Sąd Okręgowy w Kielcach
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 222/19
Data wyroku: 2019-04-11 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Anna Pać-Piętak, Teresa Kołbuc, Cezary Klepacz

Sygn. akt II Ca 222/19

POSTANOWIENIE
Dnia 11 kwietnia 2019 r.
Sąd Okręgowy w Kielcach II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Cezary Klepacz (spr.)
SSO Teresa Kołbuc
SSO Anna Pać-Piętak
Protokolant: protokolant sądowy Patrycja Bogdańska
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2019 r. wK.sprawy
z wnioskuJ. M. (1)
z udziałemJ. M. (2)
o podział majątku wspólnego i zniesienie współwłasności
na skutek apelacji uczestnika
od postanowienia Sądu Rejonowego w Kielcach
z dnia 22 października 2018 r. sygn. akt I Ns 491/17
postanawia:
uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Kielcach, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania apelacyjnego.
Sygn. akt II Ca 222/19

UZASADNIENIE
J. M. (1)wniosła o dokonanie działu spadku i podziału majątku wspólnego jej iW. M., w skład którego wchodzą:
- udział do ½ części we współwłasności lokalu mieszkalnego położonego wK.przyul. (...), o wartości 39.451,50 zł,
- środki pieniężne w kwocie 27 226,24 zł zgromadzone na rachunkuBanku (...),
- środki pieniężne w kwocie 3 437,58 zł zgromadzonych na rachunku(...)w Arka(...),
- środki pieniężne w kwocie 25.500 zł zgromadzone na rachunku w Arka(...),
poprzez przyznanie ich uczestnikowiJ. M. (2)ze spłatą na rzecz wnioskodawczyni w kwocie 95.616, 32 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wydania orzeczenia.
W uzasadnieniu wskazano, że spadek poW. M.na podstawie testamentu nabył jego synJ. M. (2). W sprawie o zachowek Sąd Okręgowy w Kielcach ustalił skład i wartość majątku wspólnego wnioskodawczyni iW. M.. Wszystkie wskazane we wniosku składniki tego majątku są w dyspozycji uczestnika, który podjął po śmierci spadkodawcy środki pieniężne zdeponowane w instytucjach bankowych w oparciu o upoważnienie do dysponowania nimi na wypadek śmierci, aleW. M.mógł dysponować jedynie połową środków, zatem ½ tej kwoty stanowi majątek wnioskodawczyni.
J. M. (2)wniósł o oddalenie wniosku. Podniósł, że wskazane składniki majątkowe stanowiły majątek osobistyW. M., a ustalenia poczynione w sprawie o zachowek nie są wiążące w rozpoznawanej sprawie.
Postanowieniem z dnia 22 października 2018 r., sygn. akt I Ns 491/17, Sąd Rejonowy w Kielcach ustalił (pkt 1.), że w skład majątku wspólnegoJ. M. (1)iW. M., zmarłego dnia 7 listopada 2012 r., wchodzą:
a) udział do ½ we własności lokalu mieszkalnego położonego wK.przyulicy (...), z którym związane jest prawo własności 39,57/389 części wspólnych budynku i prawo współużytkowania wieczystego udziału wynoszącego 39,57/389 części działki pod budynkiem, dla którego Sąd ten prowadziksięgę wieczystą nr (...), o wartości 39.451,50 zł,
b) środki finansowe w kwocie 27.226,24 zł, jako ½ wspólnych środków małżonków na rachunku bankowym numer(...)prowadzonym dlaW. M.wBanku (...) SA,
c) środki finansowe w kwocie 3.437,58 zł, jako ½ wspólnych środków małżonków, zgromadzone na Rachunku(...)Rozliczeniowym w(...),
