Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1642/17
Data wyroku: 2018-02-01 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Eksmisja
Podstawa prawna: art. 675 § 1 kc, art. 222 § 1 kc

Sygn. akt III Ca 1642/17

UZASADNIENIE
Wyrokiem z 19 maja 2017 r. Sąd Rejonowy dla Łodzi-Widzewa w Łodzi:

1
nakazał pozwanymM. K.,A. R. (1),A. R. (2)iA. R. (3)opróżnienielokalu mieszkalnego nr (...), położonego przyulicy (...)wŁ.;

2
orzekł, że pozwanym nie przysługuje uprawnienie do otrzymania lokalu socjalnego;

3
nie obciążył pozwanych obowiązkiem zwrotu kosztów procesu należnych stronie powodowej.

Sąd Rejonowy ustalił, że 30 października 1995 r.J.iW. S.zawarli z powodem umowę o najemlokalu mieszkalnego nr (...), położonego wŁ.przyul. (...)na czas nieoznaczony. Zgodnie z § 5 umowy podnajem lokalu w całości lub w jego części albo oddanie go w bezpłatne używanie wymagało zgody wynajmującego.
Po śmierci najemcyJ. S.w stosunek najmu wstąpiła jego żonaW. S.(aneks nr (...)z 9 września 1999 r.), a po śmierci najemczyniW. S.- jej córka –M. K.(aneks z 11 marca 2002 r.) Zgodnie z treścią aneksu pozostałe warunki umowy najmu z 30 października 1995 r. nie uległy zmianom i weszły w życie z dniem jego podpisania, z mocą od 10 stycznia 2002 r. W 2013 roku pozwanaM. K.podnajęła opisany wyżej lokal mieszkalny bez wymaganej pisemnej zgody właściciela, tj. GminyŁ.. Sama zamieszkała u córki, by pomóc jej w opiece nad dzieckiem.
A. R. (1)wprowadziła się do przedmiotowego lokalu w sierpniu 2013 roku i zamieszkuje w nim nadal z dwójką małoletnich dzieci -A. R. (3)iA. R. (2). Nie opuściła lokalu na żądanie najemcyM. K., lecz wymieniła zamki do drzwi wejściowych lokalu. Pozwana sama przyznała, że zajmuje przedmiotowe mieszkanie bez żadnej umowy.
28 października 2015 r. strona powodowa skierowała doM. K.oświadczenie o wypowiedzeniu umowy najmu lokalu mieszkalnego, z uwagi na podnajem lokalu, ze skutkiem na dzień 31 grudnia 2016 r. – powołując się na przepisart. 11 ust. 3 pkt 2 ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego z dnia 21 czerwca 2001 r.(Dz. U. 2001 Nr 71, poz. 733). Wypowiedzenie zostało doręczoneM. K.9 listopada 2015 r. W dniu 26 września 2016 r. powód skierował doA. R. (1)wezwanie do dobrowolnego opróżnienia ww lokalu mieszkalnego wraz z wezwaniem do zapłaty. Przedmiotowe pismo zostało doręczone pozwanejA. R. (1)w dniu 4 października 2016 r.
PozwaneM. K.iA. R. (1)nie są zarejestrowanejako bezrobotne w powiatowym urzędzie pracy.M. K.utrzymuje się z emerytury w wysokości 1000 zł. Mieszka u córki wK.i nadal może tam zamieszkać.A. R. (1)nadal zamieszkuje w przedmiotowym lokalu bez tytułu prawnego z dwójką małoletnich dzieci w wieku 2 i 3 lat –A.iA. R. (3). Pozwana otrzymuje zasiłek wychowawczy w kwocie 400 zł, zasiłek rodzinny w kwocie 190 zł, alimenty w wysokości 800 zł oraz kwotę 1.000 zł z programu 500+.
Sąd Rejonowy podkreślił, że stan faktyczny ustalił bądź jako bezsporny, bądź na podstawie znajdujących się w aktach sprawy dowodów z dokumentów, nie budzących wątpliwości co do prawidłowości i rzetelności, nie kwestionowanych przez żadną ze stron procesu.
Sąd I instancji ocenił powództwo jako zasadne, znajdujące swą podstawę w przepisachart. 222 § k.c.iart. 675 § 1 k.c.Powództwo byłoby nieuzasadnione jedynie wtedy, gdyby pozwane miały skuteczne uprawnienia do władania rzeczą (zajmowania lokalu). Sąd Rejonowy ustalił jednak, że taka okoliczność w tej sprawie nie istnieje.
