Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 116/19
Data wyroku: 2020-04-06 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Ciężar dowodu
Podstawa prawna: art. 6 kc

Sygn. akt III Ca 116/19

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 29 czerwca 2018 roku, wydanym w sprawie sprawy z wniosku Skarbu Państwa – Prezydenta MiastaŁ.z udziałemM. O.o uznanie za zmarłego, Sąd Rejonowy dla Łodzi Śródmieścia w Łodzi uznał za zmarłąS.R.,urodzoną (...)wŁ., córkęJ. R.iR.R.z domuB., ostatnio stale zamieszkałą wŁ.i oznaczył datę jej śmieci na dzień31 grudnia 1940 roku.
Postanowienie to zapadło w następujących okolicznościach faktycznych:
S.R.urodziła się (...)wŁ., jej rodzicami byliJ. R.orazR.R.z domuB., zamieszkali wŁ..
W karcie meldunkowej do spisu ludności dotyczącejJ. R., jako członków jego rodziny wymienionoR.R.z domuB.,S.urodzoną (...)orazC.–M.,urodzoną (...)W dniu 8 kwietnia 1919r. odnotowano zmianę adresu zamieszkania członków rodzinyJ. R.i wpisano aktualny adres przyul. (...)wŁ.. Jest to ostatni wpis w karcie meldunkowej dotyczący miejsca zamieszkania członków rodzinyJ. R..
R.R.miała brata MotkaB., synaM.iR.z domuS.. Jego dziećmi byłyN. B. (1), po zmianie imienia i nazwiska -B. J.orazH. B., po zmianie nazwiska –H. C.. MotekB.wraz z rodziną zamieszkiwał wG., zginął wraz z żoną i trzecią córkąZ.w czasie II wojny światowej.
Sąd Grodzki wG.postanowieniami z dnia 18 listopada 1946r. wydanymi w postępowaniach prowadzonych z wnioskuN. B. (1)stwierdził:
- w sprawie o sygn. akt Zg. 102/46, że zgonJ.–M. R., synaF.iS., urodzonego w roku 1890, nastąpił w dniu 30 września 1941r.wG.;
- w sprawie o sygn. akt Zg. 103/46, że zgonR.R.z domuB., córkiM.iR.z domuS., urodzonej w roku 1893 wG., nastąpił w dniu 31 grudnia 1941r. wŻ.;
- w sprawie o sygn. akt Zg. 104/46, że zgon MotkaB., synaM.iR., urodzonego w roku 1883 wG., nastąpił w dniu 5 czerwca 1942r. wŻ..
Ulica (...)obecnie nosi nazwę BojownikówG.i mieści się na terenie dzielnicyB..
W dziale drugim księgi wieczystej Rep. hip. 569 prowadzonej dla nieruchomości położonej wŁ.przyul. (...), jako współwłaściciel wymieniona jestR.R.z domuB., córkaM.B.iR.z domuS., na podstawie aktu notarialnegoz dnia 26 sierpnia 1927r. oraz aktu notarialnego z dnia 28 grudnia 1931r.
W dniu 21 listopada 1946r.N. B. (1)iH. B., zamieszkałe wG.wystąpiły z wnioskiem o dokonanie w dziale trzecim księgi wieczystej Rep. hip. 569 wpisu, iż poR.R., zmarłej wŻ.w dniu 31 grudnia 1941r. toczy się postępowanie spadkowe, a to na podstawie postanowienia Sądu Grodzkiego wG.z dnia 18 listopada 1946r.,Zg 103/46 oraz wzmianki, że do spadku poR.R.zameldowały swoje prawaN. B. (1)iH. B., jako jej bratanice, a córki zmarłego MotkaB., rodzonego brata spadkodawczyni, na podstawie postanowień Sądu Grodzkiego wG.z dnia 18 listopada 1946r., Zg 102, 103, 104, 32, 33. Postanowieniem z dnia 22 listopada 1946r. opisany wniosek został zatwierdzony przez Sąd Okręgowy w Łodzi.
