Sąd Apelacyjnyw Białymstoku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 816/18
Data wyroku: 2019-03-14 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Jadwiga Chojnowska, Magdalena Natalia Pankowiec, Grażyna Wołosowicz
Słowa kluczowe: Zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli
Podstawa prawna: art. 5 i 6 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, 64 k.c. w zw. z art. 1047 k.p.c.

Sygn. akt I ACa 816/18

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 14 marca 2019 r.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący

:

SSA Magdalena Natalia Pankowiec (spr.)

Sędziowie

:

SA Jadwiga Chojnowska
SO del. Grażyna Wołosowicz

Protokolant

:

Izabela Lach

po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2019 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaA. H.
przeciwko

(...)wW.- uprzednio(...)wW.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Suwałkach
z dnia 26 sierpnia 2016 r. sygn. akt I C 771/15

I
zmienia zaskarżony wyrok:

a
w punkcie 1 w ten sposób, że oddala powództwo oraz zasądza od powoda na rzecz pozwanego 7.200 (siedem tysięcy dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu;

b
w punkcie 2 w ten sposób, że go uchyla;

II
zasądza od powoda na rzecz pozwanego 222.050 (dwieście dwadzieścia dwa tysiące pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.

(...)

UZASADNIENIE
PowódA. H.wniósł o zobowiązanie(...)wW.(poprzedniczki prawnej pozwanego(...)wW.) do złożenia oświadczenia woli, że w wykonaniu zobowiązania z przetargów przeprowadzonych w dniu 27 lutego 2014 r. przenosi na niego własność nieruchomości gruntowych położonych w gminieK., obrębG., nadziałkach nr: (...), za cenę odpowiednio: 960.000 zł, 705.000 zł, 530.000 zł, 700.000 zł i 755.000 zł. Zażądał również zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych. Podniósł, że przystąpił do przetargu na sprzedaż wskazanych w powództwie nieruchomości rolnych. Spełniał warunki uczestnictwa w licytacji, bowiem przysługiwał mu status rolnika indywidulanego i miał zamiar powiększyć prowadzone przez siebie gospodarstwo rodzinne. Ilość gruntów stanowiących jego własność nie przekraczała 300 ha. Na skutek tego, że złożył najkorzystniejsze oferty, w dniu 27 lutego 2014 r. komisja przetargowa zakreśliła mu miesięczny termin na zawarcie w formie aktu notarialnego umowy przeniesienia prawa własności nieruchomości położonych nadziałkach nr (...). Do dokonania powyższych czynności prawnych nie doszło z uwagi na zaniechanie poprzedniczki prawnej pozwanego. Pismem z 24 marca 2015 r. został powiadomiony o unieważnieniu przetargu. W jego ocenie powództwo miało oparcie wart. 64 k.c.w zw. zart. 1047 k.p.c.
Poprzedniczka prawna pozwanego wniosła o oddalenie powództwa oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu według norm przepisanych.
Wyrokiem z 26 sierpnia 2016 r. Sąd Okręgowy:

1
zobowiązał poprzedniczkę prawną pozwanego do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie wykonania zobowiązania zawartego w protokołach z dnia 27 lutego 2014 r. z przebiegu przetargów ustnych ograniczonych na sprzedaż nieruchomości rolnych wchodzących wskład (...)Skarbu Państwa, pochodzących ze zlikwidowanego PGR wL., położonych na terenie gminyK., powiat(...), woj.(...)przeprowadzonych w dniu 27 lutego 2014 r. w siedzibie Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy wO.Filia wS., którego treścią jest przeniesienie własności nieruchomości rolnych w postaci:

-działki nr (...)o powierzchni 23,5205 ha położonej w gminieK., obrębG., dla której Sąd Rejonowy w Ełku, V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr (...)za cenę 960.000,00 zł (dziewięćset sześćdziesiąt tysięcy złotych);
-działki nr (...)o powierzchni 17,6233 ha położonej w gminieK., obrębG., dla której Sąd Rejonowy w Ełku, V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą KW nr (...)za cenę 705.000 zł (siedemset pięć tysięcy złotych);
-działki nr (...)o powierzchni 14,2357 ha położonej w gminieK., obrębG., dla której Sąd Rejonowy w Ełku, V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr (...)za cenę 530.000,00 zł (pięćset trzydzieści tysięcy złotych);
-działki nr (...)o powierzchni 16,3890 ha położonej w gminieK., obrębG., dla której Sąd Rejonowy w Ełku, V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr (...)za cenę 700.000,00 zł (siedemset tysięcy złotych);
-działki nr (...)o powierzchnie 18,2462 ha położonej w GminieK., obrębG., dla której Sąd Rejonowy w Ełku, V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr (...)za cenę 755.000,00 zł (siedemset pięćdziesiąt pięć tysięcy złotych)
na rzecz powodaA. H.zamieszkałego wB.(...),(...)-(...) W.na warunkach wynikających z wygranych przez powoda przetargów;

