Sąd Rejonowy w Mogilnie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 115/15
Data wyroku: 2018-10-18 00:00:00
Typ orzeczenia: REGULATION, SENTENCE, REASON
Sędziowie: Karolina Pawlik
Podstawa prawna: 991 kc

Sygn. akt I C 115/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 18 października 2018 roku
Sąd Rejonowy w Mogilnie I Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodnicząca: SSR Karolina Pawlik
Protokolant: Paulina Małecka
Po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 października 2018 roku wM.
sprawy z powództwaM. S. (1)iD. K.
przeciwkoJ. K.
o zapłatę

1
Zasądza od pozwanej na rzecz każdego z powodów, tj.M. S. (1)iD. K.kwoty po 14.178,25 złotych (czternaście tysięcy sto siedemdziesiąt osiem złotych 25/100) dla każdego z nich, z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 20 listopada 2014 roku do dnia 31 grudnia 2015 roku i z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 1 stycznia 2016 roku do dnia zapłaty.

2
Oddala powództwa w pozostałej części.

3
Zasądza od pozwanej na rzecz powodaM. S. (1)kwotę 1.142,28 złotych (jeden tysiąc sto czterdzieści dwa złote 28/100) i na rzecz powódkiD. K.kwotę 1.969,33 złotych (jeden tysiąc dziewięćset sześćdziesiąt dziewięć złotych 33/100 ) z tytułu zwrotu kosztów procesu.

4
Przyznaje adwokatowiA. W.Kancelaria Adwokacka wM.kwotę 2.852,00 złote (dwa tysiące osiemset pięćdziesiąt dwa złote 00/100) wraz z podatkiem Vat tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną pozwanej z urzędu.

5
Odstępuje od obciążenia stron postępowania kosztami sądowymi, w części w której nie zostały one uiszczone przez strony.

