Sąd Rejonowy w Szczytnie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 1277/16
Data wyroku: 2018-10-16 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Leszek Bil

Sygn. akt: I C 1277/16

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 16 października 2018 r.
Sąd Rejonowy w Szczytnie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSR Leszek Bil

Protokolant:

Sekr. Patrycja Zygmuntowicz

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 października 2018 r. wS.
sprawy z powództwaK. B.
przeciwkoZ. R.
o zachowek

I
umarza postępowanie w części obejmujące żądanie ponad kwotę 35.000,-zł

II
zasądza od pozwanejZ. R.na rzecz powodaK. B.kwotę 15.600,- zł ( piętnaście tysięcy sześćset złotych),

III
oddala powództwo w pozostałej części,

IV
koszty procesu wzajemnie znosi.

IC 1277/16

UZASADNIENIE
PowódK. B.wniósł o zasądzenie od pozwanejZ. R.początkowo kwoty 74.000,- zł a po ograniczeniu powództwa kwoty 35.000,- zł tytułem zachowku oraz o zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych.
Roszczenie swoje uzasadnił tym, że w dniu 11 lipca 2009 r. zmarła matka powoda i pozwanejL. B.. Pozostawiła ona testament, w którym do całego spadku powołała córkęZ. R.i na podstawie tego testamentu zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Szczytnie z dnia 2 czerwca 2016 r., spadek nabyła córkaZ. R..
Podał, że w skład spadu poL. B.wchodzą udział 12/16 części we współwłasności gospodarstwa rolnego oznaczonego jakodziałka (...)o pow. 13,75 ha położonego wK., której wartość oszacował na 515.000,- zł. Ponadto do spadku wchodzi udział ½ we własności gospodarstwa rolnego składającego się zdziałek (...)o pow. 11,46 ha położonego wP.gm.M.a wartość tej nieruchomości powód szacuje na kwotę 152.418 zł . Nadto do spadku wchodzi gospodarstwo rolne położone wP.gm.M.oznaczone jakodziałki nr (...)o pow. 2,71 ha o wartości szacunkowej 85.591 zł . Powód podniósł, że nie otrzymał należnego mu zachowku w jakiejkolwiek postaci.
PozwanaZ. R.wniosłao oddalenie powództwa, podnosząc, że ona się opiekowała matką a brat się matką nie interesował a ponadto, że nie ma pieniędzy na zaspokojenie roszczeń powoda. W toku postępowania podniosła także zarzut przedawnienia roszczenia, który uzasadniła tym, że matka dokonała darowizny gospodarstwa na jej rzecz w 2009 r.
Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:
L. B.zmarła w dniu 11 lipca 2009 r. wS., ostatnio zamieszkiwała wK.. W chwili śmierci była wdową. Miała pięcioro dzieci:K. B.,H. B.( zmarł on w 1984r. jako bezdzietny kawaler),A. B., (który zmarł po matce – w 2015r.),R. B.iZ. R.. Postanowieniem z dnia 2 czerwca 2016 r., w sprawie I Ns 93/16 Sąd Rejonowy w Szczytnie stwierdził, że spadek poL. B.na podstawie testamentu notarialnego z dnia 19 marca 2009 r. nabyła w całości córkaZ. R.. W tym samym postanowieniu orzeczono o stwierdzeniu nabycia spadku poS. B.- mężuZ. B.zmarłym wcześniej - 27 sierpnia 2000 r. stwierdzając, że spadek na podstawie ustawy w tym wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne położone wK.o pow. 13,58 ha, nabyłaL. B.w 4/16 częściach oraz dzieciK. B.,A. B.,R. B.iZ. R.po 3/16 części .
(dowód: postanowienie z dnia 2.06.2016r. I Ns 93/16 - k.5).
L. B.iS. B.byli na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej właścicielami gospodarstwa rolnego o pow. 13,75 ha położonego wK.gm.R.składającego się z zabudowanejdziałki nr (...). Nieruchomość jest zabudowana starym budynkiem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi oraz częściowo zalesiona. Wartość nieruchomości wynosi174.000,-zł, w tym zabudowa ma wartość ok. 51.000,-zł a drzewostan jest warty ok. 16.100,- zł.
