Sąd Okręgowy w Gliwicach
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 586/19
Data wyroku: 2020-02-12 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Sądu Okręgowego Magdalena Balion-Hajduk, Sędzia Sądu Okręgowego Marcin Rak, Sądu Okręgowego Leszek Dąbek
Słowa kluczowe: Dobra osobiste, Zadośćuczynienie
Podstawa prawna: art 448 kc w zw z art 23 kc i 24 kc

Sygn. akt III Ca 586/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 12 lutego 2020 r.
Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:
Przewodniczący – Sędzia Sądu Okręgowego Marcin Rak
Sędzia Sądu Okręgowego Leszek Dąbek
Sędzia Sądu Okręgowego Magdalena Balion-Hajduk
Protokolant Angelika Gwozdek
po rozpoznaniu w dniu 12 lutego 2020 r. w Gliwicach
na rozprawie
sprawy z powództwaT. Z.
przeciwkoTowarzystwu (...) Spółce AkcyjnejwW.
o zapłatę
na skutek apelacji pozwanej
od wyroku Sądu Rejonowego wR.
z dnia 20 lutego 2019 r., sygn. akt II C 1207/16

1
oddala apelację;

2
zasądza od pozwanej na rzecz powoda 900 zł (dziewięćset złotych) z tytułu zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.

SSO Magdalena Balion-Hajduk SSO Marcin Rak SSO Leszek Dąbek
Sygn. aktIII Ca 586/19

UZASADNIENIE
PowódT. Z.wniósł o zasądzenie od pozwanejTowarzystwa (...) Spółki AkcyjnejwW.łącznej kwoty 14.000 zł z ustawowymi odsetkami od 09 marca 2016 roku do dnia zapłaty jako zadośćuczynienia za krzywdę będąca następstwem śmierci jego teściówE. G.iJ. G., która nastąpiła 31 stycznia 2008 roku i była skutkiem wypadku drogowego zawinionego przez kierowcę korzystającego z gwarantowanej przez pozwaną ochrony odpowiedzialności cywilnej związanej z ruchem pojazdu. Powód sprecyzował, że zadośćuczynienie za śmierć każdego z teściów wynosi po 7.000 zł, a jego podstawą prawną jestart. 448 k.c.w zw. zart. 23 i 24 k.c.
Pozwana wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu. Nie kwestionując faktu udzielenia ochrony ubezpieczeniowej sprawcy wypadku zarzuciła, że powód nie był związany ze zmarłymi tego rodzaju więzią, której zerwanie uzasadniałoby żądanie zadośćuczynienia, a nadto ich śmierć nie wywołała u powoda niekorzystnych zmian w sytuacji życiowej.
Wyrokiem z 20 lutego 2019 roku Sąd Rejonowy zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwoty po 2.000 zł (łącznie 4.000 zł) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 9 marca 2016 roku, tytułem zadośćuczynienia za śmierć każdego z teściów (pkt 1 i 2) ; w pozostałej części powództwo oddalił (pkt 3) i orzekł o kosztach procesu zasądzając je od powoda na rzecz pozwanej w łącznej kwocie 1.676,16 zł.
Wyrok ten zapadł po ustaleniu, że powód ze swoją żoną przez sześć lat mieszkał z teściamiE. G.iJ. G.. Z ich pomocą wybudował w tej samej miejscowości dom, do którego przeprowadził się wraz z żoną i założoną przez siebie rodziną w 1975 roku. Teściowie powoda codziennie odwiedzali ten dom. Rodzina żyła zgodnie, wzajemnie się wspierając i pomagając m. in. w pracach remontowych w domu i mieszkaniu. Wszystkie posiłki spożywane były wspólnie w domu powoda i jego żony, a do swojego mieszkania teściowie udawali się jedynie na nocny spoczynek.E. G.iJ. G.przekazywali swojej córce i powodowi otrzymywaną emeryturę. Powód pobierał również od 2006 roku zasiłek opiekuńczy na teściową. Z tych pieniędzy korzystał wspólnie z żoną, część przekazując – za zgodą teściów – na spłatę kredytu zaciągniętego na remont domu. Rodzina spędzała wspólnie święta i uroczystości rodzinne. Wspólnie wyjeżdżała na wycieczki i wypoczynek.