Sygn. akt I C 115/15

UZASADNIENIE
PowodowieM. S. (1)iD. K., reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika, wnieśli pozew przeciwkoJ. K.o zapłatę zachowku poP. K., domagając się zasądzenia kwot po 30.000,00 zł dla każdego z nich z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 20 listopada 2014 roku do dnia zapłaty i kosztami postępowania. W uzasadnieniu pozwu powodowie podali, że pozwana na podstawie testamentu nabyła w całości spadekP. K.(matce stron) a gdyby zmarła testamentu nie pozostawiła, do spadku z ustawy powołani byliby powodowie oraz pozwana a takżeM. S. (2), każdy z nich w 1/4 części. Powodowie wskazali, że w skład masy spadkowej wchodzi udział wynoszący 13/32 we własności nieruchomości rolnych położonych w Młynach gminaS., zapisanych wksięgach wieczystych (...)o łącznej wartości 75.000,00 zł. Powodowie wskazali, że do wyliczenia należnego im zachowku należy doliczyć ruchomości pozostawione przez spadkodawczynię, które powodowie wycenili na kwotę 25.000,00 zł. Ponadto powodowie wskazali, że spadkodawczyni w dniu 27 kwietnia 2004 roku dokonała darowizny na rzecz córki i siostry stron-M. S. (2)oraz jej mężaS. S. (1)(do majątku objętego małżeńską wspólnością ustawową), której przedmiotem były nieruchomości o łącznej wartości 270.000,00 zł. Dalej powodowie podali, że doliczeniu do spadku winna podlegać kwota 10.000,00 zł, która stanowi oszczędności pozostawione przez spadkodawczynię na rachunkach bankowych, które to środki zostały po śmierci matki wypłacone przezM. S. (2).
Wyliczając wartość zachowku powodowie podali, że zaliczeniu podlegać będzie połowa wartości składników majątkowych otrzymanych przezM. S. (2)w drodze darowizny i połowa pobranych przez nią oszczędności pozostawionych przez spadkodawczynię, tj. kwota 140.000,00 zł, wartość udziału w nieruchomościach odziedziczonych przez pozwaną, tj. kwota 75.000,00 zł oraz wartość ruchomości, jakie pozostawiła spadkodawczyni tj. kwota 25.000,00 zł, co łącznie stanowi kwotę 240.000,00 zł. Powodowie wskazali, iż należny im zachowek wynosi więc kwoty po 30.000,00 zł, tj. połowę tego co byliby dziedziczyli z ustawy a więc: 240.000,00 zł x 1/4 :2. Powodowie wskazali, że próby polubownego zakończenia sprawy okazały się bezskuteczne.
PozwanaJ. K., reprezentowana w dalszej części procesu przez profesjonalnego pełnomocnika, w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa w całości. Pozwana wskazała, że gdyby matka stron nie pozostawiła testamentu i doszłoby do dziedziczenia ustawowego, to i tak tylko pozwana odziedziczyłaby gospodarstwo rolne matki, gdyż tylko ona posiada uprawnienia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Pozwana zaprzeczyła temu, by po zmarłej pozostały ruchomości o łącznej wartości 25.000,00 zł, dalej wskazała, że przy obliczaniu zachowku nie należy doliczać wartości darowizn dokonanych przezP. K.na rzeczM. S. (2), gdyż obdarowani ustanowili na rzeczP. K.bezpłatną dożywotnią służebność osobistą, której wartość zostaje odjęta od wartości nieruchomości. Pozwana sprzeciwiła się również żądaniu powodów doliczenia do spadku kwoty 10.000,00 zł tytułem oszczędności zmarłej wskazując, że środki te pobrałaM. S. (2)i przeznaczyła w całości na pokrycie kosztów pogrzebu matki. Pozwana obszernie uzasadniając swoje stanowisko wskazała również, że powództwo winno zostać oddalone również z uwagi na treśćart. 5 kc, bowiem żądanie powodów stanowi w jej ocenie nadużycie prawa. W szczególności pozwana podała, że dom mieszkalny, w którym zmarła zamieszkiwała a który został podarowany małżonkomS., w 2011 roku uległ pożarowi i ogromnemu zniszczeniu, po tym zdarzeniu matka stron zamieszkała u pozwanej a małżonkowieS.podarowali tę nieruchomość pozwanej, która następnie zajęła się odbudową spalonego domu. Pozwana wskazała, że na odbudowę domu matki częściowo zaciągnęła kredyt a w maju 2013 roku matka pozwanej z powrotem zamieszkała w odbudowanym domu. Pozwana powołała się również na swoją trudną sytuację materialną i wskazała, że nie stać jej na zapłatę zachowku w jakiejkolwiek części.
