Sąd Okręgowy w Poznaniu
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 1005/17
Data wyroku: 2017-12-19 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Ewa Blumczyńska, Małgorzata Wiśniewska, do Joanna Mataczyńska
Słowa kluczowe: Zasiedzenie
Podstawa prawna: art. 50 prawa rzeczowego

Sygnatura akt II Ca 1005/17

POSTANOWIENIE
Poznań, dnia 19 grudnia 2017 r.
Sąd Okręgowy w Poznaniu II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący:SSO Małgorzata Wiśniewska
Sędziowie:SSO Ewa Blumczyńska
SSR del. do SO Joanna Mataczyńska (spr.)
Protokolant:st. prot. sąd. Barbara Grześkowiak
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 grudnia 2017 r.
sprawy z wnioskuZ. S.
przy udzialeJ. K. (1),H. K.,E. G.,A. J.,D. G.,A. G. (1),T. K., GminyN., Skarbu Państwa –(...)wW.,(...) Spółki z o.o.z siedzibą wN., Województwa(...)orazKrajowego Ośrodka (...)wW.
(...)

o zasiedzenie
na skutek apelacji wniesionych przez uczestników postępowania:Krajowy Ośrodek (...)wW.,(...) Spółkę z o.o.z siedzibą wN.,T. K.iD. G.
od postanowienia Sądu Rejonowego we Wrześni
z dnia 21 października 2016 r.
sygn. akt I Ns 133/15
postanawia :

I
zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że :

1
stwierdzić, żeB. S.(s.F.iM.) orazZ. S.zd.S.(c.Z.iW.) nabyli do majątku wspólnego przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1962r. prawo własności części nieruchomości położonej wN., dla której w dacie upływu terminu zasiedzenia prowadzone były księgi wieczyste:(...)i(...), wpisany właściciel:W. L.iH.(H.)L., a obejmującą aktualniedziałki o numerach (...)(objęteksięgą wieczystą nr (...)),(...)(objęteksięgą wieczystą nr (...)) i(...)(objęteksięgą wieczystą nr (...)) - zgodnie z mapą do celów prawnych sporządzoną przez biegłego geodetęS. S. (2)z dnia 6 stycznia 2012 r., przyjętą do(...) Ośrodka (...)weW.dnia 6 marca 2012r., nr ewidencyjny(...)oraz zgodnie z mapą do celów prawnych sporządzoną przez biegłego geodetęG. Ś. (1)z dnia 23 grudnia 2014 r., zgłoszoną do(...) Ośrodka (...)weW.pod numerem ewidencyjnym(...),

2
oddalić wniosek o zasiedzenie w zakresie obejmującym działki o numerach:(...)(objętaksięgą wieczystą nr (...)) oraz(...)(objętaksięgą wieczystą nr (...)),

3
umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie,

4
orzec, że wnioskodawczyni i uczestnicy postępowania ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie,

5
nieuiszczonymi kosztami sądowymi obciążyć Skarb Państwa – Sąd Rejonowy we Wrześni;

I
oddalić apelacje w pozostałym zakresie;

II
orzec, że wnioskodawczyni i uczestnicy postępowania ponoszą koszty postępowania apelacyjnego związane ze swym udziałem w sprawie.

SSO Ewa Blumczyńska SSO Małgorzata Wiśniewska  SSR del. Joanna Mataczyńska

UZASADNIENIE
Przedmiotem rozpoznania i rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie był wniosekZ. S.o stwierdzenie, że wraz z mężemB. S.nabyła przez zasiedzenie własność części nieruchomości położonej wN., zapisanej pierwotnie w dwóch księgach gruntowych:(...)oraz(...)
(...), jako własnośćW. L.i jego żonyH. z domu S., o obszarze 16,2880 ha. Wniosek obejmował działki geodezyjne posiadające aktualnie numery:(...)o powierzchni 0,2566 ha stanowiącej własność(...) Sp. z o.o.,(...)o powierzchni 0,6135 ha stanowiącej własnośćM. K.oraz(...)o powierzchni 0,9460 ha,(...)o powierzchni 0,1565 ha,(...)o powierzchni 4,0235 ha,(...)o powierzchni 0,4388 ha,(...)o powierzchni 4,3777 ha,(...)o powierzchni 0,2173 ha, 10 o powierzchni 3,0597 ha,(...)o powierzchni 2,1654 ha i(...)o powierzchni 1,0756 ha - stanowiących własność Skarbu Państwa.
Postanowieniem z dnia 21 października 2016r. Sąd Rejonowy we Wrześni w sprawie o sygn. akt I Ns 133/15 w punkcie 1 stwierdził, żeB.synF.iM.orazZ.córkaZ.iW.małżonkowieS.nabyli na własność przez zasiedzenie do wspólności majątkowej małżeńskiej z dniem 1 stycznia 1962 roku część nieruchomości położonej wN., dla której to nieruchomości Sąd Rejonowyw. W.prowadzi księgę wieczystą(...), o obszarze 11,8560 ha orazdziałki (...)w księdze wieczystej(...)o obszarze 6,4532 ha, a obecnie częściowo według mapy z projektem podziału sporządzonej przez biegłego geodetęS. S. (4)z dnia 06.01.2012 roku(...), obejmującej działki o numerach:(...)((...)),(...)((...)),(...)(zapisane wKW (...)), a także(...)((...)) i(...)((...)). Kosztami postępowania Sąd Rejonowy obciążył wnioskodawczynię i uczestników postępowania w zakresie kosztów przez nich poniesionych, w tym również kosztów zastępstwa procesowego, zaś w punkcie 4. postanowił nie obciążać wnioskodawczyniZ. S.kosztami sądowymi dotychczas nieuiszczonymi.
Sąd Rejonowy po dokonaniu ustaleń faktycznych, w pierwszej kolejności omówił przesłanki zasiedzenia wymienione wart. 336 k.c.,339 k.c.i172 k.c.Sąd Rejonowy podkreślił, że przy ocenie, czy zachodzą warunki do nabycia własności nieruchomości w drodze zasiedzenia istotne jest zbadanie, czy w chwili uzyskania posiadania, posiadacz znajdował się w dobrej, czy w złej wierze. W ocenie Sądu I instancji, w toku postępowania przedstawiono dokumenty, z których wynika, żeF. S. (1)nabył nieruchomość wraz ze swoją żoną odF. S. (2)oraz dokumenty, z których wynika, że nieruchomość była sprzedawana kilka razy w formie aktów notarialnych. Przejęcie przez Skarb Państwa nieruchomości objętej wnioskiem potwierdza jedynie zdaniem Sądu, żeS.gospodarowali tam, a Skarb Państwa nie objął jej Dekretem PKWN i Dekretem o majątkach poniemieckich i opuszczonych. Objęcie nieruchomości w posiadanie przezA. S.i wszystkich kolejnych nabywców w wyniku umów sprzedaży czyni ich posiadaczami samoistnymi. W ocenie Sądu sposób objęcia nieruchomości w posiadanie przemawia za traktowaniemA. S.i jego następców jako posiadaczy samoistnych w złej wierze. Po tych rozważaniach Sąd Rejonowy wskazał, że ocena wnioskuZ. S.o zasiedzenie nieruchomości wymagała ustalenia przepisów, w oparciu o które nastąpiła ocena prawna roszczenia. Sąd I instancji wyjaśnił, że wskazane we wniosku nieruchomości znajdują się na obszarze byłej mocy prawnejkodeksu cywilnegoniemieckiego z 1896 roku. Jeżeli chodzi o nieruchomości, to kodeks ten dopuszczał tylko zasiedzenie

