Sąd Okręgowy w Poznaniu
XV Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: XV Ca 2090/19
Data wyroku: 2021-01-15 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Maciej Agaciński, sędzia Andrzej Adamczuk, Brygida Łagodzińska
Słowa kluczowe: Dziedziczenie gospodarstw rolnych
Podstawa prawna: art. 1059 kc

Sygn. akt XV Ca 2090/19

POSTANOWIENIE
Dnia 15 stycznia 2021 r.
Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział XV Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący: sędzia Andrzej Adamczuk
sędzia Brygida Łagodzińska (spr.)
sędzia Maciej Agaciński
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 stycznia 2021 r. wP.
sprawy z wnioskuT. D. (1)
przy udzialeM. R. (1),W. S. (1),K. S. (1),R. W.,S. S. (1),A. S. (1),J. S. (1),A. S. (2),M. S. (1),G. J.,D. S.iH. K.
o stwierdzenie nabycia spadku
na skutek apelacji wniesionej przez wnioskodawczynię
od postanowienia Sądu Rejonowego w Złotowie
z dnia 21 października 2019 r.
sygn. akt INs 4630/16
p o s t a n a w i a :
uchylić zaskarżone postanowienie w punkcie 2. i w tym zakresie sprawę przekazać Sądowi Rejonowemu w Złotowie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.
Brygida Łagodzińska Andrzej Adamczuk Maciej Agaciński

UZASADNIENIE
WnioskodawczyniT. D. (1)wniosła o dokonanie działu spadku poJ. S. (2)zmarłym(...)r. w postaci gospodarstwa rolnego położonego wD.o pow. 7,00 ha, dla którego prowadzona jestksięga wieczysta (...).
Postępowanie spadkowe poJ. S. (2)nie zostało przeprowadzone do chwili złożenia wniosku o dział spadku.
Przed rozpoznaniem wniosku o dział spadku Sąd przeprowadził postępowanie spadkowe poJ. S. (2).
Sąd Rejonowy w Złotowie postanowieniem z dnia 21 października 2019 roku w punkcie 1. stwierdził, że spadek poJ. S. (2)(s.M.iM.) zmarłym(...)r. wB., ostatnio stale zamieszkałym wD.nabyły na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza dzieciK. S. (2)(s.J.iZ.),M. S. (2)(s.J.iZ.),T. D. (2) z d. S.(c.J.iZ.),M. R. (2) z d. S.(c.J.iZ.),M. S. (3)(s.J.iZ.),W. S. (1)(s.J.iZ.) iS. S. (2)(s.J.iZ.) w 1/7 części każde z nich oraz w punkcie 2. stwierdził, że spadek w części dotyczącej gospodarstwa rolnego położonego wD.poJ. S. (2)(s.M.iM.) zmarłym(...)r. wB., ostatnio stale zamieszkałym wD.nabyły na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza dzieciK. S. (2)(s.J.iZ.),T. D. (2) z d. S.(c.J.iZ.),W. S. (1)(s.J.iZ.) iS. S. (2)(s.J.iZ.) w 1/4 części każde z nich.
Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i rozważania Sądu pierwszej instancji:
W dniu(...)r. wB.zmarłJ. S. (2)ostatnio stale zamieszkały wD.. W chwili śmierci spadkodawca był wdowcem. Spadkodawca był tylko raz żonaty, z małżeństwa miał siedmioro dzieci. Spadkodawca nie miał dzieci pozamałżeńskich ani przysposobionych. Spadkodawca nie pozostawił testamentu, nikogo nie wydziedziczył, nikt nie zrzekał się dziedziczenia, nikt nie został uznany za niegodnego dziedziczenia. Nikt ze spadkobierców nie składał oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku. DzieciJ. S. (2)to:M. S. (3)ur. (...),M. R. (2) z d. S.ur. (...),T. D. (2) z d. S.ur. (...),M. S. (2)ur. (...),W. S. (1)ur. (...),K. S. (2)ur. (...),S. S. (2)ur. (...)Z dzieci spadkodawcy nie żyją:K. S. (2)zm.(...)wS., był rozwiedziony, miał jednego synaR. S., który na mocy decyzji z 8 października 2001 r. zmienił nazwisko naW.,M. S. (3)zm.(...)wB., który pozostawił żonęD. S.i jedną córkęH. K.,S. S. (2)zm.(...)wW., który pozostawił żonęS. S. (1)oraz dzieciA. S. (1),J. S. (1),A. S. (2)iM. S. (1),M. S. (2)zm.(...)wD., który pozostawił żonęG. S.(obecnieJ.) oraz jednego synaK. S. (1). SpadkodawcaJ. S. (2)był właścicielem gospodarstwa rolnego położnego wD.o pow. 7,0 ha, dla którego prowadzona jestksięga wieczysta (...). W chwili śmierci spadkodawcy na gospodarstwie rolnym wD.pozostały dzieciT. D. (1), która była niepełnoletnia(...),K. S. (2), który również był niepełnoletni(...),W. S. (1), który był niepełnoletni(...)orazS. S. (2)(...). Pozostałe na gospodarstwie dzieci prowadziły je. Syn spadkodawcyM. S. (2)z zawodu był kierowcą i w chwili śmierci ojca pracował jako kierowca, nie prowadził swojego gospodarstwa rolnego. Syn spadkodawcyM. S. (3)również z zawodu był kierowcą i nie prowadził swojego gospodarstwa rolnego, mieszkał wB.. Syn spadkodawcyK. S. (2)w chwili śmierci ojca był niepełnoletni, następnie zdobył wykształcenie samochodowe, nie miał wykształcenia rolniczego. CórkaM. R. (1)w chwili śmierci ojca mieszkała już od 1969 r. wW.na stancji. CórkaT. D. (1)mieszkała wD.do 1976 r. kiedy wyprowadziła się doW.i podjęła naukę w technikum.W. S. (1)mieszkał na gospodarstwie do 1975 r.S. S. (1)poznała swojego przyszłego męża jeszcze przed śmiercią spadkodawcyJ. S. (2)w 1969 r. wP.. W tym czasieS. S. (2)pracował dorywczo wzakładzie (...)przy kopaniu studni. Praca wykonywana była w okolicachP.. Zdarzało się, że na czas wykonania pracy, nocowano na miejscu z uwagi na brak komunikacji.S. S. (2)pracował tam dorywczo od 1966 r. do lipca(...). W tym czasie mieszkał na gospodarstwie wD.i je prowadził z pozostałym rodzeństwemW.,T.iK.. PozaD.S. S. (2)nie mieszkał nigdzie indziej. Jeszcze wcześniej przez krótki okresS. S. (2)pracował w kółku rolniczym, a w czasie kursu na prawo jazdy na samochód ciężarowy, który robił przed śmiercią ojca przebywał wB.i tam pracował na kolei. Związek małżeński zeS. S. (2)uczestniczka zawarła(...)Po zawarciu małżeństwa małżonkowie nie mieszkali razem.S. S. (1)nadal mieszkała wP.z rodzicami i trojgiem rodzeństwa aS. S. (2)wD.. Było to spowodowane brakiem własnego mieszkania i możliwością wspólnego zamieszkania wP.bądź wD..S.przyjeżdżał do żony na weekendy. WD.S. S. (1)zamieszkała w grudniu 1971 r., gdzie została zameldowana(...)Spadkodawca przez wiele lat pracował również w lesie i był mocno schorowany. Stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dowodów z zapewnienia spadkowego złożonego przez wnioskodawczynię i uczestników, zeznań wnioskodawczyni i uczestników na okoliczności związane z dziedziczeniem