Sąd Apelacyjny w Poznaniu
I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej
Sygnatura akt: I AGa 281/19
Data wyroku: 2020-04-07 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Sędzia Jacek Nowicki, Mikołaj Tomaszewski
Słowa kluczowe: Wynagrodzenie za bezumowne korzystanie
Podstawa prawna: art. 224, art. 230 kc

Sygn. aktI AGa 281/19

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 kwietnia 2020 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący – Sędzia Jacek Nowicki

Sędziowie:  Mikołaj Tomaszewski

Elżbieta Fijałkowska

Protokolant:  starszy sekretarz sądowy Sylwia Woźniak
po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2020 r. w Poznaniu
na rozprawie
sprawy z powództwa
    Przedsiębiorstwo(...)wC.

przeciwko(...) S.A.w upadłości układowej wP.
o zapłatę
na skutek apelacji pozwanej
od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu
z dnia 9 listopada 2016 r. sygn. akt IX GC 1243/15

I
zmienia zaskarżony wyrok:

1
w punkcie I w ten sposób, że obniża zasądzona od pozwanego na rzecz powoda kwotę 5.008.785,70 zł do kwoty 3.938.206,40 zł (trzy miliony dziewięćset trzydzieści osiem tysięcy dwieście sześć złotych czterdzieści groszy) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie:

a
od kwoty 218.789,24 zł od 1 lipca 2017 r. do dnia zapłaty;

b
od kwoty 218.789,24 zł od 1 sierpnia 2017 r. do dnia zapłaty;

c
od kwoty 218.789,24 zł od 1 września 2017 r. do dnia zapłaty;

d
od kwoty 218.789,24 zł od 1 października 2017 r. do dnia zapłaty;

e
od kwoty 218.789,24 zł od 1 listopada 2017 r. do dnia zapłaty;

f
od kwoty 218.789,24 zł od 1 grudnia 2017 r. do dnia zapłaty;

g
od kwoty 218.789,24 zł od 1 stycznia 2018 r. do dnia zapłaty;

h
od kwoty 218.789,24 zł od 1 lutego 2018 r. do dnia zapłaty;

i
od kwoty 218.789,24 zł od 1 marca 2018 r. do dnia zapłaty;

j
od kwoty 218.789,24 zł od 1 kwietnia 2018 r. do dnia zapłaty;

k
od kwoty 218.789,24 zł od 1 maja 2018 r. do dnia zapłaty;

l
od kwoty 218.789,24 zł od 1 czerwca 2018 r. do dnia zapłaty;

m
od kwoty 218.789,24 zł od 1 lipca 2018 r. do dnia zapłaty;

n
od kwoty 218.789,24 zł od 1 sierpnia 2018 r. do dnia zapłaty;

o
od kwoty 218.789,24 zł od 1 września 2018 r. do dnia zapłaty;

p
od kwoty 218.789,24 zł od 1 października 2018 r. do dnia zapłaty;

r
od kwoty 218.789,24 zł od 1 listopada 2018 r. do dnia zapłaty;

s
od kwoty 218.789,24 zł od 1 grudnia 2018 r. do dnia zapłaty,

i oddala powództwo co do kwoty 1.070.579,30 zł oraz co do ustawowych odsetek za opóźnienie za okres od 30 czerwca 2016 r. do wyżej wymienionych dat;

2
w punkcie III w ten sposób, że obniża zasądzoną od pozwanego na rzecz powoda kwotę 86.717 zł do kwoty 72.717 zł;

II
oddala apelację w pozostałym zakresie;

III
koszty w postępowaniu odwoławczym stosunkowo rozdziela i z tego tytułu zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 11.500 zł.

Mikołaj Tomaszewski Jacek Nowicki Elżbieta Fijałkowska

UZASADNIENIE
Pozwem z 21 września 2015 r. powódka – Przedsiębiorstwo(...)wC.domagała się zasądzenia od pozwanej:(...) Spółka akcyjnawP.kwoty 9.385.340,48 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 16 września 2015 r. do dnia zapłaty oraz kosztami postępowania.
Pozwana złożyła odpowiedź na pozew wnosząc o oddalenie powództwa w całości.
Pismem z 2 marca 2016 r. powódka ograniczyła powództwo do kwoty 7.655.238,04 zł i wskazała, że porozumienia zawierane z pozwaną nie odnosiły się do zmiany ustaleń zawartych w ugodzie sądowej. Pismem z 16 lipca 2016 r. powódka ograniczyła powództwo do kwoty 5.008.785,70 zł (w tym kwoty 4.922.758,02 zł tytułem należności głównej i kwoty 86.027,68 zł tytułem skapitalizowanych odsetek wymaganych na dzień 29.06.2016r.), a na rozprawie 18 lipca 2016r. cofnęła powództwo w części przekraczającej ostateczne żądanie i zrzekła się roszczenia w cofniętym zakresie.
Wyrokiem z dnia 9 listopada 2016r. (sygn. akt IX GC 1243/15), Sąd Okręgowy w Poznaniu:

I
zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 5.008.785,70 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 30.06.2016 r. do dnia zapłaty;

II
umorzył postępowanie w pozostałej części;

III
kosztami postępowania obciążył pozwanego i z tego tytułu zasądził od niego na rzecz powoda kwotę 86.717,00 zł.

