Sąd Rejonowy dla Krakowa-Podgórza w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 1176/16
Data wyroku: 2022-03-21 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 k.c., art. 100 k.c.

Sygn. akt: I C 1176/16/P

UZASADNIENIE

wyroku z dnia 16 marca 2022 r.
Pozwem z dnia 31 maja 2016 rokupowódA. B. (1)domagał się zasądzenia na jego rzecz od pozwanejA. S.kwoty 25.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty – tytułem zachowku po zmarłym ojcuB. B. (1)oraz o zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu pozwu wskazano, żeB. B. (1), ostatnio zamieszkały wK.przyul. (...), zmarł w dniu 11 czerwca 2011 roku. Do kręgu osób powołanych z ustawy do dziedziczenia po zmarłym należała żona spadkodawcyB. B. (2)oraz jego dzieci: powódA. B. (1)oraz pozwanaA. S.. Postanowieniem z dnia 13 listopada 2014 roku Sąd Rejonowy dla Krakowa - Podgórza w Krakowie stwierdził, że spadek po zmarłymB. B. (1)na podstawie ustawy nabyli: żonaB. B. (2), synA. B. (1)oraz córkaA. S.– po 1/3 części każde z nich. Powód wskazał, że jedynym majątkiem spadkodawcy był udział w wysokości ½ w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu położonego wK.przyul. (...)oraz że dopiero po zakończeniu postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym ojcu powód powziął wiadomość, iż umową darowizny z 4 sierpnia 1999 roku małżonkowieB. B. (1)iB. B. (2)przenieśli spółdzielcze własnościowe prawo do ww. lokalu na rzeczA. S.. Powód do dnia wniesienia pozwu nie otrzymał należnego mu zachowku, ani też darowizn lub zapisów windykacyjnych, które mogłyby zostać zaliczone na poczet należnego mu zachowku. W ocenie powoda wartość ww. darowizny dokonanej na rzeczA. S.obliczana według stanu z chwili jej dokonania a według cen z chwili ustalania zachowku wynosi 350.000 zł, zatem wartość udziału w tymże prawie należącego do spadkodawcy wynosi 175.000 zł. Skoro zaś udział zachowkowy powoda wynosi 1/6 spadku, wartość zachowku należnego powodowi wynosi 29.166 zł.
W odpowiedzi na pozewpozwanaA. S.wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego.
Na uzasadnienie swojego stanowiska pozwana przyznała, iż otrzymała w darowiźnie od swoich rodziców spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu położonego wK.przyul. (...), jednakże w ocenie pozwanej roszczenie pozwu jest oczywiście bezzasadne, dlatego, że, po pierwsze, powód otrzymał należny mu zachowek w formie licznych darowizn, po drugie, z uwagi na niezgodność żądania powoda z zasadami współżycia społecznego. Ponadto, pozwana zarzuciła, że powód pominął fakt, że w umowie darowizny spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu położonego przyul. (...)wK.zostało ustanowione prawo bezpłatnego dożywotniego użytkowania mieszkania na rzeczB. B. (2)iB. B. (1)oraz że skapitalizowana wartość tego prawa wynosi 52.800 zł. W związku z powyższym wartość darowizny, na jaką powołuje się powód, powinna ulec zmniejszeniu o wartość ww. prawa użytkowania, a podstawą obliczenia zachowku powoda powinna być kwota 148.600 zł a nie 175.000 zł.
Pozwana wskazała, że wolą rodziców stron, tj.B. B. (1)iB. B. (2), było dokonanie sprawiedliwego podziału całości posiadanego przez nich majątku pomiędzy swoje dzieci. Podała, że rodziceB. S. (1)B.iW. B.byli właścicielami gospodarstwa rolnego położonego w miejscowościL.w gminieŁ.w powiecie(...)i chcieli, by gospodarstwo zostało podzielone pomiędzy ich czworo dzieci, jednakże jego fizyczny podział nie był celowy pod względem ekonomicznym, a jedynym ich dzieckiem posiadającym kwalifikacje rolnicze byłaM. T.. W związku z powyższym ustalono, że gospodarstwo to zostanie w całości przekazaneM. T.iT. T., a oni następnie rozliczą się z pozostałymi członkami rodziny. Początkowo gospodarstwo rolne wL.zostało darowane przezM. T.jej synowiK. T., on z kolei w 1996 roku, wywiązując się z wcześniejszych ustaleń rodzinnych, dokonał podziału gospodarstwa rolnego. Działka o powierzchni 24 arów miała zostać darowana na rzeczB. B. (2)iB. B. (1), lecz podjęli oni decyzję, że w przyszłości działka ta winna przejść w ręce ich synaA. B. (1)oraz że praktyczniej będzie, jeśliK. T.dokona darowizny działki wL.bezpośrednio na rzeczA. B. (1). Pozwana podała, że na mocy umowy darowizny z 1996 roku ww. działka o powierzchni 24 arów położona wL.została darowana przezK. T.na rzeczA. B. (1)i choć była to darowizna formalnie uczyniona na rzecz powoda przez jego kuzyna, to rzeczywistym darczyńcą byli oboje rodzice stron – małżonkowieB. B. (2)iB. B. (1). Według szacunków pozwanej wartość jednego ara gruntu wchodzącego w skład przedmiotowej działki wL.wynosi nie mniej niż 4.000 zł, a więc wartość całej działki opiewa na kwotę 96.000 zł. Pozwana podniosła nadto, iż małżonkowieB. B. (2)iB. B. (1)wybudowali na ww. działce z własnych środków drewnianą altanę letniskową, tym samym dokonali nakładów stanowiącychde factodarowiznę na rzecz powoda o wartości 20.000 zł.
