Sąd Okręgowy w Gliwicach
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 122/19
Data wyroku: 2019-08-08 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Artur Żymełka, Sędzia Andrzej Dyrda, Henryk Brzyżkiewicz
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 999 i 1000 kc

Sygn. akt III Ca 122/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 8 sierpnia 2019 r.
Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:
Przewodniczący - Sędzia Andrzej Dyrda
Sędzia    Henryk Brzyżkiewicz
Sędzia    Artur Żymełka
Protokolant    Marzena Makoś
po rozpoznaniu w dniu 8 sierpnia 2019 r. w Gliwicach
na rozprawie
sprawy z powództwaJ. M.
przeciwkoK. P.
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Rejonowego wR. Ś.
z dnia 7 września 2018 r., sygn. akt I C 2424/16
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu wR. Ś.do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania odwoławczego.
Sędzia Artur Żymełka Sędzia Andrzej Dyrda Sędzia Henryk Brzyżkiewicz
Sygn. akt III Ca 122/19

UZASADNIENIE
PowódJ. M.domagał zasądzenia od pozwanejK. P.kwoty 14.493,58 zł wraz z ustawowymi odsetkami za czas opóźnienia liczonymi od dnia 20 sierpnia 2015r. oraz o zasądzenie od pozwanej zwrotu kosztów postępowania.
W uzasadnieniu wskazał, iż jest spadkobiercąW. M.. Spadek poW. M.odziedziczyliK. M.,J. M.iR. M.w 2/8 częściach orazM. M.iM. P. (1)w 1/8 części. Swoje roszczenie z tytułu zachowku opiera na dokonanej przezW. M.w dniu 9 maja 1997 r. darowiźnie na rzecz pozwanej. Darowizna ta, wraz z darowizną na rzeczA.iR. M.sprawiła, iż wartość majątku spadkowego jest zerowa. Wskazał wartość darowanego pozwanej majątku spadkowego poW. M.na kwotę 86.961,50 zł, a obliczona kwota zachowku powoda, przy przyjęciu, że powód był trwale niezdolny do pracy w chwili otwarcia spadku wynosi 14.493,58 zł.
PozwanaK. P.w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa i o zasądzenie od powoda zwrotu kosztów postępowania.
W uzasadnieniu przyznała, iż otrzymała darowizny odW. M., jednak nie może ona być doliczona do spadku poW. M., gdyż pozwana nie należy do kręgu spadkobierców ani osób uprawnionych do zachowku. Podniosła, że darowizna uczyniona na rzecz pozwanej nie dolicza się do spadku, gdyż została uczyniona i wykonana w 1997r., a więc ponad 10 lat temu. Z ostrożności procesowej podniosła, iż powód swoje roszczenia powinien w pierwszej kolejności skierować przeciwko spadkobiercom zmarłej, w drugiej kolejności w stosunku do osób, na których rzecz zostały uczynione zapisy windykacyjne, a dopiero w trzeciej kolejności odpowiadają osoby obdarowane. Podniosła, że powód nie wykazał, iż skierował swoje roszczenie w pierwszej kolejności przeciwko spadkobiercom ani też rzeczywistej wartości majątku spadkowego. Od czasu wydania darowanej nieruchomości w posiadanie pozwana poczyniła na nieruchomości wiele nakładów, które w znacznym stopniu podniosły jej wartość. Ponadto dzień wymagalności roszczenia został przez powoda określony w sposób całkowicie dowolny. Pozwana zakwestionowała też, że powód jest trwale niezdolny do pracy.
Sąd Rejonowy wR. Ś.wyrokiem z 7 września 2018r. oddalił powództwo oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanejK. P.kwotę 4817 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego jak również nakazał pobrać od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego wR. Ś.kwotę 2.136,50 zł tytułem kosztów sądowych tymczasowo poniesionych przez Skarb Państwa
Orzeczenie to poprzedził ustaleniem, że 9 maja 1997 r.W. M.darowała córce i zięciowiK.iA.małżonkomP.do ich majątku wspólnego z nieruchomości położonej we wsiW., gminaO., o powierzchni 0,2484 ha, oznaczonej jakodziałka nr (...), która uległa podziałowi nadziałki nr (...)o powierzchni 0,1301 ha oraz 71/7 o powierzchni 0,1183 ha, dla której to nieruchomości Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych wK.prowadziłksięgę wieczystą Kw Nr (...),działkę nr (...)o powierzchni 0,1301 ha, a synowi i synowejR.iA.małżonkomM.do ich majątku wspólnegodziałkę nr (...)o powierzchni 0,1183 ha. PonadtoW. M.,K. M.,J. M.iR. M.darowali: pierwsza córce i zięciowi, pozostali siostrze i szwagrowiK.iA.małżonkomP.do ich majątku wspólnego łącznie 29/32 części w zabudowanejdziałce nr (...)o powierzchni 0,0500 ha, dla której Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych wK.prowadziłksięgę wieczystą Kw Nr (...), zobowiązując obdarowanych do ustanowienia na rzeczW. M.służebności mieszkania. Tym samym aktem notarialnymW. M.,K. M.,J. M.iK. P.darowali: pierwsza synowi i synowej, pozostali bratu i bratowejR.iA.małżonkomM.do ich majątku wspólnego łącznie 29/32 części w zabudowanejdziałce nr (...)o powierzchni 0,1500 ha.
