Sąd Apelacyjny w Katowicach
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 874/18
Data wyroku: 2019-04-18 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Anna Bohdziewicz, Aneta Pieczyrak-Pisulińska, Roman Sugier
Słowa kluczowe: Dobra osobiste
Podstawa prawna: art. 448 kc w zw. z art. 23 kc i art. 24§1 kc

Sygn. akt I ACa 874/18

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 18 kwietnia 2019 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący :

SSA Roman Sugier (spr.)

Sędziowie :

SA Anna Bohdziewicz
SO del. Aneta Pieczyrak-Pisulińska

Protokolant :

Katarzyna Noras

po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2019 r. w Katowicach
na rozprawie
sprawy z powództwaE. P. (1),D. P.,M. S.iD. S.
przeciwkoTowarzystwu (...) Spółce AkcyjnejwW.
o zapłatę
na skutek apelacji pozwanej
od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach
z dnia 29 czerwca 2018 r., sygn. akt II C 236/16

1
zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddala powództwo i odstępuje od obciążania powodów kosztami procesu;

2
odstępuje od obciążania powodów kosztami postępowania apelacyjnego.

SSO del. Aneta Pieczyrak-Pisulińska   SSA Roman Sugier  SSA Anna Bohdziewicz
Sygn. akt I ACa 874/18

