Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie
IV Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: IV Ca 385/16
Data wyroku: 2017-12-06 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Małgorzata Balcerak-Tkacz, Małgorzata Truskolaska-Żuczek, Iwona Wróblewska-Pokora
Słowa kluczowe: Stwierdzenie nabycia spadku
Podstawa prawna: art. 949 kc, art. 945 kc

Sygn. akt IV Ca 385/16

POSTANOWIENIE
Dnia 6 grudnia 2017 r.
Sąd Okręgowy Warszawa Praga w Warszawie IV Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący  SSO Iwona Wróblewska-Pokora (spr.)
Sędziowie  SO Małgorzata Truskolaska-Żuczek
SO Małgorzata Balcerak-Tkacz
Protokolant  sekr. sądowy Magdalena Wierzchowska
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 grudnia 2017 r. w Warszawie
sprawy z wnioskuA. R.
z udziałemM. S.
o stwierdzenie nabycia spadku
na skutek apelacji wnioskodawczyni
od postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Północ w Warszawie
z dnia 14 października 2015 r., sygn. akt II Ns 622/15
postanawia:
oddalić apelację.
Małgorzata Truskolaska-Żuczek  Iwona Wróblewska-Pokora  Małgorzata Balcerak-Tkacz
IV Ca 385/16

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 14 października 2015 roku Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi – Północ w Warszawie w pkt. I. stwierdził, iż spadek poW. S., synuS.iA., zmarłym w dniu 4 sierpnia 2006 roku wV.(Kanada), ostatnio stale zamieszkałym wW., na podstawie testamentu własnoręcznego z dnia 5 kwietnia1987 roku, sporządzonego wA., a złożonego w Sądzie w dniu 12 listopada 2007 roku przezG. B., nabył w całości synM. S., synW.iG., a w pkt. II. ustalił, że każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związaneze swym udziałem w sprawie.
Sąd Rejonowy ustalił, żeW. S.zmarł w dniu 4 sierpnia 2006 rokuwV.(Kanada). Ostatnio stale zamieszkiwał wW.przyul. (...). Za życia pozostawał w jednym związku małżeńskim zK. R.. W chwili śmierci był rozwiedziony. Spadkodawca miał dwoje dzieci: córkęA. R.

    (poprzednio:A. S. (1)) ze związku małżeńskiego zK. R., oraz synaM. S.z pozamałżeńskiego związku zG. K.(obecnieB.). Żaden ze spadkobierców nie zrzekł się dziedziczenia, nie odrzucił spadkuani nie został uznany za niegodnego dziedziczenia. W dniu 5 kwietnia 1987 roku wA.W. S.sporządził testament własnoręczny, w którym zapisał synowiM. S.nieruchomość w postaci domu jednorodzinnego wW.przyul. (...)wraz z posesją. W razie konieczności, zobowiązałgo do wyrażenia zgody na użytkowanie jednej trzeciej posesji wraz z domem przez córkęA. S. (1). Jednocześnie zastrzegł sobie możliwość, aby posesja wraz z domem mogły zmienić właściciela po upływie 20 lat. Testament sporządzony został w obecności świadków:B. P.,B. J.orazM. O..
