Sąd Apelacyjny w Poznaniu
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 1365/19
Data wyroku: 2020-05-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Dorota Goss-Kokot, sędzia Marta Sawińska
Słowa kluczowe: Wysokość świadczenia
Podstawa prawna: art. 25 ust. 1b, art. 114 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

Sygn. aktIII AUa 1365/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 maja 2020 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący: sędzia Marta Sawińska
Sędziowie: Dorota Goss-Kokot
del. Renata Pohl
Protokolant: Emilia Wielgus
po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2020 r. wP.na posiedzeniu niejawnym
sprawyA. L.
przeciwkoZakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddział wP.
o wysokość emerytury
na skutek apelacjiA. L.
od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu
z dnia 2 września 2019 r. sygn. akt VII U 1616/19

zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 oraz poprzedzającą go decyzję i przyznajeA. L.prawo do obliczenia emerytury bez pomniejszenia o sumę kwot pobranych emerytur – od 15 sierpnia 2013r.

Renata Pohl

Marta Sawińska

Dorota Goss-Kokot

UZASADNIENIE
Decyzją z dnia 29 kwietnia 2019 r. o znaku(...), w związku ze skargąA. L.o wznowienie postępowania z dnia 19 kwietnia 2019 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział wP.na podstawie przepisuart. 151 § 2w związku zart. 146 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego(Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm.) odmówiłA. L.uchylenia decyzji z dnia 25 września 2013 r. o znaku(...)i stwierdził jej wydanie z naruszeniem prawa.
W uzasadnieniu decyzji, organ rentowy w oparciu oart. 146 § 1 k.p.a.wskazał, że uchylenie decyzji z powodu orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności aktu normatywnego zKonstytucją, na podstawie którego została wydana decyzja, nie może nastąpić, jeżeli od dnia doręczenia decyzji, upłynęło pięć lat. W takim przypadku, zgodnie zart. 151 § 2 k.p.a., organ administracji publicznej ogranicza się do stwierdzenia wydania zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa oraz wskazuje okoliczności, z powodu których nie uchylił tej decyzji. Od dnia doręczenia zaskarżonej decyzji z dnia 25 września 2013 r. upłynęło 5 lat, nie jest więc możliwe jej uchylenie.
A. L.w piśmie z dnia 20 maja 2019 r., z zachowaniem przepisanego trybu i terminu, wywiodła odwołanie od powyższej decyzji argumentując, że nie powinna ona ponosić konsekwencji tego, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego zapadł dopiero w 2019 r.
W braku wniosku stron o przeprowadzenie rozprawy sąd uznał, że nie jest ono konieczne i rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym w trybie przepisuart. 1481§ 1-3 k.p.c.
Wyrokiem z dnia 2 września 2019 r. odwołanie oddalono.
U podstaw powołanego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne:
A. L.urodziła się (...), w latach 1972 - 2008 pozostawała czynna zawodowo.
Odwołująca w dniu 25 lipca 2008 r. wystąpiła do organu rentowego z wnioskiem o przyznanie emerytury w obniżonym wieku, tj. 55 lat w przypadku kobiet. Decyzją z dnia 17 listopada 2008 r. o znaku(...)organ rentowy przyznał odwołującej prawo do emerytury od 1 lipca 2008 r. Do ustalenia podstawy wymiaru emerytury, organ rentowy przyjął wynagrodzenie z 10 kolejnych lat kalendarzowych, tj. od 1 stycznia 1989 r. do 31 grudnia 1998 r. i wskaźnik wysokości podstawy wymiaru – 113,77%. Do ustalenia wysokości świadczenia ZUS przyjął ponadto 35 lat i 10 miesięcy okresów składkowych i 3 miesiące okresów nieskładkowych. Wypłata świadczenia uległa jednakże zawieszeniu z powodu kontynuacji zatrudnienia. W wyniku przedłożenia w dniu 7 sierpnia 2008 r. świadectwa pracy, ZUS tą samą decyzją podjąłA. L.wypłatę emerytury od 1 sierpnia 2008 r.
W dniu 29 sierpnia 2013 r. do organu rentowego wpłynął wniosekA. L.o przyznanie prawa do emerytury powszechnej. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 25 września 2013 r. o znaku(...)przyznałA. L.emeryturę od 15 sierpnia 2013 r., tj. od osiągnięcia wieku. Podstawa obliczenia emerytury uległa pomniejszeniu o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur, w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Wysokość emerytury została obliczona zgodnie z zasadami, określonymi w art. 26 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tj. do kwoty składek zewidencjonowanych na koncie z uwzględnieniem waloryzacji (103.039,01 zł) dodano kwotę zwaloryzowanego kapitału początkowego (492.526,71 zł) i od uzyskanej sumy odjęto sumę kwot pobranych emerytur po uwzględnieniu kwoty wypłaconego wyrównania (119.735,22 zł), po czym uzyskany wynik podzielono przez dalsze średnie trwanie życia (253,70 m-cy). Wysokość emerytury wyniosła 1875,56 zł, jednakże jej wypłata uległa zawieszeniu, ponieważ okazała się świadczeniem mniej korzystnym w stosunku do wypłacanego.
