Sąd Okręgowy w Gliwicach
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1527/19
Data wyroku: 2021-04-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Roman Troll, Sędzia Sądu Okręgowego Roman Troll
Słowa kluczowe: Klauzule niedozwolone
Podstawa prawna: art.385 ^1^ kc w związku z art. 353 ^1^ kc

Sygn. akt III Ca 1527/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 kwietnia 2021 r.
Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:
Przewodniczący – Sędzia Sądu Okręgowego  Roman Troll
po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2021 r. w Gliwicach na posiedzeniu niejawnym
sprawy z powództwaM. M.
przeciwkoA.Towarzystwu (...) Spółce AkcyjnejwW.
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Rejonowego w Rybniku
z dnia 1 października 2019 r., sygn. akt II C 652/18

I
zmienia zaskarżony wyrok:

1
w punkcie 1. w ten sposób, że:

a
zasądza od pozwanej na rzecz powoda 3672,85 zł (trzy tysiące sześćset siedemdziesiąt dwa złote i osiemdziesiąt pięć groszy) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 25 maja 2018 r.,

b
oddala powództwo w pozostałej części,

2
w punkcie 2. w ten sposób, że zasądza od pozwanej na rzecz powoda 1101 zł (tysiąc sto jeden złotych) z tytułu zwrotu kosztów procesu,

II
oddala apelację w pozostałej części,

III
zasądza od pozwanej na rzecz powoda 650 zł (sześćset pięćdziesiąt złotych) z tytułu zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.

SSO Roman Troll
Sygn. akt III Ca 1527/19

UZASADNIENIE
PowódM. M.wystąpił przeciwko pozwanejA.Towarzystwu (...) Spółce AkcyjnejwW.o zasądzenie 3672,94 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 25 maja 2018 r., o uznanie za bezskuteczne poszczególnych postanowień Ogólnych Warunków Ubezpieczenia do umowy ubezpieczenia jako niedozwolonych klauzul umownych, a także o zasądzenie zwrotu kosztów procesu, wskazując na abuzywne postanowienia umowy pomiędzy stronami.
W odpowiedzi na pozew pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości orazo zasądzenie zwrotu kosztów procesu.
Wyrokiem z 1 października 2019 r. Sąd Rejonowy w Rybniku oddalił powództwo (pkt 1.) oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanej 917 zł z tytułu zwrotu kosztów procesu (pkt. 2.).
Rozstrzygnięcie zapadło przy ustaleniu, że 9 lutego 2000 r. powód złożył, za pośrednictwem agenta, wniosek o objęcie go ubezpieczeniem na życie w(...)U.(...) Towarzystwie (...)na(...) S.A.wW., wskazując siebie i swoją żonęJ. M.jako osoby ubezpieczane, zobowiązał się w przypadku zawarcia z nim umowy do uiszczania 105 zł miesięcznie składki. Zakres ubezpieczenia obejmował postanowienia OWU Uniwersalne(...)wersję małżeńską z sumą ubezpieczenia 28000 zł. 22 lutego 2000 r. doszło do zawarcia Umowy(...)z Funduszem Inwestycyjnym, a 19 kwietnia 2000 r. powód i jego małżonka potwierdzili otrzymanie od ubezpieczyciela polisy ubezpieczeniowej, OWU Uniwersalnego(...), przekazów bankowych, listu Prezesa i Wiceprezesa Zarządu tegoTowarzystwa (...). Integralną częścią zawartej umowy zawartej pomiędzy stronami były OWU(...)Uniwersalnego(...)11/98 oraz po 2003 roku Informacja uzupełniająca do umowy(...)Uniwersalnego(...)- wersje OWU nr 11/98- 12/00 dalej zwana Informacją. Zgodnie z umową ubezpieczyciel zobowiązał się wypłacić ubezpieczonemu lub uposażonemu wymienionym w polisie określone świadczenie w razie zajścia zdarzenia przewidzianego w umowie, tj. w przypadku śmierci ubezpieczonego, oraz w związku z zawarciem dodatkowych opcji ubezpieczenia: w przypadku śmierci dzieci ubezpieczonego, niezdolności do pracy, śmierci lub kalectwa wskutek nieszczęśliwego wypadku, a ubezpieczony powód zobowiązał się terminowo opłacać składki; część uiszczanej prze niego składki miała podlegać alokacji, a cześć nie. Część składki podlegająca alokacji miała być przeliczana na jednostki ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych zgodnie z wartością tych jednostek według stanu z dnia zapłaty składki lub z dnia wymagalności składki. Nielokowana część składki ubezpieczeniowej natomiast, z wyłączeniem kosztu ochrony ubezpieczeniowej z tytułu dodatkowej umowy (opcji) ubezpieczenia składki, stanowić miała opłatę potrąconą ze składki przeznaczoną na pokrycie kosztów związanych z zawarciem i wykonaniem umowy ubezpieczenia, innych niż wyraźnie przewidziane w Informacji. Alokacja składek ubezpieczeniowych miała się odbywać według zasad ustalonych przez Towarzystwo; wynosić miała 25% dla składek wymagalnych w pierwszym roku ubezpieczenia oraz 90% dla składek wymagalnych w latach następnych; opłata manipulacyjna wynosiła 1,37 zł miesięcznie, opłata administracyjna 1,68 zł; koszty ubezpieczenia od zdarzenia w postaci śmierci dziecka ubezpieczonego 1,14 zł miesięcznie, niezdolności do pracy 0,98 zł miesięcznie, śmierci lub kalectwa wskutek nieszczęśliwego wypadku 5,70 zł miesięcznie, koszty ubezpieczenia głównego 11,87 zł miesięcznie. Strony przewidziały także możliwość zmiany wysokości tych opłat oraz, że umowa ubezpieczenia może ulec rozwiązaniu miedzy innymiw przypadku nieopłacenia składki w terminie 7 dni mimo uprzedniego wezwania do zapłaty, jeżeli wymagalność składki nastąpiła przed upływem dwóch dni lat od dnia rozpoczęcia ochrony ubezpieczeniowej. Strony ustaliły, że w przypadku wypłaty świadczenia (§ 16 OWU), w związku z rozwiązaniem umowy, do obliczenia wysokości odstąpienia Towarzystwo miało przyjąć cenę jednostek funduszy obowiązujące w dniu podjęcia przez Towarzystwo decyzji o wypłacie. Przy obliczaniu wartości odstąpienia Towarzystwo miało uwzględnić wartość polisy oraz wartość lokacyjną, obliczaną jako iloczyn liczby jednostek ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych zgromadzonych na rachunku w dniu rozwiązania głównej umowy ubezpieczenia i wartości tych jednostek obowiązującej w tym dniu. Jednostki ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych miały być umarzane i zamieniane na środki pieniężne przed upływem terminu wypłaty wartości odstąpienia. Wartość odstąpienia miała być wypłacana w terminie 30 dni od dnia otrzymania przez Towarzystwo żądania takiej wypłaty. Od 22 lutego 2000 r. powód uiszczał miesięczne składki przy czym początkowo po 105 zł, a z uiszczanej składki miesięcznej pokrywane były opłata administracyjna, opłata manipulacyjna, koszty umowy głównego ubezpieczenia oraz koszty ubezpieczeń dodatkowych.
