Sąd Okręgowy we Wrocławiu
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 1589/17
Data wyroku: 2018-04-04 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Karolina Maciejewska, Agnieszka Hreczańska-Cholewa, Czesław Chorzępa
Słowa kluczowe: Dział spadku

Sygnatura akt II Ca 1589/17

POSTANOWIENIE

Dnia 4 kwietnia 2018 r.
Sąd Okręgowy we Wrocławiu II Wydział Cywilny Odwoławczy w następującym składzie:
Przewodniczący SSO Czesław Chorzępa
SSO Agnieszka Hreczańska-Cholewa (spr.)
SSR del. Karolina Maciejewska
Protokolant Wojciech Langer
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 marca 2018 r. na rozprawie
sprawy z wnioskuG. M.,M. T. (1)
przy udzialeJ. J. (1),G. P.,M. C.,A. Ł. (1),D. K. (1)
o dział spadku
na skutek apelacji uczestniczki postępowaniaJ. J. (1)
od postanowienia Sądu Rejonowego dla Wrocławia - Krzyków we Wrocławiu
z dnia 22 grudnia 1016 r., sygn. akt VI Ns 1241/13
postanawia:

I
zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie I w ten sposób, że wniosek oddalić; zmienić je także w punktach II- IX w ten sposób, że je uchylić; dotychczasowemu punktowi X nadać numer II i zmienić go ten sposób, że ustalić, iż każdy z uczestników postępowania ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie; zmienić je także w ten sposób, że dotychczasowemu punktowi XI nadać numer III;

II
ustalić, że każdy z uczestników postępowania ponosi koszty związane ze swoim udziałem w postępowaniu apelacyjnym;

III
przyznać ze Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego dla Wrocławia – Krzyków adw.T. M.2952zł dwa tysiące dziewięćset pięćdziesiąt dwa złote) wraz z 23 % stawki VAT tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

SSO Agnieszka Hreczańska – Cholewa SSO Czesław Chorzępa SSR del. Karolina Maciejewska
II Ca 1589/17

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 22 grudnia 2016 r. Sąd Rejonowy dokonał działu spadku poW. K. (1)orazJ. P.iI. P. (1)postanawiając:

I
ustalić, że w skład spadku poW. K. (1), zmarłej dnia 11.11.2005r. weW., ostatnio stale zamieszkałej przyul. (...)weW., którego nabycie stwierdził postanowieniem z dnia 07.09.2006 r. Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Krzyków we Wrocławiu w sprawie o sygn. I Ns 165/06, wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położone weW.przy(...), pozostające w zasobachSpółdzielni Mieszkaniowej (...)weW., dla którego Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Krzyków we Wrocławiu prowadziksięgę wieczystą nr (...), to jest składnik majątkowy o wartości 225.000 zł (dwieście dwadzieścia pięć tysięcy złotych), za którą to cenę prawo to zostało zbyte umową notarialną z dnia 06.11.2007r. rep A nr(...)sporządzoną przed NotariuszemA. K.z Kancelarii Notarialnej weW.;

II
ustalić, że w skład spadku poJ. P.zmarłym dnia 13.06.2006r. wZ., ostatnio stale zamieszkałym przyul. (...)wZ., którego nabycie stwierdził postanowieniem z dnia 12.05.2010 r. Sąd Rejonowy w Zgorzelcu w sprawie o sygn. Ns 182/10, wchodzi udział w wysokości 1/2 (jedna druga) określonego w punkcie pierwszym własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego o wartości 112.500zł (sto dwanaście tysięcy pięćset złotych);

III
ustalić, że w skład spadku poI. P. (2) z domu J.zmarłej 06.10.2010r. wZ., ostatnio stale zamieszkałej przyul. (...)wZ., którego nabycie poświadczono aktem notarialnym rep. A. nr(...)z dnia 18.10.2010 r. sporządzonym przed NotariuszemG. T.z Kancelarii Notarialnej wZ., wchodzi udział w wysokości 1/8 (jedna ósma) określonego w punkcie pierwszym własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego o wartości 28.125zł (dwadzieścia osiem tysięcy sto dwadzieścia pięć złotych);

