Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 483/18
Data wyroku: 2019-03-12 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Grzegorz Krężołek, Regina Kurek, Anna Kowacz-Braun
Słowa kluczowe: Dobra osobiste
Podstawa prawna: art. 24 § 1 kc w zw z art. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych
Teza: Pojęcie dysponowania grobem obejmuje wiązkę uprawnień, w których akcent położony jest na takie, które mają przede wszystkim majątkowy charakter, wywodząc swoje źródło przede wszystkim z ufundowania grobu, decyzji o jego rodzaju i formie, ewentualnej zmianie jego konstrukcji, w tym ilości miejsc przeznaczonych do pochowań.
Mieści się w jego granicach także kompetencja do utrzymywania relacji z podmiotem sprawującym zarząd cmentarza na którym grób jest położony, w celu bieżącego zarządu nim jako takim z uwagi na potrzeby nekropolii jako całości i wymogów przepisów prawa powszechnie obowiązującego.

Sygn. akt I ACa 483/18

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 12 marca 2019 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Regina Kurek

Sędziowie:

SSA Anna Kowacz-Braun
SSA Grzegorz Krężołek (spr.)

Protokolant:

st. sekr. sądowy Beata Zaczyk

po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2019 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwaE. S.iA. S. (1)
przeciwkoP. B. (1)oraz Gminie MiejskiejK.
o ustalenie
na skutek apelacji pozwanegoP. B. (1)
od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie
z dnia 23 listopada 2017 r. sygn. akt I C 1713/16

1
zmienia zaskarżony wyrok w punktach I i II przez nadanie im treści:

    „I. ustala że powódkomE. S.iA. S. (1)przysługuje prawo do dysponowania grobem położonym na Cmentarzu(...)wK., w kwaterze(...), po prawej stronie grobuG.w zakresie sprawowania kultu spoczywających w nimM. S. (1)iJ. S.oraz bieżących decyzji dotyczących zarządu miejscami pochowania tych osób, w tym wystroju i ewentualnego remontu nagrobka;

II. w pozostałym zakresie powództwo oddala”;

2
w pozostałym zakresie apelację oddala;

3
koszty postępowania apelacyjnego między stronami wzajemnie znosi;

4
przyznaje od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie na rzecz adwokataA. S. (2)kwotę 332,10 zł (trzysta trzydzieści dwa złote 10/100) w tym 62,10 zł podatku VAT, tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną pozwanemuP. B. (1)z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.

SSA Anna Kowacz-Braun SSA Regina Kurek SSA Grzegorz Krężołek
Sygn. akt I C 1713/16