W 2009 roku(...)U.(...) Towarzystwo (...)na(...) Spółka AkcyjnawW.zmieniła firmę naA.Towarzystwo (...) Spółka akcyjnawW.. 21 stycznia 2015 r. uległa rozwiązaniu zawarta umowa z powodem. Pismem z 10 maja 2018 r. powód działając przez pełnomocnika wezwał pozwaną do zapłaty 3672,94 zł w związku z nienależnie pobraną przez nią bez podstawy prawnej tej kwoty jako opłaty alokacyjnej z jego rachunku polisy w terminie 3 dni. W odpowiedzi na to pismo pozwana odmówiła zapłaty podnosząc, że pobrane przez nią opłaty w czasie trwania umowy miały swoje źródło i umocowanie w łączącej strony umowie.
W trakcie obowiązywania umowy pozwana pobrała od powoda: z tytułu niealokowanej części składki (łączenie 3373,50 zł) oraz kwoty na pokrycie kosztów ochrony ubezpieczeniowej głównej (łącznie 3059,80 zł), kosztów ochrony z tytułu śmierci dziecka ubezpieczonego (łącznie 303,36 zł), kosztów z tytułu ubezpieczenia od nieszczęśliwego wypadku (łącznie 1512,12 zł), kosztów ubezpieczenia z tytułu niezdolności do pracy (łącznie 309,76 zł), opłaty manipulacyjne (łącznie 299,35 zł). Opłata manipulacyjna, administracyjna, niealokowana cześć składki pobierane były od każdej z wpłacanej przez powoda składki, służyły pokryciu kosztów związanych z zawarciem i obsługą umowy ubezpieczenia, pokryciem kosztów związanych z administrowaniem umową, kosztów związanych z utrzymaniem sieci sprzedaży, wynagrodzenia mi agentów i pracowników. Z tytułu zawarcia umowyTowarzystwo (...)wypłaciło agentowi, który pośredniczył w zawarciu umowy ubezpieczenia z powodem 2193 zł prowizji. W związku z rozwiązaniem umowy pozwana wypłaciła powodowi 21804,11 zł.
Oceniając dokonane ustalenia faktyczne, Sąd Rejonowy uznał, że powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Zaznaczył, że pomiędzy stronami nie było sporu co do zawarcia umowy ubezpieczenia, jej rodzaju oraz czasu jej trwania. Spór w sprawie sprowadzał się do ustalenia czy postanowienia umowy łączącej strony w zakresie możliwości pobierania przez pozwaną niealokowanej części składki uiszczanej przez powoda oraz z tej składki opłaty manipulacyjnej miały charakter klauzul abuzywnych. W przypadku uznania z kolei, że postanowienia umowy miały charakter niedozwolonych klauzul umownych zbadania wymagał podniesiony przez pozwaną zarzut przedawnienia roszczenia powoda. Sąd Rejonowy, przywołując regulacjeart. 385(
    1)§ 1, 3 i 4 k.c.orazart. 385(
    2)k.c.iart. 385(
    3)pkt. 17 k.c., wskazał, że faktycznie zawierając umowę z powodem pozwana korzystała z przygotowanych przez siebie wzorów umów, na których treść powód nie miał wpływu; działała jako przedsiębiorąca, powód jako konsument. Za niedozwolone postanowienia umowne mogły być jednak uznane tylko takie postanowienia zawarte w umowie stron, które kształtowałyby prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sąd I instancji nie zgodził się, że opłata manipulacyjna po 1,37 zł miesięcznie w chwili podpisania umowy rażąco naruszała interesy powoda, kształtowała jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami; tak samo potraktował niealokowaną część składki, którą pozwana w pierwszym roku trwania umowy pobierała w wysokości 75% składki uiszczonej przez powoda, a w kolejnych latach w wysokości 10%. Z chwilą zawarcia umowy pozwana udzieliła powodowi i jego małżonce ochrony ubezpieczeniowej, która trwała do zakończenia umowy. Pozwana ponosiła koszty związane z zawarciem umowy, np. w postaci konieczności wypłaty 2193 zł prowizji, koszty wynagrodzenia pracowników, ryzyka ziszczenia się zdarzenia objętego umową i konieczności wypłaty świadczenia nawet w sytuacji, gdy składki nie pokryłyby tej wysokości oraz prowadzeniem rachunku pozwanego. Powód nie wykazał, zgodnie zart. 6 k.c., aby pobierana przez pozwaną, nazywana przez niego opłata alokacyjna, była niewspółmierna z tymi kosztami, w taki sposób aby kształtowały jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Powód w sposób dobrowolny zawarł umowę, mógł w każdej chwili dowiedzieć się o rodzaju i wysokości ponoszonych kosztach zawartej umowy. Wysokość opłaty manipulacyjnej wprost wynikałaz Informacji stanowiącej integralną cześć umowy, a wysokość niealokowanej składki, jak słusznie wskazała pozwana można było obliczyć. Niealokowaną cześć składki oraz opłatę manipulacyjną pozwana pobierała od każdej składki uiszczanej przez powoda. Wbrew stanowisku powoda Sąd Rejonowy nie znalazł podstaw do uznania, że kontynuował on umowęw obawie o możliwość nieodzyskania wpłaconych środków. O kosztach procesu Sąd Rejonowy orzekł na podstawieart. 98 k.p.c.