Pozwana podniosła również, iż w skład spadku poB. B. (1)wchodził dług w postaci niespłaconej przez spadkodawcę pożyczki zaciągniętej w Banku Spółdzielczym wS.w wysokości 2.000 zł. Wskazała nadto, że w 1993 roku powód kupił mieszkanie położone przyul. (...)wK.i wówczas toB. B. (1)iB. B. (2)uzupełnili książeczkę mieszkaniową żony powodaA. B. (2). Ponieważ środki zgromadzone na książeczce mieszkaniowej nie pozwoliły na zakup mieszkania,B. B. (2)iB. B. (1)zaciągnęli kredyt wP.Banku w wysokości 20.000 zł i całą kwotę kredytu przekazali powodowi celem sfinansowania zakupu mieszkania. Kredyt zaciągnięty przez rodziców stron został samodzielnie przez nich spłacony. Wobec powyższego łączna kwota darowizn otrzymanych przez powoda od rodziców wynosi co najmniej 136.000 zł, zatem ich udział przypadający na spadkodawcęB. B. (1)wynosi nie mniej niż 63.000 zł, zaś kwota ta stanowi niemalże trzykrotność należnego powodowi zachowku, co czyni żądanie pozwu bezzasadnym.
Argumentując z kolei zarzut niezgodności roszczenia pozwu z zasadami współżycia społecznego, pozwana wskazała, że powód, który mieszkał blisko rodziców, przez lata nie interesował się spadkodawcą, pomimo że ze względu na stan zdrowia wymagał on pomocy ze strony członków najbliższej rodziny. Co więcej, zachowanie powoda polegające na niemal zakazaniu rodzicom korzystaniu z działki położonej wL., którą otrzymał od nich w darowiźnie i którą urządzili oni z własnych środków, należy kwalifikować jako rażącą niewdzięczność z jego strony. Pozwana podniosła również, iż fakt, że występowanie przez powoda z roszczeniem o zapłatę zachowku przeciwko pozwanej świadczy o rażącej niewdzięczność, albowiem fakt, iż powód wraz z żoną są aktualnie właścicielami mieszkania położonego przyul. (...)wK.stanowi efekt wysiłku nie tylko spadkodawcy, ale również dobrej woli i pomocy pozwanej, która poręczyła zaciągnięty przez rodziców na rzecz powoda kredyt.
W piśmie procesowym z dnia 14 grudnia 2016 roku (k. 46-47) pozwana zmodyfikowała swoje stanowisko, wskazując, że podstawą obliczenia zachowku powinna być kwota 105.000 zł. Podniosła, iż przedmiotowa nieruchomość nadal jest obciążona prawem dożywotniego użytkowania na rzecz matki stron, co istotnie obniża jej wartość rynkową, w związku z czym wartość mieszkania winna być obniżona o co najmniej 60%, czyli wynieść 210.000 zł.
Ustosunkowując się do odpowiedzi na pozew, w piśmie z dnia 14 grudnia 2016 roku (k. 53-55) powód wskazał, że wyraża zgodę na przyjęcie, iż wobec ustanowienia prawa bezpłatnego dożywotniego użytkowania mieszkania przyul. (...)wK.wartość majątku spadkowego, od którego winna zostać obliczona wartość zachowku powoda, wynosi 148.600 zł. Pozwany zaprzeczył twierdzeniom pozwanej co do faktu rzekomych nieformalnych ustaleń dotyczących darowanej mu przezK. T.działki nr (...), wskazując jednocześnie, iż wartość powyższej nieruchomości nie przekracza 20.000 zł. Powód podniósł, iż to on ponosił wszelkie koszty związane z budową i wyposażeniem posadowionej na działce altany oraz przyłączeniem do niej prądu i wody. Nadto, to spadkodawca wraz żoną i pozwaną niemal wyłącznie korzystali z nieruchomości, uniemożliwiając tym samym korzystanie z niej powodowi i jego rodzinie. Powód zakwestionował ponadto istnienie długu spadkowego w postaci niespłaconej pożyczki zaciągniętej przez spadkodawcę w Banku Spółdzielczym wS.. Powód zarzucił również, iż nie otrzymał od swoich rodziców jakichkolwiek środków na zakup mieszkania położonego przy ul.,S.17A/51 wK., w szczególności kwoty 20.000 zł, ponieważ całość zakupu nieruchomości została sfinansowana przez powoda i jego małżonkę z własnych środków. Odnosząc się do zarzutów pozwanej, powód wskazał, iż przez całe życie miał z ojcem prawidłowe relacje i utrzymywali oni wzajemne kontakty. Podniósł przy tym, iż to zachowanie pozwanej należy uznać za niezgodne z zasadami współżycia społecznego, albowiem pozwana zatajała przed powodem fakt otrzymania od rodziców darowizny w postaci mieszkania, o czym powód dowiedział się dopiero w związku z postępowaniem sądowym o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym ojcu. Co więcej, dopiero na etapie niniejszego postępowania pozwana przedłożyła testament notarialny spadkodawcy. Pozwany wniósł również o zobowiązanie pozwanej do przedłożenia umowy darowizny dotyczącejdziałki nr (...)położonej w miejscowościG., gminaŁ., wskazując, że pozwana otrzymała przedmiotową nieruchomość w drodze darowizny, co rodzi konieczność ustalenia okoliczności jej otrzymania oraz ustaleń rodzinnych związanych ze wskazaną umową.
