Sąd Okręgowy w Warszawie
XXV Wydział Cywilny
Sygnatura akt: XXV C 1287/05
Data wyroku: 2022-12-07 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Sędzia Edyta Bryzgalska
Słowa kluczowe: Zachowek

Sygn. akt XXV C 1287/05

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 grudnia 2022 r.
Sąd Okręgowy w Warszawie XXV Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący: Sędzia Edyta Bryzgalska
Protokolant: sekretarz sądowy Weronika Kutyła
po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2022 r. w Warszawie
na rozprawie
sprawy z powództwaA. G. (1)iE. G.
przeciwkoK. A.
o zapłatę

I
zasądza odK. A.na rzeczA. G. (1)kwotę 112.312,50 zł (słownie: sto dwanaście tysięcy trzysta dwanaście złotych pięćdziesiąt groszy) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie:

- od kwoty 76.790,50 zł od dnia 12 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty,
- od kwoty 35.522 zł od dnia 5 grudnia 2022 r. do dnia zapłaty
płatną w terminie 4 miesięcy od dnia uprawomocnienia się wyroku;

II
oddala powództwo w pozostałym zakresie;

III
oddala wniosekK. A.o rozłożenie na raty kwoty zasądzonej w pkt I;

IV
obciążaE. G.iK. A.kosztami procesu po połowie, pozostawiając szczegółowe rozliczenie tych kosztów referendarzowi sądowemu

Sygn. akt XXV C 1287/05

UZASADNIENIE
A. G. (1)iE. G.pozwem z dnia 18 września 2003 r. (data prezentaty) wnieśli o zasądzenie odA. A. (1)kwoty 75.000 zł wraz z odsetkami od dnia wymagalności roszczenia oraz kosztów procesu.
W uzasadnieniu pozwu powodowie wskazali, że dochodzona pozwem kwota stanowi należny im zachowek poJ. A., która do całości spadku na podstawie testamentu powołała synaA. A. (1).E. G.zakwestionowała skuteczność dokonanego przez spadkodawczynię wydziedziczenia. Jednocześniez ostrożności procesowej gdyby Sąd nie podzielił jej argumentów, powodowie wskazali, żew miejsce wydziedziczonejE. G.do zachowku byłyby uprawnione jej dzieci: synA. G. (1)i córkaL. G.. Córka powódki zmarła w dniu 1 maja 2003 r. w związku z czym należny jej zachowek dziedziczy bratA. G. (1)i matkaE. G.. Powodowie wskazali, że w skład spadku wchodzi nieruchomość we wsiB.przyul. (...), zaś jej wartość powodowie oszacowali na kwotę około 300.000 zł, wskazując, że w przypadku dziedziczenia ustawowego udział spadkowy wydziedziczonejE. G.wynosiłby ½, a więc 150.000 zł. Natomiast należnyA. G. (1)zachowek wynosi ½ udziału spadkowego, a zatem ½ z kwoty 150.000 zł, czyli 75.000 zł.
Postanowieniem z dnia 16 lutego 2004 r. Sąd zawiesił postępowanie w sprawie na podstawieart. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.wobec toczącego się przed Sądem RejonowymwP.postępowania w sprawie nabycia spadku po zmarłejJ. A., sygn. akt I Ns 1349/2000(postanowienie k.21).
Postanowieniem z dnia 31 maja 2011 r. wobec śmierci pozwanegoA. A. (1)Sąd podjął zawieszone postępowanie z udziałemK. A.jako następcy prawnego zmarłego pozwanego(postanowienie k.68).
Postanowieniem z dnia 9 czerwca 2011 r. Sąd zawiesił postępowanie w sprawie na podstawieart. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.wobec toczącego się przed Sądem Rejonowymw Pruszkowie postępowania o dział spadku, sygn. akt I Ns 167/03(postanowienie k.78).
Postanowieniem z dnia 5 stycznia 2019 r. Sąd na podstawieart. 180 § 4 pkt 1 k.p.c.podjął zawieszone postępowanie(postanowienie k.183).
Pismem procesowym z dnia 6 lutego 2019 r. (data prezentaty) pozwana wniosłao oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów na swoją rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych(pismo k.191-192).Pozwana zakwestionowała powództwo co do zasady i wysokości, wskazując, żeE. G.została skutecznie wydziedziczona przezJ. A..
Pismem procesowym z dnia 22 maja 2019 r. (data prezentaty) powodowie dokonali modyfikacji powództwa wnosząc o zasądzenie odK. A.na swoją rzecz kwoty 102.387,33 zł wraz z odsetkami od dnia wniesienia powództwa oraz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych(pismo k.206-210).W uzasadnieniu modyfikacji wskazali, że w przypadku dziedziczenia ustawowego w kręgu spadkobierców znajdowałyby się dzieci spadkodawczyni:A. A. (1)orazE. G., a zatem każde z nich nabyłoby 1/2 udziału w spadku. W skład masy spadkowej poJ. A.wchodził udział 2/3 w prawie własności nieruchomości przyul. (...). Mając zatem na uwadze dyspozycjęart. 991 § 1 k.c.powódka jest uprawniona do 1/6 wartości udziału spadkowego (połowa z 1/3). Jednocześnie powódka zakwestionowała, aby zaistniały przesłanki do jej wydziedziczenia w testamencie. W przypadku uznania skuteczności wydziedziczenia w miejsceE. G.uprawnionymi do zachowku są jej dzieci: synA. G. (2)i córkaL. G.po 1/2. Na podstawie opinii biegłego wykonanej na potrzeby postępowania działowego prowadzonego przez Sąd RejonowywP.oszacowano wartość nieruchomości na kwotę 614.324 zł. Spadek poL. G.nabyli rodziceE. G.iW. G.po 1/4 oraz bratA. G. (1)1/2. Tym samymA. G. (1)przypada 3/4 części zachowku, natomiastE. G.iW. G.po 1/8 części zachowku.
Postanowieniem z dnia 28 maja 2019 r. Sąd zawiesił postępowanie w sprawie na podstawieart. 177 § 1 pkt 6 k.p.c.wobec niewykonania zobowiązania Sądu w przedmiocie sprecyzowania żądania pozwu poprzez dokładne określenie żądania każdego z powodów(postanowienie wraz z uzasadnieniem k.226-226v).
Pismem procesowym z dnia 19 listopada 2019 r.(data prezentaty, pismo k.235-237)powodowie dokonali modyfikacji powództwa wnosząc o:

1
zasądzenie odK. A.na rzeczE. G.kwoty 102.387,33 zł wraz z odsetkami od dnia wniesienia powództwa tj. 18 września 2003 r. do dnia zapłaty,

2
zasądzenie odK. A.na rzeczE. G.kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych,

3
zasądzenie odK. A.na rzeczA. G. (1)kwoty 76.790,50 zł wraz z odsetkami od dnia wniesienia powództwa tj. 18 września 2003 r. do dnia zapłaty,

4
zasądzenie odK. A.na rzeczA. G. (1)kosztów procesu,w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Postanowieniem z dnia 5 stycznia 2019 r. Sąd na podstawieart. 180 § 1 k.p.c.podjął zawieszone postępowanie(postanowienie k.238).
W odpowiedzi na modyfikację powództwa pozwana w piśmie procesowym z dnia 13 stycznia 2020 r.(data prezenty k.249, pismo k.249-255)wniosła o oddalenie powództwaw całości w stosunku doE. G., uznała powództwoA. G. (1)co do zasady, kwestionując je co do wysokości. Na wypadek uwzględnienia roszczenia pozwana wniosła o jego miarkowanie o połowę na podstawieart. 5 k.c.oraz o rozłożenie zasądzonej kwoty w ratach miesięcznych w wysokości uwzględniającej możliwości majątkowe i sytuację osobistą pozwanej. Odnosząc się do roszczenia odsetkowego wskazała, że odsetki powinny być zasądzone od dnia uprawomocnienia się wyroku w sprawie.
Pismem procesowym złożonym na rozprawie w dniu 5 grudnia 2022 r. powodowie dokonali kolejnej modyfikacji powództwa w stosunku do roszczeniaA. G. (1)wnosząc ostatecznie o zasądzenie na jego rzecz odK. A.kwoty 112.312,50 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia powództwa do dnia zapłaty(pismo k.581).
Na rozprawie w dniu 5 grudnia 2022 r. pozwana wniosła o oddalenie powództwaE. G., a w przypadku uwzględnienia roszczeniaE. G.o oddalenie powództwaA. G. (1)oraz miarkowanie zachowku o ½(protokół rozprawy, godz. 01:05:09 k.583).
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
J. A.iS. A.od 19 lutego 1946 r. pozostawali w związku małżeńskim. Z dniem 2 stycznia 1985 r. nabyli na zasadach wspólności ustawowej małżeńskiej przez zasiedzenie nieruchomość położoną wB.przyul. (...), oznaczonej jakodziałka ewidencyjna nr (...)o powierzchni 0,1409 ha, dla której Sąd Rejonowy w Pruszkowie prowadziksięgę wieczystą o nr (...)(dowód: postanowienie z 28.12.2016 r., sygn. akt I Ns 1581/14 wraz z uzasadnieniem k.138-159).
S. A.zmarł w dniu 9 grudnia 1992 r. wW.. Spadek po nim nabyli na podstawie ustawy żonaJ. A.oraz dzieci: synA. A. (1)i córkaE. G.każde w 1/3 części(okoliczności bezsporne).J. A.zmarła w dniu 1 października 2000 r., a spadek po niej nabył w całości na podstawie testamentu synA. A. (1). Testament został sporządzony własnoręcznie przezJ. A.w dniu 22 września 2000 r., w którym spadkodawczyni z powodu bardzo złego traktowania przez pozwaną i jej męża –W. G.wydziedziczyłaE. G.i powołała jako jedynego spadkobiercę do całości spadku synaA. A. (1). Wcześniej w dniu 31 lipca 1995 r.J. A.sporządziła w formie aktu notarialnego testament (Rep A nr(...)), na mocy którego powołała do całości spadku synaA. A. (1)w 4/5 częściach i córkęE. G.w 1/5 części.

dowód: postanowienie z 20.10.2010 r. o stwierdzenie nabycia spadku poJ. A.w sprawie I Ns 1809/09 k.224, postanowienie z 28.12.2016 r., sygn. akt I Ns 1581/14 wraz z uzasadnieniem k.138-159, testament własnoręczny z 22.09.2000 r. k.14w sprawie I Ns 1809/09, testament notarialny z 31.07.1995 r. k.13 w sprawie I Ns 1809/09
A. A. (1)zmarł w dniu 2 lipca 2009 r., a spadek po nim na podstawie testamentu własnoręcznego nabyła żonaK. A.w całości(dowód: odpis skrócony aktu zgonuA. A. (1)k.64, postanowienie z 26.10.2009 r. o stwierdzenie nabycia spadku poA. A. (1)w sprawie I NS 1108/09 k.67).
Postanowieniem z dnia 28 maja 2018 r. Sąd Rejonowy w Pruszkowie, sygn. akt I Ns 280/11 dokonał podziału majątku wspólnegoJ. A.iS. A.oraz działu spadku poS. A., w ten sposób, że nieruchomość położonąwB.przyul. (...)przyznał na własnośćK. A., zasądzając jednocześnie na rzeczE. G.odK. A.kwotę 102.387,34 zł tytułem spłaty udziału w spadku przypadającegoE. G.(dowód: postanowienie wraz z uzasadnieniem k.175-181v i k.211-223).
E. G.miała dwójkę dzieci:A. G. (2)(powoda) orazL. G.(okoliczności bezsporne).L. G.zmarła w dniu 1 maja 2003 r.,a spadek po niej na podstawie ustawy nabyli: rodziceE. G.iW. G.po ¼ części spadku każde z nich oraz bratA. G. (1)w ½ części spadku(dowód: odpis skrócony aktu zgonuL. G.k.4, postanowienie z 08.02.2011 r.o stwierdzenie nabycia spadku poL. G.w sprawie I Ns 1550/10 k.225).

