Sąd Rejonowy w Kłodzku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ns 348/18
Data wyroku: 2018-08-23 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Ewa Karp
Słowa kluczowe: Testament, Stwierdzenie nabycia spadku
Podstawa prawna: art. 957, 958 i 931 kc, art. 520§3 kpc

Sygn. akt I Ns 348/18

POSTANOWIENIE
Dnia 23 sierpnia 2018 r.

Sąd Rejonowy w Kłodzku I Wydział Cywilny

w składzie następującym:
Przewodniczący: SSR Ewa Karp
Protokolant: p.o. protokolanta Joanna Nowicka
po rozpoznaniu w dniu 23 sierpnia 2018 r. w Kłodzku
na rozprawie
sprawy z wnioskuK. G.
przy udzialeB. C.,K. S.,J. R. (1),G. G.,G. Z.,W. D.,Z. V.
o stwierdzenie nabycia spadku poS. C., zm. 22.09.2003r. oraz poJ. C., zm. dn. 08.09.2008r.
postanawia:

I
stwierdzić, że spadek poS. C., zm. 22.09.2003r. wB., ostatnio stale zamieszkałym wP.na podstawie ustawy nabyła żonaJ. C., c.J.iM.– w 14/56 części spadku oraz dzieci:G. G., c.S.iJ.,K. S., c.S.iJ.,W. D., c.S.iJ.,J. R. (1), c.S.iJ.,B. C., s.S.iJ.,Z. V., c.S.iJ.,G. Z., c.S.iJ.– każde po 6/56 części spadku;

II
stwierdzić, że spadek poJ. C., zm. dn. 08.09.2008r. wK., ostatnio stale zamieszkałej wP.na podstawie ustawy nabyły dzieci:G. G., c.S.iJ.,K. S., c.S.iJ.,W. D., c.S.iJ.,J. R. (1), c.S.iJ.,B. C., s.S.iJ.,Z. V., c.S.iJ.,G. Z., c.S.iJ.– każde po 8/56 części spadku;

III
zasądzić od wnioskodawcyK. G.na rzecz uczestniczekJ. R. (1)iW. D.kwoty po 737,00 (siedemset trzydzieści siedem 00/100) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

(...)

