Sąd Okręgowy w Łomży
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ca 240/18
Data wyroku: 2018-09-19 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Włodzimierz Wójcicki, Andrzej Kordowski, Eugeniusz Dąbrowski
Słowa kluczowe: Zniesienie współwłasności
Podstawa prawna: art. 211 i 216 kc , art. 386 §1 kpc

Sygn. akt. I Ca 240/18

POSTANOWIENIE
Dnia 19 września 2018r.
Sąd Okręgowy w Łomży I Wydział Cywilny
w składzie następującym:
Przewodniczący: Włodzimierz Wójcicki
Sędziowie : Andrzej Kordowski / spr./, Eugeniusz Dąbrowski
Protokolant: Katarzyna Milewska
po rozpoznaniu w dniu 13 września 2018r
wŁ.
na rozprawie sprawy
z wnioskuR. M.
z udziałemH. M. (1),Z. O.
o zniesienie współwłasności
na skutek apelacjiR. M.iZ. O.
na postanowienie Sądu Rejonowego w Łomży
z dnia 10 maja 2018r. w sprawie I Ns 759/12

postanawia:
1. zmienić zaskarżone postanowienie w pkt II i IV, w ten sposób, że :
- na wyłączną własnośćR. M.iH. M. (1), na prawie wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej, przyznać działkę gruntu położoną wN., oznaczoną numerem geodezyjnym: 250 o pow. 0,05 ha, dla której w Sądzie Rejonowym w Łomży prowadzona jestksięga wieczysta Kw Nr (...);
-na wyłączną własnośćZ. O.przyznać działkę gruntu położoną wN.o pow. 0,12 ha oznaczoną nr geodezyjnym 150/1, dla której w Sądzie Rejonowym w Łomży prowadzona jestksięga wieczysta Kw Nr (...);
- zasądzić odZ. O.na rzeczR. M.iH. M. (1)kwotę 16.104 / szesnaście tysięcy sto cztery / złote, tytułem dopłaty, płatną w terminie 14 dni od daty uprawomocnienia wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, na wypadek uchybienia terminu płatności;
2. uchylić pkt III i V zaskarżonego postanowienia;
3. oddalić apelację wnioskodawcyR. M.w całości;
4. zasądzić odR. M.na rzeczZ. O.kwotę 2.800 / dwa tysiące osiemset/ złotych tytułem kosztów instancji odwoławczej.
Andrzej KordowskiW. E.D.
Sygn. akt I Ca 240/18

UZASADNIENIE
WnioskodawcaR. M.po ostatecznym sprecyzowaniu stanowiska wniósł o zniesienie współwłasności nieruchomości poł. wN., składającej się z działek gruntu, oznaczonych numerami geodezyjnymi:(...)o pow. 0,12 ha i(...)o pow. 0,05 ha, dla której w Sądzie Rejonowym w Łomży prowadzona jestksięga wieczysta Kw Nr (...), poprzez przyznanie ich na jego rzecz ewentualnie o podział fizyczny i przyznanie na jego rzeczdziałki nr (...)idziałki nr (...).
Uczestniczka postępowanieH. M. (1)przychyliła się do wniosku popierając sposób zniesienie współwłasności wskazany przez wnioskodawcę.
Uczestnik postępowaniaZ. O.również przychylił się do wniosku wnosząc o przyznanie na jego rzeczdziałki nr (...).
Sąd Rejonowy w Łomży postanowieniem z dnia 10 maja 2018 r., sygn. akt I Ns 759/12 w punkcie I. ustalił, iż przedmiotem współwłasnościR. M.iH. M. (1)z udziałem w wysokości 1/2 części na prawie wspólności umownej majątkowej małżeńskiej rozszerzonej orazZ. O.z udziałem w wysokości 1/2 części jest zabudowana nieruchomość rolna, położona wN., składająca się z działek gruntu, oznaczonych numerami geodezyjnymi:(...)o pow. 0,12 ha i(...)o pow. 0,05 ha, dla której w Sądzie Rejonowym w Łomży prowadzona jestksięga wieczysta Kw Nr (...).
w punkcie II. dokonał zniesienia współwłasności w ten sposób, że:
a). na wyłączną własnośćR. M.iH. M. (1)na prawie wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej przyznał działkę gruntu położoną wN., oznaczoną numerem geodezyjnym: 250 o pow. 0,05 ha, dla której w Sądzie Rejonowym w Łomży prowadzona jestksięga wieczysta Kw Nr (...)oraz działkę gruntu poł. wN.o pow. 0,0714 ha, oznaczoną numerem nr 150/2 na mapie z projektem podziałudziałki nr (...), sporządzonej przez biegłego sądowegoJ. K.jako załącznik do opinii z dnia 27.12.2016 r. i stanowiącej integralną część niniejszego postanowienia,
b). na wyłączną własnośćZ. O.przyznał działkę gruntu poł. wN.o pow. 0,0543 ha, oznaczoną numerem nr(...)na mapie z projektem podziałudziałki nr (...), sporządzonej przez biegłego sądowegoJ. K.jako załącznik do opinii z dnia 27.12.2016 r. i stanowiącej integralną część niniejszego postanowienia.
