Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1232/18
Data wyroku: 2019-02-07 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym
Podstawa prawna: art. 10 ustawy o k.w. i h.

Sygn. akt III Ca 1232/18

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2018 roku, wydanym w sprawieo sygn. akt I C 365/17, z powództwaH. W.przeciwko GminieŚ.o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym staniem prawnym, Sąd Rejonowy w Łęczycy I Wydział Cywilny:
1. oddalił powództwo;
2. zasądził odH. W.na rzecz GminyŚ.kwotę 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Swoje rozstrzygnięcie Sąd I instancji oparł na ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych, które przedstawiają się następująco:

W dniu 21 czerwca 1919 roku, przed notariuszemS. K.prowadzącym Kancelarię Notarialną wU.stawili się:A. W., synS.i jego żona(...)W.,R. M.i jego żonaH. M.iK. J..A. W., synS.i jego żona(...)W.oświadczyli, że należące do nich nieruchomości zK.Ś.litera B, składające się zdziałki gruntu nr (...), przestrzeni 10 morgów i całejdziałki gruntu nr (...), przestrzeni 6 ½ morgów stanowiące jedną połączoną osadę ogólnej przestrzeni 16 i ½ morgów sprzedali na własnośćR. M.i jego żonieH. M..
R. M.był dziadkiem powoda. Opisaną powyżej nieruchomośćR. M.podzielił pomiędzy trzy córki.
Wojewoda(...)decyzją z dnia 31 października 2006 roku, nr GN.V./SP.Vn.(...)stwierdził nabycie z dniem 1 stycznia 1999 rokuz mocy prawa przez GminęŚ.nieruchomości położonej w gm.Ś., zajętej pod drogę publiczną -drogę gminną nr (...)K.Ś.wieś (obecnie 0030Ś.), oznaczonej w ewidencji gruntów jako:działka nr (...)o pow. 5 600 m2, w obrębie 21Ś.idziałka nr (...)o pow. 2 100 m2, w obrębie 21Ś..
GminaŚ.na mocy przedmiotowej decyzji została ujawniona jako właścicieldziałki nr (...)o pow. 5 600 m2, w obrębie 21Ś.idziałki nr (...)o pow. 2 100 m2, w obrębie 21Ś..
Prawomocnym postanowieniem z dnia 25 maja 2017 roku, wydanym w sprawie I Ns 149/16, Sąd Rejonowy w Łęczycy oddalił wniosekH. W.o zasiedzenie nieruchomości o powierzchni 0,0600 ha, położonej w miejscowościŚ., gminaŚ., obejmującą częśćdziałki o nr (...)- częśćdrogi gminnej nr (...)Ś.(począwszy od styku granicdziałek o nr (...)idąc wzdłuż działki wnioskodawcy o nr 203 do granicy tej działki zdziałką (...)), dla której nieruchomości Sąd Rejonowy w Łęczycy V Wydział Ksiąg Wieczystych, prowadziksięgę wieczystą nr (...).
Sąd Rejonowy ustalił stan faktyczny w oparciu o złożone dokumenty, których treśći autentyczność nie była kwestionowana przez strony.
Na podstawie tak poczynionych ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy uznał powództwo za bezzasadne.
W ocenie Sądu pierwszej instancji powód nie udowodnił w sposób dostateczny legitymacji czynnej do wystąpienia ze sformułowanymi w pozwie żądaniami. Sądmeritiwskazał, że powód swoje roszczenia wywodzi z treści wyciągu z aktu notarialnego z dnia 21 czerwca 1919 roku załączonego do pozwu. Sąd argumentował, że wbrew obowiązkowi wynikającemu z treściart. 6 k.c.iart. 232 k.p.c.powód nie tylko nie udowodnił, lecz nawet nie uprawdopodobnił, że nabył w drodze spadkobrania poR. M., lub jego zstępnych, nieruchomość położoną w miejscowościŚ., gminaŚ., o powierzchni 600 m2oznaczonej jakodziałka nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Łęczycy IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą (...).
