Sąd Okręgowy w Suwałkach
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ca 405/19
Data wyroku: 2019-12-10 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Joanna Walczuk, Mirosław Krzysztof Derda, Cezary Olszewski

Sygn. aktI.Ca 405/19
I Cz 415/19

POSTANOWIENIE
Dnia 10 grudnia 2019 roku
Sąd Okręgowy w Suwałkach I Wydział Cywilny w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSO Cezary Olszewski

Sędziowie

SO Mirosław Krzysztof Derda (spr.)
SO Joanna Walczuk

Protokolant:

sekr. sądowy Ewa Andryszczyk

po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2019 roku w Suwałkach
na rozprawie
sprawy z wnioskuE.D.
z udziałemK. Z.,R. Z.,M. K.,P. Ś.,B. P.,E. K.,A. Ś.
o ustanowienie drogi koniecznej
na skutek apelacji uczestniczkiB. P.od postanowienia Sądu Rejonowego w Olecku z dnia 5 marca 2019 r. sygn. akt I Ns 184/17 i na skutek zażalenia wnioskodawcówM. K.iE. K.na postanowienie zawarte w pkt. IV i V postanowienia Sądu Rejonowego w Olecku z dnia 5 marca 2019 r. sygn. akt I Ns 184/17
p o s t a n a w i a:

I
Zmienić zaskarżone postanowienie w pkt II o tyle, że obowiązek przesunięcia bramy szczegółowo opisany w tym punkcie nałożyć również na pozostałych współwłaścicieli nieruchomości obciążonej, tj.A. Ś.iP. Ś..

II
Oddalić apelację w pozostałym zakresie.

III
Oddalić zażalenie w całości.

IV
Stwierdzić, że zainteresowani ponoszą koszty postępowania apelacyjnego i zażaleniowego związane ze swoim udziałem w sprawie.

SSO Mirosław Krzysztof Derda SSO Cezary Olszewski SSO Joanna Walczuk
Sygn. akt I Ca 405/19
I Cz 415/19

UZASADNIENIE
WnioskodawczyniE. D.domagała się ustanowienia, za wynagrodzeniem służebności drogi koniecznej na nieruchomości oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)położonej w miejscowościB., gminaŚ., powiat(...), dla której Sąd Rejonowy w Olecku prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)stanowiącej własność uczestniczki postępowaniaB. P., na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)położonej w miejscowościB., gminaŚ., powiat(...), dla której Sąd Rejonowy w Olecku prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)w sposób oznaczony kolorem czerwonym na mapie stanowiącej załącznik do złożonego wniosku.
W uzasadnieniu wskazała, że jest właścicielką opisanejdziałki nr (...), która nie ma dostępu do drogi publicznej, a jedyną możliwością swobodnego dotarcia do niej jest przejazd przez sąsiednie nieruchomości. W latach wcześniejszych działka ta uzyskała możliwość dostania się do niej przez wejście o szerokości 60 cm zdziałki o numerze (...). Przejście to jednak z natury rzeczy jest ograniczone zaś przejazd niedopuszczalny.
Uczestniczka postępowaniaB. P.wniosła o oddalenie wniosku w całości oraz o zasądzenie od wnioskodawczyni na jej rzecz kosztów postępowania.
Wskazała, że nieruchomość wnioskodawczyni posada dostęp do drogi publicznej –działki (...).Działki (...)powstały na skutek podziałudziałki (...), stąd też ewentualna droga konieczna winna być przeprowadzona przezdziałkę (...).
Uczestnicy postępowaniaR. Z.iK. Z.wskazali, że nie chcą aby jakakolwiek służebność obciążała ich działkę. Dodali, że na skutek rozgraniczenia nieruchomości, ich wjazd nadziałkę (...)stał się tak wąski, że nie są w stanie urządzić tam bramy wjazdowej.
Z uwagi na zbycie przez wnioskodawczynięE.D.w toku postępowaniadziałki nr (...)Sąd wezwał do udziału w sprawie w charakterze uczestników postępowaniaM. K.iE. K.– nabywców tej działki.
Wezwani uczestnicy poparli wniosek.
Z uwagi na to, że w toku postępowania uczestniczka postępowaniaB. P.zbyła udział wdziałce (...)A. Ś.iP. Ś., Sąd wezwał ich do udziału w sprawie w charakterze uczestników postępowania. Wezwani uczestnicy wnieśli o nie obciążanie ich nieruchomości służebnością drogi koniecznej.
Postanowieniem z dnia 5 marca 2019 roku w sprawie sygn. akt I. Ns. 184/17 Sąd Rejonowy w Olecku:
I. ustanowił na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości gruntowej, działki onumerze ewidencyjnym (...)o pow. 0,0729 ha położonej w miejscowościB., gminaŚ., powiat(...), województwo(...), dla której w tamtejszym Sądzie prowadzona jestksięga wieczysta o numerze (...)służebność drogi koniecznej, obciążającą nieruchomość gruntową, działkę onumerze geodezyjnym (...)o pow. 0,0913 ha, położoną w miejscowościB., gminaŚ., powiat(...), województwo(...), dla której w tamt. Sądzie prowadzona jestksięga wieczysta o numerze (...)o przebiegu jak w opinii sporządzonej przez biegłego sądowego z zakresu geodezji i kartografiiR. N.znajdującej się na karcie nr 214 akt niniejszej sprawy, zaznaczonym na mapie sytuacyjnej szrafurą koloru czerwonego i literą(...)pomiędzy punktami(...)o łącznej powierzchni 17,00 metrów kwadratowych, czyniąc jednocześnie powyższą opinię ww. biegłego integralną częścią postanowienia;
II. nakazał jednocześnie uczestniczce postępowaniaB. P.wykonanie zmiany lokalizacji bramy wjazdowej znajdującej się pomiędzy punktami 3 i 7 na opisanej w pkt. I postanowienia mapie (k. 214 akt sprawy), to jest jej demontaż i ponowny montaż (tej samej lub innej bramy) na wysokości pkt. 30 wskazanego na ww. mapie, prostopadle do przebiegu granicydziałek (...), lub też dalej w głąbdziałki (...)prostopadle do granicydziałek (...)– w każdym przypadku w miejscu umożliwiającym właścicielowi nieruchomości władnącej (działki (...)) swobodne korzystanie ze służebności drogi konicznej zgodnie z jej treścią – w terminie do 2 (dwóch) miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszego postanowienia;
III. tytułem wynagrodzenia za ustanowienie służebności opisanej w pkt. I postanowienia zasądził:
-od uczestników postępowaniaM. K.iE. K.na rzecz uczestniczki postępowaniaB. P.kwotę 3.522,00 złote płatną w terminie do dwóch tygodni od dnia uprawomocnienia się postanowienia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na wypadek uchybienia terminowi płatności;
- od uczestników postępowaniaM. K.iE. K.na rzecz uczestników postępowaniaP. Ś.orazA. Ś.kwotę 58,00 złotych płatną w terminie do dwóch tygodni od dnia uprawomocnienia się postanowienia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na wypadek uchybienia terminowi płatności;
IV. nakazał pobrać na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Olecku, tytułem brakujących kosztów sądowych:
-od wnioskodawczyniE.D.kwotę 4.332,77 zł;
-od uczestników postępowaniaM. K.iE. K.kwotę 4.332,76 zł;
V. zasądził od wnioskodawczyniE.D.oraz od uczestników postępowaniaM. K.iE. K.solidarnie na rzecz uczestniczki postępowaniaB. P.kwotę 2.242,59 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Sąd Rejonowy ustalił, iż aktualnie właścicielamidziałki nr (...)położonej geodezyjnym(...)położonej w miejscowościB., gminaŚ., powiat(...)są uczestnicy postępowaniaM. K.iE. K.. Nabyli ją już w toku niniejszego postępowania od wnioskodawczyniE.D..
W dziale I-SP ww. księgi figuruje wpis odnośnie uprawnienia nieodpłatnej służebności gruntowej polegającej na prawie przejazdu i przechodu przezdziałki (...)pasem szerokości 4 metrów wzdłuż granicy zdziałką (...).
Początkowo,działka (...)i ta, z których ją wyodrębniono była własnościąA. R.iH. R.. W 1999 roku nabył jąJ. P., a później jego córkaE. D.. W umowie sprzedaży na mocy którejJ. P.nabył ww. działkę wskazano, żeJ. P.oświadczył, że jest współwłaścicielemdziałki (...)stanowiącej drogę dojazdową do kupowanejdziałki (...).
Oświadczeniem z dnia 22 maja 2006 rokuB. P.ustanowiła nieodpłatnie służebność gruntową polegającą na prawie przechodu i przejazdu pasem szerokości 4 m przezdziałkę (...)wytyczonym w poprzek tej działki przy granicy zdziałką (...).
Pismem z dnia 9 czerwca 2016 rokuE. D.wezwałaB. P.do zmiany treści tej służebności.B. P.na powyższe się nie zgodziła.
Nieruchomość gruntowa,działka nr (...)nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej. Z drogą publiczną w tym przezdziałkę nr (...)dostęp ten istnieje jedynie na szerokości 60 cm w południowo – zachodniej części działki.