Apelację od tego wyroku złożył powód, zaskarżając go w całości i zarzucając mu uwzględnienie zarzutu przedawnienia roszczenia, co stanowiło nadużycie prawa, a także naruszenie:art. 3851§ 1 k.p.c.iart. 3852k.c.poprzez ich niezastosowanie i nieuznanie zapisów o opłacie alokacyjnej za abuzywne, pomimo faktu, że postanowienia umowne dotyczące opłaty alokacyjnej nie zostało sformułowane w sposób jednoznaczny i zrozumiały dla przeciętnego odbiorcy, w OWU brak jest definicji opłaty alokacyjnej, nie wiadomo z jakiego tytułu pobierana jest ta opłata oraz co się na nią składa oraz że w OWU nie sprecyzowano jakie konkretnie koszty poniósł pozwany w związku z zawarciem umowy, a sama opłata alokacyjna została określona ryczałtowo, sąd zaś powinien brać pod uwagę przy wydaniu wyroku stan obowiązujący w momencie zawierania umowy, kiedy to zgodnie z OWU(...)Uniwersalnego(...), tj. § 12 ust. 12.1 pozwana w pierwszym roku obowiązywania umowy pobierała opłatę alokacyjną w wysokości 75% wpłaconych składek (inwestowała jedynie 25% składek);art. 6 k.c.poprzez jego zastosowanie, podczas gdy to nie powód miał obowiązek wykazania na jakie koszty lub wydatki została przeznaczona pobrana opłata alokacyjna.
Przy tak postawionych zarzutach wniósł o zmianę skarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa, a także wnoszę o kosztów procesu za obie instancje
Pozwana wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie od powoda kosztów postępowania odwoławczego.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Orzeczenie zostało wydane po skierowaniu sprawy celem rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, a to zgodnie z art. 15zzs1pkt 2 ustawy z 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 374 ze zm.), z uwagi na stan epidemii i nadmierne zagrożenie dla zdrowia i życia ludzkiego. Nikt nie zgłosił sprzeciwu w tej części, a nie można wówczas rozpoznać jej przy użyciu urządzeń w trybie on-line.
Sprawę rozpoznawano w postępowaniu uproszczonym (art. 5051§ 1 k.p.c.), gdyż powód dochodził świadczenie pieniężnego nieprzekraczającego 20000 zł.
Ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy są prawidłowe i jako takie Sąd Okręgowy uznaje je za własne. Nie były one też kwestionowane w toku postępowania apelacyjnego.
Rozbudowane pisma stron nie wskazują na kwestie stanu faktycznego ustalonegow sprawie, ale odnoszą się do podnoszonych w orzecznictwie i literaturze poglądów. Sprawa powinna zaś być rozpoznana zgodnie z obowiązującymi przepisami, na podstawie istniejącego i ustalonego stanu faktycznego.
W tej sprawie istotne jest ustalenie jakie regulacje prawne należy stosować do zawartej umowy, objętej sporem.
Umowę zawarto z powodem w lutym 2000 r., a więc jeszcze przed wprowadzeniem doKodeksu cywilnegoregulacjiart. 3851k.c.,art. 3852k.c., w jej obecnym brzmieniu przywoływanym przez strony, co nastąpiło dopiero 1 lipca 2000 r. poprzezart. 18 pkt4 ustawy z 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny(Dz. U. Nr 22, poz. 271). Wówczas też dodano doKodeksu cywilnegoregulacjęart. 3853k.c.iart. 3854k.c.(art. 18 pkt5 tej ustawy). Art. 21 tej ustawy wskazuje, że jej przepisy art. 1-17 oraz art. 18 pkt 1-5 stosuje się do umów zawartych i niewykonanych w dniu wejścia w życie ustawy, czyli 1 lipca 2000 r. Umowa ta nie została wykonana do 1 lipca 2000 r., bo stanowiła umowę na czas nieokreślony, z której powód był obowiązany do regulowania comiesięcznych składek, a pozwana (jej poprzednik prawny) do zapewnienia ochrony ubezpieczeniowej i zarządzania funduszem inwestycyjnym, na który miała też odprowadzać składki powoda. Dlatego też do tej umowy stosuje się wprowadzone wKodeksie cywilnyzmiany z bezpośrednim skutkiem; tzw. zasada bezpośredniego działania ustawy (por. K. Kwapisz [w:] Ustawa o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny. Komentarz, Warszawa 2011, komentarz do art. 21).
