Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I AGa 130/19
Data wyroku: 2020-10-06 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Sławomir Jamróg, Józef Wąsik, Paweł Rygiel
Słowa kluczowe: Umowa o dzieło
Podstawa prawna: art 632 § 1 i 2 kc

Sygn. akt I AGa 130/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 6 października 2020 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący:

SSA Józef Wąsik (spr.)

Sędziowie:

SSA Paweł Rygiel
SSA Sławomir Jamróg

Protokolant:

st. sekr. sądowy Marta Matys

po rozpoznaniu w dniu 22 września 2020 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwaM. S.
przeciwko(...) spółce z o.o.wK.
o zapłatę
na skutek apelacji obu stron
od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie
z dnia 2 kwietnia 2019 r. sygn. akt IX GC 664/17

1
zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że w punkcie I kwotę 87.641,63 zł obniża do kwoty 61.584,08 zł (sześćdziesiąt jeden tysięcy pięćset osiemdziesiąt cztery złote 08/100), natomiast kwotę 35.178 zł obniża do kwoty 9.120,45 zł (dziewięć tysięcy sto dwadzieścia złotych 45/100);

2
oddala obie apelacje w pozostałym zakresie;

3
zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 2.200 zł (dwa tysiące dwieście złotych) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

SSA Paweł Rygiel   SSA Józef Wąsik   SSA Sławomir Jamróg
Sygn. akt I A Ga 130/19

UZASADNIENIE
PowódM. S.domagał się od(...) spółki z o.o.zasądzenia kwoty 100 556,63 zł tytułem reszty wynagrodzenia za wykonanie dokumentacji projektowej inwestycji pod nazwą ,,Budowa ośrodka sportowo – badawczo – edukacyjnego z infrastrukturą techniczną wG.gm.(...)” oraz za pełnienie nadzoru autorskiego tej inwestycji, z czego kwota 12 915 zł stanowiła należność za prace dodatkowe.
Strona pozwana wnosiła o oddalenie powództwa podnosząc nienależytą jakość świadczenia, zarówno ze względu na występujące wady dokumentacji, jak i zwłokę w wywiązaniu się ze zobowiązań. Ponadto podniosła niewykonanie nadzoru autorskiego wskutek zrezygnowania przez nią z tego świadczenia.
Wyjaśnienie istoty sprawy wymagało ujawnienia przebiegu realizacji kontraktu, co nastąpiło poprzez biegłego, który wykonując opinię oparł się na załączonej do akt specjalistycznej dokumentacji (k. 50 i nast., k. 216 i nast.) i na zeznaniach przesłuchanych w sprawie osób, a następnie dokonania na podstawie tych ustaleń specjalistycznej oceny zachowania przez powoda należytej staranności, wymaganej od podmiotu świadczącego profesjonalne usługi.
Wyrokiem z dnia 2 kwietnia 2019r Sąd Okręgowy w Krakowie:
1/ zasądził od strony pozwanej(...) spółki z o.o.wK.na rzecz powodaM. S.kwotę 87 641,63 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w transakcjach handlowych od kwot:
- 34 013,63 zł od 18 stycznia 2017 r. do dnia zapłaty;
- 18 450 zł od 18 marca 2017 r. do dnia zapłaty;
- 35 178 zł od 25 września 2017 r. do dnia zapłaty;
2/ oddalił powództwo w pozostałej części;
3/ zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda koszty procesu w kwocie 10 445 zł.
Sąd ustalił co następuje:
W dniu 2 maja 2016 r. przedsiębiorcyM. S.i(...)spółka z oo zawarli umowę, na mocy której powód zobowiązał się wykonać prace projektowe konieczne do zrealizowania przez zamawiającego inwestycji p.n. ,,Budowa ośrodka sportowo – badawczo – edukacyjnego z infrastrukturą techniczną nadziałce nr (...)położonej wG.gm.(...)”.
Dowód: dokument na k. 33 i nast.
