Sąd Okręgowy w Gliwicach
VI Wydział Karny Odwoławczy
Sygnatura akt: VI Ka 143/19
Data wyroku: 2019-03-29 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Małgorzata Peteja-Żak
Słowa kluczowe: Naprawienie szkody
Podstawa prawna: art. 286 § 1 KK

Sygnatura akt VI Ka 143/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia29 marca 2019r.
Sąd Okręgowy w Gliwicach, Wydział VI Karny Odwoławczy w składzie:
Przewodniczący  SSO Małgorzata Peteja-Żak
Protokolant Dominika Koza
przy udziale Krzysztofa Marka Prokuratora Prokuratury Rejonowej(...)wG.
po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2019 r.
sprawyM. R.ur. (...)wK.
synaJ.iB.
oskarżonego zart. 286 § 1 kkiart. 297 § 1 kkprzy zast.art. 11 § 2 kkw zw. zart. 12 kkw zw. zart. 31 § 2 kk
na skutek apelacji wniesionej przez obrońcę oskarżonego
od wyroku Sądu Rejonowego w Gliwicach
z dnia 13 listopada 2018 r.    sygnatura akt IX K 105/18
na mocyart. 437 kpk,art. 438 kpkiart. 624 § 1 kpk

1
zmienia punkt 4 zaskarżonego wyroku w ten sposób, że ustala obowiązek naprawienia w części wyrządzonej szkody do kwoty 4457 zł (czterech tysięcy czterysta pięćdziesięciu siedmiu złotych);

2
w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy;

3
zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw.M. K.kwotę 516,60 zł (pięćset szesnaście złotych i sześćdziesiąt groszy) obejmującą kwotę 96,60 zł (dziewięćdziesiąt sześć złotych i sześćdziesiąt groszy) podatku VAT, tytułem zwrotu nieuiszczonych kosztów obrony oskarżonego z urzędu w postępowaniu odwoławczym;

4
zwalnia oskarżonego od kosztów sądowych za postępowanie odwoławcze, obciążając wydatkami Skarb Państwa.

Sygn. akt VI Ka 143/19

UZASADNIENIE WYROKU

z dnia 29 marca 2019r.
Sąd Rejonowy w Gliwicach wyrokiem z dnia 13 listopada 2018r. uznał oskarżonegoM. R.za winnego tego, że w dniu 3 grudnia 2015r. wG.iK., działając w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej – uzyskania kredytów, zawarł trzy umowy kredytowe na zakup towarów wprowadzając każdorazowo w błąd przedstawicieli pokrzywdzonego(...) Bank (...) S.A.weW.co do swojego zatrudnienia i osiąganych dochodów oraz zamiaru wywiązania się z zawieranych umów i składając każdorazowo nierzetelne pisemne oświadczenie o swoim zatrudnieniu i osiąganym wynagrodzeniu, które dotyczyło okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania tych kredytów i w ten sposób doprowadził pokrzywdzonego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w postaci udzielenia mu trzech kredytów na łączną kwotę 13 371,23 zł., przy czym czynu tego dopuścił się mając ograniczoną w stopniu znacznym zdolność rozpoznania jego znaczenia i pokierowania swoim postępowaniem. Swoim zachowaniemM. R.wyczerpał znamiona występku zart. 286 § 1 kkiart. 297 § 1 kkw zw. zart. 11 § 2 kkw zw. zart. 12 kkw zw. zart. 31 § 2 kki za to na mocyart. 286 § 1 kkw zw. zart. 11 § 3 kkzostał skazany na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie na mocyart. 69 § 1 i 2 kkw zw. zart. 70 § 1 kkwarunkowo zawieszono na okres 2 lat próby.
Na mocyart. 72 § 1 pkt 1 kkzobowiązano oskarżonego do informowania Sądu o przebiegu okresu próby poprzez składanie pisemnej informacji w ciągu 7 dni po upływie każdego kwartału okresu próby.
