Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 600/19
Data wyroku: 2019-05-29 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Dziedziczenie ustawowe, Spadek
Podstawa prawna: art. 931 kc

Sygn. akt III Ca 600/19

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 28 września 2018 roku Sąd Rejonowy dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi stwierdził, że spadek poA. P. (1), synuM.iZ., zmarłym w dniu 22 października 2013 roku wŁ., ostatnio stale zamieszkałej wŁ., na podstawie ustawy nabyła siostrzenicaK. T.w całości oraz ustalił, że każdy z uczestników ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.
Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:
A. P. (1)zmarł 22 października 2013 roku wŁ., jako wdowiec.
ŻonaA. P. (1)–S. P. (1) z d. B.zmarła 15 stycznia 2013 roku.
OjciecA. M.P.zmarł 7 stycznia 2003 roku, a matkaZ. P. z d. O., 18 czerwca 1984 roku.
A. P. (1)miał siostrę –W. K. z d. P., która zmarła 10 kwietnia 2013 roku.W. T.miała córkęK. T..
Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy wskazał, że zgodnie zart. 1025 § 1 k.c.Sąd stwierdzi nabycie spadku na wniosek osoby mającej w tym interes prawny. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku złożony został przez wierzyciela żony spadkodawcy, który ma interes prawny w ustaleniu spadkobierców w celu dochodzenia swojego roszczenia.
Stosownie do art. LI przepisów wprowadzających Kodeks cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 roku(Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zmianami)do spraw spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy.
W niniejszej sprawie brak jest dowodu, że spadkodawca sporządził testament, z uwagi na to źródłem powołania do spadku jestKodeks cywilny, w brzmieniu obowiązującym w dacie otwarcia spadku.
Zgodnie zart. 931 § 5 k.c.spadkobierczynią poA. P. (1)jestK. T.– córka siostry spadkodawcy.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Rejonowy orzekł jak w sentencji zaskarżonego postanowienia, mając na uwadze, że w chwili otwarcia spadku niezłożenie przez spadkobiercę oświadczenia o odrzuceniu spadku albo przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza skutkowało nabyciem spadku wprost (art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnegow brzmieniu obowiązującym do 17 października 2015 roku).
O kosztach postępowania Sąd Rejonowy orzekł na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.i ustalił, że każdy z uczestników ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.
Powyższe postanowienie zaskarżyła apelacją uczestniczkaK. T..
Skarżąca podniosła, że w toku postępowania była reprezentowana przez kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu zaś jej adres ustalono po wydaniu zaskarżonego postanowienia. W związku z tym nie mogła zająć stanowiska w sprawie i odrzucić spadku. Nadto wskazała, że spadkodawca poza jej matką miał czworo innego rodzeństwa, które to osoby nie brały udziału w sprawie.
Przy tak sformułowanych zarzutach skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Sąd Okręgowy dodatkowo ustalił:
W dniu 22 kwietnia 2014 roku wO.przed asesorem notarialnymA. P. (2), zastępcą notariuszaS. R.,M. Ś. (1),M. Ś. (2),J. P. (1)iG. P.odrzucili spadek poA. P. (1).
Stawiający oświadczyli, żeA. P. (1)miał pięcioro rodzeństwa:
1)J. P. (1), który miał troje dzieci:
a)P. P. (2);
b)G. P., który ma jedno dziecko - małoletnią córkęW. P.;
c)E. R., która zmarła przed otwarciem spadku, pozostawiając małoletnią córkęM. R.;
2)M. Ś. (1), która ma jedno dziecko - synaM. Ś. (2), który ma jedno dziecko - małoletnią córkęJ. Ś.;
3)W. T., która zmarła przed spadkodawcą pozostawiając jedno dziecko - córkęK. T.;
4)S. P. (2), który zmarł przed spadkodawcą pozostawiając jedno dziecko synaM. P.;
5)J. P. (2), który zmarł przed spadkodawcą pozostawiając jedno dziecko synaG. P..
(dowód - protokół przyjęcia oświadczenia o odrzuceniu spadku k. 2 - 3 akt załączonych I Ns 526/14 Sądu Rejonowego dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi).
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jest o tyle zasadna, że skutkuje uchyleniem zaskarżonego postanowienia.
Jak wykazały dodatkowe ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy, skarżąca nie jest jedyną spadkobierczynią ustawową spadkobiercy.
Koniecznym jest więc poczynienie dalszych ustaleń w zakresie kręgu spadkobierców ustawowych poA. P. (1)a następnie wezwanie tych osób do udziału w sprawie.
W ocenie Sądu Okręgowego wiąże się to z koniecznością uchylenia zaskarżonego postanowienia.
W realiach przedmiotowej sprawy nie budzi wątpliwości, że w postępowaniu przed Sądem Rejonowym nie brali udziału wszyscy spadkobiercy ustawowiA. P. (1)a więc uczestnicy konieczni postępowania o stwierdzenie nabycia praw do spadku po nim.
Wskazać należy, że ze względu na występujący w sprawach nieprocesowych element interesu publicznego, sąd z urzędu obowiązany jest czuwać nad tym, żeby wszyscy zainteresowani byli uczestnikami postępowania; powinien w związku z tym w trakcie całego postępowania zważać, czy poza występującymi w sprawie, nie ma innych osób, których uczestnictwo uzasadnia przepisart. 510 § 1 k.p.c.. Jest jasne, że i w tym wypadku wezwanie osoby zainteresowanej, co do zasady, może mieć miejsce na drugim szczeblu instancji, dopiero przy rozpoznawaniu apelacji.