UZASADNIENIE
PowódkiE. S.iA. S. (1)w pozwie , skierowanym przeciwkoP. B. (1)i Gminie MiejskiejK.wniosły o ustalenie ich prawa do współdecydowania - z wyłączeniem innych osób - o grobie położonym kwaterze(...), po prawej stronie grobuG., na Cmentarzu(...)wK..
Uprawnienie to miało , zgodnie z żądaniem powódek, obejmować w szczególności możliwość decydowania o przeznaczeniu wolnych miejsc w grobie, co do ekshumacji osób pochowanych w nim, o urządzeniu i remoncie nagrobka podejmowania decyzji w bieżących sprawach z zakresu zarządu.
PonadtoE.iA. S. (1)domagały się przyznania na swoją rzecz od pozwanego kosztów procesu.
Uzasadniając tak sformułowane żądania podnosiły , że o ustalenie prawa do przedmiotowego grobu toczyło się postępowanie sądowe pomiędzy mężem i ojcem powódekA. S. (3)oraz obecnie pozwanymP. B. (1).
Wyrokiem z dnia 22 lutego 2016 r. Sąd Okręgowy wK.ustalił, żeA. S. (3)iP. B. (1)przysługuje uprawnienie do współdecydowania wskazanym wyżej grobem .A. S. (3)zmarł w trakcie postępowania między instancyjnego. Wyrokiem z dnia 23 września 2016 r. Sąd Apelacyjny wK.umorzył postępowanie w zakresie jego dotyczącym . Tym samym pozwany stał się jedynym dysponentem grobu.
Są w nim pochowani:J. S.zm. w(...)r. - ojciecA. S. (3), a teść powódkiE. S.i dziadekA. S. (1),M. S. (1)zm. w(...)r. - babkaA. S. (3), a prababka powódkiA. S. (1).
Od strony pozwanegoP. B. (1)pochowani są:I. R. (1), zm.(...)r., teściowa dziadkaP.
B. (1)
B.
B., 4)S. K., zm. w(...)r., który nie jest spokrewniony zP. B. (1), a był synem jego prababki.-I. K.. Był tam również pochowanyB.B. (1)dziadek pozwanego, jednakże został on ekshumowany i w 1977 r. przeniesiony do grobowca rodzinnego przeciwnika procesowego powódek.
Od tego czasu , jak twierdziły, rodzinaB.nie interesuje się tym grobem. Wskazywały także , iż od czasu pochowku w nimM. S. (1)w(...)to jej rodzina opiekę te nieprzerwanie sprawuje, wykładając m. in. środki na przebudowę nagrobka po pogrzebachM.iJ. S..
Pozwana Gmina MiejskaK.wniosła o rozpoznanie sprawy w oparciu o istniejące dokumenty, oraz nie obciążanie jej kosztami postępowania. Nie wypowiedziała się jednoznacznie w przedmiocie merytorycznej oceny żądań powódek. W uzasadnieniu swojego stanowiska argumentowała , że sporny grób jest grobem ziemnym tzw. wieczystym , a jego stan prawny jest nieuregulowany.
PozwanyP. B. (1)w odpowiedzi na pozew, domagał się oddalenia powództwa i obciążenia przeciwniczek kosztami postępowania, podnosząc , iżE. S.iA. S. (1)nie przysługuje prawo do dysponowania grobem.
M. S. (1)została pochowana w grobie w(...)r. za zgodą matki pozwanegoA. B., na okres kilku miesięcy, po których miała być przeniesiona do innego grobowca, co nie nastąpiło. Z koleiA. S. (3)uzyskał zgodę zarządu cmentarzy na jedynie warunkowe pochowanie swojego ojcaJ..
Twierdził , że tylko on jest uprawniony do dysponowania tym miejscem pochówku , co potwierdził prawomocnym orzeczeniem w sprawie o sygnaturze(...), Sąd Okręgowy wK..

Powołując się na związki rodzinne z osobami wcześniej tam pochowanymi wskazywał , że już umieszczenie tamM. S. (1)stanowiło naruszenie jego prawa niego, a wyrażająca naówczas zgodę na to pochowanieA. B., nie była do tego uprawnioną , jako nie spokrewniona z osobami , które wcześniej tam spoczywały. Tym bardziej bezprawnym było pochowanie w grobie osoby kolejnej ,J. S.na co nikt z rodzinyB.zgody nie wyrażał.
Pozwany zaprzeczył aby rodzinaS.opiekowała się nim i twierdził , że taką opiekę wykonywała tylko rodzinaB..
Wyrokiem z dnia 23 listopada 2017r. Sąd Okręgowy w Krakowie :
- ustalił , że powódkomE. S.iA. S. (1)przysługuje uprawnienie do dysponowania grobem po prawej stronie grobuG., w kwaterze(...), położonym na Cmentarzu(...)wK., a w szczególności prawo do decydowania o przeznaczeniu wolnych miejsc w grobie, decyzji odnośnie urządzenia i remontu nagrobka oraz podejmowania decyzji w bieżących sprawach z zakresu zarządu [ pkt I ], ;
- w pozostałej części powództwo oddalił [ pkt II] ,
- koszty procesu pomiędzy stronami wzajemnie zniósł [ pkt III] oraz
-przyznał adwokatowiA.S.od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie kwotę 885,60 zł , tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanemuP. B. (1)z urzędu [ pkt IV sentencji wyroku ]
Sąd Okręgowy ustalił następujące fakty istotne dla rozstrzygnięcia :
W grobie o numerze kartoteki(...)i(...), ziemnym, stałym, położonym na Cmentarzu(...)wK., w kwaterze(...). grób po prawej stronie grobuG.- pochowane są następujące osoby:

I. R. (1)(zmarła w(...)r. ) – prababka pozwanegoP. B. (1),S. K.(zmarły w(...)r.) – brat prababki pozwanego ,M. S. (1)(zmarła w(...)r.) – prababka powódkiA. S. (1)i babka męża powódkiE. A.orazJ. S.(zmarły w(...)r.) – teść powódkiE. S.i dziadek powódkiA. S. (1).
Praprababka pozwanegoP. B. (1)w(...)r. pochowała w tam swego synaS. K.. W 1921 r. w celu jego poszerzenia i relokacji grobu , w stosunku do alejki cmentarza, dziadek pozwanegoP. B. (2), dokupił do niego część przylegającego do niego gruntu i w którym w tym samym roku, pochował tam swoją teściowąI. R. (1).W(...)r. został pochowany takżeB. B. (2)-dziadek pozwanego- jednakże na skutek ekshumacji w 1977 r. został z niego przeniesiony do innego grobu.
M. S. (1)została pochowana w tym grobie w(...)r. za zgodąA. B.– matki pozwanegoP. B. (1), która wyraziła zgodę na czasowy pochowek. Spoczywanie tam zwłok miało trwać przez okres na okres 2-3 miesięcy, a było to związane z tym, iż rodzinaS.nie posiadała własnego grobowca rodzinnego, w którymM. S.mogłaby zostać pochowana.

