Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I AGa 532/18
Data wyroku: 2019-12-04 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Wojciech Żukowski, Regina Kurek, Jan Kremer
Słowa kluczowe: Ubezpieczenie majątkowe
Podstawa prawna: art 805, 822 i 65 kc

Sygn. akt I AGa 532/18

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 4 grudnia 2019 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Jan Kremer (spr.)

Sędziowie:

SSA Regina Kurek
SSO (del.) Wojciech Żukowski

Protokolant:

sekr. sądowy Krzysztof Malinowski

po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2019 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwa(...) Spółki z o.o.wK.
przeciwko(...) S.A.(...)T.wS.

o zapłatę
na skutek apelacji strony pozwanej
od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie
z dnia 5 września 2018 r. sygn. akt IX GC 962/15
1. oddala apelację;
2. zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 8.100 zł (osiem tysięcy sto złotych) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.
SSO (del.) Wojciech Żukowski SSA Jan Kremer SSA Regina Kurek
Sygn akt I AGa532/18

UZASADNIENIE
Strona powodowa(...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibą wK.wniosła o zasądzenie od strony pozwanej(...) spółki akcyjnejz siedzibąS.kwoty 689.976,16 zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 25 listopada 2012 r. do dnia zapłaty oraz o zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych w dniu 16 października 2015 r.
W uzasadnieniu powód podniósł, że w trakcie realizacji przez stronę powodową inwestycji związanej z rozbudową oczyszczalni ścieków doszło w dniu 20 października 2012 r. do osunięcia się mas ziemi na istniejącą oczyszczalnię ścieków, w wyniku czego oczyszczalnia uległa uszkodzeniu. Osunięcie się mas ziemi było wynikiem zaniedbania ze strony powodowej, wynikłego z niezainstalowania tzw. ścianki szczelnej. Strona powodowa naprawiła szkodę. Łączna wysokość udokumentowanych kosztów naprawy wyniosła 689.976,16 zł. Część z faktur obejmujących prace naprawcze została wystawiona na spółkę(...)spółkę jawną, która w wyniku ustaleń ze stroną powodową usuwała część szkód. Strona powodowa zgłosiła szkodę stronie pozwanej, z którą łączyła ją umowa ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej lub użytkowania mienia. Strona pozwana odmówiła przyjęcia odpowiedzialności i wypłaty odszkodowania powołując się na § 8 ust. 1 pkt 8 ogólnych warunków ubezpieczenia (OWU), zgodnie z którym zakres ubezpieczenia nie obejmuje odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe wskutek osiadania gruntu, osunięcia się ziemi, zalania przez wody stojące lub płynące, a także wskutek cofnięcia się cieczy w systemach kanalizacyjnych. Strona powodowa nie podzieliła stanowiska strony pozwanej, zdaniem strony powodowej powołane postanowienie OWU dotyczyło działania siły wyższej (samoistnego osunięcia się ziemi), a nie osunięcia się ziemi na skutek niedbałego wykonywania robót ziemnych przez stronę powodową.
W odpowiedzi na pozew strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości i o zasądzenie od strony powodowej na jej rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu strona pozwana podniosła brak legitymacji czynnej po stronie powodowej. Zgodnie bowiem z umową łączącą stronę powodową z jej podwykonawcą(...)spółkę jawną, to podwykonawca miał ponosić odpowiedzialność za wszelkie szkody powstałe w trakcie wykonywania robót. Na podstawie umowy ubezpieczenia strona pozwana nie mogła ponosić odpowiedzialności za szkody wyrządzone stronie powodowej, a jedynie za szkody wyrządzone przez stronę powodową. Strona pozwana podniosła przy tym, że niemalże wszystkie faktury dołączone do pozwu na okoliczność wysokości poniesionej szkody zostały wystawione na(...)spółkę jawną. Strona powodowa również nie wykazała, że dokonała płatności wynikających z faktur dołączonych do pozwu. W konsekwencji powództwo powinno być oddalone. Z ostrożności procesowej strona pozwana podniosła, że zgodnie z § 8 ust. 1 pkt 8 OWU z zakresu odpowiedzialności strony pozwanej zostały wyłączone szkody wynikłe z osunięcia się ziemi, przy czym bez znaczenia było, czy osunięcie się ziemi było wynikiem siły wyższej, czy wykonywanych prac przez ubezpieczonego. Niezależnie od tego strona powodowa nawet nie wykazała, że osuniecie się ziemi było wynikiem zaniedbań z jej strony. Gdyby strona powodowa wykazała, że szkoda była wynikiem jej działania, to należałoby rozważyć, czy takie zachowanie było umyślne (za szkodę wyrządzoną umyślnie przez ubezpieczonego strona pozwana nie ponosiła odpowiedzialności). Z ostrożności procesowej strona pozwana podniosła również zarzut rażącego zawyżenia wysokości poniesionej szkody. Strona powodowa nie wykazała konieczności wykonania szeregu prac i użycia materiałów do naprawienia szkody. Strona pozwana zarzuciła, że zakres prac naprawczych pokrywał się z zakresem prac koniecznych do zrealizowania inwestycji. Strona pozwana podniosła, że strona powodowa przyczyniła się do powstania szkody w 100 %. Strona pozwana zakwestionowała również początkowy termin naliczania odsetek od kwoty odszkodowania z uwagi na istniejące niejasności dotyczące odpowiedzialności strony pozwanej i wysokości szkody najwcześniejszym możliwym terminem do naliczania odsetek mógłby być dzień wydania wyroku w niniejszej sprawie.
Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo w znacznej części po ustaleniu, że strony zawarły w dniu 23 sierpnia 2012 r. umowę ubezpieczenia na okres od 24 sierpnia 2012 r. do 23 sierpnia 2013 r. Przedmiotem ubezpieczenia była odpowiedzialność cywilna z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej i posiadania oraz użytkowania mienia z wyłączeniem odpowiedzialności cywilnej za produkt. Dodatkowo objęto ubezpieczeniem dostawę urządzeń i montaż oczyszczalni ścieków. W umowie ustalono franszyzę redukcyjną w wysokości 200 zł. Integralną częścią umowy były ogólne warunki ubezpieczenia (OWU).
