Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1078/19
Data wyroku: 2020-02-03 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Dziedziczenie ustawowe
Podstawa prawna: art. 932 kc

Sygn. akt III Ca 1078/19

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 8 marca 2019 roku Sąd Rejonowy w Pabianicach stwierdził, że spadek poT. S., synuL.iM., zmarłym w dniu 9 listopada 2012 roku wP.i tam ostatnio stale zamieszkałym, na podstawie ustawy nabyła w całości siostra spadkodawcyG. T. (1) z domu S., córkaL.iM.oraz oddalił wniosek wnioskodawcy(...) Spółki AkcyjnejwW.o zasądzenie kosztów postępowania.
Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:
W dniu 19 listopada 2010 r. Sąd Rejonowy w Lublinie wydał nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym w sprawie sygn. XVI Nc-e 512231/10 z powództwa(...) Spółki AkcyjnejwZ.przeciwkoT. S., zaś w dniu 14 lutego 2011 r. opatrzył ten nakaz klauzulą wykonalności.
(...) S.A.wZ.nabył wierzytelność przysługującą przeciwkoT. S.na podstawie umowy przelewu z dnia 16 czerwca 2009 r. od wierzyciela pierwotnego- (...) sp. z o.o.wW..
Na podstawie wzmiankowanego tytułu wykonawczego Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Pruszkowie prowadził przeciwkoT. S.postępowanie egzekucyjne pod sygn. akt Km 10427/15. W dniu 28 grudnia 2015 r. postępowanie to zostało umorzone wobec bezskuteczności egzekucji.
T. S.zmarł w dniu 9 listopada 2012 r. wP.. W dacie śmierci był kawalerem.
Spadkodawca nie miał dzieci własnych ani przysposobionych. Nie pozostawił testamentu.
Rodzice spadkodawcy zmarli przed nim - ojciecL. S.w dniu 9 maja 2000 r., zaś matkaM. S. z domu M.w dniu 24 września 1998 r.
T. S.miał jedną siostręG. T. (1) z domu S.. Spadkodawca nie posiadał innego rodzeństwa.
G. T. (2)dowiedziała się o zgonie brataT. S.w dniu jego śmierci. Wymieniona nie składała oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku poT. S., nie zrzekała się dziedziczenia ani nie została uznana za niegodną dziedziczenia.
Obecną siedzibąspółki (...) S.A.jest(...) W..
Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy wskazał, że w przedmiotowej sprawie zachodzi dziedziczenie ustawowe.
Wobec faktu, że spadkodawca zmarł jako kawaler, bezdzietnie, zaś jego rodzice zmarli przed nim, pierwszą w kolejności osobą powołaną do spadku poT. S.na mocyart. 932 § 3 i 4 k.c.jest jego siostraG. T. (2).
Dalej Sąd Rejonowy wskazał, że niezłożenie przezG. T. (2)oświadczenia o odrzuceniu spadku w przepisanym prawem terminie skutkowało tym, że zgodnie zart. 1015 § 2 k.c.uczestniczka w sposób milczący złożyła oświadczenie o prostym przyjęciu spadku poT. S.. Spadkodawca zmarł bowiem przed 18 października 2015 r., a zatem do oceny skutków niezłożenia oświadczenia w przedmiocie spadku znajdzie zastosowanieart. 1015 § 2 k.c.w poprzednim brzmieniu (art. 6 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. 2015 poz. 539). W sprawie nie ujawniono żadnych okoliczności, które w świetleart. 1015 § 2 k.c.w brzmieniu sprzed 18 października 2018 r. uzasadniałyby przyjęcie, że uczestniczka nabyła spadek z dobrodziejstwem inwentarza (brak pełnej zdolności do czynności prawnych, istnienie podstaw co całkowitego ubezwłasnowolnienia).
Wobec powyższego Sąd Rejonowy stwierdził, że uczestniczka z mocy ustawy nabyła w całości spadek po spadkodawcy.
O kosztach postępowania Sąd Rejonowy orzekł na podstawieart. 520 § 1 k.p.c..
Powyższe postanowienie zaskarżyła apelacją uczestniczkaG. T. (2), wnosząc o jego zmianę, ewentualnie o przekazanie sprawy do Sądu I instancji i ponowne rozpoznanie sprawy.
Skarżąca podniosła, że z jej wniosku toczy się postępowanie o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych uchybienia terminowi do odrzucenia spadku po spadkodawcy.
Sąd Okręgowy dodatkowo ustalił:
Prawomocnym postanowieniem z dnia 17 października 2019 roku, wydanym w sprawie I Ns 170/19, Sąd Rejonowy w Pabianicach zatwierdził uchylenie się przezG. T. (2)od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku poT. S.(dowód - postanowienie k. 57 akt załączonych I Ns 170/19 Sądu Rejonowego w Pabianicach).
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jest o tyle zasadna, że skutkuje uchyleniem zaskarżonego postanowienia.
Wobec prawomocnego zatwierdzenia uchylenia się przezG. T. (2)od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku poT. S., nie nabyła ona, wbrew ustaleniom Sądu Rejonowego, spadku poT. S..
Koniecznym jest więc poczynienie dalszych ustaleń w zakresie kręgu spadkobierców ustawowych poT. S., a następnie wezwanie tych osób do udziału w sprawie.
W ocenie Sądu Okręgowego wiąże się to z koniecznością uchylenia zaskarżonego postanowienia.
