Sąd Apelacyjnywe Wrocławiu
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 1536/17
Data wyroku: 2018-06-12 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Grażyna Szyburska-Walczak, Monika Kiwiorska-Pająk, Robert Kuczyński
Słowa kluczowe: Podleganie ubezpieczeniom społecznym
Podstawa prawna: art. 83 § 1 k.c., 6 ust. 1 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1778)., art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1778).

Sygn. akt III A Ua 1536/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 12 czerwca 2018 r.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący: SSA Monika Kiwiorska-Pająk
Sędziowie: SSA Robert Kuczyński
SSA Grażyna Szyburska-Walczak (spr.)
Protokolant: Marcin Guzik
po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2018 r. we Wrocławiu
na rozprawie
sprawy z odwołań(...) Sp. z o.o.wD.iH. S.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział weW.
o podleganie ubezpieczeniom społecznym
na skutek apelacji(...) Sp. z o.o.wD.iH. S.
od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
z dnia 28 czerwca 2017 r. sygn. akt IX U 33/17
oddala obie apelacje.

UZASADNIENIE
WnioskodawcyH. S.oraz płatnik składek(...) sp. z o.o.odwołali się od decyzji z dnia 04.11.2016 r., nr(...), którą Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział weW.stwierdził, żeH. S.jako pracownik u płatnika składek(...) sp. z o.o.nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu, wypadkowemu od 23.12. 2015 r.
Sąd Okręgowy we Wrocławiu Wydział IX Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 28.06.2017 r. oddalił odwołanie (pkt I) i zasądził od wnioskodawców na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział weW.kwoty po 180,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt II i III).
Sąd Okręgowy ustalił,