Na mocyart. 46 § 1 kkorzeczono wobec oskarżonego obowiązek zapłaty na rzecz pokrzywdzonego(...) Bank (...) S.A.weW.kwoty 13.371,23 zł. tytułem naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem.
Ponadto na podstawieart. 230 § 2 kpknakazano zwrócić pokrzywdzonemu(...) Bank (...) S.A.weW.dowody rzeczowe w postaci dokumentacji kredytowej przechowywanej w aktach sprawy IX K 105/18 na kartach 3-16 oraz 30-32.
Na podstawieart. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982r. Prawo o adwokaturzezasądzono od Skarbu Państwa na rzecz adwokataA. B.wynagrodzenie w kwocie 768 zł, powiększone o podatek VAT w kwocie 176,64 zł, łącznie kwotę 944,64 zł tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej oskarżonemu z urzędu oraz na mocyart. 624 § 1 kpkzwolniono oskarżonego od zapłaty wydatków poniesionych w postępowaniu, obciążając nimi Skarb Państwa, ponadto na mocyart. 17 ustawy z dnia 23 czerwca 1973r. o opłatach w sprawach karnychodstąpiono od obciążania go opłatą.
Od wyroku tego apelację wniósł obrońca oskarżonego. Zaskarżył orzeczenie Sądu I instancji w części dotyczącej wymiaru kary i zarzucił mu:
błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść wydanego orzeczenia polegający na nieuwzględnieniu okoliczności przemawiających za zastosowaniem w stosunku do oskarżonego nadzwyczajnego złagodzenia kary, a to działania oskarżonego w stanie ograniczonej w stopniu znacznym poczytalności co też w istotny sposób pomniejszało jego winę,
a w konsekwencji na podstawieart. 438 pkt 4 kpkrażącą niewspółmierność wymierzonej kary oskarżonemuM. R.w wysokości 6 miesięcy pozbawienia wolności w zawieszeniu na okres próby 2 lat poprzez jej nadmierną surowość w stosunku do stopnia zawinienia oskarżonego, podczas gdy dla osiągnięcia celów kary, mając na uwadze stan ograniczonej w stopniu znacznym poczytalności oskarżonego, jego dotychczasową niekaralność oraz fakt, iż nie istnieje niebezpieczeństwo powrotu do przestępstwa przez oskarżonego istniały podstawy do nadzwyczajnego złagodzenia kary i wymierzenie kary wolnościowej.
Wskazując na powyższe zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i wymierzenie oskarżonemu kary przy zastosowaniu nadzwyczajnego złagodzenia kary, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto wniósł o zasądzenie na rzecz obrońcy oskarżonego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z  urzędu w postępowaniu odwoławczym, które to koszty nie zostały opłacone w całości ani w części oraz nie obciążanie oskarżonego kosztami sądowymi w postępowaniu odwoławczym.
