Sąd Okręgowy w Krakowie
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 493/19
Data wyroku: 2019-09-19 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Agnieszka Cholewa-Kuchta, Jarosław Tyrpa, Zbigniew Zgud
Słowa kluczowe: Odrzucenie spadku, Dziedziczenie
Podstawa prawna: art. 1015 § 1 k.c., art. 931 k.c., art. 932 k.c., art. 934 k.c., art. 1019 k.c.

Sygn. akt: II Ca 493/19

POSTANOWIENIE
Dnia 19 września 2019 r.
Sąd Okręgowy w Krakowie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:

Przewodniczący:

Sędzia SO Zbigniew Zgud (sprawozdawca)

Sędziowie:

SO Agnieszka Cholewa-Kuchta
SO Jarosław Tyrpa

po rozpoznaniu w dniu 5 września 2019r. w Krakowie
na rozprawie sprawy z wniosku Gminy MiejskiejK.
przy uczestnictwieJ. S.,M. Ł. (1),J. Ł. (1),A. K. (1),E. W.,A. W.,P. F.,R. F.,A. K. (2),M. K. (1),N. K. (1),N. K. (2),W. S.,K. K. (1)iG. G. (1)
o stwierdzenie nabycia spadku
na skutek apelacji uczestnikówA. K. (2)orazM. K. (1)
od postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa – Podgórza w Krakowie
z dnia 9 listopada 2018r., sygnatura akt XII Ns 69/17/P
postanawia:

I
oddalić apelację uczestniczkiA. K. (2);

II
w uwzględnieniu apelacji uczestnikaM. K. (1)zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie 1. w ten sposób, że umorzyć postępowanie w przedmiocie zatwierdzenia uchylenia się tego uczestnika od skutków prawnych nie złożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku poK. G.;

III
stwierdzić, że wnioskodawca i uczestnicy ponoszą koszty swojego udziału w sprawie w postępowaniu odwoławczym.

SSO Agnieszka Cholewa-Kuchta   SSO Zbigniew Zgud   SSO Jarosław Tyrpa
Sygn. akt II Ca 493/19

