Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I AGa 327/19
Data wyroku: 2020-02-13 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Grzegorz Krężołek, Jerzy Bess, Robert Jurga
Słowa kluczowe: Umowa o roboty budowlane
Podstawa prawna: 647^1^kc

Sygn. akt I AGa 327/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 lutego 2020 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Jerzy Bess

Sędziowie:

SSA Robert Jurga
SSA Grzegorz Krężołek (spr.)

Protokolant:

st. sekr. sądowy Urszula Kłosińska

po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2020 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwaGrupy (...) spółki z o.o.wW.
przeciwkoMiastu i GminieM.
o zapłatę
na skutek apelacji strony powodowej
od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie
z dnia 13 lipca 2016 r. sygn. akt IX GC 612/14
uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo co do kwoty 2.271.435,96 zł ( dwa miliony dwieście siedemdziesiąt jeden tysięcy czterysta trzydzieści pięć złotych 96/100) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 30 stycznia 2015 r. do dnia zapłaty oraz rozstrzygającej o kosztach procesu i w tym zakresie sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w Krakowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowań apelacyjnego i kasacyjnego.
SSA Robert Jurga   SSA Jerzy Bess   SSA Grzegorza Krężołek
Sygn. akt : I AGa 327/19

UZASADNIENIE
W ostatecznie określonym żądaniu pozwu skierowanego przeciwko Miastu i GminieM.strona powodowaGrupa (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąwW./ uprzednio wW./ , domagała się zapłaty 4 157 109,59 zł , na którą złożyły się :
- 1 885 673,63 zł z odsetkami od 9 stycznia 2015 r. do dnia zapłaty , tytułem kary umownej ustalonej na podstawie § 14 ust.3 w związku z § 16 ust.5 pkt b/ umowy zawartej przez strony,
- 2 271 435,96 zł z ustawowymi odsetkami , stanowiącej sumę :
a/ kwoty 1 885 673,63 zł, będącą równowartością kary umownej bezpodstawnie naliczonej i pobranej przez pozwaną z gwarancji ubezpieczeniowej oraz
b/ 385 762,33 zł , tytułem odsetek ustawowych od niej , za okres od 19 czerwca 2013 r. do 29 stycznia 2015 r.
Domagała się również obciążenia strony przeciwnej kosztami sporu.
Podczas postępowania cofnęła powództwo w zakresie należności odsetkowej od kwoty 1 885 673,63 zł , za okres do 8 stycznia 2015 r, łącząc je ze zrzeczeniem się , w tym zakresie , roszczenia.
W motywach pozwu spółka podnosiła , iż łączyła ją z pozwaną umowa, na mocy której wykonywała na jej rzecz roboty budowlane , w ramach zadania inwestycyjnego budowy obwodnicyM..
Swoje zobowiązania umowne wykonywała prawidłowo , a pomimo to pozwana złożyła oświadczenie o odstąpieniu od umowy, powołując się na uprawnienie z § 14 ust.2 pkt a) umowy z uwagi na wszczęcie wobec powódki postępowania o ogłoszenie upadłości.
W tym zakresie, nie przecząc temu faktowi , argumentowała , iż w dniu 29 listopada 2012 r. postępowanie to zostało umorzone z uwagi na cofnięcie wniosku. Zatem pozwana nie miała dostatecznych podstaw aby w oparciu o tę przyczynę doprowadzić do ustania stosunku umownego.
Wobec tego umowa ta nadal trwała i powódka mogła skutecznie od umowy odstąpić, co uczyniła 30 grudnia 2014r z przyczyn obciążających gminę. Stąd świadczenie z tytułu kary umownej jest jej należne.
Pozostałą część dochodzonego świadczenia stanowi równowartość sumy wypłaconej pozwanej przez osobę trzecią– (...) S.A.tytułem udzielonej spółce gwarancji ubezpieczeniowej jako zabezpieczenia roszczeń pozwanej jakie mogłyby wyniknąć tytułem nienależytego wykonania umowy stron.
Zdaniem spółki , gmina nie miała podstawy aby żądać od ubezpieczyciela spełnienia świadczenia gwarancyjnego skoro nie mogła od umowy odstąpić.
W konsekwencji jest wobec powódki tą należnością bezpodstawnie wzbogacona tym bardziej , że ubezpieczyciel zażądał odGrupy (...)zwrotu tej kwoty.
Miasto i GminaM., odpowiadając na pozew ,  wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu.
Przyznała fakt zawarcia umowy z powódką i odstąpienie od umowy z dniem 14 listopada 2012 r., które było skutkiem zawinionego działania drugiej strony .