2
zasądził od niej na rzecz powoda 100.000 zł tytułem zwrotu opłaty sądowej od pozwu.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało oparte o następujące ustalenia faktyczne.
9 stycznia 2014 r. poprzedniczka prawna pozwanego ogłosiła publiczny przetarg ustny ograniczony na sprzedaż nieruchomości z Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa położonej na terenie gminyK., w powiecie(...), w województwie(...). Zastrzegła na podstawie art. 29 ust. 3 b pkt 1 u.g.n.r., że to postępowanie będzie ograniczone do rolników indywidualnych w rozumieniuustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego(tj. z dnia 28 czerwca 2012 r. Dz.U. z 2012 r. poz. 803; dalej „u.k.u.r.”) zamierzających powiększyć gospodarstwo rodzinne; jeżeli mają miejsce zamieszkania w gminie, w której położona jest nieruchomość wystawiona do przetargu lub w gminie graniczącej z tą gminą. Ponadto wskazała, że osoby fizyczne, które 3 grudnia 2011 r., a zatem w dniu wejścia w życie zmiany u.k.u.r., były rolnikami indywidualnymi w rozumieniuart. 6dotychczasowej u.k.u.r., uznaje się za osoby spełniające warunki zart. 6znowelizowanej u.k.u.r. 10 lutego 2014 r. powód złożył w toku przetargu m.in. dwa oświadczenia. Stwierdził w nich, że: w dniu 3 grudnia 2011 r. i 10 lutego 2014 r. osobiście prowadził gospodarstwa rolne położone w miejscowościG.(gminaW.) iZ.(gminaO.), przy czym w tej pierwszej dacie ogólna powierzchnia użytków rolnych wynosiła w nich odpowiednio 371,1890 ha i 74,0712 ha, zaś w tej drugiej 113,0279 ha i 74,0712 ha. 24 lutego 2016 r. został zakwalifikowany do udziału w przetargu. Złożył też oświadczenia, a także dokumenty na poparcie, że posiadał praktyczne kwalifikacje rolnicze, co najmniej od 5 lat zamieszkiwał w gminie, na obszarze której jest położona jedna z nieruchomości rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, a przez ten okres osobiście je prowadził. Na licytacji, która odbyła się 27 lutego 2014 r., zaoferował najwyższą cenę na nieruchomości rolne położone w gminieK., obrębG.nadziałkach nr: (...). 17 marca 2015 r. Prezes poprzedniczki prawnej pozwanego unieważnił ten przetarg na podstawie § 15 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 30 kwietnia 2012 r. w sprawie szczegółowego trybu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa i ich części składowych, warunków obniżania ceny sprzedaży nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków oraz stawek szacunkowych gruntów (Dz.U. z 2012, poz. 540). W uzasadnieniu wskazał, że powód nie był rolnikiem indywidualnym, który został opisany w u.k.u.r. – zarówno sprzed jak i po nowelizacji, która weszła w życie 3 grudnia 2011 r. – bowiem w tym dniu rozmiar jego użytków rolnych przekraczał 300 ha. Uchybienie to, w ocenie unieważniającego, doprowadziło do naruszenia przepisów u.k.u.r. i miało wpływ na wynik przetargu.
W ocenie prawnej Sąd Okręgowy zważył, rolnikiem indywidualnym, o którym mowa wart. 5 ust.1 pkt 1w zw. zart. 6 ust. 1u.k.u.r. w brzmieniu sprzed 3 grudnia 2011 r., jest: osoba fizyczna: będąca właścicielem, użytkownikiem wieczystym, samoistnym posiadaczem lub dzierżawcą nieruchomości rolnych o łącznej powierzchni nie przekraczającej 300 ha; posiadająca kwalifikacje rolnicze; zamieszkująca w gminie, na obszarze której położona jest jedna z nieruchomości rolnych wchodzących w skład jej gospodarstwa rolnego; a nadto osobiście prowadziła ten zespół składników majątkowych. W nowelizacji u.k.u.r. dokonano zmiany tego przepisu. Według nowego brzmienia, rolnikiem indywidulanym była taka osoba fizyczna, która oprócz spełnienia dotychczasowych przesłanek powinna również m.in.: co najmniej od 5 lat zamieszkiwać w gminie, na obszarze której położona jest jedna z nieruchomości rolnych wchodzących w skład jej gospodarstwa rolnego, a nadto przez co najmniej taki sam okres prowadzić ten zespół składników majątkowych. Powód nie spełnił przesłanekart. 5 ust.1 pkt 1w zw. zart. 6 ust. 1u.k.u.r. sprzed nowelizacji, bowiem na dzień 3 grudnia 2011 r. władał użytkami rolnymi większymi niż 300 ha. Jednak przepis ten w zmienionym brzmieniu nie zawierał nakazu prowadzenia gospodarstwa rolnego o powierzchni przekraczającej 300 ha w okresie ostatnich 5 lat. Skoro więc na dzień 27 lutego 2014 r. powód był właścicielem łącznie 168,0677 ha użytków rolnych, a nadto spełnił pozostałe przesłankiart. 5 ust. 1 pkt 1w zw. zart. 6 ust. 1u.k.u.r., to w dniu przetargu był rolnikiem indywidulanym. Zamierzał również powiększyć gospodarstwo rodzinne, a w gminie, w której miał miejsce zamieszkania, a także w gminach sąsiednich, położone były nieruchomości wystawione do przetargu. Spełnił tym samym warunki, od których poprzedniczka prawna pozwanego uzależniła udział w przetargu. Przysługiwało mu w rezultacie roszczenie zart. 64 k.c.o zawarcie umowy sprzedaży nieruchomości.
Od tego rozstrzygnięcia apelację złożyła poprzedniczka prawna pozwanej. Zaskarżyła je w całości i zarzuciła naruszenie:

a
art. 5 ust. 1 i art. 6 ust. 1 u.k.u.r. w zw. z art. 29 ust. 3 b pkt 1 u.g.n.r., poprzez ich błędną wykładnię i bezzasadne przyjęcie, że powód odpowiada definicji rolnika indywidualnego i był uprawniony do udziału w przetargu na sprzedaż nieruchomości rolnych, podczas gdy z okoliczności sprawy wynika, że nie spełniał wymogów ustawowych do uznania go za rolnika indywidualnego, ponieważ przystępując do przetargu nie prowadził osobiście gospodarstwa rolnego o powierzchni nie przekraczającej 300 ha w okresie co najmniej 5 lat;

b
art. 64 k.c.poprzez bezpodstawne uznanie, że powodowi przysługiwało roszczenie o zawarcie umowy w sytuacji, gdy nie spełniał warunków przetargu do uznania jego osoby za rolnika indywidualnego, w związku z tym nie mógł wystąpić z roszczeniem w przedmiocie zobowiązania do złożenia oświadczenia woli.

Wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa i zażądała zasądzenia od powoda kosztów procesu za obie instancje.
Wyrokiem z 30 marca 2017 r. wydanym w sprawie o sygn. akt I ACa 896/16 Sąd Apelacyjny oddalił apelację. Uzasadnił, że skoro powód nie legitymował się w dniu 3 grudnia 2011 r. statusem rolnika indywidualnego, to źródłem jego prawa do uczestnictwa w przetargu z 27 lutego 2014 r. mógł być jedynie, aktualny w tej dacie, art. 6 ust. 1 u.k.u.r. Ostatnie z dwóch przesłanek, jakie zawarto w tym przepisie (pięcioletni okres zamieszkiwania w gminie, na obszarze której położona jest jedna z nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego; a także pięcioletni okres osobistego prowadzenia gospodarstwa rolnego) zostały oparte o kryterium domicylu. Miały charakter samodzielny i nie czerpały z dwóch pierwszych (powierzchnia użytków rolnych nie przekracza 300 ha; dysponowanie kwalifikacjami rolniczymi). Z tych przyczyn powód, choć nie był rolnikiem indywidualnym przed 10 lutego 2014 r., to jednak po tej dacie zmniejszył powierzchnię użytków rolnych z 435,0706 ha do 168,0677 ha i w ten sposób – skoro legitymował się kwalifikacjami rolniczymi, a nadto zamieszkiwał na terenie gminyW., w granicach której znajduje się znaczna część jego gospodarstwa rolnego – nabył przymiot rolnika indywidualnego. Spełnił również pozostałe przesłanki z art. 29 ust. 3 b pkt 1 u.g.n.r. Świadczył o tym fakt, że na terenie oraz w sąsiedztwie gminy, w której znajduje się miejsce jego zamieszkania, położona jest nieruchomość wystawiana do przetargu, a ponadto zamierzał powiększyć gospodarstwo rodzinne.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła poprzedniczka prawna pozwanego.
Wyrokiem z dnia 20 września 2018 r., w którym jako pozwanego wskazano następcę prawnego(...)wW.–(...)Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Uzasadnił, że wprowadzenie w życie u.k.u.r. było podyktowane zamiarem ustawodawcy uregulowania obrotu rolnego za pomocą mechanizmów prowadzących m.in. do: poprawy struktury obszarowej gospodarstw rolnych i przeciwdziałania nadmiernej koncentracji nieruchomości rolnych. Wykładnia art. 5 ust. 1 i art. 6 ust. 1 u.k.u.r. w zw. z art. 29 ust. 3 b pkt 1 u.g.n.r. powinna uwzględniać powyższe założenia. Nakazywało to przyjąć, że warunkiem uznania