Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 2718/19
Data wyroku: 2020-11-24 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Dziedziczenie ustawowe
Podstawa prawna: art. 931 kc

Sygn.. akt III Ca 2718/19

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 września 2019 roku Sąd Rejonowy dla Łodzi – Widzewa w Łodzi w sprawie z wnioskuM. S.z udziałemA. S. (1),L. S., Skarbu Państwa – Wojewody(...)i Skarbu Państwa – Prezydenta MiastaS.oddalił wniosek o zmianę prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w Szczecinie z dnia 22 września 2006 roku w sprawie III Ns 3137/05 o stwierdzenie nabycia spadku poH. G..
Swoje rozstrzygnięcie Sąd Rejonowy oparł na następującym stanie faktycznym :
W dniu  9 czerwca 2004 roku Sąd Rejonowy w Szczecinie w sprawie z wnioskuA. S. (2)z udziałem Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa stwierdził, że spadek poH. G.zmarłej 1 stycznia 2003 roku na podstawie ustawy nabył w całości z dobrodziejstwem inwentarza Skarb Państwa . Na skutek apelacji wnioskodawczyni powyższe orzeczenie zostało uchylone postanowieniem Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 6 października 2005 roku, a sprawa przekazana Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd przesłuchał świadków testamentowych oraz dokonał otwarcia i ogłoszenia testamentu ustnego spadkodawczyni. Postanowieniem z dnia 22 września roku Sąd Rejonowy w Szczecinie stwierdził, że spadek poH. G.zmarłej 1 stycznia 2003 roku na podstawie ustawy nabył w całości z dobrodziejstwem inwentarza Skarb Państwa, a postanowieniem z dnia 29 stycznia 2007 roku Sąd Okręgowy w Szczecinie oddalił apelację wnioskodawczyni od powyższego orzeczenia .
Prawomocnym postanowieniem z 12 września 2012 roku w sprawie II Ca 580/13 Sąd Okręgowy w Szczecinie odrzucił skargęM. S.– następcy prawnegoA. S. (2)o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w Szczecinie z 29 stycznia 2007 roku, sygn. akt II Ca 1352/06 .
W piśmie opatrzonym datą 13 października 2013 roku, a złożonym do wniosku o zmianę postanowienia spadkowegoA. R. (1)złożyła oświadczenie, w którym zaprzeczyła by w toku przesłuchania w sądzie w charakterze świadka powiedziała „rodzina” lub „dla rodziny”. Ponadto potwierdziła, że 28 grudnia 2002 roku słyszała od PaniH. G., że wszystko co ma, posiada przekazuje w spadku swojej ciociA. S. (2)zB.– siostrze swojej matki .
Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji oddalił wniosek o zmianę postanowienia spadkowego. Sąd uznał, że nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające zmianę postanowienia zawarte wart. 679 § 1 kpc, bowiem osoba, która była uczestnikiem postępowania o stwierdzeniu nabycia spadku może tylko wówczas żądać zmiany postanowienia spadkowego, gdy żądanie opiera na podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu, a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia , w którym uzyskał tę możliwość . Złożenie wniosku w trybieart. 679 kpcnie jest ograniczone w czasie tylko wobec tych zainteresowanych , którzy nie byli uczestnikami . Ograniczenie terminowe przewidziane w tych przepisach dotyczy nie tylko uczestników ale również ich następców prawnych .
Wniosek o zmianę postanawiania spadkowego, zdaniem Sądu I instancji był spóźniony co zdecydowało o jego oddaleniu , bowiem oświadczenieA. R. (2)jest datowane na 2013 rok i według zeznańL. S.„od razu poszło do Sądu” . Ponadto inne oświadczenieA. R. (2)tożsamej treści zostało złożone przezM. S.w dniu 22 sierpnia 2013 roku w sprawie o wznowienie postępowania przed Sądem Okręgowym w Szczecinie . Skoro wówczas wnioskodawca dysponował takim dokumentem powinien wystąpić o zmianę postanowienia spadkowego .
Ponadto Sąd I instancji wskazał , że argumenty podnoszone w niniejszej sprawie, w tym istnienie i ważność testamentu ustnegoH. G.były badane przez Sąd spadku, aA. S. (2), która była wówczas wnioskodawczynią w sprawie brała czynny udział w tym postępowaniu. W sprawie tej również ustalenia Sądu Rejonowego były poddane kontroli instancyjnej przez Sąd Okręgowy w Szczecinie , który podzielił stanowisko Sądu Rejonowego. Postępowanie przewidziane wart. 679 kpcnie służy i nie może być wykorzystane jako środek do usunięcia skutków bezczynności lub błędów uczestników postępowania .