Przedmiotem umowy było zatem oznaczony rezultat. Jego osiągnięcie wymagało wykonania przez pracownię architektoniczną szeregu prac, w szczególności specjalistycznych opracowań (aktualizacja koncepcji architektonicznej, projekt budowlany pełno – branżowy, projekt zagospodarowania terenu, projekt technologii kuchni, projekt wykonawczy drogowy, przedmiar, charakterystyka energetyczna obiektu itp.), dokonania uzgodnień branżowych i innych czynności wymaganych do uzyskania decyzji o pozwoleniu na budowę, a także pełnienia nadzoru autorskiego.
Wynagrodzenie uzgodniono na łączną sumę 351 780 zł, niezależną od zakresu prac koniecznych do należytego spełnienia świadczenia.
Dowód: dokument na k. 33 i nast., opinia biegłegoP. Z.
Strony wpar. 2dokumentu umowy uzgodniły ,,harmonogramem robót” stanowiący w rzeczywistości postanowienie w sprawie oddawania dzieła częściami, skuteczne w świetleart. 642 par. 2 kc.Zgodnie z brzmieniem tego zapisu umownego aktualizacja koncepcji architektonicznej miała być ukończona do 15 maja 2016 r., projekt budowlany do 30 czerwca 2016 r., a projekt wykonawczy w terminie 8 tygodni od przekazania projektu budowlanego.
Zlecając dowód z opinii, któremu powierzono biegłemu, oprócz oceny jakości dzieła, ustalenie, czy projektant zachował staranność wymaganą od profesjonalnego podmiotu, ażeby dochować wyżej wymienionych terminów.
W ocenie Sądu Okręgowego opinia biegłegoP. Z., który sporządził ekspertyzę zgodnie ze zleceniem na podstawie dołączonej do akt sprawy specjalistycznej dokumentacji, obrazującej przebieg realizacji kontraktu, a także na podstawie zeznań świadków i stron, jest jednoznaczna.
Dzieło zostało wykonane bez wad i zrealizowane częściami w najwcześniej możliwych terminach, jakkolwiek z naruszeniem harmonogramu. Opóźnienia były bowiem następstwem okoliczności, za które powód nie ponosił odpowiedzialności.W tej sytuacji brak było podstaw do wypowiedzenia powodowi pełnienia nadzoru autorskiego. PrzedsiębiorcaM. S.wykonał prace dodatkowe, niedające się przewidzieć na etapie zawierania umowy, za które według zwykłych stawek powinien otrzymać wynagrodzenie w kwocie 9 120 zł.
Dowód: pisemna opinia i ustne wyjaśnienia biegłegoP. Z., zeznania świadków:K. C.,J. P.,C. H.,Z. B.,K. K., zeznania stron.
Wymienione postanowienia odpowiadają zdaniem Sądu naturze umowy o dzieło, za jakie uzgodniono wynagrodzenie ryczałtowe (art. 627 i 632 k.c).
Okoliczność, że strony umówiły się o ryczałt, ze względu na stosunkowo niewielki zakres i koszt prac dodatkowych, nie daje w świetleart. 632 k.c.podstaw do podwyższenia tego wynagrodzenia.
Powyższe skutkowało oddaleniem powództwa w części dotyczącej roszczenia o zapłatę 12 500 zł.
Równocześnie w świetle wyżej wymienionego przepisu brak było podstaw do obniżenia wynagrodzenia za nadzór autorski. Należyta jakość dzieła na podstawieart. 627 k.c.uprawnia architektaM. S.do uzyskania umówionego wynagrodzenia.
Jest bezsporne, że strona pozwana zapłaciła 264 138,37 zł.
Zatem reszta wynosi 87 641,63 zł., którą to kwotę zasądzono z odsetkami od dat: doręczenia pozwu (należność główna 35 178 zł) oraz dat 18 stycznia i 18 marca 2017 r. (należności główne 34 013,63 zł i 18 450 zł).
Kosztami procesu obciążono pozwaną spółkę na zasadzieart. 100 kpc.
Apelacje od tego wyroku wniosły obie strony.
Powód zaskarżył wyrok w części, tj. w zakresie punktu 2, zarzucając mu:
1/ naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:
-art. 632 §1 k.c.polegające na błędnym uznaniu, że ustalone przez strony wynagrodzenie ryczałtowe obejmuje także prace dodatkowe wykonane przez powoda, które w ogóle nie wchodziły w zakres przedmiotu umowy, podczas gdy wynagrodzenie ryczałtowe z istoty rzeczy może obejmować jedynie takie prace i koszty (nawet nieprzewidziane), które mieszczą się w zakresie przedmiotu umowy; wynagrodzenie ryczałtowe nie obejmuje natomiast prac wykraczających poza przedmiot umowy, podejmowanych przez wykonawcę na zlecenie zamawiającego, nawet związanych z przedmiotem umowy,