w punkcie III. na działce gruntu położonej wN.oznaczonej numerem nr(...)na mapie z projektem podziałudziałki nr (...), sporządzonej przez biegłego sądowegoJ. K.jako załącznik do opinii z dnia 27.12.2016 r. i stanowiącej integralną część niniejszego postanowienia, ustanowił na rzecz każdoczesnego właściciela działki gruntu poł. wN.o pow. 0,0543 ha, oznaczonej numerem nr(...)na mapie z projektem podziałudziałki nr (...), sporządzonej przez biegłego sądowegoJ. K.jako załącznik do opinii z dnia 27.12.2016 r. i stanowiącej integralną część niniejszego postanowienia służebność drogi koniecznej w pasie oznaczonym linią koloru zielonego, łączącego pkt(...)na projekcie służebności drogi koniecznej, stanowiącej załącznik nr 3 do opinii biegłego sądowegoJ. K.z dnia 10.03.2018 r. i stanowiącej integralną część niniejszego postanowienia.
w punkcie IV zasądził solidarnie odR. M.iH. M. (1)na rzeczZ. O.tytułem dopłaty kwotę 1.943zł (jeden tysiąc dziewięćset czterdzieści trzy złote) płatną w terminie 14 dni od uprawomocnienia się niniejszego postanowienia wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie na wypadek uchybienia powyższemu terminowi płatności.
w punkcie V. Zasądził odZ. O.na rzeczR. M.iH. M. (1)tytułem wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogi koniecznej kwotę 1.855 zł (jeden tysiąc osiemset pięćdziesiąt pięć złotych).
W punkcie VI. Nakazał pobrać odZ. O.na rzecz Skarbu Państwa (Kasa Sądu) kwotę 682,62 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa.
w punkcie VII. Stwierdził, iż zainteresowani ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w tak ustalonym stanie faktycznym:
Przedmiotem współwłasnościR. M.iH. M. (1)z udziałem w wysokości 1/2 części na prawie wspólności umownej majątkowej małżeńskiej rozszerzonej orazZ. O.z udziałem w wysokości 1/2 części jest zabudowana nieruchomość rolna, położona wN., składająca się z działek gruntu, oznaczonych numerami geodezyjnymi:(...)o pow. 0,12 ha i(...)o pow. 0,05 ha, dla której w Sądzie Rejonowym w Łomży prowadzona jestksięga wieczysta Kw Nr (...)(odpis księgi wieczystej  k.-6).
Działka nr (...)stanowi siedlisko. Od strony północnej graniczy zdziałką nr (...), stanowiącą własnośćR. M.iH. M. (1).
Nadziałce nr (...)uczestnikZ. O.za zgodą poprzedników prawnych wnioskodawcyJ. M.iH. M. (2)pobudował budynek gospodarczy o pow. ok. 20m/5m, wykorzystywany przez uczestnika jako garaż oraz kurnik oraz od strony zachodniej budynek gospodarczy, o pow. 12m/3m wykorzystywany jako garaż oraz magazyn na nawozy sztuczne (protokół oględzin sądowych k.-48-51, opinia biegłegoA. N.k.-296-300, zeznania świadkówK. C.k.-29,A. Z.k.-29,S. W.k.-29,S. M.k.-30,B. C.k.-85,M. M. (1)k.-85, oświadczenia k.-612-613, projekt techniczny k.-614).
Sąd Rejonowy podkreślił, iż zgodnie zart. 210 kckażdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności.
Wnioskodawca oraz uczestniczkaH. M. (1)wnieśli o przyznanie ich na ich rzecz przedmiotowych działek gruntu ewentualnie o podział fizycznydziałki nr (...)i przyznanie na ich rzeczdziałki nr (...)idziałki nr (...). Według nichdziałka nr (...)jest im niezbędna do wjazdu na ich siedlisko znajdujące się na sąsiedniejdziałce nr (...).
Uczestnik postępowaniaZ. O.wnosił o przyznanie na jego rzecz całejdziałki nr (...), która jest w jego posiadaniu i na której pobudował budynki gospodarcze, służące mu jako garaże dla maszyn rolniczych oraz magazyn na nawozy.
W ocenie Sądu Rejonowego w niniejszej sprawie zasadnym było zastosowanie podstawowego sposobu wyjścia ze współwłasności przedmiotowej nieruchomości poprzez jej podział fizyczny, stosownie doart. 211 kc., bowiem za takim sposobem podziałudziałki nr (...)przemawia p dotychczasowy sposób jej użytkowania przez zainteresowanych a także opinia biegłego sądowego z zakresu rolnictwaA. N. (2).