    secundum tabulas.Regulował tę kwestię§1900 w/w kodeksu cywilnegoniemieckiego. Wymagał on do zasiedzenia 30 - letniego posiadania i tego, aby posiadacz przez taki okres był wpisany do księgi wieczystej jako właściciel. Posiadacz nieruchomości, który nie został wpisany do księgi wieczystej jako właściciel, uzyskiwał jedynie – wskutek 30-letniego posiadania – roszczenie o nabycie tej własności. Roszczenie to mogło być realizowane w tzw. postępowaniu wywoławczym, przy czym jeżeli właściciel był wpisany do księgi wieczystej, to wspomniane postępowanie było dopuszczalne tylko w wypadku śmierci lub zaginięcia właściciela i tylko wówczas, gdy w ciągu trzydziestu lat nie było żadnego wpisu, do którego potrzebna byłaby jego zgoda. Uzyskanie w postępowaniu wywoławczym wyroku wykluczającego własność poprzedniego właściciela nie dawało jeszcze posiadaczowi własności nieruchomości. Tę własność uzyskiwał on dopiero wskutek wpisu do księgi wieczystej - (§1927 w/w kodeksu cywilnegoniemieckiego). Sąd Rejonowy podkreślił, że ostatecznie nie doszło do wpisania prawa własności nieruchomości na rzeczK. S.do księgi wieczystej, ponieważ postanowieniem z 3.10.1936 roku Sąd Grodzki wP.odmówił tego wpisu. W związku z powyższym, Sąd Rejonowy wskazał, że zasiedzenie nieruchomości, mających urządzoną księgę wieczystą, mogło nastąpić dopiero po wejściu w życieDekretu z dnia 11.10.1946 roku Prawo rzeczowe(Dz.U. z 1946 roku, nr 57, poz. 319) i omówił regulacje zawarte w art. 50 § 1 i 2, art. 57 § 1, art. 296 § 1 i art. 299 § 1 ww. Dekretu. W ocenie Sądu Rejonowego posiadanie, na które powoływała się wnioskodawczyni w niniejszej sprawie było posiadaniem w złej wierze z uwagi na to, że sprzedaż nieruchomości odH. L. (1)(właścicielki) oraz spadkobiercówW. L.nastąpiła z pominięciem formy, a ponadto do 1971 rokuW. L.iH. L. (1)figurowali w księgach wieczystych jako właściciele nieruchomości objętych wnioskiem. Sąd Rejonowy podkreślił, że możliwość uwzględnienia okresu posiadania sprzed wejścia w życieDekretu Prawo rzeczoweprzewidywał przepis art. XXXIV dekretu z dnia 11.10.1946 roku - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe iprawo o księgach wieczystych(D. U. z 1946 roku, nr 57, poz. 321), zgodnie z którym jeżeli przed wejściem w życieprawa rzeczowegoistniał stan rzeczy, który według tego prawa prowadziłby do zasiedzenia, jakkolwiek według przepisów dotychczasowych zasiedzenie nie było w przypadku takim dopuszczalne, termin zasiedzenia biegnący od dnia wejścia w życieprawa rzeczowegoulegał skróceniu o okres czasu, przez który ten stan rzeczy istniał, jednak najwyżej o połowę. Dla oceny wniosku o zasiedzenie w niniejszej sprawie oznaczało to, że początek biegu terminu zasiedzenia należało liczyć od dnia 1.01.1947 roku, tj. od dnia wejścia w życie przepisówDekretu Prawo rzeczowe, z tym, że uwzględnienie przepisów przejściowych oznaczało, że 30-letni termin upłynął w dniu 01.01.1962 roku - a więc po upływie 15 lat od wejścia w życieDekretu Prawo rzeczowe, ponieważ pozostałe 15 lat zostało zaliczone. Sąd Rejonowy wskazał, że przepisyDekretu Prawo rzeczoweobowiązujące w analizowanym czasookresie nie zawierały zakazu nabywania w drodze zasiedzenia nieruchomości państwowych. Jednakże w czasie obowiązywania tego prawa oczywiste było wyłączenie możliwości nabycia w drodze zasiedzenia nieruchomości o obszarze większym niż określony w przepisach o przeprowadzeniu reformy rolnej, skoro właścicielem takich nieruchomości mogło być tylko państwo. Sąd I instancji omówił ograniczenia powierzchniowe wynikające z regulacji zawartej w dekrecie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6.09.1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (D. U. z 1945 roku, nr 3, poz. 13), wskazując jednocześnie, że obszar nieruchomości objętej niniejszym postępowaniem nie przekraczał 100 ha – a więc nie występowało w tym przypadku ograniczenie zasiedzenia nieruchomości wynikające z omawianej regulacji. Sąd Rejonowy uznał, że w chwili wprowadzenia w życie dekretu PKWN nieruchomości te potraktowano jako nieruchomości stanowiące współwłasność osób fizycznych - nie przeszły one bowiem na własność Skarbu Państwa na mocy dekretu PKWN ani w czasie jego wprowadzenia, ani nigdy później. Skarb Państwa nie wpisał się do księgi wieczystej jako właściciel tej nieruchomości na podstawie postanowień dekretu. Nie oceniono wówczas tych gruntów jako grunty objęte reformą rolną; powierzchnia gospodarstwa nie była również znacząca. Sąd Rejonowy podkreślił również, że prowadząc postępowanie w sprawie I Ns 174/71 Sąd Rejonowy we Wrześni stwierdził, że grunty należące doW. L., który figuruje jako ich właściciel w księdze wieczystej i jest nieznany z miejsca pobytu przechodzą na własność Skarbu Państwa z tego powodu, że należności wobec Państwa nie były systematycznie regulowane na skutek czego powstały zaległości za okres 1959 roku do 1970 roku. Skarb Państwa wniósł w tamtym postępowaniu o przekazanie mu tych nieruchomości - nie uważał się zatem za ich właściciela ani na podstawie dekretu PKWN ani na podstawiedekretu z dnia 08.03.1946 roku. Skoro w latach siedemdziesiątych Sąd Rejonowy, ani sam Skarb Państwa nie dopatrzył się, że gospodarstwo przeszło już wcześniej na własność Skarbu Państwa – to w ocenie Sądu Rejonowego – zupełnie niezasadne byłyby takie ustalenia czynione na użytek niniejszego postępowania. Sąd I instancji odniósł się również w swych rozważaniach dodekretu z dnia 8.03.1946 roku o majątkach opuszczonych i poniemieckich(D.U. z 1946 roku, nr 13, poz. 87) i omówił regulacje zawarte w art. 2 ust. 1 pkt b, art. 15 i art. 34 ww. dekretu. Mając na uwadze te regulacje, Sąd Rejonowy uznał, że niezbędnym w toku prowadzonego postępowania było również ustalenie kwestii obywatelstwa państwaL.. W tym zakresie Sąd I instancji powołał się na okoliczności ustalone w sprawie takie, jak niewątpliwy fakt ewangelickiego wyznania małżonkówL., znajomość języka niemieckiego, zeznania świadków, z których wynikało, że byli Niemcami, że wyjechali do Niemiec, ich imiona i nazwisko miały niemieckie brzmienie. Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że z uzasadnienia poświadczenia obywatelstwaH. L. (1)wynika, że jako osoba osiedlona na terytorium włączonym w skład Państwa Polskiego, w dniu wejścia w życie Traktatu Pokoju, tj. 10.01.1920 roku została ona uznana za obywatelkę polską. Sąd Rejonowy wyjaśnił, że kwestia obywatelstwa państwaL.wynikała z obowiązujących w analizowanym czasookresie aktów prawnych dotyczących obywatelstwa tj. Traktatu Pokoju między sprzymierzonymi i stowarzyszonymi Mocarstwami a Niemcami zawartego wW.w dniu 28.06.1919 roku (D.U. z 1933 roku, poz. 728). W art. 91 ww. Traktatu przewidziano, że osoby narodowości niemieckiej, mieszkające stale na obszarach uznanych za przynależne do Polski, nabywały z samego prawa obywatelstwo polskie z wykluczeniem obywatelstwa niemieckiego. Obywatele niemieccy lub ich potomkowie, którzy obrali stałe zamieszkanie na tych terenach po 1.01.1908 roku mogli nabyć obywatelstwo polskie tylko za specjalnym zezwoleniem Państwa polskiego. W przeciągu dwóch lat od daty uprawomocnienia się Traktatu obywatele niemieccy w wieku powyżej lat 18, mający stałe miejsce zamieszkania na terytoriach uznanych za część Polski, mieli prawo wyboru (opcji) na rzecz obywatelstwa niemieckiego. Wszystkie osoby, które skorzystały z przewidzianego wyżej prawa wyboru mogły w przeciągu następnych 12 miesięcy przenieść się do Państwa, na rzecz którego dokonały wyboru. Zdaniem Sądu Rejonowego, powyższy przepis wespół z zapisem zawartym w § 6 umowy sprzedaży nieruchomości, w którym państwoL.zastrzegli sobie prawo mieszkania na nieruchomości do dnia 1.01.1923 roku i ostatecznie po tej dacie wyjechali do Niemiec może wskazywać na to, że byli narodowości niemieckiej. Nadto, Sąd Rejonwy podkreślił, że decyzjami Wojewody(...)z dnia 30.12.2015 roku na podstawieart. 55 ustawy z dnia 2.04.2009 roku o obywatelstwie polskimpotwierdzono, żeH. L. (1),E. L.,P. L.do dnia 24.08.1922 roku posiadali obywatelstwo polskie. Sąd Rejonowy uznał, że skoro jednoznacznie przesądzono kwestię obywatelstwa właścicieli nieruchomości wpisanych do księgi wieczystej – to w ocenie Sądu Rejonowego – nieruchomości te nie przeszły na własność Skarbu Państwa na podstawie Dekretu z dnia 8.05.1946 roku o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Nieruchomość - z błędami formalnymi - została objęta umową sprzedaży z dnia 17.08.1922 roku i w momencie zawierania tej umowyH. L. (3)i jej syn byli obywatelami polskimi. Nieruchomość ta stała się zatem przedmiotem obrotu cywilnoprawnego; gospodarstwo to nie zostało potraktowane przez Państwo Polskie jako mienie porzucone przez osoby narodowości niemieckiej. Nie zostało również przejęte na cele reformy rolnej na podstawie Dekretu PKWN. Skoro zatem poprzez faktyczne i prawne działania Państwo Polskie nie potraktowało państwaL.jako osób narodowości niemieckiej - to w ocenie Sądu Rejonowego nie mogą być oni traktowani, jako osoby narodowości niemieckiej tylko na użytek niniejszego postępowania. Tym bardziej, że w sposób jednoznaczny przesadzono kwestię ich obywatelstwa i stwierdzono, że są obywatelami polskimi - odnośnieH.i spadkobiercówW..
Sąd Rejonowy wskazał, że nie mogły się ostać poglądy odwołujące się do niedopuszczalności zasiedzenia nieruchomości państwowych lub mających charakter wód płynących, skoro w czasie biegu objętego wnioskiem terminu zasiedzenia przedmiotowa nieruchomość państwową jeszcze nie była, a żądanie dotyczące obszaru podKanałem N.ostatecznie zostało wycofane i nie było przedmiotem merytorycznego orzekania. Wnioskodawczyni cofnęła wniosek w zakresie drogi gminnej -działki nr (...)zapisanej jako własność GminyN.oraz w zakresieKanału N.- rowu, stanowiącegodziałkę nr (...). W tym zakresie postępowanie umorzono na podstawieart. 512 § 1 k.p.c.w zw. zart. 355 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