     że
H. S.w dniu 02.12.2015 r. stała się niezdolna do pracy z powodu choroby. W dniu powstania niezdolności do pracy wnioskodawczyni pozostawała pracownikiem(...)sp. z o.o. W okresie nadal trwającej niezdolności do pracy wnioskodawczyni została zgłoszona przez(...) sp. z o.o.jako pracownik od 23.12.2015 r. – umowa o telepracę z dnia 23.12.2015 r. – (orzeczenie o czasowej niezdolności do pracy obejmowało okres od 02.12.2015 r. do 13.01.2016 r. oraz od 03.02.2016 r. do nadal).
(...) sp. z o.o.zajmuje się sprzedażą sprzętu IT. Głównymi jej klientami są banki, klienci instytucjonalni oraz korporacyjni. wnioskodawczyni nie miała upoważnienia do reprezentowania Spółki. Posługiwała się służbowym e-mailem.
H. S.przed podpisaniem umowy o pracę z płatnikiem składek, w okresie od sierpnia 2010 r. do 07.12.2015 r. była członkiem zarządu(...) sp. z o.o.(trzy osoby w zarządzie). Ponadto była członkiem zarządu(...) sp. z o.o., która w okresie pełnienia funkcji członka zarządu ((...) sp. z o.o.) była w 100 % właścicielem(...) sp. z o.o.
W dniu 07.12.2015 r. wnioskodawczyni zrezygnowała z pełnienia funkcji wiceprezesa zarządu(...) sp. z o.o.(Płatnik składek). Funkcję tę pełniła w Spółce od 2010 r. Zrezygnowała także z funkcji wiceprezesa zarządu jaką pełniła w(...) sp. z o.o.Wnioskodawczyni zatrudniona była w(...)sp. z o.o. na podstawie umowy o pracę jako dyrektor pionu administracyjno-księgowego (ostatnio zajmowane stanowisko) do dnia 22.12.2015 r. W Spółce tej pozostawała także Prezesem zarządu do 23.02.2016 r. (dane KRS).
W dniu 23.12.2015 r. płatnik składek oraz wnioskodawczyni podpisali umowę o telepracę na czas nieokreślony. Zgodnie z postanowieniami tej umowy wnioskodawczyni zobowiązała się do wykonywania pracy na stanowisku dyrektora finansowego, w pełnym wymiarze czasu pracy, z wynagrodzeniem określonym na kwotę 44.800,00 zł. Zgodnie z postanowieniami tej umowy, praca miała być wykonywana w miejscu prowadzenia działalności przez Spółkę lub w miejscu zamieszkania telepracownika, który wyniki pracy miał przekazywać za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej. Wnioskodawczyni przychodziła do siedziby spółki i przebywała w gabinecie, w którym pracowała będąc członkiem zarządu płatnika składek. W trakcie tych pobytów zajmowała się sprawami księgowymi skarżącej spółki i uzgadniała warunki współpracy z klientami. Przy czym czynności te wykonywała również będąc członkiem zarządu płatnika składek.
Przed zatrudnieniem wnioskodawczyni, jak i od czasu gdy przebywa na zwolnieniu lekarskim obowiązki na stanowisku dyrektora finansowe wykonywał i nadal wykonujeM. W.. Na koniec 2015 r. Spółka zanotowała zysk w wysokości 43.000,00 zł.
W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie wnioskodawców nie zasługiwało na uwzględnienie.
Sąd Okręgowy oparł się na przepisach art.art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 122 ust. 1 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych(Dz.U. z 2017 r., poz. 1778), a takżeart. 83 § 1 k.c.
Sąd I instancji uznał, że istotą sporu w przedmiotowej sprawie było ustalenie, czy umowa cywilnoprawna – telepraca – zawarta pomiędzyH. S.a(...) sp. z o.o., zawarta została w celu rzeczywistego świadczenia pracy, warunkującą objęcie ubezpieczeniami społecznymi, czy też była jedynie czynnością prawną dokonaną dla pozoru, w celu uzyskania określonych uprawnień z ubezpieczenia społecznego.
Sąd Okręgowy zauważył, że umowa o telepracę z dnia 23.12.2015 r. została podpisana w czasie trwającej niezdolności do pracy wnioskodawczyni, co pozostaje negatywną przesłanką do nawiązania stosunku pracy. Przedstawione zaświadczenia o zdolności do pracy z poprzedniego miejsca pracy, tj. z(...)sp. z o.o. było co prawda aktualne, ale w tym sensie, że data ważności upływała dopiero z dniem 28.06.2016 r., ale nieważne w sytuacji zdiagnozowanej choroby (wg. wnioskodawczyni już na początku listopada 2015 r.) oraz orzeczenia lekarskiego o niezdolności do pracy wystawionego przez lekarza specjalistę w okresie od 02.12.2015 r. do 13.01.2016 r.
Sąd zauważył staranność stron w przygotowaniu od strony formalnej dokumentów pracowniczych, a także prezentację dowodów świadczenia pracy, które miały posłużyć wyeksponowaniu elementów wskazujących na istnienie stosunku pracy, a więc tytułu ubezpieczeń społecznych.
Dalej Sąd stwierdził, że postanowienia umowy o telepracę z dnia 23.12.2015 r. są sprzeczne z dokonanymi w toku postępowania ustaleniami oraz z pojęciem wykonywania pracy w formie telepracy wynikającym zk.p.Osoba, która jest zatrudniona w formie telepracy, nie jest bezpośrednio nadzorowana przez pracodawcę. Pracodawca z telepracownikiem porozumiewają się na odległość (komputer, fax, telefon), a miejscem pracy nie jest siedziba firmy, a na ogół miejsce zamieszkania. Wnioskodawczyni zeznała, że pracę wykonywała w budynku(...) sp. z o.o., czyli wD., przyul. (...). Pracowała pod tym adresem już od lipca 2012 r. jako pracownik(...)sp. z o.o. oraz wykonywała czynności w ramach pełnionych funkcji w zarządzie wskazanej Spółki do 23.02.2016 r. (wg KRS), w zarządzie(...) sp. z o.o.(płatnik składek) od 2010 r. do 07.12. 2015 r. oraz w zarządzie(...) sp. z o.o.od 2010 r. do 03.04.2016 r. (według KRS). Wnioskodawczyni nie posiadała pisemnego zakresu obowiązków, który określa i konkretyzuje zadania oraz obowiązki spoczywające na pracowniku podczas wykonywania przez niego pracy.
Samo wynagrodzenie wnioskodawczyni ustalone zostało przez strony po dacie zdiagnozowania choroby u wnioskodawczyni. Żaden inny pracownik płatnika składek nie uzyskuje choćby podobnego wynagrodzenia, jakie zaoferowano wnioskodawczyni. Podobnie –A. Ż.zatrudniona została w okresie od 08.12.2014 r. na okres próbny do 28.02.2015 r., na stanowisku dyrektora finansowego, z wynagrodzeniem nie przekraczającym nawet połowy wysokości wynagrodzenia wnioskodawczyni.
W konsekwencji Sąd stwierdził, że wypłata wynagrodzenia w kwocie ustalonej w umowie o pracę narusza zasady współżycia społecznego, bowiem prowadzi do świadomego osiągania korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych.
Niesporne było wykonywanie pewnych czynności przez wnioskodawczynię na rzecz płatnika składek. Brak było jednak uzasadnienia, dla zmiany jej statusu z zarządczego na pracowniczy, podczas gdy jeszcze do lutego i kwietnia 2016 r. pełniła funkcje w zarządzie jeszcze w dwóch innych powiązanych ze spółką płatnika składek spółek.
Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że zatrudnienie wnioskodawczyni nie wynikało z rzeczywistych potrzeb pracodawcy. Nadto na miejsce wnioskodawczyni w czasie przebywania przez nią na zasiłku chorobowym nikogo nie zatrudniono. Intencją zawartej umowy o pracę była chęć uzyskania przez ubezpieczoną prawa do świadczeń.
Sąd uznał, iż wnioskodawczyni i płatnik składek zawarli pozorną umowę o pracę, której jedynym celem było uzyskiwanie przez wnioskodawczynię świadczeń z tytułu ubezpieczenia chorobowego. Wnioskodawczyni zawarła przedmiotową umowę bez zamiaru jej świadczenia, po powzięciu decyzji o chorobie.
Dlatego Sąd na podstawieart. 47714§ 1 k.p.c.odwołania wnioskodawców oddalił, a o kosztach procesu orzekł na podstawieart. 98 k.p.c.w zw. z § 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015 r w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
Z wyrokiem tym nie zgodził się płatnik składek i w wywiedzionej apelacji (k. 169-179 akt sądowych) zaskarżył go w całości, zarzucając:

