Sąd Okręgowy w Bydgoszczy
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 787/19
Data wyroku: 2022-07-01 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Rafał Szurka
Słowa kluczowe: Skarga pauliańska
Podstawa prawna: art. 527 kc

Sygn. akt I C 787/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 1 lipca 2022 r.
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy I Wydział Cywilny
w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSO Rafał Szurka

Protokolant:

sekretarz sądowy Kamila Wenskowska

po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2022 r. w Bydgoszczy na rozprawie
sprawyz powództwaPrzedsiębiorstwa Usługowo-Handlowego (...) spółka jawnaK.z siedzibą wB.
przeciwkoK. K. (2),M. K.iI. C.
ouznanie czynności prawnej za bezskuteczną

1
uznaje za bezskuteczną w stosunku do powoda,Przedsiębiorstwa Usługowo-Handlowego (...) spółka jawnaK.z siedzibą wB.:

a. umowę darowizny udziałów wynoszących po 1/6 (jedną szóstą) części we własności nieruchomości, położonej wŚ., dla której prowadzona jestksięga wieczysta nr (...), zawartą w dniu 27 sierpnia 2015 roku, pomiędzy dłużnikiem,J. K., aK. K. (2)iM. K., przed notariuszemE. R., Repertorium A numer(...),
b. umowę sprzedaży w zamian za dożywocie udziału wynoszącego 2/30 (dwie trzydzieste) części we własności nieruchomości, położonej wŚ., dla której prowadzona jestksięga wieczysta nr (...), zawartą w dniu 27 sierpnia 2015 roku, pomiędzy dłużnikiem,J. K., aI. C., przed notariuszemE. R., Repertorium A numer(...),
c. umowę darowizny udziałów wynoszących po 1/6 (jedną szóstą) części we własności nieruchomości, położonej wŚ., dla której prowadzona jestksięga wieczysta nr (...), zawartą w dniu 1 kwietnia 2019 roku, pomiędzyI. C., aK. K. (2)iM. K., przed notariuszemF. J., Repertorium A numer(...),
w celu ochrony wierzytelności powoda, wynikającej z prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 3 grudnia 2015 roku w sprawie o sygnaturze I C 324/15,

2
zasądza solidarnie od pozwanych na rzecz powoda kwotę 16.784 złotych (szesnaście tysięcy siedemset osiemdziesiąt cztery) tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sygn. akt I C 787/19

UZASADNIENIE
Powód,Przedsiębiorstwo Usługowo-Handlowe (...)sp. j.K.z siedzibą wB., wniósł w pozwie skierowanym przeciwkoK. K. (2),M. K.iI. C., o uznanie za bezskuteczną wobec niego umowy:

1
darowizny z dnia 27 sierpnia 2015 r. pomiędzyJ. K., aK. K. (2)iM. K., zawartej w formie aktu notarialnego (Repertorium A numer(...)) w Kancelarii Notarialnej wŚ.przed notariuszemE. R., w części w jakiej umowa da dotyczy nieodpłatnego zbycia przezJ. K.na rzeczK. K. (2)iM. K.po 1/6 części w prawie własności nieruchomości położonej wŚ.przyul. (...), stanowiącej działkę gruntu, oznaczonąnumerem geodezyjnym (...)o obszarze 0,0336 ha, dla której Sąd Rejonowy w Świeciu prowadziksięgę wieczystą nr (...);

2
sprzedaży i dożywocia z dnia 27 sierpnia 2015 r. pomiędzyJ. K., aI. C.zawartych w formie w/w aktu notarialnego, w części w jakiej umowa ta dotyczy sprzedaży przezJ. K.na rzeczI. C.udziału wynoszącego 2/30 oraz przeniesienia przezJ. K.na rzeczI. C.w zamian za dożywocie udziału wynoszącego 8/30 w prawie własności przedmiotowej nieruchomości;

3
darowizny z dnia 1 kwietnia 2019 r. pomiędzyI. C., aK. K. (2)iM. K., zawartej w formie aktu notarialnego (Rep. A nr(...)) w Kancelarii Notarialnej wŚ.przed notariuszemF. J., w części w jakiej umowa da dotyczy nieodpłatnego zbycia przezI. C.na rzeczK. K. (2)iM. K.po 1/6 części w prawie własności w/w nieruchomości.

Powód wniósł również o zasądzenie od pozwanych na jego rzecz kosztów procesu wg norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz kosztów postępowania zabezpieczającego.
W uzasadnieniu powód wskazał, iż wyrokiem Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 3 grudnia 2015 r. w sprawie o sygn. I C 324/15 zasądzono odJ. K.na rzecz powoda kwotę 204.526 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 22 kwietnia 2015 r. do dnia zapłaty.J. K.w dniu 27 sierpnia 2015 r. zawarł z pozwanymiK. K. (2)iM. K., swoimi synami, umowę darowizny nieruchomości w formie aktu notarialnego. Przedmiotem tej umowy był udział wynoszący 1/6 części dla każdego z nich w prawie własności nieruchomości położonej wŚ.przyul. (...). Tego samego dnia 2/30 części we własności nieruchomości w/w nieruchomościJ. K.sprzedałI. C., przy czym 8/30 części we własności przedmiotowej nieruchomości przeniósł na rzeczM. C.w zamian za dożywocie. PozwanaM. C.w dniu 1 kwietnia 2019 r. umową darowizny zawartą w formie aktu notarialnego przeniosła na rzeczK. K. (2)orazM. K., po 1/6 części w prawie własności przedmiotowej nieruchomości.