UZASADNIENIE
PowódkaE. P. (1), działając imieniem własnym orazjako przedstawiciel ustawowy małoletnichM. S.,D. S.orazD. P., w pozwie skierowanym przeciwkoTowarzystwu (...) Spółce AkcyjnejwW.wnosiła o zasądzenie od pozwanej na swoją rzecz zadośćuczynienia w kwocie 100.000 złotych a na rzecz każdego z dzieci po 50.000 złotych z odsetkami od wskazanych dat oraz kosztów procesu.
Uzasadniając żądnie pozwu podała, że w wyniku wypadku komunikacyjnego jej mąż a ojciec małoletnich powodów doznał licznych, poważnych obrażeń skutkujących jego nieodwracalnym kalectwem. Odpowiedzialność cywilna sprawcy wypadku ubezpieczała pozwana Spółka.
Jako podstawę prawną swoich roszczeń powodowie wskazaliart. 448 k.c.w związku zart. 23 k.c.iart. 24 § 1 k.c.
W ich ocenie konsekwencje wypadku doprowadziły do zerwania więzi rodzinnej jaka łączyła powodów z mężem/ojcem przed wypadkiem, do naruszenia ich dóbr osobistych w postaci prawa do utrzymywania z nim normalnej więzi rodzinnej oraz prawa do niezakłóconego życia rodzinnego.
Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów. Zakwestionowała powództwo co do zasady jak i co do wysokości zarzucając przede wszystkim, że prawo do utrzymywania niezakłóconej więzi rodzinnej nie jest dobrem osobistym podlegającym ochronie w oparciu o przepisy powołane przez powodów.
Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2018r. Sąd Okręgowy w Katowicach uwzględnił powództwo w całości zasądzając od pozwanej na rzecz powodów żądanie zadośćuczynienia z odsetkami za opóźnienie dla każdego z powodów od dat wskazanych w wyroku i koszty procesu oraz obciążył pozwaną nieuiszczonymi kosztami sądowymi.
Sąd Okręgowy ustalił, że niedługo po zawarciu przezE. P. (2)związku małżeńskiego zK. P. (1), w(...) urodziła sięich córkaD..K. P. (2)nie jest ojcem biologicznym pozostałych dzieci swej żony, tj.M. S.iD. S.ale wszystkie dzieciE. P. (1)traktowały go jak swego ojca. Rodzina żyła zgodnie. Wkrótce po zawarciu związku małżeńskiegoK. P. (1)przeszedł na emeryturę i żona mogła powrócić do wykonywania pracy zarobkowej. Mąż wspomagał ją w wychowywaniu dzieci.W dniu 9 grudnia 2009r.K. P. (1)był uczestnikiem wypadku drogowego w trakcie którego został potrącony przez samochód prowadzonyprzez kierowcę, którego odpowiedzialność cywilną ubezpieczała pozwanaSpółka. Kierowca pojazdu został uznany za winnego spowodowania wypadkui prawomocnie skazany w postępowaniu karnym. W wyniku wypadkuK. P. (1)doznał licznych obrażeń zagrażających jego życiui skutkujących kalectwem powodującym całkowitą niezdolność do pracy.
W związku z doznanymi obrażeniami, głównie głowy, skutkującymiśpiączką mózgową,K. P. (1)poddany był długotrwałemu leczeniu szpitalnemu i rehabilitacji. Przeprowadzone w 2010r. badanie wykazało u niego objawy otępienne wynikające z uszkodzenia mózgu. Poszkodowany utracił posiadane wcześniej wiadomości i umiejętności, był niezorientowany, utracił zdolność myślenia przyczynowo-logicznego i abstrakcyjnego, był bezkrytycznyi nie miał możliwości podejmowania racjonalnych decyzji. Nie potrafił się samodzielnie poruszać ani wykonywać żadnych czynności z zakresu samoobsługi. Wymagał stałej pomocy opieki osób trzecich.K. P. (1)został całkowicie ubezwłasnowolniony a jego opiekunem prawnym została ustanowiona w 2011r. żonaE. P. (1).
Aktualnie stwierdzono u niego istnienie psychoorganicznego zespołu otępiennego stopnia umiarkowanego, przejawiające się upośledzeniem funkcji poznawczych – zwłaszcza funkcji pamięci świeżej, zapamiętywania, spostrzegania i odtwarzania spostrzeżeń. Posiada niski poziom koncentracji uwagi,ograniczony kontakt z otoczeniem ze względu na rozproszenie uwagi.ZarównoD.,M.jak iD.szanują ojczyma/ojca i pomagająw jego opiece – na przykład przynoszą mu jedzenie lub picie. Jednakże nie traktują go jako adekwatnego rozmówcę, z którym mogą porozmawiać na ważne tematy. Nie posiadają adekwatnego wzorca rodzica – ojca, który potrafi się nimi zaopiekować i uczestniczyć w ich wychowaniu. Funkcje