-art.405 k.c.polegające na pominięciu faktu, że wykonanie przez powoda prac dodatkowych wskazanych przez biegłego jako nieobjętych zakresem umowy stanowi korzyść majątkową dla pozwanego, która winna zostać rozliczona na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.
-art.632 §2 k.cpolegające na błędnym uznaniu, że podwyższenie wynagrodzenia ryczałtowego ustalonego przez strony w umowie nie jest zasadne ze względu na „stosunkowo niewielki zakres koszt prac dodatkowych", podczas gdy: ustalona przez biegłego wartość przedmiotowych prac opiewa na kwotę 9.120,00 zł., która to kwota- przy rozmiarach działalności gospodarczej powoda - nie jest nieznaczna to właśnie przedmiotowe prace dodatkowe, związane z odrębnym projektem „drogowym", stanowiły główną przyczynę opóźnienia w uzyskaniu decyzji administracyjnej zatwierdzającej projekt i udzielającej pozwolenia na budowę, zakłócając przebieg całego procesu architektonicznego i narażając powoda na nieuzasadnione roszczenia ze strony pozwanego oraz brak zapłaty umówionego wynagrodzenia,
co, nawet przy przyjęciu, iż prace dodatkowe objęte zostały zakresem przedmiotu umowy, prowadzi do wniosku, że brak zapłaty wynagrodzenia za te prace naraża powoda na rażącą stratę w rozumieniuart. 632 §2 k.c.,
2/ błędną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego, polegającą na:
- uznaniu, iż na mocy zawartej umowy powód zobowiązał się doprowadzić do rezultatu w postaci „realizacji inwestycji przez pozwanego", podczas gdy zobowiązanie powoda nie polegało na „doprowadzeniu do realizacji inwestycji", a na zobowiązaniu do wykonania dokumentacji projektowej opisanej w umowie, uzyskaniu jej zatwierdzenia w postaci decyzji o pozwoleniu na budowę i sprawowaniu nadzoru autorskiego dla planowanej inwestycji;
- pominięciu faktu, iż rozmiar pracy wykonanej w ramach umowy i rozliczonej w ramach ustalonego wynagrodzenia ryczałtowego znacząco przekraczał założone ramy czasowe i kosztowe, a prace dodatkowe uznane zostały w opinii biegłego jako nie mieszczące się w zakresie ustalonego przedmiotu umowy,
3/ naruszenie przepisów postępowania procesowego tj.art.328 §2 k.p.c, polegające na:
a/ niewskazaniu przez Sąd w uzasadnieniu wyroku przyczyn, dla których odmówił wiarygodności i mocy dowodowej ustaleniom biegłego, który zobowiązany był przez sąd do wyliczenia wysokości wynagrodzenia należnego powodowi w świetle ustaleń umowy i który uznał, że wynagrodzenie to winno zostać zwiększone o kwotę 9.120,00 zł. z tytułu wykonania przez powoda prac dodatkowych, nie objętych zakresem zleconego opracowania
W oparciu o powyższe zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda, oprócz kwot wskazanych w punkcie 1 zaskarżonego wyroku, także kwoty 9.120,00 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w transakcjach handlowych od dnia doręczenia pozwu i kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym.
Apelację wniósł także pozwany zaskarżając wyrok w części tj. w zakresie punktu 1 (w części zasądzającej kwotę 35,178.00 zł.) i w zakresie punktu III i zarzucił:
1/ naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.poprzez dokonanie dowolnej oceny materiału
dowodowego, brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego co doprowadziło do przyjęcia, iż zapłata 35.178,00 zł tytułem zakresu IV etapu umowy "jest kwotą należną powodowi błędne przyjęcie, że brak było podstaw do wypowiedzenia umowy w zakresie pełnienia nadzoru autorskiego mimo, że Sąd nie odniósł się w żaden sposób do przyczyn wskazanych w odstąpieniu od umowy ( pismo pozwanego z dnia 22.06.2017 r ) i nie ocenił zeznań świadków i stron, którzy zeznawali na okoliczności przyczyn złożenia takiego oświadczenia