Powód wyjaśnił, że zawarcie przez darczyńcę z pozwanymiK. K. (2)orazM. K.umowy darowizny części nieruchomości uniemożliwiło powodowi uzyskanie zaspokojenia przysługującej względem dłużnika wierzytelności, bowiem w sposób znaczący pomniejszyło majątek dłużnika tak, że nie było możliwe wyegzekwowanie wymagalnej należności. To samo dotyczy sprzedaży i przeniesienia na rzeczI. C.części nieruchomości. Świadczy o tym przede wszystkim okoliczność, że prowadzone od 2017 r. przeciwko dłużnikowi postępowanie egzekucyjne nie doprowadziło nawet do zaspokojenia kosztów postępowania i odsetek. Wskazano na podstawę prawną powództwa zart. 527 § 1 i 2 kc,art. 528 kc,art. 529 kci531 § 2 kc, wobec istnienia domniemań prawnych z uwagi na czynności dłużnika z osobami najbliższymi (k. 3-14 akt).
W odpowiedzi na pozew wskazano, że pozwaniM. K.iK. K. (2)dostrzegają możliwość zakończenia sporu w drodze ugody po przeprowadzeniu mediacji, a pozwanaI. C.nie przeciwstawia się temu.
W uzasadnieniu stanowiska pozwani wyjaśnili, że dowiedzieli się o długuJ. K.z odpisu pozwu w niniejszej sprawie. Wskazano, że żaden z synów nie mieszkał w domu rodzinnym w dacie kiedy toczyły się sprawy sądowe i komornicze, nie utrzymywali bliższej relacji z ojcem, głównie z powodu jego choroby alkoholowej, która generowała konflikty. Stwierdzono, że pozwanaI. C.nie była w dacie kwestionowanej czynności prawnej konkubinąJ. K., pozostawała wówczas w związku małżeńskim z pierwszym mężem, a na tamtym etapie znajomość zJ. K.wynikała z faktu dostarczania mu odpłatnie cateringu. PóźniejJ. K.zaproponował, by w zamian za jej usługi przyjęła udział w jego udziale we współwłasności nieruchomości. Wyjaśniono, żeJ. K.zaproponował jej sprzedaż swoich udziałów w nieruchomości, ponieważ pilnie potrzebował pieniędzy.I. C.wykonując czynności, do których była zobowiązana umową dożywocia z czasem nawiązała uczuciowa relację z dożywotnikiem, jednak nie miało to miejsca w 2015 r. Związek małżeński zJ. K.zawarła w dniu 15 grudnia 2018 r.
PozwanaI. C.stwierdziła, że w stosunku do umowy darowizny z 2019 r. należy wskazać, że była to czynność dokonana 4 lata po pierwszej z czynności i w tym czasie nie toczyło się żadne postępowanie egzekucyjne przeciwko jej mężowi. Sama z żadnego tytułu nie była dłużnikiem powoda, a kwestionowana czynność nie odnosiła się do majątku dłużnika osobistego (k. 90-92 akt).
W piśmie z dnia 24 maja 2021 r. powód nie wyraził zgody na skierowanie sprawy do mediacji (k. 187 akt).
W dalszym toku postępowania strony podtrzymały stanowiska dotychczas zajęte w sprawie.
Sąd ustalił, co następuje:
Wyrokiem z dnia 18 lipca 2012 r. w sprawie o sygn. I C 605/11 z powództwaPrzedsiębiorstwa Usługowo-Handlowego (...)sp. j.K.z siedzibą wB.przeciwkoA. C.iJ. K., Sąd Okręgowy w Bydgoszczy uznał za bezskuteczną względem powoda umowę sprzedaży nieruchomości gruntowej stanowiącej zabudowanądziałkę oznaczoną nr (...), położonej przyul. (...)w miejscowościŚ., dla której Sąd Rejonowy w Bydgoszczy prowadziksięgę wieczystą nr (...), zawartą pomiędzyA. C., a pozwanymJ. K.w dniu 18 czerwca 2011 r. w formie aktu notarialnego sporządzonego w Kancelarii NotarialnejM. J.wW.(Rep. A nr(...)).
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy I Wydział Cywilny wyrokiem z dnia 3 grudnia 2015 r. w sprawie o sygn. I C 324/15 zasądził od pozwanegoJ. K.na rzecz powoda kwotę 204.526 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 22 kwietnia 2015 r. do dnia zapłaty.
