Sąd Apelacyjny w Katowicach
II Wydział Karny
Sygnatura akt: II AKa 483/18
Data wyroku: 2018-11-30 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Piotr Pośpiech, Rafał Doros, Beata Basiura

Sygn. akt: II AKa 483/18

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 30 listopada 2018 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach w II Wydziale Karnym w składzie:

Przewodniczący:

SSA Beata Basiura

Sędziowie:

SSA Piotr Pośpiech (spr.)
SSO del. Rafał Doros

Protokolant:

Bartłomiej Wiench

przy udziale Prokuratora Prokuratury okręgowej w Częstochowie Lidii Boroń
po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2018 r. sprawy
wnioskodawcyJ.J.s.J.iK.ur. (...)wC.

w przedmiocie zadośćuczynienia
na skutek apelacji pełnomocnika wnioskodawcy
od wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie
z dnia 12 lipca 2018 roku, sygn. akt II Ko 81/17

1
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 w ten sposób, że podwyższa zasądzone na rzecz wnioskodawcyJ.J.zadośćuczynienie do kwoty 50 000 (pięćdziesiąt tysięcy) złotych;

2
w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy;

3
kosztami postępowania odwoławczego obciąża Skarb Państwa.

SSO del. Rafał DorosSSA Beata Basiura SSA Piotr Pośpiech
sygn. akt II AKa 483/18

UZASADNIENIE
(sporządzone w trybieart. 457 § 2 k.p.k.na wniosek pełnomocnika wnioskodawcyJ.J.)
Wyrokiem z dnia 12.07.2018 r. (sygn. akt II Ko 81/17) Sąd Okręgowy w Częstochowie, w sprawie w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia za wykonanie decyzji o internowaniu, na podstawieart. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23.02.1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcyJ.J.kwotę 45.000 zł. tytułem zadośćuczynienia za wykonanie decyzji z dnia 14.12.1981 r. wydanej przez Komendanta Wojewódzkiego MO wK., w wyniku której był internowany w okresie od dnia 14.12.1981 r. do dnia 29.04.1982 r. W pozostałym zakresie tj. co do żądania zadośćuczynienia w kwocie 100.000 zł. i odszkodowania w kwocie 97.170,26 zł. wniosek oddalił. Na podstawie art. 13 cyt. ustawy kosztami postępowania w sprawie obciążył Skarb Państwa.
Apelację od powyższego wyroku wniósł pełnomocnik wnioskodawcy, który zaskarżył wyrok wyłącznie w części dot. oddalenia wniosku o zasądzenie zadośćuczynienia w pozostałym zakresie. Skarżący zarzucił:

1
obrazę przepisów postępowania, mogącą mieć wpływ na treść wydanego orzeczenia, a mianowicieart. 7 k.p.k.poprzez dokonanie oceny z naruszeniem zasad prawidłowego rozumowania, polegającą na niedostrzeżeniu przez sąd istotnych okoliczności, mających wpływ na określenie rozmiaru krzywdy tj. próby pacyfikacji więźniów w Ośrodku wZ., negatywnych konsekwencji wynikających z internowania tj. zmian osobowości, spadku zaufania do ludzi,

2
błąd w ustaleniach faktycznych, wynikający z dokonania oceny dowodów w postaci opinii biegłego w sposób dowolny, co doprowadziło do błędu polegającego na uznaniu, iż internowanie nie stanowiło bezpośredniego źródła dolegliwości zdrowotnych wnioskodawcy – epizodu depresyjnego.