W toku postępowania strony podtrzymały swoje dotychczasowe stanowisko.
Sąd ustalił, co następuje:
Matka stron postępowaniaP. K.zmarła w dniu 6 lipca 2014 roku w miejscowościW., spadek po niej na podstawie testamentu notarialnego z dnia 31 stycznia 2013 roku nabyła wprost pozwanaJ. K.. Do kręgu spadkobierców ustawowych zmarłejP. K., która umierając była wdową, należą jej dzieci: powodowieM. S. (1)iD. K., pozwanaJ. K.oraz siostra stronM. S. (3), każdy z nich w ¼ części.
Dowód: akt poświadczenia dziedziczenia z protokołem dziedziczenia k. 11-16;
odpisy skróconych aktów urodzenia k. 17-18.
W skład spadku poP. K.wchodzi udział wynoszący 13/32 we własności następujących nieruchomości:
- zabudowanej nieruchomości rolnej położonej w Młynach gminaS.,działka nr (...)o powierzchni 4,14 ha, zapisanej wksiędze wieczystej (...)prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Mogilnie o aktualnej wartości 202.600,00 zł;
- nieruchomości rolnej położonej w Młynach gminaS.,działka nr (...)o powierzchni 1,28 ha, zapisanej wksiędze wieczystej (...)prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Mogilnie o aktualnej wartości 64.800,00 zł;
Dowód: wydruki z ksiąg wieczystych k. 21-26;
opinia biegłej z dziedziny szacowania nieruchomościM. P.i jej zeznania k. 401-458.
Ponadto w skład spadku poP. K.wchodziły następujące ruchomości, będące w posiadaniu pozwanej:
- ciągnik rolniczyU.(...)nr rej. (...), który pozwana po śmierci matki sprzedała za kwotę 4.000,00 zł;
- maszyny rolnicze w postaci pługów oraz stare rowery o łącznej wartości 350,00 zł;
- śrutownik o wartości 110,00 zł;
- wiertarka o wartości 35,00 zł;
- złota biżuteria o wartości 300,00 zł.
Dowód: pismo Starostwa Powiatowego wM.k. 59;
umowa kupna- sprzedaży ciągnika k. 279;
zeznania świadków:M. M.,M. S. (2),J. T.,R. K.,S. S. (1),P. N.,M. K.,H. S.,J. P.,K. K. (1),L. S.,S. K.,
zeznania stron postępowania.
P. K.w dacie śmierci posiadała oszczędności zgromadzone na rachunkach bankowych, tj. kwotę 2.748,13 zł w Banku Spółdzielczym wS.i kwotę 7.314,24 złbanku (...) SA. Rachunki bankowe po śmierciP. K.zostały zlikwidowane a środki wypłaciłaM. S. (2), którąP. K.upoważniła do ich wypłaty i przeznaczyła w całości na zakup nagrobka i pokrycie kosztów pogrzebu.
Dowód: pismo BS wS.k. 60-61;
pismo(...) SAk. 69, 71;
zeznania świadków:M. S. (2),R. K.,S. S. (1);
zeznania stron postępowania.
SpadkodawczyniP. K.w dniu 27 kwietnia 2004 roku dokonała darowizny na rzecz córkiM. S. (2)i jej mężaS. S. (1), do majątku objętego małżeńską wspólnością ustawową, której przedmiotem była: nieruchomość rolna o powierzchni 1,57 ha,działka nr (...), zapisana wksiędze wieczystej (...)o aktualnej wartości 92.700,00 zł oraz zabudowana domem mieszkalnym nieruchomość rolna o powierzchni 0,47 ha,działka nr (...), zapisana wksiędze wieczystej (...). Z uwagi na fakt, iż spadkodawczyni zamieszkiwała w powyższej nieruchomości zapisanej wksiędze wieczystej (...), obdarowani ustanowili na jej rzecz bezpłatną dożywotnią służebność osobistą polegającą m.in. na prawie do zamieszkiwania i korzystania z tej nieruchomości. Aktualna wartość tej nieruchomości wynosi 73.900,00 zł bez uwzględnienia służebności a przy jej uwzględnieniu wartość ta wynosi 0,00 zł.