Swoje rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oparł o następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne:
Powódka prowadzi działalność gospodarczą w zakresie robót budowlanych, natomiast pozwany m.in. w zakresie obsługi nieruchomości. Pozwana jest jedynym komplementariuszem(...)wP..
Dnia 24 września 2013 roku przed Sądem Rejonowym w Pile powódka zawarła z(...)wP.ugodę na mocy którejspółka (...)wP.zobowiązała się zapłacić kwotę 8.631.038,63 zł oraz kwotę 215.000,00 zł w ratach do dnia 15 września 2014 roku. Ustalono też, że w przypadku nie zapłacenia jednej raty w ustalonych terminach cała pozostała należność jest natychmiast wymagalna wraz z ustalonymi odsetkami z tytułu zwłoki, liczonymi od dnia wymagalności według sporządzonych faktur do dnia faktycznej zapłaty należności. Powódka otrzymała klauzulę wykonalności na rzeczoną ugodę sądową.
Porozumieniem z dnia 10 lipca 2014r., zawartym z powódką,(...)wP.zobowiązała się w szczególności w terminie do 10 lipca 2014 r. do zabezpieczenia dalszej spłaty zadłużenia przez wystawienie weksla in blanco przez komplementariusza – pozwaną, z upoważnieniem do wypełnienia weksla w razie niewywiązania się z zapłaty zaległości do 30 sierpnia 2015 r. Do tego dnia(...)wP.zobowiązana jest spłacić kredyty wobecW. (...)
Dnia 10 lipca 2014 roku pozwana wystawiła powódce weksel własny in blanco jako zabezpieczenie spłaty zaległych zobowiązań(...)z siedzibą wP., wynikających z wyżej opisanej ugody. W treści weksla zabrakło końcówki w wyrażeniu „zapłac.”, a sam weksel nie zawiera nazwiska trasata i jest wekslem własnym. Strony sporządziły tego samego dnia deklarację do weksla in blanco, w treści której upoważniono powódkę do wypełnienia weksla in blanco ze swojego wystawienia, po dniu 30 sierpnia 2015 roku, w przypadku niezrealizowania przez(...) S.K.A. warunków ugody z dnia 24 września 2013 roku, sygn. akt V GCo 225/13/3, zawartej przed Sądem Rejonowym w Pile Wydział V Gospodarczy. Jednocześnie powódce przysługiwało prawo opatrzenia tego weksla klauzulą „bez protestu”. Weksel ten ma charakter depozytowy i nie jest przeznaczony do obiegu, lecz ma służyć jako zabezpieczenie należności określonej we wskazanej wyżej umowie.
Strony nie ustalały, że weksel zostanie wypełniony dopiero kiedy zostanie stwierdzone, że(...)wP.nie ma majątku.
Powód,W. (...)wP.((...)oraz(...)wP.((...)) zawarły 17 listopada 2014r. porozumienie celem uregulowania zasad współdziałania w ramach spłaty wierzytelności neoBanku i powoda wobec(...)(…). Współpracą stron była objęta sprzedaż lokali, udziałów w nieruchomościach wspólnych oraz miejsc postojowych w hali garażowej mieszczących się w budynku posadowionym na nieruchomości, dla których Sąd Rejonowy Poznań – Stare Miasto wP.prowadzi KW nr(...),(...),(...). Oprócz zobowiązania do cofnięcia wniosku egzekucyjnego w sprawie prowadzonej przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym Poznań – Stare Miasto wP.M. C.pod sygn.(...)powód zobowiązał się do niewszczynania postępowania egzekucyjnego w tym zakresie oraz nieskładania wniosku o ogłoszenie upadłości(...)z siedzibą wP.. W porozumieniu ustalono, że z tytułu sprzedaży nieruchomości na rzeczW. (...)przekazywane będzie 82% otrzymywanych przezspółkę (...)wP.kwot pieniężnych, a na rzecz powódki 18% tej kwoty.
Do czasu zamknięcia rozprawy przez Sąd I instancji nie wszystkie mieszkania zostały sprzedane.
Wobec majątku pozwanej, niebędącego nieruchomościami, toczyło się postępowanie egzekucyjne na podstawie ugody sądowej przeciwko(...)wP.z wniosku wierzyciela – powódki i było prowadzone przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w PileA. W.pod sygn.(...). Postanowieniem z 14 marca 2016r. ww. postępowanie egzekucyjne zostało umorzone wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji.
W stosunku do nieruchomości dłużnika, na podstawie zawartej przed sądem ugody, przeciwko(...)wP.toczyło się z wniosku wierzyciela – powódki i było prowadzone przez Komornika Sądowego przyS. (...)wP.M. C.postępowanie egzekucyjne pod sygn.(...)Postanowieniem z 21 listopada 2014r. ww. postępowanie egzekucyjne zostało umorzone w części obejmującej nieruchomości, dla którychS. (...)wP.prowadzi KW nr(...),(...),(...). Czynność ta była związana z ustanowieniem dodatkowych zabezpieczeń hipotecznych. Strony ustaliły, że zadłużenie będzie spłacane w miarę postępu sprzedaży mieszkań przez(...)wP..
Pismem z dnia 2 września 2015r. powódka zawiadomiła pozwaną, że wypełniła weksel i w dniu 15 września 2015r. wezwała do zapłaty kwoty 9.385.340,48 zł. W dniu 15 września 2015r. członek zarządu powódkiM. M.stawił się w siedzibie pozwanej celem przedstawienia weksla do zapłaty. W związku z nieobecnością członków zarządu pozwanej nie doszło do okazania weksla oraz zapłaty sumy wekslowej.
Postanowieniem z dnia 7 marca 2016r.S. (...)wP.w sprawie(...)ogłosił upadłość pozwanej z możliwością zawarcia układu z wierzycielami oraz zatwierdził układ przyjęty przez wierzycieli. Postanowienie to na moment zamknięcia rozprawy przez Sąd I instancji nie było prawomocne. Powódka nie była uczestnikiem postępowania upadłościowego wobec pozwanej, a dochodzona w niniejszym procesie wierzytelność nie była objęta układem.
