Sąd Apelacyjny w Poznaniu
I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej
Sygnatura akt: I ACa 913/18
Data wyroku: 2019-07-19 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Ryszard Marchwicki, Sędzia Małgorzata Mazurkiewicz-Talaga
Słowa kluczowe: Odszkodowanie
Podstawa prawna: art. 417 kc

Sygn. aktI ACa 913/18

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 19 lipca 2019 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu I Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: Sędzia Małgorzata Mazurkiewicz-Talaga
Sędziowie: Ryszard Marchwicki
Piotr Górecki (spr.)
Protokolant: st. sekr. sąd. Katarzyna Kaczmarek
po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2019 r. w Poznaniu
na rozprawie
sprawy z powództwaB. B. (1)
przeciwko
    Skarbowi Państwa -(...)

o zapłatę
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu
z dnia 27 czerwca 2018 r., sygn. akt I C 1835/15

1
oddala apelację,

2
zasądza od pozwanego na rzecz powódki 8.100 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Ryszard Marchwicki Małgorzata Mazurkiewicz – Talaga Piotr Górecki

Sygn. akt IA Ca 913/18

UZASADNIENIE
PowódkaB. B. (2)wniosła przeciwko Skarbowi Państwa -(...)o:
1) zasądzenie od pozwanego kwoty 3.000.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 10 grudnia 2014 r. do dnia zapłaty oraz
2) zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów postępowania według przedłożonego spisu kosztów, a w przypadku jego nieprzedłożenia według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powódki na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
Wyrokiem z dnia 27 czerwca 2018 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu:
1) zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 1.214.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 28 lutego 2018r. do dnia zapłaty,
2) oddalił powództwo w pozostałym zakresie,
3) koszty postępowania rozłożył stosunkowo w ten sposób, że powódkę obciążył w 60% a pozwanego w 40%, a
4) orzeczenie w przedmiocie kosztów postępowania pozostawił do wyliczenia referendarzowi sądowemu po uprawomocnieniu się wyroku (sygn. akt IC 1835/15).
Powyższy wyrok zapadł w oparciu o następujące ustalenia faktyczne.
A. M. (1)był właścicielem majątku położonego w miejscowościD.-P., gminaD., powiat(...), województwo(...)obejmującego zespół dworsko-parkowy, podwórze gospodarcze, kolonię mieszkaniową oraz grunty o przeznaczeniu rolnym wyszczególnione w martykułach katastralnych, dla którego to majątku prowadzona była dawniej księga wieczysta KWD., tom XI. Całkowita powierzchnia nieruchomości wynosiła 187.03,77 ha. W 1909 r. w miejsce dawnego dworu drewnianego wzniesiono nowy dwór secesyjny (murowany z cegły, kryty dachówką) o charakterze willi podmiejskiej. Budynek pełnił funkcję mieszkalną, był obiektem parterowym, podpiwniczonym oraz posiadał poddasze użytkowe. W dworku tym mieszkałA. M. (1)wraz z rodziną. Teren w większości zajęty był przez park dworski o powierzchni 1,3 ha, założony pod koniec XIX wieku. Zespół dworsko - parkowy otoczony był ogrodzeniem. Na części terenu o powierzchni około 0,07 ha urządzono staw rybny.
Obecnie zespół dworsko - parkowy położony jest na nieruchomości znajdującej się wO.D., obejmującej częśćdziałki (...)o powierzchni 2.0813 ha, dla której Sąd Rejonowy w Kościanie, IX Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych wŚ., prowadzi księgę wieczystą KW nr POI(...). Majątek należący doA. M. (1)został przejęty na rzecz Skarbu Państwa na mocy art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu(...) Komitetu (...)z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W dniu 25 sierpnia 1985 r, zespół dworsko - parkowy wD.został wpisany do rejestru zabytków, a w 1986 r. budynek dworu przeszedł remont kapitalny.
W dniu 5 października 1989 r. w Państwowym Biurze Notarialnym wŚ.przed notariuszemJ. O.została zawarta umowa (rep. A nr(...)na mocy której Skarb Państwa zbył nieruchomość o numerzedziałki ewidencyjnej nr (...), o powierzchni 2,2100 ha na rzecz Rolniczego Kombinatu Spółdzielczego wD.. Użytkujący obiekt RKS wD.prowadził na obiekcie systematyczne remonty bieżące. Obiekt użytkowany był jako mieszkania i biura.
Spadkobiercami właściciela majątku położonego w miejscowościD. A.M., zmarłego w dniu 5 listopada 1954 r. byli:H. M.,Ł. M.,U. M.,J. M.iA. M. (2). W dniu 5 czerwca 1956 r. zmarłaU. M., a spadek po niej nabyłA. M. (2). W dniu 28 maja 1963 r. zmarłaH. M., a spadek po niej nabyliJ. M.iA. M. (2). W dniu 16 lipca 1973 r. zmarłaŁ. M., a spadek po niej nabyliA. M. (2)iJ. M.. W dniu 26 kwietnia 1986 r. zmarłJ. M., a spadek po nim nabyłA. M. (2). W dniu 9 kwietnia 2003 r. zmarłA. M. (2), a spadek po nim nabyła powódkaB. B. (2)w całości.

