Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I AGa 556/18
Data wyroku: 2020-02-14 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON

Sygn. akt I AGa 556/18

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 14 lutego 2020 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Teresa Rak

Sędziowie:

SSA Paweł Rygiel
SSA Józef Wąsik (spr.)

Protokolant:

sekr. sądowy Krzysztof Malinowski

po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2020 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwa(...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąspółki komandytowej wK.
przeciwkoJ. K.iS. K.
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie
z dnia 18 września 2018 r. sygn. akt IX GC 471/17
1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że nadaje mu treść:
„I. zasądza od pozwanychJ. K.orazS. K.solidarnie na rzecz powoda(...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąspółki komandytowej wK.kwotę 757.318,70 zł (siedemset pięćdziesiąt siedem tysięcy trzysta osiemnaście i 70/100 złotych) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 5 maja 2017 r. do dnia zapłaty;
II. zasądza od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę 48.683 zł (czterdzieści osiem tysięcy sześćset osiemdziesiąt trzy złote) tytułem kosztów procesu.”
2. zasądza od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę 45.966 zł (czterdzieści pięć tysięcy dziewięćset sześćdziesiąt sześć złotych) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.
SSA Paweł Rygiel SSA Teresa Rak SSA Józef Wąsik
Sygn. akt I A Ga 556/18

UZASADNIENIE
Powód(...) spółka z o.o.spółka komandytowa domagała się zasądzenia solidarnie od pozwanychJ. K.orazS. K.prowadzących działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej kwoty 757 318,70 zł stanowiącej równowartość 23% nienależnego podatku vat z kwoty 3 292 690 zł stanowiącej cenę netto zakupu nieruchomości. która w wykonaniu umowy przedwstępnej z 3 września 2016 r. Podniosła, że zawarła jako kupujący w dniu 6 października 2016r. z działającymi wspólnie przedsiębiorcamiJ. K.iS. K.umowę sprzedaży nieruchomości gruntowej położonej przyul. (...)wK., zabudowanej lokalami użytkowymi. Podatek ten w ramach ceny została zapłacony przez powoda pozwanym, a następnie przekazany przez nich do Urzędu Skarbowego. Powód nie uzyskał odliczenia tego podatku, gdyż w wyniku kontroli skarbowej okazało się, że podatek ten nie jest należny. Pozwani dokonali korekty faktury i sami otrzymali zwrot tego podatku, ale nie przekazali go powodowi.
Pozwani wnosili o oddalenie powództwa zarzucając, że w akcie notarialnym z 6.10.2017r wynika, że cenę sprzedaży nieruchomości ustalono na 4.050.008,70 zł, zatem żaden zwrot się nie należy. Gdyby mieli świadomość obniżenia ceny, to umowy by nie zawarli, zwłaszcza, że posiadali od innych kupujących oferty na niewiele niższe kwoty bez podatku Vat.
Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z dnia 18 września 2018r oddalił powództwo zasądzając od powoda na rzecz pozwanych kwotę 10.817 zł.
Sąd ustalił i zważył co następuje.
Strony negocjowały warunki umowy sprzedaży nieruchomości przyul. (...)wK.ze słusznym założeniem, że planowany kontrakt stanowi odpłatną dostawę towarów w znaczeniuart. 5.1 ustawy o podatku od towarów i usług. dowód: pisemne oświadczenia pośrednika w obrocie nieruchomościamiE. M.korespondencja mailowej na k. 169 i nast.
W związku z tym przedsiębiorcy, zarówno w umowie przedwstępnej jak i przyrzeczonej, uzgodnili wzajemne świadczenie kupującego jako sumę 3 292 690 zł plus 23% vat, czyli kwotę 4 050 008,70 zł.
Dowód: akt notarialny z 3 września 2016 r. ,,umowa przedwstępna sprzedaży” na k. 181 i nast. oraz akt notarialny z 6 października 2016 r. ,,umowa sprzedaży oraz akt ustanowienia hipoteki” na k. 20 i nast.
Jest bezsporne, żespółka (...)przelała na rzecz sprzedawców 4 050 008,70 zł.
Dopuszczenie możliwości uzgodnienia jako składnika ceny równowartości podatku od towarów i usług, w sytuacji gdy na podstawie odrębnych przepisów towar lub usługa jest takim podatkiem obciążony, wynika z art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy o informowaniu o cenach. Wymienione przepis należy tłumaczyć w świetle brzmienia przepisuart. 535 par. 1 k.c., który z uzgodnieniem wysokości ekwiwalentu pieniężnego za przeniesienie własności rzeczy wiąże skutek zobowiązujący.