Sąd Rejonowy wskazał, że na tej działce od strony wschodniej uczestnikZ. O.za zgodą poprzedników prawnych wnioskodawcyJ. M.iH. M. (2)pobudował budynek gospodarczy o pow. ok. 20m/5m, wykorzystywany jako garaż oraz kurnik oraz od strony zachodniej budynek gospodarczy, o pow. 12m/3m wykorzystywany jako garaż oraz magazyn na nawozy sztuczne. Przy wjeździe na działkę znajduje się drewniany budynek mieszkalny, nie zamieszkały, nadający się do rozbiórki. Przy ścianie szczytowej tego budynku urządzony jest wjazd w głąbdziałki nr (...), z którego korzysta także wnioskodawca jako wjazd na jego siedlisko, urządzone nadziałce sąsiedniej nr (...), ze względu na wąski wjazd od stronydziałki nr (...), stanowiącej własność uczestnikaZ. O..
Sąd Rejonowy podkreślił, że z opinii biegłego sądowego z zakresu rolnictwaA. N. (2)wynika, że działkę można podzielić na powiększenie działek sąsiednich o nr(...). Budynki gospodarcze użytkowane przez uczestnika wraz z częściądziałki (...)można przekazać na jego rzecz tym bardziej, iż je użytkuje i je budował. Podział działki może być dokonany za budynkami gospodarczymi, natomiast część od tych budynków w stronędrogi nr (...)wraz z domem przyznać wnioskodawcy, gdyż budynek ten jest do rozbiórki i w ten sposób można powiększyć przejazd oraz same siedlisko wnioskodawcy. Uczestnik będzie miał dobry dojazd do budynków oraz przejazd i dostąp do drugiego budynku gospodarczego. Część przypadająca wnioskodawcy miałaby długość oddrogi nr (...)ok. 40 m a część uczestnika ok. 36 m. Granica podziału biegłaby od strony północnej do południowej.
Zdaniem Sądu Rejonowego nie jest zasadne przyznanie na rzecz uczestnika całejdziałki (...)w sytuacji gdy jest możliwy podział tej działki, co uwzględnia interes każdego ze współwłaścicieli. Podział fizyczny zaś jest podstawowym sposobem zniesienia współwłasności, wyraźnie preferowanym przezkodeks cywilny.
Mając na uwadze powyższe Sąd Rejonowy dokonał zniesienia współwłasności poprzez podziałdziałki nr (...)i przyznał na wyłączną własnośćR. M.iH. M. (1)na prawie wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej działkę gruntu położoną wN., oznaczoną numerem geodezyjnym:(...)o pow. 0,05 ha, dla której w Sądzie Rejonowym w Łomży prowadzona jestksięga wieczysta Kw Nr (...)oraz działkę gruntu poł. wN.o pow. 0,0714 ha, oznaczoną numerem nr

(...)na mapie z projektem podziałudziałki nr (...), sporządzonej przez biegłego sądowegoJ. K.jako załącznik do opinii z dnia 27.12.2016 r. (k.-337-339) a na wyłączną własnośćZ. O.przyznał działkę gruntu poł. wN.o pow. 0,0543 ha, oznaczoną numerem nr

(...)na mapie z projektem podziałudziałki nr (...), sporządzonej przez biegłego sądowegoJ. K.jako załącznik do opinii z dnia 27.12.2016 r.
Sąd Rejonowy uznał, że taki sposób podziału pozwoli zachować uczestnikowi część działki z budynkami gospodarczymi zaś wnioskodawcy swobodny dojazd do siedliska wdziałce nr (...), który poprzez tą działkę jest za wąski ze względu na pobudowanie ogrodzenia przez uczestnika pomiędzydziałkami nr (...).
Z tego też względu Sąd na podstawieart. 211 kcorzekł jak w pkt. II postanowienia.
Sąd Rejonowy wartość przedmiotowych działek, ustalił na podstawie opinii uzupełniającej biegłego sądowego z zakresu geodezji i szacowania nieruchomościJ. K., który w opinii z dnia 22.02.2018 r. ustalił wartośćdziałki nr (...)na kwotę 496 zł,działki nr (...)na kwotę 18.295 zł zaśdziałki nr (...)bez budynków na kwotę 13.913 zł, łącznie na kwotę 32.704 zł. Wartość budynków nadziałce (...), stanowiących nakład uczestnika ustalił na kwotę 20.230 zł.
Sąd Rejonowy wartość udziałów zainteresowanych wynoszących po 1/2 części stanowi kwoty po 16.352 zł (32.704:2). Sąd do rozliczeń nie uwzględnił wartości budynków, znajdujących się nadziałce (...)albowiem stanowią one nakład uczestnika i w związku z tym, iż otrzymał działkę z tymi budynkami to zachowuje je dla siebie i nie zachodzi konieczność rozliczenia ich wartości. Dlatego też do rozliczeń przyjęto wartość samych gruntów bez budynków.
Wartość działek przyznanych na rzecz małż.M.wynosi kwotę 18.791 zł i przewyższa wartość przysługującego im udziału o kwotę 2.439 zł. Wartość działki przyznanej uczestnikowi wynosi zaś kwotę 13.913 zł i nie wyczerpuje wartości jego udziału. Dlatego też wartość udziału przysługującego uczestnikowi należało wyrównać dopłatą w kwocie 2.439 zł.
