Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 339/18
Data wyroku: 2018-06-08 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Stwierdzenie nabycia spadku
Podstawa prawna: art. 945 kc

Sygn. akt III Ca 339/18

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 7 listopada 2017 r. w sprawie I Ns 1545/16 Sąd RejonowydlaŁ.wŁ.stwierdził, że spadek poL. W.zmarłej7 maja 2016 r. wŁ., ostatnio stale tam zamieszkałej na podstawie testamentu notarialnego z dnia 2 lipca 2015 r. otwartego i ogłoszonego 28 października 2016 r. nabyłyM. S. (1)iB. K.po ½ części spadku każda z nich z dobrodziejstwem inwentarza.
Podstawę rozstrzygnięcia Sądu I instancji stanowiły następujące ustalenia faktyczne:
W dniu 7 maja 2016 roku wŁ.zmarłaL. W.. Przed śmiercią stale zamieszkiwała wŁ.przyulicy (...). Zmarła jako wdowa. Pozostawiłapo sobie córkęM. S. (1). Syn spadkodawczyniJ. S. (1)zmarł przed niąw dniu 22 października 2002 roku pozostawiając po sobie synaM. S. (2). Spadkodawczyni nie miała innych dzieci własnych ani przysposobionych. Żadenze spadkobierców nie odrzucił spadku, nie zrzekł się dziedziczenia ani nie został uznanyza niegodnego dziedziczenia. Jest to pierwsze postępowanie spadkowe po spadkodawczyni.
SpadkodawczyniL. W.sporządziła 5 testamentów.
Pierwszy testament sporządziła w dniu 6 marca 1995 roku przed notariuszemE. L.. W testamencie tym do całości spadku powołała swojego wnukaM. S. (2). W dniu 3 listopada 2016 roku Sąd dokonał otwarcia i ogłoszenia powyższego testamentu.
Drugi testament zatytułowany(...)spadkodawczyni sporządziła w dniu 14 września 2004 roku w formie pisma ręcznego w obecności świadkówK. K. (1)iB. S.. W testamencie tym do całości spadku powołała swojego wnukaM. S. (2). W dniu 19 grudnia 2016 roku Sąd dokonał otwarciai ogłoszenia powyższego testamentu.
Trzeci testament spadkodawczyni sporządziła w dniu 4 października 2004 roku przed notariuszemM. W.. W testamencie tym oświadczyła, iż unieważnia wszystkie sporządzone wcześniej testamenty, w szczególności testament z dnia 6 marca 1995 roku sporządzony przed notariuszemE. L.. W testamencie tym spadkodawczyni nie powołała żadnego spadkobiercy. W dniu 9 stycznia 2017 roku Sąd dokonał otwarcia i ogłoszenia powyższego testamentu.
Czwarty testament spadkodawczyni sporządziła w dniu 18 czerwca 2009 roku przed notariuszemM. W.. W testamencie tym powołała do spadku w równych udziałach swoją córkęM. S. (1)oraz siostrzenicęB. K.. W dniu9 stycznia 2017 roku Sąd dokonał otwarcia i ogłoszenia powyższego testamentu.
Piąty testament spadkodawczyni sporządziła również w formie aktu notarialnegow dniu 2 lipca 2015 roku przed notariuszemK. J.. W testamencie tym oświadczyła, że do spadku po sobie w udziałach wynoszących ½ części powołuje swoją córkęM. S. (1)i siostrzeniceB. K.. Nadto w testamencie spadkodawczyni wydziedziczyła swojego wnukaM. S. (2). W dniu 28 października 2016 roku Sąd dokonał otwarcia i ogłoszenia powyższego testamentu.