Zgodnie z OWU: przedmiotem ubezpieczenia jest odpowiedzialność cywilna osób objętych ubezpieczeniem za szkody na osobie lub w mieniu wyrządzone poszkodowanym w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej wskazanej w umowie ubezpieczenia w zakresie ryzyk wskazanych w umowie (§ 5 ust. 1); ponadto zakresem ubezpieczenia objęte są szkody wyrządzone nieumyślnie, w tym w skutek rażącego niedbalstwa (§ 5 ust. 2); zakres ubezpieczenia nie obejmuje odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe m.in. wskutek osiadania gruntu, osunięcia się ziemi, zalania przez wody stojące lub płynące, a także wskutek cofnięcia się cieczy w systemach kanalizacyjnych (§ 8 ust. 1 pkt 8); odszkodowanie pomniejszone jest o franszyzę redukcyjną (§ 27 ust. 2); za franszyzę redukcyjną uważa się określoną w procentach lub kwotowo wartość redukującą łączne świadczenia ubezpieczeniowe z tytułu jednego wypadku, dotyczące szkód w mieniu (§ 4 pkt 2).
Strona powodowa zawarła w dniu 9 lipca 2012 r. umowę zJ. G., na podstawie której miała wykonać, jako podwykonawca, roboty polegające na rozbudowie oczyszczalni ścieków w miejscowościB.za wynagrodzeniem w wysokości 1.728.150 zł brutto. Inwestorem była GminaB..
Następnie strona powodowa zawarła w dniu 8 października 2012 r. z(...)spółką jawna umowę o dalsze podwykonawstwo.
W toku realizacji inwestycji, w dniu 20 października 2012 r. doszło do osunięcia się ziemi i powstania w związku z tym szkód.
Strona powodowa zgłosiła zdarzenie stronie pozwanej, w wyniku czego strona pozwana przeprowadziła postępowanie likwidacyjne. W toku postępowania został sporządzony raport ze szkody, w którym:
opisano zakres uszkodzeń (uszkodzono dwa zbiorniki, komorę ankosyczną, ich wyposażenie, rurociągi technologiczne, instalację elektryczną, prowadnice i inne);
jako przyczynę szkody wskazano brak montażu ścianki szczelnej w miejscu wykopu, co spowodowało osunięcie się mas ziemi w ilości około 1.000 m3, pomimo wypełnienia wykopu urobkiem.
W piśmie z 12 listopada 2012 r. strona pozwana odmówiła przyjęcia odpowiedzialności odszkodowawczej w ramach zawartej umowy ubezpieczenia. W uzasadnieniu potwierdziła, że przyczyną uszkodzenia istniejącej oczyszczalni ścieków było osunięcie się mas ziemi na skutek braku montażu ścianki szczelnej w miejscu wcześniej przeprowadzonego wykopu. Strona pozwana wskazała, że zgodnie z § 8 ust. 1 pkt 8 OWU z zakresu ubezpieczenia wyłączone są szkody powstałe wskutek osunięcia się ziemi.
Pomimo wezwań do zapłaty i wymiany korespondencji przedsądowej strona pozwana podtrzymała swoje stanowisko i odmówiła wypłaty odszkodowania. Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że przedmiotem umowy z 8 października 2012 r. zawartej między stroną powodową a(...)sp. j. było wykonanie jedynie części zakresu prac na inwestycji:(...)sp. j. miała wykonać rurociągi technologiczne i wyposażenie technologiczne wewnątrz zbiorników, wykonać roboty elektryczne, instalację wodnokanalizacyjną i wentylacji wewnątrz budynku oraz ogrodzenie oczyszczalni.
Prace ziemne, w wyniku których doszło do osunięcia się ziemi, były wykonywane przez stronę powodową, a nie przez(...)sp. j.
Przyczyną osunięcia się ziemi było nienależyte zabezpieczenie wykopów poprzez brak umieszczenia ścianki szczelnej. Dokumentacja projektowa przewidywała zabezpieczenie wykopów ścianką szczelną, podczas gdy strona powodowa zabezpieczyła wykopy szalunkami z desek i kantówek.
W wyniku osunięcia się ziemi w ilości około 1.000 m3zostały uszkodzone elementy istniejącej oczyszczalni ścieków (uszkodzono dwa zbiorniki, komorę ankosyczną, ich wyposażenie, rurociągi technologiczne, instalację elektryczną, prowadnice i inne).
Strona powodowa naprawiła szkodę poprzez wykonanie prac naprawczych. Prace naprawcze trwały kilka miesięcy, przy uwzględnieniu przerw z powodu niekorzystnych warunków atmosferycznych i z powodu oczekiwania na dostawę nowych zbiorników.
W ramach naprawy strona powodowa pierwotnie wydzierżawiła ściankę szczelną w celu zabezpieczenia prac. Ostatecznie strona powodowa podjęła decyzję o pozostawieniu ścianki szczelnej, przy czym koszt dzierżawy został zaliczony na poczet ceny zakupu ścianki.
Część prac naprawczych strona powodowa wykonała we własnym zakresie, a część powierzyła spółce(...)sp. j. na podstawieaneksu nr (...)do umowy z 8 października 2012 r. za dodatkowym wynagrodzeniem w wysokości 414.195,70 zł brutto.
Koszt usunięcia skutków osunięcia się ziemi wyniósł łącznie 689.976,16 zł brutto (578.476,58 zł netto).
Biegły sądowyD. K.w wykonanej opinii na zlecenie sądu potwierdził, że osunięcie się ziemi było wynikiem braku zabezpieczenia wykopu ścianką szczelną. Zabezpieczenie wykopu zastosowane przez stronę powodową okazało się niewystarczające i było wynikiem niedbalstwa.