1
sprzeczność istotnych ustaleń stanu faktycznego sądu I instancji z treścią zebranego materiału dowodowego, a polegającą na tym, że:

a
Sąd I instancji ustalił, że w trakcie, gdy wnioskodawczyni przebywała w siedzibie firmy zajmowała się sprawami księgowymi spółki i uzgadniała warunki współpracy z klientami, przy czym czynności te wykonywała również będąc członkiem zarządu płatnika składek, podczas gdy z przesłuchania Stron oraz zeznań świadków wynikało, że były to inne czynności, a z żadnego dowodu zgromadzonego w sprawie nie wynika, aby uzgadniała również warunki współpracy z klientami w ramach pełnionej funkcji członka zarządu, a sprawami księgowymispółki (...) sp. z o.o.zajmowała się w ramach umowy o pracę w(...)sp. z o.o., a nie w ramach pełnionej funkcji członka zarządu w(...) sp. z o.o.czy też w ramach umowy o pracę u płatnika składek;

b
Sąd I instancji ustalił, że przed zatrudnieniem wnioskodawczyni, jak i od czasu gdy przebywała na zwolnieniu lekarskim obowiązki na stanowisku dyrektora finansowego wykonywał i nadal wykonujeM. W., podczas gdyM. W.w swoich wyjaśnieniach wyraźnie wskazał, żeH. S.miała prowadzić działania polegające m.in. na zbudowaniu zaplecza finansowego spółki, miała spotykać się z bankami, znaleźć najlepszą ofertę, która dotyczyłaby finansowania Spółki, co oznaczało, że były to nowe plany spółki i przed zatrudnieniemH. S.nie wykonywał on jej obowiązków, gdyż były to plany związane z jej zatrudnieniem, natomiast po przejściuH. S.na zwolnienie lekarskie nie było osoby, która by przejęła jej obowiązki, aM. W.przejął je tylko w części, a to w zakresie w jakim sprawy rozpoczęte przez wnioskodawczynię musiały być zakończone;

c
Sąd I instancji ustalił, że wnioskodawczyni została zgłoszona przez(...) sp. z o.o.jako pracownik w okresie trwającej niezdolności do pracy oraz, że orzeczono w stosunku do niej czasową niezdolność do pracy w okresie od 02.12.2015 r. do 13.01.2016 r., podczas gdy zebrany materiał dowodowy wskazuje, że w tym okresie zostało wystawione wprawdzie przez lekarza zwolnienie L4, leczH. S.nie przedstawiła go pracodawcy i nie miał on w ogóle wiedzy o jego wystawieniu czy też o chorobie ubezpieczonej, de facto ubezpieczona go „nie wykorzystała" i w rzeczywistości przystąpiła do pracy;

2
naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.art. 233 § 1 k.p.c.poprzez:

a
brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego i dokonanie jego oceny z pominięciem istotnej części tego materiału, to jest zeznań wnioskodawcy oraz świadków, z których jednoznacznie wynikało, że ubezpieczona przystąpiła do wykonywania pracy, a zatem nie była niezdolna do pracy, pracę tą wykonywała stale przynajmniej przez początkowy okres i w pełnym wymiarze czasu pracy, podpisywała listy obecności i była nadzorowana przez pracodawcę, a zatem praca była wykonywana w reżimie pracowniczym;

b
przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów wyrażającej się w odmowie wiarygodności i mocy dowodowej zeznań wnioskodawców oraz świadków, a to wyłącznie powołując się na ogólnikowe stwierdzenie, że w świetle tego co wyżej wywiedziono były one nieprzekonywujące, podczas gdy zeznania świadków i stron potwierdzają w sposób jednoznaczny, że ubezpieczona świadczyła pracę oraz zakres jej obowiązków i czynności był różny niż ten, który miała w ramach pełnionej funkcji w zarządzie;

3
naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.art. 328 § 2 k.p.c.w zw. zart. 233 § 1 k.p.c.polegające na niewskazaniu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podstawy prawnej lub faktycznej stwierdzenia, że podpisanie umowy o pracę w czasie orzeczonej niezdolności do pracy miałoby być negatywną przesłanką zawarcia umowy o pracę, a także niewskazanie dlaczego wszystkie dowody osobowe były nieprzekonywujące, kwitując to jedynie ogólnikowo, że: „w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, Sąd nie dał wiary zeznaniom wnioskodawców, zeznaniom świadkówM. M.orazJ. D., a także zeznaniom wnioskodawcyM. W., gdyż w świetle tego co wyżej wywiedziono były one nieprzekonywujące."

4
naruszenie przepisów prawa materialnego,tj.art. 58 § 1 i 2 k.c.w zw. zart. 83 § 1 k.c.w zw. zart. 300 k.p.poprzez jego zastosowanie i bezzasadne przyjęcie, że umowa o pracę zawarta pomiędzy(...) sp. z o.o.aH. S.w dniu 23.12.2015 r. była czynnością nieważną.