a następnie dokonał podziału tego majątku w ten sposób, że wymienione składniki przyznał na własnośćJ. M. (2)(pkt 2.), od którego zasądził na rzeczJ. M. (1)spłatę w kwocie 70.115,32 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 22 października 2018 r. do dnia zapłaty (pkt 3.).
Oddalono wniosek w pozostałej części (pkt 4.) oraz orzeczono, że wnioskodawczyni i uczestnik ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie (pkt 5.).
Sąd ten poczynił następujące ustalenia:
W. M.zmarł 7 listopada 2012 r., a spadek po nim na podstawie testamentu nabył synJ. M. (2).
Spadkodawca był dwukrotnie żonaty: zL. M.(zmarłą 10 czerwca 1983 r.), z którą miał synów –J. M. (2)iJ. M. (3)(zmarłego 24 marca 1997 r.), a od 1992 r. – zJ. M. (1), z którą żył w konkubinacie od 1988 r.
W. M.był bardzo przedsiębiorczy – zajmował się hodowlą kur, pszczół i lisów, prowadził zakład krawiectwa ciężkiego. Był zaradny, pomnażał swój majątek, m.in. poprzez lokaty bankowe, zakup nieruchomości, a jednocześnie był niezwykle oszczędny.
J. M. (1)pracowała jako fryzjerka. Miała swój własny salon, w którym zatrudniała inne osoby. Następnie przekazała go córce, ale dalej pracowała w nim. Obecnie pobiera świadczenie emerytalno-rentowe.
Wnioskodawczyni wraz z mężem prowadziła wspólne gospodarstwo domowe. Małżonkowie wzajemnie się uzupełniali.J. M. (1)dbała o dom, a spadkodawca – o pomnażanie majątku. W czasie trwania małżeństwa wszystkie rachunki oszczędnościowe i lokaty zakładane były jedynie na nazwisko spadkodawcy, na co oboje małżonkowie godzili się.
W. M.i jego pierwsza żona byli współwłaścicielami nieruchomości położonej wJ.. W dniu 31 marca 1998 r.W. M.sprzedałJ. P.i małżonkomE.iA. S.zabudowaną nieruchomość w tej miejscowości, składającą się zdziałki o nr (...), w dniu 25 września 2003 r. sprzedałE. S.działkę nr (...)za cenę 14.500 zł.
Z kolei w dniu 4 października 2011 r.W. M.zawarł zE.iA.małżonkamiS.przedwstępną umowę sprzedaży działek położonych wJ.. Kupujący wpłacili zaliczkę w wysokości 100.000 zł na kontoW. M.o nr(...)w(...). Umowa ta została zmieniona aktem notarialnym z 2 sierpnia 2012 r., rep.(...)w ten sposób, żeW. M.zobowiązał się sprzedać do 3 grudnia 2012 r.działki nr (...)za cenę 490.000 zł, co wykonał jużJ. M. (2)po śmierci ojca.
W dniu 22 marca 2004 r.W. M.kupił lokal przyul. (...)wraz z prawem własności części wspólnych budynku i prawem współużytkowania wieczystego części gruntu za cenę 30.000 zł.
Lokal ten został kupiony za środki wspólne małżonkówM..J. M. (1)wiedziała o umowie, ale nie była z tego zadowolona, ponieważ uważała, że mieszaknie ma niski standard, ale ostatecznie zaakceptowała decyzję męża. Wartość rynkowa tego lokalu wynosi 78.903 zł.
W. M.nabył członkostwo w(...)w dniu 26 listopada 2008 r. i z tym dniem otworzył Rachunek(...)Rozliczeniowy iA.. Stan środków na tych rachunkach w dniu 7 listopada 2012 r. wynosił odpowiednio: 17,20 zł i 6.857,97 zł. Pieniądze te stanowiły majątek wspólny małżonków.
Na dzień śmierci spadkodawca miał lokatę terminową w kwocie 51.000 zł w(...), która była pozostałością lokat założonych dzień po otrzymaniu przez niego zaliczki na poczet zawartej zE.iA.małżonkamiS.umowy sprzedaży.
Na dzień śmierciW. M.zgromadził na rachunku wBanku (...)kwotę 54.452,49 zł, którą pobrałJ. M. (2).
