Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1554/18
Data wyroku: 2019-03-06 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Umowy dotyczące spadku
Podstawa prawna: art. 1052 kc

Sygn. akt. III Ca 1554/18

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 25 kwietnia 2018 roku, wydanymw sprawie z powództwaK. W.przeciwkoZ. K.o zapłatę, Sąd Rejonowy w Łęczycy oddalił powództwo i nie obciążył powódki kosztami postępowania.
Orzeczenie to zapadło w okolicznościach faktycznych, z których najważniejsze były następujące:
K. W.pozostawała w związku małżeńskimzW. K.. Przed zawarciem związku małżeńskiego,Z.iE.małż.(...)przekazali synowiW. K.prowadzone przez siebie gospodarstwo rolne o powierzchni około 14 ha, położone w miejscowościK., gm.D., wraz z inwentarzem żywym i martwym. W czasie trwania małżeństwa, w dniu 20 września 2006r., powódka razem zW. K., na zasadach małżeńskiej wspólności majątkowej, nabyli nieruchomość rolną o powierzchni 1,9512 ha. Powódka wspólnie z mężem prowadziła działalność gospodarcząi gospodarstwo rolne. Małżonkowie(...)zaciągnęli kredyt hipoteczny oraz zawarli umowę leasingu ciągnika siodłowego.
W. P.zmarł 10 lipca 2010r., w miejscowościK., gm.D..
Powódka ustaliła z rodzicami zmarłego męża, że jeżeli złoży oświadczenie, iż odrzuca spadek po mężu, toZ. K.iE. K. (1), zapłacą jej do 31 grudnia 2011r. kwotę 50 000zł. Umowę sporządzoną w dniu 21 grudnia 2010r. podpisałaK. K.(obecnieW.) iZ. K.. Tego samego dnia powódka złożyła oświadczenie, że odrzuca spadek po mężuW. K.zmarłym 10 lipca 2010r.
Spadek poW. K., zmarłym 10 lipca 2010r., wK., gm.D., na podstawie dziedziczenia ustawowego, na zasadach ogólnych, nabyli: matkaE. K. (2) z d. G.i ojciecZ. K.po ½ części każde z nich.
Nabyte w drodze dziedziczenia po synuW. K.gospodarstwo rolne położone w miejscowościK., gm.D.,E. K. (1)iZ. K., przekazali pozostałym swoim dzieciom.
4 lipca 2011r. powódka oraz rodzice jej zmarłego męża darowaliJ. O.z d.(...)swoje udziały w nieruchomości rolnejo powierzchni 1,9512 ha, położonej w miejscowościK., gm.D..
W tak ustalonych okolicznościach faktycznych, Sąd Rejonowy uznał, że powództwo podlega oddaleniu. Zgodnie zart. 321 § 1 k.p.c.roszczenie powódki musiało być analizowane na podstawie faktycznej wskazanejw pozwie. Powódka dochodziła zapłaty kwoty 50 000 zł na podstawie umowyz dnia 21 grudnia 2010r. Istota tej umowy polegała na zbyciu spadkui zawierała wszystkie niezbędne elementy takiej umowy. Nie zostały jednak spełnione warunki ważności kontraktu, gdyż stosownie do dyspozycjiart. 1052 § 3 k.c.umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Nieważność tej umowy przesądzała o bezzasadności powództwa.
O kosztach procesu orzeczono na podstawieart. 102 k.p.c.
Apelację od powyższego wyroku złożyła powódka, zaskarżając oddalenie powództwa. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnegow postaciart. 65 k.c.w zw. zart. 3531k.c.,art. 1051 k.c.iart. 5 k.c., a także procedury cywilnej, to jestart. 233 § 1 k.p.c.Na tych podstawach skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez zasądzenie od pozwanego na jej rzecz kwoty 50 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 31 grudnia 2011 roku do dnia zapłaty, a także o zasądzenie kosztów procesu za obie instancje.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
apelacja jest bezzasadna.
Zacząć należy od stwierdzenia, że okoliczności faktyczne sprawy Sąd Rejonowy ustalił prawidłowo. Dlatego stan faktyczny ustalony w I instancji Sąd Okręgowy przyjmuje za własny.
W apelacji podniesiono wprawdzie zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c., który reguluje zasadę swobodnej oceny dowodów, ale nie zakwestionowano żadnego z ustaleń faktycznych. Istota tego zarzutu sprowadza się do zakwestionowania sposób oceny prawnej zawartej między stronami umowy. Są to zagadnienia dotyczące prawa materialnego, a nie oceny dowodów.