W piśmie procesowym z 25 stycznia 2017 roku (k. 80-82) pozwana wyjaśniła, iżdziałka nr (...)położona w miejscowościG.została darowana pozwanej i jej małżonkowi przezA. B. (3), tj. brata spadkodawcy, zatem darowizny tej nie należy uwzględniać przy obliczaniu czystej wartości spadku poB. B. (1), na dowód czego przedłożyła kopię przedmiotowej umowę darowizny z dnia 18 listopada 1999 roku. Nadto, pozwana przedłożyła umowę kredytu nr(...)na kwotę 3.000 zł zaciągniętego przezB. B. (1)w dniu 4 maja 2011 roku w Banku Spółdzielczym wS., wskazując, żeB. B. (2), ze środków otrzymanych od pozwanej, spłaciła zadłużenie z tego tytułu w kwocie 2.068,36 zł. Pozwana podniosła dodatkowo, że w 2000 roku spadkodawca zaciągnął kredyt w(...)w wysokości 6.000 zł i całą kwotę udzielonego kredytu przekazał powodowi celem sfinansowania zakupu potrzebnych mebli i urządzeń do sklepu prowadzonego przez powoda, na dowód czego przedłożyła kopię deklaracji wekslowej.
Powód zaprzeczył, by otrzymał od spadkodawcy jakiekolwiek środki pochodzące z pożyczki z dnia 19 maja 2003 roku, umowy kredytu z dnia 18 sierpnia 2003 roku, czy też umowy kredytu z dnia 5 kwietnia 2011 roku (pismo powoda, k. 130). Podniósł, żeB. B. (1)nie przekazał mu kwoty 6.000 zł pochodzącej z kredytu w(...), podkreślając, że w okresie tym powód nie prowadził żadnej działalności gospodarczej, działalność taką prowadziła natomiast jego żona, lecz zakończyła jej prowadzenie 14 września 1999 rok. Wskazał jednocześnie, iż w okresie zbliżonym do daty przedłożonej deklaracji wekslowejB. B. (1)zakupił samochód osobowy i mówił powodowi, że brakuje mu części kwoty na poczet ceny zakupu i będzie w tym celu zaciągał kredyt.
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
Dnia 11 czerwca 2011 roku zmarłB. B. (1), ostatnio zamieszkały wK.przyul. (...), pozostawiając po sobie testament notarialny, w którym powołał do całości spadku swoją córkęA. S.W dacie otwarcia spadku spadkodawca miał żonęB. B. (2)oraz dwoje dzieci:A. B. (1)iA. B. (2) z d. B.. Postanowieniem z dnia 13 listopada 2014 roku Sąd Rejonowy dla Krakowa - Podgórza w Krakowie I Wydziale Cywilnym w sprawie o sygn. akt I Ns 1905/14/P stwierdził, że spadek poB. B. (1)nabyli na podstawie ustawy wprost: żonaB. B. (2), synA. B. (1)i córkaA. S., po 1/3 części. Na mocy postanowienia z dnia 30 marca 2021 roku Sąd Rejonowy dla Krakowa - Podgórza w Krakowie I Wydział Cywilny w sprawie o sygn. akt I Ns 298/19/P zmienił postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku poB. B. (1)w ten sposób, że stwierdził, że spadek poB. B. (1)na podstawie testamentu notarialnego z dnia 2 października 1996 roku nabyła w całości wprostA. S..
Dowód:
- odpis skrócony aktu zgonu poB. B. (1), k. 3 akt I Ns 1905/14/P;
- odpis skrócony aktu urodzeniaA. B. (1), k. 5 akt I Ns 1905/14/P;
- odpis skrócony aktu małżeństwaD. S.iA. B. (2), k. 4 akt I Ns 1905/14/P;
- kopia testamentu notarialnego, k. 25;
- postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa - Podgórza w Krakowie I Wydziału Cywilnego z dnia 13 listopada 2014 roku, k. 14 akt I Ns 1905/14/P;
- postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa - Podgórza w Krakowie I Wydziału Cywilnego z dnia 30 marca 2021 roku, sygn. akt I Ns 298/19/P, k. 334.
W chwili śmierci spadkodawcaB. B. (1)nie był właścicielem jakichkolwiek wartościowych ruchomości, nie przysługiwało mu także prawo własności żadnej nieruchomości.