O kosztach niniejszego postępowania Sąd Rejonowy orzekł na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.wskazując, że znaczącym wydatkiem w sprawie były koszty opinii 3 biegłych - sięgające 20 000 zł. Koszt ten stanowi większy wydatek niż roczne świadczenie wnioskodawczyni uzyskiwane przez nią z ZUS. Wnioskodawczyni jest osobą wymagającą opieki, na stałe przyjmuje leki, których koszt w obecnych realiach wynosi kilkaset złotych przy jednorazowym zakupie. Nadto, wnioskodawczyni ponosi bieżące wydatki na koszty gospodarstwa domowego: koszty opału, energii, wody, opłaty za media. Otrzymywane przez nią świadczenie z ZUS w ocenie Sądu jest niewystarczające na samodzielne pokrycie wszystkich bieżących wydatków i uzasadnia nieobciążanie wnioskodawczyni kosztami niniejszego postępowania z równoczesnym obciążeniem każdego z uczestników kosztami postępowania związanymi ze swoim udziałem w sprawie. Wobec powyższego, Sąd Rejonowy uznał za zasadne nie obciążanieZ. S.kosztami postępowania, kierując się treściąart. 102 k.p.c.
Apelacjeod powyższego postanowienia wywiedli uczestnicy postępowania:D. G., Agencja(...),(...) sp. z o.o.iT. K..
ApelującyD. G.zaskarżył powyższe postanowienie w części, tj. w zakresie punktu 1., wnosząc o zmianę postanowienia w zaskarżonym zakresie i oddalenie wniosku oraz o zasądzenie na rzecz uczestnika kosztów postępowania według norm przepisanych. Apelujący złożył również wniosek ewentualny o uchylenie postanowienia w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania pozostawiając jednocześnie temu Sądowi rozstrzygnięcie w zakresie kosztów postępowania. Apelujący zarzucił Sądowi Rejonowemu naruszenieart. 386 § 6 k.p.c.poprzez niezastosowanie się do wiążących wskazań co do dalszego postępowania, wyrażonych w uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 22 listopada 2013 roku, sygn. akt XV Ca 584/13, dotyczących istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, tj.: kwestii przynależności narodowościowej rodzinyL., obywatelstwa rodzinyL.w związku z ich wyjazdem na stałe do Niemiec - w świetle postanowień art. 91 ust. 3 i ust. 6 Traktatu Pokoju między Mocarstwami Sprzymierzonymi i Skojarzonymi a Niemcami, podpisanego wW.dnia 23 czerwca 1919 roku oraz niedokonanie oceny, czy będące przedmiotem postępowania nieruchomości, stanowiące własność rodzinyL., stały się z mocy prawa majątkiem Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu a dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, w związku z czym nierozważenie, czy zasiedzenie przedmiotowych nieruchomości jako państwowych byłoby dopuszczalne na podstawieart. 7 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlachw jej pierwotnym brzmieniu, który to przepis wszedł w życie z dniem 21 lipca 1961 r., a więc w czasie biegu terminu zasiedzenia. Apelujący zarzucił również Sądowi I instancji naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.iart. 328 § 2 k.p.c.poprzez dokonanie błędnej oceny materiału dowodowego, sprzecznej z istotnymi dla rozstrzygnięcia sprawy okolicznościami ustalonymi w toku postępowania, polegające na przyjęciu, że istotny dla oceny, że nieruchomości rodzinyL.nie przeszły na własność Skarbu Państwa był fakt, iż w momencie zawierania umowy sprzedażyH. L. (3)i jej syn byli obywatelami polskimi, podczas gdy w umowie sprzedaży nieruchomości, zawartej w dniu 17 sierpnia 1922 r., brak było tzw. „powzdania”, stanowiącego konstytutywną przesłankę przeniesienia własności nieruchomości wedługkodeksu cywilnegoniemieckiego, przy czym powyższa teza nie została uzasadniona. Apelujący podkreślił również, że Sąd Rejonowy nie wyjaśnił z jakich przyczyn nie uznał rodzinyL.za osoby narodowości niemieckiej.
Apelująca Agencja(...)zaskarżyła powyższe postanowienie w części, tj. w zakresie punktu 1 i 3, wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez oddalenie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia oraz o zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz apelującego zwrotu kosztów postępowania za obie instancje według norm przepisanych. Apelująca złożyła również wniosek ewentualny o uchylenie postanowienia w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, z pozostawieniem mu rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego. Apelująca zarzuciła Sądowi Rejonowemu naruszenie:
-art. 233 § 1 k.p.c.poprzez błąd w ustaleniach faktycznych spowodowany m. in. brakiem wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego zebranego w sprawie, a zarazem przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów i wyprowadzeniem z materiału dowodowego wniosków z niego niewynikających i tym samym błędne ustalenie, że przedmiotowe nieruchomości w dniu wejścia w życie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (względniedekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich) nie były własnością osób narodowości niemieckiej;
- art.2 ust. 1 lit b dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (względnieart. 2 ust. 1 lit b dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich) poprzez jego niezastosowanie i pominięcie przejścia z mocy prawa przedmiotowych nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa;
b)art. 50 § 1w zw. zart. 57 § 1 Dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowepoprzez błędne jego zastosowanie i przyjęcie, że zachodzą przesłanki do stwierdzenia zasiedzenia przedmiotowych nieruchomości - podczas gdy nieruchomości te jako przejęte z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa nie mogły zostać nabyte przez zasiedzenie począwszy od dnia wejścia w życie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Apelujący(...) sp. z o.o.” z siedzibą wN.zaskarżył powyższe postanowienie w części, tj. w zakresie punktu 1, wnosząc o zmianę postanowienia w zaskarżonej części i oddalenie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia oraz o zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz apelującego kosztów postępowania według norm przepisanych. Apelujący złożył również wniosek ewentualny o uchylenie postanowienia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania z pozostawieniem mu rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów postępowania apelacyjnego. Apelujący zarzucił Sądowi Rejonowemu naruszenie:
-art. 233 § 1 k.p.c.poprzez błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, żeB.iZ.małżonkowieS.byli posiadaczami samoistnymi w latach 1953 -1971 części nieruchomości położonej wN., dla której to nieruchomości Sąd Rejonowyw. W.prowadził wówczas księgę wieczystą(...)o obszarze 11,8560 ha oraz działek:(...)zapisanych w księdze wieczystej(...)o obszarze 6,4532 ha, podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że w latach 1953 - 1971 na skutek woliF. S. (1)wskazana nieruchomość została podzielona między jego dzieci i zięciów:B. S.,J. K. (2),F. B.iS. R., i każdy z nich był posiadaczem samoistnym otrzymanej części nieruchomości, co w konsekwencji wyklucza przyjęcie zasiedzenia całości nieruchomości przezB. S.,
-art. 227 k.p.c.,art. 231 k.p.c.oraz233 § 1 k.p.c.poprzez brak ustalenia przez Sąd narodowościW.iH.małżonkówL.oraz ich dzieci, podczas gdy na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie oraz w oparciu o domniemania faktyczne ustalenia takie można było poczynić, a z wytycznych uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 22 listopada 2013 r. (sygn. akt XV Ca 584/13) wynika, że ustalenie narodowości ww. osób jest istotne dla rozstrzygnięcia sprawy,
- naruszenieart. 227 k.p.c.,art. 231 k.p.c.oraz233 § 1 k.p.c.poprzez brak ustalenia przez Sąd obywatelstwa tabularnych właścicieli nieruchomości w dniu wejścia w dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (dalej „Dekret”), podczas gdy z wytycznych uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 22 listopada 2013 r. (sygn. akt XV Ca 584/13) wynika, że ustalenie obywatelstwa wskazanych osób jest istotne dla rozstrzygnięcia sprawy,
- art. 2 ust. 1 lit. b) Dekretu poprzez przyjęcie, że nie ma on zastosowania w niniejszej sprawie, podczas gdy sąd nie ustalił, jaką narodowość i jakie obywatelstwo mieli tabularni właściciele nieruchomości będącej przedmiotem postępowaniu w dniu wejścia w życie Dekretu oraz w okresie jego obowiązywania, wobec czego wniosek Sądu o niestosowaniu Dekretu w sprawie nie znajduje żadnego uzasadnienia,
-art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich(dalej „Dekret o majątkach opuszczonych i poniemieckich") poprzez przyjęcie, że nie ma on zastosowania w niniejszej sprawie, podczas gdy sąd nie ustalił, jaką narodowość i jakie obywatelstwo mieli tabularni właściciele nieruchomości będącej przedmiotem postępowania w dniu wejścia w życieDekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckichoraz w okresie jego obowiązywania, wobec czego wniosek Sądu o niestosowaniu Dekretu w sprawie nie znajduje żadnego uzasadnienia,
-art. 386 § 6 k.p.c.poprzez brak ustalenia narodowości państwaL., jak i obywatelstwa państwaL.na dzień wejścia w życie Dekretu orazDekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich,
-art. 336 k.c.iart. 172 k.c.poprzez ich zastosowanie, podczas gdy w niniejszej sprawie Sąd I instancji winien wydać postanowienie opierając się na przepisachDekretu z dnia 11 października 1946 Prawo rzeczoweobowiązującego do 31 grudnia 1964 r., w szczególności naart. 296 § 1 Prawa rzeczowego(w zakresie posiadania samoistnego) orazart. 50 § 1 Prawa rzeczowego.