W związku z powyższym apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez stwierdzenie, że zmianę decyzji organu rentowego z dnia 04.11.2016 r. i stwierdzenie, żeH. S.od dnia 23.12.2015 r. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę zawartej w dniu 23.12.2015 r. z(...) sp. z o.o., a nadto o zasądzenie normatywnych kosztów procesu.
Powyższy wyrok zaskarżyła także wnioskodawczyni i w wywiedzionej apelacji (k. 192-196 akt sądowych) zaskarżyła go w całości, zarzucając:

1
naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.art. 58 k.c.w zw. zart. 300 k.p.– poprzez przyjęcie, iż ubezpieczona i płatnik składek w dniu 23.12.2015 r. zawarli pozorną umowę o pracę, której jedynym celem było uzyskiwanie przez ubezpieczoną świadczeń z tytułu ubezpieczenia chorobowego, podczas gdy w rzeczywistości pomiędzy płatnikiem a ubezpieczoną występowały wszystkie cechy charakterystyczne dla stosunku pracy oraz statuowane przezk.p., a ponadto ubezpieczona wykonywała pracę na rzecz płatnika oraz otrzymywała z tego tytułu wynagrodzenie, wobec czego ww. umowę o pracę uznać należy za skutecznie zawartą, właściwie realizowaną oraz nieposiadającą znamion pozornej umowy o pracę;

2
naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.art. 233 k.p.c.– poprzez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, sprzeczną z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, polegającą na:

a
odmowie przez Sąd I instancji wiarygodności zeznaniom ubezpieczonej, płatnika oraz świadkówM. M.iJ. D., uznając je za nieprzekonywujące, gdy w rzeczywistości były spójne i logiczne, a ewentualne braki bądź rozbieżności w zeznaniach nie dawały żadnych podstaw do kwestionowania faktycznego zawarcia i wykonywania umowy o pracę przez ubezpieczoną na rzecz płatnika, w szczególności biorąc pod uwagę fakt, iż Sąd I instancji sam wielokrotnie powoływał się na wskazane w uzasadnieniu zeznania, które ostatecznie bezpodstawnie zakwestionował;

b
błędnym przyjęciu, iż ubezpieczona zawarła z płatnikiem umowę o telepracę, gdy w rzeczywistości zawarta umowa spełniała wszystkie kryteria przewidziane wart. 22 k.p.i powinna zostać uznana za umowę o pracę;

c
błędnym przyjęciu, iż ubezpieczona w dalszym ciągu wykonywała czynności współce (...) sp. z o.o.jako członek zarządu, gdy w rzeczywistości z przedstawionych dowodów oraz zeznań jasno wynika, iż ubezpieczona zrezygnowała z pełnienia funkcji członka zarządu w ww. spółce, a następnie wykonywała czynności na podstawie zawartej z ową spółką umowy o pracę;

d
błędnym przyjęciu, że podpisanie umowy o pracę, w okresie w którym ubezpieczona posiadała wystawione zwolnienie lekarskie (od 02.12. 2015 r. do 13.01.2016 r.), stanowi negatywną przesłankę zawarcia umowy pracy, gdy w rzeczywistości, wystawienie zwolnienia lekarskiego nie rzutuje na ważność zawartej umowy o pracę;

e
błędnym przyjęciu, że w przedmiotowej sprawie elementy charakteryzujące wykonywanie umowy o pracę wpływają na pozorność zawartej umowy (omyłkowo nazwanej jako umowa o telepracę), gdy w rzeczywistości stanowią potwierdzenie zawarcia umowy o pracę pomiędzy ubezpieczoną a płatnikiem;

f
błędnym ustaleniu, iż zakreślone w umowie o pracę pomiędzy ubezpieczoną a płatnikiem wynagrodzenie zostało zawyżone, gdy w rzeczywistości, uwzględniając wszystkie kwalifikacje ubezpieczonej, w tym jej obszerną wiedzę i doświadczenie oraz oczekiwane korzyści z jej pracy, ustalone wynagrodzenie było w pełni adekwatne i uzasadnione;

g
błędnym przyjęciu, iż zatrudnienie ubezpieczonej nie wynikało z rzeczywistych potrzeb płatnika, gdy w rzeczywistości wobec rezygnacji ubezpieczonej z funkcji członka zarządu(...) sp. z o.o., realizacja części obowiązków związanych z tą funkcją wymagała pilnego zagospodarowania i z tego względu zatrudnienie ubezpieczonej na stanowisku dyrektora finansowego było w pełni uzasadnione.

W związku z powyższym apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez stwierdzenie, że ubezpieczona podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia u płatnika na podstawie umowy o pracę z dnia 23.12.2015 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, a nadto o zasądzenie normatywnych kosztów procesu.
Sąd Apelacyjny ustalił:
WnioskodawczyniH. S.pełniła funkcje prezesa lub wiceprezesa zarządu w spółkach(...)sp. z o.o.,(...) sp. z o.o.i (...) sp. z o.o.na podstawie powołania. Z podmiotami tymi nawiązywała stosunek pracy, jednakże na jego podstawie wykonywała innego rodzaju obowiązki.
W (...) sp. z o.o.wnioskodawczyni:

­

od 30.06.2010 r. do 05.08.2015 r. pełniła funkcję wiceprezesa zarządu,

od 01.03.2007 r. do 31.08.2011 r. była zatrudniona w wymiarze 4/5 etatu,

od 01.09.2011 r. do 30.06.2012 r. była zatrudniona w wymiarze pełnego etatu.

