Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 991/17
Data wyroku: 2018-02-27 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Grzegorz Krężołek, Barbara Baran, Robert Jurga
Słowa kluczowe: Waloryzacja
Podstawa prawna: art. 358 ^1^§ 3 k.c.
Teza: Proces sądowej waloryzacji świadczenia ab initio pieniężnego ma przede wszystkim służyć temu, by w jego wyniku przywrócić chociażby w części, jego pierwotną wartość, ograniczoną przez niemogący być obiektywnie przewidywanym, istotny spadek siły nabywczej pieniądza, w okresie pomiędzy powstaniem zobowiązania a czasem w którym świadczenie to stało się wymagalne.

Sygn. akt I ACa 991/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 27 lutego 2018 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Barbara Baran

Sędziowie:

SSA Grzegorz Krężołek (spr.)
SSA Robert Jurga

Protokolant:

st. sekr. sądowy Urszula Kłosińska

po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2018 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwaK. K.
przeciwko(...) Spółce AkcyjnejwW.
o zapłatę
na skutek apelacji strony pozwanej
od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie
z dnia 13 lutego 2017 r. sygn. akt I C 647/16

1
zmienia zaskarżony wyrok nadając mu treść:

„I. zasądza od strony pozwanej(...) Spółki AkcyjnejwW.na rzecz powódkiK. K.kwotę 154 174,19 zł (sto pięćdziesiąt cztery tysiące sto siedemdziesiąt cztery złote 19/100) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 5 kwietnia 2016r.;
II. w pozostałym zakresie powództwo oddala;
III. koszty procesu między stronami wzajemnie znosi;
IV. nakazuje ściągnąć od(...) Spółki AkcyjnejwW.na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Krakowie kwotę 5 087 zł (pięć tysięcy osiemdziesiąt siedem złotych) tytułem części kosztów sądowych, których powódka nie miała obowiązku ponieść.”;

2
w pozostałym zakresie apelację oddala;

3
koszty postępowania apelacyjnego między stronami wzajemnie znosi.

SSA Robert Jurga   SSA Barbara Baran   SSA Grzegorz Krężołek
Sygn. akt : I ACa 991/ 17

UZASADNIENIE
Uwzględniając w całości żądanie powódkiK. K.skierowane przeciwko(...) Zakładowi (...)na(...) SAwW.o zapłatę zwaloryzowanego świadczenia , należnego jej jako uposażonej , na podstawie umowy ubezpieczenia renty odroczonej zawartej przez jej poprzedniczkę prawnąH. D. (1)z poprzednikiem ubezpieczyciela -Państwowym Zakładem (...)w 1978r , wraz z odsetkami od dnia wniesienia pozwu , Sąd Okręgowy w Krakowie , wyrokiem z dnia 13 lutego 2017r :
-zasądził od(...) Zakładu (...)na(...) SAwW.na rzecz powódkiK. K.kwotę 303.466,55zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 5 kwietnia 2016 r. [ pkt I ] oraz
- zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki kwotę 19.417 zł tytułem kosztów procesu; [pkt II sentencji wyroku ]
III. nakazał pobranie od strony pozwanej na rzecz Skarbu Państwu – Sądu Okręgowego w Krakowie kwoty 10.174,00 zł, tytułem nieuiszczonej opłaty sądowej od ponoszenia której powódka została zwolniona.
Sąd Okręgowy ustalił następujące fakty istotne dla rozstrzygnięcia :
Za niesporne pomiędzy stronami uznał to , iż na podstawierozporządzenia Ministra Finansów z dnia 18 grudnia 1991 r. w sprawie trybu i zasad przekształcenia Państwowego Zakładu Ubezpieczeń w spółkę akcyjną Skarbu Państwa oraz przejęcia przez tę spółkę zobowiązań z tytułu zawartych ubezpieczeń(Dz. U. z 1991 r. Nr 119, poz. 522) ,Państwowy Zakład (...)został przekształcony w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa pod nazwą(...) Spółka Akcyjna. Spółka ta stała się w miejscePaństwowego Zakładu (...)stroną trwających umów ubezpieczenia.
W zakresie okoliczności spornych ustalił ,że w dniu 21 grudnia 1978 r.H. D. (1), jako ubezpieczona zawarła z poprzednikiem prawnym pozwanego-Państwowym Zakładem (...)- umowę ubezpieczenia renty odroczonej- potwierdzonąpolisą nr (...), z umówionym wiekiem 60 lat. Jako uposażona została wskazana, od roku 1996, córka –K. K..
Umowa przewidywała dwa odrębne świadczenia: świadczenie renty i jednorazowe świadczenie -w wysokości wpłaconych składek tzw. świadczenie pośmiertne- Początek płatności renty miał nastąpić od dnia 2 maja 1984 r.
Zgodnie z jej postanowieniami: uposażonemu [według, przyjętej przez strony taryfy XII] , jeżeli zgon ubezpieczonego nastąpi w okresie wypłacania mu renty, ubezpieczyciel wypłaci uposażonemu jednorazowe świadczenie w wysokości wpłaconych składek.
Świadczenie to, od następnego roku kalendarzowego, po wpłaceniu każdorazowej składki, zwiększa się corocznie o 2% - obliczone w ten sposób świadczenie na dzień płatności renty, od następnego roku kalendarzowego miało zwiększać się również corocznie 2%”.
Tytułem składek matka powódki wpłaciła na rzeczPaństwowego Zakładu (...)łącznie 253.700/ starych / złotych – stanowiąc wszystkie jej ówczesne oszczędności. Wpłat dokonała częściami . Pierwszą w kwocie 200 000 złotych , wniosła 23 grudnia 1978 r. a pozostałą - w wysokości 53 700 ówczesnych złotych , w dniu 1 lutego 1982 r.