gospodarstwa rolnego, zeznań świadków oraz dowodów z dokumentów. Zgromadzone w sprawie dokumenty to w przeważającej części dokumenty urzędowe takie jak akty stanu cywilnego, zaświadczenia i wypisy z rejestru gruntów (art. 244 k.p.c.). Pozostałe dokumenty to dokumenty prywatne, które stanowią dowód tego, że osoba która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie. Sąd nie znalazł okoliczności podważających wiarygodność przedstawionych w sprawie dokumentów. Wiarygodne okazały się również zapewnienia spadkowe złożone przez wnioskodawczynię i uczestników, które pozwoliły na ustalenie kręgu spadkobierców ustawowych poJ. S. (2). Zapewnienia spadkowe korelują z przedłożonymi w sprawie dokumentami w postaci aktów stanu cywilnego, z których wynikają więzy pokrewieństwa ze spadkodawcą. Sporną kwestią w niniejszej sprawie była kwestia związana z dziedziczeniem gospodarstwa rolnego, a mianowicie czy syn spadkodawcyS. S. (2)w chwili śmierci ojca pracował w gospodarstwie rolnym ojca. Poza sporem bowiem było, że na gospodarstwie pozostały nieletnie dzieciW.,T.iK.. W tym zakresie Sąd dopuścił dowód z przesłuchania wnioskodawczyni i uczestników oraz zgłoszonych w sprawie świadków. Sąd Rejonowy podkreślił, że wnioskodawczyni oraz uczestnicyW. S. (1)iM. R. (1), a takżeS. S. (1)są najbardziej zainteresowani wynikiem postępowania i do ich zeznań należało podchodzić bardzo ostrożnie i konfrontować je z pozostałymi osobowymi źródłami dowodowymi, w tym przede wszystkim z zeznaniami bezspornych świadków. Ponadto należało mieć na uwadze, że śmierć spadkodawcy miała miejsce w(...)r., a więc ponad(...)lat temu i zeznania zarówno samych uczestników jak i świadków mogą nie być pełne z uwagi na upływ czasu. Sąd jedynie w niewielkiej części nie dał wiary zeznaniom wnioskodawczyni oraz uczestnikomM. R. (1)iW. S. (1). Sąd zakwestionował zeznania tych spadkobierców w części w jakiej twierdzili, żeS. S. (2)w chwili śmierci ojca nie pracował w gospodarstwie rolnym i tam nie mieszkał. Z zeznań pozostałych uczestnikówS. S. (1),D. S.oraz świadkówJ. M.,S. C.wynika, żeS. S. (2)co prawda pracował przy kopaniu studni wzakładzie (...), ale była to jedynie praca dorywcza. Niezaangażowana w sprawie uczestniczkaD. S.zeznała natomiast, że po śmierci spadkodawcy na gospodarstwie pozostał równieżS. S. (2). ŚwiadkowieJ. M.zeznała natomiast, że małoletnie dzieci uczęszczały jeszcze do szkoły. Podobnie zeznali świadkowieL. P.iR. L., albowiem podali oni, że po śmierci ojca na gospodarstwie pozostałS. S. (2)i tam pracował, mimo dorywczej pracy również przy kopaniu studni. Zdaniem Sądu wiarygodne były zeznania świadkaZ. T., który jest bratemJ. T., który to prowadził zakład zajmujący się kopaniem studni. W tym zakładzie pracował dorywczoS. S. (2). Zatem jest to jedyny świadek, który ma naoczną wiedzę na temat tego czym zajmował sięS. S. (2)w chwili śmierciJ. S. (2). Świadek jest osobą obcą, niezaangażowaną w sprawie i znał osobiścieS. S. (2), kiedy ten pracował u jego brata. Według wiarygodnej i logicznej relacji świadkaS. S. (2)zaczął pracę dorywczą około 1966 r. i pracował do lipca(...)r. Jest to o tyle istotne, bo jak zeznała wnioskodawczyni jej bratS.przyjechał ze swoją narzeczonąS.doD.właśnie w(...)