( treśćksięgi wieczystej (...)k. 6-10, opinia biegłego sądowego rzeczoznawcy majątkowegoE. J.z dnia 14 kwietnia 2017r. wraz z opinią biegłego sądowego z zakresu leśnictwa –K. W.– w aktach I Ns 487/16 – k. 52-78 )
L. B.była wcześniej także właścicielem nieruchomości rolnej położonej wP.gm.M.o pow. 2,73 ha oznaczonej jakodziałki gruntu nr (...), którą to nieruchomość nabyła na podstawie aktu własności ziemi z dnia 15.08.1977r. Dla nieruchomości tej nie była urządzona księga wieczysta. Działki te w ewidencji gruntów według nowego stanu zostały oznaczone jakodziałki nr (...)o pow. 2,71 ha. PonadtoL. B.była współwłaścicielem w udziale ½ części nieruchomości rolnej oznaczonej jakodziałki gruntu nr (...)o pow. 11,55 ha położonej wP.gm.M., którą nabyła na podstawie aktu własności ziemi z dnia 15.08.1977r. Działki te w ewidencji gruntów według nowego stanu zostały oznaczone jakodziałki nr (...)o pow. 11,46 ha
Wyżej opisaną nieruchomości położoną wP.gm.M.,L. B.darowała w dniu(...) córceZ. R.i jej mężowiF. R.do ich majątku wspólnego. Dla nieruchomości tych urządzono wówczas księgi wieczyste w Sądzie Rejonowym w Ostrołęce. Obecnie księgi wieczyste obejmujące powyższe nieruchomości mają numerację(...)oraz(...).
( wypis z rejestru gruntów – k. 12, 13, wypis aktu notarialnego umowa darowizny z dnia 20.03.2009r. Rep. A nr 1448/2009- k. 71, jawna treść ksiąg wieczystych )
Wartość powyższych nieruchomości położonych wP., które były przedmiotem darowizny dokonanej na rzecz pozwanej i jej męża w 2009r. - to jestdziałki (...)oraz udział ½ wdziałkach (...), w tym wartość drzew według stanu z 2009r. przy zastosowaniu aktualnych cen wynosi253.990,-zł -w tym wartość drzewostanu znajdującego się nadziałce nr (...)wynosi 108.650,- zł.
( dowód: opinia biegłego sądowego rzeczoznawcy majątkowegoE. J.i biegłego z zakresu leśnictwaK. W.z dnia 15 stycznia 2018r. – k. 101-130)
PowódK. B.i pozwanaM. R.wychowywali się wraz pozostałym rodzeństwem wK.L.-w gospodarstwie rolnym rodzicówS. B.iL. B.. Gospodarstwo rolne było prowadzone przez rodziców dopóki mieli na to siły. Dzieci, w tym powód , gdy dorosły, założyły swoje rodziny i sukcesywnie wyprowadziły się z domu rodzinnego. Nie byli zainteresowani pracą w gospodarstwie rolnym rodziców. PowódK. B.wyprowadził się do oddalonego o ok. 40 kmR.. W gospodarstwie z rodzicami pozostała pozowanaM. R.wraz z mężem a także brat stronA., który był rencistą i nie pracował w gospodarstwie. Rodzice stron nie mieli komu przekazać gospodarstwa rolnego więc systematycznie ograniczali produkcję i wyprzedawali inwentarz. Prowadzenie gospodarstwa rolnego przeszło faktycznie na pozwaną i jej męża. Od 1992 r., Powód odwiedzał rodziców rzadko. Po śmierci ojca praktycznie nie przyjeżdżał do matki. Kontakty powoda z matką były sporadyczne. Stan zdrowiaL. B.pogarszał się a schyłku życia cierpiała na liczne schorzenia, w tym miażdżycę, cukrzycę. Bezpośrednią opieką nad matką sprawowała pozwanaM. B.przy pomocy męża. Powód nie odwiedzał matki ani w trakcieŚ.ani przy innych okazjach. W ostatnich latach praktycznie nie uczestniczył w życiu matki. Nie składał jej życzeń. Obecnie pozwana hoduje z mężem 5 krów, posiadają stary samochódO. (...)z 1997 r. Gospodarstwo przynosi niskie dochody. Mąż pozwanej pracuje dorywczo u innych gospodarzy, pozwana również dorabia pracą na rzecz innych rolników.
(dowód: zeznania pozwanejZ. R.z dnia 17 lipca 2018r. nagranie rozprawy od 00:26:19, k. 161 i z dnia 03 października 2018r. nagranie rozprawy od 00:07:28 , k. 190)
Sąd Rejonowy zważył, co następuje:
Żądanie zasługuje na uwzględnienie w części.
Nie było sporu, co do tego, żeL. B.zmarła w 2009r. jako wdowa i miała wówczas czworo żyjących dzieci, w tym oprócz powodaK. B.i pozwanejM. R.także synaR. B.iA. B..A. B.zmarł w 2015r. Postanowieniem z dnia 2 czerwca 2016 r. w sprawie I Ns 93/16 Sąd Rejonowy w Szczytnie stwierdził, że spadek poL. B.na podstawie testamentu notarialnego z dnia 19 marca 2009 r . nabyła w całości córkaZ. B..
Z twierdzeń stron i dowodów dotyczących majątku spadkowego wynika, że do spadku poL. B.należy udział 10/16 części we współwłasności nieruchomości położnejK.( na co składa się udział 8/16 z tytułu wspólności majątkowej małżeńskiej zeS. B.i udział 2/16 odziedziczony po mężu). Dla tej nieruchomości prowadzona jestksięga wieczysta nr (...). Wartość nieruchomości Sąd ustalił na podstawie opinii biegłego sądowegoE. J.z akt I Ns 487/16 - na 174.000 zł. Opinia została sporządzona rzetelnie przez doświadczonego biegłego sądowego. Stanowi ona miarodajną podstawę do poczynienia ustaleń faktycznych w zakresie wartości nieruchomości .
Natomiast nieruchomości położone wP.wskazane przez powoda, nie wchodzą do spadku poL. B.albowiem spadkodawczyni darowała je pozwanej i jej mężowi umową notarialną z dnia 20.03.2009 r. Wartość darowizny jaką otrzymała pozwanaM. R.wynosi 126.995,- zł i odpowiada to połowie wartości całej darowizny , gdyż darowizna nastąpiła do majątku wspólnego pozwanej i jej męża (253.990 :2 = 126.995,- zł )
Wartość nieruchomości będących przedmiotem darowizny została ustalona również na podstawie opinii biegłychE. J.iK. W.. Opinia jest rzetelna i nie była kwestionowana.
Innych składników majątku spadkowego strony nie wskazały a zarazem brak dowodów wskazujących na inny skład spadku.
Zgodnie z ustawowym porządkiem dziedziczenia udział powodaK. B.w spadku po matce wynosiłby ¼ część spadku, gdyż dziedziczyłby powód obok trójki rodzeństwa (M.,R.iA.).
Jak wynika zart. 991 § 1 k.c.zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Jak zaś stanowi przepisart. 991 § 2 k.c.jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
Jak stanowiart. 993 k.c.przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.
Wedługart. 994§1 kcnie dolicza się darowizn drobnych , zwyczajowo przyjętych ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty , licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
Zgodnie z treściąart. 995 § k.c.wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku
Odnosząc reguły wynikające z powyższych przepisów do niniejszej sprawy, ustalenie substratu zachowku przedstawia się następująco: wartość udziału w nieruchomości wchodzącej do spadku położonej wK.wynosi108.750 zł(174.400 x 10/16 ). Doliczeniu podlega wartość darowizny obejmującej nieruchomości wP.w części przypadającej naM. R.- to jest w wysokości 126.995,-zł , co daje235.745,-zł. Wartość udziału ¼ jaki z ustawy przypadłby powodowi wynosi więc 58.936,zł. W rezultacie wartość zachowku odpowiadająca ½ wartości udziału wynosi29.468,- zł
W ocenie Sądu, zachodzą w niniejszej sprawie podstawy miarkowania żądania powoda i obniżenia zachowku w oparciu o zasady współżycia społecznego, na które w istocie rzeczy powoływał się pozwana.