W oparciu o tak ustalony stan faktyczny, Sąd Rejonowy stwierdził, że jurysdykcja krajowa w sprawie należy do sądów polskich na podstawieart. 1108 § 1 i 2 k.p.c., ponieważW. S.posiadał polskie obywatelstwo, a nadto nieruchomość stanowiąca znaczną część majątku spadkowego położona jest w Polsce. Następnie Sąd I instancji wskazał, że zarzuty wnioskodawczyni, odnoszące się do ważności testamentu własnoręcznego sporządzonego przez spadkodawcę w dniu 5 kwietnia 1987 roku, nie zasługiwałyna uwzględnienie. Testament ten nie jest bowiem wewnętrznie sprzeczny ani nie zawiera rozrządzeń sprzecznych z obowiązującym prawem, które skutkowałyby jego nieważnością.Z treści testamentu wynika jednoznacznie, iż wolą spadkodawcy było oddanie na własność nieruchomości położonej wW.przyul. (...)synowiM. S.oraz polecenie mu ustanowienia, w razie konieczności, na rzecz córkiA. R.prawa użytkowania ułamkowej części tej nieruchomości. Sąd Rejonowynie znalazł potrzeby bliższej wykładni testamentu z dnia 5 kwietnia 1987 roku, ponieważnie zachodziła podstawa do stwierdzenia jego nieważności. W tym kontekście Sąd I instancji wskazał, że błędne wskazanie daty urodzeniaA. S. (1),jak też nazwanie świadków testamentu „osobami prawnymi” należy odczytywać wyłącznie jako omyłkę lub brak dostatecznej wiedzy prawniczej testatora w tym zakresie. Z kolei zobowiązanie spadkobiercy do wyrażenia - w razie zaistnienia takiej potrzeby - zgodyna użytkowanie części nieruchomości przezA. R.należy traktowaćjako polecenie w rozumieniuart. 982 k.c.a nie jako warunek (art. 962 k.c.). Oznaczenie synaM.jako„jedynego spadkobiercy”przesądza bowiem to, jaka była ostatnia wolaW. S.w zakresie spadkobrania całości spadku oraz w zakresie polecenia na wypadek ewentualnej takiej potrzeby na rzeczA. R.. I choćz testamentu nie wynika jasno, jaki był cel zapisu, aby nieruchomość po upływie 20 lat mogła zmienić właściciela, to nie wpływa to na ważność pozostałych postanowień zawartychw testamencie. W ocenie Sądu powyższe stwierdzenie należy tak tłumaczyć, iż wolą testatora było pozostawienie majątku rodzinnego przynajmniej przez 20 lat w rękach najbliższej rodziny (syna).W. S.chciał, by wszelkie ewentualne rozrządzenia co do majątku spadkowego można było dokonywać po upływie 20 lat. Nie można przy tym wysnuć tezy, iż po 20 latach nieruchomość miałaby być przekazana na rzeczA. R.. Byłaby to szeroka nadinterpretacja, w szczególności w kontekście wcześniej wskazanego zapisu dotyczącego „jedynego spadkobiercy”. Z kolei z uwagi na to, że niekwestionowanymw sprawie było to, że przedmiotowa nieruchomość wyczerpuje cały spadek w rozumieniuart. 961 k.c., to Sąd Rejonowy stwierdził nabycie spadku w całości przezM. S.. O kosztach postępowania Sąd I instancji postanowił na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.
Apelację od postanowienia Sądu Rejonowego wniosła wnioskodawczyniA. R., zaskarżając je w całości. Skarżąca wskazała, że w dniu 15 października 2015 roku, tj. jeden dzień po wydaniu przez Sąd Rejonowy zaskarżonego postanowienia,w rozmowie ze swoim wujem,K. S., powzięła wiadomość,że spadkodawca był współwłaścicielem wywłaszczonej nieruchomości, położonejwW.przyul. (...), oznaczonej w dacie wywłaszczenia jakodziałki ewidencyjne nr (...)z obrębu(...),(...)z obrębu(...),(...)z obrębu(...)i(...)z obrębu(...), w stosunku do odzyskania której Starosta(...)postanowieniem z dnia25 października 2010 roku zawiesił postępowanie administracyjne. Wskazując na powyższe, skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i stwierdzenie, że spadekpoW. S.nabyły z mocy ustawy jego dzieciA. R.iM. S., po połowie, przy uwzględnieniu rozrządzenia na rzeczM. S.dokonanego przez spadkodawcę w testamencie własnoręcznym z dnia 5 kwietnia 1987 roku.
Uczestnik postępowania w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie.
Na rozprawie apelacyjnej w dniu 6 grudnia 2017 roku pełnomocnik wnioskodawczyni zmodyfikował apelację w ten sposób, że wniósł o jej rozpoznanie także na podstawieart. 945§ 1 pkt 3 k.c., podnosząc, że testament został sporządzony pod wpływem groźby.
Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje:
Apelacja wnioskodawczyni nie zasługiwała na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności należy podkreślić, że Sąd Okręgowy podziela ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, opisane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku i przyjmujeje za własne. Z uwagi na powyższe, nie zachodzi potrzeba powtórzenia poczynionychjuż ustaleń (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2007 r., sygn. aktII CSK 18/07, Lex 966804).