W porozumieniu z dnia 12 kwietnia 2016r. powódka, Wielkopolski Bank Spółdzielczy wP.(neoBank) oraz(...)wP.((...)) uzupełniły porozumienie z 17 listopada 2014r. Strony w żadnym punkcie nie uzależniły wymagalności należności wynikających z wystawionego przez pozwaną weksla od zawartego porozumienia. Strony wskazały jedynie, że wpłaty dokonane przez(...)zmienią saldo zadłużenia u powódki. Zgodnie z zawartą tego samego dnia przez(...)i powódkę umową o zwolnienie z długu zobowiązanie(...)wobec powódki wynosiło 7.670.978,83 zł.
Na dzień zamknięcia rozprawy przez Sąd I instancji wysokość zadłużenia(...)wP.wobec powódki wynosiła 4.992.758,02 zł należności głównej oraz 86.027,68 zł odsetek.
Sąd Okręgowy wskazał, iż w przedmiotowej sprawie poza sporem pozostawał fakt, że pozwana wystawiła powódce weksel własny in blanco wraz z deklaracją wekslową, których oryginały zostały dołączone do pozwu. W pierwszej kolejności Sąd Okregowy oceniał, czy roszczenie powódki znajduje oparcie w złożonym wekslu.
Wobec wątpliwości co do treści weksla, tj. braku wypełnienia końcówki wyrażenia „zapłac.” – świadczącego o zaciągnięciu zobowiązania – Sąd Okręgowy stwierdził brak podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym w oparciu o przepisart. 485§ 2 k.p.c.Przy czym, ta pierwotna wątpliwość, została następnie rozważona z urzędu w toku postępowania rozpoznawczego. Sąd Okręgowy stwierdził, że nie podlegała sporowi, iż przedstawiony przez powódkę weksel był wekslem własnym pozwanej in blanco (niezupełnym), a fakt jego wystawienia potwierdził słuchany umocowany przedstawiciel pozwanej. Strona pozwana miała intencję zaciągnąć zobowiązanie wekslowe wobec powódki, o treści stwierdzonej wekslem z 10 lipca 2014 r., przy czym na wekslu nie wymieniono trasata. Uwzględniwszy cały tekst weksla oraz jego wizerunek – potwierdzony zeznaniami wystawcy oraz deklaracją wekslową – w ocenie Sądu I instancji należało w drodze wykładni przyjąć, że weksel ten jest wekslem własnym wystawionym przez pozwaną, a nieuzupełnione w blankiecie wekslowym wyrażenie „zapłac.” miało brzmieć „zapłacę”.
Sąd Okręgowy wskazał, iż pozwana zarzucała odwołując się także do stosunku podstawowego, że weksel został wypełniony niezgodnie z zawartym porozumieniem (deklaracją wekslową z dnia 10 lipca 2014r.).
Zgodnie zart. 10 Prawa wekslowegojeżeli weksel, niezupełny w chwili wystawienia, uzupełniony został niezgodnie z zawartym porozumieniem, nie można wobec posiadacza zasłaniać się zarzutem, że nie zastosowano się do tego porozumienia, chyba że posiadacz nabył weksel w złej wierze albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa. Stosownie do przepisuart. 6 k.c.ciężar dowodu, że weksel nie został wypełniony prawidłowo spoczywa na stronie, która wywodzi z tego skutki prawne, a zatem wystawcy weksla. Pozwana podnosiła argumenty nieodnoszące się do samej ważności weksla, ale do świadczenia będącego podstawą jego wystawienia, przy czym faktyczne zobowiązanie wekslowe pozwanej stanowi zabezpieczenie, polegające na swego poręczeniu, względnie przystąpieniu do długu względem jej spółki córki ( tj. zgodnie zart. 876 § 1 k.c.).
Następnie Sąd I instancji stwierdził, że z treści niekwestionowanej co do wiarygodności deklaracji do weksla in blanco z 10 lipca 2014r. wynika, że wypełnienie weksla przez remitenta zależało od dwóch okoliczności: upływu terminu 30 sierpnia 2015r. oraz warunku niezrealizowania przez spółkę-córkę wystawcy warunków ugody z 24 września 2013 roku, sygn. akt(...), zawartej przed Sądem(...). Zasadniczo w sprawie było bezsporne, ale także należycie wykazane, że weksel został wypełniony po dniu 30 sierpnia 2015r., a(...)wP.nie zrealizowała warunków ww. ugody. Jakkolwiek pozwana tych dwu okoliczności experessis verbis nie kwestionowała, to Sąd I instancji zważył, że pozwana nie podawała, że powódka prowadziła dotąd kilka postępowań egzekucyjnych na podstawie tytułu wykonawczego – ww. ugody zaopatrzonej w klauzulę wykonalności. Pozwana nie wskazywała, że tytuł ten został pozbawiony wykonalności. Jak wynika dodatkowo z porozumienia wekslowego weksel miał charakter zabezpieczający w stosunku do należności określonych we wskazanej w porozumieniu umowie ugody.
W ocenie Sądu Okręgowego pozwana nie wykazała, że intencją stron przy wystawianiu weksla oraz zawieraniu porozumienia do niego, było uzależnienie płatności (art. 33-37 Prawa wekslowego) lub zapłaty (art. 38-42 Prawa wekslowego) od (bez)skuteczności egzekucji wobec dłużnika umownego- (...)wP.. Nie potwierdziły tego zeznania przesłuchanego w sprawie świadka oraz przedstawicieli strony powodowej. W ocenie Sądu I instancji, nie potwierdziły tego również twierdzenia przedstawiciela strony pozwanej. O ile ta sama osoba występuje w obu spółkach należących do grupy(...), o tyle nie sposób tym zeznaniom dać przymiot wiarygodności w tym zakresie. Poza tym pozwana nie zakwestionowała skutecznie dokumentów wekslowych przedstawionych przez powódkę. Jak słusznie podali członkowie zarządu powódki - w żadnym z zawartych na późniejszym etapie porozumień czy umów dwu- czy trójstronnych nie znajduje się warunek uzależniający wypełnienie weksla od wypełnienia warunków ugody. Sąd I instancji zauważył, że pozwana nie była stroną żadnych z następczych umów dotyczących zobowiązania(...)wP.. Trudno zatem przyjmować, że bez udziału wystawcy weksla można modyfikować porozumienie wekslowe z 10 lipca 2014 r. Po przeprowadzeniu postępowania Sąd I instancji stwierdził zatem, że weksel został wypełniony zgodnie z deklaracją wekslową i tym samym zobowiązanie wekslowe powstało.
