Sąd Apelacyjnyw Warszawie
V Wydział Cywilny
Sygnatura akt: V ACa 748/17
Data wyroku: 2018-11-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Marcin Strobel, Ewa Kaniok, Joanna Piwowarun-Kołakowska
Słowa kluczowe: Uznanie czynności za bezskuteczną
Podstawa prawna: art. 1036 kc w zw. z art. 46 k.r.o.

Sygn. akt V ACa 748/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 listopada 2018 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie V Wydział Cywilny w składzie następującym:
Przewodniczący:  SSA Ewa Kaniok (spr.)
Sędziowie:  SA Marcin Strobel
SO del. Joanna Piwowarun - Kołakowska
Protokolant:  Aleksandra Napiórkowska
po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2018 r. r. w Warszawie
na rozprawie
sprawy z powództwaL. S. (1)
przeciwkoW. S.iL. S.
o ustalenie
na skutek apelacji powódki
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie
z dnia 4 października 2016 r., sygn. akt II C 991/14

I
oddala apelację;

II
zasądza odL. S. (1)na rzeczL. S. (2)kwotę 8.100 zł (osiem tysięcy sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Joanna Piwowarun – Kołakowska   Ewa Kaniok    Marcin Strobel

Sygn. akt V ACa 748/17

UZASADNIENIE

L. S. (1)wniosła przeciwkoW. S.o ustalenie nieważności czynności prawnych dokonanych przezL. S. (2)10 sierpnia 2012 r., w formie aktu notarialnego za rep.(...)przed notariuszemJ. G.Kancelaria Notarialna wW.przy ul.(...)w przedmiocie darowania przez pozwanegoL. S. (2)swojemu synowiW. S.w wynoszącym 1/2 części udziale spółdzielcze własnościowe prawo do segmentumieszkalnego nr (...)przyul. (...)wW..
Postanowieniem z dnia 9 października 2015 r. Sąd Okręgowy w Warszawie wezwał do udziału w sprawie w charakterze pozwanegoL. S. (2)(postanowienie k. 116).
L. S. (3)wniósł o oddalenie powództwa, o zawieszenie postępowania do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia postępowania toczącego się przed Sądem Rejonowym dla Warszawy - Mokotowa w Warszawie II Wydział Cywilny o sygn. akt II Ns 737/11 o podział majątku wspólnego, a także o zasądzenie od powódki kosztów postępowania.
Wyrokiem z dnia 4 października 2016 r. Sąd Okręgowy w Warszawiew punkcie pierwszym oddalił powództwo; w punkcie drugim zasądził odL. S. (1)na rzeczL. S. (2)kwotę 7200 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu.
Z ustaleń faktycznych jakie legły u podstaw tego rozstrzygnięcia wynika, że w dniu 18 lutego 1998 r.L. S. (1)iL. S. (2), w czasie trwania małżeństwa, nabyli do majątku wspólnego spółdzielcze własnościowe prawo do segmentu położonego wW.przyul. (...). Dla powyższego prawa nie była założona księga wieczysta.
Dnia 7 listopada 2005 r. małżeństwoL. S. (1)iL. S. (2)zostało rozwiązane przez rozwód.
Wyrokiem z dnia 10 lutego 2009 r. w sprawie o sygn. akt(...)Sędzia Pokoju(...)Rewiru SądowegoO.Rejonu Sądowego(...)Federacji Rosyjskiej w sprawie z powództwaL. S. (2)przeciwkoL. S. (1)o podział majątku z dorobku wspólnego, uznał m.in. w zakresie majątku małżonków położonego w granicach Rzeczypospolitej Polskiej, części w prawie własności do dwupokojowego mieszkania pod adresemW.,ul. (...), domu mieszkalnego pod adresemW.,ul. (...)za równe , tj. po 1/2 części dla każdej ze stron, a także postanowił wyegzekwować odL. S. (2)na rzeczL. S. (1)kwotę 58 889 zł polskich w charakterze kompensacji.
Wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2009 r. Miejski Sąd wO.obwodu(...)pozostawił bez zmian powyższy wyrok.
Postanowieniem z dnia 15 lipca 2009 r. nr(...)Prezydium(...)Sądu Obwodowego pozostawiło bez zaspokojenia zażalenieL. S. (1)o skierowanie sprawy do instancji nadzorującej.
Postanowieniem z dnia 15 lutego 2010 r. Komornik sądowyO.Rejonowego Oddziału Komorników Sądowych Zarządu Federalnej Służby Komorników Sądowych Rosji dla(...)obwoduP.W.S. zakończył postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie prawomocnego wyroku z dnia 10 lutego 2009 r. w sprawie o sygn. akt(...)Sędziego Pokoju(...)Rewiru SądowegoO.Rejonu Sądowego(...)Federacji Rosyjskiej w związku z wyegzekwowaniem odL. S. (2)wynikającej z tytułu wykonawczego należności, ustalając że dłużnikL. S. (2)spłacił w pełnym zakresie dług, biorąc pod uwagę kurs rubla do kursu polskich złotych na moment zapłaty.