Zbywana przez pozwanych nieruchomość podlegała obciążeniem podatkiem VAT w wysokości 23%, co potwierdził również Naczelnik Urzędu SkarbowegoK.w protokole z 9 lutego 2017 r. z czynności sprawdzających współce (...).
Dowód: protokół na k. 41 i nast., zeznanie za stronę powodowąM. T..
Z powyższego wynika, zdaniem Sądu Okręgowego, że negocjacje stron doprowadziły do zawarcia sprzedaży nieruchomości za cenę 4 050 008,70 zł.
Decyzją Urzędu Skarbowego, po dokonaniu odprowadzenia VAT, pozwani uzyskali zwolnienie od podatku wobec stwierdzenia istnienia przesłanek związanych z przeznaczenia budynku przyul. (...)pod wynajem.
Dowód: protokół na k. 41 i nast.
Wymienionej decyzji należy przypisać charakter prawnokształtujący, ale tylko w sferze stosunków skarbowych pozwanych przedsiębiorców. Przepisy prawa cywilnego, w tym zawarte w ustawie o cenach, nie wiążą bowiem z takim zdarzeniem żadnego skutku.
Sąd podkreślił, że na podstawieart. 536 par. 1 k.c.jest dopuszczalne zastrzeżenie ustalenia ceny dopiero po zakończeniu rozliczeń podatkowych, co w przypadku sprzedaży nieruchomości wymaga zachowania formy aktu notarialnego. Wymienionego zastrzeżenia strony jednak nie poczyniły. Wystawienie przez pozwanych faktur korygujących nie oznacza zgody sprzedawców na taki sposób ustalenia ceny. Takiej treści zamiar nie wynika ani z aktów notarialnych, ani z zeznań stron, zaś uznanie jest wyłącznie czynnością procesową i to pod warunkiem dokonania jej przed sądem.
O kosztach orzeczono na podstawieart. 98 k.p.c.
Apelację od tego wyroku – w całości - wniósł powód, zarzucając:
1/ sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału procesowego, w tym jako wynik naruszenia prawa postępowania, tj.art. 233 k.p.c, w przedmiocie budowy podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, polegającą na przyjęciu, że:
a/ pozwani uzyskali zwolnienie transakcji zbycia (sprzedaży nieruchomości) od opodatkowania podatkiem od towarów i usług (dl. PTU albo VAT) następczo, tj. po jej dokonaniu i odprowadzeniu VAT, podczas gdy to przedmiotowa transakcja (sprzedaż nieruchomości) była zwolniona od opodatkowania podatkiem VAT z mocy samego prawa (ustawa o podatku od towarów i usług-art. 43 ust. 1 pkt 10)pierwotnie, tj. już z momentem jej dokonywania,
b/ uzyskanie zwolnienia nastąpiło na mocy decyzji Urzędu Skarbowego, w tymo prawokształtującym charakterze, podczas gdy w sprawie mamy do czynieniaz czynnościami sprawdzającymi (innym aktem administracyjnym/czynnością materialno-techniczną - ujęte w protokół sporządzony przez uprawniony organ, tj. dokument urzędowy) stwierdzającymi (ustalającymi) dany stan rzeczy, który niesie za sobą (ów stan rzeczy) konsekwencje prawne w postaci stwierdzenia o nienależności zapłaty VAT jako wynik błędnego, acz zgodnego zapatrywania stron, co do opodatkowania łączącej ich czynności cywilnoprawnej (sprzedaży nieruchomości),
c/ pozwani zostali zwolnieni na mocy prawokształtującej decyzji z uwagi na „stwierdzenie istnienia przesłanek związanych z przeznaczenia budynku przyul. (...)pod wynajem", podczas gdy z czynności sprawdzających (a nie decyzji) wynika wprost, że transakcja podlega zwolnieniu z mocy prawa, bowiem nie kwalifikowała się pod pierwsze zasiedlenie, mianowicie była objęta odstępstwem od wyjątku nakładającego obowiązek podatkowy względem zasady ustawowego zwolnienia, tzn. - zgodnie z treścią protokołu czynności sprawdzających - pozwani sprzedający nie dokonali ulepszeń budynku, na poczet których wydatki przeniosłyby 30% jego wartości początkowej, a co do których w takiej proporcji mieli prawo odliczenia podatku należnego względem podatku naliczonego z nimi (tymi wydatkami) skorelowanego;
- tak wskazane sprzeczności wynikają wprost z zestawienia ustaleń poczynionych przez Sąd, które mają charakter zupełnie dowolny, z literalną treścią protokołu czynności sprawdzających, niekwestionowanych przez strony, jednocześnie prowadząc do swoistej nadbudowy faktycznej wbrew niejako „związaniu" Sądu przedmiotowym dokumentem urzędowym, ale też w braku oparcia w prawie;