UZASADNIENIE

postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 19 września 2019 r.
We wniosku z dnia 8 lutego 2017 roku Gmina MiejskaK.wniosła o stwierdzenie nabycia spadku poK. G., wskazując że jest wierzycielem spadkodawczyni.
Postanowieniem z dnia 9 listopada 2018 roku Sąd Rejonowy dla Krakowa – Podgórza w Krakowie w punkcie 1 odmówił zatwierdzenia oświadczeniaM. K. (1)o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku poK. G.; w punkcie 2 stwierdził, że spadek poK. M.(dwojga imion)G., z domuŁ., córceJ.iW., ostatnio stale zamieszkałej wK.przyul. (...), której zwłoki odnaleziono wK.w dniu 13 marca 2014 roku, na podstawie ustawy, wprost nabyli bratanek ojca spadkodawczyniJ. Ł. (1)w 1/3 (jednej trzeciej) części; wnuczka brata ojca spadkodawczyniJ. S.w 1/6 (jednej szóstej) części; wnuczka brata ojca spadkodawczyniE. W.w 1/6 (jednej szóstej) części; siostrzenica ojca spadkodawczyniA. K. (2)w 1/3 (jednej trzeciej) części; a w punkcie 3 stwierdził, że koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie ponoszą wnioskodawca i uczestnicy, każde z nich we własnym zakresie.
Sąd Rejonowy ustalił, żeK. M.(dwojga imion)G. z domu Ł.ostatnio stale zamieszkiwała wK.przyul. (...). Jej zwłoki odnaleziono w dniu 13 marca 2014 roku. W dacie śmierci spadkodawczyni była stanu wolnego (wdowa). Spadkodawczyni miała jedną córkęM. S. (1), która zmarła bezdzietnie w dniu 1 sierpnia 2011 roku. Rodzice spadkodawczyni -J. Ł. (2)iW. Ł. (1)- nie dożyli otwarcia spadku. Spadkodawczyni nie miała rodzeństwa. Przed otwarciem spadku zmarli wszyscy dziadkowie spadkodawczyni, a to: rodzice ojca spadkodawczyniJ. M.Ł.iW. Ł. (2)oraz rodzice matki spadkodawczyniW. K.W.iM. W.. Dziadkowie ojczyści spadkodawcyM. Ł. (2)iW. Ł. (2)mieli pięcioro dzieci:J. Ł. (2)(ojca spadkodawczyni)J. Ł. (3),A. Ł.,J. Ł. (4)iM. K. (2). Brat ojca spadkodawczyniJ. Ł. (4)zmarł przed otwarciem spadku nie pozostawiwszy zstępnych. Brat ojca spadkodawczyniA. Ł.zmarł przed otwarciem spadku pozostawiwszy jednego synaI. Ł..I. Ł.zmarł przed otwarciem spadku, pozostawiwszy dwie córki:E. W.iJ. S..E. W.iJ. S.nie złożyły oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku poK. G.. Natomiast oświadczenia o odrzuceniu spadku złożyły: córkiE. A.W.-K.iA. W.oraz synA. W.K. D., oraz córkaJ. W.S.. Brat ojca spadkodawczyniJ. Ł. (3)zmarł przed otwarciem spadku. Pozostawił dwoje dzieci:G. G. (1)iJ. Ł. (1).G. G. (1)w dniu 10 września 2014 roku złożyła w tut. Sądzie wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku i oświadczenie takie złożyła w dniu 28 stycznia 2015 roku.G. G. (1)ma jedną córkęR. F., która w dniu 28 lipca 2015 roku złożyła wniosek o odebranie od niej oświadczenia o odrzuceniu spadku, a w dniu 24 września 2015 roku złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku przed Sądem Rejonowym dla Krakowa - Krowodrzy w Krakowie.R. F.pozostawiła jednego synaP. F., który złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku w dniu 9 grudnia 2015 roku przed Sądem Rejonowym dla Krakowa - Krowodrzy w Krakowie.P. F.nie ma zstępnych.J. Ł. (1)złożył oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku poK. G.. Wniosek do Sądu Rejonowego dla Krakowa-Krowodrzy w Krakowie wpłynął w dniu 18 sierpnia 2015 roku. Przy czymJ. Ł. (1)miał wiedzę o śmierciK. G.jeszcze w marcu 2014 roku, gdyż został poinformowany przez swoją siostręG. G. (1)o pogrzebie wymienionej. Siostra ojca spadkodawczyniM. K. (2)zmarła przed otwarciem spadku. Pozostawiła dwoje dzieci:K. K. (1)iA. K. (2).K. K. (1)w dniu 29 lipca 2015 roku złożył przed Sądem Rejonowym Katowice-Wschód w Katowicach oświadczenie o odrzuceniu