Apelację od postanowienia złożył uczestnikL. S.wskazując, że jest ono niesprawiedliwe , a więc powinno być uchylone , a Sąd II instancji powinien uznać testamentH. G., która powołała do spadkobraniaA. S. (2). Skarżący wskazał, że w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku ani on , ani jego bracia nie byli uczestnikami postępowania, a była nią ich matka, wówczas 90 letnia osoba. Sąd Rejonowy w Szczecinie błędnie ocenił oświadczenia świadków nadając im odmienny charakter od rzeczywistych i prawdziwych intencji jakimi kierowali się ci świadkowie.M. S.złożył natomiast do sprawy oświadczenia notarialnie poświadczone świadkówA. R. (3)iW. Ż. (1). Natomiast doświadczenie życiowe powinno podpowiedzieć Sądowi, że osoby o tak bliskim pochodzeniu, wzajemnej życzliwości i wdzięczności za uratowanie życia w okresie wojennym jest wystarczającym warunkiem dla przekazania majątku .
Sąd Okręgowy zważył , co następuje :
Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu .
Sąd I instancji prawidłowo zinterpretował przepisart. 679 kpc, co do przesłanek jego zastosowania . Przepisart. 679 kpcregulujący postępowanie o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku zawiera istotne ograniczenia odnoszące się do uczestników poprzedniego postępowania. Ograniczenia te dotyczą podstawy i terminu do zgłoszenia wniosku . Stosownie bowiem do brzmieniaart. 679 § 1 kpcuczestnicy postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nie mogą opierać żądania zmiany postanowienia na podstawie , którą mogli powołać w tamtym postępowaniu . Następuje bowiem prekluzja uprawnienia do zgłoszenia twierdzeń i środków dowodowych , które mogły być, a nie zostały zgłoszone w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku . Uczestnik postępowania ograniczony jest także terminem zawitym , gdyż wniosek może zgłosić tylko przed upływem roku od dnia , w którym uzyskał możliwość powołania się na podstawę poprzednio dla niego niedostępną .
Ograniczenia wynikające zezdania drugiego art. 679 § 1 kpcdotyczą nie tylko uczestników pierwotnego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, ale również spadkobierców tych uczestników . Wynika to co najmniej z dwóch przesłanek: pierwsza to taka, że spadkobiercy są następcami prawnymi pod tytułem ogólnym , to znaczy wstępują we wszystkie prawa i obowiązki spadkodawcy . Po drugie spadkobiercy w odniesieniu do praw wchodzących w skład spadku znajdują się w takiej samej sytuacji procesowej jak spadkodawcy i co do zasady mogą wykorzystywać tylko te środki procesowe, które mógł wykorzystać spadkodawca . Stanowisko takie przywołał również Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 2 grudnia 1997 roku II CKN 492/97 ( nie publik) i z dnia 6 stycznia 2001 roku II CKN 784/00 ( OSNC 2001 nr 7-8 poz. 118 ) . Nie ulega wątpliwości , że w postepowaniu cywilnym zachodzi ogólne następstwo spadkobierców . Następstwo to występuje w postępowaniach dotyczących praw i obowiązków wymienionych wart. 922 § 1 kc, które w razie rzeczywistego przysługiwania zmarłej stronie przechodzą na jego spadkobierców . Spadkobiercy nabywają legitymację do następstwa w zakresie postępowania dlatego, że są następcami prawnymi zmarłej strony ( uczestnika ) w zakresie do sytuacji prawnej , której dotyczy postępowanie .
Zgodnie z przepisemart. 679 § 1 zd. 2 kpcuczestnik postępowania spadkowego może żądać zmiany prawomocnego postanowienia stwierdzającego nabycie spadku , jeżeli wykaże podstawę uzasadniającą zmianę oraz dowiedzie, że podstawa ta nie mogła być podniesiona w czasie uprzedniego postępowania . Celem ograniczenia – w zakresie wymaganych podstaw żądania i terminu w stosunku do osób uczestniczących w pierwszym postępowaniu jest to , aby uczestnik poprzedniego postępowania nie mógł się domagać zmiany postanowienia na podstawie , którą mógł poprzednio powołać . Ograniczenie to traktuje się jako prekluzję uprawnienia ( uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2001 roku III CZP 4/01 OSNC 2001 nr 13 poz. 670, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2001 IV CKN 566/00 OSNC 2002 nr 10 poz. 127 ) Jest ono podyktowane potrzebą ochrony stabilności stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem porządku dziedziczenia . Z tego też względu oraz z uwagi na wyjątkowy charakter uregulowania zawartego wart. 679 kpcprzepis ten podlega wykładni ścisłej, gdyż dopuszczenie możliwości zmiany prawomocnego postanowienia powinno być ograniczone, zwłaszcza gdy z wnioskiem występuje osoba, która była uczestnikiem wcześniejszego postępowania ( postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2006 I CSK 167/07 nie publ. )
Zart. 679 kpcwynika jednoznacznie ścisłe powiązanie uprawnienia żądania zmiany postanowienia z podstawą, która nie mogła być powołana przez zainteresowanego w poprzednim postępowaniu ,w którym brał udział . Strona wnosząca o zmianę postanowienia spadkowego powinna wykazać, że powołane przez nią fakty i dowody, które mają uzasadniać żądanie zmiany, pozostawały poza jej dostępem podczas poprzedniego postępowania , przy uwzględnieniu , że chodzi o obiektywną możliwość ich powołania .