Pomimo jednak tej możliwości zaskarżone postanowienie nie może się ostać, a tym samym koniecznym było jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu ze wskazanych niżej przyczyn.
Na samym wstępie należy przypomnieć, że stosownie doart. 78 Konstytucjikażda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, a zgodnie zart. 176 ust. 1 Konstytucji, postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne.
Połączenie tych przepisów tworzy konstytucyjną zasadę kontroli orzeczeń i postępowania sądowego (określaną niekiedy niezbyt precyzyjnie jako zasada sprawiedliwości proceduralnej), stanowiącą rozwinięcie prawa do sądu, ustanowionego wart. 45 ust. 1 Konstytucji. Trzeba jednak z całym naciskiem podkreślić, że zarówno prawo do zaskarżenia orzeczenia, jak i związana z nim dwuinstancyjność, muszą się urzeczywistniać nie in abstracto, ale w odniesieniu do każdego, kto w danej sytuacji prawnoprocesowej realizuje przysługujące mu prawo do sądu.
Samo więc strukturalne zagwarantowanie co najmniej dwu instancji oraz ustanowienie przez prawodawcę powszechnego środka odwoławczego (zaskarżenia) nie może być z punktu rozważanych przepisówKonstytucjiwystarczające, jeżeli w określonej sytuacji prawnej, wynikającej z unormowań prawa procesowego, strona nie może z tych gwarancji skorzystać. W związku z tym nie może mieć istotnego znaczenia fakt, że w niniejszej sprawie, ujmując problem na poziomie ustalonego modelu postępowania, postępowanie w sprawie, jak każde postępowanie nieprocesowe unormowane wkodeksie postępowania cywilnego, było postępowaniem co najmniej dwuinstancyjnym.
Można więc stwierdzić, że - podobnie jak prawo do sądu - prawo do kontroli sądowej ma na gruncieKonstytucjicharakter autonomiczny. Nie chodzi zatem o formalne istnienie w danej sprawie co najmniej dwu instancji sądowych oraz ustanowienie powszechnie dostępnego środka odwoławczego, ale o realne zagwarantowanie "każdemu" możliwości skorzystania z tego środka, przeniesienia sprawy do wyższej instancji i przeprowadzenia merytorycznej kontroli wydanego orzeczenia.
W sprawie niniejszej możliwość ta byłaby wyłączona co do tych spadkobierców ustawowych, którzy ujawnieni zostali po wydaniu zaskarżonego orzeczenia. W efekcie tego doszłoby do pozbawienia tych uczestników praw konstytucyjnie gwarantowanych.
Z powyższych rozważań wypływa wniosek, że jakkolwiek nie można, oczywiście, mówić o sprzeczności przepisuart. 510 § 1 k.p.c.- w części w której dotyczy on możliwości wzywania do udziału w sprawie w postępowaniu odwoławczym - z przepisamiart. 78 i 176 ust. 1 Konstytucji, to jednak na skutek jego stosowania, w odniesieniu do konkretnych osób, mogą powstać sytuacje, w których konstytucyjne prawo kontroli orzeczeń i postępowania sądowego zostanie naruszone lub odjęte; niniejsza sprawa taką sytuację ilustruje. W związku z tym, w ocenie Sądu Okręgowego wstąpienie zainteresowanych do udziału w sprawie dopiero w postępowaniu apelacyjnym, spowodowałoby pozbawienie ich prawa do zaskarżenia orzeczenia (oczywiście przy uwzględnieniu elementu gravamen), jak i udziału w postępowaniu dowodowym, co skutkować musi uchyleniem postanowienia sądu pierwszej instancji i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania.
Powyższy wywód nie narusza ograniczeń kasatoryjnych sądu drugiej instancji, przewidzianych wart. 368 § 4 k.p.c., gdyż w tym konkretnym wypadku trzeba przyznać pierwszeństwo argumentom wypływającym wprost zKonstytucji. Mówiąc inaczej, mamy tutaj do czynienia z pozakodeksową, wypływającą wprost zKonstytucji, podstawą uchylenia zaskarżonego orzeczenia (por.art. 8 ust. 2 Konstytucji) – tak również Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 21 maja 2002 roku, III CKN 948/00, opublikowanym w Orzecznictwie Sądu Najwyższego Izba Cywilna rok 2003, Nr 5, poz. 68.
Nadto należy zauważyć, że niezależnie od powyższych uwag przy ponownym rozpoznaniu koniecznym będzie przeprowadzenie postępowania dowodowego praktycznie w całości, gdyż Sąd Rejonowy ocenić będzie musiał terminowość i skuteczność złożonych przez część spadkobierców ustawowych oświadczeń o odrzuceniu spadku.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie przepisuart. 386 § 4 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.oraz na podstawieart. 108 § 2 k.p.c.w zakresie kosztów postępowania apelacyjnego.
Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Rejonowy ustali w sposób prawidłowy krąg spadkobierców ustawowych poA. P. (1)i osoby, które spadek po nim nabyły, w świetle złożonych oświadczeń o odrzuceniu spadku.