W lutym 2011 roku dom posadowiony na działce zapisanej wksiędze wieczystej (...)uległ pożarowi a w konsekwencji znacznemu zniszczeniu.P. K.zamieszkała wówczas u pozwanej. MałżonkowieS.po pożarze dokonali darowizny tej nieruchomości na rzecz pozwanej i jej męża, którzy przy pomocy małżonkówS.podjęli się odbudowy spalonego domu. W 2013 rokuP. K.wraz z pozwaną i jej rodziną zamieszkali w odbudowanym domu.
Dowód: akt notarialny- umowa darowizny k. 19-20, 203-204;
wydruki z ksiąg wieczystych k. 205-214;
artykuł prasowy k. 217-220;
dokumenty zakupu k. 221-223, 234-270, 272-277, 278, 281-283;
decyzja w przedmiocie przyznania odszkodowania k. 395;
zeznania świadków:M. S. (2),R. K.,S. S. (1),P. N.,M. K.,H. S.,J. P.,K. K. (1),L. S.,S. K.,
zeznania stron postępowania;
opinia biegłej z dziedziny szacowania nieruchomościM. P.i jej zeznania k. 401-458.
Powodowie pismem z dnia 12 listopada 2014 roku wezwali pozwaną do zapłaty w terminie 7 dni zachowku należnego im po zmarłej matce, odpowiednio w kwotach po 50.000,00 zł wskazując, iż zapłata winna zostać dokonana solidarnie zM. S. (2). Wezwanie o tej samej treści powodowie wystosowali doM. S. (2). Pozwana odmówiła zapłaty.
Dowód: wezwanie do zapłaty k. 27-32.
Sąd zważył, co następuje:
Powyższy stan faktyczny został ustalony w oparciu o wymienione wyżej dowody z dokumentów, zeznań świadków oraz stron postępowania a także opinii biegłej.
W ocenie Sądu dowody z dokumentów są całkowicie wiarygodne, brak jest podstaw do przypuszczenia, że ich treść jest sprzeczna z rzeczywistym stanem prawnym. Dowodów tych żadna ze stron skutecznie nie zakwestionowała.
Zeznania świadków oraz stron postępowania Sąd w kwestiach kluczowych dla rozstrzygnięcia sprawy ocenił jako wiarygodne, wzajemnie się potwierdzające i uzupełniające oraz znajdujące potwierdzenie w przeprowadzonych w sprawie dowodach z dokumentów. Pojawiające się pewne nieścisłości w zeznaniach nie wpłynęły ujemnie na ich ocenę, bowiem wynikały albo z niepełnej wiedzy świadków o danych okolicznościach, upływu czasu albo z faktu, iż o pewnych zdarzeniach świadkowie wiedzę uzyskiwali od stron postępowania. Ponadto różnice w zeznaniach świadków i stron dotyczyły okoliczności, które nie miały przesądzającego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.
Za w pełni wiarygodny Sąd uznał dowód w postaci opinii biegłej sądowej z dziedziny szacowania nieruchomościM. P.. Dowód ten cechowała rzeczowość i obiektywizm, biegła udzieliła odpowiedzi na postawione przez Sąd pytania, na które zgodnie z zakresem posiadanych wiadomości specjalnych i udostępnionym materiałem dowodowym mogła i powinna udzielić odpowiedzi. Opinia biegłej nie została skutecznie zakwestionowana przez strony, bowiem biegła na rozprawie wyjaśniła wątpliwości stron do opinii a po wyjaśnieniach biegłej strony opinii nie kwestionowały.
W niniejszej sprawie okolicznością bezsporną jest to, że pozwana na podstawie testamentu notarialnego w całości nabyła spadek po swojej matceP. K.. Bezsporne jest to, że gdyby zmarła testamentu nie pozostawiła, to spadek po niej na podstawie ustawy w oparciu oart. 931 § 1 kcnabyłaby pozwana, powodowie oraz siostra stronM. S. (2)- każdy z nich w 1/4 części.
Nie było sporu pomiędzy stronami co do tego, że w skład spadku poP. K.wchodzi udział wynoszący 13/32 we własności nieruchomości zapisanych wksięgach wieczystych (...). Łączna wartość powyższych nieruchomości stanowi kwotę 267.400,00 zł a wartość udziału wynoszącego 13/32- 108.631,00 zł. Sąd podkreśla w tym miejscu, że strony nie kwestionowały wyceny nieruchomości dokonanej przez biegłą.
Sąd wskazuje, że pozwana kwestionowała żądania powodów zarówno co do zasady a także co do wysokości.