W świetle przedstawionej wykładniart. 679 § 1 kpc, należy stwierdzić, że wnioskodawca nie podołał ich spełnieniu , co skutkowało prawidłowym orzeczeniem Sądu I instancji . Sprawa o stwierdzenie nabycia spadku poH. G., która odbywała się przed Sądem Rejonowym w Szczecinie pod sygn. akt III Ns 3137/05 była zainicjowana przezA. S. (2)– matkę wnioskodawcy w niniejszej sprawie . Pierwsze postanowienie w tej sprawie wydane pod sygn. III Ns 211/03 stwierdzało nabyciepraw spadkowychpoH. G.na rzecz Skarbu Państwa . Przed wydaniem tego postanowienia wnioskodawczyni nie przedstawiła żadnego testamentu , bowiem o nim nie wiedziała . Dopiero w apelacji od tego postanowieniaA. S. (2)wskazała, że spadkodawczyni wszystkim mówiła , że ona ma wszystko odziedziczyć . Wtedy również pojawiają się nazwiska osób , które miały potwierdzić złożone przez spadkodawczynię oświadczenie, które można byłoby potraktować jako ustny testament. Te nowe okoliczności stały u podstaw wydanego w dniu 6 października 2005 roku w sprawie II Ca 388/05 przez Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowienia uchylającego postanowienie z dnia 9 czerwca 2004 roku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy, wobec powołania nowych dowodów , w tym dokumentu sporządzonego w dniu 25 stycznia 2003 roku na okoliczność ustnej ostatniej woli zmarłejH. G.ogłoszonej w obecnościW. Ż. (1),Z. Ż.iA. R. (1)nakazał przeprowadzenie w tym zakresie postępowania dowodowego. Przeprowadzone w konsekwencji postępowanie dowodowe skutkowało wydaniem przez Sąd Rejonowy w Szczecinie w dniu 22 września 2006 roku w sprawie III Ns 3137/05 postanowienia , w którym stwierdzono, że spadek poH. G.nabył jednak Skarb Państwa, a to na skutek niespełnienia przesłanek ważności testamentu ustnego. Zgodnie z ustaleniami tego Sądu spadkodawczyni nie wyraziła swojej woli w sposób zrozumiały dla świadków, nie określiła wprost osoby spadkobiercy, mówiąc jedynie , że „ wszystko ma przypaść rodzinie „ . Takie bowiem stwierdzenie padło z ustH. G.podczas jej odwiedzin przezA. R. (1)iW. Ż. (2). Testament ustny był również nieważny bowiem nie został spełniony wymóg jednoczesnej obecności trzech świadków przy jego wygłaszaniu .
Postanowienie Sądu Rejonowego podlegało kontroli instancyjnej przez Sąd Okręgowy, który postanowieniem z dnia 29 stycznia 2007 roku w sprawie II Ca 1352/06 oddalił apelacjęA. S. (2)wskazując, że pisma z dnia 25 stycznia 2003 roku stwierdzającego treść testamentu ustnegoH. G.nie można uznać za prawidłowo sporządzonego. Wprawdzie pismo to określa miejsce i datę jego sporządzenia , wskazuje datę i miejsce w jakichH. G.złożyła swoje oświadczenie oraz opatrzone jest podpisami trzech świadków. Z treści tego pisma sporządzonego przezW. Ż. (1)wynika , że w chwili składania przez spadkodawczynię ostatniej woli była obecna właśnieW. Ż. (1)orazA. R. (1), podczas gdy pod jego treścią jest podpisZ. Ż.. Sąd Okręgowy podzielił jednak stanowisko Sądu I instancji , że w chwili składania oświadczenia woli co do spadkobrania nie byli obecni wszyscy świadkowie jednocześnie, co skutkowało uznaniem nieważności testamentu ustnego w świetleart. 952 § 2 kpc. Ponadto , co podkreślił Sąd Okręgowy nie do wszystkich świadków ostatniej woli spadkodawczyni dotarło jej oświadczenie kogo powołała do spadkobrania . O ile bowiem świadkowieW. Ż. (3)iZ. Ż.słyszeli nazwiskoA. S. (2), toA. R. (1)konsekwentnie zeznawała , że nazwiskoA. S. (2)nie padło . Jest to o tyle istotne stwierdzenie poparte zgromadzonym materiałem dowodowym w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku , bowiem w kolejnych postępowaniach sądowych tj w skardze o wznowienie postępowania oraz w niniejszej sprawie o zmianę postanowienia spadkowego nowymi okolicznościami powołanymi przez synaA. M.S.są oświadczeniaA. R. (1)złożone u notariusza , w których oświadcza , że zeznając w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku miała co innego na myśli .