Podnosząc te zarzuty pełnomocnik wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcyJ.J.dalszej kwoty 55.000 zł.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja pełnomocnika wnioskodawcy okazała się być częściowo zasadna. Rację bowiem należało przyznać skarżącemu, który zarzucił nieuwzględnienie przez Sąd I instancji wszystkich istotnych okoliczności mających wpływ na określenie rozmiaru krzywd doznanych przezJ.J.co przełożyło się na zasądzenie nieadekwatnie niskiej kwoty tytułem należnego zadośćuczynienia. Niemniej, nie wszystkie zarzuty zasługiwały na uwzględnienie i z tego powodu żądana w środku odwoławczym kwota 100.000 zł. jawiła się jako nazbyt wygórowana. Wobec tego Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok, podwyższając zasądzoną kwotę zadośćuczynienia do 50.000 zł.
W pierwszej kolejności należy podnieść, że uznaniowy charakter kwoty przyznawanego zadośćuczynienia powoduje, iż jego modyfikacja przez sąd odwoławczy może mieć miejsce tylko w wyjątkowych przypadkach, gdy zaskarżone orzeczenie w sposób oczywisty narusza zasady jego ustalania. Taka też sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Analiza zaskarżonego wyroku i jego uzasadnienia pozwala stwierdzić, że Sąd Okręgowy nie dość wnikliwie, mało wszechstronnie i w niepełny sposób ocenił wszystkie istotne okoliczności sprawy. W konsekwencji wnioski wynikające z zebranego materiału dowodowego zawierały istotne braki, gdyż pomijały niektóre aspekty sprawy związane z wykonaniem decyzji o internowaniu wnioskodawcy w okresie od 14.08.1981 r. do dnia 29.04.1982 r., co przełożyło się na nieadekwatną wartość należnego zadośćuczynienia.
Dalsze rozważania należy zacząć od przypomnienia, że wnioskodawca swoje roszczenie wywodził z treściart. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23.02.1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego(Dz.U. z 23.04.1991 r. Nr 34, poz. 149 ze zm.). Przepis ten pozwala osobom, wobec których wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13.12.1981 r. w Polsce stanu wojennego, na dochodzenie m.in. zadośćuczynienia za krzywdę wynikłą z wykonania tej decyzji.
Zgodnie z treściąart. 445 § 1 i 2 k.c.przyznane za doznane krzywdy zadośćuczynienie winno być ”odpowiednie”. Ustalenie, jaka kwota w konkretnych okolicznościach jest odpowiednia, z istoty należy do sfery swobodnego uznania sędziowskiego. Nie oznacza to jednak dowolności, bo przecież z jednej strony zadośćuczynienie nie może mieć charakteru symbolicznego, a z drugiej - winno odzwierciedlać rzeczywiście doznaną krzywdę i służyć jej skompensowaniu. W oparciu zaś o praktykę Sądu Najwyższego i sądów powszechnych stwierdzić trzeba, że owa suma odpowiednia, o jakiej mowa wart. 445 § 1 k.c.winna być ustalona w oparciu o wypracowane dotychczas w orzecznictwie kryteria i wskazówki. Wśród okoliczności, które powinny być brane pod uwagę zgodnie przyjmuje się, że są to: indywidualny stopień natężenia krzywdy, rodzaj i charakter oraz długotrwałość cierpień, ujemne skutki, jakie pozostały na przyszłość, w tym np. skutki zdrowotne, utrata perspektyw, utrata zdolności do pracy czy możliwości realizacji zamierzonych celów życiowych. Ponadto kwota ta musi przedstawiać odczuwalną wartość ekonomiczną, a jednocześnie nie być nadmierną w stosunku do doznanych krzywd. Sąd Apelacyjny zgadza się z tym poglądem, iż do elementów, które należy uwzględnić przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia, należy także przeciętna stopa życiowa społeczeństwa ( post. S.N. z dnia 22.01.2015 r., sygn. akt III KK 252/14, publ. KZS 2015 nr 6, poz. 56), gdyż wysokość zadośćuczynienia, z jednej strony, powinna służyć złagodzeniu doznanej krzywdy, a z drugiej, nie może być źródłem nieuzasadnionego wzbogacenia. Odwołanie się do owej przeciętnej stopy życiowej pozwala w pewien sposób obiektywizować przyznane zadośćuczynienie za krzywdy, które z natury rzeczy u poszczególnych pokrzywdzonych mają w każdym przypadku indywidualny charakter.
W kontekście wywiedzionej apelacji należy ponadto wskazać, że zadośćuczynienie zrównoważyć wszystkie negatywne przeżycia i doświadczenia pokrzywdzonego. Jest swoistego rodzaju sankcją za naruszenie dóbr osobistych, dlatego jego zakres jest wyznaczony regulacjami prawa cywilnego, określającymi katalog dóbr osobistych, w tym naruszenie wolności człowieka, również przy uwzględnieniu jej aspektu wewnętrznego, tj. wolności od obawy i strachu, od użycia przemocy czy zrealizowania groźby, naruszenie możliwości swobodnego dysponowania wartościami osobistymi (wyrok SN z dnia 15.11.1979 r., sygn. II CR 376/79, publ. OSP 1981/2/26). W każdej tego typu sprawie konieczne jest zatem dokładne oszacowania wszystkich krzywd, które wynikają m.in. z czasu trwania izolacji oraz jej warunków, a także na nieodwracalność ich skutków również w sferze zdrowotnej.
W przedmiotowej sprawie wnioskodawca dochodził rekompensaty za krzywdę, którą doznał w związku w wykonaniem wobec niego w okresie od dnia 14.12.1981 r. do dnia 29.04.1982 r. decyzji o internowaniu w związku z wprowadzeniem stanu wojennego. Z tego też powodu rozmiar krzywd wyrządzonychJ.J.determinowały wszystkie okoliczności związane z jego izolacją z tego tytułu.
Mając powyższe na uwadze należało przyznać rację pełnomocnikowi wnioskodawcy, iż Sąd Okręgowy w Częstochowie, zasądzając stosowne zadośćuczynienie, nie wziął pod uwagę wszystkich tych okoliczności, które powinny mieć wpływ na jego wysokość.
W szczególności przyznać należy rację skarżącemu, który wywodził o niedoszacowaniu krzywd z powodu nie uwzględnienia wszystkich aspektów jego pobytu w Ośrodku Odosobnienia dla Osób Internowanych wZ., a także ich późniejszych konsekwencji dla psychiki wnioskodawcy.