Sporządzając testament notarialny z dnia 2 lipca 2015 roku spadkodawczyni stawiła się w kancelarii notarialnej notariuszK. J.sama.
W okresie od marca 2010 roku do maja 2016 roku spadkodawczyni leczyła się ambulatoryjnie w(...)wŁ., w(...)wŁ., w SPZOZI Szpitalu Miejskim im drS.wŁ., wPrzychodni (...)wŁ., w(...) S.C.Poradni Lekarzy Rodzinnych lek. med.J. S. (2), lek. med.A. P., wWojewódzkim Centrum (...).Z. R.wŁ., wMiejskiej Przychodni (...)wŁ., wWojewódzkiej (...)wŁ.oraz wPrzychodni (...)wŁ..
Spadkodawczyni od wielu lat mieszkała sama. Spędzała wolny czas ze swoimi sąsiadkamiK. K. (1),B. S.iH. L..
L. W.miała chore kolana. Chodziła przy pomocy kul. Na dwa lata przed śmiercią spadkodawczyni miała problem z poruszaniem się. Poza tym nie miała innych problemów zdrowotnych. Nie miała problemów ze świadomością. Była sprawna umysłowo. Miała bardzo dobrą pamięć. Śmierć spadkodawczyni była nagła. Spadkodawczyni dobrze czuła się przed śmiercią. W piątek 6 maja 2016 roku na dzień przed swoją śmierciąB. S.widziała się ze spadkodawczynią i rozmawiała z nią. Spadkodawczyni nie miała wtedy żadnych problemów zdrowotnych, rozmawiała normalnie.
Kiedy spadkodawczyni, w związku z chorymi kolanami, miała problem z poruszaniem się, na co dzień pomagały jej sąsiadki. Jeśli potrzebowała gdzieś jechać, to woziła jąB. K.lub bratanica z mężem.
Spadkodawczynię przed śmiercią odwiedzałaB. K.raz w tygodniuw zależności od tego, jakie były potrzeby.B. K.zapraszała spadkodawczynięna święta, na imieniny.
Córka spadkodawczyniM. S. (1)od wielu lat mieszka w USA.M. S. (1)od czasu do czasu przyjeżdżała do Polski i odwiedzała spadkodawczynię. Ostatni raz w Polsce była przed 2010 rokiem.M. S. (1)kontaktowała sięze spadkodawczynią telefonicznie. Relacje międzyM. S. (1)i spadkodawczynią były bardzo dobre, pomiędzy nimi nie było konfliktu.
Spadkodawczyni nigdy nie przebywała w domu opieki. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w okresie od 1 lipca 1991 roku do 30 kwietnia 2016 roku wypłacał świadczenie emerytalne w całości spadkodawczyni.
Sąd Rejonowy, ustalając stan faktyczny sprawy, pominął zeznania stron i świadków na okoliczność relacji między spadkodawczynią i wydziedziczonymM. S. (2), bowiem okoliczności te nie miały istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawyw przedmiocie ustalenia praw do spadku po zmarłej.
Sąd pozostawił bez rozpoznania wniosek pełnomocnika wnioskodawcyo dopuszczenie dowodu z opinii biegłego psychiatry i neurologa zgłoszony we wnioskuo stwierdzenie nabycia spadku, bowiem został on cofnięty na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2017 roku.