W dniu 2 lutego 1982 r. poprzednik prawny strony pozwanej, dokonał z własnej inicjatywy, w formie pisemnej jednostronnego , podwyższenia oprocentowania świadczenia pośmiertnego należnego uposażonemu z dotychczasowych 2% do 5%, jednoczenie wskazując, że oświadczenie zakładu ubezpieczeń , stanowi zmianę umowy potwierdzonejpolisą nr (...).
W dniu 2 czerwca 1984 r.H. D. (1)dokonała zmiany ubezpieczenia renty odroczonej na rentę natychmiast płatną. W ramach tej zmiany świadczenie pośmiertne podwyższono do kwoty 353.051, zł, przy czym miało być ono podwyższane corocznie o 40.601 zł.
Z dalszej części ustaleń Sądu I instancji wynika , iż mające swoją podstawę w umowie ubezpieczenia zawartego przez matkę powódki, świadczenie z tytułu comiesięcznej renty , otrzymywanej przezH. D. (1)do chwili śmierci , począwszy od 1 lutego 1996r było waloryzowane, na podstawie zawieranych pomiędzy stronami ugód.
Na podstawie ugody z dnia 24 stycznia 1996 r. renta została podwyższona z kwoty 15 zł do kwoty 150 zł miesięcznie. Od dnia 1 sierpnia 1999 r. zwiększono je do kwoty 200 zł miesięcznie, od dnia 1 czerwca 2013 r. – do 431 zł miesięcznie, a od dnia 1 marca 2012 r. – do 480 zł miesięcznie.
Ubezpieczona zmarła zmarła w dniu 9 listopada 2015 r.
W dniu 4 grudnia 2015 r.(...) Zakład (...)na(...) SA, w reakcji na zgłoszenie powódki z dnia 15 listopada 2015r , przyznałK. K.jako uposażonej , świadczenie pośmiertne z tytułu zgonu ubezpieczonej i wypłacił z tego tytułu na jej rzecz kwotę 10.171,74 zł.
Powódka , w ramach korespondencji z ubezpieczycielem matki, pismem z dnia 31 grudnia 2015r, zażądała wypłaty z tego tytułu dodatkowej sumy 253 700 złotych , co spotkało się z odmową i wskazaniem , iż całe świadczenie umowne, rzeczywiście obciążające(...)na(...) SA, zostało już spełnione.
Ponadto Sąd I instancji ustalił ,żeK. K.ma 63 lata, otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 1.197 zł miesięcznie, natomiast jej mąż pracuje na pół etatu w sklepie i uzyskuje dochód w wysokości 630 zł miesięcznie.
Powódka zamieszkuje wraz z mężem w lokalu o pow. 54 m2, a po za tym mieszkaniem nie ma innego majątku.
Jest schorowana, cierpi na niedoczynność tarczycy, dyskopatię i zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa. Zdiagnozowano u niej osteoporozę kości. Wymaga stałej opieki ze strony męża. Ponosi stałe wydatki związane z zakupem leków i wyżywienia w kwocie ok. 500 zł miesięcznie, oraz zabiegów rehabilitacyjnych w kwocie ok. 300 zł miesięcznie.
W ramach oceny prawnej , Sąd Okręgowy uznał , że roszczenie zgłoszone przezK. K.jako uposażoną , na podstawie stosunku umownego pomiędzy jej matką jako ubezpieczoną i poprzednikiem prawnym(...)na(...) SA,jest usprawiedliwione tak co do zasady jak i wysokości.
Po pierwsze uznał , że umowa , która wiązałaH. D. (1)z ubezpieczycielem, zawarta w 1978r, była umową ubezpieczenia renty odroczonej.
Wynikające z niej świadczenie należne powódce , jako mające od początku charakter pieniężny , po powstaniu zobowiązania zostało dotknięte konsekwencjami istotnej zmiany [ obniżenia] siły nabywczej pieniądza w postaci hiperinflacji z przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych poprzedniego wieku.
Wobec tego co do zasady , ma rację powódka , domagając się dokonania sądowej waloryzacji należnego jej świadczenia , na podstawie reguł tejże , wskazanych wart. 3581 ł§3 kc
Analizując okoliczności ustalone w sprawie z punktu widzenia tego, jakie kryteria należy zastosować, w ramach dokonania tej waloryzacji w pierwszej kolejności , odwołując się do postanowień umowy zawartej przez poprzedników prawnych stron sporu, Sąd uznał , że waloryzacji musi podlegać świadczenie , które miał spełnić ubezpieczyciel , w następstwie wniesienia przez ubezpieczoną składek.
Powołując się na ustalenia wskazał , że waloryzacji podlega zatem kwota 200 000 /starych / złotych powiększona o wskaźnik 2 % , począwszy od 1978r do 1981 r i o sumę 53 700zł , począwszy od 1982r , podwyższoną od tego roku o 5 % , aż do roku 2015r w którym ubezpieczona zmarła , co spowodowało , że zgodnie z umową , wierzytelność z tytułu świadczenia pośmiertnego , należnego uposażonej powódce stała się wymagalna.
Określając kryterium waloryzacyjne uznał , że najbardziej obiektywnym z pośród możliwych do zastosowania jest przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw z tym zastrzeżeniem , że wynagrodzenie to, w roku zawarcia umowy było wielkością netto , albowiem obowiązujące wówczas przepisy nie przewidywały odprowadzani od nich obligatoryjnych składek , jak to miało miejsce w roku w którym wierzytelnośćK. K.stała się wymagalna.