Jak nadto ustalił Sąd Rejonowy, w dniu 31 stycznia 2008 roku kierowca samochodu osobowego potrąciłE. G.iJ. G.prawidłowo przechodzących przejściem dla pieszych. W wyniku obrażeń teściowie powoda zmarli. Sprawca wypadku korzystał z zapewnianego przez pozwaną ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej związanej z ruchem pojazdu.
Z ustaleń Sądu Rejonowego wynika, że w dacie zdarzenia powód był na emeryturze i miał 62 lata. Jego teściowa miała 77 lat, a teść 81 lat. Powoda łączyły ze zmarłymi naturalne, spontaniczne, ciepłe, silne więzi, oparte na wzajemnej bliskości psychicznej i emocjonalnej, zaufaniu, poczuciu wzajemnego wsparcia i stabilizacji. Po ich tragicznej śmierci doznał on dość znaczącej straty zarówno w sferze psychicznej, jak i finansowej. Odczuł szok, niedowierzanie, żal, poczucie bezradności, niewydolności. Odczuwał niepokój, obawy o przyszłość, miał kłopoty ze snem, a nawet lęk o bezpieczeństwo bliskich mu osób. Odczucia powoda były jednak przejawem naturalnej reakcji żałoby i nie wykroczyły poza jej naturalny zakres. Objawy nie miały ponadprzeciętnego obrazu i natężenia, ustępowały szybko, nie powodując istotnych zakłóceń w jego stanie psychicznym i jego funkcjonowaniu. Nie spowodowały uszczerbku na zdrowiu. Obecnie stan zdrowia powoda jest wyrównany. Funkcjonowanie we wszystkich strefach życiowych przebiega bez istotnych zakłóceń. Powód nie wymagał leczenia specjalistycznego ani wsparcia psychologicznego. Śmierć teściów nie wpłynęła negatywnie na życie i funkcjonowanie powoda.
Sąd Rejonowy ustalił też, że 8 lutego 2016 roku powód zgłosił pozwanej powstanie szkody. Decyzjami z dnia 10 lutego 2016 roku pozwana odmówiła wypłaty zadośćuczynienia argumentując, że w świetle przepisów powód nie był osobą najbliższą dla poszkodowanych w wypadku.
Mając na względzie te ustalenia Sąd Rejonowy zważył, że wypadek z 31 stycznia 2008 roku miał miejsce przed wejściem w życieart. 446§4 k.c.przewidującego prawo do zadośćuczynienia za krzywdę wynikającą ze śmierci osoby bliskiej. Wskazał jednak, odwołując się do poglądów rzecznictwa, że zadośćuczynienie przysługuje także w przypadku krzywd doznanych przed 3 sierpnia 2008 roku, a podstawą prawną jego jestart. 448 k.c.w zw. zart. 24§1 k.c.w przypadku gdy są one następstwem naruszenia dobra osobistego w postaci szczególnej więzi rodzinnej ze zmarłym, której zerwanie powoduje ból, cierpienie psychiczne, poczucie krzywdy i osamotnienia.
Sąd Rejonowy ocenił, że roszczenie powoda ma swoje źródło właśnie wart. 448 k.c.w zw. zart. 24§1 k.c.i podkreślił, iż przepisy te nie ograniczają, do kręgu najbliższych członków rodziny, osób uprawnionych do zadośćuczynienia. Roszczenie to przysługuje temu czyje dobro osobiste zostało naruszone. Dobro osobiste powoda natomiast zostało naruszone albowiem w związku ze śmiercią teściów został pozbawiony możliwości dalszego życia w pełnej rodzinie, co zrodziło u niego poczucie krzywdy. Nadto powód był członkiem rodziny zmarłych, a więc jedną z osób im najbliższych. Ze zmarłymi teściami łączyła powoda bardzo silna więź oparta na wzajemnym zaufaniu i pomocy. Śmierć teściów spowodowała powstanie u powoda silnych emocji, lęku, poczucia bezradności, bólu i krzywdy. W konsekwencji powód był uprawniony do żądania zadośćuczynienia.