B. B. (4)-ojciec pozwanego- w 1985 r. zwrócił się z do Zarządu Cmentarzy Komunalnych wK.o uregulowanie stanu prawnego spornego grobu. W odpowiedzi Zarząd Cmentarzy Komunalnych wK.wskazał, iż w tym celu wnioskodawca zobowiązany jest wszcząć proces na drodze sądowej o ustalenie.
A. S. (3)-obecnie nieżyjący - mążE. S.i ojciecA. S. (1)pismem z dnia 25 marca 2015 r. zwrócił się do tego Zarządu o wyrażenie zgody na jednorazowe –warunkowe- pochowanie w tym grobie zmarłegoJ. S.– teściaE. S.i dziadkaA. S. (1).
W piśmie tymi zobowiązał się do przeprowadzenia postępowania ustalającego jego prawo do grobu. Zgodę taką , pismem z dnia 26 marca 2015 r., otrzymał, dokonując pochówku ojca.
Jak ponadto ustala Sąd Okręgowy , zarówno powódki, jak i pozwany faktycznie sprawują kult pamięci osób zmarłych pochowanych w grobie, nie zrzekli się uprawnień do niego i zamierzają z niego korzystać.
Uznając roszczenia powódek za usprawiedliwione w części , rozważania prawne Sąd I instancji rozpoczął od stwierdzenia  iż prawo do grobu ma dwojaki charakter: osobisty i majątkowy, przy czym elementom osobistym przypada rola dominująca.
Przede wszystkim jest to uprawnienie o charakterze dobra osobistego , związane z kultem pamięci osoby zmarłej. Prawo  do grobu obejmuje zarówno uprawnienia majątkowe, związane przede wszystkim z poniesionymi opłatami za grób i wydatkami na jego urządzenie oraz uprawnienia niemajątkowe, do których zalicza się przede wszystkim pochowanie po śmierci zwłok uprawnionego w wybranym przez niego miejscu w grobie , obok zwłok osób mu bliskich oraz kult pamięci zmarłych, który polega na przysługujących człowiekowi różnych wolnościach, wypływających ze sfery uczuć i odczuć odnoszącej się do postaci osoby zmarłej, okazywania szacunku dla wspomnień i pamięci o niej, urządzenia pogrzebu oraz grobowca i decydowania o jego wystroju, załatwiania spraw z zarządem cmentarza, ochronie przed naruszeniami, składania wieńców, palenia zniczy, decydowania lub współdecydowania o przeznaczeniu wolnych miejsc dla pochowania dalszych zmarłych.
W warunkach, gdy w grobie zostały już pochowane zwłoki, uprawnień natury majątkowej i niemajątkowej nie da się już rozdzielić, przy czym zaczynają dominować drugie z wyróżnionych uprawnień, niezależnie od faktycznego zakresu i częstotliwości korzystania z nich. Mogą one przysługiwać , niezależnie , kilku osobom , a każda z nich może je wykorzystywać w tym także dochodzić ich ochrony na drodze sądowej.
Przenosząc te uwagi natury ogólnej na grunt rozstrzyganej sprawy w pierwszej kolejności Sąd wskazał , że uprawnieninia do grobu po stronie pozwanegoP. B. (1)zostały potwierdzone prawomocnym wyrokiem w sprawie o sygnaturze(...)Sądu Okręgowego wK., którym rozstrzygając niniejszy spór był związany. Uprawnień tych pozwany nigdy nie zrzekł się , co więcej , nadal jej realizuje. To decyduje o tym, iż jest dostatecznych podstaw do tego aby ustalić że powódkomE. S.iA. S. (1)przysługuje wyłączne prawo do dysponowania grobem o który toczy się spór.
Uprawnieninia te , zdaniem Sądu I instancji przysługują stronom postępowania wspólnie, natomiast ich podstawami są stosunki pokrewieństwa w stosunku do osób pochowanych.
Uprawnienie powódek do dysponowania grobem wynikają już z samego faktu pochowania w nimM. S. (1)- prababkiA.i babki mężaE. S.. Bez znaczenia dla ich potwierdzenia pozostają przy tym rzeczywiste motywy jakimi kierowała sięA. B., wyrażając zgodę na jej pochowanie i okoliczności samego pochówku, niemożliwe już dzisiaj do ustalenia, oraz poczynione przy tym zastrzeżenia, dotyczące jedynie czasowego pochowania zwłok.
Uprawnienia osób bliskichM. S. (1)do dysponowania grobem powstały zatem z ta chwilą , a z ustaleń dokonanych w sprawie wynika , że także powódki swoich uprawnień nie zrzekły się i sprawują kult jej pamięci.
Fakt jednak , że takie same treściowo uprawnienia zachował także pozwany powoduje , w ocenie Sądu I instancji , że powództwoE.iA. S. (1)może być uwzględnione jedynie w części , w zakresie , który został opisany w punkcie I sentencji wyroku.
Dalej idące ich żądania, jako z tej przyczyny niezasadne , podlegały natomiast oddaleniu.