Decyzja z dnia 25 września 2013 r. o znaku(...)została przekazana do wysyłki w dniu 30 września 2013 r.A. L.nie zakwestionowała faktu doręczenia jej tej decyzji ani wydłużonego terminu doręczenia niż zwyczajowy. Na czwartej stronie tej decyzji odwołująca uczyniła odręczną adnotację o treści: „legitymację otrzymałam 30.9.2013”.
W dniu 19 kwietnia 2019 r. do organu rentowego wpłynął wniosek, w którym odwołująca powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r. wniosła skargę o wznowienie postępowania i ponowne przeliczenie przysługującej jej emerytury.
Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2019 r. organ rentowy wznowił postępowanie administracyjne, zakończone ostateczną decyzją z dnia 25 września 2013 r. o znaku(...)w sprawie przyznania emerytury. Po przeanalizowaniu akt sprawy, ZUS w dniu 29 kwietnia 2019 r. wydał zaskarżoną decyzję odmowną.
Powyższy stan faktyczny sąd ustalił w oparciu o dokumenty, znajdujące się w aktach organu rentowego o nr(...). Za w pełni wiarygodne i przydatne dla ustalenia stanu faktycznego sąd uznał zgromadzone w sprawie dokumenty, które nie były kwestionowane przez strony, a sąd nie znalazł podstaw, aby czynić to z urzędu. Dokumenty urzędowe zostały sporządzone w przepisanej formie przez właściwe organy w zakresie ich kompetencji, a więc stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo poświadczone (art. 244 § 1 k.p.c.). Natomiast dokumenty prywatne korzystają z domniemania autentyczności oraz domniemania, iż zawarte w nich oświadczenia złożyła osoba, która je podpisała (art. 245 k.p.c.).
W tym stanie rzeczy sąd I instancji uznał, że odwołanie nie zasługuje na uwzględnieniu i podlega oddaleniu. Wskazał dalej, że przedmiot sporu w niniejszym postępowaniu stanowiło ustalenie, czy zaszły przesłanki do uchylenia decyzji ZUS z dnia 25 września 2013 r. o znaku(...), przyznającejA. L.prawo do emerytury ustawowej, której podstawa wymiaru została pomniejszona w związku z obowiązującym w dacie wydania decyzji, przepisem art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tj. o sumę kwot pobranych z tytułu wcześniejszej emerytury.
Zgodnie bowiem z przepisemart. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych(aktualnie Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 t.j. ze zm.), jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisówart. 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r.- Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2017 r. poz. 1189), podstawę obliczenia emerytury, o której mowa wart. 24, ustaloną zgodnie zust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.
W dniu 6 marca 2019 r. w sprawie sygn. P 20/16, zapadł wyrok, w którym Trybunał Konstytucyjny orzekł, żeart. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w brzmieniu obowiązującym do 30 września 2017 r., w zakresie, w jakim dotyczyurodzonych w (...)r. kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy, jest niezgodny zart. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
W uzasadnieniu Trybunał Konstytucyjny wskazał, że wprowadzenie doustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznychmechanizmu potrącania kwot pobranych świadczeń z tytułu wcześniejszej emerytury przy obliczaniu podstawy emerytury powszechnej dla kobieturodzonych w (...)r., nastąpiło z naruszeniem wynikającej zart. 2 Konstytucjizasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Ubezpieczone, które zdecydowały się przejść na wcześniejszą emeryturę, nie miały – w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego – świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie mogły wówczas przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Nie spodziewały się, że fakt wypłacania świadczeń emerytalnych, wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej. Na uwagę zasługuje również to, że kobiety te przez cztery lata mogły realizować swoje uprawnienia w oparciu o obowiązujący przed 2013 r. stan prawny. Natomiast zasady ustalania wysokości świadczeń emerytalnych, wypłacanych kobietom urodzonym w latach 1949-1952, które przeszły na tych samych warunkach na emeryturę wcześniejszą, pozostały niezmienione.