Rozważając o wysokości należnych powodowi kwot Sąd Rejonowy miał na względzie, że jakkolwiek nagłe zerwanie więzi z teściami spowodowało u powoda ból, cierpienie i poczucie krzywdy oraz bezradności, to proces żałoby zakończył się. Powód odnalazł się w nowej rzeczywistości, nie wymagał pomocy specjalistów. W chwili zdarzenia miał 62 lata był osobą samodzielną, samowystarczalną, z bogatym doświadczeniem życiowym, zawodowym. Po śmierci teściów powód nie został sam. Mógł liczyć na wsparcie żony i dorosłych już dzieci. Śmierć teściów nie spowodowała zmiany w zachowaniu powoda, nie zniweczyła jego planów na przyszłość.
Te argumenty sprawiły, że Sąd Rejonowy uznał za adekwatne zadośćuczynienia w kwotach po 2.000 zł., a dalej idące roszczenia oddalił.
O odsetkach od zasądzonych należności orzekł z powołaniem naart. 481 k.c.w zw. zart. 14 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych.
Z kolei o kosztach orzekł na zasadzieart. 100 k.p.c.stosunkowo je rozdzielając, przy uwzględnieniu, że powód utrzymał się ze swoim żądaniem w 28%.
Apelację od tego wyroku w części uwzględniającej powództwo wniosła pozwana.
Zarzuciła, że Sąd Rejonowy przyznał zadośćuczynienie na podstawieart. 448 k.c.w zw. zart. 24§1 k.c.wbrew zgromadzonemu materiałowi dowodowemu. Według pozwanej powód nie był osobą najbliższą dla zmarłych, nie zamieszkiwał z nimi, a opiekę sprawował z uwagi na uzyskiwanie dzięki temu korzyści finansowych. W dacie wypadku był już na emeryturze, a przebyta żałoba miała charakter niepowikłany i powód powrócił już do normalnego funkcjonowania. Dalej wywodziła, że więzi łączące go z teściami nie były inne niż standardowo istniejące w normalnie funkcjonującej rodzinie. Powód zdaniem pozwanej, nie spełnił warunku uzyskania zadośćuczynienia na powołanej podstawie prawnej wyrażającego się w istnieniu zależności życiowej od zmarłych, której zerwanie skutkuje ograniczeniem lub znaczącym pogorszeniem funkcjonowania po ich śmierci.
Formułując te zarzuty domagała się zmiany wyroku w zaskarżonej części i oddalenia powództwa w całości oraz zasądzenia kosztów postępowania za obie instancje.
Powód wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Zgodnie zart. 378§1 k.p.c.wyrok Sądu Rejonowego podlegał kontroli instancyjnej jedynie w zaskarżonej części, to jest co do uwzględnienia powództwa i orzeczenia o kosztach procesu. W pozostałym zakresie, wobec niezaskarżenia go przez powoda, wyrok ten był bowiem prawomocny i miał charakter wiążący (art. 365 k.p.c.).
Oceniając tenże wyrok w zakresie zaskarżenia Sąd Okręgowy uznał, że Sąd Rejonowy prawidłowo ocenił materiał dowodowy sprawy i z zaoferowanych przez strony dowodów wyciągnął trafne wnioski.
Co się tyczy ustaleń faktycznych, to apelacja strony pozwanej bez formalnego postawienia zarzutu naruszenia konkretnych przepisów procedury cywilnej wskazywała jedynie na zasądzenie zadośćuczynienia „wbrew zgromadzonemu w sprawie materiałowi dowodowemu”. Jednocześnie brak było tam wskazania, które z faktów Sąd Rejonowy miałby ustalić wadliwie.