(...)r. Wtedy bowiem według twierdzeń wnioskodawczyni spadkodawca miał ich wyrzucić. Natomiast świadek zeznał, że pomimo pracy dorywczejS.nie mieszkał nigdzie indziej, a jedynie czasami nocował w miejscu wykonywania pracy, co było wymuszono brakiem dogodnej komunikacji. Z drugiej zaś strony świadek potwierdził okoliczności podawane przez uczestniczkęS. S. (1), która zeznała, że ani przed ślubem ani po ślubie w kwietniu(...)r. a przed grudniem 1971 r.S. S. (2)nie mieszkał z nią wP.u jej rodziców z uwagi na brak warunków mieszkaniowych. Poza tym Sąd zwrócił uwagę, że z zeznań świadka wynika, żeJ. T.miał warsztat wI.i w tym czasieS.mieszkał u ojca. MiejscowośćI.oddalona jest natomiast odD.o około 3 km. Zatem trudno zdaniem Sądu uznać, żeS. S. (2)nie mieszkał w gospodarstwie ojca i nie obrabiał ziemi po śmierci ojca. Z dużą ostrożnością Sąd podszedł do oceny zeznań świadkaA. C.iK. P., albowiem zeznali oni, że rozmawiali na temat sprawy z wnioskodawczyniąT. D. (1), co może świadczyć o tym, że te zeznania mogły być nieszczere i nakierowane przez samą wnioskodawczynię. Tym niemniej zeznania świadkaA. C.nie miały żadnego znaczenia w sprawie, albowiem świadek nie miał wiedzy kto mieszkał i prowadził gospodarstwo po śmierciJ. S. (2). Natomiast zeznania świadkaK. P., nie rozstrzygnęły istoty problemu, albowiem świadek zeznała, żeS. S. (2)był zameldowany wD., ale „może nie był obecny w chwili śmierci ojca”, przy czym, „nie wie, gdzie on wtedy był”. Z uwagi na powyższe ustalenia i zastrzeżenia Sąd nie dał wiary zeznaniom świadkaM. R. (3)w części, w której miała twierdzić, żeS. S. (2)w chwili śmierci ojca nie pracował w gospodarstwie. Zdaniem Sądu należy zauważyć, że świadek ten zeznał, że kiedy zmarł ojciec, toS.nie było w domu. Nie świadczy to o tym, żeS. S. (2)nie mieszkał i nie pracował w gospodarstwie. Jak bowiem ustalono pracował on dorywczo i nie zmieniał miejsca zamieszkania, a jedynie czasami nocował w miejscu, gdzie wykonywano prace. Zeznania uczestnikówH. K.,K. S. (1),A. S. (2),M. S. (1)iA. S. (1)wprawdzie wiarygodne, ale nie wnosiły one niczego istotnego w sprawie. Podobnie nie miały znaczenia zeznania świadkaJ. B., który nie wniósł do sprawy żadnych nowych istotnych informacji. Wynika to przede wszystkim, że świadek rodzinęS.poznał dopiero w 1975 r., jak przeprowadził się doD.. Do spraw spadkowych stosuje się przepisy obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy. Z uwagi na to, żeJ. S. (2)zmarł(...)r. zastosowanie znajdą przepisykodeksu cywilnegoobowiązujące na dzień śmierci. W niniejszej sprawie będą to przepisykodeksu cywilnegow brzmieniu pierwotnym, albowiem pierwsza zmianakodeksu cywilnegomiała miejsce 4 listopada 1971 r. Spadkodawca nie pozostawił testamentu, nikt nie zrzekał się dziedziczenia, nikt nie został uznany za niegodnego dziedziczenia ani nie odrzucał spadku, na co wskazują zgodne zapewnienia uczestników. Zatem w przedmiotowej sprawie ma miejsce dziedziczenie ustawowe, a w postępowaniu brały udział wszystkie osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi, w tym kolejni zstępni zmarłych spadkobierców (art. 669 k.p.c.). W myślart. 931 §1 i 2 k.c.w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Natomiast jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych. W niniejszej sprawie spadkodawcaJ. S. (2)w chwili śmierci był wdowcem i miał siedmioro dzieci. Zatem do spadku

    (w części nieobejmującej gospodarstwa rolnego

    )doszły wyłącznie dzieci spadkodawcy. Sąd zatem stwierdził, że spadek nabyły z dobrodziejstwem inwentarza dzieciK. S. (2)(s.J.iZ.),M. S. (2)(s.J.iZ.),T. D. (2) z d. S.(c.J.iZ.),M. R. (2) z d. S.(c.J.iZ.),M. S. (3)(s.J.iZ.),W. S. (1)(s.J.iZ.) iS. S. (2)(s.J.iZ.) w 1/7 części każde z nich. Poza sporem uczestników postępowania było także i to, że w skład spadku poJ. S. (2)wchodzi gospodarstwo rolne w rozumieniuart. 1058 k.c.w brzmieniu obowiązującym w chwili otwarcia spadku.