Następnie, odwołał się do kwot wynagrodzeń, podanych w obwieszczeniu Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, z dnia 25 maja 1990 r. w sprawie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia pracowników w gospodarce uspołecznionej w latach 1950 – 1989 oraz w kolejnych kwartałach 1989 r., MP Nr 21 poz. 171), w roku 1978r , 1982r i 2015 [ za ten rok w wielkości netto ] - a nie - jak wskazywał przy przyjmowaniu miernika waloryzacji , przeciętego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw.
Następnie, przy nie do końca spójnych założeniach , odwołując się do postanowień umowy i zawartego w niej mechanizmu określenia wąskości składek , które uznał za w całości uiszczone przez matkę powódki , stwierdził , że łączna ich kwota [ biorąc pod uwagę także procentowe wskaźniki zwiększające ją ] , wynosi 688 305 zł i po odniesieniu jej do kryterium przeciętego miesięcznego wynagrodzenia w 1978r ustalił wskaźnik [ 140,84 ]
Ten z kolei stanowił punkt wyjścia dla określenia iloczynu określającego tzw.” kwotę wyjściową” dla ostatecznego ustalenia świadczenia należnego powódce.
Iloczyn ten tworzyły : przeciętne wynagrodzenie [ netto ] w roku 2015 i oznaczony wyżej wskaźnik [ 2783, 64 zł x 140, 84 ] . Uzyskana w ten sposób wielkość , stanowiła dla Sądu I instancji podstawę do przeprowadzenia dalszej części procesu waloryzacyjnego , w ramach której przeprowadził ocenę tego , jak pomiędzy stronami należy rozłożyć konsekwencje następstw procesów hiperinflacyjnych z przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych zeszłego wieku.
Uwzględniając okolicznością dotyczące oczywiście różnych pozycji matki powódki jako klientki zakładu ubezpieczeń i poprzednika strony pozwanej , który na rynku usług ubezpieczeniowych był , w czasie pojawienia się tych zjawisk w rozmiarze powodującym deprecjację siły nabywczej pieniądza , właściwie monopolistą, mogąc w istocie jednostronnie wpływać na treść wzajemnych praw i obowiązków stron stosunku umownego , stanął na stanowisku , że rozkład ryzyka związanego z tymi zjawiskami nie może być pomiędzy nimi równy.
Przeciwnie należy go , istotnie zróżnicować ., a w świetle faktów , które zostały w sprawie ustalone , prawidłowym jest określenie go na poziomie , odpowiednio 80 % ubezpieczyciel , 20 % ubezpieczona. [ uposażona ]
W konsekwencji , zdaniem Sądu właściwie przeprowadzony proces waloryzacji świadczenia należnego powódce , uwzględniający ten rozkład ryzyka usprawiedliwia ograniczenie wysokości tej , określonej wyżej sumy o 20 % , co przekłada się na wielkość 313 638, 29 zł [ 392 047, 86 zł x 0,8].
Ponieważ strona pozwana wypłaciłaK. K.z tego tytułu dotąd 10 171, 74 zł , należna jest jej dodatkowo kwota różnicy pomiędzy tymi wielkościami , a zatem zasądzona suma 303 466, 55zł.
Rozważając zasadność żądania przyznania odsetek od tej kwoty ocenił , że w sposób usprawiedliwiony , w świetleart. 455 §1 kcpowódka zażądała ich naliczania od daty wniesienia pozwu.
Podstawą rozstrzygnięcia o kosztach procesu była normaart. 98 §1 i 3 kpcoraz wynikająca z niej zasada odpowiedzialności za wynik sprawy.
Apelację od tego orzeczenia złożyła strona pozwana , kwestionując zaskarżone orzeczenie Sądu I instancji w części , a mianowicie :
- w zakresie punktu I wyroku ponad kwotę 56 967, 46 zł wraz z odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 5 kwietnia 2016r
- w zakresie punktów II i III sentencji orzeczenia , rozstrzygających o kosztach procesu oraz obowiązku pokrycia przez skarżącego nie uiszczonej , przez zwolnioną od niej w części powódkę, opłaty od pozwu.
Środek odwoławczy został oparty na następujących zarzutach :
- błędów w ustaleniach faktycznych , które miały wpływ na treść rozstrzygnięcia odniesieniu do konstatacji faktycznej , że
kwota 53 700 / starych / złotych stanowiła część składki rzeczywiście zapłacone przezH. D. (1), w ramach umowy z poprzednikiem prawnym skarżącego , podczas gdy zwiększyła ona wysokość świadczenia wzajemnego ubezpieczonej nie poprzez realną wpłatę środków ale przez „ waloryzację „ tegoż , dokonaną na podstawie aktu prawnego wiążącego ubezpieczyciela , przy wykorzystaniu jego środków,
Ponadto Sąd Okręgowy nie wziął pod uwagę , że w 1984r doszło do zmiany treści umowy , prowadzącej do przekształcenia jej na umowę ubezpieczenia renty natomiast płatnej.
Błędy w zakresie ustaleń były, zdaniem apelującego zakładu ubezpieczeń następstwem istotnych wad zastosowania przez Sąd Okręgowy norm prawa procesowego , a to :
-art. 233 §1 kpc, wobec braku wszechstronności oceny zgromadzonych w sprawie dowodów i przyjęcie , iż obowiązkiem jej poprzenika prawnego , a później strony pozwanej było doprowadzenie do podwyższania świadczeń z tytułu składek przez ubezpieczoną , w sytuacji gdy zgodnie z umową składka ta miała charakter świadczenia jednorazowego.