Zarzut poczynienia wadliwych ustaleń faktycznych powinien być co do zasady połączony z zarzutem naruszeniaart. 233§1 k.p.c.W tym zaś aspekcie przypomnienia wymaga, że zgodnie z jednolitymi poglądami orzecznictwa, dla skuteczności omawianego zarzutu niezbędne jest wykazanie - przy użyciu argumentów jurydycznych - że sąd naruszył ustanowione w nim zasady oceny wiarygodności i mocy dowodów, a więc że uchybił podstawowym regułom logicznego myślenia, zasadzie doświadczenia życiowego i właściwego kojarzenia faktów oraz że naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Strona chcąca podważyć sędziowską ocenę dowodów nie może ograniczać się do przedstawienia własnej ich oceny, ponieważ jest to zwykłą polemiką ze stanowiskiem sądu nie mogącą odnieść skutku. Konieczne jest wskazanie w takiej sytuacji przyczyn, dla których ocena dowodów nie spełnia kryteriów określonych wart. 233§1 k.p.c., czyli np. błędów sądu w logicznym rozumowaniu, sprzeczności oceny z doświadczeniem życiowym, braku wszechstronności, czy też bezzasadnego pominięcia dowodów, które prowadziłyby do odmiennych wniosków. Innymi słowy to ujmując okoliczność, że z tych samych dowodów wyciągnąć można wnioski odmienne, czy też odmiennie ocenić można moc poszczególnych dowodów, sama w sobie nie może stanowić podstawy do podważenia trafności ustaleń opartych na odmiennym przekonaniu sądu I instancji, gdy przekonanie to także zgodne jest z zasadami logiki, doświadczenia życiowego i prawidłowego kojarzenia faktów (por. uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z 23 marca 1999 r. w sprawie III CZP 59/98, OSNC 1999/7-8/124, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2000 r., III CKN 1169 /99, OSNC z 2000/7 – 8/139, z dnia 7 stycznia 2005 r., IV CK 387/04, Lex nr 177263, z dnia 29 września 2005 roku, II PK 34/05, Lex nr 829115, z dnia 13 listopada 2003 r., IV CK 183/02, Lex nr 164006, wyroki Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 28 stycznia 2014 roku, V ACa 655/13, LEX nr 1428104 oraz z dnia 11 czerwca 2015 roku, III AUa 1289/14 Lex nr 1771487).
Wobec tego Sąd Okręgowy uznał, że pozwana nie podważyła skutecznie poczynionych przez Sąd Rejonowy ustaleń. Jej apelacja zmierzała bowiem do postawienia istotnego akcentu na te aspekty stanu faktycznego, które umniejszały skutki śmierci teściów dla funkcjonowania powoda i miałby wskazywać na brak podlegającej ochronie więzi ze zmarłymi, pomijając zupełnie negatywne konsekwencje tragicznego zdarzenia i wszystkie okoliczności, które istnienie takiej więzi potwierdzały.
Wszechstronne rozważenie materiału sprawy – dokonane prawidłowo przez Sąd Rejonowy – pozwalało natomiast na ustalenie, że powód ze swoją żoną przez sześć lat mieszkał z teściami. Z ich pomocą wybudował w tej samej miejscowości dom, do którego przeprowadził się wraz z żoną i założoną przez siebie rodziną w 1975 roku. Teściowie powoda codziennie odwiedzali ten dom, a do siebie wracali jedynie na noc. Rodzina żyła zgodnie, wzajemnie się wspierając. Teściowie przekazywali swojej córce i powodowi otrzymywaną emeryturę, a od 2006 roku powód pobierał zasiłek opiekuńczy na teściową. Z tych pieniędzy korzystał wspólnie z żoną, część przekazując na spłatę kredytu zaciągniętego na remont domu. Rodzina spędzała wspólnie święta i uroczystości rodzinne. Wspólnie wyjeżdżała na wycieczki i wypoczynek.
W konsekwencji Sąd Okręgowy w całości podzielił i uznał za własne ustalenia poczynione przez Sąd Rejonowy.