Zgodnie z treściąart. 1059 §1 pkt 1do 5k.p.c.dzieci spadkodawcy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli:

1
bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowały w tym gospodarstwie nieprzerwanie co najmniej od roku,

2
w chwili otwarcia spadku są członkami rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub pracują w gospodarstwie rolnym takiej spółdzielni,

3
w chwili otwarcia spadku bądź prowadzą inne indywidualne gospodarstwo rolne, bądź też pracują w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, małżonka lub jego rodziców,

4
w chwili otwarcia spadku bądź są małoletnie, bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół,

5
w chwili otwarcia spadku są trwale niezdolne do pracy.

W ustalonym w sprawie stanie faktycznym bezsporne było, że w chwili śmierci spadkodawcy dziećmi małoletnimi byłyT. D. (1)(...),K. S. (2)(...)iW. S. (1)(...), a nadto jako dzieci pracowały w gospodarstwie rolnym swojego ojca. Osoby te spełniały zatem warunki określone w 1059 §1 pkt 3 i 4. Sąd uznał również na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, że synS. S. (2)dziedziczył gospodarstwo rolne, albowiem pracował w chwili śmierciJ. S. (2)w gospodarstwie rolnym swojego ojca. Okoliczność ta do końca była sporna. Z jednej strony bowiem wnioskodawczyni oraz uczestnicyM. R. (1)iW. S. (1)twierdzili, że bratS.nie mieszkał w gospodarstwie i tam nie pracował ani przed ani po śmierci ojca. Z drugiej zaś strony uczestniczkaS. S. (1)iD. S.oraz wskazani wyżej świadkowie utrzymywali, żeS. S. (2)zarówno przed jak i po śmierci ojca zajmował się gospodarstwem i tam mieszkał. Jedynie okresowo pracował przy kopaniu studni. Jak już wyżej wskazano przy ocenie dowodów z zeznań uczestników i świadków sam fakt wykonywania przezS. S. (2)pracy dorywczej nie dyskwalifikuje ustalenia, że pracował on w gospodarstwie ojca przed i po jego śmierci. Nie udowodniono w sprawie, byS. S. (2)mieszkał gdzie indziej pozaD.. Ani praca uJ. T., ani praca w kółku rolniczym nie mogły spowodować konieczności zmiany miejsca zamieszkania, a tym samym zaprzestania pracy w gospodarstwie. Jedynie w krótkim okresie, ale jeszcze przed śmiercią ojca przebywał wB.kiedy robił prawo jazdy i wówczas pracował na kolei. Nie zmieniło tego stanu również poznanie narzeczonejS. S. (1).S. S. (2)nie mieszkał bowiem u przyszłej żony wP.z przyczyn obiektywnych w postaci braku miejsca w mieszkaniu, w tym również po zawarciu związku małżeńskiego w kwietniu 1971 r. Poza tymS. S. (2)cały czas był zameldowany wD.. W tych okolicznościach trudno również uznać, że jako najstarszy i jedyny pełnoletni(...)z pozostałego na gospodarstwie rodzeństwa nie pracował w tym gospodarstwie. Tym bardziej, że siostraT. D. (1)miała wówczas tylko(...)lat, bratK.(...)lat, a brat(...)lat. Sami małoletni nie mogliby prowadzić gospodarstwa rolnego. Z doświadczenia życiowego wynika, że w sytuacji, w której znalazły się te właśnie dzieci wynika, że zarówno małoletni jak i pełnoletniS. S. (2)pracowali w tym gospodarstwie, które miało przecież niemałą powierzchnię siedmiu hektarów gruntów. Nie ma również większego znaczenia dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego okoliczność, żeS. S. (2)pracował również poza gospodarstwem lub też nie pracował w pełnym zakresie w gospodarstwie. W postanowieniu z 12 stycznia 1999 r. w sprawie I CKN 963/97 Sąd Najwyższy wskazał, że piśmiennictwie prawniczym i judykaturze utrwalone zostało stanowisko, że nie wymaga się od spadkobiercy, by jego praca w gospodarstwie rolnym nosiła charakter wyłączny. Okoliczność że spadkobierca był jednocześnie zatrudniony gdzie indziej