Następnie Sąd I instancji ustalił, że postanowieniem z dnia 23 marca 2011 r. w sprawie o sygn. akt VII Co 522/10 Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił wniosekL. S. (1)o stwierdzenie wykonalności wyroku sądu rosyjskiego z dnia 10 lutego 2009 r. na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem Sądu Okręgowego, skoro w skład majątku dorobkowego małżonkówS.wchodziły nieruchomości położone na terenie Polski, to do rozpoznania sprawy o podział majątku dorobkowego właściwy wyłącznie był sąd Polski
Postanowieniem z dnia 22 czerwca 2011 r. w sprawie I ACz 955/11 Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że stwierdził wykonalność na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej wyroku Sądu Grodzkiego(...)okręgu sądowegoO.rejonu sądowego obwodu(...)Federacji RosyjskiejI.A.A. z dnia 10 lutego 2009 r., wydanego w sprawie o sygn. akt(...)z powództwaL. S. (2)przeciwkoL. S. (1)o podział majątku wspólnego, w zakresie w jakim zasądzono odL. S. (2)na rzeczL. S. (1)kwotę 11 275 zł, a w pozostałym zakresie wniosek o stwierdzenie wykonalności tego wyroku oddalił. W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny wskazał, iż wyłączna jurysdykcja sądów polskich w sprawie o podział majątku wspólnego małżonków, w skład którego wchodzi nieruchomość położona na terytorium Rzeczpospolitej odnosi się wyłącznie do owej nieruchomości. W pozostałym zakresie, o ile nie zachodzą inne okoliczności przemawiające za wyłączną jurysdykcją krajową, sprawa może być rozpoznana przez sąd obcy. Sąd Apelacyjny podkreślił, że wyłączna jurysdykcja sądów polskich odnośnie podziału majątku wspólnego dokonanego przez sąd rosyjski, dotyczyła nieruchomości położonych w Polsce i w tym zakresie wniosek o stwierdzenie wykonalności był niezasadny. Również niezasadne było stwierdzenie wykonalności wyroku sądu rosyjskiego w zakresie zasądzonej kwoty 47.610,02 zł, bowiem to rozstrzygnięcie związane było z podziałem wchodzącego w skład majątku wspólnego małżonkówprawa rzeczowegodo nieruchomości położonej w Polsce. W pozostałym zakresie przesłanka wyłącznej jurysdykcji sadów polskich nie stała na przeszkodzie stwierdzeniu wykonalności wyroku sądu rosyjskiego, mianowicie w zakresie zasądzenia kwoty 11.275 zł, tj. połowy zgromadzonych środków pieniężnych.
Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że umową darowizny z dnia 19 czerwca 2012 r. zawartą w formie aktu notarialnego pozwanyL. S. (2)podarował swojemu małoletniemu synowiW. S.udział w wysokości 1/2 części w spółdzielczym własnościowym prawie do segmentumieszkalnego nr (...)przyul. (...)wW., aW. S.udział ten przyjął. W akcie notarialnymL. S. (2)oświadczył, iż spółdzielcze własnościowe prawo do segmentumieszkalnego nr (...)przyul. (...)wW.należy do jego majątku osobistego, zaś udział w spółdzielczym prawie do segmentu mieszkalnego nabył na podstawie aktu notarialnego umowy sprzedaży z dnia 18 lutego 1998 r. oraz w następstwie prawomocnego wyroku w imieniu Federacji Rosyjskiej sędziego pokoju(...)Rewiru SądowegoO.Rejonu Sądowego(...)obwodu Federacji Rosyjskiej z dnia 10 lutego 2009 r. orzekającego podział majątku dorobkowego z mocy, którego prawo to jemu zostało przyznane, a także postanowienia Nr(...)Prezydium(...)Sądu Obwodowego z dnia 15 lipca 2009 r. Nadto oświadczył, iż udział przypadający byłej małżonce został spłacony, co potwierdził Komornik SądowyO.Rejonowego Oddziału Komorników Sądowych Rosji dla obwodu(...)postanowieniem z dnia 15 lutego 2010 r.
Umową darowizny z dnia 10 sierpnia 2012 r. zawartą w formie aktu notarialnegoL. S. (2)podarował swojemu małoletniemu synowiW. S.udział w wysokości 1/2 części w spółdzielczym własnościowym prawie do segmentumieszkalnego nr (...)przyul. (...)wW., aW. S.udział ten przyjął. W akcie notarialnymL. S. (2)oświadczył, iż udział do 1/2 w spółdzielczym własnościowym prawie do segmentumieszkalnego nr (...)przyul. (...)wW.należy do jego majątku osobistego, zaś udział w spółdzielczym prawie do segmentu mieszkalnego nabył na podstawie aktu notarialnego umowy sprzedaży z dnia 18 lutego 1998 r. oraz w następstwie prawomocnego wyroku w imieniu Federacji Rosyjskiej sędziego pokoju(...)Rewiru SądowegoO.Rejonu Sądowego(...)obwodu Federacji Rosyjskiej z dnia 10 lutego 2009 r. orzekającego podział majątku dorobkowego z mocy, którego prawo to jemu zostało przyznane, a także postanowienia Nr(...)Prezydium(...)Sądu Obwodowego z dnia 15 lipca 2009 r. Nadto oświadczył, iż udział przypadający byłej małżonce został spłacony, co potwierdził Komornik SądowyO.Rejonowego Oddziału Komorników Sądowych Rosji dla obwodu(...)postanowieniem z dnia 15 lutego 2010 r., aW. S.przysługuje już w 1/2 spółdzielcze własnościowe prawo do segmentu mieszkalnego.
