Sąd Apelacyjnyw Warszawie
II Wydział Karny
Sygnatura akt: II AKa 499/18
Data wyroku: 2019-07-08 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Dorota Radlińska, Zbigniew Kapiński, Dorota Tyrała
Słowa kluczowe: Zadośćuczynienie
Podstawa prawna: art.552§1 i 4 kpk

Sygn. akt II AKa 499/18

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lipca 2019 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie II Wydział Karny w składzie:
Przewodniczący: SSA – Dorota Tyrała
Sędziowie: SA – Zbigniew Kapiński (spr.)
SO (del.) – Dorota Radlińska
Protokolant: – sekr. sąd. Olaf Artymiuk
przy udziale Prokuratora Stanisława Wieśniakowskiego
po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2019 r.
sprawyA. D.o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłą z niewątpliwie niesłusznego zatrzymania w dniu 11 listopada 2017 r.
na skutek apelacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawczyni
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie
z dnia 21 września 2018 r. sygn. akt  VIII Ko 70/18

I
zaskarżony wyrok zmienia w ten sposób, że zasądza od Skarbu Państwa na rzeczA. D.kwotę 4.000 (cztery tysiące) złotych tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w wyniku niewątpliwie niesłusznego zatrzymania w dniu 11 listopada 2017 r. wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

I
w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy;

II
wydatkami poniesionymi w postępowaniu odwoławczym obciąża Skarb Państwa.

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 21 września 2018 r. Sąd Okręgowy w Warszawie po rozpoznaniu wnioskuA. D.przeciwko Skarbowi Państwa o zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie w dniu 11 listopada 2017 r., na podstawieart. 552 § 1 i 4 k.p.k.,art. 554 § 4 k.p.k.oddalił powyższy wniosek i kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa.
Powyższy wyrok został zaskarżony przez
pełnomocnika
wnioskodawczyni w całości na jej korzyść i na podstawieart. 427 2 k.p.k.orazart. 438 pkt 2 i 3 k.p.k.zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:
1. mającą wpływ na treść orzeczenia obrazę przepisów postępowania, tj.art. 7 k.p.k.orazart. 410 k.p.k., polegającą na bezpodstawnym uznaniu, iż wnioskodawczyni zamierzała zakłócić przebieg Marszu Niepodległości, kładąc się na jego trasie, podczas gdy z jej spójnych i znajdujących potwierdzenie w pozostałych dowodach zeznań wynika, że jej celem było jedynie rozwinięcie transparentów i pozostawanie w znacznej odległości od trasy Marszu, tj. naSkwerze (...), a nadto pominięciu przez Sąd Okręgowy przy dokonywaniu ustaleń faktycznych okoliczności, wynikających z uznanych za wiarygodne i korelujących ze sobą dowodów w postaci zeznań wnioskodawczyni oraz nagrania wideo z dnia 11 listopada 2017 r., a mianowicie faktu, iż demonstracja, w której uczestniczyłaA. D.miała charakter pokojowy nie była prowadzona na trasie Marszu Niepodległości, a zatem nie mogła zakłócić jego przebiegu, jak również tego, iż wnioskodawczyni nie została poinformowana o przyczynach zatrzymania, jego celu, nie pouczono jej o przysługujących jej prawach, nie otrzymała nadto z przeprowadzonych czynności protokołu, a także okoliczności, iż zdarzenie z dnia 11 listopada 2017 r. wywołało u wnioskodawczyni uczucia stresu, upokorzenia, utraty zaufania do Policji, a także dyskomfortu fizycznego związanego z przebywaniem w ciasnym korytarzu przez kilka godzin, podczas gdy wnioskodawczyni cierpi na chorobę kręgosłupa, a więc dolegliwości, których nie powinna ona była doznać - przy czym wskazane uchybienie procesowe skutkowało oparciem ustaleń faktycznych, które stały się podstawą orzeczenia jedynie na części materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie;
