Sąd Okręgowy w Białymstoku
II Wydział Cywilny
Sygnatura akt: II Ca 336/20
Data wyroku: 2020-10-02 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Jolanta Klimowicz-Popławska, sędzia Elżbieta Siergiej, Barbara Puchalska
Słowa kluczowe: Bezpodstawne wzbogacenie
Podstawa prawna: art.411 k.c.

Sygn. akt II Ca 336/20

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 2 października 2020 r.
Sąd Okręgowy w Białymstoku II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:

Przewodniczący:

sędzia SSO Elżbieta Siergiej

Sędziowie:

Jolanta Klimowicz-Popławska
Barbara Puchalska

Protokolant:

stażysta Natalia Chwastek

po rozpoznaniu w dniu 30 września 2020 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaF. S.
przeciwkoD. P.
o zapłatę
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Rejonowego w Sokółce
z dnia 31 stycznia 2020 r. sygn. akt I C 344/19

I
oddala apelację;

II
nakazuje wypłacić ze Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Sokółce na rzecz radcy prawnegoA. W.1476 (tysiąc czterysta siedemdziesiąt sześć) złotych, w tym 276 złotych podatku VAT, tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną z urzędu w postępowaniu odwoławczym;

III
nakazuje wypłacić ze Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Sokółce na rzecz adwokataM. B.720 złotych tytułem wynagrodzenia kuratora za postępowanie odwoławcze.

UZASADNIENIE
PowódF. S.wniósł o zasądzenie od pozwanegoD. P.kwoty(...)zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia złożenia pozwu do dnia zapłaty.
Kurator ustanowiony dla pozwanego nieznanego z miejsca pobytu wnosił o oddalenie powództwa w całości
Sąd Rejonowy w Sokółce wyrokiem z dnia 31 stycznia 2020 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda(...)zł z odsetkami w wysokości 7% w stosunku rocznym od dnia 28.11.2019r. do dnia 31.01.2020r. i z dalszymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie do dnia zapłaty (w pkt I), a w pozostałym zakresie powództwo oddalił (w pkt II) i orzekł o kosztach procesu.
Sąd I instancji ustalił, żeF. S.w dniu 23 kwietnia 2009 r. darował swojemu(...)D. P.zabudowaną nieruchomość o powierzchni 0,83 ha, oznaczonąnumerem ewidencyjnym (...), położoną w obrębie(...)S., gminaS.. Jednocześnie obdarowany ustanowił na rzecz darczyńcy nieodpłatną, dożywotnią osobistą służebność mieszkania i korzystania z budynków znajdujących się na przedmiotowej nieruchomości. Po zawarciu umowy, w celu uniknięcia licytacji nieruchomości obciążonej dożywociem, zajmowanej przez powoda,F. S.spłacał zadłużenie pozwanegoD. P.w następujących kwotach:(...)zł w dniu 4 grudnia 2013 r.,(...)zł w dniu 24 stycznia 2018 r.,(...)zł w dniu 11 maja 2018 r.,(...)zł w dniu 29 sierpnia 2018 r., a ponadto w dniu 24.01.2018 r. kwotę(...)zł (łącznie(...)zł). Prawomocnym wyrokiem z 12 grudnia 2016 r. w sprawie IC 192/16, Sąd Rejonowy w Sokółce zasądził odD. P.na rzeczF. S.kwotę(...)zł wraz z odsetkami. W sprawie niniejszej powód dochodził od pozwanego zwrotu pozostałych uregulowanych przezeń świadczeń, w łącznej kwocie(...)zł.
Sąd I instancji podkreślił, że niewątpliwie kwota objęta żądaniem pozwu nie była świadczeniem, które powód obowiązany był uiścić. W ocenie Sądu, zaspokojenie przez powoda wierzytelności egzekwowanych wobec dłużnikaD. P.nie było motywowane chęcią uchronienia wnuka od finansowych konsekwencji egzekucji jego długu. Sąd Rejonowy dał wiarę powodowi, że nastąpiło to z obawy przed utratą zajmowanej nieruchomości w wyniku licytacyjnej jej sprzedaży. W przekonaniu Sądu Rejonowego, obawa przed utratą dorobku życia i możliwości dalszego swobodnego korzystania z nieruchomości stanowiła, w okolicznościach sprawy, obawę realną, wobec czego spłaty przez powoda cudzych zobowiązań nie można uznać za dobrowolną. Z podstawę prawną rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy przyjąłart. 405, 410 i 411 k.c., a w zakresie odsetek –art. 481k.c., oddalając żądanie odsetek za dłuższy okres. Wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu Sąd ustalił na podstawie§ 2 pkt 5w zw. z §15 Rozporządzenia z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 z późn. zm.), zaś wynagrodzenie kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu - na podstawie § 1 ust. 1, 2 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 listopada 2013 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej(Dz.U. z 2013 r., poz. 1476).
Apelację od tego wyroku w pkt I wniósł kurator pozwanego zarzucając:

1
naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.art. 411 pkt 1 k.c.poprzez błędną wykładnię, polegającą na niezasadnym przyjęciu, iż zapłata przez powoda długu osoby trzeciej, przeciwko której toczyła się egzekucja z nieruchomości, może być poczytana za spełnienie świadczenia, do którego spełnienia nie był zobowiązany, w celu uniknięcia przymusu, podczas gdy powód nie był nigdy osobą, wobec której toczyła się egzekucja z nieruchomości, a nadto jego interesy, jako osoby uprawnionej do służebności osobistej mieszkania, zabezpieczały przepisyart. 1000 § 1 i 3 k.p.c,

2
art. 217 § 3 k.p.c.w zw. zart. 227 k.p.c.poprzez niezasadne oddalenie wniosku dowodowego o przesłuchanie świadkaB. C.na okoliczność treści informacji udzielonej powodowi w zakresie toczącej się egzekucji z nieruchomości, w tym weryfikacji twierdzeń powoda o uzyskaniu informacji o realnej możliwości pozbawienia go możliwości zamieszkania w nieruchomości objętej egzekucją, pomimo że okoliczności te miały istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.

Wskazując na te zarzuty apelujący wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego na rzecz kuratora, ewentualnie o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

SĄD OKRĘGOWY ZWAŻYŁ, CO NASTĘPUJE:
Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.
W ocenie Sądu Odwoławczego Sąd Rejonowy ocenił zebrane dowody w granicach przysługującej mu swobodnej oceny dowodów oraz dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych, niekwestionowanych zresztą w apelacji, które Sąd Okręgowy w całej rozciągłości podziela. W tej sytuacji nie zachodzi potrzeba ich powtarzania.
Odnosząc się zaś do zarzutu naruszeniaart. 217 § 3 k.p.c.w zw. zart. 227 k.p.c.poprzez niezasadne oddalenie wniosku dowodowego o przesłuchanie świadka przypomnieć należy, żeart. 217 k.p.c.wskutek nowelizacjikodeksu postępowania cywilnegozostał z dniem 7 listopada 2019 r. uchylony, zaś objęta nim materia procesowa (pominięcie dowodu) jest obecnie przedmiotem szczegółowej regulacji wart. 2352k.p.c.Z kolei zgodnie z treściąart. 227 k.p.c., nie każdy fakt przedstawiany przez stronę musi być przedmiotem dowodu, gdyż sąd nie ma obowiązku prowadzenia postępowania dowodowego ponad potrzebę procesową. Istotność faktów wiąże się z podstawą faktyczną powództwa, przez co istotne znaczenie mają tylko te fakty, które odpowiadają hipotezom tych przepisów prawa materialnego, które mają zastosowanie w sprawie. Ocena istotności faktów mieści się natomiast w zakresie dyskrecjonalnej władzy sędziowskiej, której, w ocenie Sądu drugiej instancji, Sąd Rejonowy nie nadużył. Niezależnie od tego wskazać również należy, że zgodnie zart. 162 § 2 k.p.c.stronie zastępowanej przez adwokata, która nie zgłosiła sądowi pierwszej instancji zastrzeżenia dotyczącego uchybienia procesowego tego sądu, o którym mowa w § 1 tego przepisu, nie przysługuje prawo powoływania się na takie uchybienie w dalszym toku postępowania. Kurator zastępujący pozwanego, będący adwokatem, nie zgłosił Sądowi Rejonowemu zastrzeżenia dotyczącego pominięcia dowodu z zeznań świadkaB. C.w trybieart. 162 § 1 k.p.c., zatem zarzut apelacji w tym przedmiocie uznać należy także za niedopuszczalny.
