Sąd Apelacyjny w Katowicach
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 29/19
Data wyroku: 2019-02-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Jolanta Pietrzak, Marek Procek, Marek Żurecki
Słowa kluczowe: Emerytura
Podstawa prawna: art. 184 i art. 10 ustawy z dnia 18.12.1998r. o emeryturach i rentach z FUS

Sygn. akt III AUa 29/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 lutego 2019 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach
Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:

Przewodniczący

SSA Marek Procek (spr.)

Sędziowie

SSA Jolanta Pietrzak
SSA Marek Żurecki

Protokolant

Elżbieta Szewczyk

po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2019 r. w Katowicach
sprawy z odwołaniaS. S. (1)
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wC.
o prawo do emerytury
na skutek apelacji ubezpieczonegoS. S. (2)
od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w Częstochowie z dnia 17 października 2018 r. sygn. akt IV U 1091/18

oddala apelację.
/-/SSA J.Pietrzak /-/SSA M.Procek /-/SSA M.Żurecki
Sędzia Przewodniczący Sędzia
Sygn. akt III AUa 29/19

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 17 października 2018r. Sąd Okręgowy w Częstochowie oddalił odwołanie ubezpieczonegoS. S. (1)od decyzji organu rentowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wC.z dnia 1 sierpnia 2018r. odmawiającej prawa do - opisanej normąart. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentachz Funduszu Ubezpieczeń Społecznych- emerytury w obniżonym wieku emerytalnym z tytułu pracy w warunkach szczególnych.
W uzasadnieniu przedstawionej decyzji organ rentowy wskazał, że na dzień 1 stycznia 1999r. ubezpieczony udowodnił jedynie ogólny staż emerytalny w wymiarze 24 lat i 12 dni. Do stażu pracy w warunkach szczególnych organ rentowy zaliczył odwołującemu 16 lat,11 miesięcy i 13 dni.
W odwołaniu od powyższej decyzji ubezpieczony podnosił, że pracował stalew gospodarstwie rolnym rodziców w okresie od 1 stycznia 1973r. do 31 grudnia 1973r.
Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczonyS. S. (1)(urodzony w dniu (...)), w dniu 23 lipca 2018r. wystąpił z wnioskiem o przyznanie mu prawa do emerytury. Jednocześnie Sąd ten ustalił, że organ rentowy do stażu ubezpieczeniowego zaliczył wnioskodawcy okres świadczenia pracy w ramach umowy o praktyczną naukę zawoduwSpółdzielni Pracy (...)wK.od 1 września 1974r. do 15 kwietnia 1977r.oraz okres zatrudnienia od 20 czerwca 1977r. do 31 grudnia 1992r. w Przedsiębiorstwie(...)wC.(z wyłączeniem okresu urlopu bezpłatnego, przypadającego od 9 lipca 1985r. do 31 sierpnia 1985r.). W tym okresie zatrudnienia został uwzględniony okres odbywania zasadniczej służby wojskowejod 26 października 1979r. do 15 października 1981r. Wnioskodawcy został równieżzaliczony okres zatrudnienia od 1 stycznia 1993r. do 31 grudnia 1998r.w Przedsiębiorstwie(...)Sp. z o.o. wC..
Odnosząc się do zgłoszonego przez ubezpieczonego żądania, Sąd Okręgowy przywołał przepisyart. 32 i art. 184 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych(Dz. U. z 2017r., poz. 1383 - dalej jako ustawa emerytalna) orazrozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze(Dz. U. nr 8, poz. 43 z późn. zm.), podnosząc, iż istota sporu sprowadza siędo wyjaśnienia czy ubezpieczony na dzień 1 stycznia 1999r. legitymuje się co najmniej dwudziestopięcioletnim ogólnym stażem emerytalnym.
Sąd ten podniósł przy tym, iż zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej, istnieje możliwość uzupełnienia brakującego ogólnego stażu emerytalnego za pomocą przypadających przed dniem 1 stycznia 1983r. okresów pracy w gospodarstwie rolnympo ukończeniu 16 roku życia, które to okresu pracy w gospodarstwie rolnym będą wówczas traktowane jako okresy składkowe.
W ocenie Sądu Okręgowego, ubezpieczony nie spełnia - warunkującego nabycie prawa do emerytury - opisanego wyżej warunku stażowego.
Otóż bowiem, z uwagi na przepis art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej, skoro odwołującyurodził się w dniu (...)-r. i 16 lat skończył z dniem(...)to niezależnie od tego, czy odwołujący w tym gospodarstwie pracował, czy nie pracował, brak jest możliwości doliczenia tego okresu pracy, gdyż sporny okres wystąpił przed ukończeniem przez wnioskodawcę 16 roku życia.
Zdaniem tegoż Sądu, w stanie faktycznym sprawy jedyny okres, jaki mógł być rozważany, jako uzupełniający z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym, to przypadający między 25 lipca 1974r., a 1 września 1974r., kiedy to odwołujący od 1 września 1974r.już podjął zatrudnienie. Jest to w sumie okres 1 miesiąca i 7 dni. Biorąc jednak pod uwagę,że całkowity okres składkowy i nieskładkowy ustalony na dzień 31 grudnia 1998r. wyniósł24 lata i 12 dni, nawet potencjalne uwzględnienie okresu 1 miesiąca i 7 dni - w ocenie Sądu Okręgowego - nie dawałoby ubezpieczonemu prawa do świadczenia.