Biegły sądowy dokonał własnej kalkulacji kosztów robót niezbędnych do naprawienia szkody, przy czym biegły uwzględnił koszt montażu i demontażu ścianki szczelnej, w przeciwieństwie do strony powodowej, która poniosła koszt montażu, dzierżawy i zakupu ścianki szczelnej. Biegły na podstawie własnej kalkulacji oszacował koszt naprawy na kwotę 658.655,73 zł netto. Biegły jednocześnie potwierdził zasadność kosztów poniesionych przez stronę powodową.
Odszkodowanie dochodzone przez stronę powodową obejmowało wyłącznie prace
naprawcze i nie obejmowało prac, jakie strona powodowa miała wykonać na podstawie umowy z 9 lipca 2012 r. W zakresie okoliczności spornych Sąd ustalił stan faktyczny na podstawie dokumentów, zeznań świadkówA. Z.iP. C., a także na podstawie opinii biegłego sądowegoD. K..
Autentyczność i prawdziwość dokumentów nie budziła wątpliwości Sądu. Autentyczność dokumentów nie była kwestionowana przez strony. Prawdziwość dokumentów nie była kwestionowana przez stronę powodową. Natomiast strona pozwana kwestionowała prawdziwość niektórych z dokumentów względnie okoliczności mogących wynikać z dokumentów przedłożonych przez stronę powodową wobec tego należy podnieść, co następuje.
Porównanie umów z 9 lipca 2012 r., z 8 października 2012 r., oferty z 4 sierpnia 2012 r. i pisma strony powodowej z 6 września 2012 r. prowadziło do wniosku, że przedmiotem umowy z 8 października 2012 r. zawartej między stroną powodową a(...)sp. j. było wykonanie jedynie części zakresu prac na inwestycji,(...)sp. j. miała wykonać rurociągi technologiczne i wyposażenie technologiczne wewnątrz zbiorników, wykonać roboty elektryczne, instalację wodnokanalizacyjną i wentylacji wewnątrz budynku oraz ogrodzenie oczyszczalni. Zasadnicze prace, w tym prace ziemne, w wyniku których doszło do osunięcia się ziemi, były wykonywane przez stronę powodową, a nie przez(...)sp. j. Sam fakt ogólnego opisu przedmiotu umowy z 8 października 2012 r. nie mógł świadczyć o tym, że spółka(...)sp. j. miała wykonać cały zakres robót, ogólne wskazanie przedmiotu umowy było wynikiem wzajemnego zaufania stron umowy z uwagi na powiązania między nimi. Już sama wartość wynagrodzeń wskazanych w umowach z 9 lipca 2012 r. i z 8 października 2012 r. prowadziła do wniosku, że strona powodowa powierzyła spółce(...)sp. j. jedynie część prac. Ponadto zawarcie umowy z 8 października 2012 r. z(...)sp. j. było wynikiem przyjęcia ofert tej spółki z 4 sierpnia 2012 r. a w ofercie wskazano zakres prac (nie było to cały zakres prac i w szczególności nie były to prace ziemne). Ponadto świadkowieA. Z.iP. C.potwierdzili, że spółka(...)sp. j. wykonywała tylko część zakresu prac powierzonych uprzednio stronie powodowej przez generalnego wykonawcę.
Strona pozwana wprost nie kwestionowała raportu ze szkody, ale w odpowiedzi na pozew zarzuciła stronie powodowej niewykazanie, że szkoda była wynikiem montażu ścianki szczelnej i niewykazania zakresu szkody i naprawy. Tymczasem z raportu szkody sporządzonego w toku likwidacji szkody przez stronę pozwaną i podpisanego przez przedstawiciela strony pozwanej wynikała przyczyna osunięcia się ziemi (brak ścianki szczelnej), zakres uszkodzeń i ogólny zakres naprawy. Treść raportu ze szkody nie budziła wątpliwości Sądu, a ponadto okoliczności wynikające z raportu ze szkody zostały potwierdzone wpisem do dziennika budowy, a także przez świadkówA. Z.iP. C.oraz zostały pozytywnie zweryfikowane przez biegłego sądowegoD. K..
Porównanie oferty z 4 sierpnia 2012 r., umowy z 8 października 2012 r,aneksu nr (...)do umowy z 8 października 2012 r. i protokołu odbioru z 19 czerwca 2013 r. prowadziło do wniosku, że zwiększone aneksem wynagrodzenie obejmowało prace naprawcze, jakie w części miała wykonać spółka(...)sp. j. w wyniku osunięcia się ziemi. Wprawdzie waneksie nr (...)nie wskazano wprost, że zwiększone wynagrodzenie obejmuje wykonanie prac naprawczych. Niemniej jednak w aneksie wspomniano, że zmiana (zwiększenie) wynagrodzenia jest wynikiem osunięcia się mas ziemi.
Ponadto w protokole odbioru z 19 czerwca 2013 r. wyraźnie dokonano podziału wartości wykonanych prac na roboty budowlano- montażowe w zakresie techniki i elektryki (objęte pierwotną umową) i na roboty związane z usuwaniem skutków osunięcia się mas ziemi na terenie oczyszczalni ścieków (wartość tych drugich prac wskazana w kwocie netto zasadniczo odpowiadała wartości brutto wskazanej w aneksie). Fakt powierzenia spółce(...)sp. j. części prac naprawczych został ponadto potwierdzony w zeznaniach świadkówA. Z.iP. C..