Z tego też względu Sąd na podstawieart. 212 § 2 kcorzekł jak w pkt. VI postanowienia, sprostowanego postanowieniem z dnia 15.05.2018 r.
Na skutek podziałudziałki nr (...), wydzielona dla uczestnikadziałka nr (...)został pozbawiona dostępu do drogi publicznej. Dlatego też zachodziła konieczność obciążeniadziałki nr (...)służebnością drogi koniecznej dodziałki nr (...).
Pełnomocnik wnioskodawcy wskazywał, iżdziałka nr (...)ma zapewniony dostęp do drogi publicznej poprzezdziałkę uczestnika nr (...), z której korzysta jako dojazd do przedmiotowej działki.
Sąd Rejonowy uznał, że dostęp do drogi publicznej dladziałki nr (...)zapewnia przejazd przezdziałkę uczestnika nr (...), jednakże dostęp ten jest nieodpowiedni bowiem na całej szerokościdziałki nr (...)przy granicy zdziałką nr (...)znajduje się murowany budynek gospodarczy. Budynek ten uniemożliwia przejazd przezdziałkę nr (...)do pozostałych budynków. Pozostawienie zaś przejazdu przez ten budynek, co fizycznie jest możliwe przez wierzeje, stwarzałoby zagrożenie chociażby pożarowe, na co nie można narażać uczestnika. Jeżeli uczestnik przejeżdża przez ten budynek to na własną odpowiedzialność.
Sąd I instancji mając na uwadze treść art., 145§ 1-3 k.c.oraz powołane orzecznictwo Sądu Najwyższego ustanowił drogę konieczną według wariantu III opinii uzupełniającej biegłego sądowegoJ. K.z dnia 10.03.2017 r. (k.-410-415), odpowiada kryteriom przewidzianym wart. 145 kc., - przezdziałkę (...)według dotychczasowe szlaku przejazdu, wskazując iż tak przeprowadzona droga konieczna będzie z najmniejszym uszczerbkiem. Zajęty przez drogę pas gruntu zawsze wykorzystywany był jako przejazd do budynków gospodarczych uczestnika i do siedliska wnioskodawcy. Wystarczające będzie zatem wyrównanie pasa gruntu o pow. 136 m2i jej odpowiednie utwardzenie. Ponadto pomiędzy zainteresowanymi nie było sporów na tle korzystania z dotychczasowego przejazdu przez tą działkę. Sąd Rejonowy wskazał, że ustanowienie służebności w pozostałych wariantach opinii biegłego wymagałoby dużych nakładów finansowych, czyniąc tę inwestycję nie opłacalną i z tych czy innych jeszcze przyczyn sprzeczną z interesem społeczno - gospodarczym.
Sąd Rejonowy mając na uwadzeart. 145§1 kc, ustalił wysokość wynagrodzenia za ustanowienie przedmiotowej służebności drogowej na kwotę 1.855 zł, w oparciu o niekwestionowaną przez zainteresowanych opinię uzupełniającą biegłegoJ. K.z dnia 20.07.2017 r. (k.-457-464), bowiem ustalone przez biegłego wynagrodzenie odpowiada rzeczywistej wartości rynkowej zajętych pod drogę konieczną gruntów. Uwzględnia jednocześnie powierzchnię terenu niezbędnego do funkcjonowania drogi koniecznej.
O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawieart. 520 § 1 kpc.
Na podstawieart. 113 ust 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(Dz. U. Nr. 167, poz. 1398) obciążył uczestnikaZ. O.kwotą 682,62 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych na wynagrodzenia biegłego sądowegoJ. K.za sporządzanie opinii uzupełniającej z dnia 22.02.2018 r., dopuszczonej na skutek zgłoszenia przez pełnomocnika uczestnika zarzutów do opinii z dnia 4.01.2018 r., poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa.
Apelację od powyższego rozstrzygnięcia złożył wnioskodawcaR. M..
Skarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił:
naruszenie prawa materialnego, a w szczególnościart. 145 § 1 i 3 k.c.poprzez uznanie, iż przyznana na wyłączną własnośćZ. O.nieruchomość oznaczona nr(...)nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej i w związku z tym zachodzi potrzeba ustanowienia dla tej nieruchomości służebności drogi koniecznej obciążającądziałkę nr (...)
Wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez uchylenie punktu I oraz o zasądzenie od uczestnika postępowaniaZ. O.na rzecz wnioskodawcy kosztów postępowania za II instancję.
Apelację od ww. rozstrzygnięcia wniósł uczestnikZ. O..