Jeżeli natomiast chodzi o materialnoprawną ocenę roszczeń pozwu, to istotnym było, że w zakresie zdarzeń zaistniałych po 3 sierpnia 2008 roku zasadniczą podstawą dochodzenia roszczeń za krzywdę z tytułu śmierci osoby najbliższej jestart. 446§4 k.c.Wynikające z niego roszczenie o zadośćuczynienie to wykazuje istotne podobieństwo z roszczeniem o zadośćuczynienie za naruszenie dobra osobistego w postaci więzi ze zmarłym, mającym swoje źródło wart. 448 k.c.w ze. zart. 24 k.c.Różnica między wskazanymi regulacjami jest co do zasady taka, żeart. 446§4 k.c.zawęża krąg osób uprawnionych do zadośćuczynienia do najbliższych członków rodziny ułatwiając jednocześnie tym osobom dochodzenie roszczenia bez potrzeby dodatkowego wykazywania tego rodzaju więzi rodzinnej, której zerwanie powoduje ból, cierpienie, rodzi poczucie krzywdy. Z kolei osoba dochodząca roszczenia na podstawieart. 448k.c.powinna wykazać istnienie tego rodzaju więzi, stanowiącej jej dobro osobiste podlegające ochronie. Dodanieart. 446§4k.c.nie jest jedynie wyrazem woli ustawodawcy potwierdzenia dopuszczalności dochodzenia zadośćuczynienia na gruncie przepisów obowiązujących przed wejściem w życie tego przepisu, lecz dokonania zmiany w ogólnej regule wynikającej zart. 448k.c.przez zawężenie kręgu osób uprawnionych do zadośćuczynienia. Gdyby nie wprowadzonoart. 446§4k.c., roszczenia tego mógłby dochodzić każdy, a nie tylko najbliższy członek rodziny. Przepis ten ułatwia dochodzenie zadośćuczynienia, gdyż umożliwia jego uzyskanie bez potrzeby wykazywania jakichkolwiek innych – poza w nim wymienionych – przesłanek. Objęte tą regulacją zadośćuczynienie należy się zatem za samą krzywdę będącą skutkiem śmierci osoby najbliższej i to niezależnie od tego czy krzywda ta jest konsekwencją naruszenia dobra osobistego w postaci zerwania szczególnej więzi ze zmarłym. Skutkiem nowelizacji jest też możliwość dochodzenia przez pokrzywdzonego roszczenia o zadośćuczynienie powstałego po 3 sierpnia 2008 roku zarówno na podstawieart. 446§4k.c., jak iart. 448k.c., z tym że na podstawieart. 446k.c.jest to prostsze ze względu na ułatwienia dowodowe (por. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2012 roku, IV CSK 416/11, Lex 1212823 oraz z dnia 15 marca 2012 roku, I CSK 314/11 Lex 1164718, a także uchwały z 22 października 2010 roku, III CZP 76/10, OSNC-ZD 2011/2/42 i z 13 lipca 2011 roku, III CZP 32/11, OSNC 2012/1/10 i uzasadnienie uchwały 7 sędziów z 27 marca 2018 roku, III CZP 60/17, OSNC 2018/9/83).
Zatem dochodzącym roszczenia na podstawieart. 448 k.c.w zw. zart. 24 k.c.może być każdy (nie tylko najbliższy członek rodziny), kto wykaże naruszenie jego dobra osobistego poprzez zerwanie szczególnej emocjonalnej więzi ze zmarłym oraz krzywdę będącą tego następstwem. Wskazane regulacje, odmiennie niżart. 446§4 k.c., nie ograniczają podmiotowo kręgu osób uprawnionych do zadośćuczynienia.