Działka (...)od południa graniczy zdziałką (...), od północy z działką noszącą aktualnie numer(...)((...), wcześniejkw (...)wcześniejdziałki o nr (...)), od zachodu zdziałką (...)((...)) i(...)a od wschodu zdziałką (...)((...), wcześniej kw.(...)i(...)wcześniej nr(...)).
Dodziałki (...)przylega równieżdziałka (...)((...)) o kształcie trójkąta, graniczącego od wschodu zdziałką (...). Właścicielamidziałki (...)sąR. Z.iK. Z..
Właścicielemdziałki (...)jest uczestniczka postępowaniaB. P.((...)) orazA. Ś.iP. Ś.((...)). Są oni właścicielami również znajdujących się na północ za tą działką dalszych działek.
Postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2015 roku w sprawie I.Ns. 333/12 tamtejszy Sąd rozgraniczyłdziałki (...).

Działki (...)powstały z większej działki noszącej wcześniej nr(...). W ramach kilkukrotnie sporządzanego projektu podziału tej działki przewidywano również drogę stanowiącą połączenie działki noszącej obecnie nr(...)jak również z tą która na wysokości północnego krańca dzisiejszejdziałki (...)nosiła numer(...). Ostatecznie jednak zdziałki (...)wyodrębniono działki w dzisiejszym kształcie.
Nadziałkę (...)(położoną po zachodniej stroniedziałki (...)i stanowiących razem jedne kompleks) istnieje również drugi wjazd zdziałki (...). Na działkach uczestniczkiB. P.oraz małżonkówŚ.znajdują się łącznie 3 domy.
Aktualnie nadziałce nr (...)(uprzednio(...)) na wysokości granicy pomiędzy(...)stoi brama wjazdowa do nieruchomości uczestniczki postępowaniaB. P.iP. Ś.orazA. Ś..
Od strony wschodniejdziałka (...)jak i(...)są ogrodzone. Nadziałce (...)w tym miejscu, wzdłuż ogrodzenia rosną kilkudziesięcioletnie drzewa. Za ww. bramą widoczne jest również ogrodzenie wschodniej krawędzidziałki (...)z widoczną bramą wjazdową znajdującą się tuż za ww. bramą nadziałce (...).
W dniu 13 października 2007 roku uczestniczka postępowaniaB. P.sporządziła pismo adresowane do Policji, w którym wskazała, żeJ. P.nie respektując wcześniejszych ustaleń odnośnie drogi koniecznej przezdziałkę (...)rozjechał całą drogę podczas prac związanych z budową domu na swojej nieruchomości.
Różnica rzędnych terenu pomiędzy wejściem nadziałkę (...)zdziałki (...)na przebiegu granicy pomiędzydziałkami (...)wynosi od 0,7 do 1,1 metra.
Sąd, celem rozważenia możliwych przebiegów drogi koniecznej dodziałki (...)oraz naniesienia jej przebiegu w dokumentacji geodezyjnej i kartograficznej, po przeprowadzonych oględzinach nieruchomości o numerze(...)i sąsiadujących z nią nieruchomości z udziałem biegłego, dopuścił dowód z opinii biegłego z zakresu geodezji i kartografiiR. N., który sporządził kilka wariantów przebiegu drogi.
Celem ustalenia wartości wynagrodzenia należnego właścicielowi nieruchomości obciążonej w każdym z ww. wariantów, Sąd dopuścił dowód z opinii biegłej z zakresu szacowania nieruchomościK. T..
Uczestniczka postępowaniaB. P.we własnym zakresie zleciła sporządzenie dokumentacji technicznej oraz wyceny prac związanych z przeniesieniem bramy w głąbdziałki (...).
Wyrokiem tut. Sądu z dnia 22 września 2016 roku Sąd oddalił powództwoE.D.skierowane przeciwkoB. P.dotyczące nakazania pozwanej umożliwienia powódce korzystania z prawa służebności obciążającejdziałkę (...).
E. D.w pozwie skierowanym przeciwkoB. P.wniosła również o dokonanie wykładni oświadczenia woli zawartej w oświadczeniu pozwanej z dnia 22 maja 2006 roku o ustanowieniu służebności obciążającejdziałkę (...). Wyrokiem z dnia 23 lutego 2017 roku sygn. akt I. C. 291/16 tut. Sąd powództwo oddalił.
Sąd odmówił jednocześnie wezwania do udziału w sprawie w charakterze uczestników postępowania właścicielidziałki nr (...). Sąd jest bowiem zobowiązany do rozważenia wszelkich możliwości poprowadzenia drogi koniecznej. Nie można jednak powyższej powinności sprowadzać do konieczności wzywania do udziału w sprawie jako uczestników wszystkich właścicieli sąsiednich nieruchomości w sytuacji kiedy dokonana na podstawie oględzin i dokumentacji geodezyjnej analiza topografii terenu, położenia potencjalnej nieruchomości władnącej z pozostałymi już na wstępnym etapie sprawy nakazuje zawęzić poszukiwanie najodpowiedniejszego rozwiązania problemu dostępu do drogi publicznej do jednej albo dwóch wersji.
Wksiędze wieczystej nr (...)nadal figurował wpis odnośnie obciążeniadziałki (...), nawet pomimo tego, że działki tej już w tej księdze nie było. Odnośnie obciążenia tej nieruchomości służebnością nie przeniesiono do księgi prowadzonej aktualnie dladziałki (...)((...)), choć nadal widnieje w księdze prowadzonej dladziałki (...)((...)). Na datę zamknięcia rozprawy nie było żadnych informacji odnośnie skutecznego zniesienia bądź zmiany treści tej służebności. Powyższą nieruchomość (działkę (...)[ wcześniej(...)] traktować należało jako nadal obciążoną służebnością.