Trybunał Konstytucyjny zaakcentował również, że inaczej kształtuje się swoboda regulacyjna ustawodawcy w zakresie normowania świadczeń przyszłych, które nie są jeszcze realizowane, a inaczej w zakresie uprawnień, które już są realizowane, w szczególności w sytuacji gdy chodzi o uprawnienia wzajemnie ze sobą powiązane, tj. jeżeli realizacja jednego z uprawnień wpływa na ukształtowanie elementów uprawnienia z nim powiązanego (…). Ustawodawca, dokonując zmiany zasad ustalania wysokości emerytury powszechnej w stosunku do kobiet,urodzonych w (...)r., naruszył zatem zasadę lojalności państwa względem obywateli. Wprowadzając nowe, mniej korzystne zasady po rozpoczęciu realizacji uprawnień w zakresie wcześniejszej emerytury, naraził te kobiety na nieprzewidziane skutki, które w istocie stanowiły dla nich pułapkę. Gdyby w momencie podejmowania decyzji o przejściu na taką emeryturę wiedziały, jakie będą tego konsekwencje dla ustalania wysokości emerytury powszechnej, być może nie skorzystałyby z tego uprawnienia. Obowiązkiem ustawodawcy jest określenie skutków finansowych regulacji prawnych i podejmowanie racjonalnych decyzji w oparciu o możliwości finansowe państwa w odpowiedniej perspektywie czasu. (…). Skutkiem niniejszego wyroku jest prawo wznowienia postępowania z mocyart. 190 ust. 4 Konstytucjidla wszystkich kobiet, objętych zakresem orzeczenia Trybunału. Przepis ten otwiera drogę do sanacji konstytucyjności sytuacji prawnych, w których zastosowanieart. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznychwywołało konsekwencje zakwestionowane przez Trybunał.
Stosownie doart. 145a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego zKonstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja.
Oznacza to, żeurodzona w (...)r. odwołująca, mogła ubiegać się o wznowienie postępowania zakończonego prawomocną decyzją z dnia 25 września 2013 r. o znaku(...). Możliwość ta nie obligowała jednakże z automatu organu rentowego do uchylenia tej decyzji.
Zgodnie z przepisemart. 146 § 1 k.p.a., uchylenie decyzji z przyczyn określonych wart. 145 § 1 pkt 1 i 2nie może nastąpić, jeżeli od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji, upłynęło dziesięć lat, zaś z przyczyn określonych wart. 145 § 1 pkt 3-8oraz wart. 145a i art. 145b, jeżeli od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji upłynęło pięć lat. Jeżeli w wyniku wznowienia postępowania, nie można uchylić decyzji na skutek okoliczności, o których mowa wart. 146, organ administracji publicznej ograniczy się do stwierdzenia wydania zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu których nie uchylił tej decyzji (art. 151 § 2 k.p.a.).
Mając na uwadze okoliczności przedmiotowej sprawy sąd zważył, że nie zaistniały podstawy do uchylenia decyzji z dnia 25 września 2013 r. o znaku(...), albowiem od dnia jej doręczenia upłynęło 5 lat. Jakkolwiek decyzja ta została do odwołującej wysłana przesyłką nierejestrowaną (w aktach ZUS próżno szukać zwrotnego potwierdzenia odbioru przesyłki, względnie numeru jej nadania), to jest to sposób doręczenia decyzji, zgodny z przepisami prawa. W oparciu oart. 71a ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznychZakład może bowiem przesyłać pisma i decyzje listem zwykłym. W razie sporu natomiast, ciężar dowodu doręczenia pisma lub decyzji, o których mowa wust. 1, spoczywa na Zakładzie (art. 71 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Dopiero zatem, gdy kwestia doręczenia decyzji, bądź daty jej doręczenia, stanie się sporna między stronami, to ciężar dowodu w tym zakresie zostaje przeniesiony na organ rentowy.
W przedmiotowej sprawieA. L.nie podnosiła zarzutu nieotrzymania decyzji z dnia 25 września 2013 r. i nie kwestionowała terminu jej doręczenia, tzn. nie podnosiła, że był on znacząco późniejszy, niż zwyczajowy termin doręczeń. Ciężar odwołania zasadzał się na poczuciu niesprawiedliwości, jakieA. L.żywi w związku z wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyroku dopiero w 2019 r., zamykając w ten sposób kobietomurodzonym w (...)r. drogę do skutecznego wznowienia postępowania administracyjnego i wydania nowych decyzji, przyznających prawo do emerytury bez zastosowania niekonstytucyjnego przepisu art. 25 ust. 1b z uwagi na upływ 5 lat.
Reasumując, w niniejszej sprawie nie było podstaw do uchylenia decyzji organu rentowego z dnia 25 września 2013 r.
Na marginesie wskazano, że sytuacją kobiet z rocznika(...)r. zajął się Sejm RP, który 12 lipca 2019 r. podjął uchwałę dotyczącą nowelizacjiustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z projektem Senatu, kobietyurodzone w (...)r, które przeszły na wcześniejszą emeryturę, a teraz nie mogą jej przeliczyć z powodu upływu 5 lat, dostałyby 6 miesięcy na złożenie wniosku do ZUS o przeliczenie im świadczeń z uwzględnieniem wyroku TK. W dniu 15 lipca 2019 r. projekt nowelizacji trafił do Sejmu RP. Marszałek Sejmu skierował projekt do konsultacji do partnerów społecznych, Rady Nadzorczej ZUS, sejmowych biur: legislacyjnego i analiz.