Zaskarżył w/w postanowienie w pkt II, III, IV, V, VI i postanowieniu temu zarzucił:
I. naruszenie przepisów postępowania cywilnego, w szczególności
1)art. 233§ 1 kp.c. poprzez dokonanie oceny materiału dowodowego w sposób dowolny, sprzeczny z zasadami wyrażonymi w/w przepisie, a polegający na uznaniu, że zasadny jest sposób podziałudziałki nr (...), podczas gdy:
- działka zawsze była w posiadaniu i w użytkowaniu uczestnika postępowaniaZ. O.oraz wcześniej w jego poprzedników prawnych i za zgodą poprzedników prawnych wnioskodawcy, zostały postawione przez uczestnikaO.i jego poprzedników prawnych, budynki gospodarcze,
- wnioskodawca ani jego poprzednicy prawni nigdy nie użytkowali tej działki,
- stanowiła i stanowi całość gospodarczą z gospodarstwem rolnym uczestnikaZ. O.,
- jest niezbędna dla prawidłowego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez uczestnikaZ. O., działka siedliskowa uczestnikaZ. O.została prawnie zmniejszona na skutek dokonania prawomocnego orzeczenia w sprawie o rozgraniczenie - INs 587/13 tut. Sądu Rejonowego w Łomży I Wydział Cywilny,
-  wnioskodawca wraz z żoną uczestniczkąH. M. (1)zakupili w trakcie niniejszego postępowania ( po opinii biegłego z zakresu rolnictwa ) nową działkę siedliskową,
Sąd I Instancji oparł swoje orzeczenie na opinii nieaktualnej opinii biegłego z zakresu rolnictwa, która oparta została też na błędnych informacjach co do powierzchni gospodarstwa rolnego wnioskodawcy, ( brak dowód na ilość faktycznie dzierżawionego przez wnioskodawcę pola, nowa okoliczność - orzeczenie w sprawie I INs 587/13, zakup przez wnioskodawcę nowego siedliska, zakupu nowych maszyn przez uczestnikaZ. O.),
2 )art. 231 § 2 k.p.c.poprzez nie zastosowanie tego przepisu wobec wnioskodawcyR. M.i uczestniczkiH. M. (1)( mimo złożonego przez uczestnikaZ. O.w tym zakresie żądania i zobowiązania Sądu) w przedmiocie nie przedstawienia przez w/w dowodu:
- w postaci zakupu nowej działki siedliskowej w trakcie niniejszego postępowania,
3) nie wypowiedzenie się co do wniosku uczestnikaO., złożonego na rozprawie w dniu 14.09.2016r. / 00:43:35 / w przedmiocie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z zakresu rolnictwa - mimo -jak wynika z postanowienia o odroczeniu w/w rozprawy, Sąd miał wypowiedzieć się na posiedzeniu niejawnym - pkt 4 postanowienia, czym samy naruszyłart. 286 k.p.c.,
4)art. 328 § 2 k.p.k.poprzez sporządzenie uzasadnienia, nie odpowiadającego wymogom z w/w przepisu - w zakresie uzasadnienia co do zasadności podziałudziałki (...), poprzez nawet nie ustosunkowanie się do argumentów podnoszących w tym zakresie przez uczestnikaO.,
II. błędne ustalenia faktyczne polegające na uznaniu, że zasadnym i zgodnym z prawidłową gospodarką gruntami rolnymi i prowadzeniem gospodarstwa rolnego - jest podziałdziałki (...), nadto ustalenie wariantu 3 drogi koniecznej zupełnie nie zapewnia odpowiedniego dojazdu dla uczestnikaO./ wjazd za wąski/, co również wskazuje na niecelowość podziałudziałki (...).
Wskazując na powyższe wniósł o zmianę postanowienia w zaskarżonej części i dokonanie zniesienia współwłasnościdziałki nr (...)poprzez przyznanie w całości w/w działki na rzecz uczestnikaO.adziałki nr (...)w całości na rzecz wnioskodawcy i Jego żony - uczestniczkiH. M. (1), ze stosownymi spłatami wyrównującymi udziały oraz zasądzenie kosztów postępowania na rzeczZ. O..

Sąd Okręgowy ustalił i zważył co, następuje:
Apelacja uczestnika postępowaniaZ. O.zasługiwała na uwzględnienie, tym samym apelacja wnioskodawcy podlegała oddaleniu.
Istota sporu w tej sprawie, skoncentrowała się ostatecznie na sposobie podziału nieruchomości o numerze 150/1, bowiem sposób przyjęty w zaskarżonym postanowieniu zakwestionowali w swoich apelacjach zarówno wnioskodawcaR. M.jak i uczestnikZ. O., nie mając zastrzeżeń do przyznaniadziałki nr (...)na rzecz wnioskodawcy.
Wnioskodawca postępowania zaskarżył postanowienie Sądu Rejonowego w zakresie punktu III - ustanowienia drogi koniecznej ustanowionej nadziałce nr (...)(którą to działkę Sąd Rejonowy przyznał wnioskodawcyR. M.) na rzecz każdoczesnego właściciela działki gruntu położonej wN.i oznaczonej nr(...)(którą to działkę Sąd Rejonowy przyznał na rzecz uczestnikaZ. O.).
Uczestnik postępowaniaZ. O.we wniesionym środku odwoławczym podtrzymał zaś swoje stanowisko, które było niezmienne w trakcie całego postępowania i dotyczyło sposobu zniesienia współwłasności poprzez przyznanie mu na wyłączną własnośćdziałki o numerze (...)z odpowiednią spłatą na rzecz wnioskodawcy i przyznania na rzecz wnioskodawcy i uczestniczkidziałki nr (...).