W 2015 r. w spółce tej uzyskała przychód z działalności wykonywanej osobiście w kwocie 150.235,71 zł, który po odliczeniu koszów uzyskania przychodu w wysokości 1.251,54 zł, dał dochód na poziomie 148.984,17 zł.
W (...) sp. z o.o.wnioskodawczyni:

­

od 21.07.2010 r. do 06.12.2015 r. pełniła funkcję wiceprezesa zarządu,

od 23.12.2015 r. do 14.05.2017 r. była zatrudniona w wymiarze pełnego etatu.

W(...)sp. z o.o. wnioskodawczyni:

­

od 04.03.2013 r. do 06.12.2016 r. pełniła funkcję prezesa zarządu,

od 01.07.2012 r. do 28.02.2013 r. była zatrudniona w wymiarze pełnego etatu,

od 01.03.2013 r. do 31.01.2015 r. była zatrudniona w wymiarze 1/5 etatu,

od 01.02.2015 r. do 22.12.2015 r. była zatrudniona w wymiarze 1/8 etatu.

W 2015 r. w spółce tej uzyskała przychód ze stosunku pracy w kwocie 21.810,00 zł, który po odliczeniu koszów uzyskania przychodu w wysokości 1.668,72 zł, dał dochód na poziomie 20.141,28 zł. Z działalności wykonywanej osobiście w tej spółce osiągnęła przychód w kwocie 342.719,80 zł, który po odliczeniu koszów uzyskania przychodu w wysokości 1.668,72 zł, dał dochód na poziomie 341.051,08 zł.
Dowód:

­

pismo wnioskodawczyni z dnia 27.02.2018 r. – k. 229 akt sądowych,

deklaracja PIT-11 za 2015 r. płatnika składek(...)sp. z o.o. – k. 230-231 akt sądowych,

deklaracja PIT-11 za 2015 r. płatnika składek(...) sp. z o.o.– k. 232-233 akt sądowych.