J.J.po zatrzymaniu w dniu 13.12.1981 r. został następnie dnia osadzony wZ., gdzie przebywał do dnia 18.03.1982 r., a następnie przewieziony do Ośrodka Odosobnienia dla Internowanych wK.kołoL., skąd ostatecznie w dniu 29.04.1982 r. został zwolniony. Niewątpliwie najbardziej dolegliwy był dla niego ten pierwszy etap izolacji. Ośrodek wZ.mieścił się bowiem w pawilonach Zakładu Karnego, w którym panowały bardzo złe warunki. Osadzeni przebywali w kilkunastoosobowych niedogrzanych i zawilgoconych celach, spali na piętrowych łóżkach, a z łaźni korzystali raz w tygodniu. Generalnie warunki sanitarne urągały podstawowym standardom, a wyżywienie było nad wyraz skromne i wyjątkowo słabej jakości.
Sąd I instancji wziął pod uwagę opisane warunki, które mają wpływ na rozmiar krzywd jakich doznałJ.J., a w konsekwencji na wysokość przyznanego zadośćuczynienia. W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia na str. 7 stwierdził, że uciążliwość wynikająca z internowania była związana generalnie z pozbawieniem go wolności przez okres 4 miesięcy i 2 tygodni, trudnymi warunkami socjalnymi wZ., ograniczeniem kontaktów z rodzina i przyjaciółmi oraz poczuciem niezasłużonej krzywdy. W tym dosyć pobieżnym wyliczeniu zabrakło natomiast jakiejkolwiek wzmianki na temat istotnego zdarzenia, które wywarło duże piętno na wnioskodawcy. Sąd I instancji przy ustalaniu stanu faktycznego (str. 2) wspomniał o podjętej przez oddziały ZOMO próbie pacyfikacji internowanych, którzy sprzeciwili się traktowaniu ich według regulaminu obowiązującego pospolitych przestępców. Pomimo tego, jak wynika to z dalszych rozważań, nie wziął tego istotnego zdarzenia pod uwagę, przy określaniu rozmiary krzywd, które spotkały wnioskodawcę. Z całą pewnością nie mieściło się ono w zwrocie „trudnych warunków socjalnych” przywołanych wyżej. Tymczasem jak wynika to z twierdzeń wnioskodawcy, opisane zajście stanowiło dla niego traumatyczne przeżycie, które wywoływało wówczas u niego obawę o zdrowie, a nawet życie i potęgowało występujący wówczas u niego stres.
Ponadto należy przyznać racje skarżącemu, gdy wskazywał, iż Sąd I instancji pominął część wniosków zawartych w opinii psychiatry, który wskazywał na skutki internowania dla psychiki wnioskodawcy. Bez wątpienia ponad 4 miesięczny pobyt w izolacji odcisnął piętno na jego zdrowiu psychicznym.J.J.po wyjściu na wolność był już innym człowiekiem, stał się nieufnym, wycofany, zamknięty w sobie. Ten fakt został całkowicie pominięty przy ustalaniu rozmiaru krzywd, o czym świadczy treść pisemnego uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Brak jest bowiem w tym zakresie jakichkolwiek ustaleń faktycznych, a w konsekwencji opisane fakty nie zostały wzięte pod uwagę przy określaniu wysokości należnego zadośćuczynienia.