Spółka, jako generalny wykonawca inwestycji swoimi zaniechaniami zagrażała terminowemu jej zrealizowaniu , wymaganemu dla rozliczenia dotacji przyznanej na ten cel, co z kolei stanowiło realne zagrożenie dla budżetu pozwanej.
Twierdziła, że za jej zgodą , powódka powierzyła wykonanie prawie całości prac (z wyjątkiem prac archeologicznych) osobie trzeciej –(...) spółce akcyjnejwW., a gmina, na podstawie zawartej umowy przekazu, uiszczała wynagrodzenie bezpośrednio na rzecz tej spółki.
Ponieważ strona powodowa nie wykonywała obowiązków umownych także wobec(...) SA, ta, w dniu 14 listopada 2012r także odstąpiła od umowy z nią .
Nastąpiło opóźnienie w przewidywanym hemogramie prac , a powódka nie była zainteresowana kontynuacją kontraktu , mimo ponagleń ze strony zamawiającej.
Po złożeniu przez pozwaną oświadczenia o odstąpieniu od umowy, wezwała podwykonawców do zaprzestania prac. To również nie skłoniło drugiej strony do podjęcia robót. Zamawiająca przeprowadziła inwentaryzację robót , na którąGrupa (...)wyraziła zgodę , chociaż jej przedstawiciele nie wzięli w jej czynnościach udziału.
Zarówno pozwana jak ispółka (...)złożyły, połączone do wspólnego rozpoznania wnioski o ogłoszenie upadłości powódki , które zostały oddalone wobec braku majątku pozwalającego na pokrycie kosztów związanych z prowadzeniem postępowania.
Gmina podnosiła , że powódka nie może domagać się kary umownej albowiem nie odstąpiła skutecznie od umowy , która przód datą złożenia takiego oświadczenia przez byłą kontrahentkę już ustała , a prace przy budowie ukończył inny podmiot, na podstawie odrębnej umowy, zawartej z pozwaną po tym , kiedy powódka przestała by zainteresowana kontynuacją prac.
Pozwana argumentowała , że była uprawniona do domagania się spełnienia świadczenia z gwarancji, a za oddaleniem tej części roszczenia przemawia także okoliczność , iż nie jest nią już nim wzbogacona
Wyrokiem z dnia 13 lipca 2016r Sąd Okręgowy w Krakowie :
- umorzył postępowanie w zakresie roszczenia o zapłatę odsetek od kwoty 1 885 673,63 zł do dnia 8 stycznia 2015 r.[ pkt I ],
- w pozostałym zakresie powództwo oddalił [ pkt II] oraz
- zasądził od strony powodowej na rzecz strony pozwanej  kwotę 7217 zł , tytułem kosztów procesu [ pkt III sentencji wyroku ].
Za niesporne pomiędzy stronami Sąd I instancji uznał to , że :
- strony łączyła umowa z 12 grudnia 2011 r. o roboty budowlane;
- powódka powierzyła wykonanie zleconych jej prac(...) SAwW.,
- strony i główny podwykonawcaspółka (...)zawarły umowę przekazu na mocy której gmina płaciła wynagrodzenie za wykonane prace bezpośrednio tej spółce,
- właściwy Sąd Rejonowy wszczął postępowanie o ogłoszenie upadłości powódki na wniosek osób trzecich- jej wierzycieli,
- gmina w dniu 14 listopada 2012r złożyła oświadczenie o odstąpieniu od umowy powołując się na fakt złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości i wezwała do zaprzestania prac,
- postępowanie to zostało umorzone wskutek cofnięcia wniosku przez wnioskodawców z uwagi na ich zaspokojenie przez spółkę ,
- pozwana ispółka (...)złożyły wnioski o ogłoszenie upadłości powódki , które zostały połączone do wspólnego rozpoznania, a następnie oddalone, z uwagi na brak majątku wystarczającego na zaspokojenie kosztów postępowania,
- ostatecznie Sąd Rejonowy ogłosił upadłość powódki postanowieniem z 12 grudnia 2013 r., a następnie postępowanie to umorzył postanowieniem z 31 lipca 2014 r.,
- gmina złożyła(...) SAdyspozycję wypłaty gwarancji ubezpieczeniowej udzielonej powódce tytułem kary umownej i z tego tytułu otrzymała 1 885 672,63 zł;
- zakład ubezpieczeń wezwał spółkę - wykonawcę do zwrotu spełnionego świadczenia przekazanego gminie . Na dzień zamknięcia rozprawy powódka świadczenia tego mnie spełniła w jakiejkolwiek części ,
- 30 grudnia 2014 r.Grupa (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąwW.złożyła oświadczenie, iż odstępuje od umowy zawartej z pozwaną w dniu 12 grudnia 2011r.