2/ naruszenie prawa postępowania poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisuart. 328 k.p.c, a to przez:
a/ sporządzenie uzasadnienia wyroku z pominięciem/brakiem konfrontacji z twierdzeniami faktycznymi i argumentacją prawną strony powodowej wpisującymi się w ramy jej roszczenia procesowego (brakiem ustaleń w tym zakresie), przy jednoczesnym oparciu rozważań sądu na faktach, czy też ustaleniach poczynionych na kanwie dowodów, które nie mają jednak źródła, oparcia w materiale procesowym sprawy, stanowiąc nieuzasadnioną nadbudowę, mającą jakoby potwierdzać zapadłe rozstrzygniecie (co pozostaje w ścisłym związku z poprzedzającymi zarzutami dotyczącymi błędnych ustaleń faktycznych, w tym oceny dowodów),
b/ przedstawienie w uzasadnieniu elementów stanu faktycznego (wybiórcze) jak i powoływanej podstawy prawnej w luźnym powiązaniu z wnioskami końcowymi, determinującymi rozstrzygnięcie;
3/ naruszenie prawa materialnego, a to w szczególności:
a/ przepisuart. 65 k.c.w zw. zart. 65(1) k.c.poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnej wykładni treści protokołu czynności sprawdzających Naczelnika Urzędu Skarbowego - innego aktu administracyjnego - w tym niezdekodowanie jego znaczenia, sprowadzające jej wynik do konstatacji, iż pozwani uzyskali zwolnienie na mocy decyzji prawokształtującej już po odprowadzeniu przez nich VAT od wcześniej zawartej transakcji sprzedaży nieruchomości, zaś tego typu zdarzenie rodzi skutki jedynie w sferze stosunków skarbowych samych pozwanych przedsiębiorców, nie rodząc konsekwencjiw sferze stosunków cywilnoprawnych, bowiem przepisy prawa cywilnego nie wiążą z takim zdarzeniem żadnego skutku;
b/ przepisuart. 65 k.c.poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnej wykładni umowy sprzedaży nieruchomości w formie aktu notarialnego, sprowadzającą jej wynik do wniosku Sądu, że „Powodowa Spółka, która powoływała się na uznanie przez pozwanych zobowiązania do zwrotu dochodzonej kwoty, czego wyrazem miało być wystawienie prze nich faktur korygujących, przypuszczalnie zmierzała do wykazania zgody sprzedawców na wymieniony sposób ustalenia ceny", podczas gdy cena została ustalona w sposób jednoznaczny w tymże akcie, umowa w nim zwarta jest transparentna, a potwierdza to - także niezależnie - sam kontekst sytuacyjny, czego skądinąd nie kwestionuje sam Sąd określając jej ustalenie (ceny) między stronami na początku uzasadnienia wyroku, popadając zatem w wewnętrzną sprzeczność;
c/ mając na uwadze powyższe zarzuty dalej - na tej samej podstawie – prowadząc do nieprzypisania właściwego znaczenia oświadczeniom woli pozwanych jako sprzedających, ujętych w wystawionych i podpisanych przezeń fakturach korygujących, poprzez uznanie za irrelewantne z uwagi na brak oparcia (tych oświadczeń) w materialnej podstawie, podczas gdy stanowią one na gruncie przepisów procesowych zaakceptowany rachunek (w rozumieniuart. 485 § 1 pkt 2 k.p.c), a zarazem uznanie długu - chociażby niewłaściwe - właśnie z tytułu nienależnego świadczenia (causa ob rem)jako źródła zobowiązania nagruncie prawa cywilnego;
d/ przepisuart. 410 k.c, przez jego niezastosowanie, w tym brak jego wykładni, skutkujące nietrafną subsumpcją (pod skonstruowaną przez sąd normę prawną), wykluczającą możliwość żądania przez stronę powodową zapłaty świadczenia zgodnie z jej twierdzeniami, tzn. powodującą uznanie, że brak podstaw do przyznania stronie powodowej zasadnego roszczenia procesowego, obejmującego jej żądanie, które znajdowałoby oparcie (zahaczenie) w prawie cywilnym (normach prawa prywatnego), podczas gdy rzeczywisty stan faktyczny i jego prawidłowo zdekodowane znaczenie implikują wniosek, że właśnie w świetle prawa cywilnego mamy do czynienia z modelowym przykładem jego instytucji w postaci nienależnego świadczenia.