Rację ma apelująca, że wątpliwy jest sposób rozumowania Sądu Rejonowego, że strony zawarły umowę zbycia spadku (zbycia udziału spadkowego). Zgodnie zart. 1051 k.c.spadkobierca, który spadek przyjął, może spadek ten zbyć w całości lub w części. To samo dotyczy zbycia udziału spadkowego. W stanie faktycznym niniejszej sprawy nie ma wątpliwości, że powódka nie przyjęła spadku po mężu. Nie został więc spełniony niezbędny warunek skutecznego zawarcia omawianej umowy. W tym sensie zasadny był zarzut naruszeniaart. 65 k.c.Strony zawarły umowę podobną do umowy zbycia udziału spadkowego. W wykonaniu tej umowy powódka odrzuciła spadek i zawarła umowę darowizny udziału w gospodarstwie rolnym, które było kupione w czasie trwania małżeństwa powódki i spadkodawcy. Sporna umowa nie zmierzała do wywołania skutków opisanych wart. 1052 k.c.i nast.
Zgadzając się z zarzutem naruszeniaart. 65 k.c.nie można uznać, że umowa zawarta między stronami była ważna i skuteczna, jako realizująca zasadę swobody umów zart. 3531k.c.Zasada ta ma swoje ograniczenia. Stosunek prawny można ułożyć według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Analizując okoliczności sprawy pod tym kątem należy podkreślić, że umowy dotyczące spadku mają swoiste uregulowanie.Wart. 1047 k.c.wskazano, że z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianychw ustawie o spadek po osobie żyjącej jest nieważna. Przy innych umowacho spadek, dotyczących spadku po osobie już nieżyjącej, takiego zastrzeżenia nie ma, co nie oznacza pełnej swobody kontraktowej.Tytuł IX Księgi IV Kodeksu cywilnegodotyczy wszelkich umów dotyczących spadku. Wymieniono tam umowę o zbycie spadku z kompleksowym uregulowaniem wszystkich formalności i konsekwencji takiego kontraktu (art. 1051 k.c.i nast.). Inne tego typu umowy nie są dopuszczalne, gdyż naruszają systemprawa spadkowego. WKodeksie cywilnymwart. 922 k.c.i nast. precyzyjnie uregulowano zasady sukcesji spadkowej, w tym przede wszystkim pojęcie spadku, sposób i termin nabycia spadku, porządek dziedziczenia, odpowiedzialność za długi spadkowe, a także konsekwencje wspólności praw wynikającej ze spadku i sposoby wyjścia z tej wspólności. Nie można dopuścić do zawierania nieznanych ustawie umów o porządek dziedziczenia. Do tego sprowadzała się przecież sporna umowa opierająca się na wyzbyciu się prawa do dziedziczenia za zapłatą. Tak skonstruowana umowa narusza bezwzględnie obowiązujące przepisy o odpowiedzialności za długi spadkowe.W przedmiotowym kontrakcie powódka zmierzała do uzyskania korzyści ze spadku (50 000 zł), ale z uniknięciem jakiejkolwiek odpowiedzialności za długi spadkowe. Taki mechanizm łatwo wykorzystać z intencją naruszenia praw wierzycieli (w tym przypadku tak nie było, ale chodzi o zasadę). Nie można również nie zauważyć, że powódka w sposób nieznany ustawie de facto rozporządziła prawem do gospodarstwa rolnego męża, ale bez zachowania formy aktu notarialnego, co trzeba analizować w kontekścieart. 73 § 2 k.c.w zw. zart. 156 k.c.
Konkludując tę część rozważań trzeba podkreślić, że katalog umów spadkowych wymienionych wKodeksie cywilnymjest zamknięty. Uregulowanieart. 1047 k.c.jest szczególne tylko o tyle, że dotyczy sytuacji przed otwarciem spadku (to jeszcze nie jest rozliczenie spadku, bo spadkodawca żyje). W zakresie regulacji dotyczących spadków już otwartych istnieje szczególna umowa o zbycie spadku. Wszystkie inne rozporządzenia prawem do majątku spadkowego muszą być widziane w kontekście całego systemu przepisów o dziedziczeniu, które znacząco ograniczają swobodę kontraktową, a zupełnie ją znoszą w zakresie porządku dziedziczenia. Dlatego Sąd Rejonowy trafnie uznał sporną umowę za nieważną.
Apelująca błędnie przyjmuje, że podstawą uwzględnienia roszczeniao zapłatę może być zarzut nieetycznego zachowania się przez pozwanego. Zgodnie zart. 5 k.c.nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lubz zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzystaz ochrony. Jednak zarzut nadużycia prawa podmiotowego służy obronie przed realizacją uprawnienia. Przepisart. 5 k.c., zgodnie z utrwalonymi powszechnie akceptowanym orzecznictwem, nie może natomiast stanowić samodzielnej podstawy uwzględnienia powództwa (z nowszych orzeczeń patrz, np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2018 r., II CSK 660/17,(...)
Z tych wszystkich względów, na podstawieart. 385 k.p.c., apelacja podlegała oddaleniu.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie 102k.p.c.Okoliczności tej sprawy były szczególne. Nie można powódce odmówić dobrych intencji. Chciała wyzbyć się majątku spadkowego, gdyż doceniała interesy rodziny zmarłego męża. Zagadnienia te regulując dość skomplikowane zasadyprawa spadkowego. W tym znaczeniu sprawa była szczególna, a obciążenie powódki kosztami oznaczałoby działanie sprzeczne z zasadami słuszności.