Sąd Okręgowy stwierdził, co następuje:
Apelacja obrońcy oskarżonego okazała się o tyle zasadna, że w następstwie jej wywiedzenia zmieniono zaskarżony wyrok w ten sposób, że w pkt 4 ustalono obowiązek naprawienia w części wyrządzonej szkody do kwoty 4.457 zł, w pozostałej części utrzymując zaskarżony wyrok w mocy.  Na wstępie należy stwierdzić, że ustalenia faktyczne poczynione w niniejszej sprawie w zakresie sprawstwa i winy oskarżonego nie są kwestionowane apelacją. Ustalenia te są prawidłowe i oparte na prawidłowo zgromadzonych i ocenionych dowodach. Sąd I instancji w sposób wnikliwy i wszechstronny rozważył wszystkie dowody i okoliczności ujawnione w toku rozprawy i na ich podstawie poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne. Wina oskarżonego została należycie wykazana w toku procesu. Ocena zaś dowodów, a to wyjaśnień oskarżonegoM. R.(k. 122-123, 151, 228), zeznań świadkaD. Z.(k. 19-20, 236), zeznań świadkaE. K. (1)(k. 54, 229), zeznań świadkaE. K. (2)(k. 63, 229), zeznań świadkaD. K.(k. 74-75, 240), zeznań świadkaP. G.(k. 153, 229-230), zawiadomienia (k. 2), dokumentacji kredytowej (k. 3-16, 30-32), pisma (k. 17), kserokopii dowodu osobistego (k. 40), orzeczeń (k. 41, 227), świadectwa (k. 42), pisma (k. 100), pisma z załącznikami (k. 105-107), opinii biegłego (k. 112-117), danych o oskarżonym (k. 125), danych o karalności oskarżonego (k. 126, 196, 238), opinii sądowo-psychologicznych (k. 136-139, 169-172), opinii sądowo-psychiatrycznych (k. 140-142, 167-168) dokonana przez Sąd Rejonowy nie wskazuje błędów logicznych, jak też nie przekracza swobodnej oceny dowodów zakreślonych wart. 7 kpk. Również część sprawozdawcza kwestionowanego wyroku w pełni odpowiada wymogom formalnym zakreślonym przez obowiązujące przepisy, co umożliwia kontrolę odwoławczą.
Analiza treści środka odwoławczego prowadzi do wniosku, że skarżący zarzucił Sądowi I instancji wymierzenie oskarżonemu rażąco niewspółmiernie surowej kary bez zastosowaniu nadzwyczajnego jej złagodzenia, mimo iż były ku temu przesłanki z uwagi na ograniczoną poczytalność oskarżonego oraz zakwestionował wysokość orzeczonego wobec oskarżonego obowiązku naprawienia szkody.
Wobec powyższych zarzutów Sąd Odwoławczy zbadał także zaskarżone rozstrzygnięcie w zakresie kary i obowiązków wymierzonych oskarżonemu. Za bezzasadne uznać należało zarzuty apelującego dotyczące rażącej niewspółmierności kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania wymierzonej oskarżonemu, za wyjątkiem orzeczonego na mocyart. 46 § 1 kkobowiązku zapłaty na rzecz pokrzywdzonego kwoty 13.371,23 zł tytułem naprawienia w całości wyrządzonej przestępstwem szkody.
Wymierzonej oskarżonemu kary 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem na okres 2 lat próby w żadnym razie nie można oceniać w kategoriach orzeczenia kary rażąco surowej w kontekście wszystkich dyrektyw kary wskazanych wart. 53 kkiart. 58 § 1 kk. Zgodnie zart. 53 kkSąd wymierzając karę musi uwzględnić, aby kara ta nie przekraczała stopnia winy, odzwierciedlała stopień społecznej szkodliwości czynów, równocześnie mogła zrealizować cele zapobiegawcze i wychowawcze, które ma osiągnąć w stosunku do oskarżonego, a także potrzeby w zakresie kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa. Z koleiart. 58 § 1 kkwskazuje, że wymierzenie kary pozbawienia wolności w przypadku ustawowej możliwości wyboru pomiędzy karami wolnościowymi a karą pozbawienia wolności nastąpić może jedynie wówczas gdy osiągnięcie celów kary nie jest możliwe bez orzeczenia kary pozbawienia wolności.
W niniejszej sprawie obrońca w uzasadnieniu apelacji jako okoliczności świadczące o możliwości orzeczenia wobec oskarżonego kary o charakterze wolnościowym wskazał na fakt, że oskarżony nie był nigdy karany, a przypisany mu czyn popełnił pod wpływem namów znajomej mu osoby, która wykorzystała jego stan zdrowia i stopień upośledzenia umysłowego. Ponadto dodał, że oskarżony popełnił czyn w stanie ograniczonej w stopniu znacznym poczytalności, co też pomniejszało jego winę w istotny sposób, stanowiąc tym samym podstawę do zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary. Nie sposób jednak uznać, aby wskazane okoliczności w sposób istotny mogły zmienić ocenę stopnia winy oskarżonego.