Wbrew zarzutom strony pozwanej prawdziwość okoliczności wynikających z faktur i rachunków za prace naprawcze, wystawionych na stronę powodową i spółkę(...)sp. j. nie budziła wątpliwości. Jak już wyżej wskazano strona powodowa powierzyła spółce(...)sp. j. wykonanie części prac naprawczych na podstawieaneksu nr (...)do umowy. Celem wykazania zasadności roszczenia dochodzonego pozwem strona powodowa dołączyła faktury źródłowe wystawione przez osoby trzecie na(...)sp. j. za prace objęteaneksem nr (...)tak, aby uwiarygodnić zasadność roszczenia, w tym jego wysokość. Należy dodać, że odszkodowanie dochodzone pozwem w części dotyczących prac naprawczych wykonanych przez(...)sp. j. obejmuje wyłącznie sumę kwot wynikających z tych faktur źródłowych, a nie wyższą kwotę wynagrodzenia ustalonego waneksie nr (...)do umowy. Należy dodać, że biegły sądowyD. K.potwierdził zasadność kosztów naprawy poniesionych przez stronę powodową.
Przedmiotem sporu między stronami była również interpretacja ogólnych warunków ubezpieczenia w zakresie wyłączenia odpowiedzialności przewidzianej w § 8 ust. 1 pkt 8 (więcej na ten temat w dalszej części uzasadnienia, w rozważaniach prawnych).
Sąd dał w całości wiarę zeznaniom świadkówA. Z.iP. C.. Ich zeznania były przekonywujące, logiczne i spójne. Pokrywały się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym w postaci dokumentów.
Podstawą ustaleń faktycznych była pisemna opinia biegłego sądowegoD. K.z 27.12.2017 r. wraz z kalkulacją naprawy oraz ustne wyjaśnienia do opinii złożone przez biegłego sądowego na rozprawie w dniu 05.09.2018 r. z pewnymi zastrzeżeniami. Wydanie opinii zostało poprzedzone wykonaną przez biegłego analizą zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz sporządzeniem własnego kosztorysu naprawy w celu zweryfikowania zakresu i wysokości kosztów naprawy. Opinia biegłego była należycie uzasadniona. Wnioski wynikające z opinii były jasne i kategoryczne. Sąd miał jedynie dwa zastrzeżenia do opinii biegłego, niemające jednak wpływu na przydatność opinii do rozstrzygnięcia sprawy. Po pierwsze, biegły stwierdził, że koszty naprawy poniesione przez stronę powodową i dochodzone pozwem były nieco wyższe od kosztów ustalonych przez biegłego i w związki z tym biegły wyjaśnił przyczyny takiej różnicy. Wbrew stanowisku biegłego koszty naprawy poniesione przez stronę powodową i dochodzone pozwem były niższe od kosztów skalkulowanych przez biegłego. Biegły skalkulował koszty w łącznej wysokości 658.655,73 zł netto, a poniesione przez stronę powodową koszty dochodzone pozwem wyrażone w wartości netto wyniosły 578.476,58 zł (689.976,16 zł brutto). Prawdopodobnie przyczyną omyłki biegłego było porównanie kwoty przez niego ustalonej w wysokości netto z kwotą dochodzoną pozwem, wyrażoną w wysokości brutto (689.976,16 zł). Po drugie, w kalkulacji naprawy sporządzonej przez biegłego nie został uwzględniony koszt zakupu ścianki szczelnej, a jedynie koszt montażu i demontażu ścianki szczelnej. W tym miejscu Sąd zwraca uwagę, że przedmiotem sporu między stronami było m. in. zasadność dzierżawy ścianki szczelnej przez okres kilku miesięcy, a następnie jej zakupienie i pozostawienie, a nie zdemontowanie. Z kalkulacji dołączonej do opinii biegłego wynikało, że ustalony przez niego koszt montażu i demontażu ścianki wyniósł łącznie 464.356,06 zł netto (suma kwot z poz. 6 i 7 na str. 10 1 11 kalkulacji). Tymczasem poniesiony przez stronę powodową koszt montażu, dzierżawy i zakupu ścianki szczelnej wyniósł łącznie 323.028 zł netto (suma kwot netto zfaktur VAT nr (...)). W konsekwencji spór co do zasadności dzierżawy ścianki szczelnej przez okres kilku miesięcy, co do zasadności pozostawienia ścianki i związanego z tym jej zakupu i koszty z tym związane były bez znaczenia w tym sensie, że gdyby strona powodowa postąpiła tak, jak oczekiwałaby tego strona pozwana, to koszt z tym związany byłby znacznie większy (o ponad 100.000 zł netto) od kosztów poniesionych przez stronę powodową, co jednoznacznie wynika z porównania powyższych kwot. Ubocznie Sąd zwraca uwagę, że z zeznań świadkówA. Z.iP. C.wynikały przyczyny, dla których prace musiały trwać kilka miesięcy i w związku z tym należało dzierżawić przez ten okres ściankę szczelną i przyczyny, dla których ostatecznie podjęto decyzję o pozostawieniu ścianki szczelnej. Świadkowie ponadto wyjaśnili, że w związku z pozostawieniem ścianki szczelnej w zasadzie strona powodowa nie poniosła większych kosztów, skoro czynsz dzierżawny został zaliczony na poczet zakupu ścianki, a nadto demontaż ścianki pochłonąłby znaczne koszty. Ponadto z kalkulacji naprawy wykonanej przez biegłego i złożonych przez niego wyjaśnień na rozprawie wynikało, że nawet w razie demontażu ścianki należało ponieść koszt zakupu grodzic stalowych (element ścianki szczelnej), albowiem ich ponowne wykorzystanie na innej budowie jest praktycznie niemożliwe (ponowne ich wykorzystanie na innej budowie możliwe byłoby, gdyby był takie same parametry zabezpieczenia). Sąd przy tym zwraca uwagę, że zgodnie z kalkulacją biegłego koszy zakupu grodzic stalowych jest znaczny i wynosi 267.667,20 zł. Podsumowując, strona powodowa zdołała tak zorganizować naprawę i pozyskać materiały i dostawców, że koszty naprawy poniesione przez nią były niższe od kosztów ustalonych przez biegłego i to pomimo dzierżawy ścianki szczelnej i jej zakupu.