PozwanejM. K.została skutecznie wypowiedziana umowa najmu przez powoda wskutek naruszenia przez nią jako najemcę postanowień umowy najmu z dnia 30 października 1995 roku, tj. § 5, zgodnie z którym podnajem lokalu w całości lub w jego części albo oddanie go w bezpłatne używanie wymagało zgody wynajmującego. Przywołane postanowienie umowne pozostawało w zgodzie z regulacją zawartą wustawie o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego z dnia 21 czerwca 2001 r.(Dz. U. 2001 Nr 71, poz. 733 ze zm.). Art. 11 ust. 2 pkt 3 ustawy uprawnia właściciela do wypowiedzenia stosunku prawnego, jeżeli lokator wynajął, podnajął albo oddał do bezpłatnego używania lokal lub jego część bez wymaganej pisemnej zgody właściciela. Jak wynika z ustalonego stanu faktycznego, wszystkie wskazane wyżej wymogi rozwiązania umowy najmu zM. K.zostały spełnione przez wynajmującego. Samo wypowiedzenie zostało sporządzone na piśmie i wskazywało przyczynę wypowiedzenia, a więc zostało dokonane prawidłowo.
Wskazując na przepisart. 14 ust. 1 i 4 ustawy o ochronie praw lokatorów, Sąd Rejonowy podkreślił, że w stosunku do pozwanejM. K.nie ustalono istnienia przesłanek do otrzymania lokalu socjalnego. Pozwana sama wskazała, że może nadal zamieszkiwać u córki, zatem może zamieszkać w innym lokalu niż dotychczas używany, w rozumieniu art. 14 ust. 4in fine.
Rozważania odnośnie nieprzyznania prawa do lokalu socjalnego na rzecz pozostałych pozwanychA. R. (1)orazA.iA. R. (3), Sąd Rejonowy rozpoczął od przywołania przepisuart. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie praw lokatorów. W myśl tego przepisu, ilekroć wustawie o ochronie praw lokatorówjest mowa o „lokatorze”, należy przez to rozumieć najemcę lokalu lub osobę używającą lokal na podstawie innego tytułu niż prawo własności. Jako lokatora traktuje się również osobę, której w przeszłości przysługiwał tytuł prawny do lokalu. PozwaneA. R. (1),A. R. (3)iA. R. (2)nie są lokatorami w rozumieniu powołanego wyżej przepisu. Pozwane zajęły sporny lokal mieszkalny bez żadnego tytułu prawnego i nigdy takiego tytułu prawnego do lokalu nie posiadały. Za taki tytuł nie może być uznana umowa zawarta z pozwanąM. K., skoro nie mogła ona nikomu oddać lokalu w najem, podnajem ani bezpłatne używanie bez wymaganej pisemnej zgody właściciela. Z tej przyczyny, Sąd orzekł, że pozwanymA. R. (1),A. R. (3)iA. R. (2)nie przysługuje prawo do lokalu socjalnego, skoro zajęcie przez nie lokalu nastąpiło bez żadnego tytułu prawnego.
W ocenie Sądu Rejonowego brak było podstaw do oddalenia powództwa na podstawieart. 5 k.c., przy przyjęciu, że roszczenie powódki jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub społeczno - gospodarczym przeznaczeniem prawa. Powódka była wynajmującym i jest jednocześnie właścicielem przedmiotowego lokalu. Prawo własności jest zaś prawem chronionym przezKonstytucjęi równocześnie jednym z fundamentalnych praw ustrojowych. Wobec tego, jak wynika z utrwalonego, aktualnego stanowiska judykatury i doktryny, stosowanieart. 5 k.c.w ogóle, a w przypadku roszczeń związanych z prawem własności w szczególności, winno mieć charakter wyjątkowy i winno być szczególnie uzasadnione. Zdaniem Sądu Rejonowego, w oparciu o ustalony stan faktyczny nie sposób stwierdzić, aby taka sytuacja zachodziła w przedmiotowej sprawie. Za bezsporne (oparte na twierdzeniach samych pozwanych) Sąd pierwszej instancji uznał, żeM. K.zamierzała wrócić do swojego mieszkania wŁ.. Okazało się to niemożliwe, bo pozwanaA. R. (1)uniemożliwiła najemczyni ponowne zamieszkanie w lokalu, wymieniła zamki w drzwiach, pozbawiającM. K.możliwości faktycznego korzystania z przedmiotowego lokalu. W ocenie Sądu Rejonowego zachowanie pozwanejA. R. (1)było wysoce naganne, a sytuacja życiowa w jakiej się znalazła (utrzymanie małoletnich dzieci) nie może automatycznie rodzić dla takiej osoby możliwości nabycia uprawnień do samowolnego zamieszkiwania w danym lokalu mieszkalnym. PozwanaA. R. (1)swoim zachowaniem w sposób godzący z dobrymi obyczajami (mimo, żeM. K.nie była uprawniona do zawierania podnajmu przedmiotowego lokalu) uniemożliwiła powrót właściwemu najemcy (lokatorowi) zajmując samowolnie przedmiotowe mieszkanie, tym samym pozbawiając go możliwości zamieszkania w lokalu, do którego posiadał tytuł prawny. W takim wypadku przyznanie pozwanym prawa do lokalu socjalnego jawiłoby się jako wysoce nienależne i niesprawiedliwe, oznaczałoby bowiem premiowanie takiej nagannej postawy.