W ocenie Sądu Okręgowego strona pozwana nie wykazała również, że zobowiązanie wekslowe nie jest wymagalne. Wskazano, iż weksel został przedstawiony do zapłaty w siedzibie pozwanej 15 września 2015r., czego zresztą pozwana nie kwestionowała, a jedynie jego prezes zarządu podawał, że chwilowo nie był wówczas obecny w siedzibie. Sąd I instancji uznał, iż nie zmienia to faktu, że odbierając w dniu 7 września 2015r. (k. 25) zawiadomienie o przedstawieniu do wykupu w dniu 15 września 2015 wiedział, że tego dnia zostanie mu przedstawiony do wykupu weksel na kwotę 9.385.340,48 zł.
Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy zasądził kwotę ostatecznie podtrzymywaną przez powódkę pismem procesowym z dnia 16 lipca 2016r. Z uwagi na okoliczność, iż strony nie twierdziły, że ustalały stopę odsetek, Sąd I instancji zasądził odsetki ustawowe za opóźnienie od dnia następnego po skapitalizowaniu kwoty odsetek dochodzonych ostatecznie w sprawie, stosownie do treści dyspozycjiart. 481 § 1 i 2 k.c.
Odnośnie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania Sąd Okręgowy uznał, że stroną przegrywającą proces jest pozwana w całości. Powódka podała bowiem, że cofnięcie było konsekwencją zaliczenia wpłat od(...)wP.iW. (...), czego pozwana nie kwestionowała. Zdaniem Sądu I instancji powódka wykazała, że wystąpienie z powództwem było niezbędne dla celowego dochodzenia jej praw, a cofnięcie było konsekwencją częściowego zaspokojenia wierzyciela. Wobec tego Sąd Okręgowy orzekł o kosztach postepowania zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu (art. 98 k.p.c.), obciążając nimi w całości pozwaną. Zaznaczono, iż powód żądał pierwotnie kwoty 9.385.340,48 zł, a ostatecznie 5.008.785,70 zł, co stanowi 53% - opłata należna od tej części to 53.000 zł. Jako że pozostała część opłaty od cofniętej części roszczenia zostanie w połowie zwrócona powodowi po uprawomocnieniu wyroku, Sąd I instancji przyjął, że do zapłaty przez pozwanego pozostaje kwota 26.500 zł. Zasądzona tytułem zwrotu kosztów kwota to suma dwóch powyższych kwot oraz stawki za wynagrodzenie adwokata (7.200 zł) i opłaty od pełnomocnictwa (17 zł).
Apelację od powyższego wyroku w części, tj. w zakresie pkt I i III wniosła pozwana, domagając się zmiany orzeczenia w zaskarżonej części i oddalenia powództwa, zasądzenia od powódki na rzecz pozwanej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, za obie instancje, według norm przepisanych, ewentualnie uchylenia orzeczenia w zaskarżonej części i skierowania sprawy do ponownego rozpoznania w tym zakresie.
Strona skarżąca zarzuciła Sądowi I instancji :
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
-art. 65 § 1 i 2 k.c., poprzez ich niezastosowanie i dokonanie błędnej wykładni ugody zawartej między powodem aspółką (...) S.A.(...) S.k.a wP., zmienionej następnie porozumieniami, a także przy wykładni deklaracji wekslowej, z pominięciem intencji stron przy dokonywaniu tych czynności polegającej na zabezpieczeniu interesów powoda wekslem wystawionym in blanco przez pozwanego, ale jedynie na wypadek niemożliwości zaspokojenia powoda z majątkuspółki (...) S.A.(...) S.k.a. wP.,
-art. 290 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawczepoprzez jego niezastosowanie i zasądzenie roszczenia, mimo iż wierzytelność objęta jest układem upadłego pozwanego;
2. naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.art. 233 § 1 k.p.c.wskutek dokonania dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, z naruszeniem zasad doświadczenia życiowego i zasad logicznego myślenia, poprzez nadanie przymiotu wiarygodności zeznaniom strony powodowej i niedanie wiary zeznaniom przedstawiciela pozwanego;
3. dokonanie błędnych, sprzecznych ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym ustaleń, w zakresie uznania, że powstało zobowiązanie wekslowe, mimo iż nie ziścił się termin ani warunki niezbędne do uznania, że powodowi przysługiwało prawo do wypełnienia weksla.
W odpowiedzi na apelację powódwniósł o jej oddalenie w całości jako bezzasadnej oraz o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych.
Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2017r. w sprawie o sygn. akt I ACa 630/17, Sąd Apelacyjny w Poznaniu:
1. zmienił zaskarżony wyrok w jego punkcie III w ten tylko sposób, że zasądzoną tam z tytułu zwrotu kosztów postępowania kwotę 86.717 zł obniżył do wysokości 83.717 zł;
2. w pozostałym zakresie oddalił apelację;
3. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 18.750 zł z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym.
Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie Sąd Apelacyjny wskazał, że apelacja pozwanej co do meritum nie zasługiwała na uwzględnienie, a skuteczna okazała się jedynie co do części rozstrzygnięcia o kosztach procesu. Sąd II instancji za bezzasadny uznał m.in. zarzut naruszeniaart. 290 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, gdyż przepis ten został uchylony na podstawie art. 428 pkt 163 ustawy - Prawo restrukturyzacyjne i nie obowiązywał ani w dacie wydania wyroku przez Sąd Okręgowy (9 listopada 2016 r.), ani w dacie wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości pozwanej i zatwierdzeniu układu przyjętego przez wierzycieli (7 marca 2016 r.). Zdaniem Sądu Apelacyjnego zmianie, choć w niewielkiej części, podlegał punkt III wyroku Sądu Okręgowego, w którym zasądzono zwrot kosztów postępowania od pozwanego na rzecz powoda. Poza bowiem zwrotem kosztów zastępstwa procesowego i części opłaty liczonej od zasądzonego żądania (53.000 zł) powodowi należała się od pozwanego połowa opłaty od jego cofniętej części (1/2 z 47.000 zł) stanowiąca 23.500 zł, a nie jak błędnie przyjął Sąd I instancji 26.500 zł. W konsekwencji, z tytułu zwrotu kosztów procesu powodowi należało zasądzić od pozwanego na jego rzecz kwotę o 3.000 zł niższą od pierwotnie zasądzonej.
W skardze kasacyjnej strona pozwanazaskarżyła powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego w części, w której oddalono apelację i rozstrzygnięto o kosztach postępowania odwoławczego (pkt 2 i 3). Pozwana zarzuciła Sądowi II instancji naruszenie prawa materialnego w postaci:
1)art. 449Pr.restr. przez jego niezastosowanie i uznanie, żeart. 290 ust. 1 P.u.n.w brzmieniu obowiązującym do 1 stycznia 2016 r. nie ma zastosowania do stanu faktycznego ustalonego w sprawie, mimo że o jego zastosowaniu przesądza dyspozycja przepisu oraz fakt, że wniosek o ogłoszenie upadłości pozwanego wpłynął przed dniem wejścia w życie Prawa restrukturyzacyjnego;
2)art. 290 ust. 1 P.u.n.przez jego niezastosowanie i zasądzenie roszczenia z pominięciem skutków, jakie dla zobowiązania pozwanej miał układ zawarty na wstępnym zgromadzeniu wierzycieli w dniach 17 i 26 marca 2015 r. i zatwierdzony postanowieniem Sądu Rejonowego Poznań-Stare Miasto z 7 marca 2016 r., które stało się prawomocne 14 grudnia 2016 r., co doprowadziło do umorzenia zobowiązania.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w punktach 2 i 3 oraz przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Poznaniu, a ponadto o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z 9 listopada 2016 r. i oddalenie powództwa.
Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 16 października 2019r. w sprawie o sygn. akt II CSK 419/18, uchylił zaskarżony wyrok w pkt 2 i 3 i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Pismem z dnia 27 lutego 2020r. pozwany uzupełniając wniesioną apelacjęwniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w pkt I i oddalenie powództwa w całości, zmianę wyroku w pkt III i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda zwrotu kosztów procesu wg norm przepisanych, zasądzenie od powoda na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego i kasacyjnego wg norm przepisanych, a także przeprowadzenie dowodów z załączonych dokumentów, w tym odpisu postanowienia Sądu Rejonowego w Poznaniu z dnia 7 marca 2016r., sygn. akt XI GU 123/14 ze stwierdzeniem prawomocności.
W piśmie z dnia 2 marca 2020r. powód uzupełniając wniesioną odpowiedź na apelacjęwniósł o jej oddalenie w całości jako bezzasadnej oraz o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych, a także przeprowadzenie dowodów z załączonych dokumentów, a także dowodu z zeznań świadkaL. S.i przesłuchanie w charakterze strony pozwanejP. B..
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Po ponownym rozpoznaniu sprawy apelacja pozwanego skutkuje zmianą zaskarżonego wyroku i obniżeniem zasądzonej od pozwanego na rzecz powoda kwoty 5.008.785,70 zł do kwoty 3.938.206,40 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w szczegółowo opisany w niniejszym rozstrzygnięciu sposób oraz oddaleniem powództwa co do kwoty 1.070.579,30 zł i co do ustawowych odsetek za opóźnienie za okres od 30 czerwca 2016r. do wymienionych w wyroku dat.
Na wstępie należy wskazać, że Sąd Apelacyjny związany był wykładnią prawa dokonaną w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2019r., w sprawie II CSK 419/18, w związku z tym przy dokonywaniu ustaleń prawnych w niniejszej sprawie, kierował się ściśle wskazaniami prawnymi Sądu Najwyższego zawartymi w uzasadnieniu powołanego wyroku – zgodnie zart. 39820k.p.c.
Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 16 października 2019r. w sprawie o sygn. akt II CSK 419/18, uchylił zaskarżony wyrok w pkt 2 i 3 i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Przede wszystkim za trafny należało uznać zarzut naruszeniaart. 290 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. Prawo upadłościowe i naprawcze(dalej takżeP.u.n.) poprzez zasądzenie przez Sąd I instancji roszczenia powoda w całości, bez rozważania, czy wierzytelność wekslowa jest objęta układem.
Zgodnie z art. 290 ust. 1 cyt. ustawy – układ wiąże wszystkich wierzycieli, których wierzytelności według ustawy objęte są układem, choćby nie zostały umieszczone na liście. Bez znaczenia jest tytuł prawny wierzytelności - może to być każdy stosunek prawny lub zdarzenie uzasadniające wierzytelność. Bez znaczenia jest także sformalizowany akt w postaci umieszczenia wierzycieli na liście wierzytelności.