Wada ta miała także polegać na tym [ o czym(...)na(...) SAmówił już w ramach zarzutu błędu ustaleń ] , iż Sąd nie dostrzegł , że zwiększenie świadczenia ubezpieczonej o kwotę 53 700 zł nastąpiło tylko za pośrednictwem środków ubezpieczyciela.
Zdaniem apelującego błąd w tym zakresie wynika także stad , iż na skutek wady oceny niepoprawne jest określenie rozkładu ryzyka ubezpieczeniowego pomiędzy stronami stosunku umownego , na poziomach przyjętych przez Sąd Okręgowy.
Podnoszonej wady apelujący zakład ubezpieczeń upatrywał także w tym , że za istotne dla rozstrzygnięcia uznane zostały okoliczności towarzyszące zawarciu umowy w 1978r oraz te odnoszące się do aktualnej sytuacji osobistej , zdrowotnej i rodzinnej powódki a równocześnie Sad w ramach oceny prawnej roszczenia dochodzonego pozwem Sąd I instancji nie wziął pod uwagę , że w 1996r od kiedyK. K.ma status uposażonej , suma ubezpieczenia , która miała stanowić zabezpieczenie powódki na przyszłość już utraciła część swojej wartości ,
- naruszenia prawa materialnego, wobec niewłaściwego zastosowania normyart. 3581§3 kc .
(...)tej nieprawidłowości apelujący upatrywał w dokonaniu tzw. podwójnej waloryzacji świadczenia należnegoK. K., najpierw podwyższając sumę ubezpieczenia o wskaźniki procentowe wskazane w umowie ,a następnie odnosząc tak ustaloną wielkość do przeciętego miesięcznego wynagrodzenia. Taki sposób postępowania jest wadliwy , prowadzać , jego zdaniem, do istotnego zawyżenia świadczenia zasądzonego na rzecz uposażonej.
Nieprawidłowość zastosowania tego przepisu miała polegać także na tym , że Sąd w ramach procesu określania wysokości sumy , ostatecznie przyznanej powódce, nie uwzględnił , iż świadczenie wzajemne ubezpieczonej jednie przez bardzo krótki okres czasu miało znaczenie ekonomiczne ani też tego , że z uwagi na obowiązujące wówczas przepisy prawa, poprzednik prawny strony pozwanej pozbawiony był możliwości inwestowania pozyskiwanych od klientów środków finansowych na warunkach rynkowych.
Podnoszoną nieprawidłowość w zakresie sposobu zastosowania tej normy apelujący dostrzegał także w niepoprawnym , jego zdaniem , rozkładzie ryzyka umownego związanego ze zjawiskami hiperinflacyjnymi ,których z uwagi na ich zakres , nie był w stanie przewidzieć także ówczesny(...)a także w tym , że nie został uwzględniony konstytutywny charakter orzeczenia w takich , jak rozstrzygana, sprawach. Następstwem tego było niepoprawne oznaczenie początkowego terminu naliczania odsetek , który powinien by tożsamy z dniem orzekania o przyznaniu zwaloryzowanego świadczenia.
We wniosku środka odwoławczego(...) Zakład (...)na(...) SAdomagał się takiej zmiany objętego apelacją wyroku, aby na jego podstawie :
a/ powódce została przyznana kwota 56 967, 46 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia następnego po dacie uprawomocnienia się rozstrzygnięcia ,
b/ obciążyć powódkę należnymi stronie skarżącej kosztami postępowania,
c/ odstąpić od obciążania skarżącego zakładu obowiązkiem uiszczenia nie poniesionej przez powódkę części opłaty od pozwu , oraz
d/ zasądzić od przeciwniczki procesowej na rzecz ubezpieczyciela koszty postępowania apelacyjnego.
Odpowiadając na apelacjęK. K.domagała się jej oddalenia , jako pozbawionej usprawiedliwionych podstaw oraz przyznania na swoją rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.
Rozpoznając apelację , Sąd Apelacyjny rozważył :
Środek odwoławczy strony pozwanej jest w części uzasadniony , prowadząc do zmiany objętego nim orzeczenia Sądu Okręgowego , w sposób wskazany w punkcie 1 wyroku Sądu II instancji.
W pozostałej części , jako niezasadny , podlegał oddaleniu.
Ocenę zaskarżonego wyroku przez pryzmat zarzutów apelacyjnych stawianych przez stronę pozwaną, rozpocząć należy od przypomnienia , że zarzuty procesowe , nawet w warunkach ich potwierdzenia ,tylko wówczas mogą być uznane za usprawiedliwione , jeżeli naruszenie przez Sąd I instancji norm formalnych miało wpływ na wynik sprawy.
To , w jaki sposób pozwany ubezpieczyciel motywuje stawiany zarzut naruszeniaart. 233 1 kpc, łącząc go bezpośrednio z zarzutem błędu w ustaleniach faktycznych i twierdząc , że wadliwa ocena dowodów była źródłem tych błędów , powoduje że dla braku doniosłości tych wad dla rozstrzygnięcia, zarzut ten należy uznać za niezasadny.
Wobec tego nietrafnym jest również zarzut błędu ustaleń albowiem w takim zakresie, w jakim, na jego podstawie, były one przez skarżący zakład ubezpieczeń negowane , okazały się dla oceny prawnej roszczeniaK. K.irrelewantnymi.