Reasumując powyższe, w obecnym stanie prawnym sąd na podstawie ww. przepisów orazart. 47714§1 k.p.c.uznał decyzję ZUS z dnia 29 kwietnia 2019 r. za prawidłową i oddalił od niej odwołanie, o czym orzekł w punkcie 1 wyroku. W punkcie 2 wyroku sąd nie obciążył odwołującej kosztami zastępstwa prawnego organu rentowego, mając na uwadze wysokość świadczenia emerytalnego pobieranego przez odwołującą. Sąd uznał, że w rozpoznawanej sprawie zachodzi sytuacja wyjątkowa, uzasadniająca nieobciążanie odwołującej tymi kosztami na podstawieart. 102 k.p.c.Zgodzić należy się z odwołującą, że nie jest winą kobiet z rocznika(...), że wyrok Trybunału Konstytucyjnego zapadł dopiero w 2019 r.
Apelację od powołanego orzeczenia wywiodła ubezpieczona domagając się zmiany wyroku i wydanie orzeczenia zgodnie z żądaniem wniosku.
Przywołano treść orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego oraz bieżące orzecznictwo sądowe, nadto – bierność ustawodawcy w rozwiązaniu systemowym sytuacji kobiet rocznik(...)w aspekcie ich uprawnień emerytalnych.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Na wstępie Sąd Apelacyjny wskazuje, że środek zaskarżenia złożono po dniu 7 listopada 2019 r., nie zawierając w jego treści wniosku o rozpoznanie sprawy na rozprawie, co skutkowało wydaniem wyroku na posiedzeniu niejawnym zgodnie z brzmieniemart. 374 k.p.c.O wyznaczenie rozprawy nie wniosła także ubezpieczona.
Powołane w środku zaskarżenia zarzuty okazały się trafne.
Stan faktyczny w niniejszej sprawie pozostawał bezsporny i został prawidłowo przedstawiony przez Sąd Okręgowy. Przypomnieć należy, że w dniu 19 kwietnia 2019 wskazującart. 145a k.p.a., złożyła wniosek o wznowienie postępowania zakończonego prawomocną decyzją z 25 września 2013 r. Ponadto domagała się obliczenia świadczenia bez zastosowania uznanego za niekonstytucyjny (wobec części ubezpieczonych kobiet) przepisuart. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wydaną w tym dniu 29 kwietnia 2019 r. zaskarżoną decyzją stwierdził wydanie decyzji z 25 września 2013 r. z naruszeniem przepisów prawa, lecz z odwołaniem się doart. 146 k.p.a.odmówił jej uchylenia z uwagi na upływ pięciu lat od jej doręczenia.
Na wstępie wyraźnie wskazać należy, żeart.190 ust.4 Konstytucjiprzesądza, iż orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stanowi samodzielną i szczególną podstawę wznowienia postępowania wymienioną expressis verbis w przepisach regulujących postępowanie zarówno sądowe (art. 4011k.p.c.iart. 540 § 2 k.p.k.), jak i administracyjne (art. 145a k.p.a.). Stosownie do art. 124 ustawy o emeryturach i rentach w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w niej stosuje się przepisykodeksu postępowania administracyjnegochyba, że ustawa stanowi inaczej. Za przepis, na podstawie którego może dojść do wzruszenia decyzji organu rentowego wydanej w oparciu o akt normatywny uznany orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego za niezgodny zKonstytucją, należy zatem uznaćart. 145a k.p.a., w myśl którego można żądać wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego zKonstytucją, umową międzynarodową lub ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja (§ 1), a w sytuacji określonej w§ 1skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Po złożeniu takiej skargi do organu rentowego dochodzi do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji dotkniętej opisaną wadą i zastąpienia jej decyzją uwzględniającą stan prawny, który pomija derogowaną orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego regulację. Jak jednak wynika z treściart. 146 § 1 kpauchylenie decyzji z przyczyn określonych m.in. wart. 145 anie może nastąpić jeżeliod dnia doręczenia decyzjiupłynęło pięć lat.
Sąd Apelacyjny rozpoznający niniejszą sprawę podziela pogląd Sądu I instancji, że pozwany może powoływać się na upływ 5 lat od doręczenia decyzji z dnia 25 września2013 r. mimo wysłania przesyłki listem zwykłym zgodnie z unormowaniemart.71 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentatorzy wyraźnie wskazują na możliwość wykazywania faktu doręczenia decyzji administracyjnej wszelkimi dostępnymi środkami dowodowymi. W rozpoznawanej sprawie pozwany wykazał fakt jej wysłania w dacie 30 września 2013 r. Ubezpieczona zaś – jak wynika z analizy akt emerytalnych - nigdy nie sygnalizowała faktu doręczenia tej decyzji z jakimkolwiek opóźnieniem.
Przyjmując powyższą argumentację uznać należy powołane w tej mierze argumenty sądu I instancji za słuszne.
Powyższe jednak – jak zaznaczono na wstępie – nie świadczy o zasadności rozstrzygnięcia.