W toku niniejszego postępowania przedstawiono odpis postanowienia Sądu(...)wP.z dnia 7 marca 2016r. sygn. akt XI GU 123/14, obejmującego m.in. zatwierdzenie układu pozwanego przyjętego na wstępnym zgromadzeniu wierzycieli w dniach 17 i 26 marca 2015r., a także dotyczącego ogłoszenia upadłości układowej pozwanego wraz ze stwierdzeniem prawomocności z dniem 14 grudnia 2016r.
Co prawda przepis art. 290 ust. 1 cyt. ustawy został uchylony przez art. 428 pkt 163 ustawy z dnia 15 maja 2015r. Prawo restrukturyzacyjne (dalej także Pr.R..) z dniem 1 stycznia 2016r., jednak należało uwzględnić treść art. 449 Prawa restrukturyzacyjnego, który przewidywał, że w sprawach, w których przed dniem wejścia w życie ustawy wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, należało stosować przepisy dotychczasowe.
Wnioski o ogłoszenie upadłości dłużnika(...) Spółka AkcyjnawP.zostały przez wierzycieli złożone w dniach 14 i 16 maja 2014r., natomiast przez dłużnika w dniu 14 lipca 2014r., a zatem przed 1 stycznia 2016r., czyli przed wejściem w życie Prawa restrukturyzacyjnego.
Powyższe ustalenie oznacza, że na podstawie art. 449 Pr.restr. do „sprawy”, przez co trzeba rozumieć postępowanie upadłościowe pozwanej spółki, należało stosować przepisy dotychczasowe. Nie ulega wątpliwości, że do przepisów tych zalicza się również art. 290 P.u.n, który regulował zakres podmiotowy związania skutkami przyjętego układu. Zasada dalszego stosowania dotychczasowych przepisów nie ogranicza się wyłącznie do kwestii proceduralnych, ale obejmuje również skutki zawartego układu.
Artykuł 290 P.u.n.ma co prawda w aktualnym stanie prawnym odpowiednik w postaciart. 166Pr.restr., który sformułowany został w bardzo zbliżony sposób jednakże podstawa zastosowania tego przepisu nie byłaby możliwa, gdyż odnosi się on do przewidzianego obecnie postępowania restrukturyzacyjnego, które należy odróżnić od postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu przewidzianego w przepisach obowiązujących przed 1 stycznia 2016 r.
Sąd Apelacyjny za uzasadniony uznał zatem zarzut naruszeniaart. 290 ust. 1 P.u.n., zgodnie z którym układ wiąże wszystkich wierzycieli, których wierzytelności według ustawy objęte są układem, choćby nie zostały umieszczone na liście. Wyjątek zart. 290 ust. 2ww. ustawy odnosi się wyłącznie do wierzycieli, których upadły umyślnie nie ujawnił i którzy w postępowaniu nie uczestniczyli. Przyjęcie układu powoduje skutek w odniesieniu do objętych nim wierzytelności. W przypadku zmniejszenia wysokości wierzytelności przewidzianej do spłaty skutek ten jest rozumiany bądź jako ograniczenie możliwości żądania przymusowego zaspokojenia, przy przyjęciu, że pozostała część wierzytelności staje się zobowiązaniem naturalnym, bądź wprost jako zmniejszenie wysokości wierzytelności (wyroki SN z 15 marca 2013r., V CSK 416/120; z 12 kwietnia 2013r., IV CSK 591/12; z 26 stycznia 2018 r., II CSK 468/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 7; uchwała SN z 15 stycznia 1997 r., III CZP 123/96, OSNC 1997, nr 5, poz. 48; wyrok SN z 21 października 1998r., II CKN 12/98; uchwała SN z 5 marca 2009r., III CZP 3/09, OSNC 2010, nr 1, poz. 1).
Nie ulega wątpliwości, że sąd uwzględniając powództwo o zapłatę po prawomocnym zatwierdzeniu układu, nie może zaniechać wyjaśnienia, czy układ wpłynął na treść dochodzonej wierzytelności, zaś w razie pozytywnego rozstrzygnięcia tej kwestii może zasądzić wyłącznie kwotę wynikającą z układu (uchwała SN z 15 stycznia 1997 r., III CZP 123/96, OSNC 1997, nr 5, poz. 48; wyroki SN z 2 października 2003 r., V CK 267/02; z 21 października 1998 r., II CKN 12/98; z 29 lutego 2008 r., V CSK 398/07).
Wobec przedstawienia w toku niniejszego postępowania postanowienia Sądu Rejonowego Poznań – Stare Miasto wP.z dnia 7 marca 2016r. obejmującego m.in. ogłoszenie upadłości dłużnika(...) Spółka Akcyjnaz siedzibą wP.z możliwością zawarcia układu z wierzycielami oraz obejmującego zatwierdzenie układu przyjętego na wstępnym zgromadzeniu wierzycieli w dniach 17 i 26 marca 2015r. wraz ze stwierdzeniem prawomocności z dniem 14 grudnia 2016r., nie ma wątpliwości, że postanowienie zatwierdzające układ stało się prawomocne, a zatem konieczne jest rozważanie, czy wierzytelność dochodzona w sprawie była objęta układem, a jeśli tak to z jakim skutkiem.
Kwestia wierzytelności objętych układem regulowana była wart. 272 ust. 1 i 3 P.u.n., który - podobnie jakart. 290 P.u.n.- należało stosować w postępowaniu upadłościowym prowadzonym nadal po 1 stycznia 2016 r. na podstawieart. 449Pr.restr.Artykuł 272 ust. 1 P.u.n.stanowił, że układ obejmuje wierzytelności powstałe przed dniem ogłoszenia upadłości dłużnika, natomiastust. 3tego przepisu przewidywał, że układem obejmuje się także wierzytelności zależne od warunku, jeżeli warunek ziścił się w czasie wykonywania układu.