Sąd Apelacyjny zważył:
Apelacje zarówno wnioskodawczyni, a także płatnika składek jako niezasadne podlegały oddaleniu.
Trafnie Sąd Okręgowy zauważył, że przy niesporności ustalonych okoliczności faktycznych sprawy, istota problemu w przedmiotowej sprawie sprowadzała się do ustalenia, czy umowa cywilnoprawna – określana jako telepraca – zawarta pomiędzyH. S.a(...) sp. z o.o., zawarta została w celu rzeczywistego świadczenia pracy, warunkującą objęcie ubezpieczeniami społecznymi, czy też była jedynie czynnością prawną dokonaną dla pozoru, w celu uzyskania określonych uprawnień z ubezpieczenia społecznego.
Zarzuty apelacyjne ogniskowały się wokół kwestii naruszenia przepisów prawa materialnego w kontekście nieważności umowy o pracę oraz naruszenia prawa procesowego, gdy idzie o ocenę dowodów na gruncieart. 233 k.p.c., do czego Sąd Apelacyjny odniesie się w dalszej części uzasadnienia.
Rozpoczynając rozważania w niniejszej sprawie przypomnieć wypada, że zgodnie z wolą ustawodawcy, objęcie ubezpieczeniem zarówno obowiązkowym, jak i dobrowolnym, nastąpić może tylko wówczas, gdy osoba zgłaszana do ubezpieczeń spełnia określone warunki.
Osoby posiadające tytuł do obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i rentowego, do obowiązkowego lub dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, a także ubezpieczenia wypadkowego wymienione zostały w przepisachart. 6 ust. 1, art. 11 ust. 1 i 2 oraz art. 12 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych(Dz.U. z 2017 r., poz. 1778).
Z mocy wskazanych norm pracownicy podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu. Ubezpieczenie to powstaje ex lege z chwilą nawiązania stosunku pracy, a wygasa z dniem jego ustania – art. 13 pkt 1 ustawy. Zgłoszenie do ubezpieczenia odnosi jednak swój cel tylko wtedy, gdy osoba zgłoszona jest pracownikiem, a więc gdy skutecznie nawiązany został stosunek pracy.
Za ugruntowany w judykaturze i doktrynie uznać należy pogląd, że nie podlega pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu osoba, która zawarła umowę o pracę dla pozoru. Pozorność umowy wzajemnej w rozumieniuart. 83 § 1 k.c.występuje wówczas, gdy strony umowy składając oświadczenia woli nie zamierzają osiągnąć skutków, jakie prawo wiąże z wykonywaniem tej umowy, przy czym pozorność umowy o pracę ma miejsce nie tylko wówczas, gdy praca w ogóle nie jest świadczona, ale również wtedy, gdy jest faktycznie świadczona, ale na innej podstawie (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 05.10.2006 r., I UK 120/06, OSNP 2007/19-20/294).
Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, zaś pracodawca zobowiązuje się do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem (art. 22 § 1 k.p.). O tym, czy strony istotnie nawiązały umowę o pracę nie decyduje formalne zawarcie (podpisanie) umowy nazwanej umową o pracę, lecz faktyczne i rzeczywiste realizowanie na jej podstawie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy – świadczenie pracy przez pracownika z zamiarem wykonywania obowiązków pracowniczych, czyli świadczenie pracy podporządkowanej, w charakterze pracownika, w czasie i miejscu oznaczonym przez pracodawcę. W odniesieniu do umowy o pracę pozorność polega na tym, że strony nie zamierzają osiągnąć skutków określonych wart. 22 k.p.(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 04.01.2008 r., I UK 223/07, LEX nr 442836, wyrok z dnia 05.10.2006 r., I UK 120/06, OSNP 2007 nr 9-20, poz. 294; M.Raczkowski „Pozorność w umownych stosunkach pracy” Lexis-Nexis, W-wa 2010, s. 200-202).
Dodać należy, że pozorność jest okolicznością faktyczną, której ustalenie skutkuje uznaniem, że osoba nazwana pracownikiem z formalnie zawartej umowie, nie podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia.
Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, wbrew twierdzeniom apelujących, nie pozwala uznać, by w spornym okresie rzeczywiście łączył wnioskodawcę i płatnika składek stosunek pracy, nawiązany na podstawie umowy o pracę z dnia 23.12. 2015 r. Sąd Apelacyjny doszedł przy ocenie całokształtu materiału dowodowego do przekonania, że umowa miała charakter pozorny, a rzeczywistym i jedynym celem działania stron tej umowy było uzyskanie świadczeń z ubezpieczeń społecznych, w szczególności z ubezpieczenia chorobowego.
Zarzut naruszeniaart. 233 k.p.c.nie mógł odnieść zamierzonego efektu. Sprzeczność ustaleń z treścią zebranego materiału zachodzi wtedy, gdy powstaje dysharmonia pomiędzy materiałem zgromadzonym a sprawie, a konkluzją, do jakiej dochodzi sąd na podstawie tego materiału. Sprzeczność tak rozumiana obejmuje wszystkie wypadki wadliwości wynikające z naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c., a więc i błędy popełnione przy ocenie zebranego materiału. W rozpatrywanej sprawie Sąd pierwszej instancji w konsekwencji swych ustaleń doszedł do prawidłowych wniosków, sprowadzających się do konkluzji, że strony umowy o pracę z dnia 23.12.2015 r. nie miały zamiaru realizowania stosunku pracy.
Przede wszystkim podkreślić należy, że sporządzenie umowy o pracę nie przesądza o faktycznym jej wykonywaniu. Starannie sporządzone przez apelujących dokumenty dotyczące nawiązania stosunku pracy, których czynność przygotowania jest działaniem wewnętrznym pracodawcy, i które wnioskodawczyni zainicjować mogła każdym praktycznie czasie, nie przesądzają jeszcze o istnieniu pracowniczego reżimu zatrudnienia. Krytycznie należy odnosić się do tego typu materiału dowodowego, tym bardziej, że postępowanie sądowe koncentruje się wokół zarzutu pozorności oświadczeń woli stron umowy o pracę i obie strony umowy zainteresowane są obaleniem tego zarzutu, stanowiącego oś konstrukcyjną decyzji organu rentowego.