B. J.po zawarciu związku małżeńskiego nosiła nazwiskoO., zmarła dnia 14 lipca 2005r., jej mąż zmarł 6 października 2011r.B. J.pozostawiła po sobie jedynego synaM. O.,urodzonego (...)
H. C.zmarła bezdzietnie, do chwili śmierci zamieszkiwała wspólnie z rodziną swej siostryB. O.wW., zajmowała się wychowaniem uczestnika.
W okresie dzieciństwa uczestnika, kiedy miał około 9 – 10 lat, do domu jego rodziców przyszła kobieta, o której matka i ciotka uczestnika powiedziały, że to jestS.i żeby mówić do niejT.. Była to osoba w wieku zbliżonym do wieku matki i ciotki uczestnika. Spotkanie uczestnika z tą osobą trwało bardzo krótko, uczestnik nigdy później nie spotkał tej kobiety i nie słyszał o niej od swojej matki i ciotkiH. C.. Matka i ciotka uczestnika nie przekazywały mu żadnych informacji dotyczącychR.R.. Uczestnik dowiedział się później, że jego matka wraz z ciotkąH. C.zajmowały się sprawami nieruchomości wG., że udało im się odzyskać dom wG., a był to dom rodziny matki uczestnika i następnie został on sprzedany. W domu rodzinnym uczestnika nie mówiło się o rodzinie zŁ.ani też o nieruchomości położonej wŁ.. Matka i ciotka uczestnika były osobami bardzo skrytymi, z powodu przeżyć wojennych bały się i nie przekazywały uczestnikowi informacji na ten temat. Uczestnik wyjechał z kraju w 1972r. na kilka lat, a następnie w 1981r. opuścił kraj na stałe, rzadko kontaktował się z rodzicami, nie rozmawiał z nimi na temat losów innych członków rodziny matki.
W archiwach Urzędu Stanu Cywilnego wŁ., w księgach zgonów sporządzonych w latach 1913 – 2013 nie figuruje akt zgonu na nazwiskoS.R., córkaR.iJ.. Aktu zgonu SzyfryR.nie odnaleziono też w rejestrach zgonów z lat 1914 – 2014 w archiwach Urzędu Stanu Cywilnego(...) W.oraz Urzędu Stanu Cywilnego wŻ..
W księgach Urzędu Stanu Cywilnego wŁ.znajduje się akt zgonuz dnia 20 stycznia 1942r., według któregoJ.M. R.urodzony (...)wŁ., synF.iP., zamieszkały wŁ.zmarł19 stycznia 1942r. wŁ..
R.R.iS.R.nie były poszukiwane przez członków rodziny za pośrednictwem Polskiego Czerwonego Krzyża, osoby te nie figurują też w dokumentacji zgromadzonej przez Polski Czerwony Krzyż.
Nie odnaleziono żadnych dokumentów dotyczącychR.R.i SzyfryR.w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddziałów wŁ.oraz wW..
R.R.iS.R.nie figurują w bazach danych Archiwum(...) Instytutu (...)wW.ani w zbiorze danych osobowych Powszechnego(...)oraz w zbiorze meldunkowym miastaŁ., jak też w rejestrze(...).
Analizując materiał dowodowy sprawy, Sąd Rejonowy podkreślił, że akta spraw prowadzonych przed Sądem Grodzkim wG.pod sygnaturami akt Zg 102/46, 103/46, 104/46, Ns 32/46 i Ns 32/46. Nie odnaleziono również żadnych dokumentów dotyczących postępowania o stwierdzenie nabycia spadku poR.R..
Pominięto dokumenty dotyczące wywłaszczenia nieruchomości położonej wG.przy zbieguulic (...), gdyż członkowie rodziny SzyfryR.nie należeli do kręgu współwłaścicieli nieruchomości,a postępowanie w przedmiocie wywłaszczenia i odszkodowania prowadzone pod Nr(...).IV – 1/74/60 osób tych nie dotyczyło. Nie ujawniono też innych okoliczności pozwalających na ustalenie danych nieruchomości, którą opisywał uczestnik w toku zeznań, jako nieruchomość należącą do rodziny matki i położoną wG..