Przy stosowaniu tych przepisów należy jednak wziąć pod uwagę, że układ został przyjęty na wstępnym zgromadzeniu wierzycieli uregulowanym w nieobowiązującym już obecnieDziale V Tytułu II Części pierwszej Prawa upadłościowego i naprawczego(art. 44 - 50 P.u.n.). Odnoszący się do wstępnego zgromadzenia wierzycieliart. 48 P.u.n.nakazywał stosowanie przepisów tytułu VI, w tymart. 272 P.u.n., jedynie odpowiednio, a więc z modyfikacjami uwzględniającymi specyfikę wstępnego zgromadzenia wierzycieli.
W związku z tym przedmiotem rozstrzygnięcia jest ustalenie prawnie relewantnej chwili, w której wierzytelność dochodzona pozwem powinna istnieć, aby mogła zostać objęta układem oraz ocena istnienia wierzytelności dochodzonej przez powoda w tym kontekście.
Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że wierzytelność wekslowa objęta pozwem powstała w dniu wystawienia weksla in blanco przez pozwanego i wydania go powodowi, a zatem w dniu 10 lipca 2014r., co oznacza, że wierzytelność ta jest objęta układem przyjętym na wstępnym zgromadzeniu wierzycieli w dniach 17 i 26 marca 2015r.
Sąd Odwoławczy podziela pogląd, że zobowiązanie z weksla in blanco powstaje w chwili podpisania weksla przez wystawcę w celu zobowiązania się wekslowo i wydania dokumentu weksla in blanco remitentowi. Samo podpisanie weksla in blanco w zamiarze zaciągnięcia zobowiązania wekslowego nie stwarza zatem jeszcze zobowiązania wekslowego. Do powstania zobowiązania wekslowego konieczne jest wydanie dokumentu remitentowi. Jest to zgodne z teorią umowną powstania zobowiązania wekslowego.
Zobowiązanie wekslowe z weksla in blanco powstaje z chwilą złożenia własnoręcznego podpisu w celu zobowiązania się wekslowo i wręczenia weksla, ale z tym zastrzeżeniem, że do czasu całkowitego uzupełnienia weksla zobowiązanie nie jest w pełni ukształtowane. Przyjmuje się, że zobowiązanie wekslowe należy uznać za istniejące ex tunc, czyli od chwili wydania weksla (wyrok SN z 21 września 2006r. I CSK 130/06).
Pozostaje to w zgodzie z niekwestionowanym stanowiskiem, że w chwili zaciągnięcia zobowiązania nie muszą być określone jeszcze wszystkie parametry dotyczące spełnienia świadczenia.
W kontekście weksla in blanco należy więc przyjąć, że w chwili wydania weksla niezupełnego dochodzi do zaciągnięcia zobowiązania wekslowego, przy czym jest ono jeszcze nieukształtowane. Uzupełnienie weksla stanowi warunek realizacjipraw wekslowychz weksla wydanego w stanie niezupełnym (postanowienie SN z 13 lutego 2009 r., II CSK 452/08).
Uwzględniając poczynione wyżej rozważania Sąd Apelacyjny uznał, że wierzytelność objęta pozwem powstała w dniu wystawienia weksla in blanco przez pozwanego i wydania go powodowi, a zatem w dniu 10 lipca 2014r., co oznacza, że wierzytelność ta jest objęta układem  przyjętym na wstępnym zgromadzeniu wierzycieli w dniach 17 i 26 marca 2015r.
Skoro zaś kwestia objęcia układem wierzytelności dochodzonej pozwem została rozstrzygnięta pozytywnie, należało rozważyć, czy układ wiąże powoda w świetleart. 290 ust. 2 P.u.n., zgodnie z którym układ nie wiąże wierzycieli, których upadły umyślnie nie ujawnił i którzy w postępowaniu nie uczestniczyli. W ocenie Sądu Odwoławczego opisane wyżej przesłanki nie zostały przez powoda wykazane, co oznacza, że powód jest związany układem.
Przechodząc następnie do oceny jaki wpływ miało zawarcie układu na treść i możliwość dochodzenia wierzytelności objętej pozwem, Sąd Apelacyjny dokonał szczegółowej analizy treści układu.
W rezultacie Sąd II instancji uznał, że wierzytelność powoda wynikająca z weksla in blanco należy do kategorii VII, która dotyczy „pozostałych wierzycieli niewymienionych w innych kategoriach, nieposiadających zabezpieczenia rzeczowego, których wierzytelności główne przekraczają kwotę 10.000 zł na dzień 31.12.2014r., a w przypadku wierzycieli, których wierzytelności powstały po tej dacie – na dzień zawarcia układu (wierzyciele kategorii VII)”.
Wierzytelność ta nie należy do żadnej z pozostałych kategorii I, II, III, IV, V, Va, VI, VIII i IX, gdyż powód nie należy do grup opisanych w nich wierzycieli, w szczególności nie jest obligatariuszem, akcjonariuszem, wierzycielem finansującym z tytułu kredytu bankowego, nie jest tez drobnym wierzycielem ani pracownikiem dłużnika.
Nie można się przy tym zgodzić z pozwanym, że wierzytelność powoda nie mieści się w żadnej kategorii interesu, co oznaczałoby zdaniem pozwanego, że wierzytelność ta uległa umorzeniu w całości, zgodnie z lit. „g.” zasad ogólnych układu.
Sąd Apelacyjny uznał bowiem, że wbrew zarzutowi pozwanego wierzytelność powoda wynikająca z weksla in blanco należy do kategorii VII, jest to bowiem wierzytelność nieposiadająca zabezpieczenia rzeczowego, przekraczająca kwotę 10.000 zł, a nadto nie należy do żadnej z pozostałych kategorii.
Wierzytelność wekslowa nie została zabezpieczona rzeczowo hipoteką na nieruchomościach dłużnika wekslowego(...) S.A.wP.. Rzeczowe zabezpieczenie hipoteką dotyczyło wierzytelności z tytułu robót budowlanych na majątku(...) S.K.A wP.oraz(...) S.K.A. W konsekwencji wierzytelność powoda wynikająca z weksla in blanco należy do kategorii VII, która określając sposób zaspokojenia wskazuje, że przewidywane jest zaspokojenie 80 % wierzytelności głównej, w osiemnastu równych ratach miesięcznych, przy czym termin płatności pierwszej raty nastąpi pierwszego dnia po upływie szóstego miesiąca kalendarzowego następującego po miesiącu, w którym dojdzie do uprawomocnienia się postanowienia w sprawie zatwierdzenia układu. Wierzytelności uboczne oraz wierzytelności, które były wierzytelnościami ubocznymi, przed pełną spłatą wierzytelności głównej podlegają 100 % umorzeniu.