Postanowieniem z dnia 25 stycznia 2016 r. w sprawie o sygn. akt II Ns 737/11 Sąd Rejonowy dla Warszawy Mokotowa dokonał podziału majątku wspólnegoL. S. (1)iL. S. (2)w ten sposób, że opisane w punkcie 1a spółdzielcze własnościowe prawo do segmentu wW.przyul. (...)przyznałL. S. (1), zaś spółdzielcze własnościowe prawo dolokalu użytkowego nr (...)wW.przyul. (...)wW.i spółdzielcze własnościowe prawo dolokalu mieszkalnego nr (...)wW.przyul. (...)przyznałL. S. (2)oraz zasądził odL. S. (1)na rzeczL. S. (2)kwotę 12 500 zł płatną w terminie 2 miesięcy od daty uprawomocnienia się postanowienia tytułem spłat. W uzasadnieniu Sąd Rejonowy wskazał, iż co prawda darowizna spółdzielczego własnościowego prawa do segmentu mieszkalnego przyul. (...)wW.została dokonana w dniach 19 czerwca 2012 r. i 10 sierpnia 2012 r., jednakże powyższej darowizny nie uwzględnił gdyż została dokonana już po ustaniu małżeństwa. Sąd Rejonowy powołał się w tym zakresie naart. 46 k.r.o.w zw. zart. 1036 k.c.Sąd Rejonowy nadto wskazał, iż na podstawie art. 35 umowy między Rzecząpospolitą Polską, a Federacją Rosyjską o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych z dnia 16 września 1996 r., wyłącznie właściwy jest sąd polski w zakresie nieruchomości położonych w Polsce. Zgodnie zart. 11071k.p.c.do wyłącznej jurysdykcji krajowej należą sprawy oprawa rzeczowena nieruchomości i o posiadanie nieruchomości położonej w Polsce, a w myślart. 11102k.p.c.jurysdykcja krajowa w sprawach rozpoznawanych w postepowaniu nieprocesowym jest wyłączna w zakresie, w którym rozstrzygnięcie dotyczypraw rzeczowychpołożonych na nieruchomości lub posiadania nieruchomości położonych w Polsce.
Powyższe postanowienie zostało zaskarżone przezL. S. (2).
Sąd I instancji wskazał, żeart. 58 § 1 k.c.stanowi, że czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Zgodnie z treściąart. 189 k.c.powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.
W świetle art. 35 umowy między Rzecząpospolitą Polską a Federacją Rosyjską o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych z dnia 16 września 1996 r. (Dz. U. 2002 Nr 83, poz. 750) ratyfikowanej przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 30 stycznia 1997 r. (Dz. U. 2002 Nr 83, poz. 751), do stosunków prawnych dotyczących mienia nieruchomego, właściwe są prawo i organy tej umawiającej się strony, na której terytorium mienie nieruchome jest położone.
W myślart. 11071k.p.c., do wyłącznej jurysdykcji krajowej należą sprawy oprawa rzeczowena nieruchomości i o posiadanie nieruchomości położonej w Rzeczypospolitej Polskiej.
Zgodnie zaś zart. 11102k.p.c.jurysdykcja krajowa w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu nieprocesowym jest wyłączna w zakresie, w którym rozstrzygnięcie dotyczypraw rzeczowychna nieruchomości lub posiadania nieruchomości położonej w Rzeczypospolitej Polskiej.
Sąd Okręgowy przyjął, że Sąd Federacji Rosyjskiej nie był Sądem właściwym do rozpoznania wniosku o podział majątku nieruchomego położonego w Rzeczypospolitej Polskiej.L. S. (2)zawierając ze swoim małoletnim synemW. S.umowy darowizny z dnia 19 czerwca 2012 r. i 10 sierpnia 2012 r. nie był wyłącznym właścicielem darowanej nieruchomości.
Zgodnie z treściąart. 1036 k.c.w związku zart. 46 k.r.o., sankcją, wynikającą ze zbycia udziału w masie majątkowej przez jednego z uprawnionych jest bezskuteczność tej czynności prawnej.
Powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego w szczególności na postanowienie z dnia 30 czerwca 2016 r. w sprawie I CSK 458/15, wyrok SN z dnia 5 października 2000 r., II CKN 750/99, niepubl.; wyrok SN z dnia 18 grudnia 1996 r., I CKN 27/96, OSNC 1997, nr 4, poz. 43; wyrok SN z dnia 30 października 1969 r., CR 430/69, OSNC 1970, nr 9, poz. 152) Sąd Okręgowy stwierdził, że nie zachodzi nieważność bezwzględna czynności prawnej sprzedaży spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego zdziałanej z osobą, której nie przysługiwała własność tego prawa, zatem tak sformułowane powództwo należało oddalić.
O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 98 k.p.c.
Apelację od powyższego wyroku, uzupełnioną pismem z dnia 27 stycznia 2017 r., wniosła powódkazaskarżając go w całości i zarzuciła naruszenie:

1
art. 227 k.p.c.,art. 228 § 2 k.p.c.w zw. zart. 233 k.p.c.poprzez nie dokonanie wszechstronnej oceny materiału dowodowego oraz dowolną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego w tym w szczególności przez przyjęcie przez Sąd jakoby czynność z dnia 10.08.2012 r. sporządzona w formie aktu notarialnego za rep. A Nr(...)przed notariuszemJ. G.Kancelaria Notarialna wW.przy ul.(...)w przedmiocie darowania przezL. S. (2)swojemu synowiW. S.w wynoszącym ½ części udziale spółdzielczego własnościowego prawo do segmentumieszkalnego numer (...)przyul. (...)wW.nie powinna zostać uznana za bezskuteczną, choć dokonana została na rzecz pozwanego bez upoważnienia powódki i bez jej wiedzy, zgody i akceptacji, a także nieprawidłową ocenę dowodów przez uznanie, że prawo powódki tj. prawo własności udziału w nieruchomości któreL. S. (2)bezprawnie darował swojemu synowiW. S.nie powinno korzystać z ochrony prawnej.

2
art. 1036 k.c.w zw. zart. 46 k.r.oprzez ich niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, kiedy nabycie przezW. S.udziału w nieruchomości stanowiącej przedmiot masy majątkowej należącej doL. S. (1)skutkować winno wydaniem orzeczenia stwierdzającego bezskuteczność tej czynności względem powódki, zgodnie z żądaniem pozwu, tj. w wysokości ½ spółdzielczego własnościowego prawo do segmentumieszkalnego numer (...)przyul. (...)wW.,

3
błędne ustalenia faktyczne, które objawiły się nieprawidłowym ustaleniem przez Sąd, że roszczenie powódkiL. S. (1)nie powinno zostać uwzględnione, choć winno skutkować orzeczeniem zgodnym z żądaniem pozwu i uznaniem czynności darowizny udziału należącego do powódki za nieważną.

