Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim
III Wydział Karny
Sygnatura akt: III Ko 258/17
Data wyroku: 2017-12-05 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Grzegorz Krogulec
Słowa kluczowe: Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie
Podstawa prawna: art.555 kpk

Sygn. akt III Ko 258/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 5 grudnia 2017 roku
Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim w III Wydziale Karnym w składzie:
Przewodniczący : SSO Grzegorz Krogulec
Protokolant :  stażysta Paulina Kowalska
w obecności Prokuratora  Prokuratury Okręgowej Lucjana Nowakowskiego
po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2017 r.
sprawy z wniosku pełnomocnikaA. O.w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszny okres zatrzymania w dniach 4 i 5 czerwca 1996 roku, okres tymczasowego aresztowania w dniach od 4 lutego 2000 roku do 23 lutego 2000 roku w sprawie II K(...)(II K(...)) oraz za okres odbywania zastępczej kary aresztu w okresie od 23 lutego 2000 roku do 14 marca 2000 roku w sprawie(...)

orzeka:

1
na podstawieart. 555 kpkoddala wniosek;

2
zasądza od Skarbu Państwa –(...). na rzecz Kancelarii Radcy PrawnegoM. Ż.kwotę 201,90 (dwieście jeden 90/100) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego udzielonegoA. O.z urzędu;

3
koszty postępowania przejmuje na rachunek Skarbu Państwa.

Sygn. akt III Ko 258/17

UZASADNIENIE
Wyrokiem Sądu Rejonowego w Piotrkowie Tryb. z dnia 17 kwietnia 1997 r., sygn. akt(...)A. O.został uznany za winnego popełnienia wykroczenia z art. 51 § 1 kw i za to ukarany grzywną w wysokości 200 złotych; na podstawie art. 25 § 1 kw orzeczono wobec wnioskodawcy 20 dni zastępczej kary aresztu – na wypadek nieuiszczenia grzywny (wyrok -k. 23-24). Orzeczenie powyższe uprawomocniło się w dniu 17 września 1997 roku. Postanowieniem z dnia 20 stycznia 1998 r. zarządzono wobecA. O.wykonanie zastępczej kary aresztu, bowiem skazany nie uiścił grzywny w terminie, a jej egzekucja okazała się bezskuteczna. Wezwany do odbycia kary aresztuA. O.nie stawił się w wyznaczonym terminie do jednostki penitencjarnej – Aresztu Śledczego wP.(postanowienie - k. 29; zawiadomienie o niezgłoszeniu się do odbycia kary - k. 31).
W dniu 4 czerwca 1996 roku o godzinie 23:40A. O.A. O.został zatrzymany na terenie amfiteatru miejskiego wP., w związku z usiłowaniem dokonania kradzieży blachy z dachu amfiteatru. Zatrzymany nie żądał by kogokolwiek zawiadomić, nie wnosił zażalenia na zatrzymanie, nie żądał też badania lekarskiego.A. O.został zwolniony nazajutrz, tj. w dniu 5 czerwca 1996 r. o godzinie 14:50, po przeprowadzeniu czynności przesłuchania (protokół zatrzymania osoby – k. 4; karta zatrzymania osoby - k. 5 akt sprawy(...)o sygn.(...)). W dniu 23 lipca 1996 r. prokurator rejonowy w(...)skierował do sądu akt oskarżenia przeciwkoA. O., zarzucając mu popełnienie czynu zart. 11 § 1 dkkw zw. zart. 199 § 1 dkk(akt oskarżenia - k. 40-40v akt sprawy(...)). Sprawę zarejestrowano pod sygnaturą(...). W dniu 26 lipca 1996 r. Sąd Rejonowy w(...)wydał nakaz karny, uznającA. O.za winnego zarzucanego czynu i wymierzając mu karę 600 złotych grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na 60 dni zastępczej kary pozbawienia wolności (nakaz karny - k. 42-42v, 43-43v akt sprawy II K 92/00). Postanowieniem z dnia 29 października 1996 r. Sąd Rejonowy w Piotrkowie Trybunalskim uznał w/w nakaz za bezskuteczny i skierował sprawęA. O.do rozpoznania na zasadach ogólnych, z uwagi na to, iż w okresie trzech miesięcy od wydania nakazu nie udało się go doręczyć. Próby ustalenia miejsca pobytu i poszukiwaniaA. O.okazały się bezskuteczne, udało się jedynie ustalić, że wyjechał (postanowienie - k. 60, 61 akt sprawy II K 92/00).