Zasadniczym dla takiej oceny jest to , że jak wynika z okoliczności ustalonych przez Sąd I instancji , a nie kwestionowanych w środku odwoławczym, na wniosek ubezpieczonejK. D.w dniu 2 maja 1984r[ podana w uzasadnieniu wyroku data 2 czerwca 1984r jest oczywiście błędna , wobec jednoznacznego wskazania w dokumencie znajdującym się na k. 140 akt ] , doszło do zmiany umowy dotąd łączącej strony z dotychczasowego ubezpieczenia renty odroczonej na rentę natychmiast płatną. W jej ramach strony ustaliły , że świadczenie pośmiertne do którego obecnie , jako uposażona, jest uprawnionąK. K.i którego waloryzacja jest treścią jej roszczenia , strony odpowiadało naówczas kwocie 353 051 / starych / złotych , która miała wzrastać corocznie , o kwotę 40 601 / ówczesnych/ złotych.
Wobec tych faktów , zgodnie z którymi od 1984r strony umowy ubezpieczenia , na nowo ukształtowały jej treść określając nie tylko kwotę należną uposażonej z tytułu świadczenia pośmiertnego na datę zmiany treści zobowiązania , ale także sposób w jaki to świadczenie ma wzrastać , w każdym kolejnym m roku trwania umowy [ w ramach której ubezpieczona miała mieć również wypłacane „ natychmiast „ comiesięczne świadczenie rentowe , utraciły doniosłość dla rozstrzygnięcia te , poddane krytyce skarżącego , ustalenia Sądu I instancji , które odnosiły się do warunków na jakich zostały ukształtowane pierwotnie umowne zobowiązaniaH. D.i poprzednika prawnego apelującego oraz te dotyczące sposobu w jaki były one , do czasu opisanej zmiany , realizowane przez ubezpieczyciela i ubezpieczoną.
Dlatego nie mógł również odnieść skutku zarzut naruszenia prawa procesowego -art. 233 1 kpc- o ile , jak argumentował skarżący, wadliwa ocena przez Sąd zgromadzonych dowodów zdecydowała o tym , iż ustalenia w tym zakresie były obarczone błędem.
W tym kontekście zwrócić jeszcze należy uwagę , iż wbrew stanowisku zakładu ubezpieczeń , zawartym w tej części apelacji, Sąd I instancji w ustaleniach faktycznych nie pominął opisanej wyżej zmiany treści zobowiązania ale nie uwzględnił jej w ramach oceny prawnej roszczenia powódki . Tę nieprawidłowość należy wiązać zatem nie z zagadnieniem poprawności ustaleń ale ze sposobem w jaki Sąd zastosował prawo materialne.
Zarzut naruszeniaart. 233§1 kpc, w tym jego zakresie , w jakim apelujący upatruje jego realizacji w niepoprawnym określeniu zakresu rozkładu ryzyka związanego z następstwami zjawiska hiperinflacji, pomiędzy stronami sporu oraz w tym, że określając wysokość należnego powódce świadczenia Sąd uwzględnił m . in. jej aktualną sytuację zdrowotną i osobistą , nie może być zostać uznany za trafny dlatego , że w istocie skarżący nie odwołuje się w tej części swojego stanowiska do wadliwości oceny dowodów , które były podstawą tych ustaleń ale do tego , że fakty te nie powinny być brane pod uwagę w ramach oceny prawnej żądania albo prowadzić do odmiennego wniosku co do tego, w jakiej skali strony powinny uczestniczyć w następstwach ryzyka wskazanych wyżej zjawisk.
Zarzuty te są zatem również zarzutami odnoszącymi się do oceny prawnej roszczenia zgłoszonego w pozwie.
Z podanych przyczyn , w uznaniu obu omówionych zarzutów za nietrafne , Sąd II instancji przyjmuje ustalenia dokonane przez Sąd Okręgowy za własne.
Należy je jednak uzupełnić o okoliczności wynikające z treści niekwestionowanego przez strony w toku sporu dokumentu zmiany ubezpieczenia renty odroczonej na rentę natychmiast płatną / k. 140 akt /
Uzupełnienie to przedstawia się następująco :
Na podstawie tej umowyH. D. (1)i poprzednik prawny strony pozwanej uzgodnili , że począwszy od 2 maja 1984r ubezpieczyciel będzie wypłacał ubezpieczonej świadczenie rentowe w comiesięcznej wysokości , która na datę jej podpisania określona została na(...)ówczesnych / złotych.
Ponadto świadczenie pośmiertne , do którego , na rzecz osoby uposażonej zakład ubezpieczeń także był zobowiązany , [w warunkach uprzedniego wypłacania świadczenia rentowego ubezpieczonej ], obejmując cały dotychczasowy okres odroczenia płatności świadczenia rentowego na rzeczH. D. (1), zostało zgodnie określone w jednej – łącznej kwocie 353 051/ ówczesnych / złotych , jako na datę dokonanej zmiany treści zobowiązania , odpowiadającej rozmiarowi ilościowemu obowiązku świadczenia z tego tytułu przez zakład ubezpieczeń.
Kwota ta miała wzrastać corocznie , począwszy od roku następnego po roku w którym zaczęto wypłacać comiesięczne świadczenie rentowe o kwotę 40 601/ starych/ złotych.
Wymagalność świadczenia pośmiertnego , należnego podmiotowi uposażonemu następowała z chwilą zgonu ubezpieczonej. Opisana zmiana nie powodowała po stronieH. D. (1)obowiązku spełnienia dodatkowego świadczenia wzajemnego z tytułu składki , które zostało wcześniej , końcem grudnia 1978r , jednorazowo spełnione
Przy tak uzupełnionych ustaleniach , przechodząc do oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego w następstwie nieprawidłowo, zdaniem apelującego zastosowywanegoart. 35813 kc, Sąd II instancji ocenił , iż jest on w części uzasadniony , prowadząc do zreformowania wyroku z dnia 13 lutego 2017r.