J. A.mieszkała w nieruchomości położonej wB.przyul. (...)do chwili śmierci. Mimo swojego wieku spadkodawczyni była osobą bardzo niezależną, prawie do końca życia malowała obrazy, swoje prace prezentowałai sprzedawała na(...)wW.oraz często obdarowywała nimi członków rodziny, na których sporządzała specjalne dedykacje. Obrazy dostawali również powodowie. W domu przyul. (...)miała specjalny pokój, w którym malowała oraz wynajęte pomieszczenie na(...), gdzie przechowywała obrazy. W znajdującej się w domu pracowni najczęściej panował bałagan, a spadkodawczyni nie pozwalała sprzątać i dobrze się tam czuła.J. A.nie była znaną artystką, zaś jej prace przedstawiały wartość bardziej sentymentalną niż materialną. Większość nagród – statuetek, dyplomów sama zakupiła. Poza sprzedażą obrazówJ. A.nie miała innej pracy – po śmierci mężaS. A.pobierała jego emeryturę w wysokości około 1000 zł.

dowód: zeznania świadkaM. Ż.k.364-364v, zeznania świadkaP. A.k.364v-365, zeznania świadkaA. K.k.365-365v, zeznania świadkaB. A.k.365v-366, zeznania świadkaK. A.k.527v-528, zeznania świadkaJ. K.I Cps 38/20 k.30-31
Przez wiele lat dom przyul. (...)był podzielony na 3 oddzielne mieszkania, które zamieszkiwałaJ. A.,A. A. (1)z rodziną orazE. G.z rodziną.E. G.wyprowadziła się około 1996/1997 r. i zamieszkała wZ.. Zarówno przed wyprowadzką rodziny powódki z nieruchomości jak i po rodzinaG.iA.spędzała święta osobno.A. A. (1)iK. A.opiekowali się spadkodawczynią, pomagali jej w codziennych czynnościach, robili zakupy, zawozili do lekarza, spędzali razem święta.K. A.częstowała ją obiadami.J. A.nie pozwalała wyrzucać swoich rzeczy, sprzątać mieszkania, PogrzebJ. A.zorganizowała rodzinaA..

dowód: zeznania świadkaM. Ż.k.364-364v, zeznania świadkaP. A.k.364v-365, zeznania świadkaA. K.k.365-365v, zeznania świadkaB. A.k.365v-366, zeznania świadkaK. A.k.527v-528, zeznania świadkaJ. K.I Cps 38/20 k.30-31
Po wyprowadzce powódki spadkodawczyni miała sporadyczny kontakt z córką.E. G.nie zapraszała matki do nowego domu. Większość wizyt powódki i jej syna oraz męża kończyła się awanturą. Główną przyczyną kłótni były sprawy majątkowe, bałaganw mieszkaniu spadkodawczyni i brak zgodyJ. A.na sprzątanie, a także stosowanie przez spadkodawczynię urynokuracji.J. A.bała się córki. Żaliła się sąsiadom także na wnuczkaA. A. (3), który jej dokuczał. Po kłótniach z córkąJ. A.przychodziła roztrzęsiona do syna i synowej, żaliła się na córkę.K. A.dawała teściowej krople walerianowe na uspokojenie. Agresywne zachowanieE. G.i jej rodziny powodowało, że podczas ich sporadycznych przyjazdówJ. A.zamykała się w mieszkaniu od środka. W 1999 r. powódka zabrała matkę na pogrzeb jej brata doK.. Spadkodawczyni wróciła roztrzęsiona, synowej powiedziała, że córką ją musztrowała. Ostatnia awantura miała miejsce tuż przed śmierciąJ. A.. Do spadkodawczyni przyjechał wówczasA. G. (1)razemz ojcem. Z mieszkania spadkodawczyni dochodziły krzyki. Mąż powódki uderzył pięściąw telewizor. Po tym zdarzeniu spadkodawczyni trafiła do szpitala.

dowód: zeznania świadkaM. Ż.k.364-364v, zeznania świadkaP. A.k.364v-365, zeznania świadkaA. K.k.365-365v, zeznania świadkaB. A.k.365v-366, zeznania świadkaK. A.k.527v-528, zeznania świadkaJ. K.I Cps 38/20 k.30-31
Wartość rynkowa nieruchomości położonej wB.przyul. (...), zabudowanej budynkiem mieszkalnym jednorodzinnym i dwoma parterowymi budynkami: garażowym i gospodarczym wg stanu nieruchomości z dnia 1 października 2000 r. oraz ceni warunków rynkowych na kwiecień 2022 r. wynosi w zaokrągleniu 898.500 zł.

dowód: opinia biegłego sądowegoM. G.z zakresu wyceny nieruchomości k.459-509, opinia uzupełniająca k.552-558

K. A.utrzymuje się z renty w wysokości 1.765,16 zł. SpłacaE. G.z jej udziału w nieruchomości przyul. (...). W tym celu zaciągnęła dwie umowy pożyczki z bankiem(...)i(...). Miesięczne raty wynoszą 986,79 zł i 1040,64 zł. W spłacie pożyczek pozwanej pomaga syn. Termin spłaty pożyczek został określony na grudzień 2024 r. i styczeń 2025 r. Pozwana jest osobą schorowaną, leczy się m.in. na celiakię i wymaga specjalnej diety.