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadzała się więc do ustalenia wszystkich składników majątku spadkowego, ich wartości, ustalenia, czy do obliczenia wartości zachowku należy brać pod uwagę darowiznę, jaką zmarła uczyniła na rzeczM. S. (2)i jej męża oraz oszczędności zgromadzone na rachunkach bankowych zmarłej oraz tego, czy obliczony zachowek winien zostać obniżony w oparciu oart. 5 kc.
W myślart. 991 § 1 kczstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni- dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). W świetle treści powyższego przepisu powodom należy się zachowek po zmarłej w wysokości połowy tego, co byłby dziedziczyli z ustawy.
Zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwolił ustalić Sądowi, żeP. K.oprócz udziału w nieruchomościach, po swojej śmierci pozostawiła ruchomości wymienione w stanie faktycznym sprawy o łącznej wartości 4.795,00 zł. Sąd przyjął składniki majątku ruchomego i ich wartości według stanowiska pozwanej wskazanego w jej zeznaniach oraz piśmie procesowym z dnia 27 sierpnia 2018 roku (k. 503-504). Sąd wskazuje, że powodowie wskazywali w pozwie szerszy katalog ruchomości, jakie zmarła pozostawiła, jednakże przesłuchani w sprawie świadkowie wskazywali, że większość ruchomości zmarłej uległa spaleniu w pożarze jej domu a to, co pozostało w istocie przedstawiało wartość znikomą. Należy wskazać, że to na powodach w myślart. 6 kcspoczywał ciężar wykazania zarówno składników majątku ruchomego zmarłej i ich wartości, jednakże powodowie inicjatywy tej w zasadzie nie podjęli a Sąd oparł swoje ustalenia o wiarygodne zeznania pozwanej oraz korelującą z nimi treść wymienionego wyżej pisma.
Obliczając substrat zachowku Sąd przyjął, że wartość aktywów spadkowych wynosi 113.426,00 zł, tj. suma wartości ruchomości 4.795,00 zł i wartości udziału w nieruchomościach 108.631,00 zł.
Sąd nie podzielił stanowiska powodów, którzy domagali się, by do obliczenia substratu zachowku przyjąć również wartość oszczędności, jakie zmarła pozostawiła oraz wartość darowizn dokonanych przez zmarłą na rzeczM. S. (2).
Nie ma wątpliwości, żeM. S. (2)po śmierciP. K.zlikwidowała jej rachunki bankowe i pobrała oszczędności na nich zgromadzone. Sąd dał wiarę temu, że środki te zostały w całości przeznaczone na pokrycie kosztów pogrzebuP. K.oraz zakup nagrobka. Okoliczność ta wynika z zeznańM. S. (2)i jej męża, ponadto potwierdziła ją pozwana w swoich zeznaniach a powodowie jej nie kwestionowali. Nie ma więc żadnych podstaw do tego, by do obliczania substratu zachowku doliczać jakąkolwiek część oszczędności pozostawionych przez zmarłą.
Nie ma również podstaw na gruncieart. 993 kci994 kcby do obliczenia zachowku przyjmować wartość darowizn uczynionych przezP. K.w 2004 roku na rzeczM. S. (2). Należy wskazać, że pozwana nie była stroną umowy darowizny z 27 kwietnia 2004 roku. Nie ma wątpliwości, że obdarowani na zabudowanej nieruchomości ustanowili bezpłatną służebność osobistą na rzeczP. K.o treści szczegółowo wskazanej w akcie notarialnym- umowie darowizny z 27 kwietnia 2004 roku. Wartość nieruchomości została więc pomniejszona w znacznym stopniu o wartość służebności. Bez wątpieniaP. K.korzystała z tej służebności aż do momentu pożaru, w wyniku którego praktycznie całkowitemu zniszczeniu uległ dom, w którym zamieszkiwała. Od tego momentu matka stron zamieszkała u pozwanej. W ocenie Sądu nie ma żadnego znaczenia fakt, że małżonkowieS.po pożarze podarowali nieruchomość zapisaną wksiędze wieczystej (...)na rzecz pozwanej i jej męża. Należy mieć na uwadze to, że małżonkowieK.przy pomocy małżonkówS.odbudowali spalony dom, ponieśli z tego tytułu spore nakłady finansowe aP. K.zamieszkała w nim z powrotem w 2013 roku i mieszkała tam do swojej śmierci. Domaganie się doliczenia połowy wartości darowizny dokonanej przezP. K.na rzecz siostry stron nie znajduje uzasadnienia w przepisach prawnych regulujących zachowek a ponadto z uwagi na okoliczności sprawy stoi w sprzeczności zart. 5 kc.