spadku (sygn. II Ns 1082/15).K. K. (1)nie ma dzieci.A. K. (2)w dniu 30 stycznia 2015 roku złożyła w tut. Sądzie wniosek o odebranie od niej oświadczenia o odrzuceniu spadku poK. G.; oświadczenie złożyła w dniu 29 lipca 2015 roku (sygn. XII Ns 938/15/P).A. K. (2)miała wiedzę o śmierciK. G.już w marcu 2014 roku, gdyż została poinformowana przezG. G. (1)o pogrzebie spadkodawczyni.A. K. (2)ma jednego synaM. K. (1), zamieszkałego w(...).M. K. (1)dowiedział się o odrzuceniu spadku poK. G.przez swoją matkęA. K. (2)w maju 2016 roku, na co wskazywał w piśmie z dnia 17 października 2016 roku w sprawie XII Ns 1413/15/P.M. K. (1)w dniu 13 czerwca 2017 roku przed Konsulem RP wC.złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku poK. G.. Jednocześnie w piśmie procesowym z dnia 17 sierpnia 2017 rokuM. K. (1)złożył oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku i wniósł o odebranie od niego oświadczenia o odrzuceniu spadku. Wskazał, że nie utrzymywał ze spadkodawczynią żadnych kontaktów, nie wiedział o swoim powołaniu do spadku ani o długach spadkowych i jej majątku, a z uwagi na zamieszkanie w(...)nie miał możliwości sprawdzenia powyższego. CórkiM. N.K.iN. K. (3)złożyły w dniu 29 lipca 2017 roku przez Konsulem RP wC.oświadczenia o odrzuceniu spadku poK. G.. Dziadkowie macierzyści spadkodawcyM. Ł. (2)iW. Ł. (2)mieli dwoje dzieci: matkę spadkodawczyniW. Ł. (1)iM. L., która nie dożyła otwarcia spadku, zmarłszy bezdzietnie.
W części obejmującej rozważania prawne Sąd Rejonowy wskazał, że skoro spadkodawczyniK. G.nie pozostawiła testamentu to dziedziczenie po niej podlega reżimowi ustawowemu. Sąd przytoczył odpowiednie przepisy dotyczące dziedziczenia, a toart. 931-935 k.c.Sąd I instancji uznał, że skoro spadkodawczyni zmarła będąc stanu wolnego, jej jedyna córka nie dożyła otwarcia spadku, nie pozostawiwszy zstępnych, rodzice nie dożyli otwarcia spadku i nie miała rodzeństwa, a dziadkowie nie dożyli otwarcia spadku i żadne z dzieci dziadków spadkodawczyni nie dożyło otwarcia spadku, to do spadku dochodzą zstępni dzieci dziadków spadkodawczyni.J. Ł. (4)(brat ojca spadkodawczyni) iM. L.(jedyna siostra matki spadkodawczyni) nie pozostawili przy tym zstępnych i w konsekwencji do spadku dochodzą zatem zstępni pozostałych dzieci dziadków ojczystych spadkodawczyni. Sąd Rejonowy przywołującart. 1020 k.c.orazart. 1015 § 1 i 2 k.c.wskazał, że zwłoki spadkodawczyni znaleziono w dniu 13 marca 2014 roku.G. G. (1)w dniu 10 września 2014 roku złożyła w tut. Sądzie wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku i oświadczenie takie złożyła w dniu 28 stycznia 2015 roku. W odniesieniu do niej termin został niewątpliwie zachowany. W jej miejsce powołaną do spadku była córkaR. F., która złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku przed Sądem Rejonowym dla Krakowa - Krowodrzy w Krakowie, sygn. I Ns 1620/15/K w dniu 24 września 2015 roku (wniosek wpłynął w dniu 28 lipca 2015 roku).R. F.pozostawiła jednego synaP. F., który złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku w dniu 9 grudnia 2015 roku. W odniesieniu do wymienionych 6-miesięczne terminy zart. 1015 k.c.zostały zachowane.J. Ł. (1)złożył oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku poK. G., ale dokonał tego z uchybieniem 6-miesięcznego terminu określonego wart. 1015 k.c.Wniosek o odebranie od uczestnikaJ. Ł. (1)oświadczenia o odrzuceniu spadku wpłynął do Sadu Rejonowego dla Krakowa – Krowodrzy w Krakowie w dniu 18 sierpnia 2015 roku. Jak jednak wynika z zeznań uczestniczkiG. G. (1),J. Ł. (1)wiedział o pogrzebieK. G.w marcu 2014 roku. Tym samym wiedział