Sąd Okręgowy w Olsztynie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 353/16
Data wyroku: 2019-11-21 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: sędzia Rafał Kubicki
Podstawa prawna: art. 224 i 225 k.c.
Teza: Osobie, która utraciła własność rzeczy wskutek zasiedzenia przez posiadacza nie przysługuje wobec posiadacza roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy bez podstawy prawnej.

Sygn. akt: I C 353/16

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 listopada 2019 r.
Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:

Przewodniczący:

sędzia Rafał Kubicki

Protokolant:

sekr. sądowy Arletta Sokół

po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2019 r. w Olsztynie na rozprawie
sprawy z powództwa GminyO.
przeciwko(...) S.A.wG.
o zapłatę

I
oddala powództwo,

II
zasądza od powoda GminyO.na rzecz pozwanego(...) S.A.wG.kwotę 10.800 (dziesięć tysięcy osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu.

sędziaR. K.
Sygn. akt I C 353/16

UZASADNIENIE
Powódka GminaO.wniosła 11.05.2016 r. o zasądzenie na jej rzecz od pozwanej(...) S.A.kwoty 834.035,81 wG.z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu, tj. 11 maja 2016 r., do dnia zapłaty, stanowiącej wynagrodzenie za „bezumowne użytkowanie” w okresie od 1 maja 2006 r. do 30 kwietnia 2016 r. gruntu (2.260 m(

    2)) stanowiącego przedmiot własności powódki, położonegowO., objętego numeracją działek:(...)(część),(...)- obręb(...)(...)(część)i(...)- obręb(...). Powódka ustaliła wynagrodzenie w ten sposób, że za grunt zajęty pod infrastrukturę techniczną o długości 226 metrów i o szerokości 10 metrów, w okresie od1 maja 2006 r. do 30 czerwca 2007 r. w wysokości 1 zł/m(