ojca, jego rolę, przejęłaE. P. (1), która dba o rodzinę kompleksowo. Uczestniczy ona aktywnie w życiu szkolnym dzieci, dba o zaspokojenie ich potrzeb. Na bieżąco monitoruje ich sposoby funkcjonowania, czy możliwości szkolne.D. S.uczy się w klasie integracyjnej, jest dzieckiem pogodnymi towarzyskim.M. S.jest uczennicą 5 klasy szkoły podstawowej, nie ma trudności z nauką. Nigdy nie powtarzała żadnej klasy, jest dzieckiem towarzyskim, angażującym się w życie szkolne. RównieżD. P.jest dzieckiem pogodnym i towarzyskim. Ponadto jest silnie związana z matką. Dzieci pomimo trudnej sytuacji radzą sobie w życiu codziennym, szkolnym, towarzysko-rówieśniczym, co jest wynikiem dużej pracy ich matki. Dzieci nie mogą liczyć na wsparcie ojca w sytuacjach dla nich emocjonalnie trudnych, obciążających.
W chwili obecnej życie rodziny różni się diametralnie. PowódkaE. P. (1)zrezygnowała z pracy, ponieważ musi zajmować się mężem,który wymaga stałej opieki. Cała odpowiedzialność spoczywa na jej barkach. Dzieci starają się jej pomagać, jednak matka prosi je tylko o podstawowe czynności jak na przykład podanie mężowi herbaty czy gazety. Opieka nad mężem pociąga za sobą brak jakiegokolwiek życia towarzyskiego powódki. Czasami odwiedza ją koleżankaA. Ł., gdyż ich dzieci przyjaźnią się w szkole. Sama relacja z poszkodowanym jest bardzo trudna. Zmienił się on od czasu wypadku. Poza okolicznością, iż kontakt z nim jest bardzo utrudniony,stał się mniej cierpliwy. Nie lubi czekać, a gdy czegoś potrzebuje – stuka po blacie dopóki ktoś do niego nie podejdzie. Denerwuje go hałas i głośne zabawy dzieci. Jest złośliwy i zdarza mu się przejawiać agresywne zachowania. Bywa, że krzyczy na dzieci. Porusza się o balkoniku ale nie chce wychodzić nawet do ogródka.Nie przejawia inicjatywy do jakichkolwiek działań, musi być cały czas nakierowywany przez żonę do mycia czy też rehabilitacji. Prócz tego, nie jest zdolny do okazywania uczuć ani żonie, ani dzieciom. Między nimi istnieje już całkowicie inna relacja. Dzieci nie przebywają u niego, nie rozmawiają z nim. Dzieciom brakuje taty, jednak stan poszkodowanego nawet nie pozwala na swobodne prowadzenie rozmów. Nie jest on w stanie pełnić roli ojcaw normalnie funkcjonującej rodzinie.
Mając na względzie powyższe ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy uznał,że powództwo jest zasadne. W ocenie Sądu pierwszej instancji roszczenieznajduje oparcie w przepisach dotyczących ochrony dóbr osobistych. Uzasadniając rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy odwołał się do utrwalonego orzecznictwa uznającego prawo do więzi rodzinnej za dobro osobiste w rozumieniu przepisuart. 23 k.c.
Zdaniem Sądu żądanie zadośćuczynienia w oparciu oart. 448 k.c.jest zasadne nie tylko w przypadku całkowitego zerwania więzi rodzinnej w wyniku śmierci poszkodowanego spowodowanej czynem niedozwolonym ale takżew przypadku diametralnej zmiany tej więzi poprzez doznanie ciężkiegoi nieodwracalnego uszczerbku na zdrowiu.
W tym zakresie Sąd Okręgowy odwołał się do uchwały Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego – Izby Cywilnej z dnia 27 marca 2018r., sygn. aktIII CZP 60/17, III CZP 36/17, III CZP 69/17.
Dlatego Sąd uznał, że obecny charakter więzi rodzinnej istniejącej międzyK. P. (1)a jego żoną i dziećmi uzasadnia przyznanie żądanych zadośćuczynień na mocyart. 448 k.c.w związku zart. 23 k.c.iart. 24 § 1 k.c.O odsetkach za opóźnienie w zapłacie Sąd orzekł na mocyart. 481 k.c.w związku zart. 14 ust. 2 ustawy z dnia 22 maja 2003r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnychzasądzając je od dat wymagalności roszczeń w stosunku do poszczególnych powodów. O kosztach Sąd orzekł na mocyart. 98 § 1 k.p.c.i art. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
Wyrok został zaskarżony apelacją w całości przez pozwaną.
Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj.art. 448 § 1 k.c.w związku zart. 23 k.c.iart. 24 § 1 k.c.poprzez jego niewłaściwe zastosowaniei błędne przyjęcie, że powodom przysługuje zadośćuczynienie pieniężne za zmianę sposobu relacji rodzinnej – więzi rodzinnej z mężem i ojcemK. P. (3).