IV
ustalić, że w skład spadku poJ. P.iI. P. (1), ponad składniki określone w punkcie drugim i trzecim, wchodzi własność lokalu mieszkalnego położonego przyul. (...)wZ.dla którego Sąd Rejonowy w Zgorzelcu prowadziksięgę wieczystą KW (...), to jest składnik majątkowy o wartości 110.000 zł (sto dziesięć tysięcy złotych), za którą to cenę został zbyty umową notarialną z dnia 26.11.2010r. rep A nr(...)sporządzoną przed NotariuszemG. T.z Kancelarii Notarialnej wZ., a której to ceny sprzedaży uczestnicyG. M.,M. T. (1),D. K. (1)iG. P.zgodnie dokonali umownego działu spadku i podziału majątku wspólnego poJ. P.iI. P. (1)po ¼ (jednej czwartej);

V
oddalić wniosek o dział spadku składnika określonego w punkcie czwartym postanowienia;

VI
ustalić, że w skład spadku poW. K. (1)orazJ. P.iI. P. (1)nie wchodzą żadne inne składniki majątkowe;

VII
ustalić, żeJ. J. (1)poczyniła na składnik majątkowy określony w punkcie pierwszym nakłady w wysokości 4777,60zł oraz nakład na podatek od spadku obciążający udziałJ. P.w kwocie 4330,54zł i koszt pochówkuW. K. (1)w kwocie 842 zł;

VIII
dokonać działu spadku poW. K. (1)oraz działu spadku poJ. P.iI. P. (1)w ten sposób, że określone w punkcie pierwszym spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego weW.przy(...), pozostające w zasobachSpółdzielni Mieszkaniowej (...)weW.przyznać na wyłączną własność uczestniczceJ. J. (1)z obowiązkiem spłat na rzeczG. M.,M. T. (1),D. K. (1)iG. P.;

IX
zasądzić od uczestniczkiJ. J. (1)na rzecz wnioskodawczyńG. M.,M. T. (1)tytułem spłaty kwoty po 26.339,91 zł (dwadzieścia sześć tysięcy trzysta trzydzieści dziewięć złotych dziewięćdziesiąt jeden groszy) zaś uczestnikówD. K. (1)iG. P.tytułem spłaty kwoty po 26.339,92 zł (dwadzieścia sześć tysięcy trzysta trzydzieści dziewięć złotych dziewięćdziesiąt dwa grosze) w terminie 9 (dziewięciu) miesięcy od uprawomocnienia się niniejszego postanowienia;

X
zasądzić od uczestniczkiJ. J. (1)na rzecz wnioskodawczyńG. M.iM. T. (1)kwoty po 2917zł tytułem kosztów postępowania, w tym po 2417 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego;

XI
przyznać od Skarbu Państwa na rzecz działającego w sprawie adwokataT. M.kwotę 2.952 zł (dwa tysiące dziewięćset pięćdziesiąt dwa złote) wraz z 23% stawki VAT tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej uczestniczceJ. J. (1)z urzędu.