UZASADNIENIE
WnioskodawcaK. G.wniósł o stwierdzenie nabycia spadku po dziadkach:S. C., zmarłym 22 września 2003 roku orazJ. C.zmarłej 8 września 2008 roku, spadkodawców zamieszkałych przed śmiercią wP..
Wnioskodawca wskazał, zeS. C.pozostawił testament, w dniu śmierci był żonaty, a spadkobiercami są żonaJ. C., córkaK. S., córkaJ. R. (2), synB. C., córkiG. G.,G. Z.,W. D.iZ. V..
Wnioskodawca wskazał, że spadkodawczyniJ. C.także pozostawiła testament, a spadkobiercami są córkaK. S., córkaJ. R. (2), synB. C., córkiG. G.,G. Z.,W. D.iZ. V.. Do wniosku dołączył akt małżeństwa, urodzenia, dwa akty zgonu i dwa testamenty.
UczestniczkaJ. R. (1)wniosła o oddalenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentów i wniosła o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy. Uczestniczka wniosła o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego połączonej z oględzinami rzekomych testamentów na okoliczność czy testamenty zostały sporządzone i własnoręcznie podpisane przez testatorów.
Po złożeniu odpowiedzi na wniosek przez uczestniczkę, wnioskodawca udzielił pełnomocnictwa fachowemu pełnomocnikowi, który do dnia rozprawy nie złożył żadnego pisma procesowego, w tym nie ustosunkował się do twierdzeń i wniosków uczestniczki.
Na rozprawie 12 lipca 2018 roku Sąd uzyskał stanowisko pozostałych uczestników oraz informacje od wnioskodawcy precyzujące okoliczności i osoby związane z testamentami.
Na zarządzenie Sądu pełnomocnik wnioskodawcy sporządził pismo procesowe, w którym wskazał, że dokument z 18 maja 2003 roku zawierający oświadczenie woliS. C.o rozporządzeniu jego majątkiem na wypadek śmierci został napisany odręcznie przezM. M. (2), jednego z czterech świadków obecnych przy tej czynności, a podpisany własnoręcznie przezS. C.
Drugi dokument z 28 lipca 2003 roku, zawierający oświadczenie woliJ. C., o rozporządzeniu jej majątkiem na wypadek śmierci, został napisany odręcznie także przezM. M. (2), jednego z czterech świadków obecnych przy tej czynności, a podpisany własnoręcznie przezJ. C..
Pełnomocnik wnioskodawcy wskazał, ze treść oświadczeń woli potwierdził na rozprawie wnioskodawca jako jeden ze świadków tych czynności.
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
SpadkodawcaS. C.zmarł 22 września 2003 r. wB., ostatnio mieszkał wP.. W chwili śmierci miał 83 lata i był żonaty zJ. C.. Spadkodawca miał 9 dzieci, z których dwoje zmarło nie pozostawiając spadkobierców, a pozostałe dzieci to uczestnicy: córkaK. S., córkaJ. R. (2), synB. C., córkiG. G.,G. Z.,W. D.iZ. V.
SpadkodawczyniJ. C.zmarła 8 września 2008 roku wK.. Ostatnio zamieszkiwała wP.. W chwili śmierci była wdową i miała 86 lat. Miała 9 dzieci, z których dwoje zmarło nie pozostawiając spadkobierców, a pozostałe dzieci to uczestnicy córkaK. S., córkaJ. R. (2), synB. C., córkiG. G.,G. Z.,W. D.iZ. V..
Spadkodawcy pozostawili testamenty ustne spisane przez świadkaM. M. (2)i podpisane przez spadkodawców.
TestamentS. C.spisany został 18 maja 2003 roku przezM. M. (2). Treść testamentu podpisałS. C.oraz dwoje świadkówM. M. (2)iM. M. (3). Oboje byli obecni w czasie sporządzania testamentu. W testamencie z 18 maja 2003 rokuS. C.do spadku powołał wnukaK. G..
Spadkodawca podyktowałM. M. (2)treść testamentu. Świadek sugerował udanie się do Notariusza lub Sekretarza Gminy, ale spadkodawca polecił żeby pisać i nie dyskutować. Testament został spisany z uwagi na obawyJ. C.o zdrowie męża. Żona spadkodawcyJ. C.i wnukK. G.także byli obecni przy sporządzaniu testamentu. Ich podpisów na testamencie nie ma. Obecni przy spisywaniu testamentu myśleli, ze Babcia wnioskodawcy nie może być świadkiem jako żona, a wnioskodawca nie może być świadkiem jako spadkobierca.
TestamentJ. C.spisany został 28 lipca 2003 roku przezM. M. (2). Treść testamentu podpisałaJ. C.oraz dwoje świadkówM. M. (2)iM. M. (3). Oboje byli obecni w czasie sporządzania testamentu. W testamencie z 28 lipca 2003 rokuJ. C.do spadku powołała wnukaK. G..