    ApelującaT. K.zaskarżyła powyższe postanowienie w części, tj. w zakresie punktu 1, wnosząc o zmianę postanowienia w zaskarżonej części poprzez oddalenie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia w stosunku dodziałki nr (...)zapisanej w księdze wieczystej Sądu Rejonowego weW.KW(...)oraz poprzez stwierdzenie zasiedzenia części nieruchomości obejmującejdziałkę (...)zapisaną w księdze wieczystej Sądu Rejonowegow. W.KW(...)(obecnie częśćdziałki nr (...), dla której prowadzona jestksięga wieczysta kw (...)) na rzeczJ.iT.małżonkówK.z dniem 1 stycznia 1962 r. Apelująca złożyła również wniosek ewentualny o uchylenie postanowienia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego. Apelująca zarzuciła Sądowi Rejonowemu naruszenie:
-art. 233 § 1 k.p.c.poprzez błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, żeB.iZ.małżonkowieS.byli posiadaczami samoistnymi w latach 1953 - 1971 części nieruchomości (obejmującejdziałki (...)) zapisanej wówczas w księdze wieczystej(...)o obszarze 6,4532 ha, podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że w latach 1953 - 1971 na skutek woliF. S. (1)wskazana nieruchomość została podzielona między jego dzieci i małżonków każdego z dziecka, i każdy z nich był posiadaczem samoistnym otrzymanej części nieruchomości, co w konsekwencji wyklucza przyjęcie zasiedzenia całości nieruchomości przezB.iZ.małżonkówS.,
-art. 50 § 1 Dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowepoprzez jego błędne zastosowanie, opierające się na przyjęciu, żedziałki (...)zapisane w księdze wieczystej(...)B.iZ.małżonkowieS.posiadali samoistnie, i że zostały wobec tego spełnione wszelkie przesłanki prowadzące do zasiedzenia tej części nieruchomości.
W odpowiedziach na apelacje uczestników postępowania,wnioskodawczyni wnosiła o oddalenie wszystkich apelacji w całości oraz o zasądzenie od poszczególnych uczestników na rzecz wnioskodawczyni zwrotu kosztów postępowania za obie instancje według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy zważył co następuje:
Apelacje okazały się częściowo zasadne, prowadząc do zmiany zaskarżonego postanowienia.
Niewątpliwie zastosowana przez Sąd Rejonowy technika sporządzenia uzasadnienia - poprzez zbiorcze określenie dowodów - była mało czytelna, a przez to błędna. Trudno też odmówić racji skarżącym, gdy zarzucają Sądowi Rejonowemu błąd w ustaleniach faktycznych co do określenia obszaru samoistnego posiadania przez małżonkówS.. Trafne były też apelacje, gdy zarzucały brak ustalenia narodowości rodzinyL.. Ze względu na chaotyczność uzasadnienia Sądu I instancji, trafność wielu zarzutów apelacji dotyczących naruszeniaart. 233 §1 k.p.c.Sąd Okręgowy uznał, że dla prawidłowego rozpoznania sprawy (jako Sądmeriti) i odniesienia się do zarzutów apelacji, koniecznym jest samodzielne poczynienie ustaleń faktycznych i sporządzenie tej części uzasadnienia zgodnie z powszechnie przyjętą techniką sporządzania uzasadnień w sprawach cywilnych.