dowód: legitymacja osoby niepełnosprawnej k.256-256v, historia rachunku k.257, zaświadczenie lekarskie k.258, rachunki za gaz k.258-260, harmonogram spłat k.261-263, 264-266, zeznania pozwanej k.527v-528
A. G. (1)pracuje za wynagrodzeniem 4.500 zł. Gospodarstwo domowe prowadzi razem z żoną, która osiąga dochody około 3.000/4.000 zł. Na utrzymaniu mają trojkę dzieci(dowód: zeznania powoda k.582v-583).
Wyrokiem z dnia 2 stycznia 2008 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwoE. G.przeciwkoA. A. (1)o uznanie za niegodnego(dowód odpis wyroku z uzasadnieniem k.427-452 akt XXV C 2010/05).
Powyższy stan faktyczny został ustalony przede wszystkim na podstawie wyżej wskazanych dokumentów, które nie budziły wątpliwości co do swej autentyczności, wiarygodności i nie były kwestionowane przez strony. Spełniały one również wymagania przepisanej prawem formy.
Podstawę ustaleń faktycznych Sądu stanowiły również zeznania świadkówM. Ż.,P. A.,A. K.,B. A.,J. K.oraz pozwanej, które Sąd uznał za wiarygodne. Były one bowiem spójne, jasne i logiczne, wzajemnie się uzupełniały. Poza tym były konsekwentne w licznych postępowaniach toczących się pomiędzy stronami, w których składali zeznania. Szczególnie istotne znaczenie miały zeznania świadkaM. Ż.– sąsiadkiJ. A.z uwagi na bezstronność i obiektywizm świadka, niezainteresowanego wynikiem postępowania.
Sąd odmówił wiary zeznaniom powodówE. G.iA. G. (1)co do ich relacji ze spadkodawczynią, uznając je za nieobiektywne i ukierunkowane na osiągnięcie zamierzonego wyniku postępowania. Zeznania powodów pozostawały w dużej mierzew sprzeczności z zeznaniami świadków, które Sąd uznał za wiarygodne. Poza tym były nielogiczne i sprzeczne z zasadami doświadczenia życiowego. Z jednej strony wskazywali na bardzo dobre relacje ze spadkodawczynią, z drugiej jednak przyznawali, że nie akceptowali bałaganu w mieszkaniuJ. A.i nie rozumieli dlaczego odmawia kiedy chcieliu niej posprzątać. Sprzeciwiali się też stosowaniu przezJ. A.urynokuracji.E. G.nie była pewna kto organizował pogrzeb jej matki, wskazywała, że spadkodawczyni nigdy nie odwiedziła jej w nowym domu wZ.ani nie pamiętała kiedy ostatnio spędzała z matką święta. Już te twierdzenia powódki podważały twierdzenia o bardzo dobrych stosunkach panujących między nimi. Ponadto z zeznań świadków m.in.M. Ż.iA. K.wynikało, że wszelkie wizytyE. G.uJ. A.kończyły się awanturą. Córka nie interesowała się matką, zaś sama spadkodawczyni pod koniec życia z uwagi na agresywne zachowanie córki bała się jej i zamykała się w mieszkaniu. Za niewiarygodne uznać należy także twierdzenia powodów, jakobyA. A. (1)nakłaniał spadkodawczynię do zmiany testamentu i wydziedziczenia powódki oraz abyJ. A.nosiła się z zamiarem zapisania nieruchomości dzieciom po połowie. Zdaniem Sądu świadczy o tym fakt, że już w testamencie notarialnymz dnia 31 lipca 1995 r.J. A.powołała do większości spadku synaA. A. (1)(w 4/5 części). Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwalał na przyjęcie, że z uwagi na późniejsze zachowanie córkiJ. A.zdecydowała się na zmianę testamentu i jej wydziedziczenie. Powyższe potwierdzały zeznania m.in.M. Ż., w których wskazywała, żeJ. A.ostatecznie zdecydowała się przekazać cały majątek synowi, z uwagi na jego pomoc i opiekę nad nią. Ponadto zaznaczenia wymaga, że zeznania powodów kilkukrotnie wzajemnie się wykluczały.A. G. (1)wskazywał, że rodzinaG.nie miała kontaktu telefonicznego zJ. A., gdyż nie posiadała telefonu (protokół rozprawy z 5 grudnia 2022 r., godz. 00:11:55 k.582v), podczas gdy powódkaE. G.twierdziła, że często rozmawiała z matką przez telefon (protokół rozprawy z 18 maja 2022 r., godz. 00:12:43 k.526v). We wzajemnej sprzeczności pozostawały także zeznania powodów co do wspólnego spędzania świąt ze spadkodawczynią.E. G.nie pamiętała kiedy ostatnio spędzała z matką święta (protokół rozprawy z 18 maja 2022 r., godz. 00:20:20 k.527), zaśA. G. (1)utrzymywał, że wspólnie je spędzali (np. rok przed jej śmiercią) (protokół rozprawy z 5 grudnia 2022 r., godz. 00:10:15 k.582v). TwierdzeniaA. G. (1)w powyższym zakresie pozostawały także w sprzeczności z zeznaniami świadków, z których wynikało, że rodzinyG.iA.święta spędzali osobno, zaś sama spadkodawczyni nie była zapraszana do córki nawet kiedy ta mieszkała w tym samym domu.