Jedynie uzupełniająco Sąd Okręgowy dopuścił i przeprowadził dowody z zeznań świadkówB. J.,M. O.orazB. P.. Zeznania dwóch pierwszych świadków okazały się nieprzydatne do ustalenia istotnych okoliczności faktycznych w sprawie, ponieważ świadkowie nie znaliW. S.,a jedynie przypadkowo spotkali go na wakacjach wA.(k. 143 – 144), w związkuz czym treść tych zeznań ostatecznie została pominięta przez Sąd Okręgowy. Z koleina podstawie zeznań świadkaB. P.Sąd Okręgowy uzupełniająco ustalił, że w dacie sporządzenia testamentu własnoręcznego intencjąW. S.było to, aby jego jedynym spadkobiercą byłM. S.(dowód – zeznania świadkaB. P.–kk. 150 – 151). Natomiast na podstawie przedstawionej przez uczestnika kserokopii podania do Naczelnika GminyB.z dnia 9 stycznia 1998 roku, Sąd Okręgowy ustalił, że w tej dacieW. S.wystąpił o zwrot nieruchomości położonej przyul. (...)wW.(dowód – podanie z dnia 9 stycznia 1998 roku – k. 90).
Przechodząc do rozważańin meriti, wyjść należy od tego, że Sąd Rejonowy prawidłowo przyjął, że jurysdykcja krajowa w sprawie należy do sądów polskich, ponieważ spadkodawca w chwili śmierci był obywatelem polskim (art. 1108 § 1 k.p.c.). Dodać także należy, że również prawem właściwym (lex causae)w sprawie było prawo polskie.Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14 lutego 2013 roku, sygn. akt II CSK 294/12,Legalis, kwestie intertemporalne z zakresuprawa prywatnego międzynarodowegonależy rozstrzygać według ogólnych reguł międzyczasowego prawa cywilnego, wywodzonych obecnie przede wszystkim zkodeksu cywilnegooraz przepisów wprowadzających kodeks cywilny. Zgodnie zaś z art. LI ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r., Nr 16, poz. 94), w odniesieniu do spraw spadkowych stosuje się co do zasady prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy.W. S.zmarł w dniu 4 sierpnia 2006 roku. W dacie jego śmierci obowiązywałaustawa z dnia 12 listopada 1965 roku - Prawo prywatne międzynarodowe(Dz. U. z 1965 r., Nr 46, poz. 290, z późn. zm.). Zgodnie z art. 34 tej ustawy, w sprawach spadkowych właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy z chwili jego śmierci, a zatem – w realiach sprawy – prawo polskie. Jak jednak wskazał Sąd Najwyższyw powołanym postanowieniu z dnia 14 lutego 2013 roku, z zestawienia art. 34 z art. 35w/w ustawy wynika, że statut spadkowy nie obejmuje tego, czy testament lub inna czynność prawna spadkodawcy na wypadek śmierci jest ważna. Z uwagi jednak na to,że Rzeczpospolita Polska przystąpiła doKonwencji dotyczącej kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych, sporządzonej wH.w dniu 5 października1961 roku (Dz. U. z 1969 r., Nr 34, poz. 284), hierarchia źródeł prawa –art. 91 § 2w zw.zart. 241 § 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej(Dz. U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483,z późn. zm.) - prowadzi do wniosku, że pierwszeństwo przed zastosowaniemart. 35 ustawyz dnia 12 listopada 1965 rokumają przepisy powołanej konwencji. W świetle art. 1 konwencji, rozrządzenie testamentowe jest ważne pod względem formy, jeżeli jego forma jest zgodna z prawem merytorycznym: a), miejsca, w którym spadkodawca dokonał rozrządzenia, albo b) obowiązującym w którymkolwiek z państw, których obywatelem spadkodawcabył bądź w chwili dokonywania rozrządzenia, bądź w chwili śmierci, albo c) miejsca,w którym spadkodawca miał miejsce zamieszkania bądź w chwili dokonywania rozrządzenia, bądź w chwili śmierci, albo d) miejsca, w którym spadkodawca miał miejsce zwykłego pobytu bądź w chwili dokonywania rozrządzenia, bądź w chwili śmierci,albo e) w odniesieniu do nieruchomości – miejsca ich położenia. SkoroW. S.był obywatelem polskim tak w dacie sporządzenia własnoręcznego testamentu, jak i w dacie śmierci, to Sąd Rejonowy prawidłowo przyjął, że dla zachowania formy rozrządzenia testamentowego wystarczające było zachowanie wymogów wynikającychz prawa polskiego.
Mając wyżej poczynione uwagi na względzie, Sąd Okręgowy doszedł do wniosku,że Sąd Rejonowy zasadnie przyjął, że spadek poW. S.nabył,na podstawie testamentu własnoręcznego z dnia 5 kwietnia 1987 roku,M. S., a to z uwagi na to, że uczyniony na jego rzecz zapis nieruchomości położonejwW.przyul. (...)wyczerpywał prawie cały spadek w rozumieniuart. 961 k.c.
