Sąd Apelacyjnyw Białymstoku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 772/17
Data wyroku: 2018-01-31 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Bogusław Dobrowolski, Irena Ejsmont-Wiszowata, Krzysztof Chojnowski
Słowa kluczowe: Zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli
Podstawa prawna: art. 888 i n. k.c.

Sygn. akt I ACa 772/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 31 stycznia 2018 r.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący

:

SSA Irena Ejsmont - Wiszowata (spr.)

Sędziowie

:

SA Krzysztof Chojnowski
SA Bogusław Dobrowolski

Protokolant

:

Małgorzata Sakowicz - Pasko

po rozpoznaniu w dniu 31 stycznia 2018 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaD. S. (1)
przeciwkoD. S. (2)
o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku
z dnia 11 lipca 2017 r. sygn. akt I C 394/17

I

zmienia zaskarżony wyrok w punkcie II o tyle, że zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 5.417 zł;

II

oddala apelację w pozostałej części;

III

zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 4.050 zł tytułem zwrotu części kosztów instancji odwoławczej;

IV
nakazuje wypłacić ze SkarbuP.- Sądu Okręgowego w Białymstoku na rzecz adw.B. W.kwotę 5.400 zł wraz z należnym podatkiem VAT tytułem wynagrodzenia za świadczoną powódce z urzędu pomoc prawną w II instancji.

(...)

