października 2016 r. oddalającego jej wniosek dowodowy o zażądanie od lekarza psychiatryE. C.historii chorobyE. R.i zwrócenie się do lekarza psychiatryE. C.o nadesłanie historii chorobyE. R.z okresu leczenia 2004-2014, a po nadejściu tych informacji dopuszczenie dowodu z zeznań świadka-biegłegoE. C..
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja powódki jest uzasadniona, chociaż częściowo z innych przyczynniż te, które zostały wskazane w zarzutach apelacyjnych.
Zgodnie zart. 378 § 1 k.p.c.Sąd II instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W razie stwierdzenia nieważności postępowania, bez względu na to, czy miała ona wpływ na wynik sprawy, Sąd odwoławczy jest obowiązany na podstawieart. 386 § 2 k.p.c.uchylić zaskarżony wyrok, w granicach zaskarżenia oraz w zakresie dotkniętym nieważnością, znieść postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazać sprawę Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2000 r., I CKN 1454/99, Legalis nr 210869). Zniesienie postępowania dotyczy tej części postępowania, która była dotknięta nieważnością, i obejmuje zasadniczo wszystkie czynności procesowe, w szczególności dowodowe. Pozostają natomiast w mocy czynności materialnoprawne stron (por.T. Wiśniewski, w:J. Gudowski(red.), System Prawa Procesowego Cywilnego, t. III, cz. 1, s. 117).
Zaskarżony wyrok został wydany na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 września 2021 r. Postanowieniem z dnia 15 listopada 2020 r., zawartym w pkt 2, a wydanym na podstawie art. 15 zzs(
    2 )ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. poz. 1842 z późn. zm.) Sąd Okręgowy w Warszawie na posiedzeniu niejawnym odebrał od stron stanowiska na piśmie przed zamknięciem rozprawy i wydaniem wyroku (postanowienie k.681). Po zajęciu przez powódkę i pozwanego na piśmie stanowisk (pisma procesowe k. 684-691 oraz k. 693-696) zarządzeniem z dnia 28 kwietnia 2021 r. Sąd zwrócił się do Samorządowego Kolegium Odwoławczego wW.o wypożyczenie na okres 7 dni akt spraw sygn. akt(...)oraz sygn. akt(...)(zarządzenie k.700). O wydaniu powyższego zarządzenia pełnomocnicy stron nie zostali poinformowali. Po nadesłaniu tych akt Sąd przeprowadził dowód z dokumentów, które się w nich znajdowały i na podstawie przeprowadzonych dowodów poczynił ustalenia faktyczne (uzasadnienie zaskarżonego wyroku k.722 i k.727). Następnie postanowieniem z dnia 2 września 2021 r. zamknął rozprawę na podstawie art. 15 zzs(
    2 )ustawy z dnia 2 marca 2020 r. i wydał zaskarżony wyrok.
W apelacji powódka zawarła zarzut naruszeniaart. 9 k.p.c.,art. 148 k.p.c.,art. 224 § 1 k.p.c.orazart. 15zzs(

    2)ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem oraz zwalczaniem COVID-19, zarzucając, iż Sąd I instancji zamknął rozprawę bez odebrania od stron stanowisk pomimo przeprowadzenia z urzędu postępowania dowodowego w zakresie dowodów z dokumentów, znajdujących się w aktach Samorządowego Kolegium Odwoławczego wW., oznaczonych sygn.(...)oraz sygn.(...).
Nieważność postępowania z przyczyn określonych wart. 379 pkt 5 k.p.c.zachodzi w przypadku naruszenia przepisów postępowania, którego skutkiem jest niemożność działania strony w postępowaniu lub w jego istotnej części. Chodzi zatem o takiej skali i znaczeniu uchybienia procesowe, które faktycznie uniemożliwiły stronie dochodzenie lub obronę przysługujących jej praw przed merytorycznym rozstrzygnięciem sporu.Art. 15zss2ustawy z 2 marca 2020 r. ma charakter wyjątkowy. Jego szczególny charakter wynika z okoliczności wprowadzenia na podstawie § 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 13 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu zagrożenia epidemicznego (Dz.U. z 2020 r. poz. 433), stanu zagrożenia epidemicznego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej od 14 marca 2020 r. W zamiarze zapewnienia stronom prawa do Sądu ustawodawca zdecydował się na ograniczenie możności obrony ich praw na rozprawie. Wobec tego, żeart. 15zzs2ustawy stanowi wyjątek od ogólnych zasad rozpoznawania spraw na posiedzeniach wyznaczonych na rozprawę, jego stosowanie musi być ścisłe. Niedopuszczalne są żadne odstępstwa od sposobu postępowania przyjętego w tej regulacji. Przepis zawiera bowiem minimalne gwarancje procesowe dla strony. Wszelkie czynności procesowe Sądu (sędziego sprawozdawcy), które ograniczają w dalszym stopniu te gwarancje bez właściwej podstawy prawnej, nie znajdują żadnego aksjologicznego usprawiedliwienia i skutkują rażącym naruszeniemart. 15zzs2ustawy. Wprawdzie sprawiedliwe załatwienie sprawy cywilnej wymaga jej rozpoznania bez zbędnej zwłoki, lecz nie może to następować kosztem praw strony do rzetelnego procesu cywilnego. Wykładnię rozszerzającą warstwy normatywnejart. 15zss2ustawy, niezależnie od płaszczyzny, na jakiej jest dokonywana, należy wykluczyć (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 lipca 2021 r., VII AGa 658/20, LEX nr 3318281).