Apelację od powyższego wyroku wniosła pozwanaA. R. (1)w imieniu własnym oraz jako przedstawicielka ustawowa małoletnichA. R. (3)iA. R. (2). Pozwane zaskarżyły wyrok tak co do nakazania ich eksmisji zlokalu nr (...)przyul. (...)wŁ., jak i orzeczenia o braku ich uprawnienia do otrzymania lokalu socjalnego.
Apelujące podniosły, że Sąd I instancji nie wziął pod uwagę odpowiedzi na pozew złożonej przezA. R. (1)i pominął dowody tam zgłoszone. Argumentowały, że nie było żadnych przeciwskazań do przydziału jej przedmiotowego lokalu. Powództwo w odniesieniu do nich jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, zasadą solidaryzmu społecznego i ochrony najsłabszych jednostek w społeczeństwie, w szczególności w zakresie zabezpieczenia ich potrzeb mieszkaniowych. Apelujące zaprzeczyły, abyA. R. (1)pozbawiła możliwości korzystania z mieszkania jego najemczynięM. K.oraz temu, żeM. K.rzeczywiście chciała ponownie w mieszkaniu zamieszkać.
W odpowiedzi na apelację powódka wniosła o jej oddalenie w całości i o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Zgodnie z dyspozycjąart. 382 k.p.c.sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Postępowanie apelacyjne ma merytoryczny charakter i jest dalszym ciągiem postępowania rozpoczętego przed sądem pierwszej instancji. Zgodnie z treściąart. 378 § 1 k.p.c., sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji. W granicach zaskarżenia sąd odwoławczy bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania (art. 378 § 2 k.p.c.). Dlatego nie ma znaczenia, czy zarzut nieważności został podniesiony w apelacji, ani czy strona w toku postępowania przed sądem I instancji podnosiła kwestie związane z przyczynami nieważności.
W przepisieart. 379 k.p.c.zostały w sposób wyczerpujący wymienione uchybienia procesowe prowadzące do nieważności postępowania. Należy do nich m.in. pozbawienie strony możności obrony swoich praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Nieważność postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony swych praw może wystąpić w różnorodnych stanach faktycznych. W orzecznictwie zostały podjęte próby zdefiniowania warunków, po których zajściu zasadne jest stwierdzenie nieważności postępowania z powyższej przyczyny. Jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 20 października 2016 roku (w sprawie I ACa 420/16, opubl. w systemie Legalis nr 1558652):
„Nieważność postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony jej praw w rozumieniuart. 379 pkt 5 KPCma miejsce wówczas, gdy w następstwie naruszenia przez sąd przepisów postępowania strona, wbrew swej woli, została faktycznie pozbawiona możności działania, w szczególności zaprezentowania przed sądem swoich racji, przedstawienia swoich twierdzeń faktycznych, zgłoszenia dowodów na ich poparcie, odniesienia się do argumentów i dowodów prezentowanych przez stronę przeciwną, odniesienia się do przeprowadzonych już przez sąd dowodów. Naruszeniem prawa do obrony są takie uchybienia procesowe popełnione przez sąd, które w praktyce uniemożliwiają stronie podjęcie stosownej obrony. Stwierdzenie nieważności postępowania wymaga zatem w pierwszej kolejności rozważenia, czy w konkretnej sprawie nastąpiło naruszenie przepisów procesowych, a następnie - czy uchybienie to miało wpływ na możność działania strony oraz, czy pomimo zaistnienia tych dwóch przesłanek, strona mogła bronić swoich praw. Tylko przy kumulatywnym spełnieniu tych wszystkich elementów można mówić o prowadzącym do nieważności postępowania pozbawieniu strony możliwości obrony swoich praw”.