/dowód: wyrok Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 18 lipca 2012 r. wraz z uzasadnieniem - k. 29-34 akt, wyrok Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 3 grudnia 2015 r. wraz z uzasadnieniem - k. 17-23 akt/
J. K.w dniu 27 sierpnia 2015 r. zawarł z pozwanymiK. K. (2)iM. K., swoimi synami, umowę darowizny nieruchomości w formie aktu notarialnego. Przedmiotem tej umowy był udział wynoszący 1/6 części dla każdego z nich w prawie własności nieruchomości położonej wŚ.przyul. (...)wpisanej wksiędze wieczystej nr (...), dla której księgę wieczystą prowadzi Sąd Rejonowy w Świeciu. Ponadto na podstawie wskazanego aktu notarialnegoJ. K.zawarł umowę sprzedaży udziału wynoszącego 2/30 we własności w/w nieruchomości zI. C.oraz przeniósł udział wynoszący 8/30 części we własności przedmiotowej nieruchomości na rzeczI. C.w zamian za dożywocie, w szczególności polegające na zapewnieniu zbywcy mieszkania dotychczas przez niego zajmowanego na przedmiotowej nieruchomości, przyjęciu wymienionego jako domownika, zapewnieniu mu całodziennego utrzymania przy wspólnym stole i opieki.
PozwaniK. K. (2)orazM. K.stali się współwłaścicielami przedmiotowej nieruchomości (w częściach po 1/6) razem zI. C., która łącznie posiadała udziały w wysokości 1/3.
PozwanaI. C.w dniu 1 kwietnia 2019 r. umową darowizny zawartą w formie aktu notarialnego (Rep. A nr(...)) w Kancelarii Notarialnej wŚ.przed notariuszemF. J.przeniosła na rzeczK. K. (2)orazM. K., po 1/6 części w prawie własności przedmiotowej nieruchomości.
/dowód: akt notarialny Repertorium A nr(...)- k. 24-26 akt, zeznania świadkaA. K.– k. 202-202a akt i k. 203 akt od 00:04:25 do 00:24:51, zeznaniaZ. K.w charakterze powoda - k. 220 akt i k. 222 akt od 00:33:28 do 00:45:57, zeznania pozwanejI. C.- k. 221 akt i k. 222 akt od 01:03:29 do 01:11:25, zeznania pozwanegoM. K.- k. 220-221 akt i k. 222 akt od 00:51:45 do 01:02:50, zeznania pozwanegoK. K. (2)- k. 235-235v akt i k. 237 akt od 00:01:52 do 00:22:24/
Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w ŚwieciuP. P.prowadzi przeciwkoJ. K.postępowanie egzekucyjne z wniosku powoda na podstawie tytułu wykonawczego w postaci wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 3 grudnia 2015 r., wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 5 grudnia 2016 r. zaopatrzonego w klauzulę wykonalności z dnia 20 stycznia 2017 r. oraz wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 5 grudnia 2016 r. zaopatrzonego w klauzulę wykonalności z dnia 26 kwietnia 2017 r. Prowadzona egzekucja nie doprowadziła do tej pory do zaspokojenia powoda. Komornik w zaświadczeniu z dnia 18 lipca 2019 r. wskazał, że podczas trwania egzekucji dotychczas wyegzekwowano łącznie kwotę 26.896,87 zł. Natomiast zaległość w sprawie wynosi 201.610,19 zł tytułem należności głównej oraz 37.216,68 zł tytułem odsetek.
/dowód: zaświadczenie komornika sądowego o dokonanych wpłatach - k. 27-28 akt, zeznaniaZ. K.w charakterze powoda - k. 220 akt i k. 222 akt od 00:33:28 do 00:45:57/
Umowę o dożywocie z dnia 27 sierpnia 2015 r.J. K.zawarł, aby zapewnić sobie opiekę ze stronyI. C..J. K.nie jest właścicielem żadnych innych nieruchomości, darowany udział był jedynym takim składnikiem majątku dłużnika. Nie posiada żadnego innego majątku, utrzymuje się z emerytury w wysokości ok. 5.300 zł brutto miesięcznie i z tego jest prowadzona egzekucja.
/dowód: zeznania świadkaJ. K.- k. 218-220 akt i k. 222 akt od 00:03:58 do 00:25:53/
J. K.i pozwanaI. C.poznali się w 2014 r. na wycieczce. Zaczęli tworzyć związek od 2015 r., od grudnia 2018 roku są małżeństwem. Pozwana w okresie zawarcia spornych umów prowadziła firmę cateringową, dowoziła posiłki m.in. doJ. K..
/dowód: zeznania świadkaA. K.– k. 202-202a akt i k. 203 akt od 00:04:25 do 00:24:51, zeznania świadkaJ. K.- k. 218-220 akt i k. 222 akt od 00:03:58 do 00:25:53, zeznania pozwanejI. C.k. 221 i k. 222 od 01:03:29 do 01:11:25/
Umowa dożywocia była wykonywana, pozwanaI. C.robiła zakupy i posiłkiJ. K., zajmowała się domem, sprzątała.
/dowód: zeznania świadkaA. K.– k. 202-202a akt i k. 203 akt od 00:04:25 do 00:24:51, zeznania świadkaJ. K.- k. 218-220 akt i k. 222 akt od 00:03:58 do 00:25:53, zeznania pozwanegoM. K.- k. 220-221 akt i k. 222 akt od 00:51:45 do 01:02:50, zeznania pozwanegoK. K. (2)- k. 235-235v akt i k. 237 akt od 00:01:52 do 00:22:24, zeznania pozwanejI. C.- k. 221 akt i k. 222 akt od 01:03:29 do 01:11:25/
Stan faktyczny w przedmiotowej sprawie Sąd ustalił na podstawie dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, które nie budziły wątpliwości Sądu, a które to nie były kwestionowane przez żadną ze stron pod względem ich autentyczności jak i prawdziwości zawartych w nich informacji.