Wskazać należy, że ustawodawca daje prymat zniesieniu współwłasności przez podział fizyczny rzeczy, czego wyrazem jest treśćart. 211 k.c., według którego każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo że pociągałoby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości.
Jednocześnie należy mieć na uwadze, że odniesieniu do zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego, niebędącego rzeczą, mają zastosowanie przepisy szczególne zawarte wart. 213 i 214 k.c.Przepisy te nie zawierają odrębnej definicji pojęcia gospodarstwa rolnego w stosunku do definicji zawartej wart. 553k.c., według którego za gospodarstwo rolne uważa się grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Z punktu widzenia przepisów o zniesieniu współwłasności istotne jest także to, aby grunty, o których mowa w cytowanym wyżej przepisie, stanowiły współwłasność tych samych osób. Według definicji gospodarstwa rolnego, nie jest więc istotne, czy aktualnie - w chwili podziału - grunty te stanowią zorganizowaną całość gospodarczą. Istotne jest, aby chociażby potencjalnie mogły taką zorganizowaną całość stanowić. Nie jest przy tym także konieczne, aby oprócz gruntów rolnych lub leśnych, które stanowią najistotniejszy składnik gospodarstwa rolnego, występowały pozostałe składniki gospodarstwa rolnego wymienione wart. 553k.c.Należy przy tym pamiętać, że podział faktyczny gospodarstwa rolnego, w rozumieniuart. 213 k.c., może polegać w szczególnych sytuacjach, mianowicie kiedy gospodarstwo to nie ma zdolności do samodzielnej produkcji towarowej, a rodzaj użytków nie stwarza perspektyw jej uzyskania w przyszłości, na jego likwidacji przez wydzielenie współwłaścicielom (współspadkobiercom) działek z przeznaczeniem na uzupełnienie posiadanych już odrębnych gruntów współwłaścicieli (współspadkobiercom) ewentualnie ich następców (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 22 października 2015 r. IV CSK 575/15).
Niewątpliwie w razie sporu w zakresie tego, komu należy przyznać gospodarstwo rolne, ostateczny wybór należy do sądu. Ustawodawca dokonał jednak hierarchicznego uszeregowania kryteriów przyznania gospodarstwa jednemu ze współwłaścicieli. Co prawdaart. 214 § 1 k.c., jako przepis szczególny w stosunku doart. 211 k.c., daje pierwszeństwo w otrzymaniu gospodarstwa w naturze temu ze współwłaścicieli, który je prowadzi lub stale w nim pracuje. Pierwszeństwo to nie ma jednak charakteru bezwzględnego. Z uwagi na interes społeczno - gospodarczy sąd może wybrać innego współwłaściciela.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, Sąd Rejonowy w ogóle powyższych kwestii nie rozważał, jak też nie uznał w/w przepisów dotyczących podziału gospodarstw rolnych (art. 213 i 214 k.c.) za mające w tej sprawie zastosowanie. Stanowiło to naruszenie prawa materialnego, które Sąd drugiej instancji obowiązany jest brać pod uwagę z urzędu (Uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r. III CZP 49/07).
Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawuje wynika, żedziałka nr (...)o powierzchni 0,12 ha stanowi użytki rolne zabudowane. Współwłaścicielami działki w ½ części są na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej jestM. R.(wnioskodawca)M.H. M. (3)oraz w ½O.Z.(uczestnik).
UczestnikZ. O.posiada gospodarstwo rolne o pow. 24,91 ha nastawione wyłącznie na produkcję mleka. Jego siedlisko składa się dwóchdziałek (...)jest zabudowane domem mieszkalnym, oborą i budynkiem gospodarczym. Na działce zaś która przebiega z tyłu bezpośrednio do siedliska znajduje się obszerna wiata w której uczestnik przetrzymuje siano, słomę oraz drobne maszyny rolnicze. Jak wynika z zebranego materiału dowodowegodziałka nr (...)jest użytkowana i wykorzystywana gospodarczo przez uczestnika, a wcześniej była wykorzystywana przez jego dziadka w okresie około 30 lat. Na działce tej uczestnikZ. O.za zgodą poprzedników prawnych wnioskodawcyJ. M.iH. M. (2)pobudował budynek gospodarczy o pow. ok 20m/5m, który wykorzystywany jest wyłącznie przez uczestnika na garaże oraz kurnik oraz od strony zachodniej budynek gospodarczy o pow. 12m/3m wykorzystywany jako garaż oraz magazyn na nawozy sztuczne. Nadto w znajdującym się na działce starym domu zamieszkiwał uprzednio uczestnikZ. O.z dziadkami. Budynki posadowione nadziałce nr (...)stanowią jedyne zaplecze gospodarcze do prowadzonego przez uczestnika gospodarstwa i przechowuje on tam posiadane przez siebie maszyny i urządzenia rolnicze. Okoliczność, żedziałka (...)na przestrzeni kilkudziesięciu lat była wykorzystywana gospodarczo wyłącznie przez uczestnika postępowania wynika z zeznań przesłuchanych w sprawie świadków w osobach:K. C.(k. 29),A. Z.(k. 29),S. W.(k. 30),S. M.(k. 30).