Umową darowizny z dnia 4 sierpnia 1999 roku, Rep. A nr 6359/99, małżonkowieB. B. (1)iB. B. (2)darowali pozwanejA. S.spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu położonego przyul. (...)wK.. Jednocześnie, zgodnie z zastrzeżeniem darczyńców,A. S.ustanowiła na nabytym tym aktem lokalu prawo bezpłatnego, dożywotniego użytkowania całego mieszkania na rzeczB. B. (1)iB. B. (2).
Dowód:
- umowa darowizny z dnia 4 sierpnia 1999 roku, Rep. A nr 6359/99, k. 34-36;
- protokół z badaniaksięgi wieczystej nr (...), k. 226-233.
Na podstawie umowy przekazania gospodarstwa rolnego z dnia 27 kwietnia 1979 rokuM. T.nabyła własność nieruchomości położonej wL., gminieŁ., składającej się zdziałek o numerach (...)o powierzchni 3,23 ha, objętejksięgą wieczystą nr (...).
Na mocy umowy darowizny z 22 marca 1993 rokuM. T.darowała ww. nieruchomość swojemu synowiK. T., ponieważ chciała przejść na rentę, a żadne inne dziecko, próczK. T., nie chciało przejąć tego gospodarstwa.
Dowód:
- umowa darowizny z dnia 22 marca 1993 roku, Rep. A nr 797/1993, k. 108;
- zeznania świadkaK. T., k. 147-148;
- zeznania świadkaB. S. (2), k. 141-142.
Umową darowizny z dnia 4 stycznia 1996 roku, Rep. A nr 41/1996,K. T.część swojego gospodarstwa rolnego położonego wL., tj. niezabudowaną nieruchomość składającą się zdziałki nr (...)o powierzchni 0,24 ha (aktualnie działka oznaczona jest numerem 249/6), darowałA. B. (1).
Decyzję o darowaniu powodowi ww. działkiK. T.podjął samodzielnie, ni nie słyszał o jakichkolwiek ustaleniach rodzinnych odnośnie działek wL.należących pierwotnie do małżonkówS.iB. B. (3). Przez pierwsze pięć lat życia powód był wychowywany przez matkęK. M.T., ponieważ rodzice powoda pojechali doK., żeby podjąć pracę. Na skutek powyższego pomiędzyM. T.i powodem istniała silna więź uczuciowa.A. B. (1)często przyjeżdżał doL., w związku z czym powód iK. T.lubili się.
Dowód:
- umowa darowizny z dnia 4 stycznia 1996 roku, Rep. A nr 41/1996, k. 56-58;
- nakaz płatniczy z dnia 20 stycznia 2016 roku, k. 59-60;
- zeznania świadkaK. T., k. 147-148;
- zeznania świadkaB. S. (2), k. 141-142;
- zeznania świadkaA. B. (2), k. 142-143;
- zeznania powoda, k. 164-166;
- uproszczony wypis z rejestru gruntów dladziałki (...), k. 234;
- kopia mapy ewidencyjnej, k. 235;
- kopia mapy zasadniczej, k. 236;
- informacje o terenie – wypis z planu Urzędu GminyŁ., k. 237;
- pismo Starostwa Powiatowego wB., k. 238;
- kopia mapy uzupełniającej z wykazem zmian, k. 239.
B. B. (1)iA. B. (1)otrzymali za darmo od prezesa firmy, w której pracowali, drewniany kiosk przeznaczony do likwidacji i przywieźli go na należącą do powoda działkę położoną wL.. Również wyposażenie campingu nie było nowe, zaś większość drzewek, które posadzono na działce, powód dostał od swojego wujkaS. B. (1). Powód pokrył koszty związane z przyłączeniem mediów do nieruchomości, natomiastB. B. (1)pomagał mu w pracach fizycznych na działce. W latach 90B. B. (1)iB. B. (2)często jeździli na działkę wL., zachowywali się wręcz jak właściciele działki, m.in. uprawiali tam owoce.A. S.nie przyjeżdżała na działkę.
Dowód:
- zeznania świadkaI. S. (1), k. 119-120;
- zeznania świadkaK. T., k. 147-148;
- zeznania świadkaB. S. (2), k. 141-142;
- zeznania świadkaA. B. (2), k. 142-143;
- zeznania świadkaK. B. (1), k. 144-145;
- zeznania powoda, k. 164-166;
- dokumentacja fotograficzna, k. 240-244.
A. S.i jej mążD. S.na podstawie umowy darowizny z dnia 18 listopada 1999 roku nabyli odA. B. (3), tj. brataB. B. (1), nieruchomość składającą się zdziałki ewidencyjnej nr (...)położoną wG., o powierzchni 0,50 ha.
Okoliczność uznana za bezsporną na zasadzieart. 229 k.p.c.i230 k.p.c.,
a nadto dowód: wydruk zksięgi wieczystej (...), k. 72-76.
B. B. (1)w dniu 4 maja 2011 roku zawarł z Bankiem Spółdzielczym wS.umowę kredytu nr(...)na kwotę 3.000 zł.B. B. (2)dokonała tytułem spłaty kredytu wpłat na łączną kwotę 2.583,51 zł.
Dowód:
- umowa kredytu nr(...)wraz z wyciągiem z taryfy prowizji i opłat, k. 85-87;
- dowody wpłat, k. 88-91.