Chybiony był również podniesiony w apelacji zarzut naruszenia prawa materialnego -art. 411 pkt 1 k.c.przez jego błędną wykładnię. Sąd I instancji prawidłowo wskazał, że powołany przepis co do zasady wyłącza obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego, gdy spełniający je wiedział, że nie jest do świadczenia zobowiązany. Prawidłowo również wskazał, co zresztą wynika z literalnego brzmienia przepisu, że ustawodawca przewidział wyjątek od tej reguły m.in. w sytuacji, gdy spełnienie świadczenia nastąpiło w celu uniknięcia przymusu. Zarzut apelacji dotyczył natomiast nie tyle rozumienia (wykładni) tej normy prawa materialnego, co jego niewłaściwego zastosowania (subsumpcji) do ustalonego w sprawie stanu faktycznego przez przyjęcie, że powód spełnił świadczenie w celu uniknięcia przymusu.
Sąd Okręgowy podziela w tym zakresie wnioski i ocenę prawną Sądu I instancji, tożsamą z oceną wyrażoną w tym samym stanie faktycznym i prawnym przez Sądy obu instancji w prawomocnie osądzonej sprawie I C 192/16 (II Ca 62/17). Nie budzi wątpliwości Sądu Okręgowego orzekającego w tej sprawie, po pierwsze, że mimo ewidentnej świadomości braku obowiązku świadczenia, nie sposób przypisać powodowi spełnienia cudzego zobowiązania „dobrowolnie”, tj. z chęci uchronienia wnuka przed negatywnymi konsekwencjami. Po drugie, w przekonaniu Sądu Okręgowego, powód niewątpliwie działał w celu ochrony swoich własnych praw podmiotowych, z obawy przed pogorszeniem swojej sytuacji w wyniku egzekucyjnego przejęcia zajmowanej przez niego nieruchomości przez osobę obcą, polegającym na, co najmniej, utracie możliwości dalszego swobodnego korzystania z nieruchomości.
Rację można więc przyznać skarżącemu jedynie co do tego, że w razie zmiany w wyniku egzekucji właściciela nieruchomości, interes powoda, co do zasady, zabezpieczałby w pewnym stopniu przepisart. 1000 § 3 k.p.c., to jednak deklarowana przez powoda obawa, że niekorzystnej zmianie ulegną istotne z jego punktu widzenia warunki wykonywania tej służebności, była realna. W ocenie Sądu Okręgowego, nawet gdyby przyjąć za skarżącym, że powód miał świadomość, iż w wyniku przejęcia nieruchomości nie utraci on ustanowionej umową darowizny osobistej służebności, to aktualna pozostaje wykładnia, w myśl której pod pojęciem „przymusu” w rozumieniuart. 411 pkt 1 k.c.rozumieć należy każde potencjalne pogorszenie sytuacji świadczącego, niekoniecznie bezpośrednio związane z samym świadczeniem, wobec którego dochodzi do spełnienia świadczenia, mimo świadomości braku takiego obowiązku, aby uniknąć niekorzystnych, a często także nieodwracalnych skutków braku świadczenia (tak SN w wyr. II CK 177/05, LEX). Sąd Okręgowy aprobuje również pogląd, że wąskie rozumienie „przymusu” i, co za tym idzie, wyłączenie kondykcji, prowadziłoby do rozstrzygnięć krzywdzących dla zubożonego, gdyż wchodzące w takim przypadku w grę interesy są takie same bądź bardzo zbliżone do tych, które chronione są przy zapłacie dokonanej pod przymusemsensu strictolub w wyniku błędu. Innymi słowy, świadczenie nienależne może być wyłączone tylko wtedy, gdy zubożały świadczył dobrowolnie, a takiej sytuacji w niniejszej sprawie przyjąć nie sposób.
Na tle powyższych rozważań argumentacja apelacji, będąca w istocie polemiką z oceną prawną Sądu Rejonowego, nie spotkała się z akceptacją Sądu drugiej instancji. Wobec tego Sąd Okręgowy apelację tę oddalił na mocyart. 385 k.p.c.
O wynagrodzeniu należnym w postępowaniu odwoławczym kuratorowi ustanowionemu dla nieznanego z miejsca pobytu pozwanego orzeczono na mocy § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 9 marca 2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej (Dz.U. z 2018 r. poz. 536). Wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu ustalono zaś na podstawie § 2 pkt 5 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. 2018 r., poz. 265).