W zakresie okoliczności spornych Sąd I instancji ustalił , iż :
W II połowie 2012 r. sytuacja gospodarcza powódki była bardzo zła.
Wykonawca nie realizował samodzielnie żadnego zakresu prac określonych umową stron. Ich ogół powierzył , na podstawie odrębnej umowy,spółce (...)wW.oprócz badań archeologicznych, które także zlecił innemu podwykonawcy.
Prace były wykonywane z opóźnieniem spowodowanym z jednej strony złymi warunkami pogodowymi, a z drugiej strony niewystarczającą obsługą kontraktu ze strony powódki . Zamawiająca regularnie zwracała się do niej o przyspieszenie tempa prac.
W III kwartale 2012r. do pozwanej wpłynęło 9 zajęć komorniczych o łącznej wartości 1 mln złotych Ponadto wpływały do niej pisma, z których wynikało, że spółka nie wykonuje obowiązków wobecspółki (...), skutkiem czego ta nie płaci podwykonawcom.
We wrześniu 2012 r., zamawiająca zwróciła się do powódki o wstrzymanie wystawienia faktury do czasu wyjaśnienia sygnalizowanych nieprawidłowości wykonanego zakresu robót.
W listopadzie 2012 r.spółka (...)w odstąpiła od umowy z powódką .
Grupa (...)w I połowie 2013 r. nie uzyskała żadnych przychodów.
Po odstąpieniu od umowy , gmina dokonała inwentaryzacji prac, co pozwoliło na ich odebranie i zapłatę wynagrodzenia bezpośrednio podwykonawcom. Przedstawiciele powodowej spółki nie wzięli udziału w inwentaryzacji.
W dniu 20 listopada 2012 r. właściwy Sąd Rejestrowy wykreślił siedzibę powoda i wszystkich jego członków zarządu, a nowa siedziba, prezes zarządu i prokurent zostali ujawnieni w KRS dopiero w dniu 11 kwietnia 2013 r.
Umowa stron miała być wykonana w całości do 12 września 2013 r.
Inwestycja została zakończona przez innego wykonawcę w 2013 r.
W ramach rozważań prawnych , Sąd I instancji wskazał , że podstawą umorzenia postepowania w części było cofniecie powództwa połączone ze zrzeczeniem się roszczenia.
W odniesieniu do pozostałej części żądania powódki , oceniając je za nieuzasadnione, w pierwszej kolejności podniósł , że pozwana nie mogła skutecznie w dniu 14 listopada 2012r odstąpić od umowy stron z powołaniem się na wszczęcie wobec kontrahentki postępowania o głoszenie upadłości.
Oto bowiem zapis §14 ust. 2 lit a/ umowy na który jako podstawę swojego oświadczenia powołała się w tym oświadczeniu, był sprzeczny zart. 83ówcześnie obowiązującejustawy Prawo upadłościowe i naprawcze.
Przedstawiając szeroki wywód prawny uznał , iż przyjęcie w umowie ,że strona może doprowadzić do jej zniweczenia w razie złożenia wniosku o upadłość wyłączałoby jakąkolwiek możliwość realizacji zakazu , który wynika ze wskazanej normyprawa upadłościowego, mającej kogencyjny charakter , a tym samym ochrony wierzycieli realizowanej poprzez ten przepis. Zmierzałoby to do obejścia prawa, prowadząc do uniemożliwienia realizacji celu postępowania upadłościowego.
Ta bezskuteczność oświadczenia strony pozwanej decyduje o tym , iż nie mogła ona zasadnie uznawać, że jest jej należna od powódki kara umowna, uzależniona od realizacji przesłanki odstąpienia z przyczyn obciążających spółkę wykonawcę.
Wobec tego nie miała także tytułu do tego, aby kierować do ubezpieczyciela wniosku o spełnienie świadczenia z gwarancji ubezpieczeniowej, aby w ten sposób swoja wierzytelność z tego tytułu zaspokoić.
Tym nie mniej , zdaniem Sądu I instancji, powódka nie może skutecznie dochodzić od byłej kontrahentki tego świadczenia, wraz z odsetkami , na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu . Gmina nie jest bowiem tym świadczeniem wzbogacona jej kosztem.