Wartość rynkowa prawa własności nieruchomości gruntowej położonej wL.objętejdziałką ewidencyjną numer (...)o powierzchni 0,24 ha, biorąc pod uwagę stan nieruchomości na dzień dokonania darowizny, tj. na dzień 4 stycznia 1996 roku, ale według wartości aktualnej w dacie wyceny, wynosi 63.366 zł (k. 404).
Wartość własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu położonego wK.przyul. (...)objętegoksięgą wieczystą nr (...)według stanu na dzień dokonania darowizny, tj. na dzień 4 sierpnia 1999 roku, ale według wartości aktualnej w dacie wyceny i przy uwzględnieniu faktu obciążenia owej nieruchomości prawem dożywotniego użytkowania na rzeczB. B. (1)iB. B. (2), wynosi 183.392 zł (k. 405).
Dowód:
- opinia biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości z dnia 31 października 2017 roku, k. 178-254;
- opinia uzupełniająca biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości z dnia 2 listopada 2017 roku, k. 256-258;
- pisemne wyjaśnienia biegłego z dnia 25 kwietnia 2018 roku, k. 279-282;
- pisemne wyjaśnienia biegłego z dnia 27 października 2021 roku, k. 424;
- zaktualizowana opinia biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości z dnia 16 sierpnia 2021 roku, k. 346-406.
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie wyszczególnionych dowodów, z których znaczna część to dokumenty urzędowe, jak również przedłożone przez pozwaną umowy kredytu oraz dowody wpłat. Prawdziwość tych dowodów nie została w toku sprawy podważona oraz nie budziła żadnych wątpliwości Sądu, w związku z czym stanowiły one podstawę ustaleń faktycznych co do prawa powoda do zachowku.
Sąd dał w pełni wiarę zeznaniom powoda, gdyż znajdują one potwierdzenie w pozostałym materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie i są wewnętrznie spójne. Sąd oparł swoje ustalenia także na zeznaniach świadków. Zeznania świadkówA. B. (2),K. T.,B. S. (2)iK. B. (1)Sąd również uznał w całości za wiarygodne, korespondujące z pozostałym materiałem dowodowym. ŚwiadekK. T.zeznał, że darował powodowi nieruchomość wL., gdyż lubił powoda oraz że, wbrew twierdzeniom pozwanej, podjął tę decyzję samodzielnie, nie mając wiedzy o jakichkolwiek ustaleniach rodzinnych odnośnie działek wL.. Powyższa okoliczność znalazła potwierdzenie w zeznaniach siostryK. B. (2)S.. Kuzynka stronB. S. (2)wskazała, że jej brat chciał darować działkę wL.powodowi, dlatego, że bardzo go lubił oraz że utrzymywali zażyłe kontakty. Wyjaśniła, że powód bardzo często przyjeżdżał doL., ponieważ przez 5 lat był wychowywany przez matkęK. T.,M. T.. ŚwiadekB. S. (2), tak jak świadekK. T.zeznała, że nie było żadnych ustaleń rodzinnych, co do podziału gospodarstwa rolnego wL., aM. T.przekazała je synowi, ponieważ chciała przejść na rentę, a żadne inne dziecko nie chciało przejąć gospodarstwa rolnego.
Zeznania innych świadków w mniejszym (bądź w żadnym) zakresie przyczyniły się do ustalenia stanu faktycznego. ŚwiadekA. B. (3)wskazał, że poręczył kredyt zaciągnięty przez brataB.na założenie sklepu przez powoda, ale zdaniem Sądu nie zostało wykazane, ażeby pieniądze z takiego kredytu zeznały przeznaczone na sklep powoda. Świadek ten twierdził również, żeB. B. (1)sfinansował w połowie zakup mieszkania powoda, ale okoliczności te nie zostały udowodnienia, a ta wiedza świadka pochodziła ze słyszenia. ŚwiadekA. B. (3)stwierdził jednak istotną rzecz, mianowicie iżB. B. (2)ma problemy z pamięcią, choruje naA., zachorowała po śmierci męża. Tym samym Sąd bardzo ostrożnie podszedł do zeznań świadkaB. B. (2). Dodatkowo zeznaniaB. B. (2), w zakresie okoliczności związanymi z przekazaniem powodowi działki wL.przezK. T.pozostają w zupełnej sprzeczności z zeznaniami tego ostatniego. Sąd dał zaś wiarę w tym zakresie świadkowiK. T., gdyż on był właścicielem przekazywanej powodowi działki i najlepiej potrafił określić i wyjaśnić motywy swojego postępowania. Poza tym zgodne z jego zeznaniami były również zeznania jego siostryB. S. (2).B. B. (2)mówiła również o pożyczkach wziętych przez nią z mężem na zakup mieszkania powoda, ale żadne wykazane pożyczki małżonkówB.iB. B. (1)nie pokrywały się z datą nabycia mieszkania przez powoda (co miało miejsce 21.10.1993 r. – k. 70-71).