W realiach przedmiotowej sprawy nie budzi wątpliwości, że w postępowaniu przed Sądem Rejonowym nie brali udziału spadkobiercy ustawowiT. S.powołani do dziedziczenia po nim, a więc uczestnicy konieczni postępowania o stwierdzenie nabycia praw do spadku po nim.
Wskazać należy, że ze względu na występujący w sprawach nieprocesowych element interesu publicznego, sąd z urzędu obowiązany jest czuwać nad tym, żeby wszyscy zainteresowani byli uczestnikami postępowania; powinien w związku z tym w trakcie całego postępowania zważać, czy poza występującymi w sprawie, nie ma innych osób, których uczestnictwo uzasadnia przepisart. 510 § 1 k.p.c.. Jest jasne, że i w tym wypadku wezwanie osoby zainteresowanej, co do zasady, może mieć miejsce na drugim szczeblu instancji, dopiero przy rozpoznawaniu apelacji.
Pomimo jednak tej możliwości zaskarżone postanowienie nie może się ostać, a tym samym koniecznym było jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu ze wskazanych niżej przyczyn.
Na samym wstępie należy przypomnieć, że stosownie doart. 78 Konstytucjikażda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, a zgodnie zart. 176 ust. 1 Konstytucji, postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne.
Połączenie tych przepisów tworzy konstytucyjną zasadę kontroli orzeczeń i postępowania sądowego (określaną niekiedy niezbyt precyzyjnie jako zasada sprawiedliwości proceduralnej), stanowiącą rozwinięcie prawa do sądu, ustanowionego wart. 45 ust. 1 Konstytucji. Trzeba jednak z całym naciskiem podkreślić, że zarówno prawo do zaskarżenia orzeczenia, jak i związana z nim dwuinstancyjność, muszą się urzeczywistniać nie in abstracto, ale w odniesieniu do każdego, kto w danej sytuacji prawnoprocesowej realizuje przysługujące mu prawo do sądu.
Samo więc strukturalne zagwarantowanie co najmniej dwu instancji oraz ustanowienie przez prawodawcę powszechnego środka odwoławczego (zaskarżenia) nie może być z punktu rozważanych przepisówKonstytucjiwystarczające, jeżeli w określonej sytuacji prawnej, wynikającej z unormowań prawa procesowego, strona nie może z tych gwarancji skorzystać. W związku z tym nie może mieć istotnego znaczenia fakt, że w niniejszej sprawie, ujmując problem na poziomie ustalonego modelu postępowania, postępowanie w sprawie, jak każde postępowanie nieprocesowe unormowane wkodeksie postępowania cywilnego, było postępowaniem co najmniej dwuinstancyjnym.
Można więc stwierdzić, że - podobnie jak prawo do sądu - prawo do kontroli sądowej ma na gruncieKonstytucjicharakter autonomiczny. Nie chodzi zatem o formalne istnienie w danej sprawie co najmniej dwu instancji sądowych oraz ustanowienie powszechnie dostępnego środka odwoławczego, ale o realne zagwarantowanie "każdemu" możliwości skorzystania z tego środka, przeniesienia sprawy do wyższej instancji i przeprowadzenia merytorycznej kontroli wydanego orzeczenia.
W sprawie niniejszej możliwość ta byłaby wyłączona co do tych spadkobierców ustawowych, którzy doszli by do dziedziczenia w wyniku skutecznego odrzucenia spadku przez uczestniczkę postępowania. W efekcie tego doszłoby do pozbawienia tych uczestników praw konstytucyjnie gwarantowanych.
Z powyższych rozważań wypływa wniosek, że jakkolwiek nie można, oczywiście, mówić o sprzeczności przepisuart. 510 § 1 k.p.c.- w części w której dotyczy on możliwości wzywania do udziału w sprawie w postępowaniu odwoławczym - z przepisamiart. 78 i 176 ust. 1 Konstytucji, to jednak na skutek jego stosowania, w odniesieniu do konkretnych osób, mogą powstać sytuacje, w których konstytucyjne prawo kontroli orzeczeń i postępowania sądowego zostanie naruszone lub odjęte; niniejsza sprawa taką sytuację ilustruje. W związku z tym, w ocenie Sądu Okręgowego wstąpienie zainteresowanych do udziału w sprawie dopiero w postępowaniu apelacyjnym, spowodowałoby pozbawienie ich prawa do zaskarżenia orzeczenia (oczywiście przy uwzględnieniu elementu gravamen), jak i udziału w postępowaniu dowodowym, co skutkować musi uchyleniem postanowienia sądu pierwszej instancji i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania.
Powyższy wywód nie narusza ograniczeń kasatoryjnych sądu drugiej instancji, przewidzianych wart. 368 § 4 k.p.c., gdyż w tym konkretnym wypadku trzeba przyznać pierwszeństwo argumentom wypływającym wprost zKonstytucji. Mówiąc inaczej, mamy tutaj do czynienia z pozakodeksową, wypływającą wprost zKonstytucji, podstawą uchylenia zaskarżonego orzeczenia (por.art. 8 ust. 2 Konstytucji) – tak również Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 21 maja 2002 roku, III CKN 948/00, opublikowanym w Orzecznictwie Sądu Najwyższego Izba Cywilna rok 2003, Nr 5, poz. 68.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie przepisuart. 386 § 4 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.oraz na podstawieart. 108 § 2 k.p.c.w zakresie kosztów postępowania apelacyjnego.
Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Rejonowy ustali w sposób prawidłowy krąg spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia poT. S., w wyniku odrzucenia spadku przez uczestniczkę postępowania.