również uczestnik o jej śmierci, a skoro tak to miał podstawy do ustalenia, że należy do kręgu powołanych w pierwszej w kolejności spadkobierców ustawowych po wymienionej, do którego należała również jego siostraG. G. (1). To, że uczestnikJ. Ł. (1)nie zainteresował się wówczas sprawą, nie zmienia oceny, że miał wiedzę dostateczną dla ustalenia tytułu swojego powołania do spadku, a co za tym idzie złożone przez niego oświadczenie o odrzuceniu spadku nastąpiło po terminie.E. W.iJ. S.nie złożyły oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku poK. G..K. K. (1)złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku przed Sądem w dniu 29 lipca 2015 roku, a wniosek złożył w dniu 20 lutego 2015 roku. Wówczas oświadczył, że do chwili złożenia wniosek nie wiedział o śmierciK. G., a nie utrzymywał z nią żadnych kontaktów. Brak w materiale dowodowym podstaw do zakwestionowania tego oświadczenia uczestnika odnośnie kwestii, kiedy dowiedział się on o śmierciK. G.. W związku z tym Sąd Rejonowy przyjął, żeK. K. (1)złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku z zachowaniem terminu zart. 1015 k.c.Sąd wskazał, że co doA. K. (2)to uzyskała ona informację o śmierci spadkodawczyni odG. G. (1).A. K. (2), jak wynika z wiarygodnych zeznań świadkaG. G. (1)złożonych na rozprawie w dniu 9 listopada 2018 roku, wiedziała o pogrzebieK. G., a zatem również o fakcie jej śmierci. Pogrzeb miał miejsce pod koniec marca 2014 roku, a zatem już wówczasA. K. (2)miała podstawy do ustalenia, że należy do pierwszych w kolejności spadkobierców ustawowych poK. G., jej stopień pokrewieństwa ze spadkodawczynią jest bowiem identyczny jak w przypadkuG. G. (1). To, że uczestniczkaA. K. (2)nie zainteresowała się wówczas sprawą, nie zmienia oceny, że miała wiedzę dostateczną dla ustalenia tytułu swojego powołania do spadku, a co za tym idzie złożenie przez nią oświadczenie o odrzuceniu spadku nastąpiło po terminie, skoro wniosek o odebranie tego oświadczenia złożyła ona dopiero w dniu 30 stycznia 2015 roku. Jednocześnie pozostaje niewiarygodne oświadczenieA. K. (2)złożone w postępowaniu o przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku (XII Ns 938/15/P), jakoby dowiedziała się o śmierciK. G.zaledwie na kilka dni przed złożeniem wniosku, skoro z wiarygodnych w tym zakresie zeznań uczestniczkiG. G. (1)wynika niezbicie, żeA. K. (2)miała wiedzę o śmierciK. G.w związku z jej pogrzebem, a więc jeszcze w marcu 2014 roku. Odnośnie oświadczeniaM. K. (1)o odrzuceniu spadku poK. G.Sąd Rejonowy wskazał, żeA. K. (2)(po terminie) odrzuciła spadek poK. G.w dniu 29 lipca 2015 roku. O powyższym Sąd informowałM. K. (1), przy czym w aktach XII Ns 938/15/P brak dowodu doręczenia przesyłki dla wymienionego. Niemniej jednak w postępowaniu do sygn. XII Ns 1413/15/P o stwierdzenie nabycia spadku poM. S. (1), uczestnikM. K. (1)w piśmie z dnia 17 października 2016 roku informował, że „w maju 2016 r. [...] został poinformowany, iż jego matkaA. K. (2)złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku po zmarłejK. G.” (k. 156 tamtych akt). Zdaniem Sądu Rejonowego nie może tu być mowy o pomyłce co do osoby, gdyż oświadczenie o odrzuceniu spadku poM. S. (1),A. K. (2)złożyła dopiero w dniu 24 października 2016 roku (k. 170 akt XII Ns 1413/15/P). W ocenie Sądu należało przyjąć, że istotnie najpóźniej w maju 2016 rokuM. K. (1)miał wiedzę o tym, że wobec odrzucenia spadku przez swoją matkęA. K. (2)jest powołany do spadku poK. G.. Zeznając w niniejszej sprawieA. K. (2)relacjonowała, iż nie informowała syna o tym, że odrzuciła spadek, a jej syn po otrzymaniu zawiadomienia również odrzucił