Wskazując na powyższe wniósł o zmianę wyroku przez uwzględnienie powództwa w całości.
Pozwani wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji zważył, co następuje:
Apelacja jest uzasadniona w całości.
Powód domagał się w pozwie (sprecyzowanym w piśmie z 10.07.2018r) zasądzenia kwoty 757.318,70 zł tytułem zwrotu części zapłaconej ceny za kupioną od pozwanych nieruchomość, odpowiadającej podatkowi VAT, który okazał się nienależny. Jako podstawę prawną wskazał przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.
Nawet przy ustalonym przez Sąd pierwszej instancji stanie faktycznym (częściowo błędnym) roszczenie powoda zasługiwało na uwzględnienie w całości. Decydują o tym następujące okoliczności:
Strony negocjowały warunki umowy sprzedaży nieruchomości przyul. (...)wK.ze słusznym założeniem, że planowany kontrakt stanowi odpłatną dostawę towarów w znaczeniuart. 5.1 ustawy o podatku od towarów i usług. dowód: pisemne oświadczenia pośrednika w(...), korespondencja mailowej na k. 169 i nast. W związku z tym przedsiębiorcy, zarówno w umowie przedwstępnej jak i przyrzeczonej, uzgodnili wzajemne świadczenie kupującego jako sumę 3 292 690 zł plus 23% vat, czyli kwotę 4 050 008,70 zł. Jest bezsporne, półka(...)przelała na rzecz sprzedawców 4 050 008,70 zł.
Decyzją Urzędu Skarbowego, po dokonaniu odprowadzenia VAT, pozwani uzyskali zwolnienie od podatku wobec stwierdzenia istnienia przesłanek związanych z przeznaczenia budynku przyul. (...)pod wynajem.
Z okoliczności powyższych wynika, że w skład umówionej przez strony ceny – w całości zapłaconej przez powoda - wchodził podatek od towarów i usług (VAT), którego pozwani ostatecznie nie mieli obowiązku zapłacić. W takim bowiem wypadku odpadłaby podstawa świadczenia zapłaty części ceny (odpowiadająca równowartości 23 % podatku VAT).
Należy jednak w pełni zgodzić się z apelującym, że Sąd Okręgowy błędnie ustalił, że uzyskanie zwolnienia nastąpiło na mocy decyzji Urzędu Skarbowego o prawokształtującym charakterze, gdyż w rzeczywistości Naczelnik Urzędu SkarbowegoK.(po wystąpieniu przez powoda o zwrot naliczonego podatku) dokonał jedynie czynności sprawdzających opisanych w protokole z 9 lutego 2017 r. (k.41 -48), w wyniku których stwierdził, że przedmiotowa transakcja podlega zwolnieniu z mocy prawa z podatku VAT, bowiem nie kwalifikowała się pod pierwsze zasiedlenie, jako objęta odstępstwem od wyjątku nakładającego obowiązek podatkowy względem zasady ustawowego zwolnienia, gdyż pozwani jako sprzedający nie dokonali ulepszeń budynku, na poczet których wydatki przeniosłyby 30% jego wartości początkowej.
Mamy zatem do czynienia z innym niż decyzja aktem administracyjnym tj. czynnością materialno-techniczną ustalającą dany stan rzeczy, który niesie za sobą konsekwencje prawne w postaci stwierdzenia o nienależności zapłaty podatku VAT jako rezultat błędnego, choć zgodnego zapatrywania stron, co do opodatkowania zawartej umowy.
Zgodnie zart. 410 k.c, świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.
Sąd Apelacyjny w pełni podziela stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w wyroku z dnia 27 lutego 2004 r. (V CK 293/03), iżCena w zakresie obejmującym bezpodstawnie ustalony podatek VAT jest świadczeniem nienależnym.