A. O.stawił się na drugi z terminów rozprawy w dniu 27 marca 1997 r. w wyniku doprowadzenia przez policję (protokół rozprawy - k. 122 akt sprawy II K 92/00). W toku postępowania sądowego dopuszczono dowód z opinii biegłych psychiatrów na okoliczność stanu zdrowiaA. O.i jego poczytalności. Jednocześnie postanowieniem z dnia 5 maja 1997 r. Sąd Rejonowy, prócz dopuszczenia wskazanego dowodu, wyznaczyłA. O.obrońcę z urzędu. Biegli psychiatrzy stwierdzili, iżA. O.jest osobą upośledzoną umysłowo w stopniu(...), może jednak bez przeszkód uczestniczyć w postępowaniu przed sądem (wnioski opinii - k. 152). Postanowieniem z dnia 26 czerwca 1997r. Sąd, mając na uwadze powyższą opinię, zmienił tryb postępowania z uproszczonego na zwykły (postanowienie - k. 154,155 akt sprawy(...)). Nie udało się doprowadzićA. O.na kolejny termin rozprawy wyznaczony na dzień 22 sierpnia 1997 roku. Z notatki policyjnej wynikało, żeA. O.nie przebywał w miejscu zamieszkania od dwóch miesięcy, a miejsce jego pobytu nie było znane. Mając na uwadze powyższe Sąd Rejonowy w(...)zastosował wobecA. O.środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania na okres 2 miesięcy od daty zatrzymania i zarządził poszukiwanie go listem gończym, zawieszając postępowanie do czasu jego ujęcia (protokół rozprawy 178-178v akt sprawy(...)).A. O.został zatrzymany na podstawie wskazanego listu gończego w dniu 4 lutego 2000 roku i przebywał w Areszcie Śledczym wŁ.do dnia 23 lutego 2000 r., po czym został przetransportowany do AŚ wP.(fax o zatrzymaniu – k. 208; zawiadomienie o przyjęciu tymczasowo aresztowanego - k.254, zawiadomienie o przetransportowaniu tymczasowo aresztowanego - k. 225 akt sprawy(...)). Podczas zatrzymania nie składał zażalenia na sposób zatrzymania, nie żądał kontaktu z obrońcą ani nie uskarżał się na żadne dolegliwości w związku z dokonanym zatrzymaniem (protokół zatrzymania - k. 32-33). W dniu 23 lutego 2000 roku po przetransportowaniu do Aresztu Śledczego wP.A. O.wprowadzono do wykonania karę zastępczą 20 dni aresztu, którą miał do odbycia ze sprawyI. K.138/96 (obliczenie kary – k. 34).
Podczas rozprawy w dniu 25 lutego 2000 roku Sąd Rejonowy w(...)podjął zawieszone postępowanie, zarządził o wpisaniu sprawy pod nowy numer i prowadzeniu postępowania od początku. Jednocześnie prokurator dokonał zmiany kwalifikacji czynu na czyn zart. 13 § 1 kkw zw. zart. 278 § 1 kk(protokół rozprawy - k. 238v akt sprawy(...))
Wyrokiem Sądu Rejonowego w(...). z dnia 25 lutego 2000 r. w sprawie o sygn.(...)(poprzednio(...))A. O.został skazany na karę grzywny w wymiarze 30 stawek dziennych po 20 złotych każda (wyrok - k. 241-241v, 242-242v akt sprawy(...)). Jednocześnie w tym dniu Sąd uchylił zastosowanie wobecA. O.tymczasowe aresztowanie (protokół rozprawy- k. 240v akt sprawy(...)). Postanowieniem z dnia 3 marca 2000 r. w sprawie(...)Sąd Rejonowy w(...)zaliczył skazanemu na poczet orzeczonej kary grzywny okres zatrzymania w dniach 4-5 czerwca 1996 r. oraz okres tymczasowego aresztowania w dniach 4-23 lutego 2000 roku (postanowienie k. 248-248v, 249-249v akt sprawy(...)). Po dokonanym zaliczeniu uznano grzywnę za wykonaną (zarządzenie wykonania wyroku k. 252 akt sprawy(...)).A. O.został zwolniony z Aresztu Śledczego wP.w dniu 14 marca 2000 roku po zakończeniu odbywania kary aresztu ze sprawy(...)(zawiadomienie o zwolnieniu ze sprawy k. 37 i 38 ).
Od czasu pierwszego zatrzymania, aż do ostatniego terminu rozprawy głównejA. O.wskazywał adres zamieszkania w(...)-ul. (...),ul. (...)(...)(protokół zatrzymania - k. 4, protokół rozprawy - k. 238v akt sprawy(...)). W sprawie(...)(poprzednio(...)) adres zamieszkaniaA. O.w(...)pojawia się dopiero w 2009 r. w jego piśmie o odpis wyroku.
Z akt sprawy(...)wynika, iżA. O.w 2009 roku wystosował do sądu pismo, w którym wnosił o doręczenie odpisu wyroku i wydanie informacji czy przed wyrokiem był pozbawiony wolności, w jakim okresie i na jakiej podstawie (k. 257). Sąd Rejonowy w(...)doręczył mu zarówno odpisy wyroku, postanowienia o zaliczeniu okresu pozbawienia wolności, zawiadomienia o zwolnieniu ze sprawy, zawiadomieniu o przyjęciu tymczasowo aresztowanego i protokołu rozprawy, podczas której zapadło postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania wobecA. O.(k. 259 akt sprawy(...)). Ponownie o odpis wyrokuA. O.zwrócił się w dniu 20 kwietnia 2016 r., który również otrzymał (k. 262-263 akt sprawy(...)).
Sąd dokonał ustaleń faktycznych dotyczących zatrzymania, tymczasowego aresztowania, odbywania kary przezA. O.w oparciu o dokumenty załączone do stanowiska Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, a następnie przekazane do sprawy(...)oraz akta sprawy Sądu Rejonowego w(...)o sygn.(...), co do których nie zachodziły podstawy do poddania ich w jakąkolwiek wątpliwość.
Fakt zatrzymania i tymczasowego aresztowaniaA. O.oraz odbywania przezeń kary zastępczej za grzywnę nie budzi żadnych wątpliwości. Nie wdając się nawet w ocenę czy zatrzymanie i tymczasowe aresztowanieA. O.było niewątpliwe niesłuszne, stwierdzić trzeba, że wnioskodawca uchybił, i to znacznie, terminowi do dochodzenia roszczeń z tego tytułu. Zgodnie zart. 555kpkroszczenia przewidziane wrozdziale 58 kpkprzedawniają się po upływie roku od daty uprawomocnienia się orzeczenia dającego podstawę do odszkodowania i zadośćuczynienia, w wypadku tymczasowego aresztowania - od daty uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, w razie zaś zatrzymania - od daty zwolnienia.
Zarzut przedawnienia został skutecznie zgłoszony przez prokuratora. Zgodnie z dominującym podgadam doktryny i orzecznictwem uwzględnienie przez sąd zarzutu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych podniesionego przez prokuratora nie jest obligatoryjne i zawsze wymaga oceny, czy jest to uzasadnione w perspektywie interesu publicznego, czy jest to do pogodzenia z zasadami współżycia społecznego. Sama zaś ocena czy zasady współżycia społecznego zastały naruszone czy nie, winna opierać się na analizie zebranego w sprawie materiału dowodowego, postawy wnioskodawcy, a także przedstawionych przezeń przyczyn naruszenia terminu zgłoszenia roszczenia z