A. M. (2)już co najmniej od lat dziewięćdziesiątych XX wieku podejmował starania dotyczące zwrotu majątku położonego miejscowościD.-P., jednak bezskutecznie. Wnioskiem z dnia 10 czerwca 2005 r., uzupełnionym w piśmie z dnia 14 września 2006 r., powódka zwróciła się do(...)o stwierdzenie, że przedmiotowa nieruchomość położona w miejscowościD.-P.nie podlegała pod działanie przepisuart. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Decyzją z dnia 24 lipca 2014 r., nr(...),(...)stwierdził, iż część nieruchomości położonej w miejscowościD.-P., obrębD., gminaD., powiat(...), województwo(...), zapisana dawniej w księdze wieczystej KWD., tom XI, k. 381, obejmująca częśćdziałki nr (...), obecnie zapisana wksiędze wieczystej nr (...)(KW nr POI(...)) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Śremie nie podlegała pod działanieart. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 roku.
Pismem z dnia 17 listopada 2014 r. powódka zwróciła się do(...)o zwrot w/w nieruchomość bądź wypłatę stosownego odszkodowania.(...)w piśmie z dnia 10 grudnia 2014 r. odmówił wydania nieruchomości wskazując, iż nie stanowi już ona własności Skarbu Państwa, albowiem na podstawie umowy sprzedaży z dnia 17 listopada 2009 r. zawartej w formie aktu notarialnego prawo własności przedmiotowej nieruchomości nabyłaSpółka (...) Sp. z o.o.wB.. Jednocześnie(...)wskazał, że organem właściwym do dochodzenia odszkodowania jest sąd powszechny.
Wartość rynkowa prawa własności części nieruchomości gruntowej zabudowanej zespołem dworsko - pałacowym, położonej wD.według stanu na dzień 13 września 1944 r, z uwzględnieniem średniego stanu technicznego wynosi 1.214.000 zł.
W ocenie Sądu Okręgowego w Poznaniu powódka wprawdzie spóźniła się z dochodzeniem przedmiotowego roszczenia, albowiem termin przedawnienia upłynął w październiku 1999 r. Jednakże opóźnienie to, zdaniem Sądu I instancji, było usprawiedliwione okolicznościami sprawy. W tej sytuacji, sąd ten uznał, iż podniesienie przez pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia było nie do pogodzenia z zasadami sprawiedliwości społecznej (art. 5 k.c.). Pozwany co do zasady ponosi odpowiedzialność za szkodę poniesioną przez powódkę, na podstawieart. 417 § 1 k.c.w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją dokonaną z dniem 1 września 2004 r. (art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 162, poz. 1692 ze zm., nakazujący stosowanie przepisów obowiązujących w czasie zajścia zdarzenia prawnego).
Apelację od powyższego rozstrzygnięcia w pkt 1 i 3 wniósł pozwany. Skarżący podniósł następujące zarzuty odwoławcze:
1) naruszenieart. 5 k.c.w zw, zart. 442 § 1 k.c.przez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że powoływanie się przez pozwanego na zarzut 2) 2) przedawnienia stanowiło nadużycie prawa,
naruszenieart. 481 § 1 k.c.w zw. zart. 364 § 2 k.c.orazart. 160 k.p.c.przez ich niewłaściwe zastosowanie i zasądzenie odsetek ustawowych od dnia doręczania pozwanemu odpisu opinii biegłego sądowego,
W konsekwencji pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa przy zasądzeniu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej RP.
Powódka wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie. Sąd odwoławczy podzielił ustalenia faktyczne sądu I instancji i tym samym przyjął za własne.