Oferowane zeznania świadków w osobachM. M.orazJ. D., a takżeM. W.oceniać należy z daleko posuniętym krytycyzmem przez refleksję, czy dany środek dowodowy zasługuje na wiarę z uwagi na jego cechy indywidualne i okoliczności obiektywne. W istocie bowiem zupełnie bezwartościowe dla prawidłowego ustalenia stanu faktycznego okazały się te zeznania po pierwsze dlatego, że były gołosłowną relacją mającą na celu nadać cechy prawdziwości umowie zawartej między stronami, a po wtóre dlatego, że ewentualne pozytywne rozstrzygnięcie Sądu implikowało dla(...) sp. z o.o.realny zysk w konsekwencji przejęcia przez organ rentowy dalszego obowiązku wypłaty zasiłku chorobowego.
Z analizy ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, że wnioskodawczyni w(...) sp. z o.o.tylko w latach od 2007 r. do 2012 r. była zatrudniona w reżimie pracowniczym i tylko przez okres 9 miesięcy (na przełomie 2011 r. i 2012 r.) w wymiarze pełnego etatu. W(...)sp. z o.o. wnioskodawczyni pracowała na podstawie umowy o pracę między 2012 r. a 2015 r., przy czym od 2013 r. w znikomym wymiarze etatu.W (...) sp. z o.o.wnioskodawczyni dopiero od 23.12.2015 r. była zatrudniona w wymiarze pełnego etatu. Pozostały, dominujący okres czasu apelująca pełniła w tych spółkach funkcje zarządcze.
Na kanwie tego należy wyjaśnić, że zgodnie zart. 6 k.c.to na wnioskodawczyni spoczywał ciężar dowodowy w niniejszej sprawie. Oparcie polskiej procedury cywilnej na zasadzie kontradyktoryjności jedynie w wyjątkowych przypadkach dozwala Sądowi na podjęcie czynności mających na celu pobudzenie inicjatywy stron, a zasadą w tym zakresie jest samodzielne dążenie uczestników postępowania do wykazania prawdziwości podnoszonych twierdzeń. Jeżeli twierdzenie istotne dla rozstrzygnięcia nie zostanie udowodnione, to o merytorycznym rozstrzygnięciu sprawy decyduje rozkład ciężaru dowodu. Zatem strona, na której spoczywa ciężar dowodu, ponosi ryzyko ujemnych skutków niedopełnienia swoich obowiązków w tym zakresie. Sąd Apelacyjny uznał również, zgodnie z poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17.12.1996 r., że nie jest on zarówno zobowiązany, jak i uprawniony do przeprowadzenia dochodzenia w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron i wykrycia środków dowodowych pozwalających na ich udowodnienie ani też do przeprowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 232 k.p.c.). Obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa na stronach (art. 3 k.p.c.), a ciężar udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 k.p.c.) spoczywa na stronie, która z faktów tych wywodzi skutki prawne (patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.12.1996 r., I CKU 45/96, OSNC 1997/6-7/76).
W realiach rozpoznawanej sprawy oznacza to tyle, że apelujący wykazać powinni to, jakie okoliczności uzasadniały rezygnację z pełnienia w spółkach funkcji zarządczych i przeniesienie wnioskodawczyni do(...) sp. z o.o.w reżimie pracowniczym. Innymi słowy winni przedstawić dowody na gospodarczą konieczność zwiększenia czasu pracy wnioskodawczyni i takie zwiększenie musiałoby być konsekwencją pewnych zdarzeń ekonomicznych wywołujących potrzebę w tym zakresie.
Trafnie organ rentowy i Sąd Okręgowy upatrują na kanwie zawartej umowy o pracę z wnioskodawczynią chęć skorzystania przez apelującą ze świadczeń z ubezpieczenia chorobowego.
O ile sam zamiar skorzystania z ochrony gwarantowanej pracowniczym ubezpieczeniem społecznym jest legalnym celem kształtowania stosunku pracy, o tyle jednak jest on zdecydowanie naganny w przypadku braku świadczenia pracy i zawarcia umowy o pracę z osobą już niezdolną do pracy, jedynie w celu uzyskania przez nią świadczeń z tego ubezpieczenia, bo w tej konkretnej sprawie apelujący w żaden sposób nie wykazali, aby sporna umowa o pracę miała inny cel.
Apelujący zarzucał, że w okresie od 02.12.2015 r. do 13.01.2016 r., gdy wnioskodawczyni pozostawała czasowo niezdolna do pracy, to nie przedstawiła zwolnienia pracodawcy i nie miał on w ogóle wiedzy o jego wystawieniu, a więc de facto ubezpieczona go nie wykorzystała i w rzeczywistości przystąpiła do pracy. W ramach tej pracy miała podpisywać listę obecności i realizować swoje obowiązki pod kierownictwem pracodawcy w reżimie pracowniczym.
Koincydencja czasowa zawarcia spornej umowy o pracę i niezdolności do pracy wnioskodawczyni każe krytycznie oceniać tak forsowaną wersję procesową wnioskodawców i świadczyć może tylko o kierunkowym działaniu apelującej oraz chęci instrumentalnego wykorzystania przepisów ubezpieczeniowych.
Trudno bowiem dać wiarę, że odwołująca się w świetle zdiagnozowania u niej tak poważnego schorzenia, mogła świadomie decydować się na tak daleko idące zwiększenie wymiaru jej obowiązków pracowniczych. Nie została także wykazana realna potrzeba zatrudnienia ubezpieczonej na przypisanym jej w umowie stanowisku pracy za umówionym wynagrodzeniem. W tych realiach nadzór nad jej pracą był także fikcyjny, tym bardziej że wnioskodawczyni nie miała ustalonego pisemnego zakresu obowiązków.
Wszechstronna analiza materiału dowodowego, powiązanie wszystkich dowodów w jedną logiczną całość, dostrzeżenie relacji biznesowych i zarządczych we wszystkich spółkach wskazuje na rzeczywiste motywy działania stron spornej umowy o pracę. Wykonywanie umówionej pracy w żadnym razie nie zostało w procesie wykazane, nadto sama możliwość świadczenia oznaczonej w umowie pracy, w realiach rozpatrywanego przypadku, jest wysoce nieprawdopodobna.