Sąd Rejonowy ustalił, żeW. K. (1)zmarła w dniu 11.11.2005 r. Spadek po niej nabyli bratJ. P.w 3/6 części wprost oraz siostrzeńcyJ. J. (1),A. Ł. (1)iM. C.po 1/6 części każde z nich wprost. Sąd Rejonowy ustalił także, że w skład spadku po zmarłejW. K. (1)wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu położonego weW.przyul. (...), dla którego Sąd Rejonowy dla Wrocławia – Krzyków IV Wydział Cywilny prowadziksięgę wieczystą nr (...). W dniu 06.11.2007 r. doszło do zawarcia umowy sprzedaży spółdzielczego prawa do tego lokalu na rzecz małżonkówM.iR. K.. W imieniu zbywców –A. Ł. (1),M. C.,J. P.i swoim własnym działała uczestniczka postępowaniaJ. J. (1). Sąd Rejonowy ustalił także, że w dniu 13.06.2006 r. zmarłJ. P.. Na skutek jego śmierci wygasło udzielone przez niegoJ. J. (1)pełnomocnictwo. Uczestniczka nie poinformowała notariusza o jego wygaśnięciu. Kwotę uzyskaną ze sprzedaży – 225 000 zł,J. J. (1),A. Ł. (1)iM. C.podzielili zgodnie z przypadającymi im w spadku udziałami.J. J. (1)zatrzymała dla siebie kwotę, która powinna przypaść spadkobiercomJ. P..J. J. (1)poniosła koszty podatku od spadku w zakresie, w jakim obciążałby onJ. P.w łącznej wysokości 4330,54 zł. Następnie Sąd Rejonowy ustalił, że spadek poJ. P.z mocy ustawy nabyli żonaI. P. (1)w 4/16 części oraz dzieciG. M.,M. T. (1),D. K. (1)iG. P.w 4/14 części. W skład spadku poJ. P.wchodzi udział w wysokości ½ w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu położonego weW.przyul. (...). Sąd I instancji ustalił także, że w dniu 06.10.2010 r. zmarłaI. P. (1)zaś spadek po niej na mocy ustawy nabyły dzieciG. M.,M. T. (1),D. K. (1)iG. P.w 1/14 części każde z nich. W skład spadku po zmarłej wchodzi udział w wysokości 1/8 w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu położonego weW.przyul. (...). W okresie od 11.11.2005 r. do 06.11.2007 r.J. J. (1)poczyniła konieczne wydatki na lokal mieszkalny położony weW.przyul. (...), na które składały się opłaty czynszowe i opłaty za ogrzewanie lokalu w kwocie 4777,60 zł. Nadto pokryła ona długi spadkowe w wysokości 782,84 zł. Poniosła także wydatki związane z pogrzebemW. K. (2)w wysokości 842 zł.
Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy dokonał działu spadku poW. K. (1),J. P.orazI. P. (1)jak w postanowieniu. Wskazał, że wartość składnika spadku – spółdzielczego prawa do lokalu położnego weW.przyul. (...)ustalił na podstawie aktu notarialnego jego sprzedaży. Orzeczenie w zakresie rozliczenia długów spadkowych a związanych z dokonanymi przezJ. J. (2)spłatami zadłużeń spadkodawczyni, poniesionych kosztów pochówku oraz spłaty podatku od spadku zaJ. P.dokonano w zakresie kwoty 4777,60 zł, 842 zł i 4330,54 zł na podstawieart. 1034 § 1 k.c.Sąd Rejonowy uznał także, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy zachodzi wypadek unormowany wart. 1036 k.c.– rozporządzenia przez spadkobiercę swym udziałem w przedmiocie należącym od spadku. Sąd I instancji wskazał, że w takim wypadku w braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku. Uznał także, że okoliczność, iż w chwili sprzedaży przedmiotu spadkuJ. P.nie żył a w związku z tym wygasło udzielone przez niego pełnomocnictwoJ. J. (1)nie ma wpływu na rozstrzygnięcie i pozostaje jedynie w sferze oceny działańJ. J. (1). W następnej kolejności Sąd Rejonowy uznał, kierując się dyspozycjąart. 622 § 1 i 2 k.c.w zw. zart. 688 k.p.c., że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu położnego weW.przyul. (...)winno zostać przydzieloneJ. J. (1)z obowiązkiem spłat na rzeczG. M.,M. T. (1),D. K. (1)iG. P..
Z postanowieniem tym nie zgodziła się uczestniczka postępowaniaJ. J. (1). W apelacji z dnia 14 marca 2017 r. podniosła zarzut nieważności postępowania. Wskazała także, iż bezpodstawnie została obciążona spłatą na rzecz pozostałych uczestników. Jednocześnie zarzuciła, że w skład spadku poW. K. (1),J. P.iI. P. (1)nie wchodzi składnik wskazany w postanowieniu Sądu Rejonowego. Wraz z apelacją uczestniczka wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie opłaty od apelacji a także o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Postanowieniem z dnia 23 marca 2017 r. Sąd Rejonowy dla Wrocławia - Krzyków zwolniłJ. J. (1)od kosztów sądowych w części dotyczącej opłaty od apelacji, oddalając jej wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2017 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu II Wydział Odwoławczy oddalił zażalenie uczestniczki postępowania w zakresie oddalenia jej wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Przed wezwaniem uczestniczki postępowania do usunięcia braków formalnych apelacji do sprawy zgłosił się jej pełnomocnik adwokatT. M., który w piśmie z dnia 28 grudnia 2017 r. zaskarżonemu postanowieniu Sądu Rejonowego z dnia 14 marca 2017 r. zarzucił:

1
nieważność postępowania polegającą na tym:

a
iż pełnomocnik uczestniczki postępowaniaJ. J. (1)adwokatA. Ł. (2)w związku z tymczasowym zawieszeniem w czynnościach zawodowych nie był należycie umocowany do reprezentowania uczestniczki postępowania, w szczególności na rozprawie w dniu 26 czerwca 2014 roku i 13 listopada 2014 r.;

b
o sprawach tych nie został zawiadomiony zastępca wyznaczony przez dziekana Okręgowej Rady Adwokackiej weW.adwokatT. M.

2
naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:

a
art. 510 § 1zd. pierwszek.p.c.orazart. 510 § 2zd. pierwszek.p.c.przez zaniechanie wezwania przez Sąd I instancji do udziału w sprawieR. K.orazM. K.- stron aktu notarialnego z dnia 6 listopada 2017 r. oraz osób nadal ujawnionych w dziale III Księgi Wieczystej prowadzonej dla nieruchomości położonej weW.przyul. (...);

b
art. 684 k.p.c.a takżeart. 316 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.poprzez przyjęcie, że w skład spadku poW. K. (1)wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położone weW.przyulicy (...)pozostające w zasobachSpółdzielni Mieszkaniowej (...)weW., to jest składnik majątkowy o wartości 225 000 zł, podczas gdy w chwili zamknięcia rozprawy prawo to nie wchodziło w skład ;

c
art. 684 k.p.c.a takżeart. 227 k.p.c.,art. 229 k.p.c.,art. 232zd. pierwsze i drugiek.p.c.,art. 278 § 1 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.poprzez zaniechanie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu wyceny nieruchomości co do wartości spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego położonego weW.przyulicy (...)według stanu na dzień 11 listopada 2005 data zgonuW. K. (1)a cen aktualnych a także według stanu na dzień 13 czerwca 2006 (data zgonuJ. P.) a cen aktualnych, jak również według stanu na dzień 6 października 2010 (data zgonuI. P. (1)) a cen aktualnych, zwłaszcza wobec zaprzeczeniu przez uczestniczkę postępowania wskazanej we wniosku wartości tego prawa

d
art. 328 § 2 k.p.c.w związku zart.13 § 2 k.p.c.orazart. 516 k.p.c., poprzez zastosowanie prawa materialnego, a to art. 1035 i następnekodeksu cywilnegoorazart. 195i następnekodeksu cywilnegodo niejednoznacznie ustalonego stanu faktycznego w istotnym z punktu widzenia przedmiotu sprawy zakresie, co polegało na zaniechaniu zawarcia w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia jakichkolwiek rozważań odnośnie ważności umowy sprzedaży i ustanowienia hipoteki z dnia 6 listopada 2007 r.