W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy zważył, co następuje:
W myślart. 670 k.c.Sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą.W szczególności Sąd bada czy spadkodawca nie pozostawił testamentu.
Zgodnie z przepisemart. 926 § 1 k.c., powołanie do spadku wynika z ustawyalbo z testamentu. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy,gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy w ważnym testamencie albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą. Przepisart. 926 § 2 k.c.wyraża zatem generalną zasadę, iż powołanie do dziedziczenia z testamentu ma pierwszeństwoprzed dziedziczeniem ustawowym. Zasada ta zabezpiecza pełną realizację swobodyw dysponowaniu majątkiem na wypadek śmierci.
Sąd Rejonowy wskazał, iżL. W.sporządziła 5 testamentów,to jest testament notarialny z dnia 6 marca 1995 roku, testament holograficzny z 14 września 2004 roku, testament notarialny z dnia 4 października 2004 roku, testament notarialny z dnia z 18 czerwca 2009 roku oraz testament notarialny z dnia 2 lipca 2015 roku.
Pełnomocnik wnioskodawcy wnosił o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu pierwszego to jest testamentu z dnia 6 marca 1995 roku i kwestionował przy tym testament z dnia 4 października 2004 roku, testament z 18 czerwca 2009 roku oraz testament z dnia 2 lipca 2015 roku, ze względu na brak swobody, a testament z dnia 2 lipca 2015 roku również ze względu na brak świadomości.
Sąd Rejonowy wyjaśnił, iż, zgodnie z przepisamikodeksu cywilnego, aby czynność prawna, jaką jest sporządzenie testamentu, była skuteczna, musi być podjęta świadomiei swobodnie, a zatem składający oświadczenie woli musi mieć rozeznanie, jaki skutek chce osiągnąć przez swoje działanie oraz możliwość realizacji swej woli. Stan braku świadomości nie musi być całkowity i zupełny, jednak częściowe wyłączenie świadomości musi być znaczne. Wystarczy istnienie takiego stanu, który oznacza brak rozeznania, niemożność rozumienia posunięć własnych i posunięć innych osób oraz niezdawanie sobie sprawyze znaczenia i skutków własnego postępowania. Określenie „stanu wyłączającego swobodne powzięcie i oświadczenie woli” odnosi się do stanu psychiki i intelektu testatora i oznacza,że przyczyna wyłączająca swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli tkwić musiw samym oświadczającym, a nie w sytuacji zewnętrznej, w jakiej on działa.
W myślart. 6 k.c.ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne.
W ocenie Sądu I instancji, wnioskodawcaM. S. (2)nie udowodnił,aby spadkodawczyniL. W.w chwili sporządzania testamentu z dnia4 października 2004 roku, testamentu z dnia 18 czerwca 2009 roku oraz testamentu z dnia2 lipca 2015 roku znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.
Z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym z zeznań świadków powołanych przez wnioskodawcę wynikało, że spadkodawczyni do końca swoich dni była świadoma, miała dobrą pamięć i, poza problemami z kolanami, nie miała innych problemów zdrowotnych, a jej śmierć była nagła. Brak jest też podstaw do stwierdzenia,aby spadkodawczyni, w chwili sporządzania kwestionowanych testamentów, nie miała swobody działania. Wszystkie one były sporządzone w formie testamentu notarialnegow kancelarii notarialnej. W gabinecie przed notariuszem spadkodawczyni była sama i mogła zatem w sposób swobodny przekazać jemu swą ostatnią wolę. Sąd Rejonowy wskazał,iż nie sposób również przyjąć, aby jej córka uczestniczkaM. S. (1), która na stałe od wielu lat mieszka w USA i która ostatni raz w Polsce była przed 2010 rokiem, miała wpływ na spadkodawczynię co do jej swobody testowania, tym bardziej że wola spadkodawczyni co do powołania do spadku uczestniczekM. S. (1)iB.K.była niezmienna od wielu lat to jest od 18 czerwca 2009 roku do 2 lipca 2015 roku.
Reasumując, Sąd Rejonowy uznał, że wszystkie testamenty kwestionowane przez wnioskodawcę były ważne, albowiem w chwili ich sporządzania spadkodawczyninie znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzjii wyrażenie woli.
Sąd I instancji wskazał następnie, iż w myślart. 943 k.c.spadkodawca może w każdej chwili odwołać zarówno cały testament, jak i jego poszczególne postanowienia, przy czym, zgodnie zart. 944 § 1 k.c., sporządzić i odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych.
SpadkodawczyniL. W., sporządzając testament notarialny z dnia 4 października 2004 roku, skutecznie odwołała wszystkie sporządzone wcześniej testamenty to jest testament z dnia 6 marca 1995 roku oraz testament z dnia 14 września 2004 roku a zatem te testamenty, w których do całości spadku po sobie powołała wnioskodawcęM. S. (2).
W kolejnych dwóch testamentach, to jest w testamencie z dnia 18 czerwca 2009 rokui w testamencie z dnia 2 lipca 2015 roku spadkodawczyni skutecznie do spadku po sobie powołała swoją córkę – uczestniczkęM. S. (1)i siostrzenicę –B. K.w udziałach wynoszących ½ części.
Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w punkcie 1 sentencji postanowieniai stwierdził, że spadek poL. W.na podstawie testamentu notarialnego z dnia 2 lipca 2015 roku – otwartego i ogłoszonego w dniu 28 października 2016 roku nabyłyM. S. (1)iB. K.po ½ każda z nich, obie z dobrodziejstwem inwentarza.
O kosztach postępowania w punkcie 2 sentencji postanowienia Sąd Rejonowy orzekł na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.
Apelację od powyższego postanowienia złożył wnioskodawca, zarzucając naruszenie:

1
przepisów prawa materialnego, tj.art. 945 § 1 pkt 1 k.c.poprzez jego niewłaściwą wykładnię i w konsekwencji niezastosowanie polegające na stwierdzeniu nabycia spadku na podstawie testamentu notarialnego z 2 lipca 2015 r., w sytuacji, gdy ujawnione w toku postępowania okoliczności wskazują, iż rozrządzenia testamentoweL.S.-W.zawarte w testamentach notarialnych z dnia 4 października 2004 r., 18 czerwca 2009 r. i 2 lipca 2015 r. są wynikiem zabiegów i nacisków stosowanych przez córkę zmarłejM. S. (1)i siostrzenicęB. K.;

2
przepisów postępowania mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy:

a
art. 316 k.p.c.poprzez zaniechanie wszechstronnej i wnikliwej oceny stanu faktycznego sprawy polegające na całkowitym pominięciu okoliczności dotyczących przedmiotu konfliktu między wnioskodawcą a uczestniczkąM. S. (1)w sytuacji, gdy treść testamentów (zwłaszcza testamentuz dnia 4 października 2004 r.) oraz okoliczności ich sporządzenia wskazująna zawładnięcie wolą testatora skutkujące pozbawieniem swobodyprzy sporządzeniu testamentu;

b
art. 233 k.p.c.poprzez dowolną ocenę materiału dowodowego, a w szczególności nienadanie odpowiedniego znaczenia okolicznościom dotyczącym relacji rodzinnych zmarłej spadkodawczyni ze stronami postępowania, które powinny być wzięte pod uwagę przy badaniu woli testowania i swobody testatora,a mianowicie:

-

pominięcie dowodu z zapisów dźwięku zawartych na załączonych do akt sprawy płytach CD zawierających nagranie rozmowy wnioskodawcy i jego matki z córką zmarłejM. S. (1), która wskazuje wprost: „ja matkę namówię, po prostu zmuszę ją żeby przepisała wszystko na kogo innego”;

pominięcie wskazywanych przez świadkaZ. S.okoliczności, iż to córka zmarłej namówiła ją na zmianę testamentu;

zaniechanie rozważenia uzasadnionych wątpliwości co do aktywnej roli przy sporządzaniu testamentów osób, którym rozporządzenie testamentowe przynosi nieuzasadnioną korzyść kosztem ustawowego spadkobiercy;

niedokonanie oceny wiarygodności świadków.

Wobec powyższego, wnioskodawca wniósł o zmianę postanowienia poprzez stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu holograficznego z dnia 14 września 2004 r. (apelacja – k. 108-112)
W odpowiedzi na apelację, uczestniczkaB. K.wniosła o jej oddalenieo zasądzenie od wnioskodawcy kosztów postępowania apelacyjnego. (odpowiedź na apelację – k. 119-121)