Trzeba też zaznaczyć, że w orzecznictwie pojawiło się także stanowisko, że przed wejściem w życie przepisówKodeksu cywilnegodotyczących klauzul abuzywnych(art. 3851do 3853k.c.) do umów zawartych i niewykonanych do 1 lipca 2000 r. podstawę badania ich zgodności z dobrymi obyczajami stanowiłyart. 58 § 2 k.c.orazart. 3531k.c.(wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 14 listopada 2006 r., sygn. akt I ACa 520/06, LEX nr 282379, przywołany też w ww. komentarzu). Jednakże Sąd Najwyższy zaakceptował kontrolę abuzywności postanowień umowy ubezpieczenia zawartej przed 1 lipca 2000 r. na podstawie regulacji obowiązujących od tego dnia, jeżeli umowa nie została w całości wykonana przed tym dniem (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 29 czerwca2007 r., sygn. akt III CZP 62/07, OSNC 2008/7-8/87).
Sąd Okręgowy, biorąc pod uwagę ww. okoliczności, stoi na stanowisku, że do spornej umowy należy stosować regulacjeKodeksu cywilnegow brzmieniu nadanym od 1 lipca2000 r., gdyż w tym czasie nie była ona jeszcze w całości wykonana.
Zgodnie zart. 13 ust. 4 ustawy z 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowejw zakresie ubezpieczeń na życie, jeżeli są związane z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, o których mowa w dziale I grupa 3 załącznika do ustawy, zakład ubezpieczeń jest obowiązany do określenia lub zawarcia w umowie ubezpieczenia:
1) wykazu oferowanych ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych;
2) zasad ustalania wartości świadczeń oraz wartości wykupu ubezpieczenia, w tym również zasad umarzania jednostek ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego i terminów ich zamiany na środki pieniężne i wypłaty świadczenia;
3) regulaminu lokowania środków ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego obejmującego w szczególności charakterystykę aktywów wchodzących w skład tego funduszu, kryteria doboru aktywów oraz zasady ich dywersyfikacji i inne ograniczenia inwestycyjne;
4) zasad i terminów wyceny jednostek ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego;
5) zasad ustalania wysokości kosztów oraz wszelkich innych obciążeń potrącanych ze składek ubezpieczeniowych lub z ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego;
6) zasad alokacji składek ubezpieczeniowych w jednostki ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego, w szczególności w zakresie określonym w pkt 4 i 5, oraz terminu zamiany składek na jednostki tego funduszu.
Art. 13 ust. 4 ustawy z 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowejnie ingerował w treść regulacji prawa cywilnego w zakresie postanowień abuzywnych w umowie, dlatego przedsiębiorca powinien postępować lojalnie względem konsumenta, a co za tym idzie informować go o kosztach jakie będzie ponosił, aby uzyskać jego świadomą akceptację na warunki umowy i to także wówczas, gdy poprzednia ustawa tylko szczątkowo normowała ubezpieczenia na życie z funduszem inwestycyjnym. Szczątkowe unormowania nie wyłączały bowiem działania ogólnych regulacji prawa cywilnego.
Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851§ 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (por.art. 3852k.c.oraz uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., sygn. akt III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2).
Nie ulega wątpliwości, że zawarte w ogólnych warunkach umowy postanowienia dotyczące sposobu alokacji składki nie były indywidualnie uzgodnione z powodem. W żaden sposób nie stanowią one także głównych świadczeń stron, bowiem powód był obowiązany do regulowania składki (to jego główne świadczenie), a pozwana do zapewnienia ochrony ubezpieczeniowej oraz zarządzania funduszem inwestycyjnym (to jej główne świadczenia). Do żadnych z nich nie należy kwestia będąca przedmiotem sporu – czy postanowienie ogólnych warunków umowy związane z częściową tylko, wskazaną procentowo przez poprzednika prawnego pozwanej, alokacją składki powoda w fundusze inwestycyjne stanowi niedozwolone postanowienie umowne.
W ogólnych warunkach umowy, które powód otrzymał w lutym 2000 r. w żaden sposób nie wskazano powodów, dla których tylko część składki jest lokowana w funduszu inwestycyjnym. Sąd Rejonowy właściwie ustalił, że w pierwszym roku nie lokowano 75 % składki, a w następnych po 10 % składki. (OWU 12.2). Powód nie zaakceptował niedozwolonych postanowień umownych; pozwany przecież nadal twierdził, że nie są one abuzywne, a z orzecznictwa wynika, że warunkiem zaakceptowania takich postanowień jest świadomość konsumenta w tym zakresie (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., sygn. akt III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2).
Zgodnie z definicją alokacji składki (k. 32 § 1 OWU), stanowi ona udział procentowy w składce - pomniejszony o koszt opcji ubezpieczenia składki i opłatę manipulacyjną - przeznaczony na zakup jednostek funduszy, przy czym przy alokacji składki lokacyjnej nie potrąca się kosztu opcji ubezpieczenia składki. Z ustaleń faktycznych w tej sprawie nie wynika, aby składka powoda była lokacyjna.
W tychże ogólnych w warunkach umowy trudno szukać wyjaśnienia powodów takiego rozróżnienia alokacji; pojawiło się ono dopiero w informacji uzupełniającej do umowy z 2003 r. (§ 11 OWU, k. 41), z której wynika, że ta część składki, która nie została alokowana stanowi opłatę potrąconą ze składki, a przeznaczoną na pokrycie kosztów związanychz zawarciem i wykonywaniem umowy ubezpieczenia innych niż wyraźnie przewidzianew tej informacji.
Do tego trzeba wskazać, że powód w trakcie jego przesłuchania wyraźnie zaznaczył, iż nie był informowany o opłatach, chciał być ubezpieczony na życie i otrzymać potem dodatkowe środki, bo liczył na zysk – więcej niż się wpłaci – ale nawet w trakcie przesłuchania nie wiedział ile powinien otrzymać; a agent nie tłumaczył mu kosztów ubezpieczenia/k. 203-204/.