Należy dodać, że wyrok ten zapadł na tle podobnego stanu faktycznego, tzn. na tle sprzedaży nieruchomości opodatkowanej bezpodstawnie VAT.
Sąd wskazał w uzasadnieniu podawanego orzeczenia, że sprzedaż przez spółkę w dniu 8.1.2001 r. powodowi i jego żonie zabudowanej nieruchomości bezspornie jednak była zwolniona od tego podatku (art. 7 ust. 1 pkt 5 ustawy o VAT). W konsekwencji, umowa sprzedaży mająca za przedmiot tę nieruchomość była nieważna w zakresie obejmującym jako składnik ceny podatek od towarów i usług (art. 58 § 3 k.c.), w tym bowiem zakresie była ona sprzeczna z przepisami ustawy o VAT, do której nawiązywała. (...) Zapłacona więc przez powoda spółce kwota 128.432,50 zł, odpowiadająca sumie bezpodstawnie ustalonego przez nią podatku VAT, była świadczeniem nienależnym (art. 410 § 2 k.c.), podlegającym zwrotowi przez spółkę powodowi i jego żonie, stosownie do właściwych przepisówkodeksu cywilnego(art. 410 § 1) (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22.3.2002 r, I CKN 1344/99, OSNC 2003, nr 4, poz. 52).
Z kolei z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wynika, że jeżeli fakturę, o której mowa w art. 33 ust. 1 ustawy o VAT, wystawił (tak jak w rozpoznawanej sprawie - podatnik podatku od towarów i usług uprawniony do wystawiania faktur dokumentujących ten podatek) to nie ma przeszkód do usunięcia zawartej w niej pomyłki przez wystawienie faktury korygującej (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22.4.2002 r., FPS 2/02).
W sprawie niniejszej nie była sporna okoliczność, że powód pismem z dnia 10.02.2017 r. poinformował pozwanych o wynikach czynności sprawdzających Urzędu Skarbowego i zwróciła się do pozwanych o skorygowanie faktur w zw. z brakiem podstaw do opodatkowania transakcji nabycia, co powoduje, że kwota nabycia 3 292 690,00 zł jest jednocześnie kwotą brutto, wnosząc przy tym o zwrot zapłaconej kwoty odpowiadającej podatkowi VAT, który jest nienależny, tj. 757 318,70 zł. Pozwani wystawili faktury VAT korygujące - poprzedzające je - zaliczkową i ostateczną, tj. odpowiednio nr(...)z dn. 9.02.2017 r., opiewającą na 60 975,61 zł, jako kwotę brutto i nr(...)z dn. 28.02.2017 r., opiewającą na 3 292 690,00 zł (do zapłaty - po zaliczeniu zaliczki - 3 231 714,39 zł), jako kwotę brutto, a to właśnie w zw. z ze zwolnieniem transakcji od opodatkowania podatkiem VAT, umieszczając na fakturach korygujących adnotację - „do zwrotu". (dowód: w/w dokumenty).
Bezsporne też było, że ostatecznie pozwani z pozytywnym skutkiem wystąpili o zwrot tego podatku. Świadczenie to jednak zajął komornik na poczet zaspokojenia ich długów.
Wystawienie przez pozwanych faktur korygujących nie ma jednak decydującego znaczenia w sprawie z uwagi na częściową nieważność umowy sprzedaży w zakresie obejmującym podatek od towarów i usług (art. 58 § 3 k.c.). Również zajęcie roszczenia przez komornika, nie oznacza, że nie są oni bezpodstawnie wzbogaceni, skoro tym sposobem doszło do obniżenia ich pasywów.
W konsekwencji świadczenie powoda miało częściowo charakter nienależny i podlega zwrotowi na podstawieart. 410 k.c.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok na mocyart. 386 par. 1 k.p.c.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono zgodnie z wynikiem sprawy na podstawieart. 98 par. 1 k.p.c.w zw. zart. 391 par. 1 k.p.c.
O kosztach postępowania za obie instancje rozstrzygnięto zgodnie z zasadą wyniku sporu na podstawieart. 98 k.p.c.w związku zart. 391 § 1 k.p.c.iart. 108 § 1 k.p.c.i § 2 i 8 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804) w aktualnym brzmieniu.
SSA Paweł Rygiel SSA Teresa Rak SSA Józef Wąsik