Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie
VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: VII U 150/20
Data wyroku: 2020-11-05 00:00:00
Typ orzeczenia: REGULATION, SENTENCE, REASON
Sędziowie: Renata Gąsior
Słowa kluczowe: Zwrot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczenia
Podstawa prawna: art. 136 i art 138 ust. 1 i 3

Sygn. akt VII U 150/20

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 5 listopada 2020 r.
Sąd Okręgowy Warszawa - Praga w Warszawie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący SSO Renata Gąsior
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 listopada 2020 r. w Warszawie
sprawyP. P.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych(...)Oddział wW.
o zwrot nienależnie pobranego świadczenia
na skutek odwołaniaP. P.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych(...)Oddział wW.z dnia 14 listopada 2019 r. znak:(...)
oddala odwołanie.
SSO Renata Gąsior

UZASADNIENIE
Zakład Ubezpieczeń Społecznych(...)Oddział wW.w dniu 14 listopada 2019 r. wydał decyzję, nr:(...)-SER-(...),mocą, której zobowiązałP. P.do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej kwocie 2.105,25 zł. Organ rentowy w uzasadnieniu ww. decyzji wskazał, żeP. P.pobrała w dniu 21 maja 2019 r. nienależne świadczenie rentowe wraz z kwotą jednorazowego dodatkowego świadczenia pieniężnego, przysługujących zmarłemu w dniu 16 maja 2019 r. ojcuM. P.za okres od dnia 1 maja 2019 r. do dnia 31 maja 2019 r.(decyzja organu rentowego z dnia 14 listopada 2019 r. – nienumerowana karta a.r.).
Odwołanie od powyższej decyzji organu rentowego złożyła w dniu 19 grudnia 2019 r. ubezpieczonaP. P., domagając się jej zmiany i odstąpienia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych od zwrotu ww. kwoty. W uzasadnieniu wskazała, że jako pełnomocnik pocztowy swojego ojcaM. P.odbierała adresowane do niego przesyłki i przekazy, albowiem jego stan zdrowia uniemożliwiał mu odbiór korespondencji i przekazów pieniężnych. Następnie pobrane pieniądze i korespondencję przekazywała bez zbędnej zwłoki ojcuM. P.. W ocenie ubezpieczonej, skoro w dniu odbioru przysługującego ojcu świadczenia rentowego, posiadała ważne pełnomocnictwo pocztowe do odbioru wszelkiej korespondencji zgodnie z art. 37 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. Prawo pocztowe(Dz. U. z 2020 r. poz. 1041),to tym samym była także uprawniona do odbioru jednorazowego dodatku pieniężnego, który został przyznany emerytom i rencistom w 2019 r. W związku z tym, że jej ojciecM. P.był uprawniony do ww. świadczenia i uprawnienie to nabył w dniu 30 kwietnia 2019 r., to pobrane przez nią świadczenie nie może być nienależne, gdyż była uprawniona do jego odbioru na podstawie ważnego pełnomocnictwa pocztowego. W związku z powyższym, organ rentowy niezasadnie wydał decyzję z dnia 14 listopada 2019 r., zobowiązującą ją do zwrotu łącznej kwoty w wysokości 2.105,25 zł(odwołanie z dnia 19 grudnia 2019 r. k. 3-4 a.s.).