2. będący skutkiem obrazy przepisów postępowania błąd w ustaleniach faktycznych, polegających na nieprawidłowym przyjęciu, iż zatrzymanie wnioskodawczyni w dniu 11 listopada 2017 r. nie było zatrzymaniem niewątpliwie niesłusznym, błędne uznanie, że odizolowanie kontrmanifestantów, w tym wnioskodawczyni, służyło jej ochronie, gdyż mogliby oni „skutecznie sprowokować" starcie zantagonizowanych stron, a nadto przyjęcie, że użycie wobec wnioskodawczyni środków przymusu bezpośredniego było uzasadnione okolicznościami, a także przyjęcie, że została ona przez funkcjonariuszy Policji „zaprowadzona” do samochodu policyjnego, podczas gdy z uznanych za wiarygodne zeznań wnioskodawczyni oraz nagrania wideo wynika, że została w nim umieszczona przy użyciu środków przymusu bezpośredniego, tj. wyszarpana z tłumu i zaniesiona do radiowozu, z którego nie mogła już wyjść, jak również błędne uznanie, że wnioskodawczyni zmierzała do przerwania bądź zakłócenia zgromadzenia cyklicznego poprzez dążenie do położenia się na trasie przemarszu, a skutkiem zatrzymania w dniu 11 listopada 2017 r. nie odniosła żadnych istotnych dolegliwości;
Na podstawieart. 427 § 1 k.p.k.orazart. 437 § 1 i 2 k.p.k.wnosiła o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie od Skarbu Państwa na rzeczA. D.kwoty 20.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek niewątpliwie niesłusznego jej zatrzymania w dniu 11 listopada 2017 r.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja wniesiona przez pełnomocnikaA. D.co do zasady zasługuje na uwzględnienie, co w konsekwencji doprowadziło do zmiany zaskarżonego wyroku i zasądzenia na rzecz wnioskodawczyni kwoty 4.000 zł tytułem zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie.
Za trafny i zasadny uznać należy zarzut zpkt 1dotyczący obrazy przepisów postępowania tj.art. 7 k.p.k.iart. 410 k.p.k.polegający na bezpodstawnym uznaniu, iż wnioskodawczyni zamierzała zakłócić przebieg Marszu Niepodległości kładąc się na jego trasie, podczas gdy z jej zeznań znajdujących potwierdzenie w pozostałych dowodach wynika, że celemA. D.było jedynie rozwinięcie transparentów i pozostawienie w znacznej odległości od trasy Marszu tj. naSkwerze (...), zaznaczyć w tym zakresie należy, że kwestia zasadności zatrzymania wnioskodawczyni w dniu 11 listopada 2017 r. była  przedmiotem badania i rozstrzygnięcia przez uprawniony i właściwy do rozpoznania tego rodzaju spraw Sąd Rejonowy dla Warszawy – Śródmieścia w Warszawie, który w Postanowieniu z dnia 22 stycznia 2018 r., sygn. akt II Kp 3055/17 stwierdził, że zatrzymanieA. D.dokonane w dniu 11 listopada 2017 r. było niezasadne, legalne oraz nieprawidłowe. W uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia stwierdzono zaś, że  
„okoliczności sprawy nie uzasadniały stosowania środków przymusu bezpośredniego, a następnie umieszczenie skarżącej w radiowozie i przewożenia na komendę. Zgromadzone w sprawie dowody nie wskazują nawet w najmniejszym stopniu by wobec skarżącej zaistniały przesłanki zatrzymania w postaci: uzasadnionego przypuszczenia, że popełniła przestępstwo, obawy jej ucieczki lub ukrycie się albo zatarcia przez nią śladów przestępstwa, bądź też brak możliwości ustalenia jej tożsamości oraz zaistnienia przesłanek do przeprowadzenia postępowania w trybie przyspieszonym”.
          W dalszej części uzasadnienia postanowienia stwierdzono również, co jest bardzo istotne, że trudno uznać abyA. D.popełniła jakiekolwiek wykroczenie, w tym mające polegać na przeszkadzaniu lub usiłowaniu przeszkadzania w przebiegu niezakazanego zgromadzenia w postaci marszu Niepodległości, skoro uczestnicy tego pochodu nie zdążyli dotrzeć do miejsca, w którym znajdowała sięA. D..