W uzasadnieniu apelacji pozwana zarzuciła, że wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji więzi rodzinne nie są dobrem osobistym, brak jest podstawy prawnej pozwalającej na uwzględnienie zgłoszonych roszczeń, gdyż niesą spełnione przesłanki o jakich mowa w przepisieart. 446 § 4 k.c.a nadtow dalszym ciągu istnieją więzi rodzinne między powodami a poszkodowanymK. P. (1).
Powołując się na powyższe pozwana wnosiła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa oraz o zasądzenie od powodów na jej rzecz kosztów procesu za obie instancje.
Powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i o zasądzenie od pozwanej na ich rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny w Katowicach zważył co następuje:
Apelacja pozwanej w przeważającej części jest zasadna aczkolwiek Sąd odwoławczy nie podziela wszystkich twierdzeń skarżącej.
Okoliczności faktyczne będące podstawą rozstrzygnięcia w istocie były bezsporne. Znajdują one oparcie w zebranych dowodach. Sąd Apelacyjny ustalenia Sądu Okręgowego traktuje jako swoje własne. Podkreślenia jedynie wymaga, że w motywach zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji opisał zarówno stan zdrowiaK. P. (1)istniejący w dacie postępowania o jego ubezwłasnowolnienie, tj. w 2010-2011r. jak i w czasie poprzedzającym wyrokowanie. Z ustaleń poczynionych w tym zakresie wynika, że stanzdrowiaK. P. (1)uległ pewnej poprawie. O ile kilka lat temuu poszkodowanego występowały objawy otępienne powodujące utratę zdolności myślenia przyczynowo-logicznego, bezkrytycyzm, brak możliwości podejmowania racjonalnych decyzji to aktualnie rozpoznano u niego psychoorganiczny zespół otępienny stopnia umiarkowanego przejawiający się głównie utratą pamięci świeżej, zapamiętywania i odtwarzania spostrzeżeń. Ponadto niski poziom koncentracji uwagi i ograniczony kontakt z otoczeniem. Kilka lat temu poszkodowany nie był w stanie wykonywać żadnych czynności z zakresu samoobsługi i nie poruszał się samodzielnie. ObecnieK. P. (1)spożywa posiłki dostarczone mu przez członków rodziny, samodzielnie poruszasię po mieszkaniu przy pomocy balkonika, samodzielnie korzysta z ubikacji, jest zorientowany autopsychicznie, rozumie treść pytań, ma zachowaną zdolność myślenia logicznego (opinia sądowo-psychoiatryczna z 18.01.2018r., k. 926-930).
Odnosząc się do zarzutów apelacji nie sposób zgodzić się ze stwierdzeniem skarżącej, że „więź rodzinna”, czy też „więź bliskości” o jakich mowa w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie stanowią dobra osobistego w rozumieniu przepisuart. 23 k.c.O ile mogło to budzić wątpliwości w okresie poprzedzającym wejście w życie przepisuart. 446 § 4 k.c.to obecnie, kwestia ta wydaje siębyć rozstrzygnięta, skoro ustawodawca wykreował prawo do zadośćuczynieniaza śmierć osoby bliskiej spowodowaną czynem niedozwolonym. Logicznym uzasadnieniem tego rodzaju roszczeń jest traktowanie osób bliskich zmarłego jako poszkodowanych, a co za tym idzie zerwanie wspomnianych „więzi”jako szkody bliskich osoby zmarłego. Znalazło to odzwierciedlenie w licznych wyrokach sądowych przyznających zadośćuczynienie dla tak poszkodowanychw wyniku zdarzeń mających miejsce przed wejściem w życie przepisuart. 446§ 4 k.c.Chociaż należy zauważyć, że nie tylko w doktrynie ale takżew orzecznictwie problematyka ta nadal budzi kontrowersje o czym świadczą chociażby zdanie odrębne do uchwał Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2018r. do którego odwołano się w motywach zaskarżonego wyroku.
Zarzut braku podstawy prawnej uwzględnionego roszczenia także,w ocenie Sądu Apelacyjnego w Katowicach w obecnym składzie, nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazaną w motywach zaskarżonego wyroku podstawą prawną rozstrzygnięcia nie jest bowiem przepisart. 446 § 4 k.c.lecz przepisart. 448 k.c.w związku zart. 23 i 24 § 1 k.c.Konieczna jest więc odpowiedź na pytanieczy o zerwaniu „więzi rodzinnej” może być mowa tylko w przypadku śmierciosoby bliskiej czy też w przypadku takich stanów faktycznych w których mimo,że poszkodowany członek rodziny żyje więź ta została w istocie zerwana.