Sąd nie znalazł natomiast podstaw by zakwestionować prawdziwość zeznań powoda co do jego sytuacji rodzinnej i majątkowej.
Okolicznością bezsporną pomiędzy stronami było zamiłowanie artystyczne spadkodawczyni, która tworzyła obrazy sprzedając je potem na(...)wW.lub obdarowując nimi członków rodziny i zamieszczając spersonalizowane dedykacje. Jak wykazał zgromadzony w sprawie materiał dowodowy obrazy te nie przedstawiały jednak, poza wartością sentymentalną żadnej wartości majątkowej. Powodowie wskazywali także, że spadkodawczyni pozostawiła po sobie pewną sumę dolarów, złotej biżuterii czy złotych carskich monet. Powyższe twierdzenia nie zostały jednak wykazane, w konsekwencji nie mogły one stanowić podstawy ustaleń faktycznych Sądu w tym zakresie.
Za istotny materiał dowodowy służący ustaleniu wartości nieruchomości położonejwB.przyul. (...)w gminieS., Sąd przyjął opinię biegłej sądowejM. G., która w sposób rzeczowy, jednoznaczny, przekonujący i jasny, odpowiedziała na pytania objęte zakresem tezy dowodowej. Sąd podzielił w całości wnioski płynące z tej opinii, gdyż została ona sporządzona przez biegłą o specjalności adekwatnej do zleconych w tezie dowodowej czynności. Sposób badań zaprezentowany przez biegłą sądową wskazuje na prawidłowy tok podejmowania przez nią kolejnych czynności analitycznych. Przedmiotowa opinia jest szczegółowa, logiczna i przekonywująca. Biegław sposób wyczerpujący odniosła się również do zarzutów powodów do opinii i stanowisko swoje w pełni uargumentowała. W tym stanie rzeczy Sąd nie znalazł podstaw do jej podważania i przyjął ją w pełni za podstawę ustaleń faktycznych.
Zeznania świadkaH. G.nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy albowiem świadek nie miała wiedzy na temat relacji powodów ze spadkodawczynią.
Sąd nie dał wiary zeznaniomT. S.co do dobrych relacjiE. G.zJ. A.. Po pierwsze, jej zeznania pozostawały w sprzecznościz zeznaniami świadków, które Sąd ocenił jako wiarygodne, a z którymi zmarła miała najczęstszy kontakt. Po drugie, świadek rzadko widywałaJ. A.i jej córkę (średnio raz w roku), zaś o panujących między nimi relacjach, jak sama zeznała wiedziała jedynie z opowieści powódki. Ostatni raz świadek widziałaJ. A.na pogrzebie jej ojca wK.w 1999 r.J. A.z pogrzebu wróciła zdenerwowana i żaliła się na córkę, że ta ją cały czas musztrowała. Zaznaczenia przy tym wymaga, że zeznaniaT. S.stanowiły w głównej mierze jej subiektywne odczucia i opinie niepodparte żadnymi wiarygodnymi dowodami.
Z analogicznych powodów Sąd odmówił wiary zeznaniom świadkówJ. G.iE. L., uznając je za stronnicze i nieobiektywne.
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo wywiedzione przezE. G.podlegało oddaleniu w całości, zaś powództwoA. G. (1)uwzględnieniu w przeważającej części (oddaleniu podlegało jedynie roszczenie odsetkowe).
Powodowie wywodzili swoje roszczenie z treściart. 991 § 1 k.c., przy czym żądanieA. G. (1)było żądaniem ewentualnym na wypadek nie podzielenia twierdzeń powódki o bezskuteczności jej wydziedziczenia.
Zgodnie z treściąart. 991 § 1 k.c.zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądźw postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 k.c.).
Poza sporem było, żeK. A.jest spadkobiercą testamentowymA. A. (1), który z kolei był spadkobiercą testamentowymJ. A.. Bezsporne było również, że w chwili śmierci spadkodawczyni była wdową i pozostawiła dwójkę dzieci:E. G.iA. A. (1).
Spór dotyczył skuteczności wydziedziczenia powódki przez matkę w ważnie sporządzonym testamencie, na podstawie którego Sąd Rejonowy w Pruszkowie postanowieniem z dnia 20 października 2010 r., sygn. akt I Ns 1809/09 stwierdził, że spadek poJ. A.nabył synA. A. (1).
Zgodnie z treściąart. 1008 k.c.spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