Podstawę ustaleń faktycznych stanowiły co do zasady także zeznania świadków oraz stron, albowiem były jasne, logiczne i korespondowały z pozostałym materiałem dowodowym zebranym w sprawie. ŚwiadekA. K.przyznała, że wie o fakcie, żeJ. K.ma problemy finansowe. Jednakże pozwaniK. K. (2),M. K.iI. C.zeznali, że w dacie zawierania przedmiotowych umów nie wiedzieli o problemach finansowychJ. K.. Również samJ. K.zeznał, że pozwani nie mieli takiej wiedzy, ponieważ nie rozmawiali na temat jego spraw finansowych. Ponadto pozwanyK. K. (2)wyjaśnił, że o zobowiązaniach wobec powoda dowiedział się dopiero, gdy został wezwany na policję. Jednak później sam przyznał, że nie pamięta czy dowiedział się o nich od ojca, z sądu czy z policji. Zatem w tym zakresie jego zeznania nie były wiarygodne. Z uwagi jednak na treśćart. 528 k.c.okoliczności powyższe nie mają istotnego w sprawie znaczenia, bowiem wskazane domniemanie nie zostało skutecznie przez pozwanych obalone.
Sąd nie dał wiary zeznaniom pozwanejI. C.orazJ. K.w zakresie w jakim twierdzili, że w chwili zawarcia umów z dnia 27 sierpnia 2015 r. nie byli dla siebie osobami bliskimi. Ich zachowanie i czynności, których w tamtym okresie dokonywali, przeczyły takiej tezie, a przeprowadzone postępowanie dowodowe w ocenie Sądu wykazało, że w dacie umowy tworzyli nieformalny wówczas jeszcze związek partnerski. Były to jedynie ich gołosłowne twierdzenia ukierunkowane na konkretny skutek procesowy.
Nie były istotne ostatecznie dla rozstrzygnięcia sprawy akta sprawy II K 369/13 oraz II K 141/18, w ocenie Sądu ich treść nie ma znaczenia dla ustaleń w niniejszej sprawie. Podkreślić należy, że zgodnie zart. 528 k.c.wiedza pozwanych o niewypłacalności dłużnika oraz działaniu z pokrzywdzeniem wierzycieli przy darowaniu majątku dłużnika nie ma żadnego znaczenia dla odpowiedzialności pozwanych.
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo w całości zasługiwało na uwzględnienie.
Powód oparł swoje powództwo naart. 527 k.c., tj. skardze pauliańskiej. W ocenie powoda, dłużnikJ. K., dokonał czynności prawnych w postaci umów darowizn, umowy sprzedaży oraz umowy dożywocia, na podstawie których pozwani (osoby trzecie) uzyskali korzyść majątkową. Darowizna ta została wykonana z pokrzywdzeniem powoda, który jest wierzycielemJ. K..
W pierwszej kolejności Sąd dokona oceny umowy darowizny, sprzedaży i dożywocia z dnia 27 sierpnia 2015 r. zawartej przezJ. K.z pozwanymi w formie aktu notarialnego (Repertorium A numer(...)) w Kancelarii Notarialnej wŚ.przed notariuszemE. R., a dopiero następnie, umowy darowizny z dnia 1 kwietnia 2019 r. pomiędzyI. C., aK. K. (2)iM. K., zawartej w formie aktu notarialnego (Rep. A nr(...)) w Kancelarii Notarialnej wŚ.przed notariuszemF. J..
W myślart. 527 § 1 k.c., gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć. W myśl§ 2 art. 527 k.c., czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności.
Przepisy§ 3 i § 4 art. 527 k.c.wprowadzają ułatwienie dowodowe dla osoby występującej ze skargą pauliańską - przez ustanowienie określonych domniemań. Zgodnie zart. 527 § 3 k.c., jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Na podstawie cytowanego przepisu można wyróżnić następujące przesłanki warunkujące możliwość skorzystania przez uprawnionego z ochrony pauliańskiej:
1) istnienie wierzytelności podlegającej ochronie pauliańskiej;
2) pokrzywdzenie wierzyciela;
3) uzyskanie przez osobę trzecią korzyści majątkowej;
4) działanie dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela;
5) wiedza lub możliwość dowiedzenia się przez osobę trzecią, przy zachowaniu należytej staranności, o pokrzywdzeniu wierzycieli dłużnika i zła wiara osoby trzeciej.
Dla skutecznego skorzystania ze skargi pauliańskiej wszystkie wymienione przesłanki muszą wystąpić łącznie, a ciężar ich udowodnienia - zgodnie z regułą dowodową wynikającą zart. 6 k.c.obciąża wierzyciela.