Zeznania świadkaI. S. (1)były ogólne, mówiły o inwestowanie przez dziadków (B.iB. B. (1)) w działkę powoda wL., ale bez szczegółów.I. S. (1)przez długi czas była przekonana, że działka wL.stanowiła własność dziadków. W zasadzie miała ona głównie wiedzę ze słyszenia. Również świadekT. S.miała głównie wiedzę ze słyszenia. Istotnym jest, że w latach 1986-2007 przebywała w USA.
Sąd nie dał wiary zeznaniom świadkaD. S.w zakresie dotyczącym przyczyn nabycia działki wL.przez powoda. Przeczą temu akty notarialne oraz zeznania świadkaK. T., który był właścicielem przekazywanej powodowi działki i najlepiej potrafił określić i wyjaśnić motywy swojego postępowania. Przeczą temu również zeznaniaB. S. (2).D. S.mówił również o uzupełnianiu wkładu na książeczce mieszkaniowej żony powoda przez rodziców powoda, co miało ułatwić powodowi i żonie nabycie mieszkania, ale nie wiedział w jakiej kwocie dokonali owego uzupełnienia. Nie znał też żadnych bliższych szczegółów. Przyznał przy tym, iż powód też miał swoją książeczkę mieszkaniową. Kwestia wzięcia przez małżonkówB.iB. B. (1)pożyczki na mieszkanie powoda nie została udowodniona co do wysokości i faktu wzięcia konkretnej pożyczki na ten cel, w okresie zbliżonym do zakupu mieszkania przez powoda. Trudno również uznać za wiarygodne twierdzenia świadka, iż wszelkie inwestycje na działce wL.finansowali małżonkowieB.iB. B. (1), skoro rachunki są wystawiane na powoda.
Sąd nie mógł się oprzeć na zeznaniach świadkówZ. T.,I. C., gdyż świadkowie ci skorzystali z przysługującego im prawa i odmówili złożenia zeznań (patrz: k. 148, k. 161).
Sąd pominął dowód z przesłuchania świadkaS. B. (2)wobec faktu, iż pozwana cofnęła ten wniosek dowodowy (patrz: k. 146). Sąd także pominął wniosek dowody pozwanej o przesłuchanie świadkaI. S. (2), gdyż ów wniosek był spóźniony (zgłoszony dopiero na 5 rozprawie (patrz: k. 146).
Zeznania pozwanej Sąd przyjął za wiarygodne w zakresie, w jakim pokrywały się one z materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie.
Dokonując ustalenia wartości udziału w wysokości 1/2 części w spółdzielczego prawa do lokalu położonego wK.przyul. (...), będącego przedmiotem umów darowizny z dnia z 4 sierpnia 1999 roku, Sąd oparł się w całości na opinii sporządzonej na zlecenie Sądu przez biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomościŁ. B.z dnia 31 października 2017 roku, opinii uzupełniająca z dnia 2 listopada 2017 roku oraz zaktualizowanej opinii z dnia 16 sierpnia 2021 roku. Sąd uznał sporządzone opinie za wiarygodne w całości i rzetelne, w związku z czym przyjął je jako podstawę ustaleń w zakresie wartości rynkowej udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do przedmiotowego lokalu. Biegły wykazał się fachowością, w sposób przekonywujący i logiczny uzasadnił stawiane przez siebie wnioski, a przede wszystkim oparł się na jednolitej i powszechnie przyjętej metodzie badawczej. Biegły, na polecenie Sądu, przy szacowaniu wartości darowanego udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu, uwzględnił fakt obciążenia lokalu prawem dożywotniego użytkowania na rzeczB. B. (1)iB. B. (2).
W pisemnych wyjaśnieniach biegłego z dnia 25 kwietnia 2018 roku, jak również w piśmie z dnia 27 października 2021 roku, biegły podtrzymał złożone przez siebie opinie, rzetelnie odnosząc się do stawianych przez strony zarzutów. Należy uznać, iż opinie złożone przez biegłego w przedmiotowej sprawie zostały wydane zgodnie z wymogami wskazanymi przez ustawodawcę wustawie z dnia 21 sierpnia 1997 roku o gospodarce nieruchomościamiorazrozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 roku w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego. Sąd uznał opinie biegłego za wyczerpujące i rzetelne, a pisemne wyjaśnienia za należycie ustosunkowujące się do zgłoszonych przez strony zarzutów.
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo zasługiwało na częściowe uwzględnienie.
W niniejszej sprawie powódA. B. (1)domagał się zasądzenia na jego rzecz od pozwanejA. S.kwoty 25.000 zł tytułem zachowku po zmarłym ojcuB. B. (1). Powód wskazywał, iż spadkodawca w dacie otwarcia spadku nie pozostawił po sobie żadnego majątku, jednakże za życia dokonał na rzecz pozwanej, w drodze umowy darowizny z 4 sierpnia 1999 roku, darowizny przysługującego mu udziału w wysokości ½ w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu położonego wK.przyul. (...).
Prawo spadkowegwarantuje członkom najbliższej rodziny spadkodawcy, zaliczonym do kręgu uprawnionych do zachowku, uzyskanie określonej korzyści ze spadku bez względu na wolę spadkodawcy, to jest nawet w sytuacji, gdy spadkodawca pozbawił ich tej korzyści przez rozrządzenia testamentowe lub dokonane darowizny.