1
wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2
dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

3
uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu, o czym stanowiart. 1009 k.c.Z kolei stosownie do treściart. 1010 § 1 i 2 k.c.spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.
Wskazanie w testamencie przyczyny wydziedziczenia nie zawsze przesądza o jego skuteczności. Dana przyczyna musi rzeczywiście istnieć, stąd też spadkobierca bezpodstawnie wydziedziczony może dochodzić zachowku, powołując się na bezzasadność wydziedziczenia. W takiej sytuacji ocena jest ograniczona do przyczyny wskazanej w testamencie i odniesiona do indywidualnych okoliczności sprawy, stosunków rodzinnych i będących ich refleksem relacji między spadkodawcą a uprawnionymi. We własnoręcznie sporządzonym testamenciez dnia 22 września 2000 r.J. A.wskazała, że z powodu bardzo złego traktowania przezE. G.i jej męża –W. G.wydziedziczyłaE. G.i powołała jako jedynego spadkobiercę do całości spadku synaA. A. (1), uzasadniając swoją decyzje faktem, że toA. A. (1)zapewnia jej spokój, bezpieczeństwo i opiekuje się nią. W ocenie Sądu przeprowadzone postępowanie dowodowe nie podważyło skuteczności wydziedziczenia. Zachowanie powódki wobecJ. A.odpowiadało przesłankom zart. 1008 pkt 3 k.c.tj. uporczywym nie dopełnianiu względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Jak podnosi się w judykaturze w pojęciu „zaniedbywanie wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych”, o którym mowa wart. 1008 pkt 3 k.c., mieści się również takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania ze spadkodawcą kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych, brak udziału w jego życiu choćby poprzez wizyty w jego miejscu zamieszkania czy okazywanie zainteresowania jego sprawami, nieudzielaniu opieki, braku pomocyw chorobie. Może też chodzić o wszczynanie ciągłych awantur, kierowanie pod adresem spadkodawcy nieuzasadnionych i krzywdzących zarzutów. Wymaganie przez ustawodawcę, by działania wydziedziczonego nosiły znamię uporczywości oznacza, że stan tworzący podstawę wydziedziczenia musi charakteryzować się bądź pewną długotrwałością, bądź też powtarzalnością nieprawidłowych zachowań, przy czym nie muszą one być identyczne(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2013 r., VI ACa 978/12, L.).Podkreślić należy, że przesłanka wydziedziczenia o której mowa wart. 1008 pkt 3 k.c.musi występować ze stosownym wyprzedzeniem w stosunku do dokonanego wydziedziczenia, gdyż chodzi o zaniechania czy działania o charakterze ciągłym(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 28 listopada 2013 r., I ACa 965/13, L.).
E. G.jest jedyną córkąJ. A.. Do około 1996/1997 roku zamieszkiwała wraz z rodziną dom położony przyul. (...)podzielony na oddzielne mieszkania wspólnie zJ. A.orazA. A. (1)i jego rodziną. Relacje pomiędzy powódką a spadkodawczynią były nieprawidłowe na przestrzeni wielu lat wspólnego zamieszkiwania. Często dochodziło pomiędzy nimi do awantur, których główną przyczyną były kwestie finansowe, bałagan w mieszkaniu spadkodawczyni i brak zgodyJ. A.na posprzątanie mieszkania, stosowanie przez spadkodawczynię urynoterapii. Po wyprowadzce powódki spadkodawczyni miała sporadyczny kontakt z córką.E. G.nie zapraszała matki do nowego domu wZ.. Wszystkie wizyty powódki i jej mężaW. G.kończyły się awanturą. Po kłótniach z córkąJ. A.przychodziła roztrzęsiona do syna i żaliła się na córkę. Agresywne zachowanieE. G.i jej rodziny powodowało, że podczas ich sporadycznych przyjazdów powódka zamykała się w mieszkaniu od środka.J. A.bała się córki i jej męża i nigdy nie spędzała z nimi żadnych świąt. Z uwagi na podeszły wiek opiekę nad spadkodawczynią sprawowałA. A. (1)wraz żonąK.i dziećmi. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwalał ustalić, że konflikt pomiędzy powódką a spadkodawczynią trwał od kilku lat. Świadczy już o tym m.in. treść samego testamentuz dnia 31 lipca 1995 r. a więc sporządzonego ponad 5 lat wcześniej od obowiązującego testamentu, w którym już wówczasJ. A.powoływała do większości spadku synaA. A. (1)(w 4/5 częściach). Ostatecznie nasilenie konfliktu doprowadziło do zmiany testamentu i powołania do całości spadku syna spadkobierczyni, a także wydziedziczenia córki. Zachowanie powódki miało zatem charakter długotrwały i uporczywy. Podkreślić należy, że co prawdaE. G.sporadycznie widywała się z matką, czasem zrobiła pranie czy zawiozła ją do lekarza, relacja była jednak trudna i zawsze kończyła się awanturą. Nawet z pogrzebu brata spadkodawczyni wróciła zdenerwowana, gdyż była cały czas musztrowana przez córkę. Nie ma żadnych dowodów potwierdzających zeznania powódki, że pozostawała z matką w dobrych relacjach. Zeznania świadkówJ. G.,E. L.iT. S.Sąd uznał za niewiarygodne, przede wszystkim z uwagi na ich sprzeczność z zeznaniami świadkaM. Ż.sąsiadkiJ. A.. Z zeznań tego świadka wynika, żeJ. A.często żaliła się na córkę i brak z jej strony jakiejkolwiek pomocy i zainteresowania. Wskazywała także, że często dochodziło między nimi do kłótni i nieporozumień. Także na podstawie zeznań powódki można wnioskować, że kontakt między nią a matką wcale nie był tak dobry jak to powódka przedstawiała w toku postępowania, nie była pewna kto organizował pogrzeb jej matki, wskazywała, że spadkodawczyni nigdy nie odwiedziła jej w nowym domu wZ.ani nie pamiętała kiedy ostatnio spędzała z matką święta.
W konsekwencji uznać należało, że powódka nie podważyła skutecznie wskazanejw testamencie podstawy wydziedziczenia. Jednocześnie powódka nie przedstawiła żadnych dowodów, że matka jej przebaczyła. Dlatego też powództwoE. G.podlegało oddaleniu.