brak jakiegokolwiek odniesienia się do zarzutu pozwanego, że powód nie wykonywał nadzoru autorskiego (przyznał to również biegły będąc słuchany w Sądzie) i, że od żądanej pozwem kwoty powód winien odliczyć kwoty zaoszczędzone z powodu niewykonywania tej części umowy ( kwoty te zostały wskazane w odpowiedzi na pozew a powód nie odniósł się do tych wyliczeń);
2/ naruszenieart. 321 § 1 k.p.c.poprzez zasądzenie kwoty 35.178,00 zł tytułem wynagrodzenia za pełnienie nadzoru autorskiego zgodnie z umową z dnia 02.05.2016r, mimo , że powód domagał się zasądzenia odszkodowania naruszenieart. 328 § 2 k.p.c.poprzez wadliwie sporządzenie uzasadnienia, które nie poddaje się kontroli instancyjnej.
Mając powyższe na uwadze wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w części zasądzającej od pozwanego na rzecz powoda kwotę 35.178,00 zł i zasądzenie od powoda na rzecz strony pozwanej kosztów postępowania za obie instancje, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
Obie strony wniosły o oddalenie apelacji swoich przeciwników procesowych i zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu obu apelacji, zważył, co następuje:
Obie apelacje są częściowo uzasadnione:
Powód zasadnie domaga się wynagrodzenia za wykonane przez niego prace dodatkowe, które nie były objęte zakresem łączącej strony umowy , co jasno wynika z opinii biegłego sądowegoP. Z.i innych dowodów zebranych w sprawie. Takie też ustalenie faktyczne poczynił Sąd Okręgowy, stwierdzając, że powód„wykonał prace dodatkowe, niedające się przewidzieć na etapie zawierania umowy, za które według zwykłych stawek powinien otrzymać wynagrodzenie w kwocie 9.120 zł”.To ustalenie faktyczne nie zostało skutecznie podważone przez żadną ze stron i znajduje oparcie w opinii biegłego sądowego.
Biegły wskazał ponadto na stronie 23 opinii, że umowa w ogóle nie obejmowała swym zakresem opracowania Projektu drogowego w fazie projektu budowlanego; taki projekt miał powód przygotować dopiero w fazie projektu wykonawczego (§1 pkt f umowy). Dla uzyskania decyzji(...)dla projektu drogowego pozwany winien był uczynić swoim pełnomocnikiem autora tego projektu, bo to on ponosił odpowiedzialność za prawidłowość jego opracowania i tylko on mógł w swoim projekcie dokonać niezbędnych zmian i poprawek na etapie postępowania administracyjnego. Jedyną czynnością, którą - zgodnie z umową- winien wykonać powód w odniesieniu do projektu drogowego (w fazie projektu budowlanego) to dostosować rzędne terenu przy projektowanym przez siebie obiekcie do rzędnych zjazdów zaprojektowanych przez autora projektu drogowego. Biegły wskazał ponadto, że wynagrodzenie powoda za prace nieobjęte umową należne jest powodowi, oprócz ustalonego wynagrodzenia ryczałtowego, za wykonanie umowy.
Mimo powyższego ustalenia Sąd nie zasądził tej kwoty gdyż wadliwie zastosowałart. 532 k.c, który w ogóle nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż nie z tego przepisu powód wywodził swoje roszczenie w zakresie dodatkowych robót.Artykuł 632 § 2 k.c.dotyczy możliwości podwyższenia wynagrodzenia ryczałtowego jeżeli na skutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie rażąca stratą. Powód od samego początku twierdził, że wykonał prace dodatkowe (na żądanie pozwanego) ponad umówiony zakres umowy przewidującej wynagrodzenie ryczałtowe. W takiej sytuacji wykonawcy dzieła – nawet w razie nie wykazania zawarcia odrębnej umowy o prace dodatkowe w formie ustnej czyper facta concludentia– należy się zapłata na podstawieart. 405 k.c.W razie gdy umowa o wykonanie prac dodatkowych uchybia wymogowi formy pisemnej pod rygorem nieważności, wykonawca może jeszcze powoływać się naart. 410 § 2 k.c.(nienależne świadczenie).