Nie bez znaczenie pozostaje również fakt, iż każdy z przesłuchanych w sprawie świadków wskazywał, że wnioskodawcaR. M.nie przechowuje posiadanych maszyn rolniczych na spornejdziałce nr (...), jak również przez okres, kiedy jest współwłaścicielem przedmiotowej działki nie użytkował jej w sposób widoczny dla swoich sąsiadów, mieszkańcówN.. ŚwiadekA. Z.zeznała, że ani wnioskodawca ani jego rodzice nie użytkowali tej działki (k. 29). ŚwiadekS. W.zeznał, że wnioskodawca na swoje podwórko wjeżdżał po swoim podwórku (k. 30), zaś świadekS. M.wskazywał, że wnioskodawca nigdy nie użytkował tej działki, może czasem przejechał wozem.
Nie można również nie dostrzegać okoliczności na którą wskazywał pełnomocnik uczestnika, iż zanim doszło do założenia sprawy zainteresowani zlecili geodecie wyodrębnienie zdziałki (...)części pod budynkami, który to podział został zatwierdzony decyzją administracyjną i zainteresowani mieli, aktem notarialnym zamienić działki w ten sposób, że w zamian zadziałkę o nr (...)wnioskodawcy oddadzą uczestnikowidziałkę nr (...). Pełnomocnik uczestnika wskazywał również, iż był to zgodny podział stron niniejszego postępowania, a zainteresowani ponieśli wspólnie koszty tego podziału. Do zawarcia aktu jednak nie doszło. Powyższemu zaś nie przeczyli ani wnioskodawca ani jego pełnomocnik, co świadczy, iż do prawidłowego prowadzenia gospodarstwa przez wnioskodawcę nie jest konieczne zniesienie współwłasności nieruchomości ani zgodnie z wnioskiem wnioskodawcy poprzez przyznanie całejdziałki nr (...)na rzecz wnioskodawcy ani jej podział w sposób zaproponowany przez biegłego geodetę z zakresu rolnictwaA. N. (2)(k. 296-300).
Z materiału dowodowego wynika również, że wnioskodawcaR. M.posiada własne gospodarstwo rolne o pow. 11,60 ha. Gospodarstwo jest nastawione na produkcję mleka. Posiada oborę około 130 m2, stodołę o powierzchni około 250 m2, nie posiada garażu. Posiada siedliskodziałkę nr (...)na której usytuowany jest dom oraz część stodoły. Część maszyn służących do produkcji rolnej, stanowiących własność wnioskodawcyR. M.jest przechowywana nadziałce nr (...), która położona jest naprzeciw jego siedliska. Wnioskodawca również przyznał w trakcie rozprawy w dniu 18 października 2017 r. (k. 494), że zakupił działkę siedliskową wW.o pow. 0,09 ha oraz grunty rolne o łącznej powierzchni 7,86 ha w drodze licytacji sądowej.
Mając zaś te okoliczności na uwadze, Sąd Okręgowy uznał, że w niniejszej sprawie należy zastosować zniesienie współwłasności nieruchomości mając głównie na uwadze treść regulacji zart. 214 k.c.
Zważyć bowiem należy, iż przepisyart. 213 i nast. Kodeksu cywilnegoprzewidują trzy sposoby znoszenia współwłasności nieruchomości rolnych tj.: przez podział nieruchomości, przez przyznanie całej rzeczy jednemu ze współwłaścicieli lub w końcu przez jej sprzedaż. Podział nieruchomości rolnej normujeart. 213 k.c.Przyznanie nieruchomości jednemu ze współwłaścicieli (lub niektórym) ma podstawę wart. 213in fine,art. 214 § 1 i 2 k.c.Analiza powyższych przepisów pozwala na wysunięcie tezy ogólnej, iż polski system prawa przyjął jako główny sposób wyjścia z niepodzielności podział fizyczny rzeczy, od którego sądowi wolno odstąpić gdy chodzi o nieruchomość rolną tylko w dwóch wypadkach. Ma to miejsce wtedy gdy podział nieruchomości rolnej między współwłaścicieli nie jest dopuszczalny wskutek tego, że w okolicznościach konkretnej sprawy zostałby uznany za sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej (art. 213 k.c.) lub jeżeli wszyscy właściciele złożą zgodny wniosek o inny sposób wyjścia z niepodzielności a wskazany przez nich sposób jest zgodny z obowiązującymi w tym zakresie przepisami prawa. Powyższe rozważania doprowadziły Sąd Okręgowy do uznania, iż sposób wyjścia ze współwłasności zgodny z orzeczeniem Sądu Rejonowego jest sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej.