Sąd Okręgowy wywiódł, że roszczenie strony powodowej wynika z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zawartej ze stroną pozwaną. Podstawą prawną roszczenia strony powodowej byłart. 822 § 1 k.c., zgodnie z którym przez umowę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej ubezpieczyciel zobowiązuje się do zapłacenia określonego w umowie odszkodowania za szkody wyrządzone osobom trzecim, wobec których odpowiedzialność za szkodę ponosi ubezpieczający albo ubezpieczony.
Przedmiotem umowy ubezpieczenia łączącej strony była odpowiedzialność cywilna z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej i posiadania oraz użytkowania mienia z wyłączeniem odpowiedzialności cywilnej za produkt. Dodatkowo objęto ubezpieczeniem dostawę urządzeń i montaż oczyszczalni ścieków.
Zasadniczym przedmiotem sporu między stronami była interpretacja postanowień ogólnych warunków umowy, a w szczególności interpretacja § 8 ust. 1 pkt 8 OWU. Zgodnie z powołanym paragrafem zakres ubezpieczenia nie obejmuje odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe m.in. wskutek osiadania gruntu, osunięcia się ziemi, zalania przez wody stojące lub płynące, a także wskutek cofnięcia się cieczy w systemach kanalizacyjnych.
Wbrew stanowisku strony pozwanej powołane postanowienie OWU nie dawało podstaw do uznania, że szkoda, jaką musiała naprawić strona powodowa w wyniku zdarzenia z 20 października 2012 r., nie była objęta umową ubezpieczenia. Na wstępie należy podnieść, że przedmiotem ubezpieczenia była odpowiedzialność cywilna za szkody wyrządzone w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej przez stronę powodową, związane w szczególności z robotami dotyczącymi oczyszczalni ścieków.
Taki był cel ubezpieczenia i w szczególności w tym kontekście należało interpretować ogólne warunki ubezpieczenia. Szkoda, jaką wyrządziła strona powodowa, była wynikiem prowadzenia działalności gospodarczej polegającej na rozbudowie oczyszczalni ścieków- w wyniku nienależytego prowadzenia prac (brak odpowiedniego zabezpieczenia wykopu ścianką szczelną) doszło do osunięcia się ziemi, w następstwie czego uległa uszkodzeniu infrastruktura istniejącej oczyszczalni ścieków. W konsekwencji tak powstała szkoda była objęta umową łączącą strony. Szkodę opisaną § 8 ust. 1 pkt 8 OWU wyłączającą odpowiedzialność strony pozwanej, a polegającą na osunięciu się ziemi, należało rozumieć, jako szkodę wynikłą z samoczynnego lub na skutek siły wyższej osunięcia się ziemi, a nie na skutek nienależytego prowadzenia robót przez ubezpieczonego, w wyniku czego doszło do osunięcia się ziemi. Inna interpretacja § 8 ust. 1 pkt 8 OWU byłaby nie do pogodzenia z celem, w jakim zawarto umowę ubezpieczenia. Ponadto, to na stronie pozwanej spoczywał obowiązek należytego opracowania ogólnych warunków umowy. Skoro w § 8 ust. 1 pkt 8 OWU podano „osunięcie się ziemi” bez zdefiniowania okoliczności, w jakich miałoby dojść do takiego zdarzenia, to nie było podstaw do rozszerzenia interpretacji tego postanowienia na wszelkie zdarzenia wynikłe z zachowania się strony powodowej w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej związane lub skutkujące osunięciem się ziemi. W tym kontekście, a także z uwagi na cel umowy należało uznać, że wyłączenie odpowiedzialności strony pozwanej dotyczyłoby samoczynnego osunięcia się ziemi. Sąd jednocześnie zwraca uwagę, że nie sposób uznać, że wprowadzenie § 8 ust. 1 pkt 8 OWU miałoby wyłączyć odpowiedzialność strony pozwanej za prace wykonywane przez stronę powodową skutkujące osunięciem się ziemi również z tej przyczyny, że w § 8 OWU wskazano szereg wyłączeń nie mających jakiegokolwiek związku z odpowiedzialnością cywilną z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej (por. w szczególności § 8 ust. 1 pkt 12, 14) to prowadzi do wniosku, że wyłączenie z § 8 ust. 1 pkt 8 OWU nie miało związku z odpowiedzialnością cywilną z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej przez stronę powodową.
W konsekwencji należało uznać, że zakres ubezpieczenia obejmował szkodę wynikłą z osunięcia się ziemi na skutek nienależytego wykonywania robót ziemnych (brak zabezpieczenia wykopu).
Z poczynionych ustaleń faktycznych wynikało, że na skutek nienależytego prowadzenia robót budowlanych przez stronę powodową (brak zabezpieczenia wykopu ścianką szczelną) doszło do osunięcia się ziemi, w wyniku czego uległa uszkodzeniu infrastruktura istniejącej już oczyszczalni ścieków. Wbrew zarzutom strony pozwanej, to strona powodowa, a nie(...)sp. j., wykonywała prace ziemne, w wyniku których doszło do osunięcia się ziemi. W konsekwencji, to strona powodowa była sprawcą szkody, a nie(...)sp.j.
Brak zabezpieczenia wykopu ściankami szczelnymi należało zakwalifikować, jako niedbalstwo, skoro zgodnie z dokumentacją projektową należało zabezpieczyć wykopy ścianką szczelną. Wbrew zarzutom strony pozwanej nie sposób zarzucić stronie powodowej umyślności. W świetle zgromadzonego materiału dowodowego i zasad logiki nie jest możliwe przypisanie stronie powodowej umyślności. Sąd w tym miejscu zwraca uwagę, że strona powodowa dokonała zabezpieczenia wykopu szalunkami z desek i kantówek. Takie zabezpieczenie było wprawdzie sprzeczne z dokumentacją projektową, to jednak było co do zasady dopuszczalne, choć w realiach niniejszej sprawy okazało się niewystarczające.