Trudno jednocześnie przyjmować, aby rzeczywiście służebność ustanowiona na działce noszącej ówcześnie numer(...)wygasła skoro samaB. P.przyznała, że jeszcze w(...) synowieówczesnego właścicielaJ. P.z towarzystwem po raz kolejny naruszyli jej prawo własności poprzez demontaż wiertarkami przęsła ogrodzeniowego i chodzenia po jej działkach. W owym czasie nie właścicieledziałki (...)nie mieli możliwości dostania się do niej zdziałki (...)stąd jednoznaczny wniosek, że korzystali właśnie z drogi przezdziałkę (...)i ze służebności ją obciążającej (w jej granicach w terenie), wywodząc swoje uprawnienie właśnie odJ. P., jako uprawnionego do służebności. Zachowania te to przejaw wykorzystywania służebności. Dalej jeszcze we wrześniu 2010 rokuJ. P.w piśmie do uczestniczki postępowaniaB. P.wskazywał, że wB.był. Jednocześnie można poddać w wątpliwość, czy z uwagi na wskazany również w ww. sprawie I. C. 325/16 przebieg służebności w terenie w ogóle ona istniała, skoro faktycznie z uwagi na treść wskazaną w oświadczeniu właściciela nieruchomości obciążonej nie prowadziła ona swoim zakresem w terenie dodziałki (...). Powyższy wpis, jak należy przyjmować z nie do końca wiadomym zarówno dlaJ. P.i jego małżonki jak i samejB. P.umiejscowieniem granic sąsiadujących ze sobą nieruchomości na gruncie i błędnym przekonaniu, że tak opisana służebność prowadzi zdziałki (...), przezdziałkę (...)dodziałki (...)(to znaczy że się ona [ ostatnia z wymienionych ] w ten sposób połączy z drogą publiczną. Nie zmienia to jednak faktu, że w zakresie obciążenia wynikającego z treści oświadczeniaB. P.była ona wykorzystywana. Za linią aktualnej bramyJ. P.korzystał faktycznie z dalszej częścidziałki (...)(na północ od bramy) za przyzwoleniemB. P.co najmniej do września 2010 roku. Na użytek rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, w tym ww. wniosku o zawieszenie/rozważenie konieczności zawieszenia postępowania wskazać należy, że do dnia zamknięcia rozprawy nie sposób przyjmować, aby w kontekście treściart. 293 § 1 k.c.służebność ta wygasła.
W ocenie Sądu Rejonowego wniosek zasługiwał na uwzględnienie.
Zgodnie bowiem z treściąart. 145 § 1 k.c.roszczenie o ustanowienie drogi koniecznej przysługuje wtedy, gdy nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej lub do należących do tej nieruchomości budynków gospodarskich. Celem tego roszczenia jest likwidacja naturalnej izolacji nieruchomości uniemożliwiającej korzystanie z niej w sposób zgodny z jej przeznaczeniem. Ustanowienie drogi koniecznej wiąże się z ograniczeniem prawa własności właściciela nieruchomości obciążonej. Przeprowadzenie drogi koniecznej następuje z uwzględnieniem potrzeb nieruchomości nie mającej dostępu do drogi publicznej oraz z najmniejszym obciążeniem gruntów, przez które droga ma prowadzić (art. 145 § 2 zd. 1 k.c.). Ponadto jest równoległą zasadą, że przeprowadzenie drogi koniecznej powinno uwzględniać interes społeczno-gospodarczy (art. 145 § 3 k.c.).
W rozpoznawanej sprawie, zdaniem Sądu Rejonowego, okoliczność, iżdziałka (...)nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej jest oczywista. Trudno bowiem w dzisiejszych realiach społeczno-gospodarczych, w tym przeznaczenia ww. nieruchomości i pozostałych działek sąsiadujących z nią traktować inaczej niż nieruchomość siedliskowa bądź rekreacyjna (w zależności od sposobu jej zagospodarowania przez właścicieli i formy wzniesionych tam budynków/budowli).
W większości przypadków są to działki z sezonową lub całoroczną zabudową letniskową, a większość właścicieli (na co wskazuje również krąg zainteresowanych w niniejszej sprawie) to osoby na stałe zamieszkałe w innych częściach kraju i dojeżdżające doB.właśnie samochodami. Trudno przyjąć więc inaczej niż tak, że poprzez pojęcie odpowiedniego dostępu do drogi publicznej należy rozumieć prawo dostania się do swojej nieruchomości samochodem osobowym wraz z wjazdem na posesję, jak również umożliwienie dostępu innym pojazdom związanym ze znajdującą się na działce infrastrukturą, nie wyłączając konieczności odebrania przez odpowiednie służby nieczystości stałych i płynnych. Istniejący 60-cio centymetrowy dostęp zdziałki (...)w tej sytuacji nie może być ujmowany inaczej niż nie zapewniający odpowiedniego dostępu do drogi publicznej.
W konsekwencji właścicieledziałki (...)nie mogą w pełni korzystać z gospodarczego przeznaczenia nieruchomości. Tym bardziej, że od kilku już lat, po wzniesieniu bramy przezB. P.nie można już dojechać dodziałki (...)od stronydziałki (...)przez dawną(...). Nie ulega wątpliwości, że kiedyś tą drogą właśnieJ. P.do swojej działki się dostawał przez bramę prostopadle (z niewielkim odchyleniem w kierunku wschodnim) położoną do linii na której aktualnie stoi również brama postawiona przezB. P..
Artykuł 145 § 1 k.c.wskazuje, że służebność drogi koniecznej może być ustanowiona nie tylko wtedy, gdy dana nieruchomość nie ma w ogóle dostępu do drogi publicznej (w żadnym zakresie nie łączy się z drogą publiczną, czy to faktycznie, czy też nieruchomość, której dotyczy postępowanie, nie ma tego dostępu poprzez inne nieruchomości czy to należące do tego samego właściciela, czy w oparciu o przysługujące ograniczoneprawo rzeczowedo rzeczy) ale prawo takie właścicielowi nieruchomości władnącej przysługuje również wówczas, gdy istniejący dostęp jest "nieodpowiedni".
Odwołując się do judykatów i poglądów prezentowanych w doktrynie Sąd Rejonowy wskazał, iż ustawodawca nie zdefiniował pojęcia "odpowiedni dostęp" (do drogi publicznej) jednakże w orzecznictwie sądów powszechnych ukształtował się pogląd, zgodnie z którym należy przyjąć, że chodzi o potoczne rozumienie tego pojęcia. W tym zaś ujęciu "odpowiedni" to "odpowiadający przeznaczeniu", "spełniający wymagane warunki". O tym, czy istniejący dostęp jest odpowiedni, decydują więc każdorazowo okoliczności konkretnej sprawy.
Przepisart. 145 k.c., jako przesłankę ustanowienia drogi koniecznej, obok całkowitego braku dostępu do drogi publicznej, wymienia też brak dostępu odpowiedniego. Instytucja drogi koniecznej, ograniczająca prawo własności może być stosowana tylko w przypadkach szczegółowo wskazanych w ustawie. W sytuacji, gdy nieruchomość ma dostęp do drogi publicznej, może to mieć miejsce wyjątkowo, tylko wtedy, gdy przemawiają za tym uzasadnione względy, interes społeczno-gospodarczy, a także, gdy właściciel nie może we własnym zakresie usunąć zaistniałych trudności.