spadek. Jednocześnie jednak wskazała, że ma z synem codzienny, częsty kontakt. Jest w ocenie Sądu niezgodnym z doświadczeniem życiowym zeznanieA. K. (2), iż - mając tak częsty kontakt zM. K. (1)- nie poinformowała go o tak niecodziennej sytuacji jak odrzucenie spadku. Niemniej jednak nie ma to zasadniczego znaczenia, skoro samM. K. (1)podał w wyżej wskazanym piśmie, że o tym fakcie dowiedział się w maju 2016 roku. Oświadczenie o odrzuceniu spadku poK. G.złożył zatemM. K. (1)przed konsulem dopiero w dniu 13 czerwca 2017 roku, a więc po upływie 6-miesięcznego terminu. Co do wnioskuM. K. (1)o zatwierdzenie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku poK. G., Sąd Rejonowy wskazał na treśćart. 1019 k.c.i wyjaśnił, że w literaturze wskazuje się, iż „spadkobierca może uchylić się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku złożonego pod wpływem błędu lub groźby w terminie określonym wart. 88 § 2 k.c., tj. w ciągu roku od wykrycia błędu lub ustania stanu obawy przy groźbie. Oświadczenie o uchyleniu może być złożone w każdym czasie, nawet po dziale spadku, byleby zachowany został termin zawity zart. 88 § 2 k.c.”. Sąd podzielił jednak stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z dnia 30 listopada 2017 roku, IV CSK 28/17, zgodnie z którym „zgodnie zart. 1019 § 2w związku zart. 84 § 1 zdanie pierwsze i § 2 k.c.podstawę uchylenia się przez spadkobiercę od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może stanowić błąd prawnie doniosły. Błędem takim nie jest nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca w związku przyczynowym z niedołożeniem przez spadkobiercę należytej staranności w ustaleniu rzeczywistego majątku spadkowego. O błędzie co do przedmiotu spadku można mówić wtedy, gdy brak wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego nie jest wynikiem braku staranności spadkobiercy, czy też, mówiąc inaczej, jest on usprawiedliwiony okolicznościami sprawy. Poprzestanie na pozbawionym konkretnych podstaw przypuszczeniu, dotyczącym stanu majątku spadkowego, nie może być uznane za błąd istotny, lecz za lekkomyślność, która nie stanowi podstawy uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia (niezłożenia oświadczenia) woli na podstawie przepisów o wadach oświadczenia woli.” W ocenie Sądu kluczowe znaczenie ma zatem, czyM. K. (1)nie wiedział o długach spadkowychK. G.bez swej winy i czy zachował należytą staranność. Zdaniem Sądu RejonowegoM. K. (1)nie zachował odpowiedniej staranności, przy czym w Polsce był reprezentowany przez pełnomocnika procesowego w osobie radcy prawnego już na etapie postępowania spadkowego poM. S. (1). Fakt ustanowienia pełnomocnika w Polsce dezawuuje argument uczestnika, jakoby nie mógł podejmować czynności w kierunku ustalenia składu spadku z uwagi na pobyt w(...). Tym bardziej, że uczestnik ma stały kontakt również z matkąA. K. (2). Nie zasługuje na uwzględnienie twierdzenie, że uczestnik najwcześniej uzyskał wiedzę o tym, że w skład spadku poK. G.wejdą długi poM. S. (2)dopiero z datą uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku ma bowiem charakter deklaratoryjny, a zatem jego wydanie i uprawomocnienie się nie kreuje nowego stanu prawnego, lecz stwierdza istniejący. Już w toku tamtego postępowania spadkowego istniały pełne podstawy do co uzasadnionego przypuszczenia, że długi poM. S. (1)(a ich istnienie było wiadome w postępowaniu do sygn. XII Ns 1413/15/P) wejdą w skład spadku poK. G., skoroK. G.zmarła poM. S. (1), a nie złożyła oświadczenia o odrzuceniu spadku po wymienionej, będąc zarazem jej spadkobierczynią ustawową w pierwszej kolejności. Co