Tym samym powód nie wykazał legitymacji czynnej do wystąpienia ze swymi żądaniami. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że o nabyciu spadku, a zwłaszczao dziedziczeniu gospodarstwa rolnego może rozstrzygnąć wyłącznie sąd spadkuw postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, kompetencji takiej nie ma zaś sąd rozpoznający powództwo na podstawie art. 10 u.k.w.h. czy też powództwo windykacyjne.
Z tej też przyczyny Sąd Rejonowy oddalił wnioski dowodowe o przesłuchanie świadków i powoda zgłoszone w pozwie i na dalszym etapie postępowania.
Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo również dlatego, że powód nie udowodnił, mimo ciążącego na nim takiego obowiązku z mocyart. 6 k.c.iart. 232 k.p.c., że treśćksięgi wieczystej o numerze (...)prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Łęczycy jest niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości objętej tą księgą wieczystą. Podstawą faktyczną żądania powoda było twierdzenie, że nieruchomość objętaksięgą wieczystą o numerze (...)jest tą samą, co nieruchomość opisana w wyciąguz aktu notarialnego nr 609 z dnia 21 czerwca 1919 roku. W ocenie Sądu Rejonowego przedstawiony przez powoda dokument nie uzasadnia sam w sobie twierdzeń przedstawionych w pozwie. Nie sposób przesądzić jedynie w oparciu o przedstawiony akt notarialny czy nieruchomość nim objęta jest w jakiejś części tą samą nieruchomością, dla której prowadzona jestKW (...).
Ponadto Sąd Rejonowy prowadząc sprawę o sygn. akt I Ns 149/16, z urzędu powziął wiedzę, że począwszy od 1960 roku w operacie założenia ewidencji gruntów wsiŚ.jako władający wpisane zostało - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej - Wydział Komunikacji nadziałki numer(...)- pow. 0,5600 ha i 202 - pow. 0,2100 ha. Brak jest natomiast jakichkolwiek informacji, abydziałka nr (...)była własnościąR. M.bądź jego zstępnych, tym bardziejH. W..
O kosztach procesu Sąd Rejonowy orzekł na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.i obciążył nimi powoda jako przegrywającego sprawę. Sąd Rejonowy podkreślił, że na koszty te złożyła się wyłącznie stawka minimalna kosztów zastępstwa procesowego strony pozwanej, reprezentowanej przez radcę prawnego, a Sąd nie znalazł podstaw do zastosowaniaart. 102 k.p.c.
Apelację od powyższego wyroku wniósł powód, zaskarżając orzeczenie w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu apelujący zarzucił:
- sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału na skutek naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.przez dokonanie oceny dowodów z pominięciem faktu nabycia własności nieruchomości objętej pozwem przez powoda w wyniku dziedziczenia poR. M.oraz tożsamości nieruchomości objętejksięgą wieczystą o numerze (...)i nieruchomości opisanej w wyciągu z aktu notarialnego nr 609 z dnia 21 czerwca 1919 roku,
- naruszenieart. 299 k.p.c.poprzez niezasadne oddalenie wniosku o przesłuchanie powoda,w sytuacji, gdy dowód ten był niezbędny do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.
W uzasadnieniu apelacji skarżący podnosił, że podstawą pozwu była wskazywana przez powoda okoliczność, że nabył własność nieruchomości objętej pozwem w wyniku dziedziczenia poR. M.oraz fakt tożsamości nieruchomości objętejksięgą wieczystą (...)i nieruchomości opisanej w wyciągu z aktu notarialnego nr 609 z dnia 21 czerwca 1919 roku. Apelujący podniósł, że skoro Sąd Rejonowy nie zobowiązał powoda do przedstawienia postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poR. M., to uznał ten fakt za bezsporny, natomiast brak przesłuchania powoda uniemożliwił ustalenie podstaw, w oparciu o jakie powód wywodzi swoje prawo do nieruchomości.