Zasadnicza nieprawidłowość co do sposobu zastosowania przez Sąd Okręgowy normy stanowiącej materialną podstawę dokonania waloryzacji świadczenia należnego powódce wynika stad , że nie wziął w zupełności pod uwagę tego , że na wniosek ubezpieczonejH. D. (1)z dniem 2 maja 1984r doszło do zmiany treści umowy z której powódka wywodzi swoje roszczenie.
Na podstawie tej zmiany strony na nowo określiły swoje prawa i obowiązki, w tym te , które w zakresie świadczenia pośmiertnego obciążały zakład ubezpieczeń.
W oparciu o te zmianę wskazana umownie jego wysokość składała się z sumy z dwóch elementów składowych . Kwoty , która zgodnie została uznana za odpowiadającą aktualnemu , na 1984r zobowiązaniu ubezpieczyciela wobec uposażonego oraz tej , która stanowiła iloczyn liczby okresów rocznych , pomiędzy rokiem 1985 [ następnym po zmianie treści stosunku zobowiązaniowego w oparciu o którąH. D.była wypłacana comiesięczna „ natychmiast płatana „ renta ], a rokiem w którym , w następstwie zgonu ubezpieczonej, wierzytelność z tytułu jednorazowego świadczenia pośmiertnego stała się wymagalna. W okolicznościach rozstrzyganej sprawy był to rok 2015.
Zgodnie z wówczas wyrażoną wolą obu stronH. D. (1)nie była zobowiązaną do jakikolwiek dodatkowego świadczenia wzajemnego w postaci składki [ składek ] . Brak takiego postanowienia pozwala na przyjęcie , tym samym uznały , że to co zapłaciła dotąd , po ostatecznym , dokonanym jednostronnie przez ubezpieczyciela określeniu tej sumy na kwotę 253 700 / starych / złotych , wyczerpuje jej obowiązek świadczenia na rzecz drugiej strony, a mimo to zachowana została zasada ekwiwalentności świadczeń wzajemnych .
Wskazana nieprawidłowość stanowiska Sądu Okręgowego skutkująca przyjęciem , że przez cały okres trwania umowy pomiędzyH. D.a ubezpieczycielem, była to umowa ubezpieczenia renty odroczonej i dla określenia wysokości świadczenia , którego waloryzacji domaga się obecnie powódka należy stosować , przewidziany pierwotnie [ w roku 1978] umowny mechanizm jego wzrostu , posługujący się wskaźnikami procentowymi oraz uwzględniać to, co tytułem składek jednorazowo zapłaciła wówczasH. D., powoduje , że zaprezentowany przez Sąd I instancji sposób określenia wysokości zwaloryzowanego świadczenia nie jest poprawny.
Wniosek taki każe podzielić w części postawiony w apelacji zarzut naruszenia prawa materialnego i na nowo dokonać waloryzacji świadczenia należnegoK. K.albowiem , także w ocenie Sądu II instancji, co do zasady , jej roszczenie jest usprawiedliwione[ czego, nota bene, nie neguje w środku odwoławczym również strona pozwana] .
Określając jego wysokość pamiętać należy , że proces sądowej waloryzacji świadczenia ab initio pieniężnego , w ramach którego Sądowi pozostawiana jest przez ustawodawcę znaczna swoboda jego przeprowadzenia, szczególnie gdy chodzi o dobór miernika waloryzacji oraz określenia ostatecznego jego rozmiaru ilościowego, na podstawie kryterium interesów stron stosunku zobowiązaniowego oraz zasad współżycia społecznego [ argument zart. 3581§3in princkc] , ma przede wszystkim służyć temu , aby w jej wyniku przywrócić , chociażby w części , jego pierwotną wartość , zniesioną lub ograniczoną przez nie mogący być obiektywnie przewidzianym, istotny upadek siły nabywczej pieniądza , w okresie pomiędzy powstaniem zobowiązania , a okresem w którym świadczenie stało wymagalne .
Przyjmując te założenia za punkt wyjścia , Sąd II instancji uznał , że właściwym kryterium waloryzacyjnym, jako najbardziej obiektywne będzie w rozstrzyganej sprawie przeciętne miesięczne wynagrodzenie w gospodarce narodowej , a ściślej nawiązujący do niego dochód jaki przeciętnie można było uzyskać w ciągu całego, branego pod uwagę roku Posłużenie się takim kryterium w rozstrzyganej sprawie usprawiedliwione jest w szczególności charakterem świadczenia , które podlega waloryzacji , będąc świadczeniem jednorazowym ale przede wszystkim takim , które miało wyposażyć uprawnioną do niego powódkę w kwotę nie tylko istotną ekonomicznie ale też w taką , która będzie przez nią traktowana jako skumulowany dochód - uposażenie.
W ramach procesu waloryzacji , w pierwszym jego etapie należało odnieść to kryterium do okresu w którym ostatecznie zobowiązanie poprzednika prawnego strony powabnej z tytułu tego świadczenia zostało określone[ rok 1985] i ustalić przy jego wykorzystaniu jego „ wyjściowy „ rozmiar.
Kwota tego świadczenia, uwzględniając przewidziany przez strony umownie mechanizm jego zwiększania przez okres pełnych lat do czasu, kiedy stało się ono wymagalne, wyniosła łącznie 1 611 682 / starych/ złotych , stanowiąc sumę 353 051 ówczesnych złotych i iloczynu 31 lat pomiędzy 1985 i 2015r oraz kwoty 40 601 zł
Zgodnie z danymi Głównego Urzędu Statystycznego , dostępnymi na stronie internetowej tego(...)/(...)przeciętne miesięczne wynagrodzenie w gospodarce narodowej w 1985r wynosiło 20 005 zł / wielkość netto - bez nienaliczanych wówczas obciążeń /
Zatem dochód jaki można było uzyskać z tego tytułu za cały ten rok wyrażała suma 240 060 złotych.