Sąd Okręgowy, w oparciu o dowody zgromadzone w sprawie, poczynił następujące ustalenia faktyczne.

MałżonkowieW. L.iH. z d. S.byli do 1971 roku tabularnymi właścicielami nieruchomości położonej wN.:
- o obszarze 11,8560 ha, opisanej jakodziałki nr (...), zapisanej w księdze wieczystej(...)
oraz
- o obszarze 6,4532 ha, opisanej jakodziałki nr (...), zapisanej w księdze wieczystej(...)
W dniu 17 sierpnia 1922 roku doszło do zawarcia umowy, której stronami byli z jednej stronyH. L. (3),H. A.działający w imieniu małoletnich dzieciH. L. (1)i zmarłegoW. L.orazW. L.(jako sprzedający), z drugiej zaśA. S.. Z treści tej umowy wynikała wola sprzedających do przeniesienia prawa własności wskazanych wyżej nieruchomości na rzeczA. S.. Rodzina państwaL.jako sprzedający wyraziła zgodę na wpisanie przezA. S.prawa własności nieruchomości do ksiąg wieczystych. Następnie umową z dnia 2 stycznia 1932 r. zawartą pomiędzyA. S.iK. S.doszło do przekazania praw do rzeczonych nieruchomości temu ostatniemu. TakżeK. S.złożył wniosek o wpis jego prawa własności do księgi wieczystej. Postanowieniem z dnia 3 października 1936 r. Sąd Grodzki wP.odmówił wpisu prawa własności z uwagi na niewykazanie, że w wyniku umowy z dnia 17 sierpnia 1922 r. doszło do przejścia prawa własności; jak uzasadnił Sąd - nie zostało wykazane, iż nieruchomość sprzedali spadkobiercy, nadto brak było zatwierdzenia umowy przez sąd opiekuńczy i brak pełnomocnictwa do powzdania nabytych nieruchomości. Ostatecznie zatem nie doszło do wpisania prawa własności nieruchomości na rzeczK. S., choć posiadał on nieruchomość jak właściciel. Następnie 4 września 1936r.K. S.zbył prawo do opisanych wyżej nieruchomościF. S. (2), która od tego czasu posiadała samoistnie wskazaną nieruchomość, aż do dnia 9 kwietnia 1938 roku, kiedy to prawo do nieruchomości nabył od niej aktem notarialnymF. S. (1), działając w imieniu własnym oraz żonyM.. Z dniem zawarcia umowyF. S. (1)objął całą nieruchomość w posiadanie, na której prowadził gospodarstwo rolne wraz z żoną.

    Dowód: dokumenty w aktach gruntowych(...)oraz(...)(k. 177, 189, 181-1) oraz akt notarialny z dnia 9.04.1938r. (odpis w aktach Ns 269/71 Sądu Powiatowego weW.), zaświadczenie Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej wN.z 3.09.1971r. (k. 4 akt Ns 269/71 Sądu Powiatowego weW.), zeznaniaM. S.(k. 14-15, 82v.-84 akt Ns 986/76 Sądu Powiatowego weW..

MałżonkowieL.ostatecznie wyemigrowali w 1923 roku do Niemiec. W chwili opuszczenia Polski posiadali obywatelstwo polskie. RodzinaL.była narodowości niemieckiej.

    Dowód: decyzje Wojewody(...)z dnia 30 grudnia 2015r. (k. 1866-1877, 1936), zeznania:M. S.(k. 82v., 122v akt Ns 986/76 Sądu Rejonowego wŚ.),A. G. (2)iZ. B.(k. 101-101v. akt Ns 986/76 Sądu Rejonowego wŚ.).

W październiku 1938 roku spadkobierczyniW. L.przysłała list, w którym potwierdziła, iż doszło do sprzedaży przedmiotowego gospodarstwa rolnego na rzeczA. S., potwierdziła otrzymanie zapłaty za nieruchomość oraz deklarowała upoważnienie do uregulowania spraw własnościowych.
Dowód: list-tłumaczenie przysięgłe (k. 981).
Od chwili zakupu w 1938r. do roku 1957F. S. (1)nieprzerwanie prowadził gospodarstwo rolne na opisanej wyżej nieruchomości. W dniu 29 marca 1957 roku sporządził testament, w którym przeznaczył synowiB.większość gruntów wchodzących w skład tego gospodarstwa rolnego oraz budynki i inwentarz żywy, obciążył spadkobiercę obowiązkiem utrzymaniaM. S., a także wskazał grunty, które przypaść miały po jego śmierci na rzecz córek i zięciów, wskazując ich powierzchnię i numer księgi wieczystej. Treść testamentu niejako potwierdzała stan faktyczny, jaki istniał na nieruchomości od co najmniej 1953r. Wówczas to,F. S. (1)ze względu na wiek przekazał prowadzenie gospodarstwa swojemu synowiB., oddając mu do wyłącznego korzystania nieruchomość o powierzchni nieco przekraczającej 15 ha. W pozostałej częściF. S. (1)przekazał ziemię córkom i zięciom do wyłącznego korzystania. Mianowicie przekazał:F. B.(zięciowi) 1,45 ha z księgi wieczystej(...),S. R.(zięciowi) 1 ha z księgi wieczystej(...), aJ. K. (2)(zięciowi) 1 ha z księgi wieczystej(...)i 0,50 ha z księgi wieczystej(...).B. S.w dniu 23 marca 1956 r. ożenił się zZ. z d. S.i wspólnie z nią prowadził gospodarstwo otrzymane od rodziców, którego powierzchnia wynosiła ok. 15 ha. W pozostałej części grunty użytkowane były przez jego siostry z mężami.
Dowód: testamentF. S. (1)(w aktach Ns I 453/57 Sądu Powiatowego weW.), zaświadczenie Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej wN.(k. 9 akt Ns 316/70 Sądu Rejonowego w Środzie Wielkopolskiej) oraz zeznania:M. S.j.w.,B. S.(k.33v. akt Ns 986/76 Sądu Rejonowego w Środzie Wielkopolskiej),Z. S.(k. 34 akt Ns 986/76 Sądu Rejonowego w Środzie Wielkopolskiej),T. K.iZ. B.(k. 100v. i 101 akt Ns 986/76 Sądu Rejonowego w Środzie Wielkopolskiej).
Po rozporządzeniach dokonanych przezF.iM.małż.S.gospodarstwo (...)małż.S.obejmowało w zakresie nieruchomości ujawnionej w księdze wieczystej
(...)działki o numerach:
-(...)o pow. ok. 0,29 ha (zabudowane budynkami) oraz
-(...)o pow. ok. 5 ha i 364 o pow. ok. 6,04 ha (obie ujawnione jako rola, łąki).
Zdziałką nr (...)(użytkowaną wyłącznie przezB.iZ. S.), z jej lewej strony, graniczyła użytkowana wyłącznie przezJ. K. (2)i jego żonędziałka numer (...)(budynki i rola), o pow. ok. 0,53 ha.
Dowód: opis i mapa k. 10, wyciąg z wykazu zmian gruntowych k. 11-12 w aktach Ns 174/71 Sądu Powiatowego weW.oraz wyjaśnienia złożone na rozprawie w tej samej sprawie k. 22, a także zaświadczenie, opis i mapa k. 6 w aktach Ns 269/71 Sądu Powiatowego weW..
Po rozporządzeniach dokonanych przezF.iM.małż.S.gospodarstwo (...)małż.S.obejmowało w zakresie nieruchomości ujawnionej w księdze wieczystej
(...)działkę o numerze (...)o pow. ok. 3 ha. Pozostałe działki z tej księgi wieczystej pozostawały we władaniu rodzeństwaB. S., tj. małżonkówK.,B.iR.. Łączna powierzchnia nieruchomości ujawnionych w tej księdze wieczystej wynosiła ok. 6,23 ha. Po odjęciu 3 ha (działka nr (...)B. S.), pozostało z tej nieruchomości trochę ponad 3 ha, a zatem powierzchnia odpowiadająca wielkością tej przekazanej przezF. S. (1)pozostałym dzieciom z tej księgi wieczystej (tj.F. B.1,45 haS. R.1 ha iJ. K. (2)1 ha).
Dowód: opis i mapa k. 7, wyciąg z wykazu zmian gruntowych k. 8-9 w aktach Ns 174/71 Sądu Powiatowego weW.oraz wyjaśnienia złożone na rozprawie w tej samej sprawie k. 22, a także testamentF. S. (1)j.w., zeznaniaM. S.j.w., zeznaniaB. S.j.w., zeznaniaZ. S.j.w. a także w aktach niniejszej sprawy k.753v. (w których wnioskodawczyni wyraźnie wskazuje, że te ziemie były oddane pozostałemu rodzeństwu), zeznaniaT. K.j.w.,Z. B.j.w. oraz umowy dzierżawy dotyczące tych gruntów zawarte przezJ. K. (2)iS. R.(k. 126 akt Ns 986/76 Sądu Powiatowego weW.– z których wynika, że wskazane grunty nie pozostawały we władaniu wnioskodawczyni i jej męża).
Postanowieniem z dnia 16 czerwca 1971 roku Sąd Powiatowy weW.w sprawie Ns 174/71 stwierdził przejęcie na rzecz Skarbu Państwadziałek nr (...)o łącznym obszarze 11,0400 ha z księgi(...)orazdziałek nr (...)o powierzchni 0,92 ha, nr(...)o powierzchni 1,02 ha, nr(...)o powierzchni 1,28 ha i nr(...)o powierzchni 3,0100 ha, łącznie 6,23 ha, z księgi(...). Poza przedmiotem sprawy Ns 174/71 pozostał obszar 0,2900 ha z księgi(...), stanowiący wówczasdziałkę nr (...). W odniesieniu do tej działki postanowieniem z dnia 19 kwietnia 1977 r. Sąd Rejonowy wŚ.w sprawie I Ns 986/76 stwierdził, że z dniem 1 stycznia 1963 r.B.iZ.małżonkowieS.nabyli jej własność przez zasiedzenie. Z kolei, co dodziałki nr (...)o powierzchni 0,53 ha, z księgi(...), postanowieniem z dnia 30 września 1971 r. Sąd Powiatowy weW.w sprawie Ns 269/71 stwierdził nabycie własności przez zasiedzenie z dniem 30 października 1963 r. na rzeczJ.iT.małżonkówK..
Dowód: postanowienia w aktach Ns 986/76, Ns 174/71 i Ns 269/71 Sądu Powiatowego weW..
Aktualnie nieruchomość opisana jakodziałki o numerach (...)(
    KW(...)) odpowiada nieruchomości obejmującej:
- części działki o numerach:(...)zksięgi wieczystej nr (...), której tabularnym właścicielem jest Skarb Państwa – Agencja(...)(aktualnie od 1 września 2017r. –Krajowy Ośrodek (...)),
- częśćdziałki nr (...)zksięgi wieczystej nr (...), której tabularnym właścicielem jestM. K.(zm. 26 listopada 2001 r., a jej spadkobiercami sąJ. K. (1)iH. K.– postanowienie w aktach I Ns 8/12),
-działkę nr (...)zksięgi wieczystej nr (...), której tabularnym właścicielem jest(...) sp. z o.o.
Dla wydzielenia nieruchomości objętej wnioskiem o zasiedzenie konieczny jest podział działek opisanych wyżej jako(...)i(...). W skład nieruchomości objętej zasiedzeniem, po geodezyjnym podziale, wchodziłyby nowopowstałedziałki o numerach (...)oraz w całościdziałka nr (...).
Aktualnie nieruchomość opisana jakodziałka o numerze (...)(