Spadkodawczyni chciała by jej testament był taki sam jak mężaS. C.iM. M. (2)spisał taką samą treść testamentu. Testament podpisali spadkodawczyni i świadkowieM. M. (2)orazM. M. (3). Testament został spisany 5 lat przed śmiercią spadkodawczyni. Przy sporządzaniu testamentuJ. C.obecni byli także, mążS. C.i wnukK. G.. Ich podpisów na testamencie nie ma.
ŚwiadekM. M. (2)wiedział, że powinno być 3 świadków testamentu.
Oba testamenty odczytał świadekM. M. (2). Większość słów pochodziła od spadkodawców, tekst redagował spisujący świadekM. M. (2), który jest polonistą i historykiem literatury.
SpadkodawcyS. C.iJ. C.nie byli umierający w czasie sporządzania testamentów. Nie było też problemu z dojazdem doP., gdzie były sporządzone oba testamenty. Spadkodawcy mówili, że może udadzą się później spisać testamenty, powiedzieli, że mają czas. Oboje mogli własnoręcznie spisać testamenty.
J. C.w czasie sporządzania testamentu i później czuła się dobrze. Świadkowie, małżonkowieM., widywali ją często. Spadkodawczyni przynosiła im pierogi , była tez na koncercie wK.zM. M. (2).
Spadkodawcy byli sprawni umysłowo, nie mieli żadnych chorób, o których by wiedział wnioskodawca ich wnukK. G..
Dowód:
odpisy skrócone aktu zgonu spadkodawcy i spadkodawczyni – K- 9, 10
odpisy skrócone aktów małżeństwa i urodzenia – K – 8, 11
zapewnienie spadkowe złożone przezK. G.K- 103,
przesłuchanie uczestników K- 103-104
zeznania świadkówM. M. (2)iM. M. (3)- K- 124-125
W tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd zważył co następuje:
Zgodnie zart. 952.§ 1. K.c.:” Jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione, spadkodawca może oświadczyć ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków. § 2. Treść testamentu ustnego może być stwierdzona w ten sposób, że jeden ze świadków albo osoba trzecia spisze oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.
W związku z zakwestionowaniem pisma i podpisów spadkodawców oraz wymogami przepisuart. 952 k.c.Sąd prowadził postępowanie dowodowe mające na celu precyzyjne i szczegółowe określenie istnienia przesłanek zart. 952 k.c., ustalenie istnienia ważnej ostatniej woli spadkodawców, przeprowadził dowody dotyczące okoliczności i przyczyn sporządzenia testamentów oraz dopuścił dowód z przesłuchania wnioskodawcy i świadków, obecnych przy spisywaniu ostatniej woli spadkodawców,.
Na podstawie zebranego materiału dowodowego- treści obu testamentów, przesłuchania świadkówM.iM. M. (2), złożonego przez wnioskodawcę zapewnienia spadkowego i oświadczenia wnioskodawcy na rozprawie 23 sierpnia 2018 roku, Sąd ustalił, ze nie zostały zachowane przesłanki odnoszące się zarówno do możliwości skorzystania z tej szczególnej formy testamentu (obawa rychłej śmierci spadkodawcy) oraz przesłanki dotyczące formy, gdyż spadkodawcy nie oświadczyli swej ostatniej wolę w obecności trzech świadków, którzy spełniają wymogi bycia świadkami.
Komentatorzy cytowanego przepisu i orzecznictwo Sądu Najwyższego, zauważają, że w stosunku do testamentu ustnego, jak powszechnie wskazuje się w literaturze, najczęściej podejmowane są próby jego sfałszowania. Stąd pojawiające się w literaturze propozycje skreśleniaart. 952k.c.argumentowane są przede wszystkim tą okolicznością.
Zatem stwierdzenia nabycia spadku na podstawie testamentu ustnego powinny być poprzedzane precyzyjnym ustaleniem wszystkich okoliczności towarzyszących wyrażeniu przez spadkodawcę jego ostatniej woli w tej formie. Wymaga to od sądu orzekającego szczególnie wnikliwego badania, czy zachowane zostały wszystkie wymagania ustawy dotyczące zarówno formalnych przesłanek ważności, jak i okoliczności pozwalających na skorzystanie z tej formy testamentu.
Ponadto niezbędne jest ścisłe przestrzeganie reguł odnoszących się do stwierdzenia treści rozrządzeń spadkodawcy zawartych w takim testamencie.