3
naruszenie prawa materialnego, a to:

a
art. 1036 k.c.poprzez niewłaściwe zastosowanie albowiem przepis ten na zastosowanie tylko do zbycia swojego udziału w spadku a nie ma zastosowania do zbycia udziału innych osób w spadku;

b
art. 1035i następneKCorazartykuł 195i następneKCa także 405KCi 118KCjak również 415KCartykuł 4421§ 1 KCprzy uwzględnieniuart. 684 k.p.c.,art. 618 § 1 i § 2 k.p.c.w związku zart. 688 k.p.c.orazart. 316 § 1 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.poprzez przyjęcie, że w skład spadku poW. K. (1)wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położone weW.przyulicy (...)pozostające w zasobachSpółdzielni Mieszkaniowej (...)o wartości 225000 zł, podczas gdy wnioskodawczyni oraz pozostałym uczestnikom postępowania może przysługiwać co najwyżej roszczenie o zapłatę odszkodowania albo o zwrot korzyści uzyskanych w wyniku bezpodstawnego wzbogacenia, które to roszczenia i tak są przedawnione oraz które mogą być dochodzone w procesie a nie w postępowaniu nieprocesowym;

c
art. 6 KCpoprzez pominięcie, że to na osobach dochodzących od uczestniczki postępowania roszczeń związanych ze spadkiem poW. K. (1),J. P.orazI. P. (1)spoczywa ciężar dowodu wykazania składu oraz wartości spadku;

d
art. 8 § 1 KC,art. 58 § 1 KCorazart. 922 § 1 k.p.c.poprzez przyjęcie, że umowa sprzedaży i ustanowienia hipoteki z dnia 6 listopada 2007 jest umową ważną, podczas gdy dnia 6 listopada 2007 strona tego aktu,J. P.nie miała zdolności prawnej oraz zdolności do czynności prawnych ponieważ od 13 czerwca 2016 r nie żyła.