Warto również podkreślić, że przesłuchany w sprawie agent –J. B./k. 196-198/ – nie przypominał sobie, aby zawierał umowę z powodem, a co za tym idzie trudno, aby mógł cokolwiek powiedzieć o tej konkretnej umowie z nim zawartej i jakie informacje mu przekazywał. Agent ten wyraźnie też wskazał, że informował klienta zawszeo wszystkich elementach produktu, które były mu znane, o tych, które omówiono na szkoleniach i które mają udostępniać klientom jako istotne, ale nie przypominał sobie, aby obliczał kiedyś opłatę likwidacyjną, bądź pokazywał jak ją się liczy, nie pamiętał nawet charakteru tego konkretnego produktu ubezpieczeniowego.
Z tego wniosek, że konsument nie był informowany, przy zawieraniu umowy, o powodach alokacji tylko części składki oraz rozróżnienia tej wysokości w czasie. Wiedział jaki procent składki będzie alokowany, bo to wynika z OWU, ale nie wiedział dlaczego.
Należy jednak przy tym mieć na uwadze, że powód zawierał nie tylko umowę ubezpieczenia na życie, ale była ona powiązana z inwestowaniem. Suma ubezpieczenia na życie, w chwili zawarcia umowy, wynosiła 22800 zł i dotyczyła także żony powoda; nie była więc to kwota iluzoryczna w porównaniu do składki wynoszącej wówczas 105 zł miesięcznie /wniosek k. 12-16/. Samej polisy powód zaś nie przedstawił, ale nie było to kwestionowane.
Koszty opłat i ubezpieczeń w składce wynosiły, wg ustaleń Sądu Rejonowego, 22,74 zł – w tym 11,87 zł ubezpieczenie główne związane z zawartą umową ubezpieczenia na życie. Dlatego też suma ubezpieczenia na życie nie ma związku z wysokością alokowanej części składki, ostatecznie składka na ubezpieczenie stanowi przecież około 11% całości składki z początku umowy.
Pozwana pobierała od powoda następujące opłaty: manipulacyjną, administracyjną,a także za zarządzanie funduszem /zasady działania ubezpieczeniowych funduszy inwestycyjnych § 5.1, k. 39/. Tej ostatniej opłaty pozwana nie wykazuje jednak w pobranych opłatach od powoda ze składki /k. 140/, także powód nie wskazuje na jej pobieranie /rozliczenie k. 16-27/. Powodem tego jest naliczanie jej podczas wyceny aktywów funduszu i uwzględnianie przy określeniu ceny jednostki tego funduszu /zasady działania ubezpieczeniowych funduszy inwestycyjnych § 5.1, k. 39/.
Opłata manipulacyjna do kwietnia 2001 r. była pobierana po 1,37 zł miesięcznie,a potem ulegała podwyższeniom. Pozwana zaznacza, że jej wysokość była znana powodowi w chwili zawarcia umowy i jest ona marginalna /k. 77/, zapomina jednak, że informacja, na którą się powołuje w tej części pochodzi z 2003 r. /k. 43/, wówczas ta opłata wynosiła 1,55 zł, zaś w chwili zawarcia umowy była niższa, ale brak jakichkolwiek dokumentów wskazujących na jej wysokość, czy sposób jej wyliczenia, poza rozliczeniem stanowiącym załącznik do pisma z 23 lutego 2018 r. /k. 16-27/. Trudo więc wskazywać, że w chwili zawarcia umowy ta opłata i jej wysokość były znane powodowi. Brak nawet jakiejkolwiek umowy wskazującej na opłatę w takiej wysokości (1,37 zł); nie wiadomo skąd ta kwota, pozwanao tym nie informuje, a powód nic na ten temat nie wie. Wysokość tych środków wyliczona przez pozwaną i wynikająca z rozliczenia wynosi 299,35 zł. W żaden sposób nie może to być wynagrodzenie pozwanej skoro nawet nie wskazuje ona postanowienia w OWU, z którego ono wynika; chodzi o te warunki, które były obowiązujące w chwili zawierania umowy; pozwana ich nawet nie przedstawiła. Ta opłata jest abuzywna, bo nie wiadomo czego dotyczyła w chwili zawarcia umowy, ani nie wykazano w jakiej wysokości wówczas miała być pobierana. W tym zakresie pomniejszanie składki powoda o taką opłatę musi być uznane za niedozwolone. Przede wszystkim powoduje to naruszenie dobrych obyczajów, które wskazują na to, aby co najmniej informować o pobieranych opłatach i ich wysokości, a nadto rażąco narusza interes powoda, gdyż pomimo chęci inwestycji ogranicza tą możliwośćo część składki, która mogła już pracować na kolejne finanse powoda. Nie tylko sama wysokość tej opłaty jest istotna, ale też brak informacji przekazanych powodowi w tej części.
Pozwana nie wskazała na co przeznaczone były niealokowane części składki powoda, który miał oszczędzać pieniądze; z przedstawionych powodowi dokumentów przy zawarciu umowy to nie wynika. Jedynie w odwiedzi na pozew zaznacza, odnosząc się do pozwu, możliwość ujęcia w tej części kosztów akwizycji do składki ubezpieczeniowej /k. 77/, zaśw piśmie z 26 lutego 2019 r. podniosła, że niealokowana część składki służyła pokryciu obsługi umowy ubezpieczenia i jest świadczeniem głównym /k. 171v./, a na rozprawie /k. 204; 00:23:00-00:24:00/ jej pełnomocnik wskazał, że stanowiło to wynagrodzenie pozwanejz tytułu objęcia powoda ochroną ubezpieczeniową. To ostatnie zupełnie abstrahuje od składek, które powód ponosił w związku z ochroną ubezpieczeniową, wynosiły one łącznie 19,69 zł, a więc około 19% wysokości pierwotnej składki. Jednocześnie sama pozwana wskazuje, że prowizja dla agenta ubezpieczeniowego do tej umowy wyniosła 2193 zł /zestawienie k. 100/. Niealokowana część składki wynosiła zaś 3373,50 zł, nie wliczającw to opłaty manipulacyjnej.