Za nieuprawnione należało z kolei uznać twierdzenia pełnomocnika, iż pobyt w Ośrodku Odosobnienia doprowadził do powstania zaburzenia psychicznego w postaci epizodu depresyjnego, gdyż brak jest w tym zakresie wystarczających dowodów. Co więcej takiemu twierdzeniu wprost przeczy dowód z opinii biegłego psychiatry. Bezspornym jest, że na to schorzenie wnioskodawca zapadł prawie 32 lata po zwolnieniu z internowania. W tym czasie przebywał już od bardzo dawna w Niemczech, gdzie ułożył sobie życie zawodowe i prywatne. Jak prawidłowo ustalono źródłem tej choroby były problemy, jakich wówczas doświadczył. Śmierć i choroby osób bliskich, a także kłopoty w pracy doprowadziły do załamania psychicznego. To one stały się bezpośrednia przyczyną powstania poważnego epizodu depresyjnego, z którym wnioskodawca zmagał się przez długi okres czasu. Niewątpliwie do powstania zaburzenia doprowadziły także wcześniejsze doświadczenia życiowe wnioskodawcy, gdyż epizod depresyjny jest najczęściej wynikiem wielu zdarzeń, w tym także doświadczeń z odległej przeszłości, które kształtują m.in. osobowość człowieka. Niemniej, co jest ewidentne, powstanie epizodu depresyjnego nastąpiło na skutek aktualnych wówczas problemów, które zaistniały w życiuJ.J.. Z powyższego jasno wynika, że internowanie nie było bezpośrednią i wyłączną przyczyną problemów ze zdrowiem psychicznym, chociaż pośrednio wspólnie z innymi czynnikami mógł się przyczynić do jego destabilizacji.
Dla uwzględnienia roszczenia konieczne jest wykazanie i stwierdzenie zaistnienia normalnego związku przyczynowego pomiędzy tymczasowym internowaniem, a szkodą niemajątkową, która powstała na skutek tego zdarzenia. W normalnym zaś związku pozostają tylko te zdarzenia, które współistnieją tylko dzięki sobie, bez potrzeby innych zrządzeń losu czy splotów wydarzeń - bez występowania innych zjawisk, obecności innych osób lub zaistnienia rzeczy. Niezbędnym jest, by powiązania pomiędzy poszczególnymi wydarzeniami były normalne tzn. typowe, oczekiwane w zwykłej kolejności rzeczy, a nie będące rezultatem jakiegoś wyjątkowego zbiegu okoliczności. Brak jest zatem jakichkolwiek podstaw, aby doszukiwać się związku przyczynowego pomiędzy chorobą pokrzywdzonego a internowaniem.
Niemniej przestawione powyżej rozważania prowadzą do wniosku, że Sąd Okręgowy nie oszacował prawidłowo wszystkich krzywd, które doznałJ.J.w związku z jego internowaniem. Z tego też powodu zasądzone w zaskarżonym wyroku zadośćuczynienie nie mogło rekompensować wszystkich cierpień fizycznych i psychicznych. Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny zdecydował o jego podwyższeniu do łącznej kwoty 50.000 zł. Niewątpliwie taka kwota, uwzględniająca całokształt krzywd wynikłych z internowania pokrzywdzonego, nie będzie nadmierna, a jednocześnie będzie stanowiła dla niego realną wartość ekonomiczną.
Mając na uwadze całość powyższych rozważań, opierając się na dyspozycjiart. 437 § 2 k.p.k., Sąd Apelacyjny zaskarżony wyrok zmienił w sposób opisany w pkt 1 wyroku, w pozostałym zakresie utrzymując go w mocy.
O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono zgodnie z przepisemart. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.
SSO del. Rafał DorosSSA Beata Basiura SSA Piotr Pośpiech