W kontekście przytoczonych stwierdzeń Sąd Rejonowy, który jako uprawniony do tego organ, dokonywał oceny zasadności i prawidłowości zatrzymania wnioskodawczyni w dnu 11 listopada 2017 r., za chybione i bezpodstawne uznał ustalenia i wywody Sądu  
meriti
          zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia w tej części, która odnosi się do zachowania wnioskodawczyni oraz podjętych wobec niej działań Policji. W ocenie Sądu odwoławczego autorka apelacji zasadnie kwestionuje  błędne ustalenia Sądu Okręgowego, który całkowicie bezpodstawnie stwierdził, że wnioskodawczyni dążąc do uniemożliwienia lub co najmniej zakłócenia legalnej manifestacji w sposób świadomy i rażący usiłowała ograniczyć wymienione wart. 32, 53, 54 i 57 Konstytucji RPzasady. Podkreślić w tym miejscu należy, że powyższe stwierdzenia Sądu I instancji są całkowicie bezpodstawne i błędne gdyż nie mają żadnego oparcia w materiale dowodowym zgromadzonym w niniejszej sprawie. Oczywistym jest, że zgodnie z treściąart. 8 § 1 k.p.k.Sąd karny rozstrzyga samodzielnie zagadnienia faktyczne i prawne i nie jest związany rozstrzygnięciem innego Sądu lub organu ale jednocześnie należy w sposób jednoznaczny i dobitny podkreślić, że czynienie określonych ustaleń faktycznych musi być dokonane w oparciu o materiał dowodowy uznany za wiarygodny. Sąd  
meriti
          nie może zatem w ramach samodzielności jurysdykcyjnej w sposób całkowicie dowolny czynić określonych ustaleń faktycznych, które w żaden sposób nie wynikają ze zgromadzonych w sprawie dowodów.
Sąd Apelacyjny mając zaś na uwadze zebrane w sprawie dowody w tym okoliczności zatrzymania wnioskodawczyni oraz treść rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego z dnia 22 stycznia 2018 r. uznał, że czynności przeprowadzone z  udziałemA. D.nosiły znamiona uregulowanego wart. 244 § 1 k.p.k.zatrzymania (co trafnie uznał Sąd Okręgowy) a samo zaś zatrzymanie w dniu 11 listopada 2017 r. było niewątpliwie niesłuszne, co powoduje, że roszczenie pełnomocnik wnioskodawczyni o zasądzenie zadośćuczynienia na podstawieart. 552 § 4 k.p.k.co do zasady jest słuszne.
Stosownie bowiem do treściart. 244 k.p.k.Policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że osoba ta popełniła przestępstwo, a zachodzi obawa ucieczki lub  ukrycia się tej osoby albo zatarcia śladów przestępstwa bądź też nie można ustalić jej tożsamości albo istnieją przesłanki do przeprowadzenia przeciwko tej osobie postępowania w trybie przyspieszonym. Podstawowym warunkiem legalizującym zatrzymanie jest istnienie „ 
uzasadnionego przypuszczenia”,
         że określona osoba popełniła przestępstwo. Muszą zatem istnieć określenia podstawy do zasadnego wysnucia takiego przypuszczenia. Zaznaczyć także należy, że obowiązujące przepisy prawa wprowadzają ustawowy wymóg sporządzenia protokołu z zatrzymania, precyzując szczególne elementy treści takiego protokołu, który ponadto powinien odzwierciedlać przebieg zatrzymania. W protokole tym, sporządzonym niezwłocznie po faktycznym zatrzymaniu, ale nie w trakcie zatrzymania, winno znaleźć się m. in. wskazanie przyczyny zatrzymania wraz z podaniem, o jakie przestępstwo podejrzewa się zatrzymanego i ze wskazaniem obawy z powodu której następuje zatrzymanie, a także wskazanie miejsca, dnia i godziny zatrzymania. Przez „ 
godzinę zatrzymania
         ”, należy rozumieć zaś moment faktycznego zatrzymania, a nie moment doprowadzenia do Komisariatu Policji oraz konieczne jest określenie tylko pełnej godziny ale również minuty zatrzymania.
Z zebranych w niniejszej sprawie dowodów wynika, że czynność dokonana przez Policję wobec wnioskodawczyni stanowiła zatrzymanie osoby, które było bezzasadne, nieprawidłowe i ze wskazanych wyżej przyczyn niewątpliwie niesłuszne zaś przeprowadzone przez funkcjonariuszy Policji działania uznać należy za sprzeczne z obowiązującymi przepisami prawa i tym samym naganne i bezpodstawne.