Dodatkowo trzeba podkreślić, że zgodnie z OWU w chwili rozpoczęcia każdego miesiąca polisy odpowiednia liczba jednostek była odejmowana – wg obowiązujących wskaźników – z rachunku jednostek na pokrycie opłaty administracyjnej i kosztów ryzyka ubezpieczeniowego (por. § 12.3 OWU). Z tego wniosek, że część niealokowanych składek, o których mowa w § 12.2. OWU, nie dotyczy kosztów ryzyka ubezpieczeniowego, które odejmuje się dopiero z rachunku, a więc po dokonaniu alokacji składki. Wyraźnie wskazuje na to wykaz operacji na rachunku powoda /załącznik do pisma z 23 lutego 2018 r., k. 16-27/, gdzie od składki (105 zł) pobierany jest podatek (5 zł), następnie opłata manipulacyjna (1,37 zł) i taka kwota jest zalokowana jako 25% część składki, a od tej zalokowanej kwoty potrąca się: opłatę administracyjną (1,68 zł), koszt ryzyka podstawowego (11,8708 zł), koszt umowy dodatkowej SD (1,14401 zł), koszt umowy dodatkowej NW (5,7 zł) oraz koszt umowy dodatkowej NP (0,97972 zł). Nawet więc na etapie postępowania sądowego pozwana nie wskazuje rzeczywistych powodów niealokowania całości składki, a co za tym idzie podstaw do alokowania tylko jej części. W kolejnym roku składka wynosiła zaś 113,13 zł, podatek 5,39 zł, opłata manipulacyjna 1,37 zł, koszt ryzyka podstawowego 13,58782 zł, koszt SD 1,2326 zł, koszt NW 6,14149 zł, koszt NP 1,(...), ale koszty ryzyk ubezpieczeniowych nadal były odejmowane od alokowanej składki (w tym przypadku od jej alokowanych 90%); /k. 16-27/.
Dlatego też brak informacji przekazanej konsumentowi o podstawach ograniczenia ilości alokowanej składki uniemożliwiło mu ich poznanie, a pozwana nawet obecnie nie wskazuje na co zostały przeznaczone te środki, jej wyjaśnienia w tym zakresie nie są wiarygodne i odbiegają od zebranego materiału dowodowego. Wysokość tych środków na przestrzeni obowiązywania umowy wyniosła 3373,50 zł /k. 140/. Dobre obyczaje, w takiej sytuacji, nakazują zaś przekazanie informacji o powodach ograniczenia alokowania całości składki, tym bardziej, że powód oprócz ubezpieczenia chciał też korzystać z instrumentu finansowego powiększającego jego środki. Zrozumiałe może być ograniczenie lokowania składki w zakresie ryzyk ubezpieczeniowych, czy ewentualnych, nieabuzywnych opłat; niezrozumiałe zaś pozostaje w sytuacji jego odgórnego przyjęcia bez jakiejkolwiek informacji, dlaczego właśnie taki procent nie będzie alokowany. Także informacja, podawana w tym zakresie na etapie postępowania sądowego, jest nieadekwatna do rzeczywistości, o czym była mowa wyżej.
Nie można też nazwać takiej operacji (tylko częściowej, zgodnie z procentowym wskaźnikiem, alokacji środków) pokryciem kosztów związanych z zawarciem i wykonywaniem umowy; do tego bowiem były pobierane inne opłaty, w tym także koszty ryzyk ubezpieczeniowych.
Trudno więc w tej części przyjmować działanie pozwanej zgodnie z dobrymi obyczajami. W literaturze i orzecznictwie wskazuje się, że sprzeczne z dobrymi obyczajami są zachowania polegające na niedoinformowaniu, wywołujące dezorientację czy błędne przekonanie, wykorzystywanie niewiedzy lub naiwności, działania nieuczciwe czy nierzetelne, ukształtowanie stosunku prawnego o charakterze zobowiązaniowym niezgodnie z zasadą równorzędności stron (równowagi kontraktowej). (Por. K. Skubisz-Kępka [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna (art. 353-534), pod red. M. Frasai M. Habdas, WKP z 2018 r., t. 7. do art. 385(

    1); R. Trzaskowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna, pod red. J. Gudowskiego, WKP z 2018 r.,t. 28. do art. 385(

    1), art. 385(

    2)i art. 385(

    3)).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych; przedsiębiorca, który z przyczyn faktycznych lub prawnych może jednostronnie określić treść klauzuli wiążącej konsumenta, powinien bowiem zachować się lojalnie i uwzględnić jego uzasadnione interesy, kompensując w ten sposób brak rzeczywistego wpływu konsumenta na jej treść; jeżeli tego nie czyni, działa nielojalnie, a więc sprzeczniez dobrymi obyczajami. Natomiast w celu ustalenia, czy klauzula „rażąco” - tzn. istotnie, znacząco - narusza interesy konsumenta, trzeba w szczególności wziąć pod uwagę, czy pogarsza ona położenie prawne konsumenta w stosunku do tego, które w braku umownej regulacji wynikałoby z przepisów prawa, w tym dyspozytywnych (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2020 r., sygn. akt III CSK 343/17, OSNC 2021/2/13 odwołujące się także do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej).