Wobec podniesionych zarzutów skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez:
- ustalenie, że powódH. W.jest właścicielem nieruchomości położonejw miejscowościŚ., gminaŚ., o powierzchni 600 m2oznaczonej jakodziałka nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Łęczycy IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą (...), stanowiącej drogę;
- wpisanie powodaH. W.w dziale II księgi wieczystejLDlY/(...)prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Łęczycy IV Wydział Ksiąg Wieczystych jako właściciela nieruchomości położonej w miejscowościŚ., gminaŚ., o powierzchni 600 m2, oznaczonej jakodziałka nr (...);
- wydanie przez GminęŚ.nieruchomości położonej w miejscowościŚ., gminaŚ., o powierzchni 600 m2oznaczonej jakodziałka nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Łęczycy IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą (...), stanowiącej drogę.
Ponadto skarżący wniósł o zasądzenie nieuiszczonych kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu (pełnomocnik apelującego na rozprawie w dniu 23 stycznia 2019 roku złożył oświadczenie, że koszty te nie zostały uiszczone ani w całości ani też w części, wnosząc o przyznanie kosztów pomocy prawnej także za I instancję).
Na rozprawie apelacyjnej w dniu 23 stycznia 2019 roku pełnomocnik pozwanego wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie od powoda koszów postępowania apelacyjnego.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja jest tylko o tyle zasadna, że skutkuje zmianą zaskarżonego orzeczeniaw zakresie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.
W pozostałym zakresie apelacja nie jest zasadna i podlega oddaleniu.
Na wstępie należy zaznaczyć, że sąd drugiej instancji, rozpoznający sprawę na skutek apelacji, nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego, a w granicach zaskarżenia bierze z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania (por. uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r. sygn. akt III CZP 49/07, OSNC 2008, Nr 6, poz. 55).
Sąd Okręgowy podziela i przyjmuje za własne poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia stanu faktycznego. Znajdują one pełne oparcie w zebranym w sprawie materiale dowodowym. Podziela również ocenę prawną dokonaną przez Sąd Rejonowy, który trafnie określił wynikające z poczynionych ustaleń konsekwencje prawne.
Rozważając podniesiony zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.wskazać należy, że zgodnie z powołanym przepisem sąd ma swobodę w ocenie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego słusznie przyjmuje się, że zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.może być uznany za usprawiedliwiony tylko wtedy, jeżeli sąd zaprezentuje rozumowanie sprzeczne z regułami logiki, zasadami wiedzy lubz doświadczeniem życiowym. Zarzut obrazy przepisuart. 233 § 1 k.p.c.nie może też polegać jedynie na zaprezentowaniu własnych, korzystnych dla skarżącego ustaleń stanu faktycznego, dokonanych na podstawie własnej, korzystnej dla skarżącego oceny materiału dowodowego(tak też Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2002 r., sygn. II CKN 572/99, publ. LEX nr 53136 i w wyroku z dnia 27 września 2002 r., sygn. II CKN 817/00, publ. LEX nr 56906).
Zdaniem Sądu Okręgowego Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny dowodów. Analiza argumentacji podniesionej w uzasadnieniu omawianego zarzutu naruszenia przepisów postępowania wskazuje, że ukierunkowana ona została przede wszystkim na wykazanie wadliwości ustaleń, co do tego, że powód jest następcą prawnym ujawnionego w akcie notarialnym właściciela nieruchomości oraz co do tego, że nieruchomość wskazana w tym dokumencie jest tożsama z nieruchomością, dla której prowadzona jestksięga wieczysta o numerze (...).
Nie można zgodzić się z argumentacją skarżącego. Słusznie wskazał Sąd Rejonowy za Sądem Najwyższym, że o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego może rozstrzygnąć wyłącznie sąd spadku w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, ewentualnie w postanowieniu uzupełniającym to orzeczenie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2012r., IV CSK 379/11, LEX nr 1243069).
.
Kompetencji takiej nie ma zaś sąd rozpoznający powództwo na podstawieart. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece(tj. Dz.U. z 2018 roku, poz. 1916).
Celem art. 10 ust. 1 u.k.w.h. jest przyznanie ochrony procesowej osobie, której interesy mogą być naruszone w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. Osoba ta może żądać ustalenia takiej niezgodności w drodze procesu sądowego, a następnie jej usunięcia w drodze postępowania wieczystoksięgowego. Ciężar dowodu, że ujawniony we wpisie stan prawny nieruchomości jest niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym spoczywa na powodzie, czemu, jak słusznie uznał Sąd Rejonowy, powód nie sprostał.