Z poczynionych ustaleń faktycznych wynikało, że prace naprawcze wykonała w części strona powodowa (z tego tytułu dołączono do pozwu faktury wystawione na stronę powodową), a w części spółka(...)sp. j. (z tego tytułu dołączono do pozwu faktury wystawione na tą spółkę). Wbrew zarzutom strony pozwanej koszty naprawienia szkody poniosła w całości strona powodowa. Faktury wystawione na(...)sp. j. nie świadczyły o tym, że to ta spółka poniosła szkodę. Strona powodowa powierzyła spółce(...)sp. j. wykonanie części prac naprawczych na podstawieaneksu nr (...)do umowy. Celem wykazania zasadności roszczenia dochodzonego pozwem strona powodowa dołączyła faktury źródłowe wystawione przez osoby trzecie na(...)sp. j. za prace objęteaneksem nr (...)tak, aby uwiarygodnić zasadność roszczenia, w tym jego wysokość. Należność wynikająca z tych faktur zawierała się w wynagrodzeniu wynikającym zaneksu nr (...), obciążającym stronę powodową.
Zakres i koszt naprawy poniesiony i wykazany przez stronę powodową był uzasadniony, co potwierdził w szczególności biegły sądowy. Koszt naprawy okazał się nawet niższy od kosztu skalkulowanego przez biegłego sądowego.
Wbrew zarzutom strony powodowej odszkodowanie dochodzone przez stronę powodową obejmowało wyłącznie prace naprawcze i nie obejmowało prac, jakie strona powodowa miała wykonać na podstawie umowy z 9 lipca 2012 r.
Łączna wysokość poniesionych kosztów naprawy wyniosła 578.476,58 zł netto (suma kwot netto z faktur wystawionych na stronę powodową i na spółkę(...)sp. j.). Żądanie pozwu obejmowało jednak kwotę 689.976,16 zł, albowiem strona powodowa dochodziła odszkodowania obejmującego koszty naprawy w wysokości brutto (powiększonej o podatek od towarów i usług). Prezes zarządu strony powodowej przyznał na rozprawie w dniu 5 września 2018 r., że strona powodowa była płatnikiem podatku od towarów i usług i miała możliwość odliczenia podatku od towarów i usług naliczonego przy wystawieniu faktur VAT obejmujących koszty naprawy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczącym odszkodowania na podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego za szkodę powstałą w związku z ruchem pojazdu został już ugruntowany pogląd, akceptowany przez tut. Sąd, że odszkodowanie ustalone według cen części zamiennych i usług obejmuje kwotę podatku od towarów i usług w zakresie, w jakim poszkodowany nie może obniżyć podatku od niego należnego o kwotę podatku naliczonego (uchwała 7 sędziów S.N. z 17.05.2007 r., sygn. III CZP 150/06, publ. OSNC z 2007 r., z. 10 poz. 144). Pogląd ten należy odnieść również do niniejszej sprawy (odszkodowania z tytułu odpowiedzialności cywilnej z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej). Pogląd ten uzasadniony jest treściąart. 86 ust. 1 ustawy z dnia 11.03.2004 r. o podatku od towarów i usług, zgodnie z którym podatnikowi przysługuje prawo do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego. W konsekwencji odszkodowanie należne stronie powodowej powinno być pomniejszone o wartość podatku od towarów i usług. Tak ustalona wysokość odszkodowania wyniosła 578.476,58 zł. Od tej kwoty należało odjąć kwotę 200 zł (franszyza redukcyjna), do dało kwotę 578.276,58 zł, jaka zasądzono od strony pozwanej na rzecz strony powodowej w pkt. I wyroku.
Wbrew zarzutom strony pozwanej nie było podstaw do zmniejszenia odszkodowania, czy do oddalenia powództwa z powodu przyczynienia się strony powodowej do powstania szkody. Do powstania szkody przyczynić się może poszkodowany, a nie sprawca szkody (strona powodowa) patrzart. 362 k. c.
O odsetkach orzeczono na podstawieart. 481 § 1 i 2 k.c.iart. 482 § 1 k.c.z następującym zastrzeżeniem. Z dniem 1 stycznia 2016 r. weszła w życie nowelizacjaKodeksu cywilnegowprowadzona ustawą z dnia 9 października 2015 r. o zmianie ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw.
Zgodnie z ustawą dokonano m. in. nowelizacjiart. 418 § 1 i 2 k.c.poprzez wprowadzenie odrębnej instytucji odsetek ustawowych za opóźnienie (w odróżnieniu od odsetek ustawowych, oprocentowanych w innej wysokości). Z art. 56 powołanej ustawy wynikało, że za okres sprzed dnia wejścia w życie ustawy nalicza się odsetki według dotychczasowych zasad, a od dnia wejścia w życie ustawy (od 1 stycznia 2016 r.) nalicza się odsetki według nowych zasad. Z tej przyczyny zasadzając odsetki Sąd sprecyzował, że od dnia 1 stycznia 2016 r. naliczane są odsetki w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie.
Odsetki ustawowe zasądzono zgodnie z żądaniem pozwu, tj. od od dnia 25 listopada 2012 r., a to z następujących przyczyn. Zgodnie zart. 817 § 1 kcubezpieczyciel obowiązany jest spełnić świadczenie w terminie 30 dni licząc od daty otrzymania zawiadomienia o wypadku. Strona powodowa słusznie żadała zasądzenia odsetek po upływie trzydziestu dni od zgłoszenia szkody. W trzydziestodniowym okresie strona pozwana miała dostatecznie dużo czasu na ustalenie zakresu i wysokości szkody i obliczenie jej chociażby kosztorysowo (tak, jak uczynił to biegły sądowy w toku niniejszego postępowania). Strona pozwana jednak odmówiła wypłaty odszkodowania uznając brak odpowiedzialności co do zasady. W konsekwencji nie sposób uznać, że roszczenie strony powodowej stało się wymagalne później i w związku z tym nie spoósb uznać, że strona powodowa nie mogła domagać się odsetk po upływie 30 dni od daty zgloszenia szkody. W szczególności nie miał zastosowaniaart. 817 § 2 kc.