Wyrokiem z 13 marca 1998 r., sygn. akt I C 1150/96, Sąd Wojewódzki w Kielcach zasądził od Szpitala wC.na rzeczW. M.15.000 zł z ustawowymi odsetkami od 13 marca 1998 r. i 222 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, co stanowiło majątek osobistyW. M..
PomiędzyJ. M. (1), aJ. M. (2)toczyła się przed Sądem Okręgowym w Kielcach sprawa o zachowek. Prawomocnym wyrokiem z 30 czerwca 2016 r., sygn. akt I C 1027/14, Sąd ten zasądził odJ. M. (2)na rzeczJ. M. (1)kwotę 87.672 zł z ustawowymi odsetkami od 30 czerwca 2016 r., po ustaleniu składu i wartości spadku poW. M.. Do majątku wspólnego małżonkówM.Sąd Okręgowy zaliczył:
- nieruchomość przyul. (...)wK.o wartości 78.903 zł,
- środki zgromadzone na rachunkubanku (...)w kwocie 54.452,49 zł
- środki zgromadzone na rachunku(...)iA.w(...)w kwocie 6.875,16 zł.
Sąd Rejonowy wskazał, że w sprawie o zachowek, jeżeli w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku dorobkowym, dopuszczalne jest samodzielne ustalenie przez sąd orzekający stanu i wartości spadku, bez uprzedniego postępowania o dział spadku lub podział majątku, który był objęty małżeńską wspólnością ustawową.
Zgodnie zaś z treściąart. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.
Związanie takie oznacza brak możliwości zignorowania zarówno ustaleń faktycznych stanowiących bezpośrednio podstawę rozstrzygnięcia, jak i podstawy prawnej. Nie jest dopuszczalne odmienne ustalenie zaistnienia, przebiegu i oceny istotnych dla danego stosunku prawnego zdarzeń faktycznych w kolejnych procesach sądowych między tymi samymi stronami, chociażby przedmiot tych spraw się różnił. Zakazane jest również prowadzenie postępowania dowodowego na okoliczności podważające ustalenia zawarte w wiążącym orzeczeniu. Co prawda, moc wiążąca dotyczy tylko orzeczenia sądu, a nie jego uzasadnienia, ale związanie orzeczeniem rozciąga się na te ustalenia zawarte w jego uzasadnieniu, na podstawie których sąd bezpośrednio zindywidualizował normę prawną, czemu dał wyraz w rozstrzygnięciu.
Sąd Rejonowy uznał zatem, że jest związany prawomocnością materialną orzeczenia Sądu Okręgowego w Kielcach w sprawie o sygn. akt I C 1027/14, wobec czego przyjął, że w skład majątku wspólnegoJ.iW.małżonkówM.wchodzą: nieruchomość przyul. (...)wK.o wartości 78.903 zł, środki zgromadzone na rachunkubanku (...)w kwocie 54.452,49 zł i środki zgromadzone na rachunku(...)iA.w(...)w kwocie 6.875,16 zł. Wprawdzie okoliczność, co wchodzi w skład majątku wspólnego, nie wynika wprost z sentencji tego wyroku, ale dla ustalenia kwoty należnegoJ. M. (1)zachowku Sąd Okręgowy musiał ustalić skład i wartości majątku spadkowego, w tym – majątku wspólnego spadkodawcy iJ. M. (1).
Sąd ustalił zatem, że w skład majątku wspólnego wchodzą składniki szczegółowo wymienione w pkt 1. zaskarżonego postanowienia (wskazana przez wnioskodawczynię kwota 51.000 zł na lokacie w(...)stanowiła majątek odrębnyW. M.), a ponieważ są one we władaniuJ. M. (2), to jemu zostały przyznane, z zasądzeniem na rzeczJ. M. (1)kwoty 70.115,32 zł tytułem spłaty, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wydania postanowienia do dnia zapłaty.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawieart. 520 k.p.c.
Apelację od tego orzeczenia wniósłJ. M. (2), zaskarżając postanowienie w punktach: 1., 2., 3. i 5, a w związku z tym zarzucając Sądowi Rejonowemu naruszenie:

1
art. 365 § 1 k.p.c.poprzez niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji niezasadne przyjęcie prejudycjalnego charakteru wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 30 czerwca 2016 r., sygn. akt I C 1027/14 i uznanie, że w skład majątku wspólnegoJ.iW.małżonkówM.wchodzą składniki wymienione w treści orzeczenia;

2
art. 233 § 1 k.p.c.poprzez:

a
dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego polegającej na częściowej odmowie przyznania wiarygodności zeznaniom świadkaK. M., gdy wnioskodawczyni miała interes prawny w negowaniu twierdzeń uczestnika i jego żony, a szereg dokumentów, zbieżnych z zeznaniami tego świadka, wskazuje, iż środki zgromadzone na rachunkach i przeznaczone na zakup lokalu przyul. (...)pochodziły z majątku osobistego spadkodawcy,

b
uznanie, że porozumienie zawarte pomiędzy wnioskodawczynią iW. M.nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia i jest pozbawione mocy prawnej, podczas gdy rzutowało ono na treść stosunków majątkowych małżonków i miało znaczenie w kontekście analizy pozostałych dowodów,

c
oparcie się niemal wyłącznie na ustaleniach poczynionych w sprawie o sygn. akt I C 1027/17, a tym samym brak własnych ustaleń na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, z którego wynika, że małżonkowieM.nie mieli majątku wspólnego.