za rolnika indywidualnego w znaczeniu powyższych przepisów było m.in., aby osoba fizyczna posiadała nieruchomości rolne o powierzchni rolnej nie większej niż 300 ha i prowadziła osobiście gospodarstwo rolne obejmujące te grunty przez okres 5 lat. Przyjęcie odmiennego zapatrywania prowadziłoby do niedającego się zaakceptować z punktu widzenia celów u.k.u.r. wniosków. Mianowicie, że można byłoby pomniejszyć wielkość prowadzonego rodzinnego gospodarstwa rolnego po to, aby następnie powiększyć je na preferencyjnych zasadach. Powód przed dniem złożenia oświadczenia z 10 lutego 2014 r. władał użytkami rolnymi o powierzchni 435,0706 ha. Następnie na podstawie umowy darowizny przekazał swojej żonie, z którą pozostawał w ustroju rozdzielności majątkowej od 28 czerwca 2011 r., 267,0029 ha. Z tych przyczyn dopiero od daty ich zbycia rozpoczął się dla niego bieg pięcioletniego terminu prowadzenia gospodarstwa rolnego nieprzekraczającego 300 ha. Zakwalifikowanie go do przetargu stanowiło zatem naruszenie przepisów u.k.u.r. i miało wpływ na jego wynik.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje.
Apelacja była zasadna.
W toku sprawy przed Sądem drugiej instancji nie przeprowadzono postępowania dowodowego i nie zmieniono prawidłowych (opartych o bezsporne twierdzenia stron i wiarygodne dowody z dokumentów) ustaleń faktycznych, które stały się podstawą rozstrzygnięcia, jakie wydał Sąd Okręgowy. Również w apelacji nie zgłoszono żadnych zarzutów procesowych. Możliwe było więc ograniczenie niniejszego uzasadnienia wyłącznie do wyjaśnienia podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa (art. 387 § 21k.p.c.).
Apelacja pozwanego, która, jak wskazano, ograniczyła się do zarzutów materialnych, okazała się zasadna. Zgodnie z wykładnią, jakiej w niniejszej sprawie dokonał Sąd Najwyższy, osobę fizyczną wtedy można uznać za rolnika indywidulanego opisanego w hipotezie art. 29 ust. 3 b u.g.n.r. w zw. zart 5 ust. 1 i art. 6 ust. 1u.k.u.r., jeżeli m.in. przez co najmniej pięć lat nie władała jako właściciel, posiadacz samoistny, lub dzierżawca, nieruchomościami rolnymi, których łączna powierzchnia użytków rolnych przekraczała 300 ha. Powyższa ocena prawna wiązała w niniejszym postępowaniu apelacyjnym (art. 39820k.p.c.).
W niniejszej sprawie nie było sporne, że w dacie, w której odbył się przetarg z 27 lutego 2014 r., nie minęło pięć lat od chwili, gdy powierzchnia użytków rolnych, których właścicielem był powód, spadła poniżej 300 ha. Z tych przyczyn nie spełnił on koniecznych przesłanek, aby zakwalifikować go jako rolnika indywidualnego w znaczeniu, jakie pojęciu temu nadaje wart 5 ust. 1 i art. 6 ust. 1u.k.u.r.. Nie można mu było nadto przypisać tego przymiotu na mocy normy przejściowej zart. 7 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw(Dz.U. Nr 233, poz. 1382; dalej „Nowel.u.g.n.r.”). Co prawda, jak wynikało z przywołanego przepisu, mógłby być uznany za rolnika indywidulanego również wtedy, gdyby w dniu wejścia w życie Nowel.u.g.n.r. spełnił przesłanki, jakie kreowałart 5 ust. 1 i art. 6 ust. 1u.k.u.r. w brzmieniu sprzed nowelizacji, niemniej nie zrealizował tego warunku. Nie