do własnych długówK. G., to również nie można twierdzić, żeM. K. (1)pozostawał w usprawiedliwionej niewiedzy w tym przedmiocie. Skoro - jak sam podał - w maju 2016 roku dowiedział się o odrzuceniu spadku poK. G.przezA. K. (2)- swoją matkę, to działając z należytą starannością powinien podjąć działania w celu ustalenia przyczyn odrzucenia spadku przez wymienioną. Gdyby nawet było tak, żeA. K. (2)odrzuciła spadek tylko dlatego, iż dowiedziała się odG. G. (1), „że trzeba odrzucić” (k. 273), to działając w sposób staranny,M. K. (1)powinien dążyć do wyjaśnienia tej kwestii, a w szczególności poprzez nawiązanie kontaktu zG. G. (1), co jednak nie nastąpiło. Podkreślenia wymaga, że to na spadkobiercy, który dąży do uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, spoczywa ciężar udowodnienia, że miały miejsce podstawy uzasadniające powyższe. Nie są tu dostateczne same twierdzenia, niezbędne jest zaoferowanie przekonujących dowodów. Jest to jednocześnie tego rodzaju sytuacja, w której inicjatywa dowodowa spoczywa wyłącznie na tym spadkobiercy, zwłaszcza w przypadku reprezentowania go przez profesjonalnego pełnomocnika. Sąd Rejonowy uznał, że nie powinien wykazywać inicjatywy dowodowej z urzędu, za wyjątkiem sytuacji absolutnie wyjątkowych, które w niniejszej sprawie nie zachodziły. Konkludując stwierdził, że nie ma żadnych podstaw do zatwierdzenia oświadczeniaM. K. (1)o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku poK. G.. Ostatecznie, co do kręgu osób nabywających spadek Sąd Rejonowy stwierdził, że zstępnymA. Ł.byłI. Ł., który nie dożył otwarcia spadku. Do dziedziczenia dochodzą zatem córkiI. Ł.:E. W.iJ. S., które nie złożyły oświadczeń o odrzuceniu spadku. Każda z nich dziedziczy połowę udziału spadkowego, jaki przypadałbyA. Ł.(1/3), tj. po 1/6 części spadku dla każdej z nich. Bez znaczenia pozostają tu oświadczenia złożone przez zstępnych wymienionych, skoro nie byli oni powołani do dziedziczenia, wobec braku skutecznego odrzucenia spadku przez ich wymienione wstępne. ZstępnymiJ. Ł. (3)sąG. G. (1)iJ. Ł. (1).G. G. (1)i jej zstępni skutecznie odrzucili spadek.J. Ł. (1)nie złożył w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, w związku z czym nabył udział w 1/3 spadku. ZstępnymiM. K. (3)sąA. K. (2)iK. K. (3).K. K. (3)skutecznie odrzucił spadek.K. K. (3)nie ma zstępnych. Natomiast wobec odrzucenia spadku przezA. K. (2)po terminie, jest ona spadkobierczynią poK. G.w 1/3 części. Bez znaczenia pozostają tu oświadczenia złożone przez jej synaM. K. (1)i córki wymienionego, tj.N. K. (3)iN. K. (2), skoro nie byli oni powołani do dziedziczenia, wobec nieskutecznego odrzucenia spadku przez ich wstępną. Na gruncieart. 1015 § 2 k.c.w brzmieniu obowiązującym w dacie otwarcia spadku, nabycie spadku przez wymienionych nastąpiło wprost, skoro nie złożono oświadczeń o odrzuceniu spadku, a żaden z powołanych spadkobierców nie jest osobą niemającą pełnej zdolności do czynności prawnych albo osobą, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia, albo osobą prawną. O kosztach postępowania Sąd wyrzekł na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.
Apelacjęod powyższego postanowienia złożyła uczestniczkaA. K. (2)wnosząc o uchylenie go w całości oraz powtórne rozpoznanie sprawy w innym składzie Sądu. Skarżąca zarzuciła, że Sąd I instancji wadliwie uznał, że nie dochowała należytej staranności w ustaleniu czy w skład spadku wchodzą długi. Zdaniem apelującej nie powinna dziedziczyć spadku skoro złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku. Nadto zobowiązania spadkodawczyni wobec wnioskodawcy są przedawnione.