Wskazując na to, wniesiono o zmianę postanowienia w zaskarżonej części i oddalenie wniosku i zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika kosztów postępowania za obie instancje, ewentualnie – o uchylenie tego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, z orzeczeniem o kosztach postępowania.
W uzasadnieniu poniesiono, że mieszkanie przyul. (...)wK.było kupione przez spadkodawcę za środki uzyskane ze sprzedażydziałki nr (...)wJ.oraz otrzymane na podstawie wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach, sygn. akt I C 1150/96, natomiast środki pieniężne opisane w pkt 1b) i 1c) zaskarżonego postanowienia zostały uzyskane przez spadkodawcę tytułem zaliczki ze sprzedaży działki położonej wJ.(kwota 54.452,49 zł stanowiła połowę tych środków).
J. M. (1)wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja okazała się zasadna o tyle, że doprowadziła do uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
Trafny jest zarzut naruszeniaart. 365 § 1 k.p.c.poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie prejudycjalnego charakteru wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 30 czerwca 2016 r., sygn. akt I C 1027/14, w zakresie ustalenia składu i wartości majątku wspólnegoJ.iW.małżonkówM..
Zgodzić należy się z wyrażonym w apelacji poglądem, że wynikająca z powołanego przepisu moc wiążąca wyroku dotyczy związania sentencją, a nie uzasadnieniem wyroku innego sądu, czyli przesłankami faktycznymi i prawnymi przyjętymi za jego podstawę, gdyż zakresem prawomocności materialnej jest objęty tylko ostateczny wynik rozstrzygnięcia, a nie jego przesłanki (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2015 r., IV CSK 181/14,LEX nr 1628952i powołane w jego uzasadnieniu orzecznictwo).
W sprawie o sygn. akt I C 1027/14 Sąd Okręgowy w Kielcach dokonał ustaleń niezbędnych do rozstrzygnięcia o zgłoszonym żądaniu zasądzenia określonej kwoty tytułem zachowku. W rozpoznawanej sprawie Sąd związany jest zatem jedynie prawomocnym wyrokiem z dnia 30 czerwca 2016 r., którym zasądzono odJ. M. (2)na rzeczJ. M. (1)kwotę 87.672 zł z ustawowymi odsetkami (k.470 i 515 akt powołanej sprawy).
To, że na zasadzie wyjątku w procesie o roszczenia z tytułu zachowku, gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku dorobkowym, dopuszczalne jest samodzielne ustalenie przez sąd orzekający stanu i wartości spadku bez uprzedniego postępowania o dział spadku lub o podział majątku, który był objęty małżeńską wspólnością ustawową, nie oznacza zwolnienia sądu od własnych ustaleń w sprawie o podział majątku wspólnego. Zgodnie bowiem z treściąart. 684w zw. zart. 567 § 3 k.p.c., w trakcie tego postępowania to sąd ustala skład majątku wspólnego oraz jego wartość. Natomiast w sprawie o zachowek, która toczy się w trybie procesowym, końcowe rozstrzygnięcie jest wynikiem postępowania dowodowego prowadzonego z inicjatywy stron (art. 6 k.c.iart. 232 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.), zgodnie z obowiązującą w procesie zasadą kontradyktoryjności, kiedy działanie sądu z urzędu ma charakter zupełnie wyjątkowy (art. 232 § 1 zdanie drugie k.p.c.).
Stanowisko Sądu pierwszej instancji jest przy tym niekonsekwentne. Jeżeli bowiem uznać związanie ustaleniami co do majątku wspólnego poczynionym w sprawie o zachowek, to nie zachodziłaby potrzeba prowadzenia odrębnego postępowania dowodowego w rozpoznawanej sprawie. Tymczasem dopuszczono tu szereg dowodów (k.144, 152, 155, 156), by ostatecznie poprzestać na ustaleniach co do składu majątku wspólnego poczynionych w przez Sąd Okręgowy w Kielcach w sprawie o sygn. akt I C 1027/14 (k.185).
Samo rozstrzygnięcie jest przy tym niezrozumiałe. Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika bowiem, że Sąd przyjął, uznając związanie prawomocnością materialną wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach, że w skład majątku wspólnegoJ.iW.małżonkówM.wchodzą: nieruchomość przyul. (...)wK.o wartości 78.903 zł, środki zgromadzone na rachunkubanku (...)w kwocie 54.452,49 zł i środki zgromadzone na rachunku(...)iA.w(...)w kwocie 6.875,16 zł, podczas gdy z treści postanowienia wynika, że w skład majątku wspólnego wchodzą: udział do ½ we własności lokalu mieszkalnego przyulicy (...)o wartości 39.451,50 zł, kwota 27.226,24 zł, jako ½ wspólnych środków małżonków na rachunku wBanku (...) SAi kwota 3.437,58 zł, jako ½ wspólnych środków małżonków na Rachunku(...)Rozliczeniowym w(...), ale już spłata odJ. M. (2)na rzeczJ. M. (1)została zasądzona w kwocie 70.115,32 zł, która stanowi sumę wymienionych w pkt 1. zaskarżonego orzeczenia wartości. Nie wiadomo zatem, co faktycznie ma stanowić majątek wspólny małżonków – czy składniki przyjęte w sprawie o zachowek, czy udział do ½ części w ich współwłasności.
To wszystko oznacza nierozpoznanie istoty sprawy, skutkujące orzeczeniem jak w sentencji na podstawieart. 386 § 4w zw. zart. 13 § 2 k.p.c., przy pozostawieniu Sądowi Rejonowemu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego, zgodnie zart. 108 § 2w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
W dalszym postępowaniu należy dokonać własnych ustaleń co do majątku wspólnegoJ.iW.małżonkówM., w oparciu o cały zebrany w sprawie materiał dowodowy, w szczególności ocenić zasadność twierdzeń uczestnika postępowania, że mieszkanie przyul. (...)wK.jego ojciec kupił za pieniądze uzyskane ze sprzedaży stanowiącej jego majątek osobisty nieruchomości oraz otrzymane tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach, sygn. akt I C 1150/96, a środki pieniężne zgromadzone na rachunkach bankowych pochodziły z otrzymanej przez spadkodawcę zaliczki ze sprzedaży innej należącej do niego nieruchomości.
SSO Teresa Kołbuc   SSO Cezary Klepacz   SSO Anna Pać-Piętak