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja była bezzasadna.
Rozpoczynając analizę zarzutów apelacji, należało odnieść się w pierwszej kolejności do zarzutu naruszeniaart. 233 § 1 kpc, gdyż prawidłowo ustalony i oceniony stan faktyczny determinuje kierunek dalszych rozważań w aspekcie prawa materialnego.
Stosownie do powołanego przepisu, Sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Ocena dowodów polega na ich zbadaniu i podjęciu decyzji, czy została wykazana prawdziwość faktów, z których strony wywodzą skutki prawne. Celem Sądu jest tu dokonanie określonych ustaleń faktycznych, pozytywnych bądź negatywnych i ostateczne ustalenie stanu faktycznego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia.
Ocena wiarygodności mocy dowodów przeprowadzonych w danej sprawie wyraża istotę sądzenia w części obejmującej ustalenie faktów, ponieważ obejmuje rozstrzygnięcie o przeciwnych twierdzeniach stron, na podstawie własnego przekonania sędziego powziętego w wyniku bezpośredniego zetknięcia ze świadkami, stronami, dokumentami i innymi środkami dowodowymi. Powinna odpowiadać regułom logicznego rozumowania wyrażającym formalne schematy powiązań między podstawami wnioskowania i wnioskami oraz uwzględniać zasady doświadczenia życiowego wyznaczające granice dopuszczalnych wniosków i stopień prawdopodobieństwa ich występowania w danej sytuacji. Jeżeli z określonego materiału dowodowego Sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena Sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.) i musi się ostać, choćby w równym stopniu, na podstawie tego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne. Tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami, lub gdy wnioskowanie Sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo - skutkowych, to przeprowadzonaprzez Sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona.
Zarzut naruszeniaart. 233 k.p.c.był chybiony. Skarżący podniósł, że świadekZ. S.zeznał, iż uczestniczkaM. S. (1)namówiła spadkodawczynię na zmianę testamentu. Ponadto wskazał, iż z nagrania rozmowy z uczestniczkąM. S. (1)wynika, że w 2004 r. miała ona powiedzieć wnioskodawcy, iż „namówi, po prostu zmusi” wnioskodawczynię do zapisania spadku na inną osobę. Należy pamiętać, że zdarzenie to, zgodnie z zeznaniami świadkaA. S.– żony wnioskodawcy, miało miejsce w 2004 r. Spadkodawczyni aż do swojej śmierci 7 maja 2016 r. nie zmieniła zdaniaco do przepisania spadku na córkę i siostrzenicę. Trudno przy tym uznać, aby mieszkającaw Stanach Zjednoczonych uczestniczka miała aż tak silny wpływ na matkę, że wyłączałby on jej swobodne i świadome funkcjonowanie, jak słusznie zauważył Sąd Rejonowy. Powołane przez skarżącego dwie sytuacje należało przeciwstawić zgodnym zeznaniom koleżanek – sąsiadek spadkodawczyni –K. K. (1),B. S.iH. L., które miały z nią stały regularny kontakt, oraz zeznaniom pozostałych świadkówA. S.,G. S.iZ. S., zgodnie z którymi, spadkodawczyni dobrze się czuła przed śmiercią, była osobą samodzielną i świadomą. ŚwiadekK. K. (1),B. S.iH. L.zgodnie przy tym zeznały,że spadkodawczyni sama podjęła decyzję o sporządzeniu testamentu. Zarzut naruszeniaart. 233 k.p.c.stanowił zatem jedynie polemikę z prawidłowymi ustaleniami poczynionym przez Sąd Rejonowy. Pominięcie przez Sąd I instancji oceny powołanych przez skarżącego zeznań świadkaZ. S.i nagrania nie rzutowało na prawidłowość rozstrzygnięcia, podobnie jak brak oceny wiarygodności świadków w sytuacji, gdy nie było podstaw do odmowy im wiarygodności w zakresie poczynionych na podstawie tych zeznań ustaleń faktycznych.
Zarzut naruszeniaart. 316 k.p.c.sprowadzał się w istocie do naruszeniaart. 233 k.p.c., wobec czego aktualne pozostają poczynione wyżej rozważania. Niezrozumiałym jestprzy tym zarzut naruszeniaart. 316 k.p.c., stanowiący o tym, że sąd wydaje wyrok, biorącza podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozpraw, w kontekście braku wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego przez Sąd I instancji.
Bezzasadny był również zarzut naruszeniaart. 945 § 1 pkt 1 k.c.Jak stanowiart. 945 § 1 pkt 1 k.c., testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Oświadczenie woli testatora jest świadome, jeżeli w czasie sporządzania testamentu nie występowały żadne zaburzenia świadomości, a testator jasno i wyraźnie zdaje sobie sprawę, że sporządza testamento określonej treści. Oświadczenie to jest swobodne, jeżeli spadkodawca nie kieruje się motywami intelektualnymi lub pobudkami uczuciowymi mającymi charakter chorobliwy,nie pozostaje pod dominującym wpływem czyjejkolwiek sugestii i zachowuje wewnętrzne poczucie swobody postępowania.
Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił, iż z zebranego w sprawie materiału dowodowegonie wynikało, aby spadkodawczyni znajdowała się pod dominującym wpływem spadkobierców wyłączającym świadome bądź swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał przy tym na wnioskodawcy stosownie doart. 6 k.c.Należy również wskazać, iż, gdyby nawetM. S. (1)próbowała namówić matkędo zmiany testamentu (co nie zostało udowodnione), z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby spadkodawczyni nie była w stanie przeciwstawić się tym namowom. Uczestniczka mieszkała bowiem na stałe w USA, a spadkodawczyni była osobąw pełni sprawną, zdrową i samodzielną. Jak wskazuje się natomiast w orzecznictwie, sugestia osób trzecich nie wyłącza swobody powzięcia decyzji. W przeciwnym wypadku niemal każde oświadczenie woli byłoby dotknięte wadą wskazaną wart. 945 § 1 pkt 1 k.c., rzadko bowiem człowiek działa zupełnie swobodnie (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 r. III CK 523/02, Legalis Numer 123626).
Apelacja podlegała zatem oddaleniu stosownie doart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawieart. 520 § 1 k.p.c., nie znajdując podstaw do odstąpienia od zasady wyrażonej powołanym przepisem.