Wniosek o wymierzenie oskarżonemu kary o charakterze wolnościowym stoi przede wszystkim w jaskrawej sprzeczności z możliwością realizacji celów kary w zakresie zapobiegawczego oddziaływania na osobę sprawcy. Popełniony przez oskarżonego czyn jest czynem zabronionym, zawinionym i społecznie szkodliwym w stopniu wyższym niż znikomy ze względu na charakter naruszonych dóbr prawnych w postaci prawidłowości i rzetelności obrotu finansowego oraz mienia, dopuszczenia się przez oskarżonego w krótkim czasie trzech zachowań, z których każde wyczerpywało znamiona przestępstwa, wyczerpanie jednym czynem znamion dwóch przepisów ustawy karnej, a także z uwagi na łączną wysokość kredytów, które uzyskał on na skutek popełnionego przestępstwa. Działanie oskarżonego w stanie ograniczonej poczytalności miał na uwadze Sąd meriti wyrokując i wymierzając karę. Trzeba jednak podkreślić w tym miejscu, iż oskarżony, mając pełną orientację, rozumiał znaczenie popełnionego przez siebie czynu, na co wprost wskazuje analiza jego obszernych, logicznych i rzeczowych wyjaśnień złożonych w toku dochodzenia.
Jako istotne okoliczności łagodzące Sąd potraktował przyznanie się przez oskarżonego do popełnienia zarzucanego mu czynu oraz jego uprzednią i następczą niekaralność. Mimo tego słusznie Sąd I instancji nie orzekł wobec oskarżonego kary łagodniejszej rodzajowo. Rację należało przyznać Sądowi Rejowemu wG., że wobec całkowitej niezdolności do pracy oskarżonego orzekanie wobec niego kary ograniczenia wolności polegającej na kontrolowanej pracy na cele społeczne byłoby sprzeczne z brzmieniemart. 58 § 2a kk, a polegającej na potrąceniach wynagrodzenia niecelowe i niewykonalne. Z racji niezdolności oskarżonego do pracy i braku majątku niecelowe było również orzekanie wobec niego grzywny - kara ta byłaby niewykonalna. W ocenie Sądu odwoławczego nie było konieczne orzekanie wobec dotychczas niekaranego oskarżonego bezwzględnej kary pozbawienia wolności. Dla osiągnięcia celów kary wystarczającym jest orzeczenie kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Orzeczona kara zdaniem Sądu odwoławczego jest zatem właściwą reakcją dla uzyskania zapobiegawczego i wychowawczego efektu zarówno w stosunku do oskarżonego, jak i społeczeństwa. Należy również zwrócić uwagę, iż przestępstwo określone wart. 286 § 1 kkzagrożone jest karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Zdaniem Sądu Odwoławczego wymierzenie kary w dolnej granicy ustawowego zagrożenia z warunkowym jej zawieszeniem jest sprawiedliwym i w pełni adekwatnym do jego charakteru i wagi prawnokarnym następstwem popełnionego przez oskarżonego czynu.