Wniosek taki nie wynika z podzielenia argumentacji pozwanej o tym , wzbogacenia się wyzbyła , tego bowiem nie dowiodła ale stąd , iż , jak dotąd, majątek spółki zW.nie pozostał w żadnym zakresie uszczuplony czy obciążony na skutek obowiązku zwrotu spełnionego przez(...) SAświadczenia, w realizacji umowy gwarancji na rzecz jej beneficjenta - pozwanej gminy.
Z ustaleń dokonanych w sprawie wynikało bowiem , że powódka nie zwróciła ubezpieczycielowi, w realizacji wezwania , jakiejkolwiek kwoty. Dopóki to nie nastąpi o takim wzbogaceniu nie można zasadnie mówić.
Jako niezasadną ocenił Sąd I instancji także te część roszczenia , które spółka zW.wywodziła z faktu , iż skutecznie odstępując od umowy od umowy zawartej przez strony , na podstawię oświadczenia z dnia 30 grudnia 2014r , miała prawo naliczyć kare umowną za odstąpienie , które nastąpiło z przyczyn obciążających pozwaną.
Jego zdaniem to , że zamawiająca nieskutecznie odstąpiła od umowy nie oznacza skuteczności oświadczenia o odstąpieniu złożonego przez powódkę .
W dacie tego oświadczenia umowa stron już nie obowiązywała albowiem obydwie strony wcześniej , poprzez swoje zachowania uznały , że przestała ona je wiązać [ a roboty budowlane do końca 2013r dokończyłaspółka (...)]
W szerokim wywodzie opartym na odwołaniu się do poczynionych ustaleń faktycznych Sąd Okręgowy podał podstawy takiego wnioskowania , eksponując w szczególności fakt , że zgodnie z umową jej przedmiot miał być zrealizowany do 12 września 2013r oraz to , że powódka aprobowała fakt wstrzymania robót przez zamawiającą i przeprowadzenie przez nią inwentaryzacji prac wykonanych do dnia złożenia przez gminę [ nieskutecznego] oświadczenia o odstąpieniu i brak, po tej dacie , deklaracji ze strony powódki, co do gotowości podjęcia robót wykonawczych.
Podstawą rozstrzygnięcia o kosztach procesu była normaart. 98 §1 i 3 kpci wynikająca z niej zasada odpowiedzialności za wynik sprawy.
Apelację od tego orzeczenia złożyła powódka zaskarżając je w całości i wnosząc w pierwszej kolejności o jego zmianę i uwzględnienie ostatecznie zmodyfikowanego żądania pozwu oraz obciążenie przeciwniczki procesowej kosztami postępowania za obydwie instancje .
Jako wniosek ewentualny sformułowała żądanie uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik skarżącej cofnął środek odwoławczy, w odniesieniu do punktu I sentencji zaskarżonego wyroku.
Na skutek rozpoznania apelacji, Sąd Apelacyjny w Krakowie , wyrokiem z dnia 10 marca 2017r :
umorzył postępowanie apelacyjne, w zakresie punktu I sentencji wyroku niższej instancji [ 1] ,
- oddalił apelację [ 2] oraz
- zasądził od powódki na rzecz strony pozwanej kwotę 10 800 złotych , tytułem kosztów postępowania apelacyjnego [ 3] .
Uznając , że żaden z zarzutów powódki na których opierała się konstrukcja środka odwoławczego nie jest zasadny , Sąd II instancji , podzielając ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy , w odniesieniu do oceny prawnej roszczeń zgłoszonych przez skarżącą wskazał w szczególności , że :

a
postanowienie umowne umożliwiające odstąpienie od umowy , w razie złożenia wobec kontrahenta wniosku o ogłoszenie upadłości, było nieważne jako naruszające bezwzględną normęart. 83 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze. Wobec tego oświadczenie pozwanej gminy z dnia 14 listopada 2012r o odstąpieniu od umowy z tej przyczyny było nieskuteczne,

b
oświadczenie strony powodowej o odstąpieniu od umowy z dnia 30 grudnia 2014r nie było usprawiedliwione w okolicznościach faktycznych sprawy i wobec nie mogło wywołać skutku prawnego , w postaci powstania po jej stronie uprawnienia do naliczenia kary umownej , opartej na podstawie zawinienia przez zamawiającą przyczyn tego odstąpienia.