Działanie pozwanej (jej poprzednika prawnego), polegające na niedoinformowaniu powoda o kosztach, które będzie musiał ponieść w związku z umową i ich celu należy uznać za nielojalne. Brak nawet informacji w treści umowy, że jest to wynagrodzenie pozwanej, tak samo jak nie można w jej treści znaleźć uzasadnienia za co. Takie działanie nie jest lojalne,a jako takie sprzeczne pozostaje z dobrymi obyczajami.
Gdyby nie było tego postanowienia umownego składka powoda byłaby alokowana po potrąceniu podatku, nieabuzywnych opłat oraz kosztów ryzyk ubezpieczeniowych. Dlatego też istnienie tego zapisu umownego rażąco narusza interesy konsumenta, wprowadza bowiem ograniczenie, którego przepisy prawa nie przewidywały.
Także istnienie zapisu o opłacie manipulacyjnej rażąco narusza interes powoda, gdyż tylko wprowadzenie tego zapisu umożliwiało jej pobieranie, a brak innych regulacji prawa powszechnie obowiązującego wskazujących na konieczność pobierania takiej opłaty.
Opłata manipulacyjna, jak i część niealokowana składki były pobierane na podstawie umowy w chwili regulowania składek. Postanowienia umowne w tej części zostały uznane za niedozwolone. Pozwana wstrzymując alokowanie tych środków postępowała w sposób niezgody z umową w tej części, w której nie jest ona abuzywna.
Zgodnie zart. 120 k.c.bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, a jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie (§ 1). Bieg przedawnienia roszczeń o zaniechanie rozpoczyna się od dnia, w którym ten, przeciwko komu roszczenie przysługuje, nie zastosował się do treści roszczenia (art. 120§ 2 k.c.).
Ustalenia abuzywności tych konkretnych postanowień umowy powód mógł żądać, miał taką prawną możliwość, na podstawie ww. regulacji mógł zażądać już od 1 lipca 2000 r. Jednak tego nie zrobił, a dopiero po rozwiązaniu w styczniu 2015 r. umowy wystąpił z takim żądaniem zwrotu niealokowanych środków składając 26 czerwca 2018 r. pozew. Roszczenie powoda jest więc związane z nieprawidłowym wykonywaniem umowy przez pozwaną; niealokowaniem części składek. W tym zakresie jest zaś związane nie z jej ubezpieczeniowym, ale z finansowym charakterem, dlatego też roszczenia w tym zakresie przedawniają się zgodnie zart. 118 k.c.
Nie są to świadczenia okresowe. Okresowe były świadczenia powoda, ale pozwana miała postępować zgodnie z umową po pierwsze w sposób ciągły, a po drugie nie miała świadczyć w pieniądzu ani rzeczach oznaczonych co do gatunku. Oczywiście okresowe regulowanie składek powodowało, że w tych samych terminach powinna postępować zgodniez umową, ale pozwana nie miała świadczyć pieniężnie powodowi, tylko zarachować uregulowane przez niego składki. W doktrynie przyjmuje się, że świadczenie okresowe to świadczenie pieniędzy lub rzeczy oznaczonych co do gatunku, powtarzające się w określonych odstępach czasu, niestanowiące jednak z góry ustalonej całości (por. N. Rycko [w:] Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz do wybranych przepisów , pod red. J. Gudowskiego, LEX/el. z 2018 r., t. 3. do art. 118 i przywołane tamże pozycje). To wskazuje, że możliwy jest tylko drugi z terminów przedawnienia wymieniony wart. 118 k.c.
Powód w pozwie podnosi, że wpłacił 27657,61 zł, a pozwana zwróciła mu 21804,11 zł, bo taka była wartość jego rachunku, gdyż nie alokowała 3672,94 zł, dlatego żąda tej ostatniej kwoty. Jako podstawę tej odpowiedzialności pozwanej wskazuje stosowanie niedozwolonych postanowień umownych wiążąc 3672,94 zł z nienależnym pozwanej świadczeniem.W apelacji podkreśla zaś abuzywność klauzul umownych, traktując żądaną kwotę jako opłatę likwidacyjną (jego zdaniem niedozwolone jest też przenoszenie kosztów działalności gospodarczej pozwanej – prowizji należnej pośrednikowi – na powoda). Nie było to nienależne świadczenie, gdyż składki powód miał obowiązek regulować w umówionej kwocie. Dlatego jego ewentualne roszczenie o alokowanie składek w wyższej części byłoby związane z wykonywaniem umowy, pozwana zaś wykonywała ją niewłaściwie, bo stosowała klauzule abuzywne, co spowodowało, że na rachunku funduszu inwestycyjnego powoda nie znalazły się środki, których pozwana nie lokowała, także z pobranych opłat manipulacyjnych; pozwana miała możliwość wpłaty tych środków, które posiadała, na rachunek funduszu jeszcze przed rozwiązaniem umowy w styczniu 2015 r., mogła tego dokonać nawet w grudniu 2014 r. przy wpłacie kolejnych składek przez powoda, ale tego nie zrobiła.
Rozwiązanie umowy spowodowało, że powód uzyskał informację nt. tego, że pozwana nie lokowała wszystkich jego środków. Mógł, a nawet powinien o tym wiedzieć także wcześniej, bo znał OWU oraz wiedział, że potrącane są także opłaty manipulacyjne z jego składki, co miało wpływ na wysokość alokowanych środków; dlatego mógł więc żądać od pozwanej w trakcie trwania umowy, aby środki te alokowała w większej części, tego jednak nie robił, wtedy nie miał zaś podstaw do żądania ich zwrotu, bo umowa trwała. Środki te zaś, jako wynikające ze składki regulowanej przez powoda zgodnie z umową, nie były nienależne w chwili ich regulowania. Dopiero z chwilą rozwiązania umowy powód mógł zażądać ich zwrotu i znana była ich ostateczna wysokość (wysokość tego roszczenia), bo wcześniej umowa obligowała go do regulowania środków w takiej wysokości, jak opłacał składki. Jego roszczenie o zwrot tych środków nie mogło stać się wymagalne wcześniej, a co za tym idzie przedawnić się wcześniej właśnie z tych przyczyn. Dla wymagalności spornego świadczenia nie miała znaczenia data pobrania opłat przez pozwaną, lecz data rozwiązania umowy. Wtedy bowiem, po ustaleniu wyniku finansowego umowy, ustał stan, w którym strony były zgodne co do jej dalszego realizowania, a powód w sposób wymierny przekonał się o braku perspektyw odzyskania zainwestowanego kapitału. W tej części pozwana powinna zwrócić powodowi kwotę, której nie inwestowała pomimo takiego obowiązku umownego, stosując klauzule abuzywne.