Nie mógł być podstawą czynionych w sprawie ustaleń faktycznych artykuł prasowy powołany przez uczestnika. Publikacja ta nie odnosi się do konkretnych faktów istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy (art. 227 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.), to jest okoliczności zaginięcia SzyfryR.oraz okoliczności potwierdzających, kiedy po raz ostatni były wiadomości, że osoba ta żyje.
W rozważaniach prawnych podniesiono, że wniosek podlegał uwzględnieniu w oparciu o przepisyKodeksu cywilnegoo uznaniu za zmarłego, bo do nich odsyłaart. XXXIII § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964r.Przepisy wprowadzajcieKodeks cywilny(Dz. U. Nr 16, poz. 94 ze zm.). Jednakże chwilę domniemanej śmierci zaginionych przed dniem1 października 1950r. oznacza się według przepisówprawa osobowego(dekret z dnia 29 sierpnia 1945r.– Dz. U. Nr 40, poz. 223).
Ostatnia informacja dotycząca losów SzyfryR.wynika z karty meldunkowej do spisu ludności dotyczącejJ. R.i jego rodzinyz wpisem z 8 kwietnia 1919r. Nie można było uznać, że uczestnik wykazał tożsamość osoby spotkanej w roku 1960 czy 1961, do której zwracano się imieniem(...), a która wedle słów matki uczestnika i jego ciotki miała być osobą o imieniu(...). Brak podstaw do przyjęcia, że była to spadkodawczyni. Tym bardziej, że w 1946r. toczyły się postępowania sądowe inicjowane przezN. B. (1)(B. O.) orazH. B.(H. C.) dotyczące członków rodziny SzyfryR.(Zg. 102/46, Zg. 103/46, Zg. 104/46). Postępowania te prowadzone były bez udziału SzyfryR., nie zachowały się żadne dokumenty, z których wynikałoby, iż w toku tychże postępowań zgłaszano, iżS.R.jest osobą żyjącą. PrzeciwnieN. B. (2)iH. B.we wniosku z dnia 21 listopada 1946 o dokonanie wpisu w księdze wieczystej Rep. hip 569 prowadzanej dla nieruchomości położonej wŁ., której współwłaścicielką byłaR.R., zgłosiły swoje prawa do spadku poR.R., jako jej bratanice. Nawet przyjęcie, że stan wiedzy inicjujących te postępowania zmienił sięw latach 60., to ta nowa sytuacja powinna zaowocować działaniami zmierzającymi do uregulowania spraw majątkowych z uwzględnieniem informacji o żyjącej SzyfrzeR.. Nic takiego nie nastąpiło.
Z uwagi na brak jakichkolwiek danych dotyczących spadkodawczyniz okresu wojny światowej nie można było zastosować regulacjiart. XXVIII, XXIX i XXX ustawy Przepisy wprowadzające kodeks cywilnyodnoszące się do konkretnych okoliczności zaginięcia osoby fizycznej. Dlatego przyjęto regulacje zart. 29 k.c.Przy czym termin, którego upływ jest konieczny dla uznania osoby zaginionej za zmarłą należało liczyć od końca roku 1919r., jednocześnie uwzględniono, że zaginiona ukończyłaby lat dwadzieścia trzyw dniu 18 kwietnia 1940r. Z mocy§ 2 art. 29 k.c.uznanie zaginionej za zmarłą nie mogło nastąpić przed końcem roku 1940r. Chwilę domniemanej śmierci zaginionej oznaczono na podstawieart. 18 dekretu z dnia 29 sierpnia 1945r. Prawo osobowe.
Apelację od powyższego postanowienia złożył uczestnik, który zaskarżył to orzeczenie w części, to jest w zakresie ustalenia daty śmierci SzyfryR.. Skarżący podniósł zarzuty naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.orazart. XXXIPrzepisów wprowadzającychk.c.Na tych podstawach uczestnik wniósło zmianę zaskarżonego orzeczenia przez ustalenie innej daty śmierci SzyfryR., a także o zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestnika zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.