W odpowiedzi na odwołanie z dnia 23 stycznia 2020 r.Zakład Ubezpieczeń Społecznych(...)Oddział wW.wniósł o oddalenie odwołania. W uzasadnieniu organ rentowy podtrzymał dotychczasową argumentację wskazując, że z chwilą śmierci mocodawcy wygasają udzielone przez niego pełnomocnictwa, a zatem świadczenie zostało pobrane bezpodstawnie. Organ rentowy powołał się na treść art. 138 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS(Dz. U. z 2020 r. poz. 53 ze zm.)zgodnie, z którym osoba, która nienależnie pobrała świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle ust. 3 za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu ust. 1 ww. przepisu uważa się też świadczenia wypłacone z przyczyn niezależnych od organu rentowego osobie innej niż wskazana w decyzji tego organu. Z kolei w myślart. 101ww. ustawy, prawo do świadczeń ustaje ze śmiercią osoby uprawnionej. Natomiast zgodnie z treściąart. 101 § 2 k.c.umocowanie wygasa ze śmiercią mocodawcy. Powyższe oznacza, że z chwilą śmierci w dniu 16 maja 2019 r. wygasło udzielone przezM. P.pełnomocnictwo. Tym samym pobrane po tej dacie przez osobę upoważnioną świadczenie, przysługujące ubezpieczonemu stanowi świadczenie nienależnie pobrane zgodnie z art. 138 ust. 1 i 3 ustawy emerytalnej. Organ rentowy nadmienił również, że wskazana do zwrotu z Funduszu Rentowego za okres od dnia 1 maja 2019 r. do dnia 31 maja 2019 r. kwota 28,52 zł stanowi różnicę wynikającą z wysokości podatku i niezastosowania ulgi podatkowej od niezrealizowanego świadczenia. Na tej podstawie organ rentowy stwierdził, że zaskarżona decyzja jest prawnie oraz faktycznie uzasadniona. Na poparcie swojego stanowiska przywołał orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Gdańsku(odpowiedź na odwołanie z dnia 23 stycznia 2020 r. k. 5-6 a.s.).
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
M. P.,ur. w dniu (...), od dnia 14 grudnia 2016 r. był uprawniony do renty rodzinnej po zmarłej żonieB. P.. Podstawa wymiaru świadczenia rentowego została obliczona przez pomnożenie wskaźnika wysokości podstawy wymiaru 83,84% przez kwotę bazową 1.775,89 zł i wyniosła 1.488,91 zł. Wysokość świadczenia emerytalnego zmarłej wynosiła 1.564,47 zł, natomiast renta rodzinna, stanowiąca 85% świadczenia emerytalnego wyniosła do wypłaty 1.329,80 zł. Zakład ustalił termin płatności świadczenia na 20 dzień każdego miesiąca. Z uwagi na stan zdrowiaM. P.ustanowił swoją córkęP. P.pełnomocnikiem pocztowym, upoważniając ją do odbioru wszelkiej adresowanej do niego korespondencji i przekazów pieniężnych(wniosek o rentę rodzinną z dnia 2 stycznia 2017 r., oświadczenie małżonka ubiegającego się o rentę rodzinną, odpis skrócony aktu małżeństwa, decyzja ZUS z dnia 17 stycznia 2017 r., znak:(...)– nienumerowane karty akt organu rentowego).
Decyzją z dnia 2 maja 2019 r., nr:(...)Zakład Ubezpieczeń Społecznych(...)Oddział wW.na podstawie art. 2-7 oraz 10-12 ustawy z dnia 4 kwietnia 2019 r. o jednorazowym świadczeniu pieniężnym dla emerytów i rencistów w 2019 r.(Dz. U. z 2019 r. poz. 743)przyznałM. P.prawo do jednorazowego świadczenia pieniężnego w kwocie 1.100,00 zł. Organ rentowy świadczenie za okres od dnia 1 maja 2019 r. do dnia 31 maja 2019 r. wraz z dodatkowym jednorazowym świadczeniem pieniężnym w łącznej kwocie 2.105,25 zł nadał przekazem pocztowym na adres miejsca zamieszkania uprawnionego.M. P.zmarł w dniu 16 maja 2019 r. W dniu 21 maja 2019 r. powyższe świadczenie zostało wypłacone przez jego córkęP. P.na podstawie udzielonego jej wcześniej pełnomocnictwa pocztowego(odpis skrócony aktu zgonu, odpis skrócony aktu urodzenia, decyzja ZUS z dnia 2 maja 2019 r., nr:(...)- nienumerowane karty akt organu rentowego).