W oparciu o powyższe zarzuty uczestniczka wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez oddalenie wniosku oraz zasądzenie odG. M.,M. T. (1),G. P.orazD. K. (2)kwoty 7200 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed sądem pierwszej instancji. Wniosła także o zasądzenie na jej rzecz kwoty 5400 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja uczestniczki postępowaniaJ. J. (1)zasługiwała na uwzględnienie, chociaż nie wszystkie podniesione w niej zarzuty były zasadne.
Przedmiotem rozpoznania Sądu I instancji był wniosekG. M.iM. T. (2)o dział spadku poW. K. (1),J. P.iI. P. (1).
Sąd Rejonowy ustalił, że spadek po zmarłej w dniu 11.11.2005 r.W. K. (1)nabyli bratJ. P.w 3/6 części wprost oraz siostrzeńcyJ. J. (1),A. Ł. (1)iM. C.po 1/6 części każde z nich wprost; spadek poJ. P.z mocy ustawy nabyli żonaI. P. (1)w 4/16 części oraz dzieciG. M.,M. T. (1),D. K. (1)iG. P.w 4/14 części oraz że spadek po zmarłej w dniu 06.10.2010 r.I. P. (1)na mocy ustawy nabyły dzieciG. M.,M. T. (1),D. K. (1)iG. P.w 1/14 części każde z nich. Nadto przyjął, że w skład spadku poW. K. (1), zmarłej dnia 11.11.2005r. weW., ostatnio stale zamieszkałej przyul. (...)weW., którego nabycie stwierdził postanowieniem z dnia 07.09.2006 r. Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Krzyków we Wrocławiu w sprawie o sygn. I Ns 165/06, wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położone weW.przy(...), pozostające w zasobachSpółdzielni Mieszkaniowej (...)weW., dla którego Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Krzyków we Wrocławiu prowadziksięgę wieczystą nr (...), to jest składnik majątkowy o wartości 225.000 zł (dwieście dwadzieścia pięć tysięcy złotych). Ostatecznie Sąd Rejonowy dokonał działu spadku poW. K. (1)oraz działu spadku poJ. P.iI. P. (1)w ten sposób, że określone w punkcie pierwszym spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego weW.przy(...), pozostające w zasobachSpółdzielni Mieszkaniowej (...)weW.przyznał na wyłączną własność uczestniczceJ. J. (1)z obowiązkiem spłat na rzeczG. M.,M. T. (1),D. K. (1)iG. P.. Orzeczenie to w sposób oczywisty pozostaje w sprzeczności z dokonanymi przez Sąd Rejonowy ustaleniami. Narusza nadto normy prawa materialnego –art. 5 ustawy z dnia 06.07.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece(Dz. U. 2016, poz. 790),art. 922 § 1 k.p.c.iart. 1035 k.c.a także przepisyart. 685 k.p.c.,art. 316 § 1 k.p.c.poprzez uznanie, że istnieje przedmiot spadku podlegający działowi.
Jak wynika z akt sprawy w dniu 06.11.2007 r. doszło do zawarcia umowy sprzedaży spółdzielczego prawa do lokalu mieszalnego położnego weW.przyul. (...), dla którego Sąd Rejonowy dla Wrocławia – Krzyków Wydział IV Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą (...), a które wyczerpywało majątek spadkowyW. K. (1), małżonkomR.iM. K.. W imieniu zbywców – spadkobiercówW. K. (1)–J. J. (1),A. Ł. (1),M. C.na podstawie pełnomocnictw działałaJ. J. (1). W toku czynności przedstawiła ona notariuszowi m.in. pełnomocnictwo udzielone jej przezJ. P.upoważniające ją do sprzedaży jego udziału spadkowego. Jak ustalił Sąd RejonowyJ. J. (1)nie poinformowała notariusza, że w dniu 13.06.2006 r.J. P.zmarł, co zgodnie zart. 101 § 2 k.c.skutkuje wygaśnięciem udzielonego przez niego pełnomocnictwa, przy braku innych zastrzeżeń w treści pełnomocnictwa. Wobec podniesionych w toku postępowania zarzutów Sąd Rejonowy przyjął, powołując się na dyspozycjęart. 1036 k.c.iż rozporządzenie przezJ. J. (1)udziałem, jaki przysługiwał w spadku poW. K. (1)J. P.Sąd Rejonowy zakwalifikował jako okoliczność pozostającą bez wpływu na toczące się postępowanie i ostatecznie na jego rozstrzygnięcie. Z powyższą konstrukcją i sposobem zastawania przepisów prawa nie sposób się zgodzić. Słusznie apelujący zarzuca, że przywołany w uzasadnieniu postanowienia przepisart. 1036 k.c.nie ma zastosowania w rozpoznawanej spawie nie tylko z tego powodu, że reguluje on kwestie rozporządzenia przez spadkobiercę swoim udziałem w spadku, podczas gdyJ. J. (1)dokonała rozporządzenia udziałem innego spadkobiercy ale również dlatego, że w chwili zawierania umowy jedna ze stron nie posiadała zdolności sądowej. Kwestia ta nie była przedmiotem rozważań Sądu. Wskazać także należy na wewnętrzną sprzeczność stanowiska Sądu Rejonowego, który nie poddając wątpliwości skuteczności (i ważności) zawartej umowy jednocześnie w punkcie I postanowienia stwierdza, że zbyta nieruchomość nadal wchodzi w skład spadku i następnie w punkcie VIII dokonuje działu spadku poprzez przyznanie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnegoJ. J. (1). Tymczasem z treści księgi wieczystej prowadzonej dla wspomnianej nieruchomości wynika, że prawo to należy doM.iR. K.. Zgodnie zart. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotecew razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym treść księgi rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czynność prawną z osobą uprawnioną według treści księgi nabył własność lub inneprawo rzeczowe(rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych). Domniemanie, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym i że prawo wykreślone nie istnieje (art. 3), zwane domniemaniem jawności materialnej ksiąg wieczystych, działa od chwili dokonania wpisu. Jeżeli jednak umowa sprzedaży dotknięta była nieważnością, to wpis nabywcy został dokonany bez ważnej podstawy i zbywca będzie mógł żądać usunięcia niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10) oraz zwrotu nieruchomości. Innymi słowy, dopóki treść księgi wieczystej w tym zakresie nie ulegnie zmianie, sąd w postępowaniu o dział spadku jest treścią tego wpisu związany. Wynikający zaś z treści księgi wieczystej stan prawny może prowadzić tylko do jednego wniosku, iż nie tylko na dzień orzekania ale także na dzień złożenia wniosku o dział spadku poW. K. (1),J. P.i iI. P. (1)nie istniał majątek spadkowy, który mógłby podlegać podziałowi. Przy czym w tym miejscu podnieść należy, że wbrew zarzutom apelacji uczestniczki postępowania brak było podstaw w rozpoznawanej sprawie do wezwania w trybieart. 510 § 2 k.p.c.w charakterze uczestnikówM. K.iR. K., co, jak podnosi apelująca, stwarzałoby możliwość dokonywania ustaleń w zakresie własności nieruchomości położonej weW.przyul. (...).
Zgodnie zart. 618 § 1 k.p.c.w zw. zart. 688 k.p., sąd w postępowaniu o zniesienie współwłasności rozstrzyga także spory o prawo własności, zgodnie zaś z § 2, z chwilą wszczęcia tego postępowania prowadzenie odrębnych postępowań jest niedopuszczalne, a sprawy będące w toku wymagają przekazania do dalszego rozpoznania sądowi prowadzącemu postępowanie o zniesienie współwłasności.Artykuł 618 k.p.c.ma charakter porządkujący; określa kognicję sądu w sprawach o zniesienie współwłasności, a zakres jego zastosowania jest szerszy, gdyż ma odpowiednie zastosowanie także w sprawach o dział spadku i o podział majątku wspólnego między małżonkami. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 20 maja 2011 r. (III CZP 24/11) poddał ocenie charakter powództwa o uzgodnienie treści wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w świetleart. 618 § 1 k.p.c.Sąd Najwyższy uznał, że powództwo to ma złożony charakter, bo chociaż w jego konstrukcji dominują elementy decydujące o zakwalifikowaniu go do powództw zmierzających do ustalenia prawa, to jednak pozwala ono uprawnionemu na doprowadzenie do ujawnienia ustalonego prawa w księdze wieczystej, przez co osiąga on ochronę prawną nie tylko w relacji z przeciwnikiem sporu, lecz w relacji z wszystkimi uczestnikami obrotu, w stosunku do których może powoływać się na treść księgi wieczystej i domniemanie przewidziane wart. 3 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym jest sprawą o prawo własności w rozumieniuart. 618 § 1 k.p.c.W uzasadnieniu postanowienia z dnia 14 grudnia 1981 r., I CZ 101/81 (OSNCP 1982, nr 11-12, poz. 172) Sąd Najwyższy podkreślił, że sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym jest typową sprawą o prawo własności w rozumieniuart. 