Sąd II instancji zaakcentował , iż sposób postępowania powódki w relacjach umownych z gminą po dniu 14 listopada 2012r , w tym jakikolwiek brak zainteresowania kontynuacją wykonywania własnego zobowiązania umownego oraz aprobata dla przeprowadzenia inwentaryzacji dotąd wykonanych robót , świadczy o tym , że obydwie strony uznały , że łącząca ich dotąd umowa została rozwiązana przez czynności konkludentne .
Fakt późniejszego - do końca 2013r - ukończenia robót przezspółkę (...)wyklucza trafność zasadniczej dla stanowiska powódki tezy w tym zakresie , a mianowicie , że po bezskutecznym odstąpieniu od umowy przez gminę umowa nadal obowiązywała , a wobec tego skarżąca mogła skutecznie , poprzez swoje oświadczenie z 30 grudnia 2014r , od niej odstąpić [ a tym bardziej , że nastąpiło to z przyczyn obciążających zamawiającą ].

c
wobec jednoznacznego określenia przez powódkę podstawy żądania zasądzenia kwoty 2 271 485, 96 zł / z tytułu zwrotu świadczenia gwarancyjnego wypłaconego gminie przez ubezpieczyciela oraz należności odsetkowej za zamknięty okres wskazany w tym żądaniu / , jako wynikającego z przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu , ono także – zdaniem Sądu II instancji - nie może zostać uznane za usprawiedliwione.

Dlatego , że apelująca nie dowiodła w postępowaniu , iż gmina jest bezpodstawnie wzbogacona jej kosztem, skoro skarżąca nie zwróciła zakładowi ubezpieczeń jakikolwiek części tego świadczenia , które ten zrealizował wobec beneficjenta gwarancji. Nie można zatem przyjąć , że jej majątek w ten sposób doznał zubożenia, co uzasadniać by mogło zobowiązanie gminy do wydania osiągniętej bezpodstawnie korzyści.
Na skutek skargi kasacyjnejGrupy (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwW., Sąd Najwyższy, wyrokiem z dnia 23 października 2019r :
-odrzucił ją, jako niedopuszczalną , w części kwestionującej wyrok Sądu Apelacyjnego, objętej punktem I jego sentencji [ pkt 1/],
- uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację co do kwoty 2 271 435, 96 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 30 stycznia 2015 oraz rozstrzygającej o kosztach postępowania apelacyjnego i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. [ pkt 2/] ,
- w pozostałej części , jako niezasadną , skargę kasacyjną powódki oddalił [ pkt 3/].
W odniesieniu do tej części wyroku Sądu Apelacyjnego, co do której skarga kasacyjna została oceniona jako zasadna, Sąd Najwyższy wskazał , że roszczenie powódki motywowane faktem spełnienia przez gwaranta świadczenia na rzecz beneficjenta gwarancji [ inwestora ], w warunkach gdy było ono bezpodstawnie przez niego uzyskane , może być traktowane jako szkoda wykonawcy.
Nie jest też wykluczone aby w tych okolicznościach mógł się on domagać zwrotu tego , uzyskanego przez inwestora [ w rozstrzyganej sprawie Miasto i GminęM.] , bez podstawy prawnej świadczenia na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu , skoro uzyskał on w ten sposób korzyść z realizacji gwarancji , mimo braku spełnienia warunków materialnych uzasadniających przesuniecie majątkowe pomiędzy inwestorem a wykonawcą.
Zdaniem Sądu Najwyższego , chociaż zakład ubezpieczeń , spełniając świadczenie gwarancyjne , doprowadził do umorzenia własnego zobowiązania wynikającego z umowy pomiędzy nim a powódką , tym nie mniej równocześnie w ten sposób dochodzi do zarachowania tego świadczenia przez inwestora na poczet świadczenia dłużnika [ wykonawcy ] ze stosunku podstawowego , [ jakim była umowa z 12 grudnia 2011r].
Jak wynika z motywów rozstrzygnięcia kasatoryjnego , zasadniczą przyczyną uwzględnienia skargi kasacyjnej , był błąd Sadów obu instancji w zakresie wykładni norm prawa materialnego tworzących instytucje bezpodstawnego wzbogacenia.
Polegał on na uznaniu , że nie została spełniona - poprzez wypłatę świadczenia gwarancyjnego na rzecz gminy – przesłanka zubożenia strony powodowej . Dla potwierdzenia tego zubożenia , które jest równocześnie wzbogaceniem pozwanej , wystarcza bowiem to , iż zostaje ono uzyskane kosztem majątkuGrupy (...). Przy tym , dla stwierdzenia tego zubożenia nie było konieczne aby jakakolwiek wartość majątkowa musiała - jak przyjęły to Sądy- wyjść z majątku powódki.