Wobec tego akcentowane w apelacji zarzuty, jakoby powód nie był osobą najbliższą dla zmarłych w istocie nie miały w sprawie znaczenia. Wszak taka kwalifikacja relacji ze zmarłymi nie przesądzała o braku odpowiedzialności ubezpieczyciela na podstawieart. 448 k.c.w zw. zart. 24§1 k.c.Na marginesie wskazać należy, że w orzecznictwie i piśmiennictwie pod pojęciem osoby najbliższej na gruncie odpowiedzialności deliktowej, zalicza się takie osoby, których sytuacja życiowa kształtowała się w pewnej zależności od zmarłego, a decydujący jest faktyczny układ stosunków rodzinnych pomiędzy zmarłym a tymi osobami. Do kręgu osób najbliższych zalicza się zatem małżonka, krewnych i powinowatych. W tej grupie mieszczą się zatem teściowie pozostający w codziennych, niemal rodzicielskich relacjach z małżonkiem swojego dziecka (por. Komentarz do Kodeksu Cywilnego pod red. M. Frasa i M. Habdas, Wolters Kluwer Polska, 2018 rok, Tom III, Zobowiązania. Część ogólna, tezy 79 i 80 do art. 446 oraz KKomentarz do Komentarz do Kodeksu Cywilnego pod red. J. Gudowskiego, Tom III, Zobowiązania, Część ogólna, tezy 44 – 49 do art. 446 i powołane tam orzecznictwo).
Odnosząc te założenia do ustalonych okoliczności sprawy trzeba wskazać, że zmarli i powód oraz jego żona tworzyli bliską, wspierającą się rodzinę. Codziennie przebywali w domu powoda i jego małżonki, prowadzili też wspólne gospodarstwo domowe, skoro przekazywali powodowi i jego żonie swoje emerytury zaś powód pobierał zasiłek pielęgnacyjny związany z opieką nad teściową. Relacje były bliskie i serdeczne. Teściowie pomagali w pracach w domu i w ogrodzie, powód woził ich do lekarza. Okoliczności te niezbicie wskazywały na istnieniu więzi o charakterze dobra osobistego, podlegającej ochronie na zasadzieart. 448 k.c.w zw. zart. 24 k.c.
Powód wykazał też negatywne następstwa będące skutkiem jej zerwania. Wynika to wprost z opinii biegłych z opinii wskazujących, że powód przeżył śmierć teściów i żałobę, a samo zdarzenie związane było z szokiem, niedowierzaniem, żalem, poczuciem bezradności i niewydolności, lękiem, niepokojem o przyszłości swoją i najbliższych.
Fakt, że proces żałoby miał typowy przebieg, w żadnej mierze nie podważało zasady odpowiedzialności pozwanej. Wszak samo jej wystąpienie potwierdzało krzywdę po stracie osób, z którymi powoda łączyła szczególna więź.
Akcentowane przez pozwaną w apelacji okoliczności dotyczące wieku powoda, jego samodzielności, braku potrzeby korzystania z pomocy psychiatry czy psychologa oraz powrotu do prawidłowego funkcjonowania, mogły mieć wpływ jedynie na wymiar zadośćuczynienia. O jego wysokości decyduje bowiem bliskości osoby uprawnionej względem zmarłego, wiek uprawnionego, intensywność więzi między nim a zmarłym, skalę bólu i cierpień przeżywanych przez uprawnionego, stopień negatywnego wpływu śmierci osoby najbliższej na życie uprawnionego.
W świetle tych założeń ustalonych przez Sąd Rejonowy zadośćuczynień nie sposób było uznać za rażąco zawyżonych, a tylko wówczas mogłyby one być zmniejszone w postępowaniu apelacyjnym.
Nie zachodziły też podstawy do zmiany rozstrzygnięcia o odsetkach od zasądzonych świadczeń jak i o kosztach procesu.
Dlatego też Sąd Okręgowy oddalił apelację jako bezzasadną, a to na podstawieart. 385 k.p.c.
O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Okręgowy orzekł na zasadzieart. 98 k.p.c.obciążając nimi pozwaną jako przegrywającą to postępowanie. Zasądzona na rzecz powoda należność obejmowała wynagrodzenie pełnomocnika w wysokości stawki minimalnej (450 zł), odpowiedniej do wartości przedmiotu zaskarżenia (2*2.000 zł), odrębnie dla każdego z roszczeń, na podstawie§2 pkt 3w zw. z §10 ust 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.), to jest łącznie 900 zł.
SSO Magdalena Balion – Hajduk SSO Marcin Rak SSO Leszek Dąbek