Przeciwko fizycznemu podziałowidziałki nr (...)przemawia okoliczność, iż działka ta na przestrzeni lat była wyłącznie wykorzystywana przez uczestnikaZ. O.. Na działce tej uczestnik za zgodą swoich poprzedników prawnych pobudował budynki, które obecnie stanowią jego główne zaplecze gospodarcze. Przechowuje tam praktycznie wszystkie maszyny i urządzenia jak również znajduje się tam hodowla kur. Z materiału dowodowego dołączonego do akt sprawy w postaci zdjęć wynika również, że działka siedliskowa wnioskodawcyR. M.(...)jest odgrodzona oddziałki nr (...), co świadczy o tym że nie stanowiła ona całości gospodarczej zdziałką nr (...)(k. 493), a wnioskodawca nie wykorzystywał tej działki przy prowadzeniu gospodarstwa rolnego.
Podkreślić również należy, że podział działki i ustanowienie drogi koniecznej w pasie oznaczonym linią koloru zielonego, łączącego pkt(...)na projekcie służebności drogi koniecznej, stanowiącej załącznik nr 3 do opinii biegłego sądowegoJ. K.z dnia 10.03.2018 r. stanowiącej integralną część zaskarżonego postanowienia nie spełnia oczekiwań wnioskodawcy, który wnosił ewentualnie o podziałdziałki nr (...)i przyznanie na jego rzecz części z budynkiem mieszkalnym wskazując, iż ustanowienie drogi koniecznej na tej części działki pozbawi go możliwości zabudowy tej działki. Wskazywał on, iż z jednej strony jest wodociąg, a działka ta zmniejszy się jeszcze o 3,5 metra na rzecz drogi koniecznej (k. 494v). Stwierdzić zatem należy, podziałdziałki nr (...)i ustanowienie drogi koniecznej nadziałce nr (...)na rzecz każdoczesnych właścicielidziałki nr (...)przeczy interesowi społeczno- gospodarczemu wnioskodawcy, który w wyniku podziału nieruchomości obciążonej drogą konieczną nie może na wskazanej nieruchomości pobudować budynków gospodarczych w których mógłby przechowywać maszyny służące do produkcji rolnej.
W ocenie Sądu Okręgowego, Sąd I-ej instancji opierając się na opinii biegłego geodety i dokonując jej oceny, całkowicie pominął takie okoliczności stanu faktycznego mające wpływ na podział jak ukształtowanie nowo powstałych nieruchomości, zapewnienie dojazdu jak i w końcu możliwość ich faktycznego, racjonalnego wykorzystania przez przyszłych współwłaścicieli. Opisany zaskarżonym postanowieniem podział nieruchomości(...)na dwiedziałki (...)oraz wytyczenie drogi koniecznej nadziałce (...)na rzecz każdoczesnych właścicielidziałki nr (...)zmniejsza ich funkcjonalność.
W świetle zasad prawidłowej gospodarki rolnej, o których mowa wart. 213 k.c., jak również mając na uwadze przesłanki zart. 214 k.c.celowe było przyznanie nieruchomości o nr(...)na własność uczestnikowi postępowania.
Mając powyższe na uwadze należało uwzględnić apelację uczestnika postępowaniaZ. O.w całości i zmienić zaskarżone postanowienie w pkt. II w ten sposób, że na wyłączną własnośćR. M.iH. M. (1), na prawie wspólności ustawowej małżeńskiej, przyznać działkę gruntu położoną wN., oznaczona nr geodezyjnym: 250 o pow. 0,05 ha, dla której w Sądzie Rejonowym w Łomży prowadzona jestksięga wieczysta Kw Nr (...), natomiast na wyłączną własność uczestnikaZ. O.przyznać działkę gruntu położoną wN.o pow. 0,12 ha oznaczoną nr geodezyjnym(...)dla której w Sądzie Rejonowym w Łomży prowadzona jestksięga wieczysta Kw Nr (...). Takie zniesienie współwłasności jest najbardziej racjonalne, uzasadnione z punktu widzenia zasad prawidłowej gospodarki i zasad współżycia społecznego. Konsekwencją powyższego było zasądzenie od uczestnika postepowania na rzecz wnioskodawcy i uczestniczki kwoty 16.104 zł. Wartość działek przyznanych na rzecz uczestnika stanowi kwotę 32.208 zł, natomiast wartośćdziałki (...)przyznanej na rzecz wnioskodawcy wynosi 496 zł. Dlatego też wartość udziału przysługującego wnioskodawcyR. M.i uczestniczceH. M. (1)należało wyrównać dopłatą w wysokości 16.104 zł.
Konsekwencją zaś powyższego było uchylenie punktu III i V zaskarżonego postanowienia.
Sąd oddalił apelację wnioskodawcy w całości na mocyart. 385 k.p.c.
O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na mocyart. 520 § 3 k.p.c.Uczestnik postępowania uiścił opłatę od apelacji w wysokości 1.000 zł oraz był w sprawie reprezentowany przez adwokata, którego wynagrodzenie Sąd ustalił na podstawie § 2 ust. 4 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015.1800 t.j.). Dlatego Sąd Okręgowy zasądził od wnioskodawcy na rzecz uczestnika postępowania kwotę 2.800 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.
Włodzimierz WójcickiA. E.D.