W zainicjowanej przezM. S.w dniu 17 maja 2013 roku skardze o wznowienie postępowania o stwierdzenie nabycia spadku wpisanej pod sygnatura akt III Ca 580/13 pojawiło się pismoA. R. (1)z dnia 23 maja 2013 roku z podpisem uwierzytelnionym przez notariusza, w którym potwierdza ona , że w dniu 28 grudnia 2002 roku będąc na widzeniu w Szpitalu wraz zW. Ż. (1),B.Kantor i (...)usłyszała jakH. G.mówiła , że w razie jej śmierci do całego spadku powołuje ciocieA. S. (2). ( k 11 akt II Ca 580/13 ) . Sąd Okręgowy odrzucając skargę postanowienia z dnia 12 września 2013 roku potwierdził prawidłowość postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku , podkreślając, że przesłuchanie świadków testamentu ustnego było konieczne bowiem zmierzało do ustalenia , czy osoby te były jednocześnie obecne przy składaniu woli przez testatora, jaka była treść tego oświadczenia oraz czy wola ta została wyrażona w sposób jasny i niebudzący wątpliwości . Ponieważ w zeznaniach tych świadków testamentu ustnego zachodziły istotne różnice zasadnie ustalono, że nie doszło do skutecznego i zgodnego z wymogamiart. 952 § 1 kpcoświadczenia ostatniej woli przezH. G..
Obszerne przytoczenie podstaw skargi o wznowienie ma o tyle istotne znaczenie w sprawie o zmianę postanowienia stwierdzającego nabycie spadku poH. G., że jej podstawą, nowymi okolicznościami w sprawie są trzy oświadczenia notarialnie poświadczone złożone następnie przezM. S.do wniosku o zmianę postanowienia spadkowego . Pierwsze oświadczenie datowane na 15 października 2013 roku w formie kserokopii potwierdzonej za zgodność z oryginałem przez notariusza w dniu 23 kwietnia 2019 roku jest oświadczeniemA. R. (1)złożone w obecnościK. L.iE. W., że będąc wezwaną do sądu celem złożenia zeznania w sprawieH. G.zaprzecza, że użyła słów „ Rodzina „ lub(...), aH. G.powiedziała , że wszystko co mam , posiadam przekazuję w spadku mojej ciociA. S. (2)zB., mojej matki rodzonej siostrze . Pod oświadczeniem tym widnieją podpisyA. R. (1),E. W.iK. L..
Drugie oświadczenie złożone przezM. S.datowane na 30 kwietnia 2019 roku należy doE. W., która potwierdziła , że na kopii oświadczeniaA. R. (1)z 15 października 2013 roku złożyła swój podpis jako świadek i potwierdza wszystkie okoliczności . Trzecie oświadczenie podpisane przezW. Ż. (1)z datą 10 sierpnia 2016 roku jest kolejnym potwierdzeniem ostatniej woliH. G., w którym mowa jest o tym , żeH. G.w przypadku gdyby się z nią coś stało wszystko co posiada przekazuje swojej ciociA. S. (2).
Należało więc potwierdzić za sądem I instancji , że złożone w postępowaniu o zmianę postanowienia spadkowego oświadczenia nie mogą być uznane za podstawę zmiany tego postanowienia spadkowego . Prawidłowo Sąd I instancji wykazał, że nowa okoliczność w sprawie mająca być uznana za podstawę wszczęcia postępowania w trybieart. 679 § 1 kpc, a związana ze zmianą oświadczenia jednego ze świadków testamentu ustnego była znana wnioskodawcy już 22 sierpnia 2013 roku w momencie wniesienia skargi o wznowienie . Nie można również odmówić racji twierdzeniom sądu I instancji , że niniejsza sprawa nie może być nową podstawą oceny istnienia i ważności testamentu ustnegoH. G., ponieważ testament ten został poddany wnikliwej ocenie co do jego ważności przez Sąd Rejonowy w Szczecinie w sprawie III Ns 3137/05 oraz poddany kontroli instancyjnej przez Sąd Okręgowy w Szczecinie . Złożone przez wnioskodawcę oświadczenia, coraz bardziej modyfikujące to co słyszałaA. R. (1)od spadkodawczyni nie mogą być więc uznane jako nowa podstawa do żądania zmiany postanowienia spadkowego .
Z tych względów na podstawieart. 385 kpcw związku zart. 13 § 2 kpcSąd Okręgowy oddalił apelację .