Podzielenie tych dwóch wielkości określa wskaźnik 6, 71 , który, w ramach kolejnego etapu procesu waloryzacji , należy odnieść do tak samo ukształtowanej należności z tytułu dochodu , mogącego być uzyskanym z tytułu wynagrodzenia w roku 2015r, a ściślej do czasu , kiedy wierzytelność uposażonej powódki stała się wymagalna , a zatem za 11 miesięcy roku 2015.
Dla zapewnienia rzeczywistej porównywalności tych wielkości przy użyciu tego wskaźnika , Sad II instancji przyjął , że przecięte miesięczne wynagrodzenie w roku 2015 , podawane jako wielkość brutto na sumę 3899,78 zł należy ograniczyć do wielkości netto czyli - według tego samego źródła- do kwoty 2783, 26 zł miesięcznie.
Wobec tego dochód jaki można było osiągnąć za 11 miesięcy 2015r , zamykał się w kwocie 30 615, 86 zł [ 11x 2783,26 zł ]
Iloczyn tej kwoty i wskaźnika 6, 71 określa wielkość potencjalnie odpowiadającą temu , co strona pozwana miałaby świadczyć uposażonej , na podstawie umowy ubezpieczenia renty natychmiast płatnej łączącej jej poprzednika zH. D. (1).
Jest to kwota 205 432, 42 zł.
Wynika ona z zastosowania opisanego wyżej mechanizmu wyliczenia , opartego na przyjętym kryterium , nakierowanego na zachowanie przyjemniej przybliżonej wartości ekonomicznej świadczenia umownego należnego powódce, w warunkach nie zdeprecjonowania go przez zjawiska hiperinflacyjne w okresie trwania zobowiązania.
Stanowi ona jednak tylko punkt wyjścia do przeprowadzenia drugiego etapu procesu sadowej waloryzacji , w oparciu o kryteria wymienione przez§3 art. 3581§3 kc.
Co do zasady, rozkład pomiędzy stronami stosunku umownego ryzyka związanego z następstwami niedających się przewidzieć zjawisk , które doprowadziły do istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza , dla świadczeń z niego wynikających powinien być pomiędzy nimi równy.
Tym nie mniej jest to tylko reguła , będąca pochodną zakładanej przez ustawodawcę równej pozycji stron takiego stosunku od której możliwe są odstępstwa wówczas , gdy o takiej równowadze , niezależnie od przyczyn takiego stanu rzeczy, mówić nie można.
Z jej brakiem mamy do czynienia w rozstrzyganej sprawie, a to stwierdzenie wyklucza trafność argumentacji skarżącego zakładu ubezpieczeń o niewłaściwym zróżnicowaniu udziału stron w ponoszeniu tego ryzyka.
Podstawa do tego wzajemnego zróżnicowania pomiędzy powódką i strona pozwaną jest fakt , że z jednej strony w ramach stosunku zobowiązaniowego nawiązanego pomiędzy poprzednikami prawnymi stron , występował podmiot profesjonalny na rynku ubezpieczeń , przez znaczny okres obowiązywania umowy , monopolista na rynku tych ubezpieczeń a z drugiej osoba fizyczna , która podpisując umowę o charakterze umowy przestąpienia w istocie nie miała wpływu na ukształtowanie jej postanowień.
Co więcej , działała w zaufaniu do zakładu ubezpieczeń , chcąc przy powierzeniu, jak wynika z ustaleń poczynionych w sprawie , swoich całych ówczesnych oszczędności, tak sobie jak i osobie uposażonej godziwe , w zakresie wysokości, świadczenie, realizujące cele wynikające z ich istoty.
Nie zmienia tej oceny okoliczność , ze to z inicjatywyH. D. (1)doszło do zmiany charakteru umowy w maju 1984r. Trzeba pamięta , że wynikało to z chęci uzyskania przez nią świadczenia rentowego, natychmiast płatnego , skoro jak wynika z ustaleń nie pracowała , i spodziewana renta miała decydować o podstawie finansowej jej codziennej egzystencji. Ale nawet wówczas to ubezpieczyciel określił warunki tej zmiany , które ubezpieczona tylko aprobowała.
Gdy do tego dodać , że mający dużo większe z racji profesjonalnego przygotowania swoich służb , rozeznanie w następstwach zjawisk hiperinflacyjnych z przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych zeszłego wieku dla wartości umownych świadczeń wzajemnych,(...) SAczy później wydzielony zespółki (...)na(...) SAnie uczynił nic aby dorowadzić do ich rzeczywistego urealnienia ekonomicznego, po tym , kiedy zjawiska te zostały opanowane , konieczność zróżnicowania udziału stron w tym ryzyku następstw upadku siły nabywczej pieniądza jest oczywista.
Wyważając interesy obu stron z tego punktu widzenia ,trzeba wziąć pod rozwagę , że :
- ubezpieczyciel , nawet mimo wskazanego wyżej zawodowego charakteru prowadzonej działalności na rynku ubezpieczeń , także nie był w stanie przewidzieć skali tego zjawiska jak i rozmiarów następstw hiperinflacji. W swojej działalności również został istotnie dotknięty jej skutkami w postaci deprecjacji wartości świadczeń wzajemnych kontrahentów umów ubezpieczenia , oraz
- nie mógł wcześniej a nawet bezpośrednio po zmianie ustroju gospodarczego państwa lokować w sposób rynkowy pozyskiwanych w ten sposób środków - w istocie ekonomicznie symbolicznych .