Przechodząc na grunt niniejszej sprawy należy odnieść się do wszystkich przesłanek warunkujących ochronę wierzyciela w ramach skargi pauliańskiej. Pierwszą z nich jest istnienie wierzytelności podlegającej ochronie. Nie ma wątpliwości, iż ta przesłanka została zrealizowana. Zobowiązania dłużnika –J. K.zostały zasądzone na rzecz powoda wyrokiem Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 3 grudnia 2015 r. Natomiast już prawomocnym wyrokiem z dnia 18 lipca 2012 r. w sprawie o sygn. I C 605/11 z powództwa powoda przeciwkoA. C.iJ. K.Sąd Okręgowy w Bydgoszczy uznał za bezskuteczną względem powoda umowę sprzedaży nieruchomości gruntowej stanowiącej zabudowanądziałkę oznaczoną nr (...), położonej przyul. (...)w miejscowościŚ., dla której Sąd Rejonowy w Bydgoszczy prowadziksięgę wieczystą nr (...). W związku z powyższym już w lipcu 2012 r.J. K.wierzytelność istniała. Natomiast sprawa o sygn. I C 324/15, była konsekwencją wydanego na korzyść powoda wyroku z dnia 18 lipca 2012 r. Sąd w niniejszej sprawie był związany tymi orzeczeniami na podstawieart. 365 § 1 k.p.c.W uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 3 grudnia 2015 r. (sygn. I C 324/15) wskazano, że orzeczenie z 18 lipca 2012 r. ma zasadnicze znaczenie w tej sprawie, ponieważ warunkiem przyjęcia odpowiedzialności pozwanego w przedmiotowej sprawie było uprzednie uzyskanie przez wierzyciela prawomocnego wyroku, w którym czynność prawna osoby trzeciej z dłużnikiem została uznana za bezskuteczną. I właśnie w sprawie I C 324/15 dochodzona wierzytelność wynikała z konstytutywnego wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 18 lipca 2012 r. Odpowiedzialność pozwanego była uzasadniona tym, że przed wydaniem powołanego wyroku pozwany zbył wskazaną nieruchomość, co stanowiło działanie zawinione i wówczas Sąd na podstawieart. 405 k.c.zasądził od pozwanegoJ. K.na rzeczPrzedsiębiorstwa Usługowo-Handlowego (...)sp. j.K.z siedzibą wB.kwotę 204.526 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 22 kwietnia 2015 r. do dnia zapłaty i właśnie ochrony tej wierzytelności powód domagał się w niniejszej sprawie. Poza tym podnieść należy, że ochronie pauliańskiej można poddać wierzytelność przyszłą, gdyby odnieść okoliczności sprawy wyłącznie do daty zaskarżonych umów z 27 sierpnia 2015 roku i do daty wyroku z dnia 3 grudnia 2015 roku. W ocenie Sądu przesłanki do takiego przyjęcia w sprawie istniały.
Kolejną przesłanką skargi pauliańskiej jest pokrzywdzenie wierzyciela. Zgodnie zart. 527 § 2 k.c., czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności. Zgodnie z powszechnym stanowiskiem doktryny i orzecznictwa stan pokrzywdzenia wierzyciela, a zatem także powodujący go stan majątku dłużnika, prowadzący do niewypłacalności lub wyższego stopnia niewypłacalności, należy badać i oceniać nie w chwili dokonywania zaskarżonej czynności, lecz w chwili jej zaskarżenia, zamknięcia rozprawy i wyrokowania w sprawie wytoczonej na podstawie omawianego przepisu. Rzeczywista niewypłacalność dłużnika lub jej wyższy stopień musi istnieć w chwili wystąpienia ze skargą paulińską i w chwili orzekania przez sąd o żądaniu wierzyciela uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną(por. wyroki Sądu Najwyższegoz dnia 22 marca 2001 r., sygn. akt V CKN 280/00;z dnia 23 lipca 2003 r., sygn. akt II CKN 299/01;z dnia 29 czerwca 2004 r., sygn. akt II CK 367/03;z dnia 15 czerwca 2005 r., sygn. akt IV CK 806/04, niepublikowane).Dlatego sąd powinien także brać pod uwagę czynności prawne zdziałane przez dłużnika już po dokonaniu zaskarżonej czynności i stan jego majątku w chwili zamknięcia rozprawy oraz ocenić, czy między ustalonym stanem niewypłacalności lub wyższego stopnia niewypłacalności a zaskarżoną czynnością prawną istnieje związek przyczynowy. Związek ten nie musi być jednak wyłączny i jedyny. Przyczyną niewypłacalności mogą być różne zdarzenia i czynności prawne dłużnika, a jedną z nich powinna być czynność zaskarżona. Tak rozumiany związek przyczynowy występuje i przesłanka pokrzywdzenia jest spełniona także wówczas, jeżeli zaskarżona czynność, dopiero razem z innymi zdarzeniami lub czynnościami prawnymi dłużnika, doprowadziła do jego niewypłacalności, jeżeli była koniecznym składnikiem tych przyczyn i bez niej one same nie spowodowałyby niewypłacalności. Do oceny tego związku przyczynowego decydująca jest chwila, w której wierzyciel wystąpił z żądaniem uznania bezskuteczności, a nie chwila zawarcia czynności prawnej(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007 r., sygn. akt II CSK 323/07, LEX nr 319245).