W dniu 7 sierpnia 2019 r.P. P.złożyła w organie rentowym wniosek o wypłatę niezrealizowanego świadczenia rentowego po zmarłym ojcuM. P.. Zakład Ubezpieczeń Społecznych(...)Oddział wW.w dniu 14 listopada 2019 r. wydał decyzję, nr:(...)-SER-(...), mocą, której zobowiązałP. P.do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej kwocie 2.105,25 zł. Organ rentowy w uzasadnieniu ww. decyzji wskazał, żeP. P.pobrała w dniu 21 maja 2019 r. nienależne świadczenie rentowe wraz z kwotą jednorazowego dodatkowego świadczenia pieniężnego, przysługujących zmarłemu w dniu 16 maja 2019 r. ojcuM. P.za okres od dnia 1 maja 2019 r. do dnia 31 maja 2019 r.(wniosek z dnia 7 sierpnia 2019 r., decyzja ZUS z dnia 14 listopada 2019 r. – nienumerowana karta a.r.).
Od niekorzystnej dla siebie decyzji organu rentowego z dnia 14 listopada 2019 r. znak:(...)P. P.złożyła odwołanie do tut. Sądu, inicjując tym samym niniejsze postępowanie(odwołanie z dnia 19 grudnia 2019 r. k. 3-4 a.s.).
Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie dowodów z dokumentów zawartych w aktach niniejszej sprawy, jak również w aktach emerytalno-rentowych odwołującej. Zdaniem Sądu dokumenty, w zakresie w jakim Sąd Okręgowy oparł na nich swoje ustalenia, są wiarygodne, wzajemnie się uzupełniają i tworzą spójny stan faktyczny. Dokumenty te nie były przez strony sporu kwestionowane w zakresie ich autentyczności i zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy, a zatem wynikające z nich okoliczności należało uznać za bezsporne i mające wysoki walor dowodowy.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
OdwołanieP. P.od decyzji organu rentowego z dnia 14 listopada 2019 r. ,nr:(...)-SER-(...)jest niezasadne i jako takie podlega oddaleniu.
Na wstępie należy zważyć, że zgodnie zart. 1481§ 1 kodeksu postępowania cywilnego(Dz.U. z 2020 r. poz. 1575 ze zm.)Sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i dokumentów, w tym również po wniesieniu zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty albo sprzeciwu od wyroku zaocznego, Sąd uzna – mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych – że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne. Analizując treść złożonych przez strony i zgromadzonych w aktach rentowych dokumentów, Sąd uznał, że okoliczności faktyczne nie były w sprawie sporne. Spór nie dotyczył faktów lecz prawa, wobec czego Sąd na podstawieart. 1481§ 1 k.p.c.uznał, że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne, co w konsekwencji pozwoliło na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Zgodnie z treściąart. 136 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych(Dz. U. z 2020 r. poz.53 ze zm.)w razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek o świadczenia określone ustawą, świadczenia należne jej do dnia śmierci wypłaca się małżonkowi, dzieciom, z którymi prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a w razie ich braku - małżonkowi i dzieciom, z którymi osoba ta nie prowadziła wspólnego gospodarstwa domowego, a w razie ich braku - innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub na których utrzymaniu pozostawała ta osoba. Stosownie zaś do treściart. 84 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych(Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm.)osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu, wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego. W myśl ust. 2 tego przepisu za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się: świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania, a także świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia.