nie pozbawiała możliwości dziedziczenia. Praca odpowiadająca tym wymaganiom niekoniecznie musi się sprowadzać do robót polowych na całym gospodarstwie, ale może też polegać np. na zarządzaniu częścią produkcji, na wykonywaniu czynności związanych z hodowlą zwierząt czy prowadzeniem plantacji. Natomiast w postanowieniu z 18 listopada 1997 r. w sprawie II CKN 307/97 Sąd Najwyższy zaznaczył, że wprawdzie praca w gospodarstwie musi pozostawać w bezpośrednim związku z funkcjonowaniem gospodarstwa i powinna mieć charakter stały, a nie dorywczy, ale nie musi ona stanowić wyłącznego zajęcia spadkobiercy. Spadkobierca odpowiadający tej przesłance dziedziczy gospodarstwo rolne również wtedy, gdy pracuje poza rolnictwem. Podobnie w orzeczeniu z 5 marca 1998 r. w sprawie II CKN 622/97 wskazano, że wspólne z rodzicami zamieszkiwanie w gospodarstwie rolnym i prowadzenie ich gospodarstwa domowego, bezpośrednia bliskość niewielkiego sklepu spożywczego, który spadkodawczyni obsługiwała i możliwość zastępstwa w nim, wielkość gospodarstwa i zatrudnienie spadkodawcy w znacznej mierze poza rolnictwem, co wymagało pomocy rodziny, uprawdopodabnia ocenę, że praca spadkodawczyni w gospodarstwie rolnym nie była sporadyczną tylko pomocą, lecz miała charakter stały. Przenosząc powyższe uwagi dotyczące charakteru pracy w gospodarstwie rolnym uprawniającego do dziedziczenia gospodarstwa rolnego Sąd zauważył, że niemożliwym było, aby gospodarstwo rolne po śmierciJ. S. (2)prowadzone było tylko przez nieletnią wnioskodawczynięT. D. (1)oraz również nieletnichK. S. (2)iW. S. (1). Fakt wykonywania przezS. S. (2)dorywczej pracy poza gospodarstwem rolnym nie może zaś pozbawiać go uprawnienia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego skoro w tym gospodarstwie mieszkał i je prowadził w wspólnie z nieletnim rodzeństwem. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że spadek w części dotyczącej gospodarstwa rolnego położonego wD.poJ. S. (2)nabyły na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza dzieciK. S. (2)(s.J.iZ.),T. D. (2) z d. S.(c.J.iZ.),W. S. (1)(s.J.iZ.) iS. S. (2)(s.J.iZ.) w 1/4 części każde z nich.
Apelację od postanowienia wniosła wnioskodawczyni zaskarżając postanowienie w części co do punktu 2. Orzeczeniu zarzuciła
1. błąd w ustaleniach faktycznych i nieprawidłową ocenę materiału dowodowego polegający na:
- błędnym przyjęciu, że gospodarstwa nie byłyby w stanie prowadzić same małoletnie dzieci dlatego w ocenie Sądu mimo pracy zarobkowej w gospodarstwie pracował jedyny pełnoletniS. S. (2), a w rzeczywistości w gospodarstwie pracował i mieszkał w chwili śmierci ojca pełnoletniM. S. (2)lat(...),
- błędnym przyjęciu przez sąd, że w chwili śmierciJ. S. (2)na gospodarstwie nie mieszkał ani nie pracowałM. S. (2), który w rzeczywistości na przedmiotowym gospodarstwie pracował i mieszkał do chwili własnej śmieci w(...)roku, w ostatnich latach przed śmierciąM.zamieszkała również jego żona po ślubie, a także mieszkał ich syn, który w międzyczasie się urodził,
- błędnym przyjęciu przez sąd, żeS. S. (2)od lipca(...)roku zamieszkał na gospodarstwie, co w ocenie Sądu potwierdziła wnioskodawczyni, natomiast wnioskodawczyni w trakcie swoich zeznań kilkakrotnie powracała do sytuacji z lipca(...)roku, gdzie faktycznieS. S. (2)przyjechał doD.ze swoją narzeczonąS., ale były to tylko odwiedziny, które zakończyły się wyrzuceniemS.i jego kobiety z domu przezJ. S. (2), który negatywnie oceniłS.i oświadczył, że nie jest to dobry materiał na żonę i zakazał im się pokazywać wD.(...);
2. naruszenie przepisu postępowaniaart. 233§1 k.p.c.poprzez:
- uznanie, że gospodarstwa nie byłyby w stanie prowadzić same małoletnie dzieci dlatego w ocenie Sądu mimo pracy zarobkowej w gospodarstwie pracował jedyny pełnoletniS. S. (2), a w rzeczywistości w gospodarstwie pracował i mieszkał w chwili śmierci ojca pełnoletniM. S. (2)lat(...),
- uznanie, że w chwili śmierciJ. S. (2)na gospodarstwie nie mieszkał ani nie pracowałM. S. (2), który w rzeczywistości na przedmiotowym gospodarstwie pracował i mieszkał do chwili własnej śmieci w(...)roku,
- uznanie, że w chwili śmierci na gospodarstwie mieszkał i pracowałS. S. (2), a rzeczywistościS. S. (2)jeszcze przed śmiercią ojca pracował zarobkowo na kolei przy kopaniu studni, a nadtoJ. S. (2)nie akceptował narzeczonejS.i w(...)(...)rokuJ. S. (2)w trakcie odwiedzin wyrzucił ze swojego domu narzeczonąS.i jego samego.
Wnioskodawczyni wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez stwierdzenie, że spadek w części dotyczącej gospodarstwa rolnego położonego wD.poJ. S. (2)zmarłym(...)r. wB., ostatnio stale zamieszkałym wD.nabyły na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza dzieciK. S. (2),T. D. (2) z d. S.(c.J.iZ.),W. S. (1)iM. S. (2)w 1/4 części każde z nich oraz zasądzenie od uczestników na rzecz wnioskodawczyni kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych przed Sądem I instancji jak II instancji ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia.
Uczestnicy postępowaniaM. R. (1)iW. S. (1)poparli wniesioną apelację.
UczestniczkaS. S. (1)w odpowiedzi na apelację wniosła o oddalenie apelacji oraz zasądzenie na rzecz uczestniczki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja okazała się zasadna.
Na wstępie zauważyć należy, że zarzuty apelującej obejmowały zarzut błędnego ustalenia, żeS. S. (2)w chwili śmierci ojca prowadził gospodarstwo rolne oraz żeM. S. (2)nie pracował w gospodarstwie rolnym.
W myślart. 386 § 4 k.p.c.wyrok sądu pierwszej instancji może być uchylony, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania tylko wówczas, gdy sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Przepis ten ma zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym na podstawieart. 13§2 k.p.c.Na tle wykładni tego przepisu w judykaturze podkreśla się, że kwestia rozpoznania istoty sprawy wymaga kazuistycznego podejścia i każdorazowo podlega ocenie sądu drugiej instancji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto jednolicie pewne typowe sytuacje, w których taka decyzja sądu apelacyjnego jest uzasadniona. Należy do nich przede wszystkim zaniechanie przez sąd pierwszej instancji rozpoznania materialnej podstawy żądania pozwu, mające wpływ na istnienie prawa powoda bądź kwalifikację całego stosunku prawnego albo też gdy sąd ten oddala powództwo wprost, to jest na podstawie tylko jednej przesłanki - unicestwiającej roszczenie, nie badając merytorycznie podstaw powództwa, np. uchyla się od zbadania przesłanek nieważności postępowania, uznaje, że brak jest legitymacji procesowej, że doszło do przedawnienia bądź upływu terminu zawitego albo też, że powództwo jest przedwczesne. Ponadto sąd pierwszej instancji nie rozpoznaje istoty sprawy, gdy pomija merytoryczne zarzuty pozwanego mogące doprowadzić do unicestwienia roszczenia, np. zarzut potrącenia, zarzut nieważności umowy. Uogólniając można stwierdzić, że do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy sąd zaniechał zbadania materialnej podstawy (istoty) żądania albo merytorycznych zarzutów strony, stwierdził brak legitymacji procesowej którejś ze stron (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3 poz. 41; z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12, niepubl.).