Podstawą rozstrzygnięcia o kosztach procesu była normaart. 100zd. pierwszekpc.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanemu z urzędu Sąd Okręgowy orzekł na podstawie §2 ust. 1 i 2, §4 ust. 1 i 3, §5 i §14 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu(Dz.U. z 2015 r. poz. 1801).
Apelację od tego orzeczenia złożył tylkoP. B. (1), obejmując jej zakresem tę część rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego , którą powództwoE.iA. S. (1)zostało uwzględnione.
We wniosku środka odwoławczego skarżący postulował taką zamianę wyroku z dnia 23 listopada 2017r , w następstwie której powództwo zostanie oddalone w całości.
Ponadto domagał się przyznania na rzecz zastępującego pozwanego pełnomocnika z urzędu, kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu w postepowaniu apelacyjnym, wobec ich nie pokrycia przez reprezentowanego w jakiejkolwiek części.
Środek odwoławczy został oparty na następujących zarzutach :
- błędu w ustaleniach faktycznych, jako następstwa pominięcia przez Sąd I instancji faktów mających dla rozstrzygnięcia istotne znaczenie , a mianowicie tego , że :
a/ ojciec pozwanegoB. B. (4)po pochowaniu w 1985rM. S., uzyskał od Zarządu Cmentarzy Komunalnych wK.zapewnienie ,iż do czasu uregulowania stanu prawnego spornego grobu , na drodze sądowej będzie on zamknięty dla dalszych pochowań.
b/ warunkiem udzielenia zgodyA. S. (3)na pochowanie w tym grobie ojcaJ.w(...)było to , że w sytuacji wyrażenia sprzeciwu przez uprawnione osoby trzecie , zobowiązywał się on do dokonania niezwłocznej ekshumacji zmarłego na własny koszt , a w warunkach zaniechania tego obowiązku , ekshumacji miał dokonać Zakład Cmentarzy Komunalnych na kosztA. S.,
- naruszenia prawa materialnego w postaci :
1/ nieprawidłowego zastosowaniaart. 24 §1 kciart. 10 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, którego następstwem było wyrażenie niewłaściwej oceny , iż uprawnieninia do dysponowania grobem przez powódki wynikają z samego faktu pochowania ich bliskiej ,M. S. (1)i bez znaczenia jest to , w jakich warunkach doszło do pochówku tej osoby , a także motywacjaA. B., która wówczas wyraziła na to zgodę,
2/art. 5kcwobec jego niezastosowania przy ocenie roszczeń zgłoszonych przez powódki mimo , iż potwierdzenie im tych uprawnień zaskarżonym wyrokiem jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Sprzeczność ta wynika stad , że pochowanie w spornym grobie osób z grona rodziny powódek nastąpiło przy dwukrotnym naruszeniu prawa do grobu służącegoP. B. (1). Naruszenie to jest konsekwencją tego , że obydwa pochowania odbyły się bez uprzedniego powiadomienia o nich pozwanego czy też jego ojcaB. B. (4). W tych okolicznościach uprawnieniaE.iA. S. (1), które nie okazują szacunku wobec odczuć powoda związanych z osobami z jego rodziny pochowanych w tym grobie , nie powinny korzystać z ochrony prawnej.
W odpowiedzi na apelację powódki domagały się jej oddalenia jako pozbawionej usprawiedliwionych podstaw.
Ponadto domagały się przyznania od pozwanego oraz Gminy MiejskiejK.na swoją rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.
Rozpoznając apelację , Sąd Apelacyjny rozważył .
Środek odwoławczyP. B. (1)jest częściowo uzasadniony , prowadząc do zmiany objętego nim wyroku, w sposób wskazany w punkcie 1 sentencji orzeczenia Sądu II instancji. W pozostałym zakresie apelacja , jako niezasadna , podlega oddaleniu.
W pierwszej kolejności zauważyć należy , że skarżący nie formułuje żadnych zarzutów natury procesowej , które miałyby dotyczyć sposobu w jaki Sąd I instancji dokonał oceny zgromadzonych w sprawie dowodów.
Wobec tego ocenę tę zobowiązany jest zaaprobować także Sąd II instancji, dokonujący kontroli instancyjnej orzeczenia opartego na wnioskach z niej wynikających dla ustaleń faktycznych dla tego rozstrzygnięcia doniosłych.
Nie ma racjiP. B. (1)twierdząc , że Sąd Okręgowy popełnił błąd w zakresie ustaleń , pomijając wskazane przez niego w apelacji fakty.
Na wstępie należy wskazać , że okoliczności przez niego powołane w ramach tego zarzutu, a dotyczące tego , że po pochowaniuM. S. (1)jego ojciec podjął starania o uregulowanie prawa do spornego grobu i otrzymał zapewnienie ówczesnego zarządcy cmentarza(...), iż do tego czasu będzie on zamknięty dla dalszych pochówków , nie były pomiedzy stronami przedmiotem sporu.