Pozwany organ rentowy rozpoznając wniosek ubezpieczonej winien był zdaniem Sądu Apelacyjnego podjąć wszelkie działania zmierzające do dopełnienia obowiązku działania z urzędu na korzyść osób uprawnionych do świadczeń emerytalno-rentowych (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 17 marca 2011 r., I UK 332/10, LEX nr 811827; z dnia 4 grudnia 2012 r., II UK 130/12, OSNP 2013 nr 21-22, poz. 258; z dnia 9 grudnia 2015 r., I UK 533/14 LEX nr 1958500 i powołane w nich wcześniejsze orzecznictwo).
Wniosek zawierał bowiemprzede wszystkimwskazanie na wyrok Trybunału Konstytucyjnego jako podstawę do wstecznego obliczenia świadczenia w sposób opisany w tym orzeczeniu, wobec czego ograniczenie się jedynie do niemożliwości zastosowaniaart.145 k.p.a.nie może być uznane za wystarczające.
Pierwszorzędnego znaczenia nabiera tu treść uzasadnienia orzeczenia Sądu Konstytucyjnego, które w uznaniu Sądu II instancji przywołać należy literalnie. W części uzasadnienia opisanej jako „skutki wyroku” Trybunał Konstytucyjny naprowadzał :
„Trybunał stwierdzając niekonstytucyjność zaskarżonego przepisu w zakresie, w jakim dotyczy kobieturodzonych w (...)r., które przed dniem 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 ustawy o FUS, nie zakwestionował możliwości stosowania określonego w nim mechanizmu potrącania w stosunku do pozostałych osób.
Skutkiem niniejszego wyroku jest prawo wznowienia postępowania z mocyart. 190 ust. 4 Konstytucjidla wszystkich kobiet objętych zakresem orzeczenia Trybunału. Przepis ten otwiera drogę do sanacji konstytucyjności sytuacji prawnych, w których zastosowanie art. 25 ust. 1b ustawy o FUS wywołało konsekwencje zakwestionowane przez Trybunał. Z powszechnego charakteru wyroków TK, o którym mowa wart. 190 ust. 1 Konstytucjii utraty mocy obowiązującej zaskarżonego przepisu (art. 190 ust. 3 Konstytucji), wynika, że możliwość rozstrzygnięcia sprawy z pominięciem derogowanego przepisu odnosi się zasadniczo do wszystkich spraw, w których niekonstytucyjny przepis był podstawą orzeczenia o prawach osób uprawnionych, bez względu na to, kto i w jakim trybie zwrócił się do Trybunału z odpowiednim żądaniem. Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie TK, pojęcie "wznowienia postępowania", o którym mowa wart. 190 ust. 4 Konstytucjima szersze znaczenie niż pojęcie "wznowienia" w sensie technicznym, przewidziane w odpowiednich procedurach regulowanych w ustawach i obejmuje wszelkie instrumenty proceduralne stojące do dyspozycji stron, organów i sądów, wykorzystanie których umożliwia przywrócenie stanu konstytucyjności orzeczeń" (zob. np. postanowienie z 14 kwietnia 2004 r., sygn. SK 32/01, OTK ZU nr 4/A/2004, poz. 35).
W niniejszej sprawie prawo sanacji konstytucyjności może być zrealizowane w dwojakim trybie. Postępowania zakończone wydaniem wyroku przez sądy pracy i ubezpieczeń społecznych mogą być wznowione na podstawieart. 4011ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego(Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.). Natomiast osobom, które nie odwołały się od decyzji wydanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych przysługuje wznowienie postępowania na podstawieart. 145a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego(Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, ze zm.) w związku z art. 124 ustawy o FUS. Wznowienie w tym kontekście oznacza prawo do skorzystania ze środków proceduralnych zmierzających do wydania w zakończonej sprawie nowego rozstrzygnięcia, opartego na stanie prawnym ukształtowanym po wejściu w życie orzeczenia Trybunału (por. wyrok TK z 7 września 2006 r., sygn. SK 60/05, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 101).
Wskazane wyżej przepisy dotyczące wznowienia postępowanianie uwzględniają jednak specyficznej sytuacjizwiązanej z obowiązkiem sanacji konstytucyjności w sprawach dotyczących emerytur kobiet, które przed dniem 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 ustawy o FUS. Pozostawiają tym samym znaczny margines dowolnościorganom i sądomw ocenie i rozstrzygnięciu następstw wyroku TK w konkretnych wypadkach. W celu zagwarantowania jednolitych zasad zawrotu świadczeń należnych uprawnionym ustawodawca powinien wprowadzić odpowiednie regulacje w tym zakresie. Trybunał pragnie jednocześnie podkreślić, że niewydanie takiej regulacji przez ustawodawcęnie zamykadrogi do wznowienia postępowania. Oznacza to również, że do czasu wydania takiej regulacji osoby uprawnione mogą występować z wnioskami o wznowienie postępowania”.
(Podobne wskazania zawarto w postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 kwietnia 2004 r. SK 32/01 , gdzie przywołano, iż „Pojęcie "wznowienia postępowania", o którym mowa wart. 190 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ma szersze znaczenie niż pojęcie "wznowienia" w sensie technicznym, przewidziane w odpowiednich procedurach regulowanych w ustawach i obejmuje wszelkie instrumenty proceduralne stojące do dyspozycji stron i sądów, wykorzystanie których umożliwia przywrócenie stanu konstytucyjności orzeczeń”. OTK-A 2004/4/35).