Mając na uwadze przedstawione okoliczności, Sąd ten na mocyart. 47714§ 1 k.p.c., odwołanie oddalił.
W apelacji od zaprezentowanego rozstrzygnięcia ubezpieczony, zarzucając Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej poprzez jego błędną wykładnię, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie odwołania, ewentualnieo uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu apelacji skarżący wskazał, iż nie zaliczono ubezpieczonemu okresu pracy w gospodarstwie rodziców od 1 stycznia 1973r. do 31 grudnia 1973r. Zdaniem apelującego, pogląd ten jest błędny, gdyżKodeks pracy z 1974r.wart. 190stanowił,że młodocianym jest osoba, która ukończyła 15 lat, a nie przekroczyła 10 lat. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 września 1974r. w sprawie przygotowania zawodowego młodocianych mówi o ich przygotowaniu do pracy w charakterze wykwali­fikowanegolub przyuczonego do wykonywania określonej pracy robotnika. W późniejszych latach granica wieku została podniesiona do 16 lat. Obecnie od dnia 18 września 2018r. treśćart. 190 k.p.wskazuje, iż młodocianym jest osoba, która ukończyła 15 lat, bowiem wszedłw życie art. 2 ustawy nowelizującej zatrudnienie młodocianych. Stanowi to powrót do stanu prawnego sprzed 2002r. Definicja młodocianego jest zgodna z postanowieniem Dyrektywynr 94/33/WE z dnia 22 czerwca 1994r. w sprawie ochrony pracy osób młodocianych.
Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje:
Przyjmując ustalenia poczynione przez Sąd Okręgowy jako własne uznał, że apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie rozważań wypada zauważyć, iż postępowanie sądowe w sprawach dotyczących ubezpieczenia społecznego wszczynane jest w rezultacie odwołania wniesionego od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ma więc ono charakter odwoławczy. Jego przedmiotem jest ocena zgodności z prawem - w aspekcie formalnym i materialnym - decyzji wydanej przez organ rentowy na wniosek ubezpieczonego lub z urzędu. Jest zatem postępowaniem kontrolnym. Badanie owej legalności decyzji i orzekanie o niej jest możliwe tylko przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w chwili wydawania decyzji. Natomiast postępowanie przed sądem powszechnym jest postępowaniem sprawdzającym, weryfikującym ustalenia dokonane przez organ rentowy.
W realiach niniejszego sporu, postępowanie Sądu sprowadzało się do oceny legalności decyzji organu rentowego z dnia 1 sierpnia 2018r. odmawiającej prawa do - opisanej normąart. 184w związku zart. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentachz Funduszu Ubezpieczeń Społecznych- emerytury w obniżonym wieku emerytalnym z tytułu pracy w warunkach szczególnych.
Jedną z kwestionowanych przesłanek warunkujących nabycie prawa do spornego świadczenia było wykazanie ogólnego stażu emerytalnego wynoszącego - na dzień 1 stycznia 1999r. - 25 lat.
Aby spełnić ten warunek, wnioskodawca ubezpieczonyS. S. (1)(urodzonyw dniu(...).) domagał się doliczenia do stażu emerytalnego - jako uzupełniających - okresów pracy w gospodarstwie rolnym przypadających przed ukończeniem przez niego16 roku życia.
Tymczasem, zgodnie art. 4 pkt 13 w związku z art. 1, art. 2 oraz art. 3 pkt 1 ustawy emerytalnej, ubezpieczonym jest osoba podlegająca ubezpieczeniom emerytalnemui rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osoba, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemulub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Jedynie z mocy wyraźnego przepisu ustawy na zasadzie wyjątku od reguły (art. 10 ust. 1 ustawy emerytalnej) uwzględnia się również podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników.
Mając na uwadze przedstawione okoliczności, przywołać należy treść art. 10 ust. 1 ustawy emerytalnej, zgodnie z którą przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy obliczaniu jej wysokości uwzględnia się również następujące okresy, traktując je, z zastrzeżeniemart. 56, jak okresy składkowe:
-  okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono przewidzianew odrębnych przepisach składki (pkt 1 ),
-  przypadające przed dniem 1 lipca 1977r. okresy prowadzenia gospodarstwa rolnegopo ukończeniu 16 roku życia (pkt 2),
-  przypadające przed dniem 1 stycznia 1983r. okresy pracy w gospodarstwie rolnympo ukończeniu 16 roku życia (pkt 3).
Podkreślenia przy tym wymaga, że - jak trafnie wskazuje Sąd Najwyższy w wyrokuz dnia 10 października 2016r. (I UK 73/06) - ponieważ przepis art. 10 ust. 1 ustawy emerytalnej dopuszcza jedynie wyjątkowo i w ograniczo­nym zakresie (w zakresie niezbędnym do uzupełnienia wymaganego do przyznania emerytury w wypadku ubezpieczenia pracowniczego tzw. okresu składkowego i nie­składkowego) możliwość traktowania okresów prowadzenia albo pracy w gospodarstwie rolnym jako okresów składkowych w ramach ubezpieczenia pracowniczego, powinien być on interpretowanyi stosowany w sposób restryktywny (ścisły).