Sąd zaznaczył , że zubożenie to nie może być wprost utożsamiane ze szkodą w rozumieniu damnum emergens czy lucrum cessans ale jednak każde jest szkodą.
W rozpoznawanej sprawie tak właśnie jest albowiem powódka musi zwrócić(...) SA, wypłaconą inwestorowi kwotę. W ten sposób zwiększyły się pasywa jej majątku.
W tym kontekście Sąd Najwyższy zauważył , że nie były ustalane w rozpoznawaj sprawie, żadne okoliczności fakty ze pozwalające ocenić jaki charakter miała gwarancja ubezpieczeniowa udzielona przez ubezpieczyciela na podstawie umowy z powodową spółką, a same zapisy umowy zawartej przez strony , w odniesieniu do jej warunków , nie są wystarczającymi dla dokonania ocen prawnych istotnych dla podjęcia stanowczego rozstrzygnięcia.
W szczególności nie jest wiadomym jakie warunki ostatecznie przybrała ta gwarancja i jaki był tryb warunkujący skorzystanie z niej przez inwestora, a także czy gwarant miał instrumenty prawne pozwalające na odzyskanie wypłaconych środków.
Te braki w zakresie ustaleń , nie pozwalały także na ocenę jaka może być podstawa materialna dochodzonego przez powódkę świadczenia zwrotnego.
Przy tym Sąd Najwyższy zaznaczył , że nie było w tym zakresie wiążącym dla Sądu określenie tej podstawy przez żądającą zapłaty . Określenie jej w sposób właściwy , adekwatny do faktów do których odwołuje się strona powodowa, przynależy zawsze do Sądu orzekającego , przy tym kwalifikacja inna niż ta, która została podana przez stronę , nie prowadzi do naruszenia w procesie orzekaniaart. 321 §1 kpc.
Zdaniem Sądu Najwyższego niezależnie od tego , która z podstaw zostanie przyjęta świadczenie gwarancyjne jako uzyskane przez gminę bez merytorycznych podstaw podlega na rzecz powódki zwrotowi.
W na nowo prowadzonym postępowaniu apelacyjnym stanowisko co do rozstrzygnięcia zajęła tylko strona pozwana , postulując wydanie przez Sąd Apelacyjny rozstrzygnięcia kasatoryjnego.
Rozpoznając apelację, Sąd Apelacyjny rozważył :
Zakres w jakim Sąd Najwyższy, na skutek rozpoznania skargi kasacyjnej, uchylił wyrok Sądu II instancji z dnia 10 marca 2017r , determinuje granice w jakich Sąd ten instancji jest uprawniony rozstrzygać o apelacji strony powodowej.
Zakres ten powoduje , że przedmiotem ponownej oceny odwoławczej może pozostawać jedynie to , czy usprawiedliwionym jest apelacja powódki , kwestionująca oddalenie tej części roszczenia , które obejmuje kwotę łączną 2 271 435, 96 zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 30 stycznia 2015r.
Wiążące jest także, w ramach tego przedmiotu oceny Sądu II instancji to , że suma ta składała się , wedle twierdzeń spółki, z świadczenia które , jak podnosiła bez podstawy materialnej, gmina uzyskała od ubezpieczyciela , realizującego świadczenie z gwarancji ubezpieczeniowej - kwoty 1 885673, 63 zł - oraz sumy 385 762, 33 zł -odpowiadającej odsetkom ustawowym od tej należności- za zamknięty okres pomiędzy 19 czerwca 2013r do 29 stycznia 2015r.
Sąd II instancji, przy ponownym rozpoznawaniu apelacji jest , po myśliart. 39820kpc, zwiany wykładnią prawa dokonana przez Sąd Najwyższy.
Kierując się wnioskami wynikającymi z tej wykładni, Sąd Apelacyjny uznał , że rozstrzygniecie sprawy , wyznaczonej granicami orzeczenia kasatoryjnego wymaga, szczególnie wobec argumentacji gminy prezentowanej w piśmie procesowym złożonym przed rozprawą apelacyjną i w jej trakcie , przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości , a wniosek taki zdecydował o konieczności wydania rozstrzygnięcia kasatoryjnego.
Stanowisko prawne Sądu Najwyższego u swoich podstaw opierało się na stwierdzeniu , że nie zostały w sprawie dokonane żadne ustalenia faktyczne odnoszące się do tego , jaką treść miała umowa gwarancji ubezpieczeniowej , zawartej pomiędzy wykonawcą [ powódką ] , a zakładem ubezpieczeń jako gwarantem , w tym jakie były warunki jej udzielenia , jak wyglądała procedura skorzystania ze świadczenia gwarancyjnego przez beneficjenta gwarancji [ inwestora ] ani też to , czy gwarant miał zapewnione i jak ukształtowane umownie narzędzia odzyskania spełnionego świadczenia.