Bez wątpieniaustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznychzawiera szczególną regulację quasi wznowienia postępowania zawartą wart.114.
Sądowi Apelacyjnemu znana jest linia orzecznicza Sądu Najwyższego zaprezentowana w postanowieniu z 23 sierpnia 2018 r. I UK 355/17 LEX 2535343 oraz z 10 stycznia 2014 r. III UZP 3/13, a także w wyroku z 17 maja 2017 r. IIIUK 117/16 LEX 2321870 gdzie wskazano, iż orzeczenie, o którym mowa wart. 190 ust. 4 Konstytucji, stanowi samodzielną i szczególną podstawę wznowienia postępowania wymienioną expressis verbis w przepisach regulujących postępowanie zarówno sądowe (art. 4011k.p.c.iart. 540 § 2 k.p.k.), jak i administracyjne (art. 145a k.p.a). Po złożeniu skargi w trybieart.145 k.p.a.do organu rentowego dochodzi do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji dotkniętej opisaną wadą izastąpienia jejdecyzją uwzględniającą stan prawny, który pomija derogowaną orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego regulację”. LEX nr 1455747
W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny realizuje jednak nade wszystko wskazania Sądu Konstytucyjnego mając na uwadzewyjątkowąsytuację ubezpieczonych. Należy wyraźnie zaznaczyć, że osoby tepozbawione zostałymożliwości wznowienia postępowania emerytalnego w trybieart.145 k.p.a.(czego świadomość musiał mieć Trybunał Konstytucyjny decydując się na rozważania zawarte w części końcowej uzasadnienia wydanego wyroku przywołane wyżej). Okres 5 lat od wydania decyzji, to jest czas liczony od początku do końca roku 2013 , upłynął bowiem jeszczeprzedwydaniem wyroku przez Trybunał Konstytucyjny. Reasumując – w wypadku tej grupy ubezpieczonych, która nie skorzystała z drogi wniesienia odwołania od decyzji przyznającej emeryturę z potrąceniem pobranych emerytur wcześniejszych (ta grupa wnosiła skargi o wznowienie postępowań sądowych), sztywne stosowanie zasad opisanych przez Sąd Najwyższy wskazujących wyłącznie na tę drogę wznowienia postępować administracyjnych prowadziłoby do rażącego, nieusprawiedliwionego pozbawienia ich praw skorzystania ze skutków derogacji przepisu uznanego za niekonstytucyjny, stanowiącego podstawy decyzji emerytalnej. Świadomość powyższego miał niewątpliwie także organ rentowy.
Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny uznaje, że w sprawie winien znaleźć zastosowanie art.114 ust.1 pkt 1 ustawy emerytalnej. Przepis ten pozwala na ponowne ustalenie prawa lub wysokości świadczeń, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na to prawo lub wysokość.
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, w ubezpieczeniach społecznych regułą jest kształtowanie sfery prawnej ubezpieczonych i instytucji ubezpieczeniowej z mocy prawa. Zasada ta znajduje odzwierciedlenie w art. 100 ustawy o emerytalnej, zgodnie z którym prawo do świadczeń w niej określonych powstaje (in abstracto) z dniem spełnienia warunków wymaganych do nabycia prawa. Prawo do świadczeń powstaje i istniejeniezależnieod decyzji organu rentowego, a tylko jego realizacja w postaci wypłaty świadczenia wymaga potwierdzenia decyzją (uchwała całej Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 20 grudnia 2000 r., III ZP 29/00, OSNAPiUS 2001 Nr 12, poz. 418). Tym samym zadaniem organu rentowego, na etapie nabycia in concreto prawa, jest jedynie ustalenie, że zostały spełnione warunki uzyskania uprawnienia emerytalnego oraz jego konkretyzacja w drodze decyzji.
Jak trafnie zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 sierpnia 2016 r., I UK 333/15 (LEX nr 2120891), skoro decyzje organu rentowego sprowadzają się - zasadniczo - do deklaratywnego potwierdzenia uprawnień przysługujących ubezpieczonym z mocy prawa, to przepisy odnoszące się do trwałości i wzruszalności decyzji organu rentowegonie mogą być interpretowanei stosowane w taki sposób, który prowadziłby dotrwałegopozbawienia osób ubezpieczonych uprawnień przysługujących im ex lege. Deklaratywny charakter decyzji organu rentowego potwierdzających przysługiwanie ubezpieczonemu prawa do określonego świadczenia rzutuje szczególnie na ograniczenie ostateczności decyzji organu rentowego odmawiających prawa do świadczenia, ponieważ stabilność negatywnego rozstrzygnięcia o prawach jednostki nie jest w tym przypadku wartością, która mogłaby przeważyć nad rzeczywistą realizacją konstytucyjnego i ustawowego prawa do zabezpieczenia społecznego.