W tym miejscu wskazać należy, że według uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2006 roku w sprawie III CZP 106/05 (OSNC 2006/10/160, Wokanda 2006/4/1, Biul.SN 2006/3/6), powództwo na podstawieart. 10 ust. 1u.k.w.h. o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym może wytoczyć tylko osoba uprawniona do złożenia wniosku o dokonanie wpisu w księdze wieczystej, czyli tylko ten, kto należy do kręgu osób określonych wart. 6262§ 5 k.p.c.Zgodnie z wymienionym przepisem, wniosek o wpis w księdze wieczystej może złożyć właściciel nieruchomości, użytkownik wieczysty, osoba, na rzecz której wpis ma nastąpić, albo wierzyciel, jeżeli przysługuje mu prawo, które może być wpisane w księdze wieczystej; ponadto, w sprawach dotyczących obciążeń powstałych z mocy ustawy - właściwy organ. Do wytoczenia powództwa o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym jest zatem w myśl wymienionej uchwały uprawniony - pomijając przypadek obciążenia powstałego z mocy ustawy - jedynie właściciel nieruchomości, użytkownik wieczysty, osoba, na rzecz której wpis ma nastąpić, albo wierzyciel, jeżeli przysługuje mu prawo, które może być wpisane w księdze wieczystej.
Powód wywodzi swoje prawa ze spadkobrania poR. M.. Wobec braku postanowienia spadkowego po zmarłymR. M.nie sposób przyjąć, że powód jest spadkobiercą, a tym bardziej, że posiada w niniejszej sprawie legitymację procesową czynną.
Jednocześnie wksiędze wieczystej o numerze (...)podstawą wpisu prawa własności nieruchomości jest prawomocna decyzja administracyjna. W postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym sąd jest zaś związany decyzją administracyjną, która była podstawą wpisu do księgi wieczystej (zob wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2014 r., sygn. II CSK 254/13, LEX nr 1458628).
Dla uzgodnienia księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, w sytuacji, gdy podstawę wpisu stanowiła ostateczna decyzja administracyjna niezbędne jest wzruszenie tej decyzji we właściwym postępowaniu administracyjnym; sąd powszechny jest bowiem związany decyzją administracyjną (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2013r., III CSK 76/12, LEX nr 1331310).
Tymczasem apelujący nawet nie wskazuje, że podjął jakiekolwiek czynności celem podważenia decyzji administracyjnej.
Nie sposób również przyjąć tożsamości nieruchomości wskazanej w akcie notarialnym z dnia 21 czerwca 1919 roku i nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczystao numerze(...).
Powód nie wykazał zatem żadnej z tych okoliczności, które uzasadniałyby jego roszczenie. Nie udowodnił bowiem nawet, że sporna nieruchomości stanowiła własnośćR. M., a następnie jego zstępnych.
Na uwzględnienie nie zasługuje zarzut naruszeniaart. 299 k.p.c.Dowódz przesłuchania stron ma charakter subsydiarny. Nawet zgodny wniosek stron nie obliguje sądu do ich przesłuchania, jeżeli sąd uzna, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie pozwala na ocenę istotnych w sprawie faktów. Jak słusznie stwierdził Sąd Najwyższyw wyroku z dnia 18 lutego 2010 roku (sygn. II CSK 369/09, publ. LEX nr 570129), nieprzesłuchanie strony może stanowić naruszenieart. 299 k.p.c.tylko wtedy, gdy mogło ono wpłynąć na wynik sprawy, rozumiany jako wyjaśnienie wszystkich istotnych i spornych okoliczności dotyczących stosunków prawnych pomiędzy stronami sporu, ale gdy dowódz przesłuchania strony był jedynym dowodem, którym dysponował sąd. W niniejszej sprawie w istocie dowód z przesłuchania powoda nie wniósłby niczego do sprawy i tym samym nie miałby wpływu na rozstrzygnięcie. Ustalenia poczynione przez Sąd na podstawie zgromadzonych dokumentów były bowiem wystarczające do oddalenia powództwa.