Przewidziane przezart. 15zzs2odebranie od stron stanowisk na piśmie, umożliwiające wypowiedzenie się przez strony co do wyników postępowania dowodowego, ma swój odpowiednik wart. 224 § 1 k.p.c., zgodnie z którym przed zamknięciem rozprawy przewodniczący udziela stronom głosu (najpierw powodowi, potem pozwanemu), aby mogły przedstawić swoje stanowisko w sprawie, tj. wypowiedzieć się co do przeprowadzonych dowodów oraz zgłosić wnioski, których nie zgłosiły wcześniej (między innymi m.in. co do dodatkowych dowodów -art. 20512§ 2 k.p.c.) (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2022 r., III UZ 5/22, LEX nr 3416401). Czynność wypowiedzenia się przez strony co do wyników postępowania dowodowego należy uznać za istotny element składający się na procesowe gwarancje obrony praw strony (art. 379 pkt 5 k.p.c.) (por. wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 24 czerwca 2021 r., III AUa 1738/20, Lex nr 3416400).
W okolicznościach rozpoznawanej sprawy Sąd Okręgowy uniemożliwił stronom wypowiedzenie się co do wyników postępowania dowodowego, ponieważ nie poinformował ich o przeprowadzeniu z urzędu dowodów z dokumentów, znajdujących się w aktach Samorządowego Kolegium Odwoławczego wW.sygn.(...)oraz sygn. akt(...).
Fakt, iż zgodnie zart. 2432k.p.c.dokumenty znajdujące się w aktach sprawy lub do nich dołączone stanowią dowody bez wydania odrębnego postanowienia, nie wyłączył obowiązku Sądu I instancji ujawnienia stronom, iż będzie prowadził postępowanie dowodowe z urzędu, co powinno nastąpić poprzez doręczenie pełnomocnikom stron odpisu zarządzenia z dnia 28 kwietnia 2021 r., i umożliwienia im zapoznania się z nadesłanymi przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze wW.aktami. Akta, z których został przeprowadzony poza rozprawą dowód z dokumentów, muszą być bowiem stronom znane (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 2004 r., II CK 423/03, Legalis nr 78258). Kontradyktoryjność procesu wymaga zapewnienia, aby strony przed zamknięciem rozprawy mogły wypowiedzieć się co do wszystkich przeprowadzonych dowodów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 września 2012 r., V CSK 381/11, Lex nr 1223735 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2022 r., III UZ 5/22, Lex nr 3416401).
Nieodebranie od stron ponowienie (po przeprowadzeniu z urzędu postępowania dowodowego w zakresie dowodów z dokumentów, które stanowiły podstawę ustaleń faktycznych Sądu Okręgowego) stanowisk na piśmie spowodowało wydanie wyroku na posiedzeniu niejawnym z naruszeniem art. 15 zzs2ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem oraz zwalczaniem COVID-19 i skutkowało pozbawieniem stron możności obrony swoich praw, a w konsekwencji nieważnością postępowania w rozumieniuart. 379 pkt 5 k.p.c.(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2020 r., I CZ 26/20, Lex nr 3082399). Zaistniała w rozpoznawanej sprawie sytuacja, doprowadziła do pozbawienia stron aktywnego uczestnictwa w procesie w stopniu uzasadniającym przyjęcie, że zostały pozbawione prawa do wysłuchania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 2022 r., I CSK 847/22, Lex nr 3359611).
Normaart. 379 pkt 5 k.p.c.musi być interpretowana w kontekście (ukształtowanego na tle gwarancyjnych norm konstytucyjnych) prawa do procesu rzetelnego (art. 45 Konstytucji RP). Na prawo do Sądu składa się między innymi uprawnienie do bycia wysłuchanym przez Sąd, a więc prawo do powoływania twierdzeń co do faktów poddawanych pod osąd i przedstawienia dowodów dla ich wykazania oraz prawo do odniesienia się (repliki) do twierdzeń i dowodów prezentowanych przez stronę przeciwną lub przeprowadzonych z urzędu (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 10 stycznia 2018 r., I ACa 899/17, Lex nr 2493625).
Z tych względów, wobec zaistnienia nieważności postępowania zart. 379 pkt 5 k.p.c.Sąd Apelacyjny uchylił na podstawieart. 386 § 2 k.p.c.zaskarżony wyrokw całości, zniósł postępowania od daty wydania zarządzenia o nadesłanie akt, tj.od dnia 28 kwietnia 2021 r. i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach instancji odwoławczej.
Ustalenia faktyczne poczynione w warunkach nieważności i prawidłowość innych czynności procesowych przeprowadzonych w nieważnym postępowaniu pozbawione są znaczenia, ponieważ wada, jaką dotknięte zostało całe postępowanie, wyłącza możliwość podejmowania jakichkolwiek rozważań w oparciu o jego wyniki (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2010 r., I CSK 272/09, Lex nr 583724). Z tej przyczyny zbędne było odnoszenie się przez Sąd Apelacyjny do pozostałych zarzutów apelacji.
Na podstawieart. 2352§ 1 pkt 5 k.p.c.Sąd Apelacyjny pominął także dowody zgłoszone przez powódkę w postępowaniu apelacyjnym, gdyż ich przeprowadzenie zmierzałoby jedynie do przedłużenia postępowania, w sytuacji gdy w związkuz nieważnością postępowania przed Sądem I instancji, zaskarżony wyrok zgodniezart. 386 § 2 k.p.c.i tak podlegałby uchyleniu.
SSA Edyta Jefimko