Z wiarygodnych zeznańM. R.wynika, że powód w ostatnich latach praktycznie nie uczestniczył w życiu matki, nie interesował się jej sprawami, nie składał życzeń. Powód nie przeciwstawił tym twierdzeniom pozwanej i jej zeznaniom przekonywujących twierdzeń i dowodów. Wręcz przeciwnie - twierdził, że odwiedzał matkę a zarazem zeznał, że pracował i nie miał czasu jeździć do matki . Sąd nie dał wiary gołosłownym twierdzeniom powoda, że przez cały czas utrzymywał on poprawne więzi z matką. O ile nie można powodowi zarzucić tego, że nie sprawował on bezpośredniej opieki nad matką, skoro mieszkał w oddalonej o ponad 40 km miejscowości i miał tam pracę, to brak odwiedzin matki choćby w trakcie Świąt, należy ocenić jako rażące zaniedbywanie ze strony powoda więzi rodzinnych z matką. Tylko po części brak uczestnictwa powoda w życiu matki usprawiedliwiony jest zamieszkaniem powoda w innej miejscowości czy obowiązkami pracowniczymi a także jawnym konfliktem z pozwaną siostrą.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego za dominujące uznać trzeba stanowisko, żeart. 5 k.c.przy roszczeniach o zasądzenie zachowku jest stosowany wyjątkowo. Konsekwentnie podkreśla się, że ocena sądu, czy żądanie zapłaty sumy odpowiadającej wysokości zachowku stanowi nadużycie prawa w myślart. 5 k.c.nie powinna pomijać, że prawa osoby uprawnionej do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma wobec swoich osób najbliższych. Należy także pamiętać o przyjętej przez ustawodawcę zasadzie, że nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dowolnie z pominięciem swoich najbliższych. Podkreśla się przy tym konieczność dokonania przez Sąd oceny okoliczności faktycznych konkretnej sprawy przy uwzględnieniu zasady, że zastosowanieart. 5 k.c.może mieć miejsce zupełnie wyjątkowo; zakres zastosowania tego przepisu w sprawie o zachowek winien być wąski. Sprzeczność z zasadami współżycia społecznego w świetle ugruntowanego orzecznictwa zachodzić może jedynie wówczas, gdy w świetle reguł lub wartości moralnych powszechnie społecznie akceptowanych żądanie zapłaty należności z tytułu zachowku musi być ocenione negatywnie. Z uwagi na wskazaną tutaj istotę zachowku pozbawienie go na podstawieart. 5 k.c.musi sankcjonować wyłącznie rażące przypadki nadużycia tego prawa (por. wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2004 r., I CK 215/03, B. (...)/11/40 i z dnia 25 stycznia 2001 r., IV CKN 250/00, LEX nr 490432, wyrok SA w Szczecinie z dnia 21 maja 2013 r., I ACa 101/13, LEX nr 1392043). Doniosłość następstw związanych z pozbawieniem prawa do zachowku uzasadnia przyjęcie, że postępowanie osób uprawnionych do zachowku musi być rażąco naganne albo cechować się złą wolą po ich stronie.
Zaniedbywanie więzi rodzinnej z matką przez powoda uzasadnia w ocenie Sądu miarkowanie zachowku.
Na mocyart. 5 kcobniżono zatem roszczenie powoda do kwoty 15.600 zł. ( pkt I sentencji )
Niespornym jest przy tym , że powód nie został wydziedziczony w rozumieniuart. 1008 k.c.
Zarzut przedawnienia podniesiony przez pozwaną nie jest zasadny. Wedługart. 1007§1 kcroszczenia uprawnionego do zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu. Otwarcie to nastąpiło w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku I Ns 93/16 w dniu 2.06.2016 r. Z kolei darowizna doliczana do spadku dokonana została w 2009r. aL. B.w tym samym roku zmarła. Darowizna podlega zatem doliczeniu zgodnie zart 994§1 kc.
Ponadto wskazać należy że w toku rozprawy w dniu 26.09.2017 r. powód skutecznie cofnął pozew ponad kwotę 35.000,- zł zrzekając się roszenia. Dlatego ponad tą kwotę postępowanie Sąd umorzył na podstawie 355§1 kpcw zw. zart. 203 §1 i §4 kpc.
O kosztach orzeczono na mocyart. 100 k.p.c.wobec częściowego tylko uwzględnienia żądania. Z uwagi na charakter sprawy, w tym trudności w określeniu realnej wartości roszczenia, oraz uwagi na zastosowanieart. 5 kcSąd uznał za niecelowe stosunkowe rozdzielanie kosztów procesu .
(...)
(...)
(...)
S.,(...)