W przedmiotowej sprawie SR nie rozpoznał istoty sprawy, czego konsekwencją było uchylenie wyroku do ponownego rozpoznania.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że w chwili śmierci spadkodawcy w gospodarstwie rolnym pozostały dzieciT. D. (1),K. S. (2),W. S. (1), którzy byli niepełnoletni orazS. S. (2). Nadto wskazał, żeM. S. (2)z zawodu był kierowcą i w chwili śmierci pracował jako kierowca, nie prowadził swojego gospodarstwa rolnego. Z zebranego materiału dowodowego – zeznania wnioskodawczyni, uczestnikówG. J.,D. S.,M. R. (1),S. S. (1),W. S. (2)świadkówJ. W.,L. P.wynikało, że w chwili śmierciJ. S. (2)w gospodarstwie rolnym mieszkał synM. S. (2). Tym samym wątpliwości budzi ustalony przez Sąd pierwszej instancji krąg osób zamieszkujących w gospodarstwie rolnym w chwili śmierci spadkodawcy. Sąd Rejonowy nie poczynił żadnych ustaleń faktycznych czyM. S. (2)pracował w gospodarstwie rolnym. Sam fakt, że pracował wówczas w państwowej firmie nie oznacza, że nie spełnia przesłanek do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Tym bardziej mając na uwadze, żeS. S. (2), co do którego Sąd uznał, że zachodzą przesłanki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego tj. pracował w chwili śmierci ojca w gospodarstwie rolnym również pracował poza gospodarstwem rolnym w prywatnej firmie. Tym samym argument Sądu, że skoro gospodarstwie rolnym pozostały małoletnie dzieci, to tym samym trudno uznać, żeS. S. (2)jako najstarszy i jedyny pełnoletni z pozostałego na gospodarstwie rodzeństwa nie pracował w tym gospodarstwie, albowiem nie mogli go prowadzić sami małoletni oparty jest na błędnym ustaleniu, że w gospodarstwie nie mieszkałM. S. (2).S. S. (2)nie był zatem jedną pełnoletnią osobą w tym gospodarstwie. A zatem Sąd pierwszej instancji nie poczynił żadnych ustaleń czyM. S. (2)spełniał przesłanki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Tym samym Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, co skutkowało uchyleniem sprawy do ponownego rozpoznania.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd ustali czyM. S. (2)pracował w gospodarstwie rolnym spadkodawcy, jeżeli tak to jakie prace wykonywał, gdzie był zatrudniony jako kierowca, od kiedy. Nie jest bowiem konieczne aby praca w gospodarstwie rolnym nosiła charakter wyłączny, ale nie może ona mieć charakteru jedynie dorywczego ( vide: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 2014 roku ICSK 579/13). Jednocześnie Sąd winien szczegółowo ustalić czy przesłanki do dziedziczenia gospodarstwa spełniaS. S. (2). Wnioskodawczyni wskazywała na okoliczność, że bratS.przyjeżdżał tylko na zimę. Sąd winien zatem ustalić w jakim okresie przebywał w gospodarstwie rolnym, jakie wykonywał prace. Z zeznań uczestniczkiD. S.wynikało, żeS. S. (2)piekł chleb w domu, ale brak ustaleń czy prace te miały charakter stały czy sporadyczny. Podczas zapewnienia spadkowego złożonego na rozprawie 24 października 2017 roku wnioskodawczyni wskazała, że ,, jak ojciec zmarł to mieszkałam ja z trzema braćmi:M.,W.iK.’’. Przy czym wnioskodawczyni zeznała, że bratM.pracował w państwowej firmie, zaś bratS.w prywatnej firmie.
Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy na podstawieart. 386§4 k.p.c.w zw. zart. 13§2 k.p.c.uchylił zaskarżone postanowienie w punkcie 2. i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Złotowie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.
Brygida Łagodzińska Andrzej Adamczuk Maciej Agaciński