Sygn. akt I ACa 772/17

UZASADNIENIE
PowódkaD. S. (1)wniosła o zobowiązanie pozwanegoD. S. (2)do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na powódkę zabudowanej nieruchomości rolnej położonej w obrębieL., Gm.S.oznaczonej w rejestrze gruntów numerami:(...)i(...)o łącznej pow. 5,92 ha w związku z odwołaniem darowizny dokonanej aktem notarialnym – umową o nieodpłatny dział spadku – nieodpłatnego zniesienia współwłasności nieruchomości z dnia 19 grudnia 2008 r. Wnosiła też o ustalenie, że jej udział w gospodarstwie rolnym opisanym w w/w akcie notarialnym wynosił 5/8 części oraz zasądzenie na rzecz jej pełnomocnika kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
PozwanyD. S. (2)wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu.
Wyrokiem z dnia 11 lipca 2017 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku oddalił powództwo (pkt. I); zasądził od powódki na rzecz pozwanego kwotę 10.817 zł tytułem
zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt. II) i przyznał na rzecz adwokataB. W.ustanowionego na rzecz powódki z urzędu wynagrodzenie w kwocie 7.200 zł wraz z należnym podatkiem VAT, które wypłacił ze Skarbu Państwa-Sądu Okręgowego w Białymstoku (pkt. III).
Powyższy wyrok został wydany po ustaleniu przez Sąd Okręgowy następującego stanu faktycznego oraz po dokonaniu następującej oceny prawnej:
Dnia 19 grudnia 2008 r.D. S. (1)zawarła zD. S. (2),D. S. (3),J. S.orazW. G.umowę w formie aktu notarialnego o nieodpłatny dział spadku – nieodpłatnego zniesienia współwłasności nieruchomości, na skutek której pozwany uzyskał własność udziałów w wysokości 4/32działek o numerach (...)bez spłat i dopłat na rzecz powódki. W tym samym akcie ustanowiono nieodpłatną służebność dożywotniego mieszkania na rzecz powódki nadziałce o numerze (...).
Dnia 29 stycznia 2009 r. na prośbę pozwanego powódka zrzekła się aktem notarialnym dożywotniej służebności osobistej, gdyż w przeciwnym razie pozwany nie uzyskałby kredytu hipotecznego. Za kredyt ten (w wysokości 100.000 zł) sfinansował kompleksowy remont nieruchomości zajmowanej przez powódkę.
W chwili zawierania umowy stosunki między stronami układały się poprawnie. Konflikt pojawił się dopiero w 2016 r. po powrocie zW.do krajuD. I.(córki powódki i siostry pozwanego), a z czasem nasilił się i przybrał na intensywności.
Pismem z dnia 4 stycznia 2017 r. powódka odwołała darowiznę ze względu na rażącą niewdzięczność pozwanego, a ten w tym samym dniu skierował do niej wypowiedzenie umowy użyczenia z żądaniem wydania nieruchomości, domagając się opróżnienia lokalu do dnia 28 lutego 2017 r.
W dniach 25 czerwca i 20 sierpnia 2016 r. doszło do dwóch interwencji policji, pierwsza była z inicjatywy powódki, która zarzucała synowi wszczęcie awantury, a druga z inicjatywy pozwanego, który zgłosił, że niechciana osoba nie chce opuścić mieszkania. Wówczas doszło do kłótni w trakcie, której wywiązała się szarpanina między powódką,D. S. (3), pozwanym i jego żonąK. S..
Jak już wspomniano, zarzewiem konfliktu był przyjazd zW.i pobyt siostry pozwanegoD. I., która odmawiała podjęcia pracy w celu samodzielnego utrzymania się i dołożenia się do spłaty kredytu, a ponadto sprowadziła do domu zajmowanego przez powódkę a należącego do pozwanego, swojego partnera. Pozwany nie wyrażał zgody, aby siostra zamieszkiwała w jego domu nie partycypując w kosztach i wielokrotnie dochodziło na tym tle do kłótni, podczas których powódka stawała po stronie córki.
Po ślubie pozwany wraz z żoną zamieszkali na stancji, co nie spodobało się powódce, jednak znając wybuchowy temperament matki pozwany wolał oszczędzić żonie i matce ewentualnych konfliktów. Zmiana stanowiska pozwanego, co do miejsca jego zamieszkania spowodowana była zajściem w ciążę małżonki. Pozwany w okresie poprzedzającym spór zaczął mieć problemy finansowe i dążąc do ograniczenia wydatków chciał wprowadzić się do domu zajmowanego przez powódkę, tym samym zajmując w nim dwa pokoje. Powódka reagowała złością na pomysł wprowadzenia się pozwanego z żoną i dzieckiem i nie wyrażała zgody na propozycję sprzedaży domu. Mimo, że pozwany postrzega matkę jako osobę konfliktową i rozchwianą emocjonalnie, jest gotów udzielić jej wszelkiej, niezbędnej pomocy oraz zadeklarował, że w przypadku sprzedaży nieruchomości – zapewni jej lokum.
Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie zebranych w sprawie dowodów. Odnosząc się do dowodu z zeznań świadków, Sąd pominął zeznaniaW. G.iB. H.wskazując, że opierały się one na jednostronnych informacjach uzyskanych od powódki, w związku z czym nie stanowiły miarodajnych źródeł dowodowych. Sąd Okręgowy nie dał też wiary zeznaniom świadkaD. I.w zakresie, w jakim wskazywała na przyczyny swojego i powódki konfliktu z pozwanym, uznając, że stały one w sprzeczności z resztą materiału dowodowego.
Sąd oddalił wniosek powódki o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości przyjmując, że taki dowód – wobec braku spełnienia niezbędnej dla odwołania darowizny przesłanki „rażącej niewdzięczności” – był nieprzydatny w sprawie.
Sąd I instancji – odwołując się do poglądów doktryny oraz orzecznictwa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2009 r. III CSK 307/08, wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 8 kwietnia 2016 r. I ACa 1836/15) – uznał dopuszczalność odwołania darowizny uczynionej umową o zniesienie współwłasności nieruchomości. Podejmując analizę stanu faktycznego pod kątem spełnienia przez powódkę przesłanek zart. 898 k.p.c., rozważył wypracowane na tym tle stanowisko judykatury i doszedł do wniosku, że powódka nie wykazała przesłanki „rażącej niewdzięczności” syna. Z zebranego materiału dowodowego wynikało, iż zarzewiem konfliktu między stronami było nie zachowanie pozwanego względem matki, lecz zachowanie córkiD.wobec powódki, która mimo upływu kilku miesięcy od przyjazdu do Polski i okazanej jej pomocy przez pozwanego i jego żonę, nie podjęła pracy i nie łożyła na swoje utrzymanie, zajmując jednocześnie wraz z powódką dom należący do pozwanego i sprowadzając tam gości. W ocenie Sądu Okręgowego trudno w takiej sytuacji dziwić się zdenerwowaniu pozwanego, który obciążony spłatą kredytu zaciągniętego na remont domu, opłatami, rachunkami i kosztami utrzymania powódki, nie mógł liczyć w żadnym stopniu na partycypację w tych kosztach ze strony siostry mimo upływu czasu. Sytuacja finansowa pozwanego pogorszyła się, gdy jego żona zaszła w ciążę – a okazało się, że na skutek zachowania powódki i siostry pozwanego, wspólne zamieszkanie z matką nie jest możliwe.
Zdaniem Sądu I instancji jakkolwiek nie można pozytywnie oceniać rodzinnych kłótni i awantur, w których również pozwany brał udział, to w okolicznościach niniejszej sprawy brak podstaw do przypisywania mu złej woli lub chęci pokrzywdzenia powódki. Wręcz przeciwnie, przez szereg lat stosunki między stronami układały się poprawnie i gdyby nie zachowanieD. I., a następnie opowiedzenie się po jej stronie przez powódkę, relacje stron nadal układałyby się prawidłowo. Zdaniem Sądu to nie po stronie pozwanego leży przyczyna konfliktu stron – lecz po stronie powódki, która pozwalała sobą manipulować (przez córkę) i kreowała jedynie subiektywne poczucie pokrzywdzenia ze strony syna.
Sąd I instancji podkreślił również, że pojęcia „niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę zachowania” nie należy rozpatrywać w kategoriach niezgodności z jego oczekiwaniami, wolą i życzeniami. Stąd też nie można było uznać za uzasadnioną przyczynę odwołania darowizny zamiar pozwanego odnośnie sprzedaży domu czy też jego decyzję o odrębnym od powódki zamieszkaniu po wstąpieniu w związek małżeński.
Sąd jako wiarygodne ocenił deklaracje pozwanego, iż niezależnie od wyniku procesu oraz dalszego przebiegu spraw między stronami, nie zostawi matki bez opieki i pomocy.
O kosztach w sprawie Sąd postanowił na zasadzieart. 98 § 1 i 3 k.p.c., natomiast, co do wysokości kosztów zastępstwa procesowego – zgodnie z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu rozstrzygnął na mocy§ 8 pkt 7w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu.
Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodziła się powódka, która wywiodła apelację podnosząc zarzut sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego polegającą przede wszystkim na przyjęciu, iż pozwany nie dopuścił się rażącej niewdzięczności oraz zarzut naruszenia prawa procesowego –art. 233 § 1 k.p.c.,art. 278 § 1 k.p.c.,art. 227 k.p.c.Kwestionowała poza tym rozstrzygnięcie o kosztach procesu obciążających ją w całości.
W oparciu o podniesione zarzuty domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego zmianę poprzez uwzględnienie powództwa.
Pozwany w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie i zasądzenie na jego rzecz kosztów instancji odwoławczej. Wyraził też pogląd, iż w przedmiotowej sprawie nie mają zastosowania przepisy o darowiźnie wobec czego argumenty apelacji oparte na tej podstawie należy uznać w całości za niezasadne.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja powódki co do zasady nie mogła być uwzględniona. Jedynie postanowienie o kosztach podlegało korekcie.
Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym przedmiotową sprawę podzielił co do istoty sprawy ustalenia faktyczne Sądu I instancji i przyjął je za własne, nie podzielił natomiast ostatecznych jego wniosków i ich argumentacji, opartych na tych ustaleniach, aczkolwiek własna ocena Sądu odwoławczego doprowadziła do tożsamego wyniku rozstrzygnięcia, tj. uznania powództwa jako nieuzasadnionego.
PowódkaD. S. (1)jako podstawę faktyczną swojego żądania wskazywała zawartą w dniu 19 grudnia 2008 r. umowę darowizny oraz fakt jej odwołania w dniu 4 stycznia 2017 r. z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego – pozwanegoD. S. (2).
Tymczasem jak wynika z akt sprawy i ustaleń faktycznych Sądu, strony tego procesu w dniu 19 grudnia 2008 r. zawarły w formie notarialnej umowę o nieodpłatny podział spadku – nieodpłatne zniesienie współwłasności nieruchomości na skutek, której pozwany uzyskał własność udziałów w wysokości 4/32 działek wchodzących w skład nieruchomości rolnej zabudowanej, położonej w obrębieL.GminaS., o powierzchni łącznej 5,92 ha – bez spłat i dopłat na rzecz powódki.
W akcie tym poza powódką i pozwanym uczestniczyli również pozostali spadkobiercyM. S.w osobachD. S. (3),J. S., iW. G., nabywające na mocy tejże umowy i na tych samych zasadach, tj. bez spłat i dopłat dalsze udziały w spadkowej nieruchomości.
Nie ulegało zatem wątpliwości, iż to na skutek śmierci męża powódki, a ojca wszystkich uczestników czynności notarialnej, każdy z nich, w tym i pozwany wszedł w stosunek współwłasności. Wyjście ze współwłasności możliwe jest w drodze zniesienia współwłasności i może to mieć miejsce w drodze umowy zawartej przez współwłaścicieli w trybie pozasądowym, jak też na mocy orzeczenia sądu bądź ugody zawartej przed sądem. Zniesienie współwłasności możliwe jest też na wiele sposobów, przy czym nie mogą one pozostawać w sprzeczności z obowiązującymi przepisami bądź zasadami współżycia społecznego (art. 58 k.c.). Także w świetle obowiązującej zasady swobody umów możliwe jest zniesienie współwłasności bez obowiązku pobierania spłat czy dopłat, w sytuacji gdy udziały i wartości uzyskane przez współwłaścicieli w wyniku zniesienia współwłasności znacznie się różnią.
Przenosząc powyższe na grunt sprawy niniejszej, pozwany jako jeden ze współwłaścicieli nabył zgodnie z zapisem § 3 umowy z dnia 19 grudnia 2008 r. działki o łącznej powierzchni 5,92 ha w wyniku zgodnego nieodpłatnego działu spadku i w drodze zniesienia współwłasności opisanej w § 1 tego aktu nieruchomości rolnej – bez żadnych spłat i dopłat.
Poszczególne udziały we współwłasności zostały nabyte przez współwłaścicieli – spadkobierców, w tym pozwanego w wyniku orzeczenia Sądu Rejonowego w Sokółce z dnia 19 września 2003 r. wydanego w sprawie I Ns 390/03 (§ 1 zapisu umowy z dnia 19 grudnia 2008 r.). Wyjście ze współwłasności w odniesieniu do części udziałów nabytych przez powódkę jako małżonkę spadkodawcy w istocie swej było obok działu spadku umową podziału majątku wspólnego jej i męża, niezależnie od tego jak ostatecznie umowę tę nazwano.