W takiej sytuacji zgodnie z treściąart. 552 § 4 k.p.k.w zw. zart. 552 § 1 k.p.k.osobie wobec której stosowano niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, przysługuje od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę. Podnieść również należy, że z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że odpowiedzialność Skarbu Państwa za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie oparta jest na zasadzie ryzyka a nie na zasadzie winy, co powoduje, że niewątpliwie niesłusznym w rozumieniuart. 552 § 4 k.p.k.jest takie zatrzymanie, które było stosowane z obrazą przepisówrozdziału 27 k.p.k.oraz zatrzymanie powodujące dolegliwość, której zatrzymany nie powinien doznać w świetle całokształtu okoliczności ustalonych w sprawie, a w szczególności prawomocnego jej rozstrzygnięcia (uchwała Sądu Najwyższego z 15 września 1999 r. sygn. akt I KZP 27/99, OSNKW 1999, nr 11 – 12 poz. 72, wyrok Sądu Najwyższego z 28 maja 2012 r. sygn. akt III KKN 452/99, Lex nr 53905).
Mając zatem na uwadze zebrane w sprawie dowody w tym treść postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy – Śródmieścia w Warszawie z dnia 22 stycznia 2018 r. Sąd Apelacyjny uznał, że zatrzymanieA. D.w dniu 11 listopada 2017 r. było niewątpliwie niesłuszne i w związku z tym zatrzymaniem wnioskodawczyni doznała określonej szkody niematerialnej (krzywdy) za które należało zasądzić zadośćuczynienie.
Ustalając zaś kwotę zadośćuczynienia pieniężnego, Sąd odwoławczy miał na uwadze treśćart. 445 § 1 k.c.w zw. zart. 445 § 2 k.c.z których wynika, że zasądzona suma powinna być „ 
odpowiednia
         ”. Powyższe pojęcie ma wprawdzie charakter niedookreślony i chociażby z tego powodu ustalenie właściwej kwoty tytułem zadośćuczynienia nie jest łatwe. W dotychczasowym orzecznictwie sądowym wypracowano jednak określone kryteria, którymi należy kierować się przy ustalaniu  wysokości zadośćuczynienia, zasądzona z tego tytułu kwota musi mieć charakter kompensacyjny, a więc winna przedstawiać odczuwalną wartość ekonomiczną, niebędącą jednocześnie wartością nadmierną w stosunku do doznanej krzywdy. Określając wysokość zadośćuczynienia należy wziąć pod uwagę nie tylko czas trwania niewątpliwie niesłusznego zatrzymania, ale także stopień dolegliwości z jakim wiązało się stosowanie tego środka a więc przykrości i przeżycia natury moralnej z tego wynikające (np. utrata dobrego imienia), konieczność poddania się rygorom związanym z zatrzymaniem, jak również ewentualny ostracyzm środowiskowy i nieprzychylne relacje ze strony innych osób w stosunku do zatrzymanej. Jednocześnie jednak należy miarkować kwotę zadośćuczynienia i uwzględniać w tym zakresie aktualne realia społeczne tj. zamożność mieszkańców, wartość pieniądza itp., po to aby z jednej strony nie pozostało poczucie krzywdy osoby zatrzymanej niewątpliwie niesłusznie ale również aby orzeczenie nie było sposobem uznania nadmiernych korzyści finansowych przez osobę uprawnioną do zasądzenia zadośćuczynienia.
W przedmiotowej sprawie ustalając wysokość zadośćuczynienia Sąd odwoławczy miał na uwadze wskazane wyżej okoliczności w tym czas trwania zatrzymania wnioskodawczyni, warunki i okoliczności w jakich ono nastąpiło oraz skutki jakie owo zatrzymanie wywołało dlaA. D..
Z powyższych względów uznano, że żądana przez pełnomocnika wnioskodawczyni kwota 20.000 zł byłaby zbyt wygórowana i nieadekwatna do występujących w sprawie okoliczności. Za odpowiednią, właściwą i adekwatną do występujących w sprawie okoliczności uznać zaś należy kwotę 4.000 zł, która uwzględnia zarówno czas jak również okoliczności zatrzymania ale również fakt, żeA. D.jest osobą posiadającą ustabilizowany tryb życia, jest pracownikiem naukowym i jak wynika z jej wypowiedzi pozbawienie jej wolności wywołało u niej uczucie strachu i upokorzenia.
Sąd Apelacyjny mając na uwadze powyższe orzekł jak w wyroku.
O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono zaś na podstawieart. 554 § 4 k.p.k.