/apelacja k. 494-495/
W piśmie z dnia 5 października 2018 roku skarżący doprecyzował wniosek apelacji przez wskazanie, że data śmierci SzyfryR.powinna być ustalona na dzień 31 grudnia 1961 roku, ewentualnie na dzień 31 grudnia 1946 roku.
/pismo k. 505/
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
apelacja jest bezzasadna.
Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który Sąd Okręgowy uznaje za własny.
Nie ma racji skarżący, że w sprawie doszło do naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów. W myślart. 233 § 1 k.p.c.sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Ocena dowodów polega na ich zbadaniu i podjęciu decyzji, czy została wykazana prawdziwość faktów, z których strony wywodzą skutki prawne. Celem sądu jest tu dokonanie określonych ustaleń faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia. Dlatego ocena wiarygodności zgromadzonych dowodów, dokonana zgodniez regułami logicznego rozumowania i z uwzględnieniem wskazań płynącychz doświadczenia życiowego, prowadzi do zbudowania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, która stanowi bazę do oceny prawnej. Z obowiązków tych Sąd Rejonowy wywiązał się bez zarzutu. Materiał dowodowy został zebrany,a następnie oceniony z dużą starannością i wnikliwością. Nie wykazano żadnych nielogiczności czy niedopuszczalnych uproszczeń w tym rozumowaniu.
Trzeba podkreślić, że skarżący nie kwestionuje żadnego z dokonanych ustaleń faktycznych. Podnosi tylko, że były przesłanki do poczynienia dalszych ustaleń na temat losów spadkodawczyni w okresie po zakończeniu wojny światowej w roku 1945. Jednak zarzuty nie odwoływały się do żadnego materiału dowodowego poza przesłuchaniem uczestnika. Sąd Rejonowy ocenił wartość dowodową tego przesłuchania słusznie uznając, że nie wystarcza ono do poczynienia ustaleń faktycznych. Trudno coś dodać do wywodu zaprezentowanego przez Sąd I instancji na ten temat. Rzeczywiście uczestnik zaprezentował tylko swoje wspomnienia z okresu, kiedy był dzieckiem dopiero wchodzącym w okres nastoletniości. Twierdzenia łączące „ciocięT.” ze spadkodawczynią nie zostały wsparte żadnymi innymi zeznaniami, dokumentami czy zdarzeniami, które choćby pośrednio wskazują na to, że spadkodawczyni przeżyła wojnę. Rozważania Sądu Rejonowego nie wymagają powtórzenia, wystarczy stwierdzić, że zasługują na pełną akceptację Sądu odwoławczego.
Odnosząc się wprost do poszczególnych zarzutów naruszeniaart. 233§ 1 k.p.c., trzeba podkreślić, że nie jest uprawnione przypisanie SądowiI instancji oparcia się wyłącznie na twierdzeniach wnioskodawcy. Nieo twierdzenia wnioskodawcy chodzi, ale o brak jakiegokolwiek wiarygodnego dowodu, że spadkodawczyni przeżyła wojnę. Oczywiście karta meldunkowaz 1919 roku nie jest wystarczającym dowodem, żeS.R.nie żyła dłużej niż do końca 1940 roku, ale stanowi ostatnią informację o tej osobie. Dlatego powiązano z nią początek biegu terminu do uznania za zmarłą. Na nieporozumieniu polega zarzut wskazujący na rysujące się w okolicznościach sprawy hipotezy dotyczące losów SzyfryR.. Sąd Rejonowy nie oparł się na hipotezie, ale na dowodach i przepisach prawa, słusznie odrzucając proponowane przez uczestnika hipotetyczne założenie, że spadkodawczyni żyła jeszcze w latach 60. Apelujący tylko zakłada, że widziałS.R.w roku 1960 lub 1961, ale nie udowodnił, że osoba z jego opowieści była spadkodawczynią. W tym sensie okoliczności podawane przez skarżącegow ramach przesłuchania uznano za wiarygodne (doszło do opisywanego przez uczestnika wydarzenia z udziałem jakiejś osoby określanej imieniem(...)), ale niewystarczające do ustalenia podstawy faktycznej pozwalającej na określenie innej daty śmierci spadkodawczyni.