W ostatnim z powołanych wyroków(sygn. akt II CSK 323/07)Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż konsekwencją takiej wykładni pojęcia pokrzywdzenia wierzycieli zawartego wart. 527 § 1w zw. z§ 2 k.c.jest to, że fakt otrzymania przez dłużnika świadczenia majątkowego w zamian za świadczenie będące przedmiotem zaskarżonej czynności nie musi sam przez się oznaczać, iż pokrzywdzenia nie było. Należy bowiem uznać, że tylko wtedy, gdy dłużnik w zamian za swoje świadczenie uzyskał odpowiedni ekwiwalent, który przynajmniej w tym samym stopniu co zbyty nadaje się do egzekucji i w chwili orzekania nadal znajduje się w majątku dłużnika, można uznać, że do pokrzywdzenia wierzycieli nie doszło. Jeżeli natomiast świadczenie, które otrzymał, nie było ekwiwalentne (było zaniżone), stanowiło przedmiot lub prawo, z którego egzekucja zazwyczaj jest trudniejsza lub dłuższa, niż z przedmiotu czy prawa wyzbytego, albo jeżeli dłużnik otrzymany ekwiwalent zużył w całości lub w części na inne cele niż zaspokojenie wierzycieli, ekwiwalentność czynności prawnej nie wyłącza możliwości uznania jej za bezskuteczną wobec wierzycieli na podstawieart. 527 § 1 k.c.(wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 1999 r., sygn. akt I CKN 287/98; z dnia 30 listopada 2004 r., sygn. akt IV CK 285; z dnia 12 maja 2005 r., sygn. akt V CK 559/04, niepubl.).
W ramach skargi pauliańskiej, ciężar dowodu, że dłużnik po wyzbyciu się najbardziej wartościowych składników majątkowych, dysponuje innym mieniem, z którego wierzyciel może się zaspokoić, spoczywa na osobie trzeciej, która w wyniku skarżonej czynności uzyskała korzyść majątkową (art. 533 in fine k.c.). W przypadku, gdy w zamian za nabyte przez osobę trzecią składniki majątkowe dłużnik otrzymał ekwiwalent, przerzucenie ciężaru dowodu na osobę trzecią następuje, jeśli z okoliczności sprawy wynika, że zamiarem dłużnika dokonującego skarżonej czynności prawnej było uniemożliwienie skierowania egzekucji właśnie do tego zbywanego przedmiotu majątkowego, a przez to pokrzywdzenie wierzyciela (art. 527 § 1 k.c.). W takiej sytuacji, nie jest wystarczające ogólne powołanie się przez osobę trzecią na ten ekwiwalent, ale powinna wykazać, że zważywszy na rodzaj tego ekwiwalentu wierzyciel, który zaskarżył czynność prawną w trybie skargi pauliańskiej zostałby, przy uwzględnieniu zasad pierwszeństwa egzekucyjnego, przewidzianych wart. 1025 § 1 k.p.c.zaspokojony w takim lub przynajmniej w zbliżonym zakresie, jak gdyby prowadził egzekucję ze zbytego w wyniku zaskarżonej czynności prawnej składnika majątkowego(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2019 r., sygn. akt V CSK 658/17).
W ocenie Sądu, powód udowodnił stan niewypłacalności dłużnika. Z w pełni wiarygodnych w tym zakresie zeznań świadkaJ. K.wynika, że nie posiada żadnych innych nieruchomości, poza tą, której większość udziałów (2/3) darował, sprzedał lub przeniósł. Wyjaśnił, że nie ma żadnego innego majątku, utrzymuje się z emerytury w wysokości ok. 5.300 zł brutto miesięcznie i z tego jest prowadzona egzekucja. Pozwani nie wskazali żadnych innych przedmiotów wchodzących w skład majątku dłużnika, z których powód mógłby się zaspokoić. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w postaci zaświadczenia komornika pozwala ustalić, że Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w ŚwieciuP. P.prowadzi przeciwkoJ. K.postępowanie egzekucyjne z wniosku powoda. Prowadzona egzekucja nie doprowadziła do tej pory do zaspokojenia powoda. Komornik w zaświadczeniu z dnia 18 lipca 2019 r. wskazał, że podczas trwania egzekucji dotychczas wyegzekwowano łącznie kwotę 26.896,87 zł. Natomiast zaległość w sprawie wynosi 201.610,19 zł tytułem należności głównej oraz 37.216,68 zł tytułem odsetek. Ponadto działania dłużnika wprost prowadziły do pogłębiania jego stanu niewypłacalności. Umowy darowizny, sprzedaży oraz dożywocia dokonane na rzecz pozwanych, bez wątpienia spowodowały pogłębienie stanu niewypłacalności, a tym samym doprowadziły do pokrzywdzenia wierzyciela. Bez wątpienia tego typu okoliczności potwierdzają w ostateczności brak majątku po stronieJ. K..
Następną przesłanką zastosowania skargi pauliańskiej jest uzyskanie przez osobę trzecią korzyści majątkowej. W przedmiotowej sprawie nie budziło wątpliwości Sądu, iż pozwani – osoby trzecie uzyskały taką korzyść.J. K.darując pozwanym część nieruchomości przeniósł na nich własność udziału w tej nieruchomości. PozwanyM. K.otrzymał 1/6, pozwanyK. K. (2)również 1/6, natomiast pozwanaI. C.2/30 oraz 8/30. Bez wątpienia nabycie własności nieruchomości, nawet w części, wiąże się ze znacznymi korzyściami finansowymi. Przedkładając umowy darowizny, sprzedaży oraz dożywocia, powód wykazał uzyskanie korzyści majątkowej przez pozwanych.