    2), a od 1 lipca 2007 r. do 30 kwietnia 2016 r. w wysokości 3 zł/m(

    2), natomiast za grunt zajęty pod 2 słupy energetyczne(o powierzchni 46m(

    2)i 47 m(

    2)) za okres od 1 maja 2006 r. do 31 maja 2013 r. w wysokości6 zł/m(

    2), a za okres od 1 czerwca 2013 r. do 30 kwietnia 2016 r. w wysokości 10 zł/m(

    2), na podstawie stawek czynszu dzierżawnego z zarządzeń PrezydentaO.z: 16 grudnia 2008 r. i 7 maja 2013 r. w sprawie minimalnych stawek czynszu za dzierżawę gruntów położonych wO.stanowiących własność GminyO..
Pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powodów na jej rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych. Podniosła zarzut zasiedzenia służebności przesyłu obciążającej nieruchomości gruntowe wymienione w pozwie. Podniosła również zarzut przedawnienia roszczenia powódki w części dotyczącej wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości powódki za okres od 1 maja 2006 r. do dnia 8 maja 2013 r. Przyznała, że na nieruchomościach powódki znajdują się będące jej własnością urządzenia elektroenergetyczne napowietrzna linia wysokiego napięcia(...)kv,O.I –O.(...)–O.P., przy czym słup oznaczony w ewidencji pozwanej nr(...)posadowiony jest nadziałce (...)obręb(...), a słup oznaczony nr(...)posadowiony jest nadziałce nr (...)obręb(...). W częściO.I –O.(...)linia ta została wybudowana w 1974 r., natomiast w częściO.(...)–O.P.
(...)i od tego czasu linia w niezmienionym kształcie i miejscu jest posadowiona do dnia dzisiejszego, przy czym na przestrzeni lat były na niej prowadzone czynności modernizacyjne i konserwacyjne. Pozwana uznała, że 5 grudnia 1990 r jej poprzednik prawny stał się posiadaczem samoistnym służebności w dobrej wierze oraz że w dobrej wierze jest również pozwana. Rozwijając zarzut przedawnienia, wskazała, że roszczenie powódki wiąże się z jej działalnością gospodarczą, dlatego właściwe jest zastosowanie trzyletniego okresu przedawnienia. Niezależnie od tego pozwana zakwestionowała roszczenie jako rażąco wygórowane z uwagi na mniejszy niż wskazany w pozwie zakres zakłócenia uprawnień właścicielskich. W ocenie pozwanej, ewentualne wynagrodzenie powinno być obliczone przez biegłego, z uwzględnieniem współczynnika współkorzystania, ponieważ nie ma podstaw do uznania prawidłowości dokonanych przez powódkę obliczeń.
Uzasadnienie faktyczne:
Bezsporne są fakty dotyczące własności nieruchomości powódki oraz posadowienia na nich urządzeń przesyłowych pozwanej, a także przekształceń organizacyjno- własnościowych po stronie przedsiębiorstwa przesyłowego. Podanych w tym zakresie faktów strony wzajemnie nie kwestionowały.
Powódka jest właścicielką nieruchomości gruntowych położonych wO.przyAl. (...)orazul. (...)- działek oznaczonych numerami ewidencyjnymi:(...)(obręb(...)),(...)(obręb(...)), dla których prowadzone sąksięgi wieczyste: KW (...),KW (...)iKW (...).
Na tym obszarze w 1974 r. (w częściO.I –O.(...)) i w 1979 r.(w częściO.
(...)–O.P.) poprzednik prawny wnioskodawcy wybudował linię energetyczną wysokiego napięcia(...)„O.I –O.(...)–O.P.”, podwieszoną na dwóch słupach energetycznych, przy czym jeden z nich posadowiony jest nadziałce nr (...)obręb(...), a drugi nadziałce nr (...)obręb(...)