Sąd Rejonowy podzielił powyższe stanowisko i wskazał, że sięgnięcie do instytucji służebności drogi koniecznej możliwe jest i zarazem uzasadnione w świetle przesłanek wskazanych wart. 145 k.c., w szczególności tych objętych dyspozycją § 3 tego artykułu. Przy czym odnosi się ona zarówno do samych przesłanek ustanowienia służebności drogi koniecznej jak i wytyczenia jej przebiegu w razie uznania, iż przesłanki takie zachodzą.
W sprawie niniejszej biegły z zakresu geodezji i kartografii wskazał na możliwe warianty przebiegu tej drogi. Zdaniem Sąd Rejonowego w istocie jedynym możliwym, a zarazem niejako „naturalnym”, jest wariant przedstawiony na karcie 214 akt sprawy szrafurą koloru czerwonego, przy czym w zakresie koniecznego obciążenia może znajdować się cześć obszaru(...)za istniejącą bramą wjazdową o łącznej powierzchni 17,00 metrów kwadratowych. Dziaka(...)jest wykorzystywana jako droga dojazdowa do 4 domków położonych na północ od działki(...). Wskazuje na to jednoznacznie jej kształt i faktyczne wykorzystywanie. Jeśli zaś chodzi o ten fragment obszaru(...)oznaczony przez biegłego, który jest położony przed bramą wjazdową, to w przeważającej części pokrywa się on z istniejącą służebnością na dawnejdziałce (...). Wjazd na szerokości 4 m jest wystarczający do dostania się na działkę o aktualnym numerze(...)i dalej zaraz za istniejącą dziś bramą nadziałkę (...). Sąd, na co wskazuje treść art.k.c.winien również mieć na uwadze jak najmniejsze obciążenie nieruchomości po której ma przebiegać droga konieczna (art. 145 § 2 k.c.) co również wynika z nakazu uwzględnienia interesu społeczno – gospodarczego w tym uzasadnionych interesów właścicieli obu nieruchomości (art. 145 § 2 i 3 k.c.), to jest i obciążonej i władnącej.
Sąd nie znalazł podstaw do tego aby uznać, że możliwym do uwzględnienia jest inny przebieg drogi koniecznej w tym z działki stanowiącej własność GminyŚ.:(...), dalej przez(...)(wszystkie kw.(...)) i obciążenie służebnościądziałki (...)(na odcinku wcześniej oznaczonych jako(...), już choćby z uwagi na szerokośćdziałki (...). Nie ma tam w istocie możliwości o swobodnym przejeździe, nie mówiąc już przykładowo o nieskomplikowanym skręcie w prawo na jednym z ostatnich etapów, czy z powrotem w lewo, wyjeżdżając zdziałki (...). Na etapie podróży przezdziałkę (...)z trudem odbywało by się minięcie pieszego, czy rowerzysty.
Nie ma również podstaw do tego, aby w ogóle rozważać drogę konieczną przezdziałkę (...), tak z uwagi na rzędne terenu i zachodzącą konieczność wykonania pochyłego zjazdu nadziałkę (...), gdzie samochód osobowy z niewielkim zakresem możliwości manewru musiał by przejeżdżać przy południowej lub zachodniej krawędzi budynku mieszkalnego i aby swobodnie zawrócić objeżdżać cały dom. Podwórzedziałki (...)musiało by być jednocześnie znacznie okrojone od strony podwórka na linii równolegle przebiegającej z północną granicadziałki (...).
Podobne względy związane z różnicami rzędnych, koniecznością utwardzenia zjazdu przemawiały za odrzuceniem wersji obciążenia służebnościądziałki (...)od zachodniej, czy też od wschodniej strony (łącznie z częściowym obciążeniemdziałki (...)). Dodatkowo od wschodudziałka (...)porośnięta jest kilkudziesięcioletnimi drzewami, z których część należało by wyciąć celem umożliwienia swobodnego przejazdu dodziałki (...). Przeprowadzone postępowanie dowodowe wskazuje, że w dacie nabycia ww. nieruchomości przezJ. P.w istocie nie posiadała ona dostępu do drogi publicznej, pomimo tego, że ówcześnie obowiązywały już przepisy art. 93 ust 3 w zw. z art. 99 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku o gospodarce nieruchomościami (tj. Dz. U. z 2018 roku poz. 2204 ze zm.) a dopełnienie, na użytek ww. czynności prawnej wymogu zapewnienia działce dostępu do drogi publicznej odbyło się w sposób wyżej opisany w części ustaleniowej uzasadnienia.
Treśćzdania drugiego art. 145 § 2 k.c.nie stanowi w tym przypadku przesłanki przemawiającej za koniecznością obciążenia służebnością drogi koniecznej właśniedziałki (...)z uwagi na to, że zarównodziałka (...)powstały z działki wcześniejszej. Przywołane wyżej projekty podziału, w tym takie uwzględniające drogę dojazdową do nowoutworzonych działek ostatecznie nie uzyskały akceptacji poprzedniego właściciela i mamy dziś do czynienia z dwoma nieruchomościami o znanym zainteresowanym kształcie.
Sąd Rejonowy odwołał się do judykatów z których wynika, iż w razie podziału nieruchomości powodującego, że powstałe wskutek podziału jej części utraciły odpowiedni dostęp do drogi publicznej, przeprowadzenie drogi koniecznej powinno nastąpić w miarę możności przez grunty, które były przedmiotem podziału. W wypadku przewidzianym wart. 145 § 2 zd. 2 k.c.drogę konieczną przeprowadza się przez wspomniany tam grunt, choćby przeprowadzenie drogi przez inny grunt powodowało dla tego gruntu mniejszy uszczerbek niż dla gruntu, który był przedmiotem czynności prawnej. Omawiany wyjątek dokonany w imię zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c.) nie może jednak iść tak daleko, żeby naruszał interes społeczno-gospodarczy (art. 145 § 3). Jeżeliby zatem przeprowadzenie drogi koniecznej przez grunt, który był przedmiotem czynności prawnej, powodowało dla tego gruntu znacznie większy uszczerbek niż dla innego gruntu, to z punktu widzenia interesu społeczno-gospodarczego nie byłoby dopuszczalne przeprowadzenie drogi koniecznej przez grunt, który był przedmiotem czynności prawnej, i droga musiałaby być przeprowadzona przez inny grunt. Nakaz wynikający zezdania drugiego art. 145 § 2 k.c.każdorazowo jednak tamowany jest przez interes społeczno-gospodarczy.