W konkluzji skarżąca wniosła o zmianę wyroku przez uwzględnienie powództwa w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Sądowi Okręgowemu.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
apelacja nie jest zasadna i podlega oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c.
Ustalenia faktyczne poczynione przez sąd I instancji są prawidłowe i Sąd Apelacyjny przyjmuje je za własne. Zarzut naruszeniaart. 233 par. 1 k.p.c.nie jest trafny. Zarzucając sądowi I instancji poczynienie błędnych ustaleń faktycznych powódka w istocie nie kwestionuje faktów ustalonych przez sąd ale ich ocenę prawną.
Zgodnie zart. 321 k.p.c.sąd jest związany żądaniem pozwu, nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie.
Powódka nie domagała się ustalenia przez sąd, że czynność prawna w postaci darowizny przezL. S. (2)na rzeczW. S.udziału wynoszącego 1/2 część spółdzielczego własnościowego prawa do segmentumieszkalnego nr (...)przyul. (...)wW.dokonana w formie aktu notarialnego 10 sierpnia 2012 r., jest w stosunku do niej bezskuteczna ale stwierdzenia nieważności w/w czynności.
Rację ma Sąd Okręgowy, że nie zachodzi nieważność bezwzględna czynności prawnej sprzedaży udziału we własnościowym spółdzielczym prawie do lokalu mieszkalnego zdziałanej z osobą, której nie przysługiwała własność tego prawa.
Brak po stronie sprzedawcy przymiotu właściciela jest wadą prawną w rozumieniuart. 556 k.c., istnienie zaś wady rzeczy, nawet zatajonych podstępnie, nie powoduje nieważności umowy z mocyart. 58 k.c.Skoro instytucja rękojmi za wadę prawną została wkodeksie cywilnymunormowana odrębnie, to skutki zawarcia umowy sprzedaży rzeczy wadliwej należy oceniać według przepisów o rękojmi, bez potrzeby sięgania do ogólnych przepisów o nieważności umowy.
L. S. (2)zawierając ze swoim małoletnim synem umowy darowizny z 19.06.2012r. i z 10.08.2012r. nie był wyłącznym właścicielem spółdzielczego własnościowego prawa do segmentumieszkalnego nr (...)przyul. (...)wW..
Sąd Apelacyjny podziela pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z 30.06.2016r. w sprawie ICSK 458/15, iż do majątku wspólnego małżonków po ustaniu wspólności ustawowej ma odpowiednie zastosowanieart. 1036 k.c.
Darowanie przezL. S. (2)udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do segmentumieszkalnego nr (...)przyul. (...)wW., zarówno należącego do niego jak i udziału należącego do powódki, jest w stosunku do powódki bezskuteczne z mocy samego prawa, co oznacza, że sąd dokonujący podziału majątku wspólnego małżonków traktuje spółdzielcze własnościowe prawo do segmentumieszkalnego nr (...)przyul. (...)wW.tak jakby udział w nim nie został darowany. Konstrukcja bezskuteczności względnej czynności prawnej polega na tym, że chroni ona osobę, której zaspokojenie słusznych roszczeń zostało wyłączone przez dokonanie czynności prawnej z osobą nie będącą właścicielem rzeczy.
Przepisart. 1036 k.c.w zw. zart. 46 k.r.o.wyklucza zastosowanieart. 59 k.c.do rozporządzenia przedmiotem wchodzącym w skład majątku wspólnego bez zgody drugiego małżonka. Rozporządzenie takie, w zakresie naruszającym uprawnienia drugiego małżonka przysługujące mu na podstawie przepisów o podziale majątku wspólnego, jest bezskuteczne z mocy samego prawa. Tymczasem przepisart. 59 k.c.uzależnia bezskuteczność od orzeczenia sądu, które ma charakter prawo-kształtujący. Nie jest możliwe wydanie takiego orzeczenia, skoro już z mocy samego prawa czynność jest bezskuteczna. Dopuszczalne byłoby co najwyżej wydanie orzeczenia ustalającego, że dana czynność jest bezskuteczna.
Powódka w pozwie nie domagała się ustalenia bezskuteczności czynności prawnej, zatem nie może domagać się takiego ustalenia w postępowaniu apelacyjnym, gdyż zgodnie zart. 383 k.p.c.w postępowaniu apelacyjnym nie można rozszerzyć żądania pozwu ani występować z nowymi roszczeniami.
Skoro w pozwie żądanie sformułowano jako „ustalenie nieważności”, to tylko o takim żądaniu władny był rozstrzygnąć sąd I instancji. Zarzut naruszenia przez ten sądart. 1036 k.c.w zw. zart. 46 k.r.o.jest w związku z tym chybiony.
Jak wynika z nieprawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy Mokotowa w Warszawie w sprawie II Ns 737/11 ( k.206- 212), dokonując podziału majątku wspólnegoL. S. (1)iL. S. (2)Sąd Rejonowy uwzględnił bezskuteczność darowizny przezL. S. (2)udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do segmentumieszkalnego nr (...)przyul. (...)wW., zatem powódka nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenia bezskuteczności tej czynności pranej w trybieart. 189 k.p.c.
Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny oddalił apelację na podstawieart. 385 k.p.c.O kosztach procesu za II instancję rozstrzygnął zgodnie z wynikiem sporu na podstawie ar. 98par. 1 i 3 k.p.c.
Joanna Piwowarun –Kołakowska Ewa Kaniok Marcin Strobel