było sporne, że 3 grudnia 2011 r. był posiadaczem samoistnym większej ilości użytków rolnych (ponad 300 ha) niż to określała powyższa norma. Z tych przyczyn nie znalazł się w kręgu podmiotów (rolników indywidulanych), które – na skutek zastrzeżenia, jakiego dokonano na podstawie art. 29 ust. 3 b u.g.n.r. – mogły wziąć udział w przetargu 27 lutego 2014 r. Został do niego dopuszcczony mimo normatywnego zakazu, a uchybienie to – w sytuacji gdy złożył najbardziej korzystne oferty zapłaty ceny za nieruchomości położone nadziałkach nr: (...)– miało wpływ na przebieg postępowania przetargowego. Prezes poprzedniczki prawnej pozwanego zasadnie zatem unieważnił przetarg na podstawie § 15 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 30 kwietnia 2012 r. w sprawie szczegółowego trybu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa i ich części składowych, warunków obniżenia ceny sprzedaży nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków oraz stawek szacunkowych gruntów (Dz.U. z 2012 r. poz. 540 – według brzmienia na 7 marca 2015 r., to jest na dzień unieważnienia przetargu). Powyższa czynność, która w oparciu o domniemanie dopuszczalności drogi sądowej podlegała kontroli sądów powszechnych (Sądu Okręgowego i Apelacyjnego) i Sądu Najwyższego (art. 2 § 1 k.p.c.; patrz: wyrok SN z 2 marca 2017 r. V CSK 435/16), była w rezultacie prawidłowa. W takiej sytuacji nie powstał stosunek prawny – zobowiązanie pozwanego i odpowiadające mu uprawnienie powoda (art. 701§ 1 k.c.w zw. z art. 54 u.g.n.r.) - z którego tenże wywodził materialnoprawną podstawę żądania złożenia oświadczenia woli.
Z uwagi na powyższe Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w oparciu o przepisart. 386 § 1 k.p.c.i oddalił powództwo. Na podstawieart. 98 § 1 k.p.c.obciążył powoda obowiązkiem zwrotu na rzecz pozwanego całości kosztów procesu za pierwszą instancję (7.200 zł -§ 6 pkt 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, tj. z dnia 25 lutego 2013 r. Dz.U. z 2013 r. poz. 490).
Z tych przyczyn orzekł jak w pkt I lit. a i pkt I lit. b sentencji na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.
O kosztach postępowania apelacyjnego oraz kasacyjnego również rozstrzygnął w oparciu o zasadę odpowiedzialności za wynik sporu (art. 98 § 1 k.p.c.). Powód powinien zatem zwrócić całość wydatków, jakie pozwany oraz jego poprzedniczka prawna ponieśli do swej celowej obrony – łącznie 222.050 zł. W poczet tych kosztów wchodziły uiszczone opłaty sądowe od apelacji i skargi kasacyjnej (w obu przypadkach po 100.000 zł – dowód uiszczenia opłat k. 337, 366), a także wynagrodzenie za pomoc prawną, którą świadczył profesjonalny pełnomocnik (10.800 zł w postępowaniu apelacyjnym - § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, Dz.U. z 2015 r. poz. 1804 w brzmieniu sprzed 27 października 2016 r.; 11.250 zł w postępowaniu kasacyjnym - § 2 pkt 8 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 1 tego Rozporządzenia w brzmieniu obowiązującym od 27 października 2016 r.).
Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny orzekł jak w pkt II sentencji na podstawieart. 108 § 1 k.p.c.

(...)