Jeżeli wydziedziczenie określonej osoby jest skuteczne, to w miejsce wydziedziczonego mogą wejść jego zstępni na zasadach określonych wart. 1011 k.c.Zgodnie z tym przepisem zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę. W miejsceE. G.do zachowku wchodzą zatem jej dzieci: córkaL. G.iA. G. (1)po 1/2.L. G.zmarła w dniu 1 maja2003 r., a spadek po niej na podstawie ustawy nabyli: rodziceE. G.iW. G.po ¼ części spadku każde z nich oraz bratA. G. (1)w ½ części spadku.
Zgodnie zart. 1002 k.c.roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Przepis ten statuuje zatem zasadę dziedziczności roszczenia o zachowek, ale według reguł odbiegających od tych, które zostały wyrażone wart. 922 k.c.Krąg podmiotów uprawnionych do dziedziczenia roszczeniao zachowek został bowiem zawężony do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy(por. wyrok SA w Gdańsku z dnia 9 października 2012 r., I ACa 511/12, LEX nr 1246614).Powyższe rozwiązanie zostało wprowadzone do polskiego porządku prawnego ze względu na cel zachowku, jakim jest ustawowe zabezpieczenie interesów osób najbliższych spadkodawcy poprzez zapewnienie im niezależnie od woli spadkodawcy, nawet wbrew jego woli, roszczenia pieniężnego odpowiadającego określonemu ułamkowi wartości udziałuw spadku, który by mu przypadł przy dziedziczeniu ustawowym. Uprawnienie do zachowku jest oparte na istnieniu bliskiej więzi rodzinnej między spadkodawcą a uprawnionym. Dlatego ustawa zakreśla krąg uprawnionych podmiotów dość wąsko. Zgodnie zart. 991 § 1 k.c.są to jedynie zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Powstanie uprawnienia do zachowku jest przy tym uzależnione od tego, aby w konkretnym stanie faktycznym osoby te były powołane do spadku z ustawy.
Uprawnienie do zachowku doznaje ograniczenia w związku z treściąart. 1008 k.c., który pozwala spadkodawcy w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku dopuścił się zachowań opisanych w tej normie prawnej. Ustanawiając powyższą normę ustawodawca wyszedłz założenia, że skoro uprawnienie do zachowku opiera się na istnieniu więzi rodzinnej między spadkodawcą a uprawnionym, to uzasadnione jest pozbawienie prawa do zachowku osoby, która – postępując nieetycznie – naruszyła swoje obowiązki rodzinne względem spadkodawcy albo dotkliwie obraziła jego uczucia.
Jak już wyżej wskazanoJ. A.skutecznie wydziedziczyłaE. G.. Z uwagi na to, że z treści tego przepisu wyraźnie wynika, że roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy, obowiązkiem Sądu w pierwszej kolejności było przesądzenie czyE. G.jest uprawniona do zachowku po pierwszym spadkodawcy, a zatem po matceJ. A.. W ocenie Sądu powódka nie była uprawniona do zachowku po matce albowiem została skutecznie wydziedziczona. Sąd dokonując wykładniart. 1002 k.cuznał, że kwestię uprawnienia do zachowku po pierwszym spadkodawcy należy odczytywać nie tylkoin abstracto,alein concreto. Przeciwna interpretacja pozostawałaby w sprzeczności nie tylkoz wykładnią językową, ale również wykładnią celowościową. Jak już bowiem wyżej wskazano, nie można tracić z pola widzenia, że przepisart. 1002 k.c.został wprowadzony dokodeksu cywilnegocelowo, jako wyjątek od ogólnej zasady dziedziczenia stanowiącej, że cały spadek przechodzi na spadkobierców, z uwagi na szczególny charakter zachowku opierającego się na wyjątkowej więzi łączącej zmarłego ze spadkobiercą i konieczności zapewnienia mu należytej ochrony, w sytuacji kiedy został on pominięty przy dziedziczeniui nie został on powołany do spadku czy też został powołany do spadku w mniejszym zakresie. Ochrona praw najbliższej rodziny zmarłego należy bowiem do podstawowych założeńprawa spadkowego. Znajduje ona wyraz w wielu instytucjach uregulowanych wksiędze czwartej kodeksu cywilnego, w tym też i w instytucji zachowku (art. 991-1011 k.c.) zapewniającej osobom wskazanym w ustawie określoną korzyść ze spadku nawet wbrew woli zmarłego(por. wyrok SN z dnia 13 czerwca 2013 r., V CSK 385/12, Lex nr 1375506).
W konsekwencji Sąd uznał, żeE. G.nie jest uprawniona do dziedziczenia części zachowku jaki przypadałL. G.poJ. A..
Udział w spadku poJ. A., który przypadłby na mocy ustawyE. G.wyniósłby 1/2 części spadku. W konsekwencji stosownie do treściart. 991 § 1 k.c.zachowekA. G. (1)wynosi 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłbyE. G.. Ponadto dziedziczy on w ½ zachowek, który przypadłbyL. G..
Bezspornym w sprawie było, że w chwili śmierciJ. A.była właścicielką 2/3 części nieruchomości położonej wB.przyul. (...), oznaczonej jakodziałka ewidencyjna nr (...)o powierzchni 0,1409 ha, dla której Sąd RejonowywP.prowadziksięgę wieczystą o nr (...). Wartość tej nieruchomości biegła oszacowała na kwotę 898.500 zł. Strona powodowa nie udowodniła, że w skład spadku wchodziły inne rzeczy i prawa, a taki obowiązek spoczywał na niej stosownie do treściart. 6 k.c.
Substrat zachowku stanowi zatem kwota 599.000 zł (2/3 x 898.500 zł). NależnyA. G. (1)zachowek wynosi zatem 74.875 zł (1/2 udziału w zachowku, który przypadłbyE. G., gdyby nie została wydziedziczona). Ponadto odziedziczył on ½ części zachowku należnegoL. G., czyli kwotę 37.437,50 zł (1/2 x 74.875 zł). W takim bowiem udziale odziedziczył spadek po siostrze. W konsekwencji Sąd zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 112.312,50 zł.