Zarządzeniem(...)Ministra Energetyki z dnia 31 grudnia 1952 r. został utworzonyZakład (...). Zarządzeniem(...)Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 25 listopada 1958 r. utworzonoprzedsiębiorstwo państwowe Zakłady (...)z siedzibą wB., w skład którego włączonoZakład (...). Zarządzeniem(...)z dnia 16 stycznia 1989 r. w wyniku podziału ponownie wyodrębnionoprzedsiębiorstwo państwowe Zakład (...), które następnie zostało przekształcone w jednoosobową spółkę akcyjnąS. P.-Zakład (...) S.A.wO.. W dniu 26 listopada 2004 r. w wyniku przekształcenia powstałaspółka (...) S.A.wG., przekształcona następnie współkę (...) S.A.wG.(fakty potwierdzone dokumentacją k. 140-156, 163-198).
Bezsporne są ponadto stawki czynszu za dzierżawę gruntów położonych wO., stanowiących własność GminyO., wynikające z wymienionych w pozwie zarządzeń PrezydentaO.(jedno z nich –(...)z 7 maja 2013 r. zostało dołączone następnie do pisma procesowego z 12 października 2016 r. – k. 125).
Uzasadnienie prawne:
Sedno sprawy jest sporem prawnym, nie faktycznym, ponieważ zasadnicze zarzuty pozwanego – przedawnienia wierzytelności i zasiedzenia służebności oparte są na faktach, co do których strony były zgodne i które nie wymagały dowodu, wymagały zaś analizy pod kątem przepisów. Warto podkreślić, że bezsporne fakty te są potwierdzone dowodami dołączonymi do pozwu i do odpowiedzi na pozew.
Zgodnie z treściąart. 117 k.c., z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu (§ 1) i po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia (§ 2). W niniejszej sprawie nic nie wskazuje na to, by pozwana zrzekła się takiego zarzutu lub by bieg przedawnienia został przerwany.Artykuł 118 k.c.(w brzmieniu obowiązującym w dacie wniesienia pozwu) stanowił, że jeśli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi lat 10, a dla roszczeń o świadczenie okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Przyjmuje się powszechnie, że 3-letnie przedawnienie wyłączone jest w takich przypadkach, gdy dalszy przepis szczególny przewiduje jeszcze krótszy okres przedawnienia. Takim przepisem szczególnym jest m.in.art. 229 k.c., z którego wynika, że roszczenia właściciela przeciwko samoistnemu posiadaczowi o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy o zwrot pożytków lub o zapłatę ich wartości, jak również roszczenia o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy przedawniają się z upływem roku od dnia zwrotu rzeczy. To samo dotyczy roszczeń samoistnego posiadacza przeciwko właścicielowi o zwrot nakładów na rzecz. Roszczenie właściciela nieruchomości przeciwko samoistnemu posiadaczowi w złej wierze może być dochodzone odrębnie, niezależnie od roszczenia windykacyjnego lub negatoryjnego i podlega ocenie pod kątem przedawnienia na podstawieart. 118 k.c.stosowanego łącznie zart. 229 k.c.Oznacza to, że roszczenie powyższe przedawnia się z upływem 10 lat, począwszy od dnia, w którym uprawniony mógł się domagać zaspokojenia, jednak nie później niż w ciągu roku od dnia zwrotu nieruchomości (wyrok SN z 2006.02.24, II CSK 139/05, LEX nr 201025). W okresie jednego roku oznaczonym wart. 229 §1 k.c.może właściciel dochodzić wynagrodzenia za cały - nie przekraczający jednak lat 10 (art. 118 zd. 2 k.c.) - czas korzystania z jego rzeczy przez posiadacza w złej wierze (wyrok SNz 1980.12.04, II CR 501/80, OSNC 1981/9/171). Zdaniem Sądu rozpoznającego tę sprawę, związek roszczenia z niewątpliwą w oczach sądu działalnością gospodarczą powódki wywołuje taką modyfikację, że ostatnią z przytoczonych tezę należy dla potrzeb niniejszego procesu zmienić w ten sposób, iż w okresie jednego roku oznaczonym wart. 229 §1 k.c.może właściciel dochodzić wynagrodzenia za cały - nie przekraczający jednak lat 3.
Pojęcie "zwrot rzeczy" [o którym mowa wart. 229 k.c.] należy rozumieć jako ponowne znalezienie się rzeczy w posiadaniu właściciela, bez względu na to, w jaki sposób do takiego przemieszczenia rzeczy doszło (L.P. glosa(...), Glosa do uchwały SN z dnia 26 kwietnia 2002 r., III CZP 21/02. Teza nr 3).