(...)) odpowiada nieruchomości oznaczonej jakodziałka nr (...)zksięgi wieczystej nr (...), której tabularnym właścicielem jest Skarb Państwa – Agencja(...)(od 1 września 2017r. –Krajowy Ośrodek (...)),.
Dowód: opinia biegłegoJ. W.(k. 288-296 ), opinieS. S. (2)wraz z mapą (k. 667-668, 891-893), opiniaG. Ś. (1)(k. 1553-1575).

F. S. (1)zmarł 24 listopada 1957 r. aM. S.zmarła 8 września 1982 r. Postanowieniem z dnia 4 września 2012 r. w sprawie I Ns 226/12 Sąd Rejonowy weW.orzekł o stwierdzeniu nabycia spadku po nich. W dniu 9 listopada 2004 r. zmarłB. S.. Na mocy postanowień z dnia 12 lutego 2008 r. i z dnia 11 marca 2008 r., wydanych w sprawie I Ns 773/07 Sądu Rejonowego weW., o stwierdzeniu nabycia i dziale spadku poB. S.jedyną spadkobierczynią ostatecznie została żonaZ. S..
    (bezsporne)

Podstawę dokonanych w niniejszej sprawie ustaleń faktycznych stanowiły dowody szczegółowo wyżej przedstawione. Wiarygodność tych dowodów w toku postępowania nie była kwestionowana. W ocenie Sądu Okręgowego dowody te są ze sobą zgodne, tworząc spójny i niesprzeczny obraz rzeczywistości. Zakres i charakter posiadania przez wnioskodawczynię i jej mężadziałek o numerach (...)(KW(...)) orazdziałki o numerze (...)(KW(...)) był bezsporny i wynikał w istocie nie tylko z zeznań samej wnioskodawczyni, ale i z zeznań uczestników postępowania oraz ich poprzedników zawartych w aktach I Ns 986/76. Także dokumenty zebrane w aktach archiwalnych I Ns 986/76, Ns 269/71 i Ns 316/70, a szczegółowo opisane wyżej, taki zakres i samoistny charakter posiadania jednoznacznie potwierdzają. Sporne pozostawało natomiast, czy w zakresie nieruchomości ujawnionej w KW(...),Z.iB. S.posiadali także samoistnie grunty opisane jakodziałki (...)(obecniedziałka nr (...)),(...)(obecniedziałka oznaczona nr (...)). I w tym zakresie zgromadzony w sprawie materiał procesowy nie dostarczył dowodów pozwalających na ustalenie zgodne z oczekiwaniami wnioskodawczyni. Przeciwko twierdzeniuZ. S.o samoistnym posiadaniu przez okres wymagany do zasiedzenia także tych działek przemawia już samo porównanie powierzchni działek oddanych przezF.iM. S.dzieciom do korzystania. Jak wynika z testamentuF. S. (1)z dnia 29 marca 1957r. – który jak zgodnie twierdziły strony miał odzwierciedlać faktyczny stan posiadania na gruncie – grunty oddaneB.do wyłącznego posiadania miały powierzchnię ok. 16 ha. Także zaświadczenie Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej wN.z 4 czerwca 1970 r. wskazuje, iż powierzchnia gospodarstwa rolnegoB. S.wynosiła 15,37 ha (k. 9 akt Ns 316/70). Tymczasem gdyby doliczyć do gruntów bezspornie posiadanych przez małż.S.także powierzchniedziałek o numerach (...), to powierzchnia posiadanego przez nich gospodarstwa wyniosłaby przeszło 17 ha. Co istotne, w testamencieF. S. (1)mowa jest, że przekazany na rzeczB. S.grunt z KW(...)wynosił 3 ha. Taką zaś powierzchnię posiadadziałka nr (...)(uprzednio o numerze(...); opinia biegłejG. Ś.k. 1555). Wreszcie zeznania samej wnioskodawczyni złożone na początkowym etapie niniejszego postępowania (

    k.753v.)wskazują na to, że ziemie, obejmujące działki pod lasem (a zatem nr(...)) były oddane przezF. S. (1)pozostałemu rodzeństwu. Taki podział gospodarstwa potwierdzają też zeznaniaT. K.,Z. B.iA. G. (2)