O odsetkach Sąd orzekł na podstawieart. 481 § 1 k.c.Roszczenie o zachowek jest roszczeniem bezterminowym, do którego ma zastosowanieart. 455 k.c., a więc odsetki ustawowe za opóźnienie należą się od daty wezwania zobowiązanego do zapłaty zachowku,o ile w tej dacie były znane okoliczności wpływające na wysokość należnego zachowku(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 22 maja 2018 r., V ACa 1303/17).Sąd uznał, że roszczenieA. G. (1)stało się wymagalne dopiero z chwilą, w której pozwana mogła uczynić zadość roszczeniu powoda bez zbędnej zwłoki. Z uwagi na fakt, że sprecyzowanie żądania pozwu poprzez dokładne określenie roszczenia każdego z powodów nastąpiło dopiero w piśmie procesowym z dnia 19 listopada 2019 r., Sąd uznał, że od dnia doręczenia odpisu w/w pisma tj. 12 grudnia 2019 r. pozwana mogła uczynić zadość roszczeniu powoda w zakresie kwoty 76.790,50 zł bez zbędnej zwłoki. W związkuz powyższym Sąd zasądził odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 76.790,50 zł od dnia 12 grudnia 2019 r. do dnia zapłaty. Natomiast w zakresie pozostałej kwoty tj. 35.522 zł, Sąd zasądził odsetki od dnia 5 grudnia 2022 r., tj. dnia w którym pozwanej doręczono modyfikację powództwa powoda. Sąd nie znalazł uzasadnienia dla zasądzenia odsetek od daty wniesienia pozwu, czyli od dnia 18 września 2003 r. Po pierwsze, roszczenie każdegoz powodów nie było sprecyzowane. Po drugie, nieznany był skład spadku. Po trzecie, na przestrzeni kilkudziesięciu lat nastąpił istotny wzrost cen nieruchomości, co przełożyło się na wysokość zasadzonej kwoty tytułem zachowku.
Za zasadny Sąd uznał częściowo wniosek pozwanej o odroczenie płatności zasądzonej w pkt I kwoty. Zgodnie z treściąart. 320 k.p.c.w szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może w wyroku rozłożyć na raty zasądzone świadczenie, a w sprawach o wydanie nieruchomości lub o opróżnienie pomieszczenia – wyznaczyć odpowiedni termin do spełnienia tego świadczenia. Zastosowanie moratorium sędziowskiego może mieć miejsce jedynie w przypadkach szczególnie uzasadnionych, tzn. wyjątkowych. Należy przyjąć, że owe szczególne okoliczności zachodzą wówczas, kiedy natychmiastowe wykonanie wyroku byłoby rażąco sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Na przykład, jeżeli ze względu na stan majątkowy, zdrowotny, rodzinny i inny niezwłoczne spełnienie świadczenia lub jednorazowe spełnienie zasądzonego świadczenia przez pozwaną byłoby niemożliwe, bardzo utrudnione lub narażałoby pozwaną albo jego bliskich na niepowetowaną szkodę.K. A.utrzymuje się z renty w wysokości 1.765,16 zł. SpłacaE. G.z jej udziału w nieruchomości przyul. (...). W tym celu zaciągnęła dwie umowy pożyczkiz bankiem(...)i(...). Miesięczne raty wynoszą 986,79 zł i 1040,64 zł.W spłacie pożyczek pozwanej pomaga syn. Termin spłaty pożyczek został określony na grudzień 2024 r. i styczeń 2025 r. Pozwana jest osobą schorowaną, leczy się m.in. na celiakię i wymaga specjalnej diety. Z drugiej jednak strony nie można nie zauważyć, że postępowanie zostało zainicjowane już w 2003 r., a zatem 19 lat temu i pozwana powinna przygotowywać się finansowo do spełnienia ciążącego na niej obowiązku w sytuacji, gdy chciała zachować nieruchomość spadkową. Powód ma prawo uzyskać spłatę należnego mu zachowkuw rozsądnym terminie. Dlatego też Sąd odroczył zapłatę zasądzonej w pkt I wyroku kwoty na okres 4 miesięcy od dnia uprawomocnienia się wyroku. W ocenie Sądu czas ten pozwoli pozwanej na zorganizowanie środków finansowych na spłatę powoda ewentualnie na sprzedaż nieruchomości.
Sąd nie znalazł uzasadnienia dla zastosowania w sprawieart. 5 k.c.W judykaturze oraz w doktrynie utrwalony jest pogląd, że nie jest dopuszczalne oddalenie powództwao zachowek na podstawieart. 5 k.c.(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2018 r., V CSK 428/17).Przepisart. 5 k.c., jako przepis o charakterze wyjątkowym, którego zastosowanie prowadzi do ograniczenia praw, musi być wykładany ściśle oraz stosowany ostrożnie i w wyjątkowych przypadkach, i co do zasady jego zastosowanie nie może prowadzić do trwałej utraty prawa podmiotowego. Wymaga podkreślenia, że wart. 928 k.c.iart. 1008 k.c.zostały uregulowane przypadki ograniczenia zasady ochrony dziedziczenia, wyrażonej wart. 21 ust. 1 Konstytucji RP. Przepisy te mają charakter wyjątku od ogólnej zasady i zawierają zamknięty katalog przypadków, w jakich może dojść do uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia (art. 928 k.c.) lub do wydziedziczenia, którego skutkiem jest pozbawienie zachowku (art. 1008 k.c.). Zastosowanieart. 5 k.c.oznaczałoby dopuszczenie kolejnej podstawy ograniczenia zasady ochrony dziedziczenia, nieprzewidzianej przez ustawodawcę i prowadziłoby do trwałego pozbawienia udziałuw spadku, gwarantowanego w ustawie zasadniczej.
Dokonując osądu roszczenia o zachowek w aspekcie zasad współżycia społecznego trzeba mieć zatem na uwadze, że celem instytucji zachowku jest ochrona interesów majątkowych – wymienionych wart. 991 § 1 k.c.– najbliższych członków rodziny przez zapewnienie im niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli, roszczenia pieniężnego odpowiadającego ułamkowi wartości udziału w spadku, który by im przypadł przy dziedziczeniu ustawowym. Zastosowanieart. 5 k.c.nie może udaremniać celów przepisów o zachowku. Odwołanie do zasad współżycia społecznego winno raczej służyć ochronie zobowiązanego do zachowku w sytuacji, gdy jego wysokość będzie nadmierna, np. w wyniku nagłych zmian ekonomicznych, czy innych niezależnych od spadkobiercy zjawisk wpływających na wartość spadku(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 października 2018 r. VI ACa 854/17).
W ocenie Sądu postępowanie dowodowe nie wykazało też, aby istniały podstawy do miarkowania zachowku należnegoA. G. (1). W sprawie brak jest dowodów aby powód dopuścił się względem babci takich ciągłych, intensywnych i negatywnych zachowań, które należałoby ocenić za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, co uzasadniałoby obniżenie kwoty należnego mu zachowku. Takich zachowań nie odnotowała też spadkodawczyni, skoro nie wydziedziczyła wnuka.
O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawieart. 100 k.p.c.Zgodnie z zasadą stosunkowego rozdzielenia kosztów procesu strony powinny ponieść jego koszty w takim stopniu, w jakim przegrały sprawę, a zatemE. G.iK. A.po połowie. Powód wygrał sprawę w całości. Na mocyart. 108 § 1 k.p.c.Sąd pozostawił szczegółowe wyliczenie tych kosztów referendarzowi sądowemu.