art. 552k.p.k.Do sądu należy ocena, czy w konkretnym przypadku zarzut przedawnienia stanowił nadużycie prawa, czy też nie (wyrok SA w(...)z dnia 30 czerwca 2010 r.,

  II AKa 175/10, KZS 2010 Nr 9, poz. 60).
W przedmiotowej sprawie wnioskodawca został zatrzymany w dniu 4 czerwca 1996 r., a zwolniony w dniu 5 czerwca 1996 r., a zatem roszczenie z tytułu niesłusznego zatrzymania przedawniło się z dniem 5 czerwca 1997 r. W odniesieniu do tymczasowego aresztowania termin roczny termin przedawnienia liczony jest od momentu uprawomocnienia wyroku, a więc od dnia 3 marca 2000 r., z czego wniosek, że i to roszczenie uległo przedawnieniu w dniu 3 marca 2001r.
Konstytucyjny charakter prawa do żądania zadośćuczynienia za niewątpliwe niesłuszne zatrzymanie, nie zwalnia uprawnionych z obowiązku respektowania przepisów regulujących sposób realizacji tego uprawnienia, począwszy od terminowego zgłoszenia żądania, które ulega przedawnieniu po upływie określonego terminu, a także podjęcia ciężaru dowodzenia roszczenia. Uwzględnienie zarzutu przedawnienia może być uznane za naruszające zasady współżycia społecznego tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy wnioskodawca wykaże, że nie miał realnej możliwości prawnej i faktycznej zgłoszenia żądania w okresie biegu terminu przedawnienia i jeśli przekroczenie terminu przedawnienia jest niewielkie. Do rangi takich wyjątkowych okoliczności, które usprawiedliwiałyby uchybienie terminowi określonemu w przepisie

art. 555kpkmożna w szczególności zaliczyć m. in. długotrwałą obłożną chorobę, całkowity upadek sił powodujący konieczność zapewnienia opieki osoby trzeciej w sprawach codziennej egzystencji, chorobę psychiczną, ubezwłasnowolnienie, czy też długotrwały pobyt za granicą połączony z niemożnością nawiązania kontaktu z krajem (tak wyroki SA w Łodzi: z dnia 13 stycznia 2015 r.,