Kolejną z przesłanką skargi pauliańskiej jest działanie dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela. Przepisart. 527 § 1 k.c.nie wymaga by dłużnik działał w celu (zamiarze) pokrzywdzenia wierzycieli, czyli w złej wierze. Wystarcza "świadomość" dłużnika, że czynność prawna przez niego dokonana może spowodować dla ogółu wierzycieli niemożność zaspokojenia się. Świadomość ta musi istnieć w chwili dokonania czynności prawnej. A zatem wystarczającym dla spełnienia przesłanki świadomości pokrzywdzenia wierzycieli zart. 527 § 1 k.p.c.jest, by dłużnik takie pokrzywdzenie przewidywał w granicach ewentualności(wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 31 sierpnia 2016 r., sygn. akt I ACa 568/16).W okolicznościach przedmiotowej sprawy Sąd nabrał przekonania, że po stronie dłużnika –J. K.występowała świadomość pokrzywdzenia wierzyciela. ŚwiadekA. K., która jest synową dłużnika zeznała, że wiedziała o jego problemach finansowych. Nie budzi wątpliwości, że skoro synowa wiedziała o problemach finansowychJ. K., to tym bardziej on sam musiał mieć taką świadomość, jak również taką świadomość musiał mieć mąż świadka, czyli pozwanyM. K., z którym pozostaje w związku małżeńskim od 2013 roku. Poza tym, trudno uznać, że nie wzbudził refleksji pozwanejI. C.fakt, żeJ. K., który według jej zeznań nie był dla niej wówczas osobą bliską, przeniósł na jej rzecz część udziałów w swojej nieruchomości. Bez wątpienia musiała zastanawiać się jakie są przyczyny takiego zachowania. Jednocześnie dowodzi to zaufania dłużnika do pozwanejI. C.. Wskazane okoliczności prowadzą do wniosku, że działaniaJ. K.ukierunkowane były na wyzbycie się majątku poprzez przedmiotowe umowy.
Przechodząc do ostatniej przesłanki skargi pauliańskiej, tj. wiedzy lub możliwość dowiedzenia się przez osobę trzecią, przy zachowaniu należytej staranności, o pokrzywdzeniu wierzycieli dłużnika i zła wiara osoby trzeciej, należy w pierwszej kolejności przypomnieć domniemanie zart. 527 § 3 k.c., zgodnie z którym jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Natomiast w dalszej kolejności Sąd pragnie zwrócić uwagę naart. 528 k.c., który jeszcze bardziej wzmacnia pozycję wierzyciela. Stosownie do jego treści jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. W orzecznictwie wskazuje się, że konstrukcjaart. 528 k.c.wyłącza potrzebę badania stanu świadomości po stronie osoby trzeciej w sytuacji bezpłatnego uzyskania przez nią korzyści majątkowej, ponieważ wówczas świadomość ta jest irrelewantna dla ubezskutecznienia czynności. W związku z tym nie ma potrzeby sięgania do domniemań zawartych wart. 527 § 3 i 4 k.c.(wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I ACa 374/19, LEX nr 2937457).
W związku z powyższym, w niniejszej sprawie nie ma potrzeby analizować czy pozwani braciaK.wiedzieli lub przy zachowaniu należytej staranności mogli się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Umowa darowizny zawarta przez nich zJ. K.była bowiem czynnością bezpłatną, zatem zastosowanie maart. 528 k.c.Natomiast tego przepisu nie można zastosować już przy analizie umów zawartych z pozwanąI. C.w dniu 27 sierpnia 2015 r., ponieważJ. K.zawarł z nią umowę sprzedaży oraz umowę dożywocia. O ile w doktrynie istnieje spór, czy umowa dożywocia może być umową nieodpłatną, o tyle w niniejszej sprawie w ocenie Sądu, należy uznać, że umowa o dożywocie była odpłatna. PozwaniK. K. (2),M. K.orazI. C., a także świadekJ. K.zgodnie zeznali, że umowa ta była przezI. C.wykonywana. Pozwana dbała o domJ. K., przyjeżdżała do niego i gotowała mu posiłki, robiła zakupy, sprzątała.
Wskutek uznania obu umów zawartych z pozwanąI. C.za odpłatne i w konsekwencji wykluczenia zastosowaniaart. 528 k.c.należy wrócić do domniemania zart. 527 § 3 k.c., ponieważ ma ono istotne znaczenie przy analizie wskazanych umów w kontekście spełnienia przesłanek skargi pauliańskiej. W istocie domniemanie wynikające z łączącego osobę trzecią z dłużnikiem stosunku bliskości (art. 527 § 3 k.c.) prowadzi do wniosku, bez konieczności dowodzenia tego przez wierzyciela, że osoba trzecia pozostająca w bliskim stosunku z dłużnikiem wiedziała o istnieniu długu oraz konsekwencjach dokonywanej czynności dla możliwości zaspokojenia się przez wierzyciela. Rzeczą wierzyciela było tylko wykazanie, że osobę trzecią łączył z dłużnikiem stosunek bliskości w chwili dokonania czynności prawnej, krzywdzącej wierzycieli. W razie wykazania tej okoliczności wierzyciel nie ma obowiązku udowadniania, że osoba trzecia wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć o świadomości dłużnika pokrzywdzenia wierzycieli. To osoba trzecia może obalić to domniemanie wykazując, że pomimo stosunku bliskości z dłużnikiem nie wiedziała o świadomości dłużnika pokrzywdzenia wierzycieli i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się o tym dowiedzieć.