Zasadna jest również apelacja pozwanego dotycząca zasądzenia wynagrodzenia za sprawowanie nadzoru autorskiego, którego przecież powód – w przeciwieństwie do pozostałych prac - nie wykonywał z uwagi na oświadczenie pozwanego o odstąpieniu od umowy. Wprawdzie postępowanie dowodowe, w szczególności opinia biegłego wykazało, że oświadczenie to jest bezskuteczne, gdyż przyczyny na których zostało oparte (zwłoka powoda i nienależyte wykonywanie umowy- nie miały miejsca, niemniej żądanie powoda w tym zakresie tj. o zapłatę kwoty 35.178 zł nie można było uwzględnić jako udowodnionego co do wysokości wynagrodzenia w ramach ryczałtu z dwóch przyczyn.
Po pierwsze – powód żądał zapłaty kwoty 35.178 zł tytułem roszczenia odszkodowawczego opartego naart. 471 k.c., twierdząc, że pozwany nienależycie wykonał umowę. Istoty żądania nie zmienia ewentualna forma uzasadnienia wysokości żądania na stronie 14 pozwu, gdyż przy niej powód również odwołuje się do szkody iart. 471 k.c.należy się zatem zgodzić się z apelacja pozwanego, że Sąd Okręgowy orzekł o innym roszczeniu niż tego domagał się powód, czyli w istocie orzekł ponad żądanie w rozumieniuart. 321 § 1 kpc.
Zgodnie zart. 321 § 1 k.p.c.sąd ma obowiązek orzec bądź to negatywnie, bądź to pozytywnie o przedmiocie sporu (żądania). Samo pojęcie żądania określaart. 187 § 1 k.p.c, stanowiąc, że pozew powinien m.in. zawierać dokładnie określone żądanie oraz przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie. W realiach niniejszej sprawy, powód domagał się odszkodowania a Sąd zasądził wynagrodzenie czym naruszył przepisart. 321 § 1 k.p.c.Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu Najwyższego w tej kwestii zawarte m. in. w wyroku z dnia 18 marca 2005 r., II CK 556/04, OSNC 2006, nr 2, poz. 38 SN stwierdził, że, nie można, przyjąć, aby żądanie zwrotu pożyczki i żądanie zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia, stanowiły ten sam przedmiot żądania, w rozumieniuart. 321 § 1 k.p.c.Zdaniem strony pozwanej wyrok ten potwierdza zarzut sformułowany powyżej.
Okoliczności faktyczne, które uzasadniają roszczenie oparte na konstrukcji roszczenia odszkodowawczego a roszczenia o zapłatę wynagrodzenia z umowy o dzieło są zupełnie inne. Odmiennie przedstawia się też obrona pozwanego.
Gdyby nawet uznać, że Sąd - nie zważając na wskazanie w pozwie roszczenia z powołaniem podstawy prawnej - powinien zasądzić świadczenie z umowy, to i tak w okolicznościach niniejszej sprawy nie było ku temu podstaw, gdyż powód nie wykazał wysokości należnego wynagrodzenia. Jeśli bowiem jest bezspornym, że powód nie wykonywał nadzoru autorskiego to jest oczywistym, że zaoszczędził wiele godzin pracy (swojej lub innej osoby na jego zlecenie) i innych wydatków, zatem wynagrodzenie umowne w tej części powinno ulec stosownemu obniżeniu. Powód mógł zgłosić stosowny wniosek o wypowiedź biegłego w tym zakresie, ale tego nie uczynił.
W tej sytuacji Sąd pomniejszył zasądzoną sumę 87.641,63 zł o kwotę 35.178 zł, a podwyższył ją o kwotę 9.120 zł z tytułu prac dodatkowych.
Biorąc pod uwagę podniesione argumenty Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji na podstawieart. 386 § 1 kpc.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawieart. 100 kpcdokonując ich proporcjonalnego rozdzielenia.
SSA Paweł Rygiel SSA Józef Wąsik SSA Sławomir Jamróg