    II AKa 304/14
, LEX nr 1711487 i z dnia 21 maja 2013 r.,

    II AKa 70/13
, LEX nr 1321971; wyroki SA w Krakowie: z dnia 23 września 2014 r.,

    II AKa 169/14
, KZS 2014/10/54 i z dnia 28 maja 2013 r.,

    II AKa 93/13
, KZS 2013/6/90; postanowienie SN z dnia 24 listopada 2011 r., VKK 245/11, LEX 1103631). Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy uznać należy, iż brak jest jakichkolwiek okoliczności, które mogłyby usprawiedliwiać przekroczenie terminu zgłoszenia roszczenia. Roszczenie o zadośćuczynienie z tytułu oczywiście niesłusznego zatrzymania i tymczasowego aresztowania przedawniło się we wskazanych powyżej okresach. Nie ma bowiem żadnych wątpliwości, co do wiedzyA. O.o dacie zwolnienia (w przypadku zatrzymania), czy też uprawomocnieniu się wyroku (w przypadku tymczasowego aresztowania). Wnioskodawca był obecny przy ogłoszeniu wyroku, mógł też liczyć na pomoc wyznaczonego obrońcy z urzędu. Wniosek w niniejszej sprawie został złożony dopiero w dniu 2 października 2017 r., a więc po kilkunastu latach od upływu terminu przedawnienia. Nie zachodzą też żadne wyjątkowe i szczególne okoliczności, takie jak przytoczone przykładowo: długotrwała obłożna choroba, całkowity upadek sił powodujący konieczność zapewnienia opieki osoby trzeciej w sprawach codziennej egzystencji, ubezwłasnowolnienie, czy długotrwały pobyt za granicą połączony z niemożnością nawiązania kontaktu z krajem, mogące wskazywać, że n wnioskodawca ie miał realnej możliwości prawnej i faktycznej zgłoszenia żądania w okresie biegu terminu przedawnienia.A. O.w żaden sposób nie usprawiedliwił uchybienia terminowi. Mimo rozpoznania przez biegłych psychiatrów upośledzenia umysłowego w stopniu lekkim (co miało miejsce podczas procesu sądowego w 1997 roku)A. O.został zdiagnozowany jako osobnik poczytalny i zdolny do brania udziału w rozprawie sądowej. Pogodził się z zapadłymi orzeczeniami. Żadnego z nich nie skarżył. Nie żalił się też na zatrzymanie ani tymczasowe aresztowanie. Już w 2009 roku zwracał się do sądu o doręczenie stosownych dokumentów związanych z jego zatrzymaniem w sprawie(...), kwestionując zasadność zatrzymania, stosowania tymczasowego aresztowania i od tamtego czasu, dopiero po upływie kolejnych kilku wystąpił z wnioskiem odszkodowawczym.
Jedynie marginalnie stwierdzić należy, że tak zatrzymanie, jak i tymczasowe aresztowanie miały uzasadnienie prawne. W pierwszym przypadkuA. O.zastał złapany na gorącym uczynku usiłowania popełnienia przestępstwa i zatrzymany przez policję (przyznając się konsekwentnie do popełnienia zarzucanego mu czynu), zaś zastosowanie tymczasowego aresztowania związane było z utrudnianiem postępowania karnego poprzez niereagowanie na wezwania sądu i nieudane próby doprowadzenia przez policję. Zasadność i prawidłowość dokonanych wobecA. O.zatrzymania i tymczasowego aresztowania nie powinny budzić wątpliwości. Okresy te sąd zaliczył na poczet orzeczonej kary grzywny.
Uznać zatem należy, że podniesiony przez prokuratora zarzut przedawnienia jest skuteczny i nie pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, stąd wniosek należało oddalić.
Zgodnie z treściąart. 552 § 1 kpkoskarżonemu, który w wyniku wznowienia postępowania, kasacji lub stwierdzenia nieważności orzeczenia został uniewinniony lub skazany na łagodniejszą karę, służy od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, wynikłe z wykonania względem niego w całości lub w części kary, której nie powinien był ponieść. Żadna z wyżej przytoczonych instytucji nie miała zastosowania, a wyroki skazująceA. O.nie zostały w tym trybie wzruszone.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawieart. 554 § 2kpkoraz § 2, § 17.6, § 4.3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. poz. 1715).