W kwestii powołania się przez skarżącą w apelacji na nowe fakty w postaci tego,żeW. S.ubiegał się o zwrot wywłaszczonej nieruchomości położonejwW.przyul. (...), co miałoby prowadzić do wniosku, że nieruchomość położona przyul. (...)wW.nie wyczerpywała niemal całego majątku spadkowego poW. S., a w konsekwencji, że Sąd Rejonowy błędnie przyjął, że jedynym spadkobiercą poW. S.jestM. S., wskazać należy, że okoliczność ta nie miała znaczenia w sprawie.
Jak się przyjmuje w podzielanym przez Sąd Okręgowy orzecznictwie Sądu Najwyższego, momentem miarodajnym dla oceny, czy przedmioty zapisane oznaczonej osobie wyczerpują prawie cały spadek jest chwila sporządzenia testamentu, a nie data otwarcia spadku czy zakończenia postępowania spadkowego (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2007 roku, sygn. akt I CSK 3/07,
    Legalis, oraz z dnia23 stycznia 2008 roku, sygn. akt V CSK 378/07,

    Legalis
). Bez konieczności powoływania

    in extensow/w orzeczeń Sądu Najwyższego, wystarczy wskazać, że przyjęcie daty sporządzenia testamentu za miarodajną do oceny stanu spadku pozwala na ukształtowanie udziałów w spadku odpowiadających zamierzonej woli spadkodawcy. Nie ulega wątpliwości, że miedzy datą sporządzenia testamentu, a datą otwarcia spadku bądź datą zakończenia postępowania spadkowego skład majątku spadkodawcy może ulec zasadniczym zmianom – tak ilościowym, jak i jakościowym – a zatem oznaczenie kręgu spadkobierców mogłoby nastąpić wbrew woli spadkodawcy.
Niezależnie od powyższego podkreślić należy, że na zmianę zaskarżonego postanowienia nie pozwalały również okoliczności ustalone przez Sąd Okręgowy.Z niekwestionowanych przez wnioskodawczynię zeznań świadkaB. P.jednoznacznie wynika, że intencjąW. S.w dacie sporządzenia testamentu było to, aby ostatecznie to synM. S.był jego spadkobiercą. Co więcej, przedmiotowy testament został sporządzony w dniu 5 kwietnia 1987 roku i w toku postępowania nic nie wskazywało na to, aby testator w tej dacie miał świadomość bądź przynajmniej liczył na to, że przysługują mu roszczenia związane z wywłaszczoną nieruchomością położoną przyul. (...)wW.. Z podania przedstawionegow toku apelacyjnym przez uczestnika wynika nadto, żeW. S.zgłosił swoje roszczenia Staroście(...)dopiero w styczniu 1998 roku, a zatem ponad 10 latpo dacie sporządzenia testamentu. Z samego faktu, że przed Starostą(...)toczy się – choć obecnie zawieszone - postępowanie administracyjne w tym przedmiocie nie sposób zatem wywieść – wbrew stanowisku skarżącej - że okoliczność ta ma wpływ na krąg spadkobierców poW. S..
Chybione okazały się również zarzuty skarżącej, że testament sporządzony przezW. S.był nieważny. Zgodnie zart. 945 § 1 k.c., testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony: 1) w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, 2) pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści, 3) pod wpływem groźby.
Skarżąca upatrywała nieważności testamentu z dnia 5 kwietnia 1987 roku w tym,że został on sporządzony pod wpływem groźby. I choć istotnie świadekB. P.w trakcie zeznań na rozprawie apelacyjnej w dniu 6 grudnia 2017 roku wskazała, że„on bał się, ale czego trudno mi powiedzieć. Powiedział, że boi się o swoje życie”(k. 151),to niewątpliwie nie było to wystarczające do stwierdzenia, że testament został sporządzonypod wpływem groźby. Wręcz odwrotnie. Należałoby raczej przyjąć, że w realiach sprawy sporządzenie testamentu przezW. S.było wyrazem dobrowolnego uregulowania porządku dziedziczenia na wypadek jego śmierci.
Z uwagi na to, że zaskarżone postanowienie odpowiadało prawu, a apelacja wnioskodawczyni okazała się pozbawiona uzasadnionych podstaw prawnych, to należałoją oddalić, o czym Sąd Okręgowy postanowił jak w sentencji na podstawieart. 385w zw.zart. 13 § 2 k.p.c.
Małgorzata Truskolaska - Żuczek Iwona Wróblewska - Pokora Małgorzata Balcerak – Tkacz