Wypada zatem odnieść się do zarzutów odwoławczych. Skarżący podniósł zarzut naruszeniaart. 5 k.c.w zw. zart. 442 § 1 k.c.przez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że powoływanie się przez pozwanego na zarzut przedawnienia stanowiło nadużycie prawa. Zarzutu tego nie można podzielić. Przypomnieć w tym miejscu trzeba, że w dniu 5 października 1990 r, nastąpiło zbycie przez Skarb Państwa przedmiotowej nieruchomości na rzecz RKS wD.. Zgodnie z wyrokiem wyrok Sądu Najwyższego z 22 listopada 2012 r., (IICSK 128/12, OSNC 2013/6/79), termin przedawnienia roszczeń odszkodowawczych za szkodę poniesioną wskutek bezprawnego zbycia przez Skarb Państwa nieruchomości wadliwie przejętej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu(...) Komitetu (...)z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) rozpoczyna bieg od dnia wydania decyzji administracyjnej w trybie§ 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej- Dz.U. Nr 10, poz. 51 ze zm,- (art. 442 § 1 zdanie pierwsze k.c.), jednak w każdym wypadku roszczenie to ulega przedawnieniu z upływem dziesięciu lat od dnia zbycia nieruchomości (art. 442 § 1 zdanie drugie k.c.). Niewątpliwie podzielić należało stanowisko sądu I instancji, że zdarzeniem wyrządzającym szkodę była sprzedaż przez Skarb Państwa nieruchomości w 1989 r. Dopóki jednak nie zapadła decyzja wydana na podstawie§ 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., dopóty powódka nie mogłaby kwestionować tytułu prawnego Skarbu Państwa do nieruchomości, a zatem wykazać swojego tytułu prawnego i wywodzić bezprawność dokonanego zbycia, a w konsekwencji poniesienia szkody. Dopiero w chwili uprawomocnienia się decyzji powódka (jej poprzednicy prawni) dowiedzieli się o wadliwości przejęcia nieruchomości na podstawie dekretu o reformie rolnej i o braku tytułu prawnego Skarbu Państwa wskutek tego, że nigdy nie nastąpiło nabycie prawa własnościex lege, a w konsekwencji o bezprawności dokonanej sprzedaży. Decyzja administracyjna, o której stanowi§ 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., wywiera skutek prawnorzeczowy i stanowiła wyłączną podstawę uzyskania przez byłych właścicieli lub ich spadkobierców wiadomości, że Skarb Państwa nie nabył z mocy prawa własności nieruchomości na podstawie art 2 ust. 1 lit. e dekretu. Uzyskanie takiej decyzji było też niezbędne dla skutecznego dochodzenia roszczenia odszkodowawczego.
Wynika więc, że powództwo co do zasady przedawniło się w październiku 1999 r. (1989 - data zbycia nieruchomości + 10 lat), a więc kiedy to powódka jeszcze nie wiedziała o szkodzie, bowiem wiedzę tą uzyskała najwcześniej w lipcu 2014 r., kiedy to(...)wydał decyzję administracyjną w trybie § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., co nastąpiło 24 lipca 2014 r. Sam wniosek o wszczęcie postępowania administracyjnego został złożony 5 lat po terminie przedawnienia, ale w sytuacji - na co zasadnie uwagę zwrócił sąd I instancji - gdy poprzednik prawny powódki pisał do różnych organów w sprawie odzyskania przedmiotowej nieruchomości (m. in. pismoA. M. (2)z 31 marca 1998 r. do(...)