W tym kierunku zmierza wykładnia i praktyka Sądu Najwyższego dotycząca art. 114 ustawy emerytalnej. Traktuje ona ten przepis jako podstawę prawną dla weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto ustalenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień emerytalno-rentowych zainteresowanych (wyroki Sądu Najwyższego z 25 lutego 2008 r., I UK 249/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 152; 22 lutego 2010 r., I UK 247/09, LEX nr 585725; z 9 grudnia 2015 r., I UK 533/14 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 20 września 2011 r., I BU 4/11, LEX nr 1101321). Eliminacja tych sprzeczności stanowi uzasadnienie dla ponowienia postępowania zakończonego ostateczną decyzją organu rentowego, której rozstrzygnięcie jest niezgodne z ukształtowanąex legesytuacją prawną ubezpieczonego.
Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego II UK 333/15 funkcję usuwania z obrotu prawnego wadliwych decyzji organu rentowego stanowi właśnie art. 114 ustawy emerytalnej. Jeśli niekwestionowanym celem tego przepisu jest podważenie obiektywnie wadliwej decyzji organu rentowego, to zakres jego zastosowania nie może ograniczać się tylko do tych przypadków, gdy organ rentowy wydał obiektywnie wadliwą decyzję na korzyść zainteresowanej osoby (która potwierdziła deklaratywnie prawo do emerytury mimo niespełnienia przez nią przesłanek nabycia tego prawa). Przepis tentym bardziejpowinien znajdować zastosowanie do eliminacji z obrotu takich wadliwych decyzji organu rentowego, które w wyniku błędnej (ze strony organu rentowego) wykładni przepisów prawa lub błędnego zastosowania przepisów prawa do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego, doprowadziły do pozbawienia jednostki możliwości faktycznego korzystania z przysługujących jej z mocy samego prawa świadczeń emerytalnych.
W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 2013 r., III UK 145/12 (LEX nr 1408199) wyjaśniono z kolei znaczenie zawartego w art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach zwrotu "ujawnienie okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji", stanowiącego przesłankę ponownego ustalenia prawa do świadczenia emerytalnego. Sąd Najwyższy podkreślił w powołanym wyroku, że użyty w art. 114 ustawy o emeryturach i rentach słowo "okoliczności" występuje w dwóch znaczeniach:
1) okoliczności faktycznych oraz
2) okoliczności sprawy.
Kontekst art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach nie stwarza podstaw do ograniczenia znaczenia występującego w nim zwrotu "okoliczności" wyłącznie do "okoliczności faktycznych". Dlatego nie można przypisywać pojęciu "okoliczności" wyłącznie wąskiego znaczenia. Dążąc do ustalenia znaczenia zwrotu "okoliczności", należy uwzględnić szerszy kontekst użycia analizowanego pojęcia w przepisie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Ten kontekst determinowany jest przez wspomnianą wcześniej funkcję art. 114 ustawy o emeryturach i rentach, jakąjest zmiana treści decyzji organu rentowego sprzecznych z ukształtowanymi z mocy prawa uprawnieniami osób ubezpieczonych.Z przedstawionego rozumienia art. 114 ust. 1 wynika zatem, że sposób pojmowania przesłanek wznowienia postępowania jest szeroki i zasadniczo złagodzony w stosunku do wymogów zawartych wart. 399 k.p.c.i następnych dotyczących wznowienia postępowania cywilnego. Nie ulega jednak wątpliwości, że muszą one mieć wpływy na prawo do świadczenia z ubezpieczenia społecznego lub na jego wysokość.
W uznaniu Sądu Apelacyjnego zrealizowane zostały przesłanki opisane w art.114 ust.1 pkt 1 ustawy emerytalnej.Wobec niemożności wzruszeniadecyzji w trybieart.145 k.p.a.przyjąć należy, że nową okoliczność stanowi derogacja przepisów dokonana mocą wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie P 20/16. Okolicznością istniejąca przed wydaniem decyzji a stwierdzoną po jej uprawomocnieniu była bowiem sprzeczność zKonstytucjąprzepisuart.25bw stosunku do kręgu ubezpieczonych wskazanych w tym orzeczeniu. Kluczowy jest tu ugruntowany w orzecznictwie pogląd o retroaktywnym skutku orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego derogujących konkretne przepisy jako niezgodne zKonstytucją RP, który należy rozumieć w ten sposób, że uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny zKonstytucjąprzepis prawa nie może być stosowany przez sądy i inne organy w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 7 grudnia 2000 r., III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001 Nr 10, poz. 331 i z dnia 10 stycznia 2014 r., III UZP 3/13, LEX nr 1455747 oraz wyroki: z dnia 5 września 2001 r., II UKN 542/00, OSNP 2003 nr 2, poz. 36; z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 419/01, OSNAPiUS 2002 Nr 23, poz. 58; z dnia 27 września 2002 r., II UKN 581/01, OSNP 2003 Nr 23, poz. 581; z dnia 18 grudnia 2002 r., I PKN 668/01, OSNP 2004 Nr 3, poz. 47, z dnia 24 stycznia 2006 r., I PK 116/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 353; z dnia 4 lipca 2012 r., III UK 132/11, LEX nr 1288700).