Przenosząc powyższe rozważania natury ogólnej na grunt rozpoznawanej sprawy, w pierwszej kolejności wskazać należy na uchybienie przez Sąd Rejonowy przepisom regulującym postępowanie uproszczone. Zgodnie zart. 5051pkt 1 k.p.c.rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym podlegają sprawy o roszczenia wynikające z umów, jeżeli wartość przedmiotu sporu nie przekracza dwudziestu tysięcy złotych. Bez względu na wartość przedmiotu sporu rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym podlegają sprawy o zapłatę czynszu najmu lokali mieszkalnych i opłat obciążających najemcę oraz opłat z tytułu korzystania z lokalu mieszkalnego w spółdzielni mieszkaniowej (art. 5051pkt 2 k.p.c.). Niniejsza sprawa nie należy do żadnej z wyżej wymienionych kategorii. Jest to sprawa o eksmisję - opróżnienie i wydanie lokalu mieszkalnego. Powództwo zostało skierowane nie tylko przeciwko byłej najemczyni (co uzasadniałoby jego rozpoznanie w postępowaniu uproszczonym), ale również przeciwko osobom, które nigdy najemcami nie były. Bezspornie nigdy nie została zawarta żadna umowa pomiędzy GminąŁ.aA. R. (1), która by uprawniała ją do zajmowania spornego lokalu mieszkalnego wraz z córkami. Pomimo tego pozew został zakwalifikowany do postępowania uproszczonego (zarządzenie – k. 1). Prowadząc postępowanie, Sąd Rejonowy wezwał pozwanąA. R. (1)do uzupełnienia braków formalnych odpowiedzi na pozew poprzez złożenie jej na formularzu, stosującart. 1301§ 11k.p.c.w zw. zart. 5052k.p.c.Następnie zaś, na jedynym terminie rozprawy, odbytym przed wydaniem zaskarżonego wyroku, Przewodnicząca wydała zarządzenie o zwrocie tej odpowiedzi ze względu na nieuzupełnienie braków formalnych.
W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji nie wyjaśnił przyczyn powyższych decyzji (ani zakwalifikowania sprawy do postępowania uproszczonego, ani zarządzenia o zwrocie odpowiedzi na pozew). Tymczasem z odpowiedzi na pozew, którą pozwanaA. R. (1)złożyła na rozprawie apelacyjnej wynika, że zgodnie z wezwaniem uzupełniła braki odpowiedzi na pozew. W omawianym piśmie pozwana zawarła wnioski dowodowe, które na skutek zwrotu pisma nie zostały rozpoznane. Dodatkowo z uzasadnienia odpowiedzi na pozew wynika, że okoliczności faktyczne, dotyczące zajmowana przezA. R. (1)i jej córki podnajętego mieszkania nie są bezsporne. Apelująca wskazywała na okoliczności, w świetle których jej zachowanie nie było tak naganne, jak ocenił to Sąd Rejonowy. Pozwana oczywiście musiałaby udowodnić okoliczności przez siebie podnoszone. Dalszą kwestią jest i to, czy rzeczywiście w ich świetle należałoby inaczej ocenić zachowanie pozwanej. Niewątpliwie jednak taka ocena jest potrzebna. Zgodnie bowiem z przepisemart. 24 ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego z dnia 21 czerwca 2001 r.(t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1610), prawo do lokalu socjalnego nie przysługuje osobie, która samowolnie zajmuje lokal i wobec której sąd nakazał opróżnienie lokalu, chyba że przyznanie lokalu socjalnego byłoby w świetle zasad współżycia społecznego szczególnie usprawiedliwione. Brzmienie przytoczonego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że ocena zachowania pozwanych w świetle zasad współżycia społecznego jest konieczna.
Wskazane powyżej uchybienia przepisom postępowania cywilnego miały wpływ na sytuację procesową, w której znalazły się apelujące. Zupełnie zostały pominięte twierdzenia zgłoszone w odpowiedzi na pozew i nie zostały rozpoznane wnioski dowodowe. PozwanaA. R. (1)była obecna na rozprawie w dniu 19 maja 2017 roku i nie zgłosiła żadnych nowych wniosków dowodowych, ani nie ponowiła wniosków zawartych w zwróconym piśmie. Należy jednak mieć na uwadze, że działa sama bez pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym. Nie można zatem czynić jej zarzutu, że nie podjęła dalszych czynności procesowych tym bardziej, że Sąd I instancji nie udzielił pozwanym żadnych pouczeń, a nawet – jak wynika z treści protokołu – nie udzielił głosu przed zamknięciem rozprawy.
Powyższe uzasadnia stwierdzenie, że doszło do nieważności postępowania poprzez pozbawienie pozwanych możliwości obrony ich praw. To zaś, zgodnie z dyspozycjąart. 386 § 2 k.p.c.skutkować musiało uchyleniem zaskarżonego orzeczenia w zakresie objętym zaskarżeniem, zniesieniem postępowania od dnia 19 maja 2017 roku i przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu dla Łodzi – Widzewa w Łodzi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania odwoławczego (art. 108 § 2 k.p.c.).