    Apelacjęwniósł także uczestnikM. K. (1)zaskarżając je w zakresie pkt I - odmawiającego zatwierdzenia oświadczenia Uczestnika o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku poK. G.i zarzucając mu naruszenie przepisów prawa procesowego tj.art. 233 k.p.c., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę dowodów, co spowodowało nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego, przejawiające się w ustaleniu przez Sąd, iż: uczestnik nie pozostawał w usprawiedliwionej niewiedzy co do długówK. G., a nadto nie podejmował działań zmierzających do ustalenia stanu spadku, o długach spadkodawczyniK. U.mógł nabyć wiedzę co najmniej w maju 2016 r., w sytuacji gdy dopiero w czerwcu 2017 r. uczestnik otrzymał odpis wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej zawierający zestawienie jej należności;art. 231 k.p.c., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego oraz dokonanie przez Sąd ustaleń w sposób sprzeczny z przeprowadzonymi dowodami, polegające na uznaniu, iż Uczestnik nie dochował należytej staranności przy ustalaniu składu spadku poK. G.; naruszenie przepisów prawa materialnego w postaciart. 1019 § 2 k.c.w zw. zart. 84 i 88 § 2 k.c.poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy wynika, że oświadczenie uczestnika o uchyleniu zostało złożone w odpowiednim czasie i spełniało wymogi do jego zatwierdzenia. Uczestnik pozostawał w niewiedzy co do składu spadku, stanowiącej błąd istotny. Jednocześnie, wskazując na powyższe uchybienia skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez uwzględnienie żądania uczestnika tj zatwierdzenie przez Sąd oświadczenia uczestnika o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku poK. G., a następnie odebranie i zatwierdzenie przez Sąd oświadczenia uczestnika o odrzuceniu spadku poK. G.. Względnie, z uwagi na zgłoszenie zarzutu braku rozpoznania istoty sprawy, wnoszę o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz uczestnika kosztów postępowania w I i II instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.
UczestniczkiJ. S.,M. Ł. (3)iE. W.poparły obydwie apelacje.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Za prawidłowe należy uznać ustalenia Sądu Rejonowego co do daty znalezienia zwłok spadkodawczyni, stopnia pokrewieństwa ze zmarłą poszczególnych osób wskazanych w ustaleniach faktycznych oraz dat złożenia przez poszczególne osoby oświadczeń co do odrzucenia spadku. Ustalenia te wynikają z przywołanych przez Sąd Rejonowy dowodów, a nadto nie były kwestionowane w obydwu apelacjach. Sąd Okręgowy przyjmuje je zatem za własne i czyni podstawą rozstrzygnięcia bez potrzeby och ponownego przytaczania.
Dla rozstrzygnięcia o apelacji uczestniczkiA. K. (2)kluczowe znaczenie ma ustalenie kiedy dowiedziała się o śmierci spadkodawczyni. Co do tej kwestii apelująca sama wskazuje, że została zawiadomiona o pogrzebie spadkodawczyni. Słusznie zatem Sąd Rejonowy uznał, że o fakcie śmierci uczestniczkaA. K. (2)wiedziała najpóźniej w dacie pogrzebu to jest jeszcze w marcu 2014 roku. Nie ma podstaw do czynienia innego ustalenia w tej kwestii skoro sama apelująca wskazuje na swoją wiedzę o dacie pogrzebu spadkodawczyni. Nie ulega też wątpliwości, że uczestniczkaA. K. (2)miała wówczas świadomość co do łączącego ją samą ze zmarłą stopnia pokrewieństwa oraz tego, że w istocie brak osób spokrewnionych ze zmarłą bliżej niż sama uczestniczka. Dlatego też chwilę zawiadomieniaA. K. (2)o śmierci spadkodawczyni należy uznać za chwilę, w której dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku. Sąd Okręgowy podziela wyrażany w literaturze pogląd, że skoro początek biegu terminu zart. 1015 § 1 k.c., w którym można złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku ustalany jest według daty dowiedzenia się o tytule powołania do spadku to dla spadkobiercy ustawowego będzie to z zasady data, w której dowiedział się o śmierci spadkodawcy, o ile w tej dacie wiedział o łączącym go ze zmarłym pokrewieństwie uzasadniającym powołanie do dziedziczenia. Jeżeli zaś chodzi o spadkobiercę ustawowego powołanego w dalszej kolejności, to bieg terminu rozpocznie się od dnia, w którym dowiedział się on, że wyprzedzający go spadkobierca utracił tytuł powołania do dziedziczenia, tj. został wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył chwili otwarcia spadku, na przykład spadek odrzucił (art. 1020 k.c.). Dla rozpoczęcia biegu tego terminu nie jest istotna świadomość tego, że termin ten zaczął biec, ale świadomość okoliczności uzasadniających powołanie do spadku spadkobiercy (zob. Kidyba Andrzej (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom IV. Spadki, wyd. IV publik.: LEX 2015 i cyt. tam J. Pisuliński, Niektóre problemy związane z terminem do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, Rejent 1992, nr 6, s. 54). Innymi słowy, dla rozpoczęcia biegu terminu do ewentualnego złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku nie ma znaczenia to, czy spadkobierca (w tym wypadkuA. K. (2)) wie o istnieniu długów spadkowych, czy też nie ma takiej świadomości. Istotne jest to, że ma wiedzę o śmierci spadkodawcy i nie ma podstaw zakładać, że są bliżsi krewni wyprzedzający go w dziedziczeniu. W konsekwencji słusznie Sąd Rejonowy uznał, że złożenie przez apelującą oświadczenia o odrzuceniu spadku dopiero 29 lipca 2015 roku jest spóźnione. Termin ten upłynął bowiem najpóźniej 30 września 2014 roku. Sąd Okręgowy podkreśla, że termin zart. 1015 § 1 k.c.jest tzw. terminem zawitym. Za Sądem Najwyższym trzeba powtórzyć, że „[u]kształtowanie wart. 1015 § 1 k.c.terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jako