W przypadku obawy rychłej śmierci, musi ona istnieć w chwili sporządzania testamentu (por. orzeczenie SN z dnia 4 lipca 1952 r., sygn. akt C 1321/52, OSNCK Nr 1953, Nr 1, poz.30). W sensie obiektywnym należy rozumieć obawę rychłej śmierci jako realną w świetle doświadczenia życiowego oraz wiedzy lekarskiej. Należy jednak zauważyć, że sama choroba spadkodawcy, nawet śmiertelna, nie oznacza, że przesłanka ta została spełniona, gdyż dopiero nagłe pogorszenie się stanu zdrowia spadkodawcy lub ujawnienie rokowań, które uzasadniają nadzwyczajną bliskość śmierci spadkodawcy, może świadczyć o spełnieniu tej przesłanki. [por. postanowienie SN z dnia 25 lipca 2003 r. V CK 120/02, OSNC 2004/10/159].
Zgodnie z treścią przepisuart. 952 § k.c.jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione, spadkodawca może oświadczyć ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków.
Wnioskodawca działający przy pomocy fachowego pełnomocnika nie wykazał istnienia obawy rychłej śmierci spadkodawców.
Sam wnioskodawca wskazał, składając zapewnienie spadkowe w obecności adwokata, ze Spadkodawcy byli sprawni umysłowo, nie mieli żadnych chorób. Okoliczności te potwierdzają świadkowieM.iM. M. (2), zeznając „S. C.iJ. C.nie byli umierający w czasie sporządzania testamentów. Nie było też problemu z dojazdem doP., gdzie były sporządzone oba testamenty. Spadkodawcy mówili, że może udadzą się później spisać testamenty, powiedzieli, że mają czas. Oboje mogli własnoręcznie spisać testamenty.”
Świadkowie wskazali także, żeJ. C.w czasie sporządzania testamentu i później czuła się dobrze. Widywali ja bardzo często. Spadkodawczyni przynosiła pierogi, była tez na koncercie wK..
Dopiero występowanie okoliczności o charakterze szczególnym musi uniemożliwiać lub znacznie utrudniać skorzystanie ze zwykłej formy testamentu. Taka sytuacja ma miejsce wtedy, gdy spadkodawca nie jest w stanie udać się do osoby urzędowej uprawnionej do przyjęcia oświadczenia w trybie art. 951 lub do notariusza, osób tych nie można także przywołać, a testator nie jest w stanie sporządzić testamentu holograficznego. Ocena, czy i w jakim stopniu istnieją trudności w sporządzeniu testamentu zwykłego, powinna być dokonywana przy uwzględnianiu możliwości samego testatora.
Jak wynika z zeznań świadkaM. M. (2), świadek ten sugerował udanie się do Notariusza lub Sekretarza Gminy, ale spadkodawca polecił żeby pisać i nie dyskutować. Spadkodawcy, jak wynika z zeznań świadkówM.rozważali późniejsze sporządzenie testamentu w formie pisemnej.
Dokonane ustalenia uzasadniają przyjęcie, że nie było przeszkód by spadkodawcy mogli w tym czasie lub później sporządzić testament holograficzny lub złożyć oświadczenie w trybie przepisuart. 951 § 1 k.c.albo też umówić termin sporządzenia testamentu notarialnego.
Jak wynika z zapewnienia spadkowego złożonego przez wnioskodawcę, wiedział on, ze nie może być świadkiem testamentu ani on – jako spadkobierca, ani Babcia, jako żona.
Świadkiem testamentu ustnego, w rozumieniu art. 952 § 1, może być osoba, do której spadkodawca kieruje swoje oświadczenie woli, która jest obecna przy składaniu tego oświadczenia, jest świadoma swojej roli świadka testamentu, gotowa do jej spełnienia i rozumie treść oświadczenia spadkodawcy (tak postanowienie SN z dnia 14 lipca 2005 r., III CK 688/04, LEX nr 380963).
Jeżeli przy składaniu oświadczenia przez spadkodawcę obecnych było np. pięciu świadków, konieczne jest podpisanie pisma przez nich wszystkich. Złożenie w takiej sytuacji podpisów tylko przez np. trzech świadków powoduje, że treść testamentu nie zostaje stwierdzona w należyty sposób. Do skuteczności pisma stwierdzającego treść testamentu ustnego nie jest konieczny podpis osoby uczestniczącej w akcie testowania, która, zgodnie z art. 956 i art. 957 § 1, nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu (por. uchwałę SN z dnia 26 kwietnia 2002 r., III CZP 22/02, OSNC 2003, nr 2, poz. 19, z glosą M. Niedośpiała, M. Praw. 2004, nr 2, s. 92).