Uznanie „więzi rodzinnej” za dobro osobiste w rozumieniu przepisuart. 23 k.c.nakazuje uznać roszczenie powodów za dopuszczalne co dozasady, mimo obowiązywania przepisuart. 446 § 4 k.c.przyznającego tegorodzaju kompensatę jedynie w przypadku śmieci osoby bliskiej. Nie można bowiem pominąć przy wykładni przepisów dotyczących ochrony dóbr osobistych ekstremalnych stanów faktycznych dotyczących śpiączki mózgowej czy nieodwracalnych stanów wegetatywnych, w których to przypadkach krzywda doznana przez bliskich poszkodowanego jest porównywalna lub nawet większa niż w przypadku jego śmierci.
Konkluzja ta zbieżna jest z poglądami Sądu Najwyższego wyrażonymiw motywach uchwał Sądu Najwyższego z 26 marca 2018r., sygn. aktIII CZP 60/17, III CZP 36/17 i III CZP 69/17 sprowadzającymi się do stwierdzenia, że przyznanie zadośćuczynienia nie jest determinowane samym cierpieniem osoby bliskiej ale musi wynikać ze zniweczenia więzi bliskości i więzi emocjonalnej. Nie każde więc naruszenie dobra osobistego w postaci osłabienia więzi rodzinnej daje podstawy do zadośćuczynienia. Jedynie takie, które prowadzi do skutków zbliżonych do śmierci poszkodowanego.
Sytuacja taka nie zachodzi w niniejszej sprawie.K. P. (1), mimo dysfunkcji umysłowych wynikających z encefalopatii pourazowej oraz poważnego kalectwa ograniczającego jego sprawność fizyczną, w dalszym ciągu jest członkiem rodziny. Mimo, że jego zdolność intelektualna i fizyczna została ograniczona do poziomu dziecka. Nie może już pełnić roli ojca lecz sam wymaga opieki, a więzi emocjonalne z innymi członkami rodziny uległy poważnemu osłabieniu.
Zasadnie skarżąca zarzuca, że utrzymywanie niepogorszonych relacji rodzinnych z osobą, która w wyniku czynu niedozwolonego utraciła dotychczasową sprawność intelektualną i fizyczną nie uzasadnia ochrony na podstawieart. 24 k.c.i roszczeń pieniężnych o jakich mowa wart. 448 k.c.Odmienne rozumowanie prowadziłoby do całkowitego rozchwiania systemu ochrony tych praw w wyniku dążenia zainteresowanych do wykazania,że doznany przez poszkodowanego uszczerbek na zdrowiu spowodowałistotną zmianę w funkcjonowaniu rodziny i naruszenia więzi emocjonalnych.Rola zobowiązanych do naprawienia szkody niemajątkowej, a co za tym idzie i sądów ograniczałaby się w takim przypadku jedynie do szacowania wielkości należnego zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.
Ta zaś, zgodnie z przepisemart. 448 k.c.„może” ale nie musi być kompensowana przyznanym zadośćuczynieniem. Kompensata ta winnaznaleźć odzwierciedlenie przede wszystkim w zadośćuczynieniu przyznanym poszkodowanemu bezpośrednio zgodnie z wymogami wynikającymi z przepisówart. 445 § 1 k.c.i zart. 444 § 1 k.c., które z reguły wchodzi w skład budżetu rodziny.
Ze względu na przedstawioną ewolucję rozumienia przepisówart. 448 k.c.w związku zart. 23 k.c.i24 § 1 k.c.w ocenie Sądu Apelacyjnego w Katowicachw obecnym składzie, winny one być wykładane w sposób zawężający.Naruszenie dobra osobistego w postaci pogorszenia więzi rodzinnych winno być kompensowane pieniężnie jedynie w przypadkach zbliżonych do całkowitego zerwania więzi tego rodzaju. Jak wykazano sytuacja taka nie zachodzi w niniejszej sprawie.
Dlatego Sąd Apelacyjny na mocyart. 386 § 1 k.p.c.zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo.
Ze względu na precedensowy charakter sprawy, o czym świadczą powołane uchwały Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 2018r., wydane już po zawiśnięciu sprawy, istotną zależność rozstrzygnięcia oduznania sądu oraz charakter dochodzonego roszczenia, Sąd Apelacyjny na mocyart. 102 k.p.c.odstąpił od obciążenia powodów kosztami procesu.
SSO del. Aneta Pieczyrak-Pisulińska SSA Roman Sugier SSA Anna Bohdziewicz