Ten z kolei, w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie gdzie od strony działki noszącej dawniej nr 4/14 topografia wskazuje niejako na naturalny trakt, trudno szukać innych rozwiązań. Faktyczne przeznaczenie tej nieruchomości implikuje wniosek jednoznaczny, że spośród wszystkich możliwych a zarazem rozsądnych wariantów, ten właśnie jak na karcie 214 akt sprawy w największym stopniu uwzględnia interes społeczno-gospodarczy a jednocześnie w możliwie najmniejszym stopniu obciąży nieruchomość, po której pobiec ma droga konieczna. Zwrócić również należy uwagę, że ta wersja oddalona jest w jak największym stopniu od miejsc, w których skupia się największa aktywność właścicieli nieruchomości sąsiednich. Służebność będzie niejako na uboczu siedlisk, w miejscu, gdzie właściciele najrzadziej przebywają, nie narażając ich jednocześnie na zakłócanie wypoczynku i zwykłej aktywności korzystaniem przez uprawnionego ze służebności. Więcej, korzystanie ze służebności będzie się mogło odbywać nawet poza widokiem obowiązanych do znoszenia służebności ograniczając do minimum kontakty zainteresowanych, które co dało się zaobserwować w niniejszym postępowaniu nie należą do najlepszych. Za obciążeniem służebnościądziałki (...)przemawia również, a może przede wszystkim racjonalność, która nakazuje szukać rozwiązań najprostszych, naturalnych, takich której niejako same się nasuwają.
Sąd Rejonowy wskazał, iż najistotniejszą niedogodnością w tej sytuacji będzie konieczność przeniesienia bramy znajdującej się nadziałce (...)w jej głąb o około 5 metrów, aby służebność mogła być wykonywana bez przeszkód na całym jej obszarze. W istocie ustanowienie służebności sprowadza się do rozstrzygnięcia o jej treści i ramach/zakresie obszarowym w terenie. Sąd winien jednak ustanawiając służebność zapewnić również możliwość jej skutecznego wykonywania, a jeżeli do tego koniecznym jest wykonanie określonych czynności bądź nałożenie na właściciela nieruchomości obciążonej określonych obowiązków czynienia winien o tym rozstrzygnąć przy ustanowieniu służebności. Stąd też Sąd Rejonowy w pkt III postanowienia nakazał uczestniczce postępowaniaB. P.wykonanie zmiany lokalizacji bramy wjazdowej tak, aby wykonywanie służebności było możliwe.
Za ustanowienie służebności należy się właścicielom działki obciążonej wynagrodzenie. W tym zakresie Sąd posiłkował się opinią biegłegoK. T.. Biegła w tym zakresie wyliczyła wynagrodzenie na kwotę 3116,00 zł przy czym ww. kwota stanowi wynagrodzenie z tytułu nakładów jako koszty wykonania nowej bramy nadziałce (...)(demontaż, nowy montaż bramy i ogrodzenia) – tu 3.000,00 zł wraz z 116,00 zł wynagrodzenia rocznego.
Zdaniem Sądu Rejonowego, o ile zasadnym jest uwzględnienie kosztów wykonania nowej bramy w wynagrodzeniu za ustanowienie służebności, o tyle nie sposób przyjmować, aby wynagrodzenie za ustanowienie służebności mogło przekraczać wartość działki zajętej pod służebność. Wartość 1 m kw.działki (...)została przez biegłą określona w tym wariancie na 35,56 zł. Łączna wartość gruntu w tym przypadku wynosi 604,52 zł. Przy rocznym wynagrodzeniu w kwocie 116,00 zł w szóstym roku płatności wynagrodzenie za ustanowienie służebności przekroczyło by wartość gruntu. Stąd też Sąd uznał, że w tym przypadku należało ograniczyć wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności do kwoty nie przekraczającej wartości zajętego pod służebność gruntu, czyli odpowiadającej sumie wynagrodzenia rocznego za 5 lat, czyli do kwoty 580,00 zł. Z tej kwoty 1/10 przypada na małżonkówŚ., a 9/10 na uczestniczkę postępowaniaB. P.wraz z kwotą 3.000,00 zł związaną z koniecznością przeniesienia przez nią bramy w głąbdziałki (...).
O kosztach postępowania pomiędzy zainteresowanymi:E.D.jako wnioskodawczynią orazM. K.iE. K.a uczestniczką postępowaniaB. P.Sąd Rejonowy orzekł w oparciu o treśćart. 520 § 2 k.p.c.obciążając wnioskodawczynię i późniejszych właścicielidziałki (...)kosztami postępowania w łącznej kwocie 2.242,59 zł zgodnie ze złożonym spisem kosztów, przy czym w zakresie wydatków w całości a w zakresie wynagrodzenia pełnomocnika do kwoty 1.771,20 zł (1.440,00 zł to jest stawka minimalna wynagrodzenia pełnomocnika x 3 plus VAT) zgodnie z § 6 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 ze zm.). Zdaniem Sądu wynagrodzenie należało określić w stawce wyższej niż podstawowa. Niemniej jednak żądane w tym zakresie wynagrodzenie wykracza poza wskazaną w ww. rozporządzaniu górną granicę sześciokrotności stawki minimalnej. Ilość rozpraw wyznaczonych w sprawie jak i sama materia sprawy nie wskazują, aby w tym zakresie należne wynagrodzenie wykraczało poza 3 krotność stawki minimalnej.
Odnośnie brakujących wydatków związanych z opiniami biegłych orzeczono na podstawie art. 113 ust 1 u.k.s.c. w zw. zart. 520 § 2 k.p.c.i obciążono nimi po połowie wnioskodawczynię i uczestnikówM. K.iE. K.. Nie ulega wątpliwości, że to właśnie oni byli najbardziej zainteresowani wynikiem niniejszego postępowania i w istocie jedynie w ich interesie pozostawało pozytywne dla nich rozstrzygnięcie. Trudno przyjmować aby uczestnik będący właścicielem nieruchomości obciążonej, który będzie musiał przez następne lata znosić korzystanie przez osobę/osoby trzecie z jego nieruchomości miał jeszcze ponosić związane z tym koszty. Stąd treść pkt IV postanowienia.
W złożonym zażaleniu uczestnicy postępowaniaM. K.iE. K.zaskarżyli postanowienie o kosztach postępowania zawarte w pkt. IV i V w całości, zarzucając mu:
- naruszenie przepisuart. 520 § 3 kodeksu postępowania cywilnegopoprzez jego niezastosowanie mimo, iż wnioski uczestnikaB. P.nie zostały uwzględnione, a mimo to Sąd, w sytuacji sprzeczności interesów stron nie włożył na ww. uczestnika obowiązku zwrotów kosztów postępowania;
- naruszenie przepisuart. 520 § 3 kodeksu postępowania cywilnegopoprzez jego niewłaściwe zastosowanie wyrażające się w obciążeniu kosztami sądowymi oraz kosztami postępowania skarżących, mimo iż z okoliczności sprawy nie wynika, by obciążanie skarżących kosztami w tym kosztami za wynagrodzenie pełnomocnika uczestniczkiB. P., stanowiło szczególny wypadek uzasadniający odstąpienie od obciążania tymi kosztami uczestniczkiB. P.lub stosunkowego rozdzielenia kosztów pomiędzy uczestnikami stosownie do ich udziału w sprawie.
Mając na względzie powyższe, wnieśli o:
- zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez nakazanie pobrania na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Olecku brakujących kosztów sądowych uczestniczceB. P.;
- zasądzenie od uczestniczkiB. P.na rzecz wnioskodawczyni oraz uczestników postępowaniaM. K.iU. K.zwrot kosztów postępowania;
ewentualnie, w przypadku nieuwzględnienie powyższego wniosku, z ostrożności procesowej wnieśli o:
- zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez rozstrzygnięcie o kosztach stron stosownie do ich udziału w sprawie.
W złożonej apelacji uczestniczka postępowaniaB. P.zaskarżyła postanowienie Sądu Rejonowego w Olecku w części, tj. w punktach I, II i III.
Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła:
I. co do rozstrzygnięcia w pkt I :
1. naruszenie prawa materialnego -art. 145 § 2 k.c., poprzez ustanowienie służebności z naruszeniem tego przepisu oraz wybór najdroższego wariantu,
2. naruszenie przepisów postępowania poprzez sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego w zakresie wskazanym poniżej w uzasadnieniu apelacji,
II. co do rozstrzygnięcia w pkt II:
1. naruszenie prawa materialnego -art. 145 § 1 K.c.poprzez nałożenie - bez żadnej podstawy prawnej w obowiązujących przepisach - na uczestniczkęB. P.wykonania zmiany lokalizacji bramy wjazdowej z naruszeniem praw współwłaścicielidziałki nr (...)małżonkówP. R.iA. Ś.,
2. naruszenie przepisów postępowania poprzez sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez wydanie orzeczenia wbrew wnioskom obecnych właścicielidziałki nr (...)oraz wbrew ustaleniom opinii biegłego sądowegoR. N.na str. 4 opinii z dn.10 listopada 2017r.,
III. co do rozstrzygnięcia w pkt III:
1. naruszenie prawa materialnego -art. 145 § 1 k.c.poprzez nieprawidłowe ustalenie wynagrodzenia za ustanowienie służebności w wysokości jednorazowej, nie wynikającej z opinii powołanego przez Sąd biegłego, zamiast ustalenia opłat rocznych zgodnie z tą opinią,
2. naruszenie prawa materialnego poprzez zasądzenie tylko jednej ze współwłaścicieli (B. P.) jako wynagrodzenie za ustanowienie służebności kosztów zmiany lokalizacji bramy, które nie są kosztami ustanowienia służebności, ponadto zasądzenie tych kosztów w wysokości o 10.193 zł niższej niż rzeczywiste koszty zmiany lokalizacji bramy,
3. naruszenie przepisów postępowania poprzez sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez przyjęcie błędnego wynagrodzenia rocznego, niezgodnie z treścią opinii uzupełniającej nr 2 biegłej sądowejK. T.z listopada 2018r. oraz poprzez dowolne ustalenie jednorazowej odpłatności za korzystanie ze służebności, pomimo braku opinii biegłej w tej kwestii.
Wskazując na powyższe wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w punktach I, II i III i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Olecku z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia w zakresie kosztów zastępstwa postępowania za II instancję.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja uczestniczki zasługiwała na uwzględnienie w nieznacznym zakresie, natomiast zażalenie okazało się niezasadne w całości.
Trafnie podnosi w apelacji skarżąca, iż Sąd Rejonowy nałożył obowiązek przesunięcia bramy na jedną ze współwłaścicielek nieruchomości obciążonej, pomijając zupełnie pozostałych współwłaścicieli.
Współwłaścicielamidziałki (...)(nieruchomość obciążona) są: uczestniczka postępowaniaB. P.w udziale wynoszącym 9/10 orazA. Ś.iP. Ś.w udziale wynoszącym 1/10.
Aktualnie nadziałce nr (...)(uprzednio(...)) na wysokości granicy pomiędzy(...)stoi brama wjazdowa do nieruchomości uczestniczki postępowaniaB. P.iP. Ś.orazA. Ś..
Obowiązek przesunięcia urządzeń czy budowli znajdujących się na nieruchomości obciążonej powinien objąć wszystkich współwłaścicieli tej nieruchomości, stąd też orzeczenie skorygowano na podstawie przepisuart. 386 § 1 kpc.
Pozostałe zarzuty apelacyjne były niezasadne.
Nakaz przeprowadzenia drogi koniecznej przez nieruchomość dzieloną nie ma charakteru bezwzględnego i jest uwarunkowany możliwością wytyczenia drogi przez grunty objęte podziałem. W grę może przy tym wchodzić zarówno niemożliwość fizyczna, ale też i nieracjonalność takiego przebiegu, gdy uszczerbek nieruchomości dzielonej będzie nieproporcjonalnie większy niż dla nieruchomości sąsiedniej. W każdym przypadku rozważenia wymagałby także interes społeczno-gospodarczy w projektowanym w taki sposób przebiegu drogi. Wyjątek statuowany wart. 145 § 2 zdanie drugie KCnie może prowadzić do kolizji z klauzulą interesu społeczno-gospodarczego, przewidzianą wart. 145 § 3 KCi do wyłączenia jej działania przez naruszenie tego interesu w stosunku do właściciela nieruchomości obciążonej – postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 5 kwietnia 2017 r. II CSK 476/16.