Co się zaś tyczy zarzutów skarżącego dotyczących niezastosowania wobec oskarżonego nadzwyczajnego złagodzenia kary w obliczu faktu, iż miał on w stopniu znacznym ograniczoną zdolność rozpoznania czynu i pokierowania swoim postępowaniem, to należy zauważyć, że wobec sprawcy, którego poczytalność w czasie czynu była ograniczona w stopniu znacznym, Sąd może jedynie zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. Nie oznacza to jednak, iż w wypadkach ograniczonej poczytalności nadzwyczajne złagodzenie kary stanowi regułę (Paprzycki, Gierowski [w:]System, t. 4, s. 562). „Rozstrzygnięcie o zastosowaniu lub niezastosowaniu dobrodziejstwa wynikającego zart. 25 § 2kk[obecnieart. 31 § 2kk] jest rozstrzygnięciem w kwestii wymiaru kary i jako takie musi uwzględniać wszystkie ogólne dyrektywy wymiaru kary zawarte wart. 50kk[obecnieart. 53kk], czyli również cele kary w zakresie jej społecznego oddziaływania” (wyroki SN: z 22.02.1973 r.,Rw 136/73, OSNKW 1973/6, poz. 82; z 20.06.1973 r.,II KR 63/73, OSNKW 1974/1, poz. 6; por. także wyrok SN z 21.10.1972 r.,III KR 175/72, OSNKW 1973/2–3, poz. 30). W orzecznictwie zwraca się uwagę, że powinny zaistnieć szczególne okoliczności uzasadniające nadzwyczajne złagodzenie kary (wyrok SA w Szczecinie z 8.12.2017 r.,II AKa 183/16, LEX nr 2295185). Za nadzwyczajnym złagodzeniem kary może przemawiać to, że społeczna szkodliwość czynu jest nieznaczna (por. wyrok SA w Łodzi z 20.03.2014r.,II AKa 40/14, LEX nr 1455576), a nadzwyczajnemu złagodzeniu nie sprzeciwia się interes pokrzywdzonego. Okoliczności te można uwzględnić na podstawieart. 53 § 2kk. Nie można z góry zakładać, że każdy sprawca, który dopuścił się czynu w warunkach ograniczonej poczytalności w stopniu znacznym, zasługuje na nadzwyczajne złagodzenie kary (por. wyrok SA w Gdańsku z 29.03.2001 r.,II AKa 82/01, LEX nr 49730; zob. też wyrok SN z 21.10.1972 r.,III KR 175/72, OSNKW 1973/2–3, poz. 30).
Z powyższego wynika, że stan ograniczonej poczytalności, jakkolwiek jest istotnym czynnikiem umniejszającym winę, to Sąd jedynie „może" zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. A zatem niezastosowanie tej instytucji nie stanowi naruszenia prawa. Sąd w przedmiotowej sprawie nie orzekł sprzecznie z dyrektywami wymiaru kary opisanymi wart. 53kk- wziął bowiem pod uwagę fakt, że dolegliwość kary nie może przekraczać stopnia winy z uwzględnieniem stopnia społecznej szkodliwości czynu.
Skorygować jednak należało, jak już wyżej wspomniano, rozstrzygnięcie dotyczące obowiązku zapłaty na rzecz pokrzywdzonego kwoty 13.371,23 zł. w ten sposób, iż należało obniżyć jej wymiar do 4.457 zł. Jednak Sąd odwoławczy z innych przyczyn niż apelujący wywodzi potrzebę obniżenia wymiaru obowiązku naprawienia szkody. Należało mieć na uwadze fakt, że oskarżony przy zawieraniu umów kredytowych działał wspólnie i w porozumieniu z dwiema innymi nieustalonymi osobami, a każda z nich akceptowała zachowanie współsprawców, zachowania całej trójki należało objąć węzłem współsprawstwa i przypisać każdemu z nich całość przestępczych zachowań – także tych dokonanych przez wspólnika. Zatem mimo, iż przedmiotowa sprawa dotyczy tylko oskarżonegoM. R., z okoliczności sprawy bezsprzecznie można wywodzić, że wysoce niesprawiedliwym społecznie byłoby obciążanie całością wyrządzonej szkody oskarżonego, zdaniem Sądu słusznym jest zatem obciążenieM. R.kwotą w wysokości 1/3 wyrządzonej szkody.
Zmiana zaskarżonego orzeczenia w tym zakresie nie była spowodowana w żadnym razie przyznaniem racji obrońcy, że oskarżony nie jest w stanie wykonać ciążącego na nim obowiązku zapłaty orzeczonej kwoty na rzecz pokrzywdzonego banku, co też ostatecznie doprowadzi w przyszłości do zarządzenia mu wykonania kary pozbawienia wolności. Tym samym, warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności w rozpatrywanym przypadku zdaniem obrony stanie się iluzoryczne, a wymierzona kara będzie faktycznie karą bezwzględnego pozbawienia wolności.