Odnosząc się do twierdzeń apelującego, podnieść trzeba, iż zawarta w art. 4 pkt 13 ustawy emerytalnej definicja ubezpieczonego akcentuje odrębność systemów ubezpieczenia społecznego na podstawieustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych(t.j. Dz. U. z 2016r., poz. 963 ze zm.) iustawy z dnia 20 grudnia 1990r.o ubezpieczeniu społecznym rolników(t.j. Dz. U. z 2015r., poz. 794 ze zm.), które to systemy zostały oparte na odmiennych zasadach podlegania ubezpieczeniu, finansowania i udzielania świadczeń. Przepisy art. 10 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, chociaż nie odsyłają wprost do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, to operują datami istotnymi w punktu widzenia tego ubezpieczenia. Dotyczą one osób, które w wymienionych okresach nie podlegały ubezpieczeniu społecznemu rolników z uwagi na to, że system taki nie istniał (rolnicy przed dniem 1 lipca 1977r.) lub nie obejmował danej kategorii podmiotów (domownicy przed dniem 1 stycznia 1983r.), ale po datach wskazanych w art. 10 ust. 1pkt 2 i 3 ustawy zostały tym systemem objęte. Trzeba jednocześnie wskazać, że w legalnych definicjach „domownika”, zawartych wart. 2 pkt 2obowiązującej od dnia 1 stycznia 1983r.ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzinorazart. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolnikówwprowadzono jednolity wymóg ukończenia 16 roku życia. Zatem, granica wieku przyjęta w treści art. 10 ustawy emerytalnej odwołuje się wprost do opisanej wyżej regulacji, kształtującej zasady rolniczego ubezpieczenia.
W świetle przedstawionych okoliczności, zaliczalność okresów podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w tym gospodarstwie, traktowana jako wyjątek od zasadny, wymagający ścisłego interpretowaniai ostrożnego stosowania, w aspekcie analizowanego warunku ukończenia 16 roku życia, nie narusza wskazanych przez skarżącego norm konstytucyjnych. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego utrwalił się pogląd, iż swoboda ustawodawcy kształtowania zakresu i form oraz konkretyzowania treści praw socjalnych jest daleko idąca. Przesądza o tym sama natura praw socjalnych sprowadzających się do obowiązku świadczenia, która wymaga zharmonizowania potrzeb i oczekiwań oraz możliwości ich zaspokojenia. W praktyce zakres realizacji prawa do zabezpieczenia społecznego jest uzależniony od sytuacji gospodarczej państwa, relacji liczby osób pracujących i płacących składki, liczby świadczeniobiorców oraz ich zamożności, utrwalonych w danym społeczeństwie schematów zabezpieczania sobie egzystencji w okresie starości lub osłabienia sił witalnych, a także przewidywanych trendów gospodarczych i społecznych, zwłaszcza demograficznych (por. wyrok pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego z 19 grudnia 2012r., K 9/12, i wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 czerwca 2014r., P 6/12,). Dlatego, z konstytucyjnego prawa do zabezpieczenia społecznego nie wynikają uprawnienia dla obywatela o określonej treści.Konstytucjanie determinuje ani form zabezpieczenia społecznego, ani jego zakresu. Zart. 67 ust. 1 Konstytucji RPnie da się więc wyprowadzić konstytucyjnego prawa do jakiejkolwiek konkretnej postaci świadczenia. Wprawdzie przepisy ustaw, regulujące szczegółowote kwestie, znajdują swą podstawę prawną w normie konstytucyjnej, jednak to one, a nie -art. 67 ust. 1 Konstytucji- stanowią podstawę ewentualnych roszczeń osób ubiegających sięo rentę, emeryturę, zasiłek chorobowy, czy inną formę zabezpieczenia społecznego (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 lutego 2002r., SK 11/01, OTK ZU nr 1/A/2002, poz. 2).
Jednocześnie podkreślenia wymaga, iż zastosowanie przez Sąd Okręgowy opisanej normy art. 10 ustawy emerytalnej nie może też być oceniane jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Klauzula ta w regulacji prawa ubezpieczeń społecznychnie oddziałuje na sytuację prawną ubezpieczonego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2016r.; III UZP 4/16). Prawa i obowiązki stron tego stosunku są określone przepisami o charakterze ściśle bezwzględnie obowiązującym, organ rentowy nie może świadczyć niczego w ramach swobodnego uznania, dlatego zasad współżycia społecznego, stanowiących klauzulę generalną, do prawa ubezpieczeń społecznych się nie stosuje (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 2015r.; III UK 22/15).
Konkludując, Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja jest bezzasadna i na mocyart. 385 k.p.c.orzekł o jej oddaleniu.
/-/SSA J.Pietrzak   /-/SSA M.Procek  /-/SSA M.Żurecki
Sędzia    Przewodniczący    Sędzia
JR