Stąd też substrat zachowku stanowi kwotę 113.426,00 zł i od powyższej kwoty Sąd obliczył pełną wartość zachowku, stosownie do treściart. 931 § 1 kciart. 991 § 1 kc.I tak zachowek należny powodom wynosi: 113.426,00 zł x 1/4 (tyle byliby dziedziczyli z ustawy) x ½ (zart. 991 § 1 kc)= 14.178,25 zł dla każdego z powodów.
Sąd nie przychylił się do stanowiska pozwanej dotyczącego zasadności dalszego obniżenia tak obliczonego zachowku należnego powodom w oparciu oart. 5 kc.Trudna sytuacja materialna, na którą powoływała się pozwana oraz choroby jej dzieci nie stanowią podstawy do obniżenia zachowku w niniejszej sprawie i nie może w żadnej mierze obciążać powodów. Powodowie wystosowali do pozwanej wezwanie do zapłaty zachowku w listopadzie 2014 roku. Przynajmniej od tego momentu pozwana winna mieć świadomość tego, że co do zasady ciążyć będzie na niej obowiązek zapłaty zachowku, winna więc liczyć się z koniecznością zgromadzenia na ten cel odpowiednich środków. Pozwana prowadzi gospodarstwo rolne, dodatkowo odziedziczyła udział w nieruchomościach rolnych. Nie ma wątpliwości co do tego, że nieruchomości rolne stanowią źródło dochodu, z którego pozwana miała i ma możliwość zgromadzenia środków na zapłatę zachowku.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie powołanych wyżej przepisów zasądził od pozwanej na rzecz każdego z powodów kwotę po 14.178,25 zł w każdym przypadku z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 20 listopada 2014 roku (upływu terminu określonego w wezwaniu do zapłaty) do dnia 31 grudnia 2015 roku i z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 1 stycznia 2016 roku do dnia zapłaty.
W pozostałej części Sąd oddalił powództwo jako bezzasadne.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawieart. 100 kpc, stosując zasadę stosunkowego rozdzielenia kosztów. Powodowie wygrali proces w 47,26 % każdy natomiast pozwana w 52,74 %. PowódM. S. (1)w związku z procesem poniósł wydatki w kwocie 2.417,00 zł tytułem kosztów zastępstwa pełnomocnika wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictwa. PowódkaD. K.poniosła wydatki następujące: 750,00 zł tytułem opłaty sądowej, 1.000,00 zł tytułem zaliczki na pokrycie kosztów biegłego oraz 2.417,00 zł tytułem wynagrodzenia pełnomocnika, łącznie 4.167,00 zł. 47,26 % z kwot 2.417,00 zł i 4.167,00 zł stanowi odpowiednio kwoty 1.142,28 zł i 1.969,33 zł. Natomiast pozwana w związku z procesem- z uwagi na fakt, iż reprezentowana była przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu- nie poniosła żadnych wydatków. Sąd zasądził więc tytułem zwrotu kosztów procesu od pozwanej na rzecz powodaM. S. (1)kwotę 1.142,28 zł a na rzecz powódkiD. K.kwotę 1.969,33 zł. Sąd wskazuje, że ustalając wynagrodzenie pełnomocników stron brał pod uwagę treść rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokatów. Na podstawie powyższego rozporządzenia Sąd przyznał wynagrodzenie adwokatowiA. W.Kancelaria Adwokacka wM.za pomoc prawną świadczoną pozwanej z urzędu.
Sąd odstąpił od obciążenia stron postępowania kosztami sądowymi, w części w której nie zostały one uiszczone przez strony, uwzględniając aktualną trudną sytuację materialną każdej ze stron.
SSR Karolina Pawlik

ZARZĄDZENIE

1
Odpis wyroku wraz z uzasadnieniem doręczyć:

- pełnomocnikowi pozwanej;
- pełnomocnikowi powodów.

2
Z apelacją lub za 14 dni.

M., 16.11.2018r.
SSRK. P.