Z tych samych względów bezprzedmiotowym byłoby przesłuchiwanie zgłaszanych przez powoda świadków.
Zmianie podlegało jednak zaskarżone orzeczenie w zakresie rozstrzygnięciao kosztach postępowania. Jak bowiem wynika zart. 109 § 1 k.p.c.roszczenie o zwrot kosztów wygasa, jeśli strona najpóźniej przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia nie złoży sądowi spisu kosztów albo nie zgłosi wniosku o przyznanie kosztów według norm przepisanych. W rozpoznawanej sprawie pełnomocnik pozwanego takiego wniosku w ogóle nie złożył. Stąd nie było podstaw do zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego na rzecz strony pozwanej.
Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.zmienił zaskarżone postanowienie o kosztach procesu poprzez uchylenie punktu 2. sentencji wyroku.
W pozostałym zakresie apelacja powoda jako bezzasadna podlegała oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c.
Zważywszy na wynik kontroli instancyjnej Sąd Okręgowy o kosztach postępowania apelacyjnego powinien orzec zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu, określoną wart. 98 k.p.c.W rozpoznawanej sprawie zachodzą jednak - w ocenie Sądu Okręgowego - podstawy do zastosowaniaart. 102 k.p.c., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Zdaniem Sądu Okręgowego powód mógł pozostawać w przekonaniu o zasadności powództwa. Jednoczesne charakter sprawy mógł sprawić, że powód przekonany był o słuszności swoich twierdzeń, mimo treści wyroku Sądu I instancji oraz jego uzasadnienia, gdyż nie był reprezentowany przed Sądem I instancji przez profesjonalnego pełnomocnika, a pełnomocnik z urzędu został ustanowiony dla powoda po wydaniu wyroku przez Sąd Rejonowy. Powód samodzielnie wniósł apelację od wyroku, zaś pełnomocnik ustanowiony z urzędu uzupełnił braki formalne apelacji. Za zastosowaniemart. 102 k.p.c.przemawia też trudna sytuacja osobista i materialna powoda wykazana w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania (k. 14-18). Z tych względów Sąd Okręgowy nie obciążył powoda kosztami postępowania apelacyjnego.
Ponieważ skarżący na etapie postępowania apelacyjnego był reprezentowany przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu Sąd Okręgowy przyznał pełnomocnikowi powoda wynagrodzenie na podstawie § 8 pkt 4 w zw. z § 11 pkt 8i § 16 ust. 1 pkt 1 rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 roku w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tj. Dz.U. 2016 poz. 1714 ze zm.), uwzględniając kwotę należnego podatku od towarów i usług zgodnie z § 4 ust. 3.
Należy jedynie dodać, że niezrozumiały jest wniosek pełnomocnika powoda (złożony na rozprawie w dniu 23 stycznia 2019 roku) o przyznanie kosztów pomocy prawnej także za pierwszą instancję. Pełnomocnik został bowiem ustanowiony po wydaniu wyroku – postanowieniem z dnia 4 czerwca 2018 roku (k. 100). Fakt, że pełnomocnik z urzędu uzupełnił braki formalne złożonej przez powoda apelacji nie oznacza, że udzielał pomocy prawnej powodowi w pierwszej instancji.
Podsumowując dorobek orzecznictwa w tym zakresie należy stwierdzić, że przez pojęcie "zakończenie postępowania w (danej) instancji" trzeba rozumieć wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie w danej instancji, a więc wydanie wyroku (postanowienia co do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym) lub innego orzeczenia trwale zamykającego drogę do wydania wyroku (np. postanowienia o umorzeniu postępowania, odrzuceniu pozwu itd.) (por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 25 lipca 1953 r., II C 609/53, OSN 1954, nr 3, poz. 61, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 1968 r., II CZ 29/68, OSNCP 1968, nr 11, poz. 191 lub wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1974 r., II CR 155/74, OSPiKA 1975, nr 3, poz. 66). Z tego względu pełnomocnikowi powoda przysługuje jedynie wynagrodzenie za instancję odwoławczą.