Sąd Rejonowy prawidłowo zatem przyjął, iż w okolicznościach faktycznych sprawy interes społeczno-gospodarczy przemawia za przeprowadzeniem drogi niezgodnie z wymogami art. 145 § 2 zdanie drugie.
Na poparcie tego stanowiska Sąd Rejonowy przytoczył szereg argumentów, m.in.: przeznaczeniedziałki (...)(droga dojazdowa do innych nieruchomości), ukształtowanie terenu w innych miejscach, istniejąca zabudowa i infrastruktura, zadrzewienie i zakrzaczenie, możliwość okresowego wjazdu pojazdem asenizacyjnym na nieruchomość władnącą.
W tej sytuacji przesuniecie bramy wjazdowej nadziałce (...)będzie najmniejszą uciążliwością i jednocześnie będzie najmniej inwazyjne dla środowiska.
Wbrew zarzutom apelującej wszystkie możliwe racjonalne warianty przebiegu drogi były przez Sąd Rejonowy analizowane i szczegółowo omówione. Jeżeli nawet istniała możliwość poprowadzenia drogi w inny sposób to jednak zakres nakładów na urządzenie drogi byłby zdecydowanie większy. Trafnie podał Sąd Rejonowy, iż wybrany wariant jest niejako „naturalny” ze względu na przeznaczaniedziałki (...).
Zagadnienie wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogowej, w szczególności możliwość przyznania wynagrodzenia okresowego i sposobu jego kalkulowania, było przedmiotem analizy Sądu Najwyższego w wielu orzeczeniach.
Sąd Najwyższy wskazał, m.in., że skoro ustanowienie służebności następuje „za wynagrodzeniem” nie zaś „za odszkodowaniem” pozwala przyjąć, że wolą ustawodawcy nie było wyłącznie wyrównanie uszczerbku, jaki następuje w majątku właściciela nieruchomości obciążonej wskutek ustanowienia służebności drogowej. Pojęcie wynagrodzenia jest szersze i bardziej elastyczne. Stanowi ono ekwiwalent za znoszenie cudzego przejazdu i przechodu przez nieruchomość. Powinno uwzględniać z jednej strony korzyść jaką odnosi nieruchomość władnąca oraz niedogodności, jakie z ustanowienia służebności wynikają dla nieruchomości obciążonej. Dopuszcza się możliwość ustalenia wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogowej w formie świadczenia okresowego. Jednocześnie zwraca się uwagę na mogące wystąpić komplikacje związane m.in. z brakiem zabezpieczenia rzeczowego wynagrodzenia w formie świadczeń powtarzających się lub możliwością przekroczenia zsumowanych świadczeń okresowych wysokości jednorazowego wynagrodzenia ustalonego z uwzględnieniem ceny rynkowej gruntu zajętego na drogę.
Przewidziane wart. 145 § 1 KCwynagrodzenie powinno być ustalane indywidualnie i powinno być dostosowane do okoliczności istotnych w danej sprawie, przy czym istotne w zakresie formy wynagrodzenia, może okazać się przewidywanie, czy stan prawny ukształtowany ustanowieniem służebności ma trwały, czy też przejściowy charakter. Trzeba też mieć na względzie, że przy prognozowaniu odległej perspektywy czasowej funkcjonowania służebności drogowej suma wynagrodzenia za ustanowienie drogowej nie powinna przekraczać wartości nieruchomości obciążonej- postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 15 września 2016 r. I CSK 568/15.
Za prezentowanym stanowiskiem opowiada się również Sąd Okręgowy w Suwałkach.
Błędnie zatem podnosi apelująca, iż wynagrodzenie okresowe nie powinno odnosić się do wartości nieruchomości obciążonej. Sąd Rejonowy stwierdził, iż górną granicę wynagrodzenia stanowi wartość nieruchomości obciążanej i dlatego przyznał świadczenie w określonej wysokości.
Odnosząc się do zarzutu wadliwego określenia kosztów przesunięcia bramy należy uznać, iż jest on niezasadny.
Sąd Rejonowy korzystał z opinii biegłej o właściwej specjalności i odpowiednich kwalifikacjach. Samo niezadowolenie strony z treści opinii nie daje podstaw do jej podważenia. Biegła analizowała bowiem stan istniejących urządzeń i koszty typowe dla rynku lokalnego.
Zagadnienia związane z wadliwością decyzji podziałowej i pozwolenia na budowę pozostają bez wpływu na niniejsze rozstrzygnięcie.
Ferując rozstrzygnięcie o kosztach jako podstawę prawną Sąd Rejonowy wskazał przepisart. 520 § 2 kpc.
Wyjątek od zasady określonej wart. 520 § 1 KPCmoże polegać na rozdzieleniu obowiązku ponoszenia kosztów pomiędzy poszczególnych uczestników postępowania. Ma to miejsce wówczas, gdy uczestnicy postępowania są w różnym stopniu zainteresowani jego wynikiem lub ich interesy są sprzeczne. Wówczas sąd może stosunkowo rozdzielić obowiązek zwrotu kosztów lub nałożyć na jednego z uczestników w całości. Ponadto w sytuacji kiedy interesy uczestników są sprzeczne, sąd może nałożyć na uczestnika, którego wnioski zostały oddalone lub odrzucone, obowiązek zwrotu kosztów postępowania poniesionych przez innego uczestnika. Analogicznie sąd może postąpić, jeżeli uczestnik postępował niesumiennie lub oczywiście niewłaściwie (W. S., Postępowanie nieprocesowe, s. 61).
Sąd Rejonowo prawidłowo wskazał, iż uczestnicy są w różnym stopniu zainteresowani wynikiem postępowania i istniała konieczność rozdzielenia kosztów postępowania. Sąd wskazał przy tym w jakim zakresie wynik postępowania uwzględnia prezentowane przez ww. stanowiska.
Podwyższenie stawki wynagrodzenia pełnomocnika uczestniczki to efekt złożonego charakteru sprawy i zakresu podjętych czynności w sprawie.
Stanowisko to zostało prawidłowo umotywowane w uzasadnieniu zaskarżonego odrzeczenia i znajduje pełną akceptację Sądu Okręgowego.
Z powyższych względów apelację w pozostałym zakresie i zażalenie oddalono na podstawie przepisuart. 385 kpc.
O kosztach postępowania apelacyjnego i zażaleniowego orzeczono na podstawie przepisu ar. 510§ 1 kpc.
SSO Mirosław Krzysztof Derda SSO Cezary Olszewski SSO Joanna Walczuk