Natomiast jak wynika z art. 138 ust. 1 ustawy emerytalnej, osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu ust. 1 uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania oraz świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia. Za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu ust. 1 uważa się również świadczenia wypłacone z przyczyn niezależnych od organu rentowego osobie innej niż wskazana w decyzji tego organu (ust. 3). Z kolei ust. 5 tego przepisu wskazuje, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń w związku z osiągnięciem przychodów, o których mowa w art. 104 ust. 1, podlegają zwrotowi za okres nie dłuższy niż 1 rok kalendarzowy poprzedzający rok, w którym wydano decyzję o rozliczeniu świadczenia, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie powiadomiła organ rentowy o osiągnięciu przychodu, w pozostałych zaś przypadkach - za okres nie dłuższy niż 3 lata kalendarzowe poprzedzające rok wydania tej decyzji. Natomiast zgodnie z treścią art. 101 pkt. 2 ustawy emerytalnej, prawo do świadczeń ustaje ze śmiercią osoby uprawnionej.
W judykaturze przyjmuje się, że przepis art. 84 ust. 1 ustawy systemowej, a także przepis art. 138 ust. 1 ustawy emerytalnej nie określa, w jakim terminie nienależne świadczenie powinno być zwrócone, a zatem dłużnik, według zasad prawa cywilnego, powinien spełnić świadczenie niezwłocznie od doręczenia mu decyzji ustalającej obowiązek zwrotu świadczenia, jako nienależnie pobranego(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 26 września 2012 r., III AUa 316/12). Żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia następuje przez doręczenie ubezpieczonemu decyzji organu rentowego wydanej w tym zakresie. Z tą też dopiero chwilą staje się wymagalne roszczenie o odsetki(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 24 kwietnia 2012 r., III AUa 2112/11).
W powołanym przepisie art. 138 ust. 3 ustawy emerytalnej przewidziano dwie przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane: fakt wypłacenia świadczenia osobie innej niż wskazana w decyzji ZUS oraz zaistnienie powyższego stanu rzeczy z przyczyn niezależnych od organu rentowego. Organ rentowy nie musi wykazywać udzielenia stosownego pouczenia lub też świadomego wprowadzenia go w błąd przez osobę, która pobrała świadczenie. Zauważyć jednak należy, że gramatyczna wykładnia art. 138 ust. 3 może okazać się niewystarczająca dla wyjaśnienia treści przepisu, ponieważ nie każde wypłacenie świadczenia osobie innej niż adresat decyzji stanowić będzie nienależne pobranie. W doktrynie proponuje się bowiem zwężającą interpretację art. 138 ust. 3 wskazując, że ZUS może dochodzić zwrotu nienależnie pobranego świadczenia od „innej osoby” tylko wtedy, kiedy było ono nienależnie wypłacone(tak: Emerytury i renty z FUS. Emerytury pomostowe. Okresowe emerytury kapitałowe. Komentarz pod redakcją K. Antonów).W uzasadnieniu wyroku z dnia 15 maja 2013 r. w sprawie o sygn. akt III AUa 1707/12 Sąd Apelacyjny w Gdańsku stwierdził, że śmierć osoby uprawnionej do emerytury powoduje ustanie prawa do świadczenia (art. 101 pkt 2 ustawy emerytalnej), ale zgodnie z art. 138a tej ustawy jedynie świadczenia wypłacone przez organ rentowy za miesiące przypadające po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy, mają charakter wypłaconych nienależnie. Ponadto zdaniem tego Sądu „świadczenia za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 138 ust. 1 w związku z ust. 3 ze skutkiem obowiązku jego zwrotu można uznać jedynie w sytuacji, gdy organ wypłacił je osobie innej”. Jak słusznie stwierdził Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w uzasadnieniu wyroku z dnia 29 marca 2012 r. (sygn. akt III AUa 96/12), świadczenia wypłacone przez organ rentowy za miesiące przypadające po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy, mają charakter wypłaconych