terminu zawitego prawa materialnego oznacza, że z chwilą jego upływu wygasa uprawnienie do skorzystania z tego prawa podmiotowego, a oświadczenie złożone po upływie terminu nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Upływ terminu uwzględniany jest z urzędu, nie ma żadnych możliwości jego przedłużenia, a wart. 1015 § 2 k.c.przewidziane zostały konsekwencje biernego zachowania się spadkobiercy, w postaci prostego przyjęcia spadku (…) (tak Sąd Najwyższy w Postanowieniu z dnia 13 grudnia 2012 r., V CSK 18/12). Kwestia wiedzy o długach spadkowych, czy też dochowania należytej staranności co do zbadania stanu spadku (istnienia długów) miałaby znaczenie dla rozstrzygania w razie uchylenia się uczestniczki od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia. UczestniczkaA. K. (2)takiego oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezachowania terminu nie złożyła, ani nie wnioskowała o jego zatwierdzenie, co jest wymagane z mocyart. 1019 § 3 k.c.W konsekwencji słusznie Sąd Rejonowy uznałA. K. (2)za powołaną do dziedziczenia z mocy ustawy i w konsekwencji dziedziczącą spadek. Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił krąg spadkobierców ustawowych dziedziczących spadek. Słusznie też przyjął, że w przypadkuJ. Ł. (1)iA. K. (2)oświadczenia o odrzuceniu spadku zostały złożone z przekroczeniem terminu zart. 1015 k.c.co prowadzi do uznania ich za spadkobierców dziedziczących spadek. Podobnie słuszny był wniosek co do dziedziczenia przez córkiI. Ł.:E. W.iJ. S., które nie złożyły oświadczeń o odrzuceniu spadku. Wywód prawny Sądu Rejonowego jest w tym wypadku wyczerpujący i nie wymaga powtarzania, a Sąd Okręgowy w całości go akceptuje. Sąd Okręgowy podkreśla jedynie, że z mocyart. 924 k.c.spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a na podstawieart. 925 k.c.spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Oznacza to, że w przypadku dziedziczenia ustawowego, takiego jak w niniejszej sprawie, nabycie spadku wynika z samego faktu odpowiedniego pokrewieństwa ze zmarłym. Nabycie spadku ze względu na odpowiednio bliskie pokrewieństwo może zostać zniweczone wolą spadkobierców wyłącznie przez skuteczne złożenie w terminie oświadczeń o odrzuceniu spadku. W przypadkuE. W.iJ. S.oświadczenia o odrzuceniu spadku nie zostały złożone a termin do ich złożenia upłynął nawet jeśliby liczyć go dopiero od daty doręczenia odpisu wniosku w niniejszej sprawie. Z koleiJ. Ł. (1)iA. K. (2)oświadczenie takie złożyli po terminie. Są oni zatem wszyscy spadkobiercami poK. G..
Sąd Okręgowy zwraca uwagę, że w ramach postępowania spadkowego nie ma podstaw do badania czy zobowiązania spadkodawcy względem wierzycieli uległy przedawnieniu. Wierzyciel zmarłego jest zainteresowanym w ustaleniu kto dziedziczy spadek właśnie z powodu łączącego go stosunku prawnego ze spadkodawcą. Z tego względu może wystąpić z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku (art. 510 k.p.c.). To czy zobowiązanie to wygasło lub jest przedawnione może być przedmiotem ewentualnego zarzutu w postępowaniu o wykonanie zobowiązania (np. o zapłatę). Ewentualne przedawnienie roszczeń nie ma wiec wpływu na krąg spadkobierców i nie mogło prowadzić do zmiany zaskarżonego postanowienia. Skutku takiego nie mogło także wywołać skierowania przez sędziego prowadzącego postępowanie dokumentów do tłumaczenia, jak i rozstrzygnięcie co do przyznania wynagrodzenia tłumaczowi. Nie są to bowiem decyzje procesowe mające jakikolwiek wpływ na krąg spadkobierców. Ewentualne uchybienia w tym przedmiocie, nawet jeśliby miały miejsce nie wpływają w żaden sposób na prawidłowość rozstrzygnięcia sprawy.
Mając powyższe na uwadze apelację uczestniczkiA. K. (2)należało uznać za bezzasadną i oddalić ją na podstawieart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
Oddalenie apelacji uczestniczkiA. K. (2)bezpośrednio wpływa na rozstrzygnięcie o apelacji uczestnikaM. K. (1).M. K. (1)dochodziłby bowiem do dziedziczenia wyłącznie w przypadku skutecznego odrzucenia spadku przez jego matkęA. K. (2)(art. 1020 k.c.w zw. zart. 934 § 2 k.c.). Skoro jednak oświadczenieA. K. (2)zostało złożone po upływie terminu zart. 1015 k.c.i dziedziczy ona spadek, to dla uczestnikaM. K. (1)w ogóle nie rozpoczął bieg termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku zart. 1015 k.c.Złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przez osobę, w stosunku do której nie rozpoczął jeszcze biegu termin określony wart. 1015 § 1 k.c., jest bezskuteczne (por. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2018 r., III CZP 36/18). W konsekwencji orzekanie w przedmiocie zatwierdzenia uchylenia się od skutków niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku przezM. K. (1)jest niedopuszczalne. Sąd Rejonowy przesądzając o dziedziczeniu spadku przezA. K. (2)powinien był zatem umorzyć postępowanie w przedmiocie wnioskuM. K. (1)(art. 355 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.). Nie miał bowiem podstaw do orzekania o zatwierdzeniu uchylenia się od skutków niezachowania terminu skoro termin ten w ogóle nie rozpoczął biegu. W konsekwencji w tej części należało zmienić zaskarżone postanowienie uznając apelację za uzasadnioną (art. 386 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.)
O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Okręgowy orzekł na ogólnej zasadzie zart. 520 § 1 k.p.c.uznając, że każdy z uczestników ma swój własny interes w ustaleniu spadkobierców. Nie ma więc podstaw do rozliczania kosztów pomiędzy stronami.

SSO Agnieszka Cholewa-Kuchta   SSO Zbigniew Zgud   SSO Jarosław Tyrpa