Istotną przy rozstrzyganiu niniejszego sporu okazuje się być ugruntowana linia orzecznicza Sądu Najwyższego odnosząca się doart. 3531k.c., dotyczącego swobody zawierania umów, na którą łącznie składają się: możliwość powzięcia decyzji o zawarciu kontraktu, wolność w wyborze kontrahenta, dowolność w kształtowaniu treści stosunku prawnego oraz opcja wyboru formy, w której dojdzie do zawarcia umowy.
Zgodnie z treścią przywołanego przepisu swoboda zawierania umów może doznawać ograniczeń trojakiego rodzaju. Wynikać może ona z przepisów ustawy, bądź z natury stosunku prawnego lub też ze względu na zasady współżycia społecznego.
Należy więc pamiętać, że umowa o pracę wywołuje skutki nie tylko bezpośrednie, dotyczące wprost wzajemnych relacji między pracownikiem i pracodawcą, lecz także dalsze, pośrednie, w tym w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, kształtuje ona stosunek ubezpieczenia społecznego, określa wysokość składki, a w konsekwencji prowadzi do uzyskania odpowiednich świadczeń.
Nie można nie dostrzec tego, że wynagrodzenie ustalone dla wnioskodawczyni jest w istocie rzeczy oderwane od jakichkolwiek realiów społecznych i gospodarczych.
Przepisart. 78 § 1 k.p.stanowi natomiast, że wynagrodzenie za pracę powinno być tak ustalone, aby odpowiadało w szczególności rodzajowi wykonywanej pracy i kwalifikacjom wymaganym przy jej wykonywaniu, a także uwzględniało ilość i jakość świadczonej pracy.
Obecnie można już uznać za ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że podstawę wymiaru składki ubezpieczonego będącego pracownikiem stanowi wynagrodzenie godziwe, a więc należne, właściwe, odpowiednie, rzetelne, uczciwe i sprawiedliwe, zachowujące cechy ekwiwalentności do wykonywanej pracy. Ocena godziwości wynagrodzenia wymaga uwzględnienia okoliczności każdego konkretnego przypadku, a zwłaszcza rodzaju, ilości i jakości świadczonej pracy oraz wymaganych kwalifikacji. Powyższe oznacza możliwość dokonania oceny ważności stosownych postanowień zawartej umowy o pracę z punktu widzenia zarównoart. 3531k.c., jak iart. 58 § 2 i 3 k.c., w sposób, który nie podważy ponadto reguły swobody umów, jak i uwzględni zasady wynikające z treściart. 29 § 1 k.p.dotyczącego określenia samej treści umowy o pracę,art. 13 k.p.regulującego problematykę godziwości wynagrodzenia za pracę, czy wreszcieart. 78 k.p.ustalającego kryteria określenia wysokości wynagrodzenia za pracę.
Do naruszenia zasad współżycia społecznego w kontekście ww. przepisów dochodzi wówczas, gdy zostaje ustalone dla ubezpieczonej rażąco wygórowane wynagrodzenie, w odniesieniu do której de facto istnieje pewność ziszczenia sięryzyka ubezpieczeniowego (bo wnioskodawczyni była przecież w dacie jej zawierania niezdolna do pracy), co innymi słowy oznacza, że jej wkład w system ubezpieczeń społecznych będzie niewielki w perspektywie długotrwałego pobierania świadczeń z tego systemu kosztem innych jego uczestników.
Okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy, które Sąd Okręgowy ustalił były w zasadzie bezsporne i dlatego Sąd Apelacyjny je popiera, uznając za własne. Podobnie rzecz się ma, gdy idzie o ich ocenę prawną.
Było już akcentowane przez Sąd Apelacyjny, że w prawie pracy obowiązuje zasada swobodnego kształtowania postanowień umownych, choć strony obowiązuje nie tylko respektowanie własnego interesu jednostkowego, lecz także wzgląd na interes publiczny.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 09.08.2005 r., III UK 89/05, uznał, że ustalenie w umowie o pracę rażąco wysokiego wynagrodzenia za pracę może być, w konkretnych okolicznościach nieważne jako dokonane z naruszeniem zasad współżycia społecznego, polegającym na świadomym osiąganiu nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu.
Zasada godziwości wynagrodzenia jest zasadą względną w tym znaczeniu, że pojęcie „wynagrodzenia godziwego” należy odnosić nie tylko do potrzeb pracownika, ale także do świadomości społecznej oraz ogólnej sytuacji ekonomicznej i społecznej, bo o ile w swej warstwie literalnej odnoszą wysokość składek do wypłaconego wynagrodzenia, to w rzeczywistości odwołują się do takiego przełożenia pracy i uzyskanego za nią wynagrodzenia na składkę, które pozostaje w harmonii z poczuciem sprawiedliwości w korzystaniu ze świadczeń z ubezpieczenia – świadczeń udzielanych z zasobów ogólnospołecznych.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, wzorzec godziwego wynagrodzenia, który czyni zadość ekwiwalentności zarobków do rodzaju i charakteru świadczonej pracy oraz posiadanych przez pracownika kwalifikacji zawodowych, będzie uwzględniał również takie czynniki, jak zakres obowiązków i odpowiedzialności, staż pracy na danym stanowisku oraz poziom płac u danego pracodawcy. Oceniając godziwość wynagrodzenia należy mieć także na uwadze okoliczności towarzyszące nawiązaniu stosunku pracy i motywy ich działania. Zwłaszcza te ostatnie kwestie są dość wyjątkowe w przedmiotowej sprawie i mają szczególną doniosłość dla oceny godziwości tak ustalonego wynagrodzenia.
Ustalenie wynagrodzenia wnioskodawczyni na poziomie 44.800,00 zł brutto miesięcznie, w okolicznościach sprawy, dodatkowo stanowi element wspierający prawidłowość argumentacji Sądu I instancji. Wszystkie wskazane powyżej okoliczności, ujmowane łącznie nie pozwalają uznać, że stanowisko apelujących mogło zostać zaakceptowane.
W konsekwencji sporna umowa o pracę z mocyart. 83 § 1 k.c.w zw. zart. 300 k.p.jest nieważna, a co za tym idzie rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego prawidłowe i zgodne z obowiązującym prawem.
Konstatując powyższe Sąd Apelacyjny oddalił obie apelacje i uczynił to na mocyart. 385 k.p.c.i o tym orzekł w sentencji.

SSA Robert Kuczyński SSA Monika Kiwiorska-Pająk SSA Grażyna Szyburska-Walczak