Skoro jest bezsporne, że nie doszło do wydania (zwrotu) rzeczy (w znaczeniu: nie doszło do usunięcia urządzeń pozwanej z nieruchomości powódki), powódka mogła skutecznie dochodzić swoich roszczeń tylko za ostatnie trzy lata przed dniem wytoczenia powództwa.
Powództwo podległo jednak oddaleniu (w całości) wobec drugiego z zasadniczych zarzutów pozwanej – dotyczącego zasiedzenia służebności.
Otóż uzupełniającego (bezspornego między stronami) ustalenia wymaga w tym miejscu to, że w stosunku do wszystkich nieruchomości wymienionych w pozwie doszło do prawomocnego sądowego stwierdzenia, że(...) Spółka AkcyjnawG.nabyła przez zasiedzenie służebność przesyłu obciążającą daną nieruchomość, polegającą na uprawnieniu do utrzymywania na nieruchomości linii energetycznej lub urządzeń elektroenergetycznych:
- w stosunku dodziałki (...)– nastąpiło to 2.02.2009 r. i wynika z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego wO.z 2 listopada 2017 r. ((...)),
- w stosunku dodziałki (...)– nastąpiło to 7.01.2011 r. i wynika z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego wO.z 21 grudnia 2018 r. ((...)),
- w stosunku do działek:(...)– nastąpiło to 1.02.2009 r. i wynikaz prawomocnego postanowieniaS. R.wO.z 5.12.2017 r. ((...)).
Orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy (art. 365 § 1 k.p.c.), co oznacza, że Sąd w niniejszej sprawie nie może prowadzić postępowania dowodowego ani dokonywać ustaleń faktycznych przeciwnie do sentencji prawomocnych orzeczeń, z których wynika, że w stosunku do wszystkich działek gruntu doszło do nabycia w drodze zasiedzenia służebności przesyłu – i to w tym zakresie, jaki został opisany w pozwie jako naruszenie uprawnień właścicielskich powódki.
Kwestią wymagającą wyjaśnienia pozostało zatem to, czy powódka, w związkuz zasiedzeniem przez pozwaną służebności przesyłu, może domagać się od pozwanej uzyskania wynagrodzenia za korzystanie bez podstawy prawnej z należącego do niej gruntu. Kwestia ta wywołała zawieszenie postępowania do czasu prawomocnego zakończenia wymienionych wyżej postępowań nieprocesowych, a wydanie w ich wyniku prawomocnych rozstrzygnięć spowodowało podjęcie zawieszonego postępowania. W świetle oświadczeń procesowych stron – zarówno przed zawieszeniem postępowania, jak i jego podjęciu (patrz protokół rozprawy z 14.11.2019 r.) – była to kwestia ważąca o wyniku niniejszego postępowania – do tego stopnia, że pełnomocnik zawodowy strony powodowej oświadczył, że choć nie cofa pozwu, wnosi o nieobciążanie powódki kosztami procesu poniesionymi przez pozwaną, z tym uzasadnieniem, że przed procesem zasiedzenie służebności nie było przez pozwaną sygnalizowane, a dochodzenie wierzytelności przez gminę stanowi jej obowiązek wynikający z dyscypliny finansów publicznych.
Sąd, rozstrzygając tę sprawę, oparł się przede wszystkim na licznych orzeczeniach wydawanych w tym zakresie przez Sąd Najwyższy i stanął na stanowisku, iż instytucja zasiedzenia i jej funkcja jako taka sprzeciwiają się przyznaniu byłemu właścicielowi wobec posiadacza, który stał się właścicielem, wszelkich roszczeń, u których podstaw leży prawo własności, w tym roszczeń wynikających z tytułu ochrony własności, tj. zarówno roszczeń windykacyjnych i negatoryjnych, jak i roszczeń uzupełniających, w tym w postaci wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy, za okres poprzedzający datę zasiedzenia. Przyznanie byłemu właścicielowi tego rodzaju roszczeń wobec posiadacza, który stał się właścicielem, byłoby nie do pogodzenia z celem zasiedzenia, a którego istota sprowadza się przecież do nabycia własności, gdzie nowy właściciel nabywa rzecz łącznie ze innymi roszczeniami, u których podstaw leży prawo własności, łącznie z roszczeniami uzupełniającymi za okres poprzedzający datę zasiedzenia.