Postanowieniem Sądu Rejonowego w Częstochowie z dnia 24 października 2014 r., wydanym w sprawie o sygn. akt II Ns 4589/13, stwierdzono, iż spadek poW. M., zmarłej dnia 2 października 2013 r., na podstawie ustawy dziedziczą dzieciK. M.,J. M.,R. M.w 2/8 części każdy oraz prawnukiM. P. (2),M. P. (1)w 1/8 części każdy z dobrodziejstwem inwentarza.
M. P. (2)iM. P. (1)odziedziczyli spadek poW. M.na skutek odrzucenia spadku przez córkę spadkodawczyni – pozwanąK. P..
Wyżej wymienione darowizny poczynione przez spadkodawczynię sprawiły, iż wartość majątku spadkowego poW. M.jest zerowa.
Pozwana nie spełniła dochodzonego pozwem roszczenia.
W tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd uznał, że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego powództwo podlegało oddaleniu w całości jako bezzasadne. Sąd wskazał, że wobec zakwestionowania przez pozwaną, by przysługiwał jej status spadkobiercy, czy osoby uprawnionej do zachowku, a nadto wobec zakwestionowania zasadności roszczenia o zachowek dochodzonego od pozwanej jako od obdarowanej przez spadkodawczynię, Sąd ustalał, czy roszczenie takie rzeczywiście powodowi przysługuje, tj. czy pozwana jest legitymowana biernie w sprawie.
Sąd wskazał, że powód dochodził względem pozwanej roszczenia o zachowek na podstawieart. 991 § 2 k.c., zgodnie z którym, jeżeli uprawniony do zachowku (tj. zstępny, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy) nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przed spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Sąd uznał, że pozwana nie jest spadkobiercąW. M., uznając, że z treści powołanego przepisu chodzi o potencjalnego spadkobiercę, a nie o spadkobiercę faktycznie powołanego do spadku w konkretnej sytuacji. Z tych względów Sąd uznał, że roszczenie powoda nie znajduje oparcia w treściart. 991 § 2 k.c.
Sąd nadto zanalizował drugą podstawę roszczenia o zachowek, tj.art. 1000 k.c.statuujący subsydiarną odpowiedzialność obdarowanych przez spadkodawcę. Sąd wskazał, że z treści tego przepisu wynika, iż zachowku można żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, a contrario nie będzie ponosił odpowiedzialności ten, kto otrzymał darowiznę, która nie została doliczona do spadku. Sąd wskazał, że pojęcie darowizny podlegającej do spadku w sprawie o zachowek należy natomiast rozumieć tak, jak to wskazano wart. 993 i 994 k.c.uznając, że zaliczalność bądź niezaliczalność darowizny do masy spadkowej ustalanej dla potrzeb obliczenia zachowku zależy od 3 czynników: przedmiotu darowizny, daty jej dokonania w stosunku do otwarcia spadku i przynależności bądź nie obdarowanego do kręgu spadkobierców darczyńcy lub uprawnionych do zachowku.
Sąd wykluczył, że darowizna stanowiła drobną darowiznę zwyczajowo przyjętą Sąd nadto wskazując, że datowania została dokonana na 16 lat przed otwarciem spadku oraz, że nie spadkobiercą ustawowym bądź testamentowymW. M.bądź uprawnioną do zachowku, stwierdził; że darowizna dokonana na rzecz pozwanej nie podlega zaliczeniu na poczet spadku, a w konsekwencji pozwana nie jest zobowiązana z tytułu zachowku również na podstawie przepisuart. 1000 k.c.
O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.w zw. z § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
Na podstawie art. 83 ust. 2 u.k.s.c. w zw. z art. 113 ust. 1 u.k.s.c. w zw. zart. 98 k.p.c.Sąd nakazał pobrać od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego wR. Ś.kwotę 2.136,50 zł tytułem kosztów sądowych tymczasowo poniesionych przez Skarb Państwa.
Apelację od tego orzeczenia wniósł powód
Zarzucił obrazę przepisów prawa materialnego, a to:

a
art. 994 § 1 k.c.w zw. zart. 992 i art. 1000 k.c.poprzez ich błędną interpretację i przyjęcie, iż dokonana przez spadkodawczynię na rzecz powódki darowizna nie podlega doliczeniu do spadku z uwagi na fakt, iż została ona dokonana więcej niż 10 lat, licząc wstecz od jego otwarcia, a pozwana nie jest spadkobierczynią poW. M., gdy tymczasem pozwana w dacie otwarcia spadku po matce stała się jej spadkobierczynią i statusu tego nie zmienił fakt odrzucenia przez nią spadku, gdyż wówczas stała się jedynie spadkobierca, która spadek odrzuciła w rozumieniuart. 992 k.c., a co w konsekwencji sprawia, iż nie może ona - jako spadkobierca - powoływać się na 10-letni termin zart. 994 § 1 k.c.;

b
art. 925 k.c.w zw. zart. 1020 k.c.poprzez ich błędne niezastosowanie i w konsekwencji przyjęcie, iż odrzucenie przez pozwaną spadku powoduje utratę przez nią statusu spadkobiercy, gdy tymczasemart. 925 k.c.konsekwencji takiej w żadnym razie nie przewiduje, a w zasadzie jedyna różnica między spadkobiercą, który spadek odrzucił, a tym który spadek przyjął jest wyłączenie tego pierwszego od dziedziczenia i związanej z tym odpowiedzialności za długi spadkowe, co nie oznacza bynajmniej jego wyłączenia od szerszej odpowiedzialności z tytułu zachowku przewidzianej dla osoby obdarowanej zgodnie zart. 1000 § 1 k.c.w zw. zart. 994 § 1 k.c.

Na tych podstawach wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kwoty 6179,66 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 20 sierpnia 2015 r. do dnia zapłaty oraz ze stosowną korekturą orzeczenia o kosztach procesu, w tym kosztach zastępstwa procesowego poprzez ich zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda oraz nakazanie pobrania od pozwanej, nie zaś od powoda kosztów należnych Skarbowi Państwa oraz zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na apelację pozwana wniosła o jej oddalenie oraz zasądzenie od powoda na jej rzecz kosztów postępowania odwoławczego.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Sąd pierwszej instancji prawidłowo zakwalifikował roszczenie powodów przyjmując za podstawę prawną swego rozstrzygnięcia przywołane przepisy prawne, a następnie ustalił wszystkie okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy w większości mają podstawę w zgromadzonym w sprawie materialne dowodowym, który w zakresie dokonanych ustaleń jest logicznych i wzajemnie spójny, natomiast informacje zawarte w poszczególnych źródłach dowodowych nawzajem się uzupełniają i potwierdzają, przez co są w pełni wiarygodne. Niemniej jednak, Sąd Okręgowy uznał, że wyprowadzone z nich wnioski nie zasługiwały na uwzględnieniu, co skutkowało uznaniem apelacji za uzasadnioną.
Podkreślić należy, że nieprawidłowe wnioski co do wykładni przepisów prawa materialnego.
Sąd Okręgowy w pełni podziela pogląd Sądu Rejonowego, żeart. 994 k.c.nie mógł mieć w niniejszym przypadku zastosowania albowiem zgodnie zart. 922 § 3 k.c.obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek należy do długów spadkowych. Jednakże pozwana odrzuciła spadek, a zgodnie zart. 1020 k.c., spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.
Sąd I instancji jednakże nieprawidłowo dokonał wykładniart. 1000 § 1 k.c.Zgodnie z nim, jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.
Niewątpliwie pozwana należała do kręgu spadkobierców z chwilą otwarcia spadku, a jedynie skorzystała z uprawnienia do odrzucenia spadku. Ustawodawca odróżnił osobę, która „nie dożyła otwarcia spadku” (art. 932 § 2 k.c.) od „spadkobiercy, który spadek odrzucił (art. 1020 k.c.). Zastosowanie w przepisanych różnych pojęć nie świadczy o przypadku, ale nakazuje nadać im różne znaczenie. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, co przesądza o tym, że pozwana jest zobowiązana do zapłaty zachowku. Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy, albowiem nie badał w ogóle kwestii wysokości zachowku, zwłaszcza, iż pozwana również tą kwestię kwestionowała. Zachodzi zatem potrzeba oceny nie tyle zasadności roszczenia, co jego wysokości.
Z tych też względów Sąd Okręgowy na podstawieart. 386 § 4 k.p.c.w uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. pozostawiając Sądowi Rejonowemu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania odwoławczego, a to na podstawieart. 108 § 2 k.p.c.
Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Rejonowy, uznając, że pozwana jest zobowiązana do uiszczenia zachowku, dokona oceny wysokości tego roszczenia w świetle przedstawionych przez strony dowodów.

SSO Artur Żymełka SSO Andrzej Dyrda SSO Henryk Brzyżkiewicz