Natomiast zawarte tam stwierdzenie , że wówczasB. B. (4)wykazał swoje uprawnienie do zarzadzania grobem nie zostało w postepowaniu dowiedzione .
Dopiero jego syn , pozwany , takie potwierdzenie tych uprawnień uzyskał na drodze sądowej , w oparciu o prawomocne orzeczenie Sądu Okręgowego wK.z dnia 22 lutego 2016r w sprawie o sygnaturze(...)
Podobnie nie były w postępowaniu negowane przez powódki te fakty , które dotyczyły warunków na jakich ich mąż i ojciecA. S. (3), otrzymał od podmiotu zarządzającego cmentarzem zgodę na pochówek swojego ojcaJ. S..
Fakty te jednak nie miały doniosłego znaczenia dla rozstrzygnięcia, a wobec tego ich pominiecie przez Sąd Okręgowy nie stanowi nieprawidłowości , która mogłaby być w sposób uzasadniony wytknięta , decydując o podzieleniu wniosku środka odwoławczego.
Odparcie omówionego zarzutu ma to następstwo , ze ustalenia , które Sąd I instancji uczynił podstawą faktyczną zaskarżonego wyroku jako poprawne , Sąd II instancji przyjmuje za własne.
Wymagają one uzupełnienia o okoliczności , które bądź to nie były pomiedzy stronami sporne albo też wynikają z dokumentów znajdujących się w aktach, których wiarygodność nie była podważana.
Uzupełnienie to przedstawia się następująco :
- ojciec powoda,B. B. (4)nie występował, także w sytuacji pochowania w spornym grobieM. S. (1), które nastąpiło w(...)i sugestii zarządu cmentarza o potrzebie uregulowania jego stanu prawnego , na drogę sądową, aby stan ten ustalić,
- po pochowaniuM. S. (1)ojciec powoda nie podnosił wobec rodzinyS.zarzutów odnoszących się do braku uprawnieninia do dalszego znajdowania się jej zwłok w tym grobie .
- ani przed ani po pochowaniu tamJ. S.mąż i ojciec powódekA. S.nie ubiegał się o uprzednią czy następczą zgodę rodzinyB.na takie zadysponowanie miejscem pochówku.
Rozbieżne stanowiskaP. B. (1)orazA. S. (3)co do wzajemnych uprawnień do spornego grobu, spowodowały wytoczenie przez nich odrębnych powództw o ustalenie , które połączone do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia zostały ocenione w ramach orzeczenia Sądu Okręgowego wK.z dnia 22 lutego 2016 , w sprawie o sygnaturze(...), jako przysługujące obu.
/ okoliczności pomiędzy stronami niesporne/
- wobec śmierci powodaA. S. (3)w trakcie trwania postępowania między instancyjnego w tej sprawie, Sąd Apelacyjny uchylił wyrok Sądu I instancji w stosunku do niego i postępowanie w tej części umorzył.
/ dowód : k.110 akt(...)/ 15 Sądu Okręgowego wK.- w załączeniu. /
Przy takich ustaleniach , roszczenia powódek zasługują na częściowe uwzględnienie , chociaż ich zakres musi zostać ograniczony w porównaniu z tym , który potwierdził na ich rzecz Sąd Okręgowy w kontrolowanym instancyjnie orzeczeniu.
Należy bowiem w części podzielić , stawiany w ablacji jako pierwszy zarzut materialny. Udzielona w ten sposóbE.iA. S. (1)ochrona ich uprawnień do spornego grobu jest za daleko idąca , nie znajdując, w świetle poczynionych ustaleń , dostatecznej podstawy prawnej.
Powszechnie w ukształtowanym orzecznictwie sądowym służącym wykładni pojęcia prawa do grobu oraz treści uprawnień , które z tego prawa wynikają dla osób najbliższych pochowanego w nim zmarłego przyjmuje się , a zapatrywane to podziela także Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym sprawę , że w sytuacji gdy grób zostaje zajęty przez pochowanie w nim zwłok chociażby jednej osoby , w stosunku do której jej najbliżsi sprawują kult jego pamięci, następuje zmiana akcentów , rzutująca na sposób ich realizacji.
W takiej sytuacji nie da się już rozdzielić uprawnień natury ściśle majątkowej oraz niemajątkowych przy czym te ostatnie , współtworząc ramy sprawowania kultu pamięci osoby [ osób ] pochowanych , uzyskują dominującą rolę .
Kult ten polega na przysługujących człowiekowi , wypływających ze sfery uczuć wobec osoby [ osób ] pochowanych w grobie uprawnieniach, służących okazywaniu szacunku dla wspomnień i pamięci o niej . Składają się na ich zakres poza urządzeniem samego pochowania ciała oraz wystawienia nagrobka , w tym decydowania o jego wystroju , składanie kwiatów , palenie zniczy , także inne czynności związane z zarzadzaniem zajętym przez osobę pochowaną miejscem, o ile ściśle są one związane i umożliwiają okazywanie z nią bliskości, według zasad i form obowiązujących w danym środowisku społeczno - kulturowym i wyznaniowym z którego wywodzą się zmarły oraz kultywujący o nim pamięć.