Pogląd ten w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy pozwala zaś uznać za w pełni uprawnione stanowisko, że w przypadku ponownej oceny uprawnień skarżącej do emerytury w okresie, w którym uprawnienia te były kwestionowane przez organ rentowy, a wypłata świadczenia następowała z potrąceniem kwot pobranych emerytur, ocena ta powinna być dokonywana w taki sposób,jakby przepisy powodujące obniżenie świadczenia nie obowiązywały. W związku z powyższym bezzasadny jest zarzut apelacji naruszenia w tej mierze art.190 ust.3 ustawy zasadniczej.
Nie dochodzi przy tym naruszenia art.133 ustawy emerytalnej przez przyznanie prawa do obliczenia świadczenia od daty wskazanej w decyzji emerytalnej objętej skargą.
Po pierwsze – nie zastosowano ostatecznie w sprawie (jak to błędnie uczynił sąd I instancji) wznowienia postępowania w trybieart.145 k.p.a.
Po drugie - co zaś się tyczy zastosowanej instytucji wznowienia postępowania w związku z art.114 ust.1 ustawy emerytalnej, przepis ten nie zawiera ograniczenia czasowego tego wznowienia w wypadku działania na korzyść ubezpieczonego (ust.f). Co więcej- jak wynika z treści tego przepisu w wyniku jego zastosowania dochodzi do swoistego „cofnięcia się” do daty zaskarżonej decyzji, a w efekcie do jej uchylenia lub zmiany. Trudno więc przyjąć aby mogło dojść tu do zastosowania art.133 ust.1 a więc wypłaty świadczeń obliczonych na nowo od daty wniosku, nie zaś wstecz od daty objętej skargą decyzji. Przeczy to bowiem w sposób zasadniczy samej idei wznowienia postępowania.
Brak również możliwości zastosowania art.133 ustawy emerytalnej. Organy rentowe wydają decyzje pierwszorazowe (ustalające prawo do świadczeń) i tzw. decyzje zamienne. Są to decyzje, w których stwierdza się zmianę w uprawnieniach (ponowne ustalenie prawa do świadczeń) lub zmianę wysokości świadczeń. Przykładowo można wskazać na decyzje ponownie ustalające wysokość świadczenia wskutek doliczenia nowych okresów składkowych lub nieskładkowych (art. 110-113 u.e.r. FUS), czy zmieniające liczbę osób uprawnionych do renty rodzinnej (art. 74 ust. 3, art. 107a u.e.r. FUS). W razie ponownego ustalenia przez organ rentowy prawa do świadczeń lub ich wysokości, obowiązują ogólne zasady wypłaty emerytur i rent, tj. świadczenie przyznane lub podwyższone wypłaca się nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu (art. 133 ust. 1 pkt 1 u.e.r. FUS). Wyjątek od powyższych zasad przewidziano w art. 107a ust. 3 u.e.r. FUS, zgodnie z którym ponowne ustalenie wysokości renty rodzinnej dla pozostałych osób uprawnionych do renty następuje od miesiąca, od którego wstrzymano wypłatę renty osobie, która zgłosiła wniosek o wyłączenie z kręgu osób uprawnionych do renty. Przepis ustala zasady wypłacania świadczeń w sytuacji, gdy została wydana decyzja przyznająca lub podwyższająca świadczenie. W tych wypadkach stosuje się zasady ogólne, czyli wypłaca świadczenie od miesiąca, w którym powstało prawo do świadczenia lub do podwyższenia świadczenia, chyba że wniosek zgłoszony został później. Jeżeli pierwsza wydana decyzja co do prawa lub wysokości była wynikiem błędu organu rentowego, świadczenie wypłaca się za okres 3 lat wstecz, licząc od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o ponowne ustalenie prawa lub jego wysokości.
Zgodnie z brzmieniem ust.2 jeżeli decyzja została wydana w wyniku wznowienia postępowania przed organem odwoławczym albo wskutek kasacji, miesiącem, od którego przysługuje wypłata albo od którego liczy się okres 3 lat wstecz, jest miesiąc zgłoszenia wniosku o wznowienie postępowania albo o kasację. Przepis ten nakierowany jest więc nie na wznowienie postępowań zakończonych prawomocnymidecyzjami. Mowa w nim bowiem wyłącznie o wznowieniu postępowań przed organami odwoławczymi (sądami), a więc postępowań opisanych wkodeksie postępowania cywilnego(skarga o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym orzeczeniem bądź skarga kasacyjna od prawomocnego orzeczenia).
Mając na względzie całość przywołanych rozważań orzeczono o zmianie orzeczenia w myślart.386§1 k.p.c.

Renata Pohl

Marta Sawińska

Dorota Goss-Kokot