Stwierdzić należy , że w tym kierunku , postępowanie dowodowe także przed Sądem I instancji w zupełności nie zmierzało. Co więcej , do akt nie została nawet złożona sama umowa gwarancji , a żadna ze stron nie oferowała także jakichkolwiek innych wniosków dowodowych pozwalających na poczynienie ustaleń w odniesieniu stwierdzenia tych danych , czy też [ tym bardziej ] służących wykładni jej postanowień. Jej brak z jednej i niezbędność dla prawidłowości rozstrzygnięciu z drugiej strony , także zostały przez Sąd Najwyższy wytknięte i uczynione jedną z podstaw wydania wyroku kasatoryjnego.
W sprawie brak jest też zupełnie ustaleń dotyczących tego, jakie były warunki zawarcia tej umowy , w tym jak ukształtowane było umownie świadczenie wzajemne ubiegającej się o zawarcie umowy gwarancyjnej powódki , w tym w jakiej było ono wysokości . To mogłoby mieć wpływ na ocenę skali zubożenia jej majątku [ lub szkody w nim ] , w warunkach późniejszego wezwania jej przez zakład ubezpieczeń do zwrotu spełnionego świadczenia gwarancyjnego, wypłaconego pozwanej , jak przesądził to Sąd Najwyższy, bez materialnej podstawy, biorac pod rozwagę ukształtowanie podstawowego stosunku obligacyjnego pomiędzy zamawiającą a wykonawcą.
Nie zostało też ustalone[ i nie było dotąd ustalane ] czy ubezpieczyciel , poza wezwaniem do zwrotu tego świadczenia przedsięwziął kroki prawne celem jego odzyskania od spółki wykonawcy i jaki był tych kroków efekt, który także mógłby mieć potencjalny wpływ na ocenę roszczenia apelującej spółki.
Brak stanowiska strony powodowej co do rozstrzygnięcia na tle poglądów prawnych Sądu Najwyższego zaprezentowanych w motywach jego wyroku , co do tego z jaką podstawą odpowiedzialności pozwanej , spośród dwóch wskazanych przez SN , wiąże swoje roszczenie , a co za tym idzie czy i o jakie twierdzenia i wnioski dowodowe poszerza swoje stanowisko procesowe , jest jeszcze jednym argumentem za konicznością uchylenia objętego apelacja orzeczenia, we wskazanej w wyroku Sadu Odwoławczego części.
Oto bowiem z treści pisma procesowego gminy o którym był już mowa wynika , że zamierza ona , podejmując dalszą obronę procesową , determinowaną poglądami SN, skorzystać z możliwości zgłaszania nowych wniosków dowodowych potwierdzających podstawę dla istnienia po jej stronie wierzytelności wzajemnych , które może przeciwstawić pretensji finansowej powódki ze wskazanego , podlegającego dalszej ocenie tytułu , ewentualnie takich , w świetle których pretensja ta nie może zostać uznana za służącą byłemu wykonawcy.
W tym kierunku postępowanie rozpoznawcze przez Sąd Okręgowy także nie było prowadzone , w warunkach gdy przyjął on koncepcję prawną oceny roszczenia powódki , która okazała się błędną.
W tym stanie rzeczy nie sposób odmówić pozwanej uprawnienia do obrony swoich praw na podstawie argumentów faktycznych i materialnych , których dotąd nie formułowała.
Podobne uprawnienie ma , co oczywiste , także strona czynna procesu.
Te ostatnie stwierdzenia przenoszą dalszą część rozważań Sądu II instancji na płaszczyznę oceny , czy w ten sposób ukierunkowane przez Sąd Najwyższy jego poglądami prawnymi , wiążącymi do Sądu Apelacyjnego przy ponownym rozpoznawaniu sprawy postępowanie może być w całości - w odniesieniu do opisanych zagadnień natury faktycznej i prawnej , determinujących ostateczny wynik procesu- przeprowadzone przed tym Sądem.
Jego zadaniem nie z kilku niezależnych od siebie przyczyn.
Po pierwsze , jak już wskazano wyżej te fakty , które dla rozstrzygnięcia po takim ukierunkowaniu okazują się być istotnymi , nie były w ogóle przedmiotem ustaleń Sądu niższej instancji. Po wtóre strony , w odniesieniu do nich, nie formułowały twierdzeń ani nie zgłaszały wniosków dowodowych.