W pkt. II wyroku oddalono powództwo w pozostałym zakresie, tj. w zakresie kwoty stanowiącej równowartość podatku od towarów i usług i w zakresie kwoty stanowiącej równowartość franszyzy redukcyjnej.
O kosztach procesu Sąd orzekł w pkt. III wyroku na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.w zw. zart. 100 k.p.c.w zw. z § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28.09.2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu (mającego zastosowanie w niniejszej sprawie). Wobec częściowego uwzględnienia powództwa Sąd rozdzielił stosunkowo między stronami koszty postępowania, w następujący sposób. Na koszty postępowania w łącznej wysokości 52.670,08 zł składały się: koszty poniesione przez stronę powodową wysokości 41.716 zł (opłata od pozwu 34.499 zł; koszty zastępstwa procesowego w wysokości 7.200 zł; wydatek na opłatę skarbową od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł);
koszty poniesione przez stronę pozwaną w wysokości 10.954,08 zł (koszty zastępstwa procesowego w wysokości 7.200 zł; wydatek na opłatę skarbową od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł; zaliczka na biegłego w wykorzystanej części, tj. 3.737,08 zł).
Należy dodać, że niewykorzystana część zaliczki na biegłego uiszczona przez stronę pozwaną w wysokości 262,92 zł zostanie zwrócona z urzędu stronie pozwanej.
Powodów wygrał sprawę w 0,84 części (578.276,58 zł/ 689.976,16 zł).
Mając na uwadze powyższe strona pozwana jest zobowiązana do zwrócenia stronie powodowej kwoty 33.288,79 zł tytułem kosztów procesu (52.670,08 zł x 0,84 - 10.954,08 zł).
Wyrok ten zaskarżyła apelacją w części uwzględniającej powództwo strona pozwana wnosząc o jego zmianę i oddalenie powództwa w całości.
Pozwana zarzuciła naruszenie prawa materialnego mające wpływ na treść wyroku , a toart. 65 k.c.przez niewłaściwą wykładnię łączącej strony umowy ubezpieczenia a w szczególności § 8 ust. 1 pkt 8 ogólnych warunków ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni w/w zapisów umowy co skutkowało uznaniem, że zasadnym jest wypłacenie odszkodowania w zaskarżonej wysokości podczas gdy ubezpieczyciel nie ponosi odpowiedzialności za szkody powstałe wskutek osiadania gruntu, osunięcia się ziemi, zalania przez wody stojące lub płynące, a także wskutek cofnięcia się cieczy w systemach kanalizacyjnych, w związku z czym powodowi nie należy się jakakolwiek kwota z tytułu ubezpieczenia;
naruszeniaart. 805 § 1 i art. 822 § 1 k.c.przez błędne ich zastosowanie , albowiem w sprawie ubezpieczyciel nie jest zobowiązany do spełnienia świadczenia w postaci zapłaty odszkodowania, ponieważ powstała szkoda nie jest następstwem przewidzianym w umowie, za którą pozwana ponosi odpowiedzialność. Umowa ubezpieczenia nie obejmuje szkody powstałej wskutek osiadania gruntu, osunięcia się ziemi, zalania przez wody stojące lub płynące, a także wskutek cofnięcia się cieczy w systemach kanalizacyjnych w związku z czym powodowi nie należy się jakakolwiek kwota z tytułu umowy ubezpieczenia.
Strona pozwana w dalszej kolejności zarzuciła naruszenie prawa procesowego –art. 233 § 1 k.p.c., przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i dokonanie ich oceny zupełnie dowolnie, niezgodnie ze wskazaniami wiedzy i doświadczenia życiowego oraz zasad logicznego rozumowania. Błędna ocena materiału dowodowego doprowadził do nieuwzględnienia okoliczności, że koszt ścianek szczelnych nie pozostaje w związku przyczynowo skutkowym ze zdarzeniem z dnia 20 października 2012 r. a w konsekwencji błędne przyjęcie, że wysokość szkody obejmuje koszt zakupu ścianki szczelnej, podczas gdy zebrany materiał dowodowy w tym zeznania biegłego nie wskazują na konieczność pozostawienia tych ścianek i mogły być zbyte przez powoda.
W uzasadnieniu apelująca podniosła, że Sąd I instancji błędnie uznał odpowiedzialność pozwanej, umowa jest „ dowolnie” kształtowana przez strony, a przyjęta interpretacja jest bezpodstawna. Wskazany przepis wyłączył odpowiedzialność z tytułu osunięcia się ziemi i za takim rozumieniem jak przedstawione przez pozwaną przemawia rozumienie językowe umowy.
Strona powodowa w odpowiedzi na apelację wniosła o jej oddalenie i odwołała się między innymi do orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz przedstawiła jak rozumienie zwrot „osunięcie się ziemi”. Odniosła się do wskazanego przez pozwaną orzeczenia Sądu Okręgowego w Rzeszowie . Ponadto wyjaśnią dlaczego zasadnym także finansowo było pozostawienie ścianki szczelnej w gruncie.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje :
Apelacja strony pozwanej nie jest zasadna.
Sąd Apelacyjny podziela ustalenia faktyczne i wywody prawne Sądu Okręgowego i przyjmuje je za własne.