nienależnie. Jeżeli tego rodzaju świadczenie wypłacono osobie trzeciej, to zastosowanie znajduje art. 138 ust. 3 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu art. 138 ust. 1 uważa się również wypłacone z przyczyn niezależnych od organu rentowego innej osobie niż wskazana w decyzji tego organu. Do zwrotu takich świadczeń jest wówczas zobowiązana osoba, która je pobrała. Wpłata tego rodzaju świadczeń na rachunek wspólny świadczeniobiorcy i osoby trzeciej jest równoznaczna z wypłaceniem świadczenia innej osobie w powyższym rozumieniu. Również w ocenie Sądu Apelacyjnego w Warszawie osoba trzecia, która pobrała świadczenie rentowe nie będąc do tego uprawnioną, obowiązana jest do jego zwrotu w kwocie netto, a nie w kwocie brutto, gdyż nie może ona dokonać odliczenia kwoty podatku zaliczkowo odprowadzanego przez organ emerytalno-rentowy na konto podatku osoby uprawnionej do tego świadczenia(por. wyrok z dnia 13 marca 2002 r., sygn. akt III AUa 1596/00).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, żeP. P.nie była osobą uprawnioną do pobrania renty rodzinnej, która przysługiwała wyłącznie jej ojcuM. P.. Zgodnie z cytowanym wyżej przepisem art. 101 pkt 2 ustawy emerytalnej prawo do emerytury/renty ustaje bowiem z chwilą śmiercią osoby uprawnionej. W realiach rozpatrywanej sprawy datą ustania uprawnień do renty rodzinnej był dzień śmierciM. P., tj. dzień 16 maja 2019 r. Z kolei świadczenie rentowe wypłacone przez organ rentowy i pobrane przez wnioskodawczynię jako osobę nieuprawnioną po tej dacie należy uznać jako świadczenie nienależne.P. P.nie miała podstawy prawnej do pobrania renty rodzinnej, do której uprawniony był jej ojciecM. P.. W tym miejscu należy również podkreślić, że wbrew twierdzeniom odwołującej, pełnomocnictwo do odbioru renty, nawet w sytuacji gdy było upoważnieniem pocztowym, wygasa - zgodnie zart. 101 § 2 k.c.– z chwilą śmierci mocodawcy, która miała miejsce w dniu 16 maja 2019 r., a zatem każde pobrane po tej dacie świadczenie było pobrane nienależnie i to innej osobie niż wskazana w przekazie. Jak zasadnie stwierdził Sąd Apelacyjny w Gdańsku w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 listopada 2015 r. (sygn. akt III AUa 953/15), pobranie po tej dacie przez osobę upoważnioną świadczenia przysługującego ubezpieczonemu stanowi świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 138 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Moment śmierci wywołuje bowiem skutek ex tunc, pozbawiając skuteczności wszystkie czynności prawne podjęte za i na rzecz zmarłego po dacie jego śmierci. Wobec tego wypłata przekazu pocztowego, dokonana w trybie art. 37 ust. 2 pkt 3 Prawa pocztowego do rąk odwołującej, nawet na podstawie upoważnienia pocztowego, skoro nastąpiła później, niż w dniu śmierciM. P., nie mogła odnieść skutku, jakby została wypłacona bezpośrednio uprawnionemu. Z kolei świadczenie za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 138 ust. 1 w związku z ust. 3 ze skutkiem obowiązku jego zwrotu należy uznać w sytuacji, gdy organ wypłacił je osobie innej, a taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Warto zaznaczyć, że zbliżony pogląd, choć w nieco innym stanie faktycznym, został wyrażony w wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 15 maja 2013 r. w sprawie III AUa 1707/12. Tym samym organ rentowy zasadnie zobowiązałP. P.do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, przysługujących jej zmarłemu ojcu w okresie od dnia 1 maja 2019 r. do dnia 31 maja 2019 r. w łącznej kwocie 2.105,25 zł.
Mając powyższe na uwadze, na podstawieart. 47714§ 1 k.p.c.Sąd Okręgowy oddalił odwołanieP. P.od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych(...)Oddział wW.z dnia 14 listopada 2019 r. nr:(...)-SER-(...), o czym orzekł w sentencji wyroku.
SSO Renata Gąsior

ZARZĄDZENIE
Odpis wyroku wraz z uzasadnieniem doręczyć(...)