- z drugiej strony ubezpieczona, a także uposażona powódka to osoby o nieporównywalnym z ubezpieczycielem statusie finansowym , nie mające wiedzy ani doświadczenia w korzystaniu z usług na rynku ubezpieczeń.
Przy tymH. K., jak wynika z ustaleń , to osoba schorowana, w stosunkowo zaawansowanym wieku.
W ramach prowadzonej oceny nie sposób jednak tracić z pola widzenia i nie uwzględniać tego , że zarówno ubezpieczona jak i jej córka , poza złożeniem wniosku w 1984r były wobec strony pozwanej, czy wcześniej jej poprzednika, zupełnie bierne w podejmowaniu kroków zmierzających do usunięcia skutków upadku siły nabywczej pieniądza w relacji do świadczeń , któreH. D.pobierała, a powódka spodziewała się otrzymać , jako od 1996r, osoba uposażona z tytułu świadczenia pośmiertnego.
Wyważając zatem interesy stron, a także sięgając do reguł etycznych , nakazujących chronić usprawiedliwiony prawnie interes słabszego w relacji zobowiązaniowej podmiotu , wbrew wspierającej zarzut materialnoprawny, argumentacji zakładu ubezpieczeń, za trafny należy uznać pogląd Sądu I instancji , że strony sporu powinny zostać obciążone ryzykiem wynikającym z następstw deprecjacji siły nabywczej pieniądza w proporcji 20 % : 80 %
Ta proporcja w połączeniu z dokonanym wyżej wyliczeniem , ostatecznie, zdaniem Sądu II instancji , kształtują wysokość zwaloryzowanego świadczenia , które obciąża ubezpieczyciela wobecK. K..
Stanowi go kwota 164 345, 93 zł jako iloczyn sumy 205 432, 42 i wskaźnika 80 %.
Ponieważ z tego tytułu uprawniona otrzymała już od strony przeciwnej , przed wszczęciem postępowania kwotę 10 171, 74 zł , ostatecznie należna jest jej dodatkowa suma 154 174, 19 zł.
Wbrew temu , co podnosi ubezpieczyciel w apelacji Sąd I instancji nie popełnił błędu zasadzając odsetki należne powódce od daty wniesienia pozwu.
Pogląd przeciwny , w ramach którego zakład ubezpieczeń odwołuje się do charakteru ocenianego instancyjnie orzeczenia jako mającego charakter kształtujący stosunek prawny.
Motywacja ta , co do zasady trafna, nie może zostać jednak odniesiona do rozstrzyganej sprawy w warunkach takich , kiedy strona pozwana nie była konsekwentna w swoim stanowisku dotyczącym roszczenia zgłoszonego przez powódkę.
Wypłacając przed procesem na jej rzecz sumę 10 171, 74 zł uznawała , że w ten sposób wykonała w całości swoje zobowiązanie umowne.
Taki też pogląd prezentowała w toku sporu przed Sądem I instancji. Jednakże w apelacji zmieniła je uznając , iż dotąd wypłacona kwota nie odpowiada należnemu K.K.świadczeniu ale jest to suma jeszcze o 56 967, 46 zł wyższa .
Przedstawiła przy tym, w motywach środka odwoławczego jej wyliczenie uwzględniające wszystkie przesłanki normatywne określone przezart. 3581§3 kc.
Wobec takiej zmiany stanowiska procesowego jest usprawiedliwionym wniosek , że już na etapie postępowania ubezpieczeniowego , wywołanego ówczesnym żądaniem powódki , strona przeciwna miała dane pozwalające na poprawne określenie należnego uposażonej świadczenia, po przeprowadzeniu procesu waloryzacji. , podstawa dla której została jedynie przez Sąd potwierdzona w zaskarżonym wyroku.
Wobec tego, co najmniej od daty wniesienia pozwu , w warunkach uprzedniego i nietrafnego uznawania , iż nie jest zobowiązaną w szerszym zakresie niż to wynikło z wypłaconej sumy , strona pozwana pozostawała w opóźnieniu w jego zaspokojeniu wobec strony czynnej procesu.
Z podanych przyczyn , w uznaniu apelacji za jedynie w części usprawiedliwioną , Sąd Apelacyjny orzekł jak w punkcie 1 wyroku , na podstawieart. 386 §1 kpcw zw zart. 3581§3 kc
Częściowe , w następstwie wydania rozstrzygnięcia reformatoryjnego, uwzględnienie żądania powódki w połączeniu z charakterem jej roszczenia , którego ocena w zakresie istnienia samej podstawy oraz kryteriów określania jego wysokości została pozostawiona ocenie sędziowskiej, są podstawami do tego , aby wzajemnie znieść pomiędzy stronami koszty procesu.
W następstwie uznania , że środek odwoławczy strony pozwanej jest w części zasadny doszło także do ograniczenia obowiązku, w ramach którego(...)na(...) SAzostał zobowiązany do zwrotu na rzecz Skarbu Państwa nie pokrytych przez zwolnioną od nich części powódkę, kosztów sądowych. Z tego tytułu ubezpieczyciela może obciążyć połowa z brakującej ich części w wysokości 10 174 zł.
W pozostałym zakresie , jako niezasadna, apelacja podlega oddaleniu, na podstawieart. 385 kpc. [ pkt 2 wyroku ]
Te same przyczyny , które zdecydowały o wzajemnym zniesieniu pomiędzy stronami kosztów procesu , spowodowały , że w taki sam sposób Sąd II instancji rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego.[ pkt 3 orzeczenia ]
SSA Grzegorz Krężołek SSA Barbara Baran SSA Robert Jurga