Nie można wykluczyć , że w granicach tego pojęcia mieścić się będzie, w szczególnych okolicznościach , które uniemożliwiają w sposób trwały niezakłócone sprawowanie kultu uprawnienie do wyjęcia zwłok z grobu i przeniesienia ich w inne miejsce, wolne od takich, nie dających się przezwyciężyć, zakłóceń.
Opisane uprawnienia niemajątkowe , które zaliczyć należy do ogólnej kategorii zarzadzania grobem, w warunkach jego zajęcia przez osoby bliskie beneficjentowi tych uprawnień, należy odróżnić od uprawnień składających się na pojęcie dysponowania grobem.
Pojęcie to obejmuje wiązkę uprawnień , w których akcent położony jest na takie , które mają przede wszystkim majątkowy charakter , wywodząc swoje źródło przede wszystkim z ufundowania grobu , decyzji o jego rodzaju i formie , ewentualnej zmianie jego konstrukcji , w tym ilości miejsc przeznaczonych do pochowań.
Mieści się w jego granicach także kompetencja do utrzymywania relacji z podmiotem sprawującym zarząd cmentarza na którym grób jest położony w celu bieżącego zarządu nim jako takim z uwagi na potrzeby nekropolii jako całości i wymogów przepisów powszechnie obowiązującego prawa.
Po zajęciu grobu przez zwłoki przynajmniej jednej osoby różnorodzajowe, majątkowe im niemajątkowe uprawnienia , o czym była już mowa, wzajemnie się przenikają i uzupełniają tym nie mniej w indywidualnych przypadkach właściwa ocena roszczeń ochronnych osób ubiegających się o ich potwierdzenie na drodze sądowej wymaga ich wyraźnego rozdzielenia, po to by chroniąc sferę prawną jednego podmiotu , nie umniejszyć praw słusznie chronionych drugiego ze współuprawnionych , w warunkach gdy wzajemny zakres tych praw do tego samego miejsca pochowania jest istotnie różny i może być nawzajem zróżnicowany.
Taka szczególna sytuacja ma miejsce w rozstrzyganej sprawie , która wymaga wyraźnego odróżnienia tych uprawnień do spornego grobu , które służą obu powódkom od tych , których beneficjentem jestP. B. (1).
Są one po jego stronie one szersze i wynikają nie tylko , jak w przypadkuE.iA. S. (1), ze sprawowania kultu osób najbliższych dla niego tam pochowanych ale również stąd , iż wywodzone są od fundatorów grobu i ich następców prawnych , którzy decydowali o ostatecznym jego kształcie, nie będąc przy tym na przestrzeni kilku dziesięcioleci przez kogokolwiek kwestionowane.
To , że tylkoP. B. (1), a nie poprzednik powódekA. S. (3)uzyskał prawomocnym orzeczeniem Sądu Okręgowego wK., w sprawie o sygnaturze(...)potwierdzenie uprawnień do spornego grobu , obejmujących obydwa ich wyróżnione rodzaje, jedynie potwierdza konieczność dokonania w rozpoznawanej sprawie tego rodzaju rozróżnienia.
Powracając ponownie do dokonanych ustaleń , przypomnieć należy , że pochowana w spornym grobieM. S. (1)była babka mężaE. S.i prababkąA. S. (1), a obydwie powódki wspólnie z mężem i ojcemA., od czasu jej pochowania sprawowały kult jej pamięci.
Nawiązując do kolejnego ustalenia , zgodnie z którym zgoda na ten pochówek wyraził członek rodzinyB., matka pozwanegoA., a po nim jego ojciec nie zdecydował się pomimo sugestii zarządcy cmentarza(...)na uregulowanie stanu prawnego grobu , nie można stanowiska skarżącego , który ocenia pochowanie zwłokM. S. (1)jako bezprawnego.
Ustalenia te dają również podstawę do usprawiedliwionego przyjęcia , że kult ten obejmuje także drugą z osób z grona rodzinyS.-J., ojcaA., teściaE.i dziadkaA. S. (1). Także i w stosunku do tego pochowania nie można mówić o bezprawnym sposobie postępowaniaA. S. (3), który zgodę na ten pochówek uzyskał od zarządu cmentarza(...)i do końca
życia zabiegał o potwierdzenie swoich uprawnień do spornego grobu na drodze sądowej. Nie można też, formułując taką ocenę nie brać pod rozwagę , że dopiero po tym złożeniu w nimJ., co miało miejsce w(...)P. B. (1)zdecydował się na wystąpienie na drogę sądowa w celu ustalenia swoich uprawnień do niego, co szczególnie w warunkach gdyA. S. (3), realizując warunek , który postawił podmiot zarządzający cmentarzem, także zaczął ubiegać się o uregulowanie prawa do tego grobu.