     (w aktach Ns 986/76).Bez znaczenia prawnego pozostaje przy tym podnoszona przez wnioskodawczynię okoliczność spłaty rodzeństwa. Nie wiadomo bowiem dokładnie z jakiego tytułu nastąpiła ta spłata. Wszak nie można wykluczyć, że związana była z tym, że przeważającą część gospodarstwa przejął jednakB. S., a spłata miała na celu wyrównanie udziałów w majątku spadkowym. Niewątpliwie zaś, nie zostało wykazane, by spłata związana była z objęciem w posiadanie samoistne gruntów oznaczonych nr(...),(...)w KW(...){aktualniedziałki o numerach (...)((...)) i(...)((...))}.
Sąd odwoławczy, w oparciu o bezsporny materiał dowodowy zgromadzony w sprawie ustalił, że małż.L.byli narodowości niemieckiej. W chwili zawarcia umowy zbycia opisanych wyżej nieruchomości w dniu 17 sierpnia 1922r. posiadali obywatelstwo polskie. Jednocześnie żaden dowód przeprowadzony w sprawie nie wskazuje na utratę przez nich obywatelstwa polskiego.
Na gruncie niniejszej sprawy należało ponadto zasięgnąć opinii biegłego z zakresu geodezji, który ustalił granice posiadania przezB.iZ.małż.S.w terenie, a następnie dokonał wydzielenia tego gruntu w obszarze aktualnych oznaczeń geodezyjnych. W tym przedmiocie zostały w sprawie wykonane trzy opinie, które wzajemnie się uzupełniają i razem przedstawiają w sposób kompleksowy opisane zagadnienie naniesienia stanu posiadania wnioskodawczyni i archiwalnych oznaczeń gruntów na aktualną mapę geodezyjną. Opinie są rzetelne, a wartość dowodowa i wiarygodność opinii biegłych nie została przez strony w toku postępowania podważona. Sąd w pełni podziela ustalenia i wnioski zawarte w pisemnych opiniach biegłych.
Sąd Okręgowy zważył co do prawa.
Rozważania prawne rozpocząć należy od wskazania, że nieruchomości objęte wnioskiem o zasiedzenie znajdują się na obszarze byłej mocy prawnejkodeksu cywilnegoniemieckiego z 1896 r., zw. dalej „k.c.n.”. Jeżeli chodzi o nieruchomości, to kodeks ten dopuszczał w zasadzie tylko zasiedzeniesecundum tabulas.Dotyczący tej kwestii§ 900 k.c.n. wymagał do zasiedzenia nie tylko trzydziestoletniego posiadania, ale również tego, aby posiadacz przez taki okres był wpisany do księgi wieczystej jako właściciel. Posiadacz nieruchomości, który nie został wpisany do księgi wieczystej jako właściciel, uzyskiwał jedynie – wskutek trzydziestoletniego posiadania – roszczenie o nabycie tej własności. Roszczenie to mogło być realizowane w tzw. postępowaniu wywoławczym, przy czym jeżeli właściciel był wpisany do księgi wieczystej, to wspomniane postępowanie było dopuszczalne tylko w wypadku śmierci lub zaginięcia właściciela i tylko wówczas, gdy w ciągu trzydziestu lat nie było żadnego wpisu, do którego potrzebna byłaby jego zgoda. Uzyskanie w postępowaniu wywoławczym wyroku wykluczającego własność poprzedniego właściciela nie dawało jeszcze posiadaczowi własności nieruchomości. Tę własność uzyskiwał on dopiero wskutek wpisu do księgi wieczystej (§ 927 k.c.n.).
W niniejszej sprawie bezspornym było, że do 1971 r. w księdze wieczystej jako właściciel nieruchomości objętych wnioskiem figurowałW. L.oraz jego żonaH. z domu S.(przy czym w części wpisów w dokumentach księgi wieczystej widnieje jako właściciel jedynieW. L.). Jak wynika z przytoczonych wyżej ustaleń faktycznych, ostatecznie nie doszło do wpisania prawa własności nieruchomości na rzeczK. S.. W związku z tym zasiedzenie objętych wnioskiem nieruchomości, jako mających urządzoną księgę wieczystą, mogło nastąpić dopiero po wejściu w życieDekretu z dnia 11 października 1946 r. - Prawo rzeczowe(Dz.U. z 1946r., nr 57, poz. 319), obowiązującego do 31.12.1964 r. Zgodnie z art. 50 §1 tego dekretu, kto posiadał nieruchomość przez lat dwadzieścia jako posiadacz samoistny, nabywał jej własność, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze (zasiedzenie), zaś według § 2 tego przepisu po upływie lat trzydziestu posiadaczowi nieruchomości nie można było zarzucić złej wiary.Prawo rzeczowew art. 57 §1 przewidywało możliwość doliczenia do terminu zasiedzenia posiadania swojego poprzednika. Posiadaczem w rozumieniu dekretu była osoba, która władała rzeczą jak właściciel (art. 296 §1). Dekret przewidywał także domniemanie ciągłości posiadania (art. 299 §1).
Sąd Okręgowy w wytycznych zawartych w uzasadnieniu postanowienia z dnia 22 listopada 2013r. (XV Ca 584/13) przesądził, że posiadanie, na które powoływała się wnioskodawczyni było posiadaniem samoistnym w złej wierze z uwagi na to, że sprzedaż nieruchomości odH. L. (1)oraz spadkobiercówW. L.– nastąpiła z pominięciem formy (brak powzdania), a ponadto do 1971 r.W. L.iH. L. (1)figurowali w księgach wieczystych jako właściciele nieruchomości objętych wnioskiem. W świetle zgromadzonych w sprawie dowodów nie budziła wątpliwości ciągłość posiadania od 1922r. i przeniesienie posiadania kolejno pomiędzy poprzednikamiF. S. (1), a także przez tego ostatniego na synaB.. Również wola przeniesienia prawa własności wskazanych nieruchomości wraz z dokonywaniem czynności zawarcia aktów notarialnych pozostawała poza sporem i jednoznacznie wynikała z dokumentów przedłożonych w sprawie.
Możliwość uwzględnienia okresu posiadania sprzed wejścia w życie pr. rzeczowego przewidywały natomiast przepisy art. XXXIV dekretu z dnia 11 października 1946 r. – Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe iprawo o księgach wieczystych(Dz.U. z 1946 r., nr 57, poz. 321), zgodnie z którym jeżeli przed wejściem w życieprawa rzeczowegoistniał stan rzeczy, który według tego prawa prowadziłby do zasiedzenia, jakkolwiek według przepisów dotychczasowych zasiedzenie nie było w przypadku takim dopuszczalne, termin zasiedzenia biegnący od dnia wejścia w życieprawa rzeczowegoulegał skróceniu o okres czasu, przez który ten stan rzeczy istniał, jednak najwyżej o połowę. Zgodnie zaś zart. XXXIII § 1- do zasiedzenia, którego bieg rozpoczął się przed wejściem w życieprawa rzeczowego, stosuje się od tej chwili przepisy tego prawa; dotyczy to w szczególności możności nabycia prawa przez zasiedzenie. Dla oceny wniosku o zasiedzenie w niniejszej sprawie oznaczało to, że początek biegu terminu zasiedzenia należało liczyć od dnia 1 stycznia 1947 r., tj. od dnia wejścia w życie przepisów pr. rzeczowego, z tym że uwzględnienie przepisów przejściowych oznaczało, iż 30-letni termin upłynął w dniu 1 stycznia 1962 r., a więc po upływie 15 lat od wejścia w życieprawa rzeczowego, ponieważ pozostałe 15 lat zostało zaliczone, stosownie do przytoczonej regulacji.
Zgodnie z wytycznymi Sądu Okręgowego, który uchylił pierwsze postanowienie wydane w niniejszej sprawie, Sąd pierwszej instancji winien był przeanalizować kwestię obywatelstwa i narodowości państwaL.w odniesieniu do przepisów dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., nr 3, po. 13) oraz przepisówdekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich(Dz.U. z 1946 r., nr 13, poz. 87). Analiza wskazanych aktów prawnych dokonana w tym zakresie przez Sąd Rejonowy nie jest przekonująca. Jednak nawet uznanie za trafne zarzutów apelacji skutecznie podważających tok rozumowania Sądu Rejonowego w tej kwestii, nie mogło prowadzić do zmiany zaskarżonego postanowienia i oddalenia wniosku o zasiedzenie.
Niewątpliwie w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w sprawie – w tym także ten szczegółowo opisany przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu orzeczenia kasatoryjnego – ustalić należało, że małż.L.byli narodowości niemieckiej i w chwili zawarcia umowy zbycia opisanych wyżej nieruchomości (tj. w dniu 17 sierpnia 1922r.) posiadali obywatelstwo polskie.
Okoliczność ta jednak nie mogła skutkować wyłączeniem zasiedzenia nawet przy przyjęciu, że wskazane nieruchomości zostały objęte działaniem przepisów dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o reformie rolnej lubdekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich.