Pełnomocnik wnioskodawcy w piśmie z 26 lipca 2018 roku, wskazał, że przy sporządzaniu testamentów obecnych było 4 świadków, a po przesłuchaniu świadkówM.i złożeniu zapewnienia spadkowego przez wnioskodawcę, nadal popierał wniosek o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentów, pomijając całkowicie treść przepisówart. 955 i 957 k.c.
Cytowanyart. 955. K.c.przewiduje:Testament szczególny traci moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy testamentu zwykłego, chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu. Bieg terminu ulega zawieszeniu przez czas, w ciągu którego spadkodawca nie ma możności sporządzenia testamentu zwykłego.
Treść przepisu wskazuje, że testamentJ. C.stracił moc, bowiem zmarła 5 lat po spisaniu jej ustnej ostatniej woli, a co do spadkodawcyS. C., jak wynika z opisanych ustaleń, brak było przeszkód do spisania w tym samym czasie testamentu własnoręcznego, notarialnego lub innego rodzaju.
Z koleiart. 957.§ 1.k.c.precyzuje:”Nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść.Nie mogą być również świadkami: małżonek tej osoby, jej krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia.
§ 2. Jeżeli świadkiem była jedna z osób wymienionych w paragrafie poprzedzającym, nieważne jest tylko postanowienie, które przysparza korzyści tej osobie, jej małżonkowi, krewnym lub powinowatym pierwszego lub drugiego stopnia albo osobie pozostającej z nią w stosunku przysposobienia. Jednakże gdy z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez nieważnego postanowienia spadkodawca nie sporządziłby testamentu danej treści, nieważny jest cały testament.”:”
Nie mogli być zatem świadkami testamentu ani spadkodawcy ani tez ich wnukK. G., co powoduje, że oba testamenty zostały sporządzone w obecności tylko 2 świadków.
Przepisart. 958 k.c.przewiduje:” Testament sporządzony z naruszeniem przepisów rozdziału niniejszego jest nieważny, chyba że przepisy te stanowią inaczej.”
Niezachowanie wymagań formalnych powoduje w zasadzie bezwzględną nieważność testamentu. Odejście od tej zasady może wynikać jedynie z wyraźnego przepisu ustawy, np. z art. 949 § 2. Ocena, czy zostały spełnione ustawowe wymagania dotyczące formy testamentu, powinna być dokonywana według stanu z chwili jego sporządzenia (por. teżart. LII § 1p.w.k.c.).
Jedynie kwestie związane ze stwierdzeniem treści testamentu ustnego mogą być oceniane według stanu istniejącego w innym momencie. Późniejsze zdarzenia nie mają wpływu na ważność testamentu – testament ważny nie traci swej ważności, testament nieważny nie ulega konwalidacji.
Nawet oświadczenie osoby zainteresowanej (np. pominiętego spadkobiercy ustawowego), że uznaje istniejący testament i nie będzie kwestionować jego ważności, nie rodzi żadnych skutków prawnych.
Mając na względzie powyższą analizę, przepisy i ustalenia oraz postanowienia przytoczonegoart. 957 k.c.iart. 958 k.c.Sąd orzekł o stwierdzeniu nabycia spadku poS. C.iJ. C.na podstawie ustawy, art. 931.§ 1. K.c, wskazującego:”W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.”
O kosztach orzeczono po myśliart. 520 § 3.k.p.c.wskazującego. „ Jeżeli interesy uczestników są sprzeczne, sąd może włożyć na uczestnika, którego wnioski zostały oddalone lub odrzucone, obowiązek zwrotu kosztów postępowania poniesionych przez innego uczestnika. Przepis powyższy stosuje się odpowiednio, jeżeli uczestnik postępował niesumiennie lub oczywiście niewłaściwie.”
Wnioskodawca nie zmodyfikował ani nie cofnął wniosku pomimo dokonanych ustaleń, co wskazuje na sprzeczność interesów wnioskodawcy i uczestników i uzasadnia obciążenie wnioskodawcy kosztami zastępstwa uczestniczki, która dopiero na drugiej rozprawie reprezentowana była przez fachowego pełnomocnika wobec stanowiska wnioskodawcy.