(k. 163), wniosek do sądu wieczystoksięgowego z 5 kwietnia 1998 r. (k. 165). Pozew w przedmiotowej sprawie wpłynął w lipcu 2015 r., a więc zaledwie po upływie 1 roku od wydania decyzji administracyjnej przez(...)czyli od uzyskania przez powódkę wiedzy o szkodzie. Wniosek o wszczęcie postępowania administracyjnego został złożony w 2005 r., czyli po upływie przedawnienia (1999), niemniej jednak wcześniej i przed upływem tego przedawnienia poprzednik prawny powódki wykazywał aktywność mającą na celu odzyskanie nieruchomości. Wszystkie te okoliczności in casu pozwalają przyjąć, że w zaistniałych okolicznościach zarzut przedawnienia jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Z tego też względu należało w tym zakresie podzielić zapatrywania sądu I instancji. Przeciwna argumentacja pozwanego akcentująca, że powódka złożyła wniosek o wszczęcie postępowania administracyjnego dopiero w 2005 r., nie zasługiwała na uwzględnienie. Sąd Najwyższy wskazał, iż oceniając zgodność zarzutu przedawnienia z zasadami współżycia społecznego należy wziąć pod uwagę charakter dochodzonego roszczenia, przyczynę opóźnienia oraz czy opóźnienie z wniesieniem powództwa nie było nadmierne (wyrok SN z 12.12.2007 r., V CSK 334/07,L.; wyrok SN 2.4.2003 r., I CKN 204/01,L.; por. wyrok SA w Klukowie z 3.3.2011 r., II AKa 19/11, Prok. i Pr, 2011, Nr 11, poz. 46; por. wyrok SA w Klukowie z 8.4.2016 r., I ACa 1831/15,L.). Mając więc na uwadze charakter roszczenia związanego z restytucją praw majątkowych obejmujących posiadłość rodzinną powódki przejętą bezprawnie na podstawie dekretu PKWN, przyczyną opóźnienia związaną w dużej mierze z działaniami organów Państwa oraz tym, że ostatecznie powództwo zostało złożono tok po dowiedzeniu się przez powódkę o szkodzie, zaistniały uzasadnione przesłanki do uznania zarzutu przedawnienia za naruszającegoart. 5 k.c.
Nie był zasadny także i drugi z podniesionych zarzutów odwoławczych, a mianowicie zarzut naruszenia art, 481§ 1 k.c, w zw. zart. 364 § 2 k.c.orazart. 160 k.p.c.przez ich niewłaściwe zastosowanie i zasądzenie odsetek ustawowych od dnia doręczania pozwanemu odpisu opinii biegłego sądowego. Zauważyć trzeba, że zobowiązany do zapłaty odszkodowania pozostaje w opóźnieniu w wykonaniu tego obowiązku, uzasadniającym roszczenie o odsetki, dopiero od dnia wezwania go o zapłatę, przy czym obowiązek ten ogranicza się do rozmiarów szkody istniejącej w momencie wezwania (art. 455 k.c,). Wezwanie o wypłatę odszkodowania nastąpiło pismem z powódki z 17 listopada 2014 r., aczkolwiek w piśmie tym - skierowanym do(...)- powódka swojego roszczenia kwotowo nie sprecyzowała. Wojewoda pismem z 10 grudnia 2014 r. wskazał jej, że organem właściwym do dochodzenia odszkodowania w związku z jego decyzją z 17 listopada 2014 r. jest "sąd powszechny,, (k. 48). W konsekwencji powódka wniosła w 2015 r. pozew, a w toku postępowania sąd przeprowadził dowód z opinii biegłego, który precyzyjnie wyliczył kwotę należnego jej odszkodowania. Opinię uzupełniającą biegłegoW. J.z 14 lutego 2018 r., pozwany otrzymał 28 lutego 2018 r. (k. 446), a zatem zasadnie sąd I instancji przyjął, że pozwany jest w opóźnieniu w spełnieniu świadczenia od tego dnia. Z tego też względu nie było podstaw do zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia wyrokowania, czego domagał się skarżący. Zasądzenie więc przez sąd I instancji odsetek za opóźnienie od dnia 28 lutego 2018 r., nie naruszało prawa.
Mając na uwadze powyższe ustalenia faktyczne jak i przedstawioną argumentacje prawną, sąd odwoławczy apelacje pozwanego oddalił na podstawieart. 385 k.p.c.
W pkt 2 sąd zasądził od pozwanego na rzecz powódki 8.100 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym (art. 98 k.p.c, i § 2 pkt 7 oraz § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie).
Ryszard Marchwicki Małgorzata Mazurkiewicz – Talaga Piotr Górecki