Zapis § 3 umowy notarialnej w ocenie Sądu Apelacyjnego bezsprzecznie dowodził nie tylko o zgodnym porozumieniu stron co do sposobu wyjścia ze współwłasności, której źródłem stała się śmierć ojca pozwanego i męża powódki, ale też w żaden sposób nie wskazywał na wolę zawiązania stosunku darowizny, mocą którego pozwany między innymi miał nabyć określoną nieruchomość w drodze nieodpłatnego przeniesienia przez współudziałowców, w tym przez powódkę swego majątku na jego rzecz czyli bezpłatnego świadczenia ich kosztem (art. 888 k.c.).
Zgodzić się należało zatem ze stanowiskiem pozwanego, prezentowanym w toku całego procesu sądowego, od momentu złożonego odpisu pozwu, iż zawartej między stronami umowy nie należy kwalifikować jako umowy darowizny, przeciwko też której to interpretacji przemawiaart. 889 § 1 k.c., zgodnie z treścią którego to – nie stanowią darowizny m.in. tego rodzaju przysporzenia gdy zobowiązanie do bezpłatnego świadczenia wynika z umowy uregulowanej innymi przepisami kodeksu.
Zważywszy na powyższe oraz okoliczności przedmiotowej sprawy, Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym tę konkretną sprawę uznał, iż dochodzone pozwem roszczenie nie może zostać uwzględnione jako niespełniające przesłanek wynikających z umowy darowizny i jej odwołania.
Mając na uwadze znane Sądowi orzekającemu stanowiska Sądu Najwyższego i Sądów Apelacyjnych prezentujące pogląd, iż umowa w przedmiocie zniesienia współwłasności nieruchomości może być kwalifikowana w określonych sytuacjach jako umowa darowizny i w związku z tym należy do niej stosować także przepisy o możliwości odwołania darowizny już wykonanej z powodu rażącej niewdzięczności, Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, iż takie stanowisko nie przekłada się automatycznie na każdą z umów o zniesienie współwłasności. W każdej podobnej sytuacji należy umowę tę kwalifikować przede wszystkim pod kątem jej essntialia negotii, a które to w niniejszej sprawie przy analizie zapisów § 2 i 3 dokonanej przez Sąd Apelacyjny, o których była mowa wcześniej, nie wskazywały na umowę darowizny. Także podobieństwo do umowy darowizny nie stanowiło o zasadności przyjętej przez Sąd Okręgowy podstawie faktycznej powództwa.
Oznaczało to, że Sąd I instancji mimo wadliwie zastosowanego prawa materialnego wydał ostatecznie rozstrzygnięcie oddalające powództwo jako odpowiadające stanowisku Sądu Apelacyjnego zaprezentowanemu na wstępie.
Zarzuty apelacji, które w istocie odnosiły się wyłącznie do ustaleń Sądu I instancji w zakresie przyjętej przesłanki rażącej niewdzięczności ze strony pozwanego jako obdarowanego, oczywiście traciły swoją skuteczność w związku z odmienną oceną prawną Sądu Apelacyjnego.
Niemniej nawet gdyby przyjąć za skarżącą, iż sporna umowa była darowizną to i tak zarzuty apelacji mające zdaniem Sądu II instancji wybitnie polemiczny charakter w odniesieniu do oceny zebranych dowodów, nie mogłyby odnieść pożądanego skutku, tj. podważyć prawidłowość i logiczność tej oceny, jak też słuszność stanowiska Sądu oddalającego wniosek dowodowy strony powodowej z opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości.
Niezasadna zatem apelacja powódki co do istoty sporu podlegała oddaleniu na zasadzieart. 385 k.p.c.
Natomiast w odniesieniu do postanowienia o kosztach procesu Sąd Apelacyjny uznał za wskazane zastosowanieart. 102 k.p.c.i tym samym częściowo apelację uwzględnił, zmieniając postanowienie o kosztach (art. 386 § 1 k.p.c.).
W zaistniałym bez wątpienia sporze rodzinnym powódka miała prawo poszukiwać sposobów sądowego jego rozwiązania. Poza tym niewątpliwie należy do osób ubogich, mając za podstawę swego utrzymania rentę w wysokości 760 zł. Uzasadniało to częściowe tylko jej obciążenie kosztami na rzecz przeciwnika procesowego z racji przegranego sporu.
Postanowiono zatem jak w sentencji zgodnie zart. 102 k.p.c.w zw. zart. 108 § 1 k.p.c.i Rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

(...)