Czczenie pamięci tych osób przez rodzinęS., które jak wynika z niepodważonych w apelacji ustaleń nadal trwa , pozwala potwierdzić , iż obydwie powódki mają uprawnienia do dysponowania spornym grobem . Zakres tego uprawnienia jest jednak limitowany , granicami wyznaczonymi przez sprawowanie kultu spoczywających tamM. S. (1)iJ. S.. W tych granicach mieści się także zarzadzania miejscami pochówku tych osób, a także wystroju oraz ewentualnego remontu dotyczącego ich nagrobka.
Uprawnieninia te nie obejmują natomiast tych , które łącznie składają się na dysponowanie grobem jako takim , w którym złożone są także zwłoki osób z rodzinyP. B. (1).
Wskazując , że w ramach tej kategorii uprawnień do grobu , element majątkowy zachowuje swój istotny wyraz, zaakcentować należy , że dyspozycja taka mieszcząca w swoich granicach m. in. decyzje o przeznaczeniu wolnych miejsc w grobie, czy kolejności ich zajmowania przez kolejne osoby, jak również kompetencja do współdziałania z podmiotem zarządzającym nekropolią co dalszego statusu grobu w strukturze organizacyjnej cmentarza.
Uprawnienia o tej treści przynależą w rozstrzyganej sprawie tylkoP. B. (1), wywodzącemu je ze związków generacyjnych z fundatorami grobu oraz tymi , którzy decydowali w przyszłości o jego aktualnym umiejscowieniu i wewnętrznej strukturze.
Uczynienie takiego rozróżnienia pomiedzy uprawnieniami składającymi się na prawo do spornego grobu, chociaż zwykle nie przeprowadzane było w rozstrzyganej sprawie konieczne z uwagi na ostry konflikt pomiedzy stronami i bardzo szeroki zakres żądań powódek, prowadzącego , w sytuacji akceptacji dla nich do faktycznego wyeliminowania , a co najmniej bardzo istotnego ograniczenia uprawnień do grobu, służących pozwanemu , mimo prawomocnego ich potwierdzenia przez Sąd , a także wobec szczególnych okoliczności w jakich zostały w nim złożone obydwie osoby bliskieE.iA. S. (1).
Oceniając żądanie zgłoszone w pozwie jako w części usprawiedliwione, Sąd II instancji nie podzielił drugiego z zarzutów materialnych , na których opierała się konstrukcja środka odwoławczego, w ramach któregoP. B. (1)uznawał , że Sąd Okręgowy powinien był powództwo oddalić , weryfikując żądania powódek jako przejaw nadużycia ich praw podmiotowych.
Potwierdzone uprawnienia ich obu wynikają ze sprawowania kultu pamięci osób pochowanych w grobie, przynależących do kręgu najbliższych członków ich rodziny. Ich zakres jest został wyraźnie ograniczony przez Sąd II instancji tylko do takich , które służą jedynie temu kultowi.
Nie można też zapominać , że zapewnienie spokoju spoczynku osoby pochowanej jest warunkowaną wielowiekową tradycją regułą, przed którą muszą ustąpić wzajemne pretensje stron sporu, w tym takie u których podstawy znajdują się rozbieżne wzajemnie oceny okoliczności towarzyszących samemu pochowaniu .
Należy też podkreślić , że tak ukształtowane uprawnienia powódek, co wynika z poczynionych ustaleń , nie ograniczają uprawnień pozwanego, w odniesieniu do realizacji kultu spoczywających tam jego najbliższych.
Stąd tym bardziej nie sposób w sposób usprawiedliwiony twierdzić , że korzystanie z nich przezE.iA. S. (1)jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i nie powinno korzystać z ochrony prawnej.
Z podanych wyżej przyczyn , Sąd Apelacyjny w częściowym uwzględnieniu apelacji orzekł jak w punkcie 1 I wyroku , na podstawieart. 386 §1 kpc.
W pozostałej części apelacja jako niezasadna podlegała oddaleniu , na podstawieart. 385 kpc.
Częściowe uwzględnienie apelacji pozwanego zdecydowało o wzajemnym, zniesieniu pomiędzy stronami kosztów postępowania apelacyjnego , na podstawieart. 100zd. pierwszekpcw zw zart. 108 §1 i 391 §1 kpc.
Wynagrodzenie należne pełnomocnikowiP. B. (1)ustanowionego z urzędu w postepowaniu apelacyjnym ze środków Skarbu Państwa , w zakresie jego sumy, zostało ustalone na podstawie §14 ust. 1 pkt 2 w zw z §16 ust. 1 pkt 2 oraz §4 ust. 3 Rozporządzenia MS w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu z dnia 3 października 2016 [ jedn. tekst DzU z 2019r poz. 18]
SSA Grzegorz Krężołek SSA Regina Kurek SSA Anna Kowacz – Braun