W orzecznictwie wskazuje się na obowiązek dokonania pomiędzy stronami umowy odpowiednich rozliczeń, których podstawą są przepisy ustawy o bezpodstawnym wzbogaceniu (por. uzasadnienie wyrok Sądu Najwyższego z 28 września 2018 r., sygn. akt I CSK 179/18, OSNC 2019/7-8/84; art. 3851§ 2 k.c. w związku z art. 405 k.c.).
Należy jednak zwrócić uwagę, że w tej sprawie – zgodnie z § 16.3 warunków ogólnych ubezpieczenia uniwersalnego PLUS 11/98 /k. 32-39/ – wypłacie na rzecz powoda podlega wartość lokacyjna, którą stanowi liczba jednostek funduszy zakupionych z tytułu składek lokacyjnych pomnożona przez ceny jednostek funduszy (por. § 1 tych warunków); jeżeli zaś abuzywne okazały się regulacje umowne umożliwiające niealokowanie części składek, to ta ich cześć także, na podstawie § 16.3 tych warunków, powinna być zwrócona, bo bezzasadnie nie była alokowana; przeliczenie tej kwoty obecnie na jednostki funduszu nie jest konieczne, gdyż stanowi ona wartość nominalną uiszczoną przez powoda, a bezzasadnie niealokowanąi taka kwota powinna być zwrócona. Ostatecznie nie zwraca się bowiem powodowi jednostek funduszy tylko ich wartość, czyli kwotę wynikającą z działania arytmetycznego (liczba jednostek funduszy zakupionych z tytułu składek lokacyjnych pomnożona przez ceny jednostek funduszy, a jeżeli bezzasadnie ich nie zakupiono należy w takiej sytuacji zwrócić uiszczonąw tym celu kwotę, gdyż to co miało być lokowane, a nie zostało, nie może pozostać u pozwanej).
Zdaniem Sądu Okręgowego w tej sprawie abuzywność dotyczy zasad umożliwiających pozwanej niealokowanie części składki. Usunięciu z umowy podlegają tylko – jako abuzywne – opisane postanowienia określające te zasady, a nadal pozostaje w umowie regulacja umożliwiająca powodowi otrzymanie pełnej wartości rachunku, wartości lokacyjnej(§ 16.3 warunków ogólnych ubezpieczenia uniwersalnego(...)11/98). W takiej też sytuacji, co jest konsekwencją stosowania klauzul abuzywnych, powód miał prawo żądać zwrotu także tych środków, których bezzasadnie pozwana nie alokowała. Podstawą do zwrotu i zasądzenia tych należności pozostawała więc nadal umowa, gdyż strony mogą uregulować swój stosunek prawny wg uznania nie naruszając jednak jego natury, ustawy i zasad współżycia społecznego (por.art. 3531k.c.).
Z tych względów nie było podstaw do sięgania do regulacji o bezpodstawnym wzbogaceniu czy nienależnym świadczeniu, skoro regulacje umowne pozwalały na wypłatę świadczenia po rozwiązaniu umowy. Nie wiążą bowiem konsumenta postanowienia abuzywne, ale umowa wiąże w pozostałym zakresie (art. 3851§ 2 k.c.).
Pomiędzy rozwiązaniem umowy, a złożeniem pozwu nie upłynęły 3 lata, nie doszło więc też do przedawnienia roszczenia.
Dlatego, apelację należało uznać w zasadniczej części za zasadną, ale co do 3672,85 zł, bo to jest suma opłat manipulacyjnych oraz części niealokowanych składek. Niezasadna zaś apelacja okazała się powyżej tej kwoty, czyli co do 9 gr.
Odsetki od tej należności podlegały zasądzeniu zgodnie z żądaniem pozwu, na podstawieart. 481 § 1 k.c., od 25 maja 2018 r., kiedy to bezspornie upłynął określony w wezwaniu do zapłaty z 10 maja 2018 roku, termin spełnienia świadczenia określonego co do wysokości.
Mając powyższe na uwadze, na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.w związku zart. 50510§ 1 k.p.c., należało orzec jak w punkcie I wyroku, przy czym orzekając o kosztach procesuw tej części Sąd Okręgowy wdział pod uwagę, że powód uległ w nieznacznej części zadania (co do 9 groszy).
W pozostałej części apelacja pozwanej podlegała oddaleniu zgodnie zart. 385 k.p.c., jako niezasadna (pkt II wyroku).
O kosztach postępowania odwoławczego (pkt III wyroku) Sąd Okręgowy orzekł na tożsamej podstawie zart. 100 k.p.c., uwzględniając okoliczność, że powód uległ tylko co do nieznacznej części swego żądania (co do 9 groszy), dlatego pozwana powinna zwrócić mu całość kosztów postępowania odwoławczego: wynagrodzenie pełnomocnika – 450 zł [§2 pkt 3 w zw. z §10 ust 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r.w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.)] i opłatę od apelacji 200 zł.
SSO Roman Troll