Zarówno pozwanaI. C., jak iJ. K.w trakcie składania zeznań zaprzeczali, aby w dacie zawarcia wskazanych umów byli dla siebie osobami bliskimi. Sąd jednak nie dał wiary takim gołosłownym twierdzeniom. Po pierwsze, już w samych zeznaniach złożonych w niniejszym postępowaniu wskazali na fakty, które przeczyły ich tezie, po drugie ich zachowanie w 2015 r. prowadzi do odmiennych wniosków, a po trzecie stoi to w sprzeczności z doświadczeniem życiowym. Oboje zeznali, że poznali się na wycieczce pod koniec 2014 r. oraz, że w 2015 r. zaczęli tworzyć związek. Skoro jak sami zeznali w 2015 r. byli już parą, to trudno uznać za prawdziwe ich twierdzenia, że w sierpniu 2015 r. nie byli dla siebie przynajmniej osobami bliskimi. Ponadto wskazali, że w tamtym okresieJ. K.korzystał z usług firmy cateringowej pozwanej i wkrótce zaproponował jej pomoc. Takie zachowanie również wyklucza, że byli dla siebie osobami obcymi, a tak wspólnie zeznali.
W dalszej kolejności należy podkreślić, że strony zawarły umowy zarówno sprzedaży, jak i o dożywocie, a zatem umowę, której bez wątpienia nie zawiera się z osobą obcą, do której nie mamy zaufania. Umowę dożywocia regulujeart. 908 § 1 k.c., zgodnie z którym jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym. Również w umowie o dożywocie z dnia 27 sierpnia 2015 r. wskazano, żeI. C.w szczególności ma zapewnienić zbywcy mieszkanie dotychczas przez niego zajmowane na przedmiotowej nieruchomości, przyjąć wymienionego jako domownika, zapewnić mu całodzienne utrzymanie przy wspólnym stole i opiekę.
W ocenie Sądu, ze względu na charakter umowy dożywocia należało uznać, że pozwanaI. C.już wtedy był osobą bliską dlaJ. K.. Należy wskazać, że ustawowo określony zakres świadczeń przy umowie dożywocia wyraźnie wskazuje na dążenie do zapewnienia dożywotnikowi środków utrzymania, jak też przesądza o konieczności pozostawania stron w bezpośredniej ze sobą styczności i bliskich stosunkach osobistych. Zasady logiki i doświadczenia życiowego wskazują, żeJ. K.nie zawarłby umowy dożywocia z osobą, która nie byłaby dla niego osobą bliską. Przemawiają za tym charakter umowy i szczególny stosunek powstający między stronami umowy dożywocia. W związku z powyższym, na skutek wykazania, że pozwanaI. C.była osobą bliską dla dłużnika w chwili zawarcia czynności prawnej, domniemywa się, że pozwana wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia powoda. Ponadto Sąd zawraca uwagę, iż pozwana nie obaliła domniemania zart. 527 § 3 k.c., bez wątpienia nie wskazują na to jej zapewnienia w tym zakresie.
Przechodząc do rozważań na temat uznania za bezskuteczną umowy darowizny z dnia 1 kwietnia 2019 r. pomiędzyI. C., aM. K.iK. K. (2)wskazać należy, ze zgodnie zart. 531 § 2 k.c.w wypadku gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne. Wskazany przepis stanowi podstawę do wystąpienia przeciwko osobie „czwartej” jeszcze w ramach postępowania ze skargi pauliańskiej. W niniejszej sprawie było bezsporne, że zarównoK. K. (2), jak iM. K.jako kolejne osoby otrzymały odI. C.udział w wysokości 1/6 prawa własności przedmiotowej nieruchomości. Wskazać należy, że kiedy korzyść przejdzie do majątku kolejnej osoby, to stwierdzenie bezskuteczności czynności przenoszącej korzyść do tego majątku może nie wystarczyć, aby przeprowadzić egzekucję, ponieważ brak będzie łączności pomiędzy tytułem wykonawczym wystawionym przeciwko dłużnikowi, a stwierdzeniem bezskuteczności czynności, której dłużnik dokonał. Zatem zasadne było również żądanie powoda w tym zakresie. Bez wątpienia przeniesienie udziałów przezI. C.w wysokości 1/6 wartości nieruchomości na rzeczM.iK. K. (2)nastąpiło nieodpłatnie, zatem przesłanka ze wskazanego przepisu została spełniona i nie było nawet potrzeby wykazywać, żeM.iK. K. (2)wiedzieli o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną.
Mając powyższe na względzie, na podstawieart. 527 k.c.orazart. 531 § 2 k.c.Sąd orzekł, jak w punkcie 1 wyroku, uwzględniając powództwo w całości.
O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawieart. 98 § k.p.c., zgodnie z którym strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Wobec tego Sąd na podstawie tego przepisu i przepisu § 2 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz powoda kwotę 16.784 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (punkt 2 wyroku), na którą składała się kwota 10.000 zł tytułem opłaty od pozwu, kwota 5.400 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego pełnomocnika w stawce minimalnej, kwota 34 zł tytułem uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa oraz koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym w wysokości 1.350 zł, zgodnie z § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 2 pkt 1 w/w Rozporządzenia.