Uwzględniając powyższe zasady zaspokojenia wierzytelności, Sąd Apelacyjny ustalił, że skoro wierzytelności uboczne w postaci odsetek skapitalizowanych w kwocie 86.027,68 zł w ramach kwoty 5.008.785,70 zł, jakiej ostatecznie domagała się strona powodowa, podlegały umorzeniu w całości, to wierzytelność główna wynosi 4.922.758,02 zł.
Z kolei 80 % wierzytelności głównej 4.922.758,02 zł wynosi 3.938.206,40 zł. Wysokość każdej z osiemnastu rat miesięcznych wynosi 218.789,24 zł.
Postanowienie Sądu Rejonowego w Poznaniu w sprawie zatwierdzenia układu – jak wskazywano wyżej – stało się prawomocne z dniem 14 grudnia 2016r.
Zgodnie z zasadami zaspokojenia wierzytelności kategorii VII, zaspokojenie wierzytelności nastąpi w osiemnastu równych ratach miesięcznych, przy czym termin płatności pierwszej raty nastąpi pierwszego dnia po upływie szóstego miesiąca kalendarzowego następującego po miesiącu, w którym dojdzie do uprawomocnienia się postanowienia w sprawie zatwierdzenia układu, tj. 14 grudnia 2016r., czyli od 1 lipca 2017r.
W konsekwencji Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w pkt I na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.i obniżył zasądzoną od pozwanego na rzecz powoda kwotę 5.008.785,70 zł do kwoty 3.938.206,40 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie:
a) od kwoty 218.789,24 zł od 1 lipca 2017 r. do dnia zapłaty;
b) od kwoty 218.789,24 zł od 1 sierpnia 2017 r. do dnia zapłaty;
c) od kwoty 218.789,24 zł od 1 września 2017 r. do dnia zapłaty;
d) od kwoty 218.789,24 zł od 1 października 2017 r. do dnia zapłaty;
e) od kwoty 218.789,24 zł od 1 listopada 2017 r. do dnia zapłaty;
f) od kwoty 218.789,24 zł od 1 grudnia 2017 r. do dnia zapłaty;
g) od kwoty 218.789,24 zł od 1 stycznia 2018 r. do dnia zapłaty;
h) od kwoty 218.789,24 zł od 1 lutego 2018 r. do dnia zapłaty;
i) od kwoty 218.789,24 zł od 1 marca 2018 r. do dnia zapłaty;
j) od kwoty 218.789,24 zł od 1 kwietnia 2018 r. do dnia zapłaty;
k) od kwoty 218.789,24 zł od 1 maja 2018 r. do dnia zapłaty;
l) od kwoty 218.789,24 zł od 1 czerwca 2018 r. do dnia zapłaty;
m) od kwoty 218.789,24 zł od 1 lipca 2018 r. do dnia zapłaty;
n) od kwoty 218.789,24 zł od 1 sierpnia 2018 r. do dnia zapłaty;
o) od kwoty 218.789,24 zł od 1 września 2018 r. do dnia zapłaty;
p) od kwoty 218.789,24 zł od 1 października 2018 r. do dnia zapłaty;
r) od kwoty 218.789,24 zł od 1 listopada 2018 r. do dnia zapłaty;
s) od kwoty 218.789,24 zł od 1 grudnia 2018 r. do dnia zapłaty,
a oddalając powództwo co do kwoty 1.070.579,30 zł oraz co do ustawowych odsetek za opóźnienie za okres od 30 czerwca 2016 r. do wyżej wymienionych dat.
Zmiana rozstrzygnięcia merytorycznego wpkt Iskutkowała zmianą orzeczenia o kosztach postępowania wpkt IIIw ten sposób, że obniżono zasądzoną od pozwanego na rzecz powoda kwotę 86.717 zł do kwoty 72.717 zł, stosunkowo rozdzielając te koszty zgodnie zart. 100 k.p.c.
W pozostałym zakresie apelacja nie była zasadna, dlatego na podstawieart. 385 k.p.c.Sąd Apelacyjny orzekł o jej oddaleniu.
Jak już wyżej wskazywano - nie zasługiwała na aprobatę argumentacja pozwanego, że wierzytelność powoda nie mieści się w żadnej kategorii interesu, co oznacza, że wierzytelność ta uległa umorzeniu w całości, zgodnie z lit. „g.” zasad ogólnych układu. Wierzytelność powoda należy bowiem do kategorii VII.
Ponadto błędny był zarzut naruszeniaart. 65 § 1 i 2 k.c., Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sadu Okręgowego i Sądu Apelacyjnego z 14 grudnia 2017 r., że zgodnie z treścią deklaracji do weksla in blanco z 10 lipca 2014 r., wypełnienie weksla przez remitenta zależało jedynie od dwóch okoliczności: upływu terminu 30 sierpnia 2015 r. oraz niezrealizowania przez spółkę-córkę wystawcy ((...)wP.) warunków ugody z 24 września 2013 r. Przesłanki te zostały spełnione, gdyż weksel został wypełniony po dniu 30 sierpnia 2015r., a(...)wP.nie zrealizowała warunków ugody. Z tego względu wypełnienie weksla zgodnie z deklaracją wekslową nie budzi wątpliwości.
Mając to wszystko na uwadze Sąd Apelacyjny zgodnie zart. 386 § 1 k.p.c.i385 k.p.c.orzekł jak w pkt I i II sentencji niniejszego rozstrzygnięcia.
Co do kosztów, Sąd Apelacyjny obniżył zasądzoną przez Sąd Okręgowy od pozwanego na rzecz powoda kwotę 86.717 zł do kwoty 72.717 zł, ponieważ powód ostatecznie wygrał spór przed Sądem Okręgowym w 42%, a nie 53%.
O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Apelacyjny orzekł w punkcie III sentencji wyroku na podstawieart. 100 k.p.c., koszty w postępowaniu odwoławczym stosunkowo rozdzielając i z tego tytułu zasądzając od powoda na rzecz pozwanego kwotę 11.500 zł. Zasądzając powyższą kwotę Sąd Apelacyjny uwzględnił koszty poniesione przez strony w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym (apelacja pozwanego została uwzględniona w 20%).
Mikołaj Tomaszewski Jacek Nowicki Elżbieta Fijałkowska