Zdaniem Sądu, nie ma przy tym żadnej różnicy pomiędzy sytuacją zasiedzenia prawa własności nieruchomości i sytuacją zasiedzenia prawa korzystania z tej nieruchomości w zakresie, jaki wyznacza służebność przesyłu. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 15 kwietnia 2011 r., sygn. III CZP 7/11, Lex 897712 uznał, że osobie, która utraciła własność rzeczy wskutek jej zasiedzenia przez posiadacza, nie przysługuje wobec posiadacza roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy bez tytułu prawnego w okresie poprzedzającym dzień zasiedzenia. W podobnym tonie Sąd Najwyższy wypowiedział się również w wyroku z dnia 12 stycznia 2012 r. w sprawie II CSK 258/11 oraz w wyroku z dnia 10 lipca 2013 r. w sprawie V CSK 320/12. W odniesieniu do zasiedzenia służebności, Sąd Najwyższy wypowiedział się wprost w uzasadnieniu wyroku z 10 lipca 2013 r. (sygn. aktV CSK 320/12): wyłączną przyczyną roszczeń uzupełniających, znajdujących oparcie wart. 225 k.c.w związku zart. 224 § 2 k.c.iart. 230 k.c., jest posiadanie cudzej rzeczy bez tytułu prawnego i jeżeli doszło do zasiedzenia służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu (odpowiednio: służebności przesyłu), roszczenie powyższe wygasa i nie może być skutecznie dochodzone także za okres przed wyekspirowaniem terminu zasiedzenia. Powołane wyżej wyroki świadczą o tym, że omawiana kwestia jest utrwalona w orzeczeniach Sądu Najwyższego.
Przekładając treść powyższych orzeczeń na grunt niniejszej sprawy stwierdzić należy, że skoro pozwana nabyła przez zasiedzenie służebność przesyłu polegającą na prawie nieodpłatnego korzystania z nieruchomości powoda w zakresie opisanym w pozwie, to powodowi, którego nieruchomość obciążona została tą służebnością, nie przysługuje roszczenia związane z ochroną własności ani roszczenie uzupełniające o wynagrodzenie, nie tylko od chwili jej zasiedzenia, ale także za okres przed upływem terminu zasiedzenia.Z uwagi na zasiedzenie przez pozwaną spółkę służebności przesyłu w zakresie posadowionych na nieruchomości powoda urządzeń elektroenergetycznych w postaci słupów i linii na powietrznych, żądanie pozwu nie zasługuje zatem na uwzględnienie. Pozwana korzystała bowiem z nieruchomości powoda w ramach zasiedzianego prawa,w związku z realizacją którego nie przysługiwało już powodowi ani roszczenie, o jakim mowa wart. 222 kc, ani związane z nim roszczenie uzupełniające w postaci żądania wynagrodzenia za wcześniejsze bezumowne korzystanie z gruntu.
Wobec ustalenia, iż roszczenie główne i uzupełniające powoda wygasło i nie może być skutecznie dochodzone, Sąd zwolniony jest z obowiązku ustalania wysokości ewentualnego wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu. Za pozbawione znaczenia należało uznać zeznania świadkaJ. S.(k. 158), a także pozostałe dowody, w tym wnioskowaną opinię biegłego, czego wyrazem było postanowienie dowodowe zapadłe przed zamknięciem rozprawy.
Mając na uwadze przedstawione wyżej okoliczności, Sąd na podstawieart. 222§ 1 k.c.orazart. 225 k.c.w związku zart. 224 § 2 k.c.iart. 230 k.c.oddalił powództwow całości jako bezzasadne, o czym orzeczono w punkcie I wyroku.
W punkcie II wyroku, w związku z tym, iż powód przegrał sprawę w całości, Sądw oparciu oart. 98 i art. 99 k.p.c.zasądził od powódki na rzecz pozwanej koszty procesu, na które składała się stawka minimalna wynagrodzenia radcowskiego. Sąd przyznaje, że dopuścił się tu błędu, ponieważ stawka minimalna wynikająca z właściwego dla daty wniesienia pozwu rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności prawne radców prawnych dla wartości przedmiotu sporu wyższej niż 200.000 zł wynosi 14.400 zł, zaś w punkcie II wyroku zasądzono 10.800 zł, co odpowiadało stawce minimalnej z rozporządzenia późniejszego, obowiązującego od 27 października 2016 r. Nie było podstaw do obciążenia powódki kosztami procesu, i to z dwóch przyczyn. Po pierwsze, nawet gdyby nie został uwzględniony zarzut zasiedzenia służebności, aktualne byłyby rozważania dotyczące oddalenia powództwa w przeważającej części na skutek zarzutu przedawnienia. Po drugie, strona wnioskująca o odstąpienie od obciążania kosztami, powinna cofnąć pozew, skoro przyznawała, że wynik sprawy zależy od rozstrzygnięć dotyczących zasiedzenia. Skoro tego nie uczyniła, w sytuacji niemal oczywistej bezzasadności powództwa, należało uznać, że upiera się przy bezzasadnym powództwie, zaś w takiej sytuacji trudno uznać, by należało jej się dobrodziejstwo wynikające zart. 102 k.p.c.
sędzia Rafał Kubicki