Przede wszystkim podkreślić trzeba, że ani przepisyprawa rzeczowegoobowiązujące w analizowanym czasookresie, ani przepisy wskazanych dekretów o reformie rolnej i majątkach poniemieckich nie zawierały zakazu nabywania w drodze zasiedzenia nieruchomości państwowych. Zaznaczyć trzeba, że możliwość zasiedzenia nieruchomości będących przedmiotem własności państwowej wykluczył dopieroart. 177 k.c., który jednak obowiązywał od 1 stycznia 1965 r. Takżeart. 7 ustawy z dnia 14.07.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach(Dz. U. Nr 32, poz. 159) nie znajdował zastosowania w nin. sprawie ze względu na to, że obejmował wyłączeniem tylko tereny państwowe położone w granicach miast i osiedli oraz tereny państwowe położone poza tymi granicami, lecz włączone do planu zagospodarowania przestrzennego miasta lub osiedla i przekazane dla realizacji zadań jego gospodarki. Do żadnej z tych kategorii nie należały zaś grunty objęte wnioskiem o zasiedzenie w tej sprawie. Także ustawa z dnia 16.06.1948 r. o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty wchodzące w skład nieruchomości ziemskich przeznaczonych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 33, poz. 222), umożliwiając posiadaczom takich gruntów legalizację istniejących stanów faktycznych w wypadkach w niej przewidzianych, dla osób – których dotyczyła – była źródłem nie dalszych ograniczeń, lecz uprawnień. Z samą zatem tą ustawą nie można było wiązać ujemnych skutków czy to w zakresie możności nabycia własności takich gruntów przez zasiedzenie, czy też co do jego biegu.
Regulacji ograniczających zasięg zastosowaniaart. 50pr. rzecz. nie przewidywało zatem prawo obowiązujące w czasie biegu zasiedzenia w tej sprawie. Konsekwencje takie, z przyczyn ustrojowych, wyprowadzało zaś – przytoczone przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 22 listopada 2013r. – orzecznictwo sądów, wskazując na obowiązywanie tzw. aktów nacjonalizacyjnych, do których m. in. należałdekret o przeprowadzeniu reformy rolnejczydekret o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Obecnie jednak, zarówno w literaturze przedmiotu, jak i orzecznictwie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22.12.1998 r., II CKN 105/98), wyrażane jest zapatrywanie stwierdzające, iż wykładnia dekretu, nie zawierająca wyraźnego wyłączenia spod zasiedzenia objętych nimi nieruchomości państwowych, nie może być kontynuowana jako sprzeczna z zasadami demokratycznego państwa prawa (z uzasadnienia uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 31.1.2002 r., III CZP 72/2001). Wszak pogląd o niedopuszczalności zasiedzenia takich nieruchomości wyrażony przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7.06.1962 r. (sygn.. I CO 11/62) odwoływał się do ustrojowego charakteru reformy oraz wskazywał na dekret z 18.04.1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78 ze zm.). Przepisy tego aktu przewidywały uwłaszczenie posiadaczy nieruchomości sprzed wejścia w życiedekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, z czego wyprowadzany był wniosek, że ich sytuacja została uregulowana przepisami o charakterze specjalnym wyłączającymi stosowanie reguł zasiedzenia wynikających zprawa rzeczowego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w powołanym orzeczeniu z 22.12.1998r.:„Współczesne orzecznictwo, kierujące się standardami państwa prawnego nie może akceptować wykładni, w myśl której odmawiano mocy przepisomprawa rzeczowegoz powołaniem się na pozaprawne w gruncie rzeczy przesłanki, jak np. cele ustroju”.Także Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu uchwały z dnia 16.04.1996 r. (sygn. W 15/95), odwołując się do zasad demokratycznego państwa prawnego, gwarantującego własność wskazał, że wszelkie ograniczenia prawa własności, do których należy zaliczyć ewentualne sankcje ingerujące w prawo własności, mogą wynikać jedynie z wyraźnego przepisu ustawy obowiązującej w danym czasie, obejmującego jednoznacznie swoim zakresem sytuacje danego rodzaju. Zgodzić się należy z Sądem Najwyższym (II CKN 105/98), iż waga przytoczonych argumentów uległa wzmocnieniu po uchwaleniuKonstytucji RPstanowiącej (w art. 64 ust. 1 i 2) o równej ochronie własności i praw majątkowych oraz dopuszczalności ograniczenia własności tylko w drodze ustaw. Kierując się tymi przepisami i mając na względzie, że ustawodawca wdekrecie – Prawo rzeczowenie wyłączył zasiedzenia wobec nieruchomości państwowych, to nie sposób znaleźć podstaw dla tezy ferowanej przez apelujących, że zasiedzenie nieruchomości rolnej państwowej nie biegło ze względu na to, że była w przeszłości objęta działaniem przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej (lub przepisów o majątkach opuszczonych i poniemieckich).
Sąd Okręgowy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę wyraża zatem pogląd o dopuszczalności biegu zasiedzenia nawet w stosunku do nieruchomości rolnej, która zgodnie z obowiązującym wówczas prawem przeszłaby w sposób pierwotny na własność Państwa, o ile nie była ona nieruchomością podlegającą przepisom art. 7 ustawy z dnia 14 lipca 1961r. i o ile przed dniem 1 stycznia 1965 r. upłynęły terminy określone wart. 50 prawa rzeczowegow zw. z art. XXXIV przepisów wprowadzających prawo rzeczowe (tak też Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7.09.1964r., II CR 388/64). Tym samym obecny skład Sądu odwoławczego nie podziela stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w wyroku z dnia 17.04.1969 r. sygn. III CRN 11/69 oraz postanowieniu z dnia 22.12.1966 r. III CR 309/66, w których nie przedstawiono dostatecznych argumentów prawnych przemawiających na rzecz sformułowanych tez o niedopuszczalności biegu zasiedzenia do wskazanych tam kategorii nieruchomości. Trzeba jeszcze zauważyć, że stanowisko Sądu Najwyższego nie było wówczas jednolite w omawianej kwestii. Poza powołanym już wyżej orzeczeniem z dnia 7.09.1964r. (II CR 388/64), za dopuszczalnością zasiedzenia Sąd Najwyższy opowiedział się w orzeczeniu z dnia 25.04.1961 r. (sygn. 4 CR 88/61 - OSPiKA 1961 nr 1, poz. 2), w którym na tle zasiedzenia nieruchomości przejętej przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej wypowiedziano pogląd, że „dopiero od chwili przejścia nieruchomości na własność Skarbu Państwa w roku 1945 może się rozpocząć bieg terminu zasiedzenia na nowo przeciw Skarbowi Państwa”. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19.12.1961 r. (sygn. CO 32/61 - OSPiKA 1962, poz. 258).
Przechodząc do okoliczności rozpoznawanej sprawy, w której objęcie przez poprzednika wnioskodawczyni nieruchomości w posiadanie samoistne – według bezspornych ustaleń Sądu Rejonowego – nastąpiło w 1922 r., można było stwierdzić, że nie ma dostatecznych argumentów sprzeciwiających się co do zasady możliwości nabycia przez zasiedzenie nieruchomości, nawet jeżeli byłyby one przeznaczone na cele reformy rolnej (lub objęte regulacjądekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich). Tym samym, ustalenie narodowości niemieckiej rodzinyL.pozostawało bez wpływu na bieg terminu zasiedzenia.
Niewątpliwie błędne było powołanie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia przepisówkodeksu cywilnego, jako stanowiących podstawę materialno-prawną rozstrzygnięcia. Przepisy te weszły bowiem w życie dopiero z dniem 1 stycznia 1965r. i nie miały zastosowania do terminu zasiedzenia, którego bieg upłynął przed wejściem w życiekodeksu cywilnego. Apelacje nie zawierały jednak usprawiedliwionych podstaw co do przeprowadzonej jednocześnie przez Sąd Rejonowy wykładniart. 50, 57 i art. 296 §1, 298 i 299 prawa rzeczowegow zw. z art. XXXIII i XXXIV przepisów wprowadzających prawo rzeczowe. Sąd Okręgowy podziela stanowisko Sądu Rejonowego, że zostało wykazane, iżZ. S.iB. S., jak i ich poprzednicy prawni byli samoistnymi posiadaczami przez wymagany ustawą okres nieruchomości gruntowych oznaczonych w opiniach sporządzonych przez biegłych sądowych:S. S. (2)numerami(...),(...)i(...)orazG. Ś. (1)numerem(...). Stąd apelacje w zakresie, w jakim kwestionowały zasadność zasiedzenia tych działek, podlegały oddaleniu, o czym orzeczono na podstawieart. 385 k.p.c.
Wobec zmiany ustaleń faktycznych sprawy co do zakresu samoistnego posiadaniaZ.iB.małż.S., uzasadnione były wnioski apelacji domagające zmiany zaskarżonego postanowienia w zakresiedziałek o numerach (...)((...)) i(...)((...)). Postępowanie dowodowe nie wykazało bowiem, aby doszło do objęcia tych nieruchomości w samoistne posiadanie przezB.iZ.małż.S.. We wskazanym zakresie, z powołaniem na przytoczone przepisy prawa materialnego, wniosek podlegał zatem oddaleniu. O zmianie zaskarżonego postanowienia orzeczono na podstawieart. 386 §1 k.p.c.
Orzeczenia o kosztach postępowania mają podstawę prawną wart. 520 § 1 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c., przy przyjęciu zasady, że w postępowaniu nieprocesowym każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.
Ewa Blumczyńska     Małgorzata Wiśniewska  Joanna Mataczyńska