W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że taki tok rozumowania jest dalece odbiegający od rzeczywistości, dlatego zarzut ten należało uznać za chybiony, kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby nie zarządza się do wykonania natychmiastowo, co obrońca winien wiedzieć. Obowiązek określony wart. 46 § 1kkjest obecnie środkiem kompensacyjnym. Zasadniczym kryterium decydującym o wysokości należnego zadośćuczynienia jest przede wszystkim więc rozmiar doznanej przez pokrzywdzonego krzywdy; zadośćuczynienie bowiem ma pełnić funkcję kompensacyjną. To jednoznacznie wskazuje, że do kryteriów jakie należy brać pod uwagę przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia nie należą okoliczności związane z możliwościami zarobkowymi oskarżonego i jego stanem majątkowym, bowiem nie wpływają one na rozmiar wyrządzonej krzywdy ani na stopień winy sprawcy. W sytuacji kiedy wiadomym jest, że przestępstwa wywołującego szkodę, dopuściły się trzy osoby, nakładanie obowiązku jej naprawienia tylko na jednego współsprawcę nosi cechy rażącej surowości. Z dniem 1 lipca 2015 r. przewidziana wart. 46 § 1 kkinstytucja obowiązku naprawienia w całości albo w części szkody wyrządzonej przestępstwem została wprost wyłączona spod działania zasady indywidualizacji odpowiedzialności karnej. A zatem orzeczenie wobec współsprawców przestępstwa tytułem środka kompensacyjnego takiego obowiązku, w zależności od realiów procesowych sprawy, może nastąpić solidarnie bądź w częściach równych lub stosownie do udziału każdego ze współsprawców w wyrządzonej szkodzie (pro rata parte). Bardziej zatem uzasadnione w realiach tej sprawy będzie orzeczenie tego środka np. w częściach równych lubpro rata parte. Skoro bowiem ustawa pozwala na orzekanie obowiązku naprawienia szkody „w całości albo w części", a więc w istocie uznaniowe, gdyż zależne od oceny okoliczności konkretnej sprawy, stosowanie omawianego środka (aktualnie kompensacyjnego), to wybór sposobu obowiązku naprawienia szkody w wypadku współsprawstwa, w pełni zabezpieczającego w postępowaniu karnym interesy pokrzywdzonego, a zarazem uwzględniającego zasadę odpowiedzialności indywidualnej każdego ze współsprawców, należeć powinien w konkretnym wypadku do Sądu. Wymierzony obecnie obowiązek naprawienia szkody nie przekracza zdaniem Sądu odwoławczego stopnia winy i uwzględnia stopień społecznej szkodliwości czynu oraz rodzaj i stopień naruszenia ciążących obowiązków, a także pełnioną przez niego rolę w przestępstwie oraz osiągnięty przez niego niewielki zysk. Oskarżony winien rozpocząć spłacanie wyrządzonej przestępstwem szkody w miarę swoich możliwości, wykazując tym samym brak lekceważącego podejścia do orzeczonego obowiązku.
Nie znajdując natomiast powodów do dalej idącej ingerencji w treść zaskarżonego wyroku, w szczególności nie dostrzegając uchybień podlegających uwzględnieniu niezależnie od kierunku i granic zaskarżenia orzeczenia, Sąd odwoławczy w pozostałej części utrzymał go w mocy.
Sąd Okręgowy zasądził od Skarbu Państwa na rzecz adw.M. K.kwotę 516,60 zł obejmującą kwotę 96,60 zł podatku VAT, tytułem zwrotu nieuiszczonych kosztów obrony oskarżonego z urzędu w postępowaniu odwoławczym, zwalniając przy tymM. R.– na zasadzie słuszności w myślart. 624 § 1 kpk- od zapłaty kosztów sądowych poniesionych w postępowaniu odwoławczym, obciążając wydatkami Skarb Państwa.