W konsekwencji Sąd I instancji nie wypowiadał się w przedmiocie ich merytorycznej oceny z punktu widzenia zasadności roszczenia procesowego , które formułowała powódka.
W kontekście zwrócić należy uwagę , że chociaż Sąd Najwyższy wskazał , że roszczenie z tytułu zwrotu nie służącego pozwanej materialnie świadczenia gwarancyjnego może mieć zarówno podstawę odszkodowawczą jak i w bezpodstawnym wzbogaceniu tym niemniej inaczej będzie się przedstawiać pozycja stron , także w zakresie dowodzenia swoich racji procesowych, w zależności od tego jaka ostatecznie podstawa tego roszczenia[ zwrotna lub kompensacyjna ] zostanie przyjęta.
Nie można nie umożliwić stronom przytaczania twierdzeń i składania wniosków dowodowych służących potwierdzeniu lub obronie , w odniesieniu do obu podstaw zakwalifikowania pretensji finansowej powódki.
Po wtóre , zauważając , że zapewnienie stronom takiej możliwości powodującej , że nie jest wykluczone prowadzenie postępowania rozpoznawczego w bardzo szerokim zakresie , podjęcie tych czynności przed Sądem II instancji nie dałoby się pogodzić z przepisami gwarancyjnymi rangi konstytucyjnej , zakładającymi uprawnienie do zaskarżania orzeczeń Sądu I instancji i co najmniej dwuinstancyjność postępowania sądowego, [ art. 176 ust. 1 w zw z art. 78 Ustawy Zasadniczej . ]
Jakkolwiek obecnie obowiązujący system apelacji pełnej zakłada , iż Sąd Odwoławczy rozpoznając ją , w dalszym ciągu, w jej granicach i w granicach zaskarżenia, rozpoznaje tę samą sprawę , tym nie mniej reguła ta nie może być rozumiana w sposób , który w zakresie jej praktycznego zastosowania , byłby niezgodny ze wskazanymi przepisamiKonstytucji.
Wykluczają one sytuacje w której Sąd II instancji po raz pierwszy i jako jedyny organ jurysdykcyjny w trybie instancji przeprowadza dowody , ocenia je , dokonuje wiążących dla rozstrzygnięcia ustaleń faktycznych i w końcu wydaje wyrok , który nie podlega kontroli instancyjnej.
Stronie [ w rozstrzyganej sprawie, niezależnie od ostatecznego wyniku sporu ] służy wprawdzie skarga kasacyjna ale pozostaje ona jednak rodzajem szczególnego środka prawnego , który można oprzeć tylko na wskazanych przez ustawę procesową limitowanych podstawach.
Przeprowadzenie postępowania tylko przez Sad II instancji powoduje także , że strony nie będą mogły korzystać z części tych uprawnień procesowych [ jak chociażby w przedmiocie zaskarżania poszczególnych decyzji podejmowanych w jego trakcie] , dysponując nimi w warunkach, gdy postepowanie takie prowadzi Sąd I instancji.
Dlatego też ze wskazanych przyczyn, Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawieart. 386 § 4 kpc, pozostawiając Sądowi Okręgowemu decyzje w przedmiocie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.
W ponownie przeprowadzanym postępowaniu, Sąd Okręgowy uwzględni stanowisko prawne Sądu Najwyższego zaprezentowane w motywach orzeczenia z dnia 23 października 2019r, w odniesieniu do oceny roszczenia powódki o którym będzie jeszcze zobowiązany wydać rozstrzygniecie.
Przeprowadzi uznane przez siebie za istotne dowody wskazane przez strony oraz ustali treść umowy gwarancji ubezpieczeniowej , w tym warunki na jakich została zawarta , w tym szczególnie jak było ukształtowane w niej świadczenie wzajemne wykonawcy ubiegającego się o to zabezpieczenie . Uwzględni także to , czy i w jaki sposób gwarant miał zapewnioną możliwość odzyskania świadczenia wypłaconego beneficjentowi gwarancji oraz czy starania idące w tym kierunku podjął i z jakim rezultatem.
We własnym zakresie , na podstawie dotychczasowych ustaleń , rozbudowanych o fakty wykazane przez strony , określi jaką podstawę ma roszczenie będące , na obecnym etapie postępowania przedmiotem merytorycznej oceny.
SSA Robert Jurga SSA Jerzy Bess SSA Grzegorz Krężołek