618 § 1 k.p.c.Z kolei w uzasadnieniu postanowienia z dnia 17 grudnia 1998 r., I CKN 934/97 (nie publ.) wskazał, że wart. 618 § 1 k.p.c.wyliczono trzy rodzaje spraw, które podlegają rozpoznaniu w postępowaniu innym aniżeli postępowanie o zniesienie współwłasności i w zasadzie należą do drogi procesu, ale mogą być także rozpoznawane w postępowaniu o zniesienie współwłasności, przy czym od chwili wszczęcia tego postępowania ta droga ich rozpoznania jest wyłączna. Do tego rodzaju spraw należą spory o prawo własności, do których należy m.in. zaliczyć sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Orzeczenia te dotyczą sytuacji, w których spory wymienione wart. 618 § 1 k.p.c., należące do trybu procesowego, dotyczą tylko roszczeń między współwłaścicielami, nie budzi zaś wątpliwości, że księga wieczysta - po uzgodnieniu jej treści - powinna wyrażać stan prawny istniejący w chwili wydania wyroku orzekającego o uzgodnieniu. W konsekwencji, w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym powinny uczestniczyć wszystkie osoby wpisane wdziale drugimksięgi wieczystej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 grudnia 1988 r., III CRN 434/88, OSNCP 1991, nr 1, poz. 12), jeżeli zaś krąg osób wpisanych wdziale drugimksięgi wieczystej nie pokrywa się z kręgiem uczestników postępowania o podział, powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie podlega rozpoznaniu w tym postępowaniu. W tej sytuacji nie zachodzi spór o prawo własności w rozumieniuart. 618 § 1 k.p.c., sporem takim bowiem jest każdy spór toczący się tylko pomiędzy współwłaścicielami, którego rozstrzygnięcie może przesądzić, że osoba występująca jako współwłaściciel rzeczy nie jest w ogóle współwłaścicielem lub że przysługujący jej udział ma inną wartość niż deklarowana. W doktrynie zauważa się, że ratione legisart. 618 § 1 k.p.c.jest, aby poza orzeczeniem o podziale rzeczy w znaczeniu ścisłym postępowanie o zniesienie współwłasności obejmowało także rozstrzygnięcie o wzajemnych roszczeniach współwłaścicieli, których źródłem jest łączący ich stosunek współwłasności. Na rzecz tego stanowiska przemawia takżeart. 685 k.p.c., który stanowi wyraźnie o sporze "między współspadkobiercami". Zestawienie przepisów normujących postępowanie o zniesienie współwłasności i dział spadku, przy uwzględnieniu modyfikacji wynikających tylko ze swoistości każdego z tych postępowań, prowadzi do wniosku, że zakres kognicji sądu jest w tych postępowaniach taki sam. Poza podstawowym celem, jakim jest podział między współwłaścicielami (współspadkobiercami) majątku wspólnego (majątku spadkowego), zadaniem sądu orzekającego jest rozstrzygnięcie innych sporów związanych ze zniesieniem współwłasności (z działem spadku); nie odnosi się to do osób trzecich (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2004 r., III CK 205/02, nie publ.).
Reasumując – w okolicznościach rozpoznawanej sprawy Sąd Rejonowy winien przyjąć, że na dzień orzekania nie istnieje majątek spadkowy, jaki mógłby podlegać podziałowi. Sąd nie mógł także przyjąć do podziału wartości, za jaką sprzedano jedyny przedmiot spadku gdyż w okolicznościach rozpoznawanie sprawy wymagałoby to przesądzenia o ważności sprzedaży z dnia 06.11.2007 r., co z przyczyn wyżej wskazanych w toku niniejszego postępowania nie było możliwe, i co należy wyraźnie podkreślić, zdaniem Sądu Okręgowego nie jest niezbędnie do dokonania wzajemnych rozliczeń pomiędzy stronami. Jest to możliwe bez angażowania w ten proces działających w dobrej wierze nabywców nieruchomości. Nie ulega bowiem wątpliwości, żeJ. J. (1), posługując się po śmierciJ. P.udzielonym przez niego pełnomocnictwem, działała w sposób sprzeczny z prawem. Nie tylko nie poinformowała o śmierci mocodawcy notariusza ale nadto nie rozliczyła się ze spadkobiercamiJ. P.ze środków pieniężnych, jakie otrzymała za sprzedaż lokalu mieszkalnego położonego weW.przyul. (...). Ustalenie w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, że na dzień orzekania nie istnieje majątek spadkowy w żadnym razie nie uniemożliwia także dochodzenia roszczeń z tytułu zapłaty długów spadkowych.
Odnośnie zarzutu nieważności postępowania Sąd Okręgowy wskazuje, że okoliczność zmiany zaskarżonego postanowienia poprzez oddalenie wniosku o dział spadku czyni zbędnym uchylenie sprawy do ponownego rozstrzygnięcia.
Mając powyższe na uwadze na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.zmieniono zaskarżone w ten sposób, że wniosek oddalono, uchylając pozostałe punkty dotyczące działu spadku i wzajemnych rozliczeń, pozostawiając w mocy orzeczenie o kosztach postępowania.
Postanowienie o kosztach postępowania apelacyjnego wydano na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.przyjmując, że okolicznościach rozpoznawanej sprawy każdy z uczestników winien ponieść koszty związane ze swoim udziałem w postępowaniu apelacyjnym.
SSO Agnieszka Hreczańska – Cholewa SSO Czesław Chorzępa SSR del. Karolina Maciejewska