Zgodnie zart. 991 k.c.zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
Stosownie doart. 1000 § 1 k.c.w sytuacji, gdy uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na rzecz której został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jak wskazujeart. 994 § 1 k.c., przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Na poczet zachowku nie dolicza się zatem darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, ale tylko na rzecz osób obcych. Natomiasta contrarionależy przyjąć, iż podlegają zaliczeniu darowizny uczynione na rzecz spadkobierców lub uprawnionych do zachowku, bez względu na datę ich dokonania; chodzi tu o krąg osób wymienionych wart. 991 § 1 k.c., czyli generalnie potencjalnych spadkobierców lub uprawnionych, a nie w konkretnej sytuacji (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 1 czerwca 2004r., I ACa 285/04, opublikowany w zbiorze LEX nr113031, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 12 listopada 1996r., I ACr 308/96, opublikowany w zbiorze LEX nr 31804 ).
Ustalenie tzw. substratu zachowku wymaga przede wszystkim określenia czystej wartości spadku. Czysta wartość spadku stanowi różnicę pomiędzy stanem czynnym spadku, czyli wartością wszystkich praw należących do spadku, według ich stanu z chwili otwarcia spadku i cen z chwili orzekania o zachowku (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1985 r., sygn. akt III CZP 75/84, opubl. OSP 1988, nr 2, poz. 27), a stanem biernym spadku, czyli sumą długów spadkowych. Po określeniu czystej wartości spadku dolicza się do niej, dla ustalenia substratu zachowku, wartość darowizn dokonanych przez spadkodawcę, bez względu na to czy były one uczynione na rzecz spadkobierców, uprawnionych do zachowku, czy też innych osób. Wartość przedmiotu darowizny na potrzeby doliczenia oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku (art. 995 k.c.). Wyłączone od doliczenia zostały, w szczególności drobne, zwyczajowo przyjęte, oraz dokonane dawniej niż przed dziesięciu laty, licząc od otwarcia spadku, na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku (art. 994 § 1 k.c.).
Postanowieniem z dnia 13 listopada 2014 roku Sąd Rejonowy dla Krakowa - Podgórza w Krakowie I Wydziale Cywilnym w sprawie o sygn. akt I Ns 1905/14/P stwierdził, że spadek poB. B. (1)nabyli na podstawie ustawy wprost: żonaB. B. (2), synA. B. (1)i córkaA. S., po 1/3 części. Pomimo złożenia do akt sprawy testamentuB. B. (1)strony nie zainicjowały postępowania w przedmiocie zmiany ww. postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poB. B. (1). W związku z powyższym Sąd z urzędu zwrócił się do ProkuraturyK.z prośbą o rozważenie zainicjowania w oparciuart. 7 k.p.c.postępowania w przedmiocie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poB. B. (1), ponieważ strony nie zachowały terminu zart. 679 § 1 k.p.c.i nie mogły już zainicjować skutecznie tego postępowania. Sprawa o zmianę postanowienia spadkowego poB. B. (1)zainicjowana wnioskiem Prokuratury została prawomocnie zakończona postanowienie z dnia 30 marca 2021 roku, sygn. akt I Ns 298/19/P, na mocy którego Sąd zmienił postanowienie w ten sposób, że stwierdził, że spadek poB. B. (1)na podstawie testamentu notarialnego z dnia 2 października 1996 roku nabyła w całości wprostA. S..
W ocenie Sądu, w okolicznościach niniejszej sprawy nie budziło wątpliwości, iż powodowi jako synowi zmarłegoB. B. (1)przysługiwało roszczenie o zachowek w wysokości 1/6 udziału spadkowego (1/2 x 1/3 = 1/6).
Punktem wyjścia do obliczenia substratu zachowku jest czysta wartość spadku, czyli wartość aktywów wchodzących w skład spadku pomniejszona o wartość długów spadkowych, z modyfikacjami wynikającymi zart. 993-995 k.c.Art. 993 k.c.stanowi, że przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń (mimo że stanowią one długi spadkowe, które w pozostałym zakresie podlegają odliczeniu od wartości aktywów spadkowych), natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów kolejnych, darowizny uczynione przez spadkodawcę.
W przedmiotowej sprawie przedmiotem dokonanej przez spadkodawcę darowizny wyczerpującej cały majątek spadkowy, był udział w wysokości 1/2 części w spółdzielczego prawa do lokalu położonego wK.przyul. (...). Na wniosek stron, Sąd dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości iŁ. B., który ostatecznie określił, iż wartość darowanego udziału, według stanu na dzień dokonania darowizny, tj. na dzień 4 sierpnia 1999 roku, ale według wartości aktualnej w dacie wyceny i przy uwzględnieniu faktu obciążenia owej nieruchomości prawem dożywotniego użytkowania na rzeczB. B. (1)iB. B. (2), wynosi 91.696 zł (183.392 zł : 2).