Strona pozwana kwestionuje przyjętą za właściwą interpretację i rozumienie umowy ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej w prowadzonej działalności gospodarczej. Zwrócić należy uwagę na to, że strony zawarły umowę ubezpieczenia OC z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, przy czym umową objęta była także odpowiedzialność za produkt do kwoty 1 mln zł, a nadto obejmowała wyrządzenie szkody pracownikom, oraz szkód w rzeczach znajdujących się w pieczy powoda do odpowiednio kwot 100 000zł i 200 000zł. Warto zwrócić uwagę, że umowę rozszerzono na rzeczy znajdujące się w pieczy, pod dozorem lub kontrolą powoda a obowiązek odszkodowawczy powstawał niezależnie od źródła obowiązku odszkodowawczego, w tym przez czyn niedozwolony. Umowę zawarto na okres 1 roku od dnia 24 sierpnia 2012 r. ( Tom I załącznik nr 5 ). Do umowy dołączono OWU, zawierające § 8 wskazujący wyłączenia odpowiedzialności strony pozwanej. Niewątpliwie regulacja ta odnosi się do wielu całkowicie nie związanych ze sobą zdarzeń. Trafnie zwrócił na to uwagę Sąd I instancji. Warunki te nie zostały właściwie opracowane i co najmniej niektóre z nich wywołują wątpliwości interpretacyjne np. ustęp 1 w/w paragrafu w punkcie 2 zawiera wyłączenie odpowiedzialności wobec osób bliskich objętych ubezpieczeniem, co wywołuje wątpliwości gdy umowę zawarła spółka, która zatrudnia osoby spokrewnione, lecz szkodę wyrządza osoba trzecia. Kolejny przykład to wskazane przez Sąd I instancji punkty 12 i 14 tego paragrafu. Istotne wątpliwości dotyczące odpowiedzialności cywilnej związanej z działalnością gospodarczą dotyczą wyłączenia z § 8 ust. 2 pkt 7 wskazujący na szkodę wyrządzoną” przez formaldehyd lub hormonalne środki antykoncepcyjne” . W tym wyliczeniu trudno znaleźć związek pomiędzy OC w działalności gospodarczej a wskazanymi źródłami, przyczynami szkód, szczególnie dotyczy to prac związanych z budownictwem a hormonalnymi środkami antykoncepcyjnymi. Nie tłumaczy tego ogólność OWU i przeznaczenia do zawierania umów z różnymi podmiotami. Uzasadnia natomiast potrzebę wykładni OWU z uwzględnieniem konkretnej umowy.
Przechodząc do spornego § 8 ust. 1 pkt 8 wskazać należy, że reguluje on osiadanie gruntu, osunięcie się ziemi, zalanie przez wody stojące lub płynące, a także cofnięcie się cieczy w systemach kanalizacyjnych.
Sąd I instancji trafnie stwierdził, że umowa ubezpieczenia zawarta została w związku z robotami prowadzonymi przy rozbudowie oczyszczalni ścieków. Dokonując oceny treści umowy i OWU nie sposób zinterpretować jej w ten sposób, że strona umowy rozszerzyła zakres odpowiedzialności strony pozwanej na dodatkowe ryzyka nie obejmując ochroną istotnej części działalności jaką są prace budowlane, w tym ziemne. Szkoda nie dotyczyła prac wykonywanych przez powoda a wyrządzenia szkody w już istniejącej i działającej oczyszczalni na które zsunęły się masy ziemi. Podkreślenia wymaga, że powód zabezpieczył ziemię, w inny sposób niż w projekcie co okazało się niewystarczające, ale zabezpieczenie było stosowane. W istocie osunięcie się ziemi było zdarzeniem losowym. W rezultacie trafnej wykładni dokonał Sąd I instancji wskazując na wykładnię całości czynności powoda, cel umowy i wątpliwości co do treści OWU . W tym stanie rzeczy zasadnie wyłożył je w sposób uwzgledniający całość umowy i jej cel, tak jak rozumiał go kontrahent zakładu ubezpieczeń. Trafnie powód wskazał także na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2015 r. II CSK 295/14 W związku z powyższym Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu naruszeniaart. 65 k.c.Dodatkowo Sąd Apelacyjny odwołuje się do treści orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 kwietnia 2019 r. ( I ACa 53/18 ), a także postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2019 r. II CSK 570/18 wskazujących na obowiązek precyzyjnego i jednoznacznego sformułowania OWU w sposób nie budzący wątpliwości interpretacyjnych.
Sąd Apelacyjny podziela argumentację Sądu I instancji dotyczącą wykładni zwrotu „osunięcia się ziemi”. Przy wykładni wskazanej przez stronę pozwaną przy zakresie prac wykonywanych przez powoda ubezpieczenie OC nie pełniłoby swojej funkcji, gdyż nie uwzględniałoby istotnego ryzyka występującego przy prowadzonych pracach.Przyjęcie trafności wykładni oświadczeń woli złożonych przez strony, wraz z interpretacją treści całej umowy zgodnie z którą strona pozwana ponosi odpowiedzialność za zdarzenie w postaci takiego konkretnego osunięcia się ziemi skutkuje także nieskutecznością zarzutu naruszeniaart. 805 i 822 k.c.W konsekwencji zarzut naruszenia prawa materialnego w tym zakresie nie był zasadny.
Zarzut naruszenieart. 233 k.p.c.w zw. zart. 227 k.p.c.także nie był zasadny. Apelujący zakwestionował wysokość zasądzonej kwoty wskazując na błąd w wyliczeniach szkody przez biegłego co do wysokości kwoty, jak i zasadności uwzględnienia w wyliczeniach kosztu ścianki szczelnej pomimo możliwości jej odzyskania.
Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu I instancji w zakresie wyjaśnienia rozbieżności w kwotach podanych przez biegłego, a związanych z kwotami netto i brutto takiej ścianki, a wyjaśnienia zawarte w uzasadnieniu są wystarczające. Odnosząc się do zarzutu uwzględnienia w zasądzonej kwocie kosztu ścianki Sąd Apelacyjny odwołuje się do stwierdzeń dotyczących wysokości demontażu tej ścianki i możliwości jej ponownego wykorzystania a właściwie braku realnej możliwości w tym zakresie szczegółowo opisane w uzasadnieniu. Stanowisko Sądu I instancji w tym zakresie jest racjonalne i w żadnym stopniu nie narusza interesu strony pozwanej.
Z przedstawionych przyczyn apelacja uległa oddaleniu na podstawieart.385 k.p.c., a o kosztach orzeczono na podstawieart. 391 § 1 k.p.c.w zw. zart. 98 k.p.c.
SSA Regina Kurek   SSA Jan Kremer  SSO Wojciech Żukowski