Warto uwypuklić okoliczność, że Sąd I instancji nie zaniedbał żadnej możliwości poszukiwania informacji o losach SzyfryR., działającz urzędu i realizując wnioski dowodowe uczestników. Apelacja nie stawiaw tym zakresie żadnych zarzutów. Nadto, rozumiejąc swoistość sprawyz zakresuprawa osobowego, Sąd odwoławczy umożliwił skarżącemu dodatkowe poszukiwania informacji na temat spadkodawczyni i wspierał gow sytuacji wymagającej urzędowej pomocy (pismo k. 620). Nie można było tylko uwzględnić wniosku z k. 625, bo nie wskazano żadnego dokumentuw rozumieniuart. 248 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c., który mogły przedstawić instytucje wymienione we wniosku. Wszelkie starania nakierowane na poszukiwanie nowych dowodów zakończyły się niepowodzeniem. Żadnych nowych informacji o losach SzyfryR.nie udało się uzyskać. Tym bardziej zasadne jest uznanie za prawidłowe przyjęcia przez Sąd Rejonowy, że nie ma dowodów wskazujących na przeżycie przez spadkodawczynię wojny, co wyklucza liczenie terminu uznania za zmarłą od roku 1961.
Nie ma także racji skarżący zarzucając obrazę prawa materialnego. Sąd Rejonowy prawidłowo określił stosowane prawo materialne. Zgodnie zart. XXXIII § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964r.Przepisy wprowadzajcieKodeks cywilny(Dz. U. Nr 16, poz. 94 ze zm., zwanej dalej „P.w.k.c.”) przepisyKodeksu cywilnegoo uznaniu za zmarłego stosuje się także do zaginionych przed dniem wejścia kodeksu w życie. Tylko chwilę domniemanej śmierci zaginionych przed dniem 1 października 1950r. oznacza się według przepisówprawa osobowego(dekret z dnia 29 sierpnia 1945r.– Dz. U. Nr 40, poz. 223). W okolicznościach sprawy nie ma danych pozwalających powiązać zaginięcie SzyfryR.z wojną lat 1939 – 1945, a więc nie ma podstaw do zastosowania regulacjiart. XXVIII, XXIX i XXXP.w.k.c.Dlatego zastosowaniu podlegałart. 29 § 1 k.c., ale z uwzględnieniem§ 2tego przepisu, zgodniez którym uznanie za zmarłego nie może nastąpić przed końcem roku kalendarzowego, w którym zaginiony ukończyłby lat dwadzieścia trzy. Wiek tenS.R.osiągnęłaby 18 kwietnia 1940r., a więc uznanie zaginionej za zmarłą nie może więc nastąpić przed końcem roku 1940r. Data ostatniego dnia 1940 roku odpowiada też zasadzie wyrażonej wart. 18przywołanego wyżejdekretu Prawo osobowe, stosowanego do określenia chwili domniemanej śmierci osoby zaginionej.
Skarżący bezpodstawnie odwołuje się do treściart. XXXIP.w.k.c., bo wprawdzie koniec terminu zart. 29 k.c.przypadał w tym przypadku na okres wojny, ale zaistniała przesłanka wyłączająca zastosowanie tego szczególnego uregulowania, gdyż w tym przypadku okres wojny nie miał wpływu na wiadomości o życiu zaginionego. Trzeba pamiętać, że omawiana szczególna regulacja wynika z założenia, że działania wojenne lub wojna mogą utrudnić odnalezienie osoby zaginionej. Okoliczność, że tocząca się wojna miała wpływ na wiadomości o życiu zaginionego, jest zagadnieniem z zakresu ustaleń faktycznych. W tym przypadku żaden element stanu faktycznego nie wskazuje na to, że spadkodawczyni dożyła rozpoczęcia wojny, a więc wojna ta nie miała znaczenia z punktu widzenia uzyskania wiadomości o jej życiu.
Z tych względów, na podstawieart. 385 k.p.c., apelacja podlegała oddaleniu.