Na gruncie niniejszej sprawy postępowanie dowodowe doprowadziło do ustalenia, że w skład spadku poB. B. (1)wchodził dług spadkowy związany ze spłatą zaciągniętego przez spadkodawcę w Banku Spółdzielczym wS.kredytu nr(...)na kwotę 3.000 zł. Ponieważ przedmiotowa umowa kredytu została zawarta przezB. B. (1)w czasie trwania małżeństwa, kwota udzielonego kredytu weszła w skład majątku wspólnego małżonków. Dlatego dług spadkowy poB. B. (1)stanowiła połowa udokumentowanej kwoty spłaty w wysokości 2.583,51 zł, tj. kwota 1.291,75 zł.
Skoro stan czynny spadku opiewa na kwotę 91.696 zł, natomiast stan bierny 1.291,75 zł, substrat zachowku wynosi 90.404,25 zł (91.696 zł - 1.291,75 zł). Wyliczony od powyższej kwoty zachowek przysługujący powodowi, zgodnie z treściąart. 991 § 1 k.c., stanowi zatem kwotę 15.067,37 zł (1/6 x 90.404,25 zł).
Powództwo ponad tę kwotę, jako niewykazane, podlegało oddalenie (pkt. II sentencji wyroku).
Odnosząc się z kolei do roszczenia odsetkowego, należało uznać je za zasadne od dnia 31 maja 2016 roku, a zatem od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty.
W okolicznościach niniejszej sprawy Sąd nie znalazł podstaw do oddalenia powództwa lub miarkowania kwoty zachowku na podstawieart. 5 k.c.Zgodnie z ugruntowanym już stanowiskiem judykatury, z uwagi na ratio legis przepisów o prawie do zachowku, należy zachować szczególną ostrożność przy podejmowaniu oceny o nadużyciu prawa żądania zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wysokości zachowku, która nie może opierać się jedynie na ogólnym odwołaniu się do klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego. Zastosowanieart. 5 k.c.nie może w szczególności udaremnić celów przepisów o zachowku. Jedynie w pewnych szczególnych i wyjątkowych sytuacjach dopuszczalne jest obniżenie należności z tytułu zachowku na podstawieart. 5 k.c.Prawa uprawnionego do zachowku służą bowiem urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych. W tym kontekście nie można zapominać, że nie mogą zostać pominięte te zachowania uprawnionego, które wskazują na to, jak ten wywiązywał się ze swych obowiązków względem najbliższych, ze szczególnym uwzględnieniem spadkodawcy (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 31.03.2011 r. I ACa 99/11, Lex; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21.10.2010 r. VI ACa 332/10, Lex). Jednakże z uwagi na charakter zachowku pozbawienie go na podstawieart. 5 k.c.musi sankcjonować wyłącznie rażące przypadki nadużycia tego prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215/03, Lex oraz z 25 stycznia 2001 r., IV CKN 250/00, Lex).
Ocena zgromadzonego materiału dowodowego prowadziła Sąd do wniosku, iż, po pierwsze, pozwana powołując się na zasady współżycia społecznego nie wskazała, która konkretnie zasada została naruszona. Nadto, w ocenie Sądu nie została naruszona żadna zasada współżycia społecznego. Z uwagi na powyższe, Sąd stwierdził, że nie było podstaw do oddalenia powództwa na podstawieart. 5 k.c.czy też miarkowania na tej podstawie zachowku.
O kosztach procesu orzekł Sąd w pkt. III sentencji, dokonując na podstawieart. 100 k.p.c.ich stosunkowego rozdzielenia. Na koszty powoda w kwocie 7.067 zł złożyło się: 1.250 zł tytułem opłaty sądowej od pozwu, 4.800 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego, 17 zł tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa oraz kwota 1.000 zł uiszczona tytułem zaliczki na poczet wynagrodzenia biegłego. Koszty pozwanej zamknęły się w kwocie 5.817 zł, na którą złożyły się: 4.800 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego, 17 zł tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa oraz kwota 1.000 zł uiszczona tytułem zaliczki na poczet wynagrodzenia biegłego. Przy uwzględnieniu, że powód wygrał w 60,27 % przekłada się to na kwotę 4.259 zł (7.067 x 60,27 %). Pozwana wygrała w 39,73 %, co przekłada się na kwotę 2.311 zł (5.817 x 39,73 %). Z uwagi na powyższe, od pozwanej należało zasądzić na rzecz powoda kwotę 1.947 zł (4.259 – 2.311) tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Natomiast na mocyart. 83 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(Dz. U. Nr 167, poz. 1398 z późn. zm.) (dalej:”u.k.s.c.”), w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie sąd orzeka o poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa wydatkach, stosując odpowiednio przepisy art. 113 ustawy, zgodnie z którym kosztami sądowymi, których strona nie miała obowiązku uiścić lub których nie miał obowiązku uiścić kurator albo prokurator, sąd w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji obciąży przeciwnika, jeżeli istnieją do tego podstawy, przy odpowiednim zastosowaniu zasad obowiązujących przy zwrocie kosztów procesu. W okolicznościach przedmiotowej sprawy Sąd uznał za słuszne i celowe obciążenie niepokrytymi przez strony wydatkami poniesionymi na cel wynagrodzenia biegłego i pozyskanie dokumentacji bankowej Skarb Państwa o czym orzeczono, jak w pkt. IV sentencji wyroku.