Sąd Apelacyjny w Katowicach
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 902/18
Data wyroku: 2018-11-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Jolanta Pietrzak, Beata Torbus, Marek Procek
Słowa kluczowe: Ubezpieczenia społeczne
Podstawa prawna: art. 140 ustawy z dnia 17.12.1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

Sygn. akt III AUa 902/18

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 listopada 2018 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach
Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:

Przewodniczący

SSA Marek Procek (spr.)

Sędziowie

SSA Jolanta Pietrzak
SSO del. Beata Torbus

Protokolant

Elżbieta Szewczyk

po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2018r. w Katowicach
sprawy z odwołaniaA. S.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi wO.
o wysokość emerytury
na skutek apelacji ubezpieczonejA. S.
od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach Ośrodka Zamiejscowego w Rybniku

z dnia 14 listopada 2017r. sygn. akt IX U 438/17

oddala apelację.
/-/ SSA J.Pietrzak /-/ SSA M.Procek /-/ SSO del. B.Torbus

Sędzia Przewodniczący Sędzia
Sygn. akt III AUa 902/18

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 14 listopada 2017 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku w punkcie 1 zmienił decyzję organu rentowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wO.z dnia 29 grudnia 2016 r. w ten sposób, iż określił, że kwota potrącenia z emerytury ubezpieczonejA. S.na rzecz Syndyka wynosi od 1 stycznia 2017r. - 617,34 zł, a od 1 marca 2017r. - 620,05 zł, w punkcie 2 oddalił odwołanie w pozostałym zakresie, zaś w punkcie 3 odstąpiłod obciążania ubezpieczonej kosztami procesu.
W zaskarżonej decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wO.dokonał potrącenia z emerytury ubezpieczonejA. S.od dnia 1 stycznia 2017 r.na rzecz Syndyka kwoty 1.598,84 zł na podstawieart. 139w związku zart. 141 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Sąd Okręgowy ustalił, iż ubezpieczonaA. S.od 1 lipca 2016 r. jest uprawniona do emerytury. Wysokość tego świadczenia wynosiła w styczniu 2017 r. i lutym 2017 r. – 2.469,36 zł brutto, od marca 2017 r. – 2.480,23 zł brutto.
Postanowieniem Sądu Rejonowego w Gliwicach Wydziału XII Gospodarczego ds. Upadłościowych i Naprawczych z 18 marca 2015 r. ogłoszono upadłość dłużnikaA. S.- osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, zamieszkałejwR..
W związku z powołanym wyżej postanowieniem oraz umorzeniem z mocy prawa wszystkich postępowań egzekucyjnych prowadzonych wobec ubezpieczonej, Syndyk Masy UpadłościowejS. B.pismem z 17 listopada 2016 r. powiadomił o tym fakcie organ rentowy. W piśmie tym wskazał, iż oczekuje przekazywania środków pieniężnych wchodzących w skład masy upadłości z tytułu otrzymywanego świadczenia emerytalnego.
Organ rentowy powiadomił Syndyka o wysokości świadczenia emerytalnego ubezpieczonej oraz o tym, że potrącenie ze świadczenia wprowadzone zostało od miesiąca stycznia 2017 r.
W styczniu 2017 r. i w lutym 2017 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przekazał Syndykowi kwotę 1.598,84 zł. miesięcznie.
Organ rentowy dokonał wyliczenia tych kwot w sposób następujący:
- kwota świadczenia brutto 2.469,36 zł,
- zaliczka na podatek w wysokości 207,00 zł,
- składka na ubezpieczenie w kwocie 222,24 zł.
Po dokonaniu odliczenia od kwoty świadczenia brutto zaliczki na podatek oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne i uwzględnieniu kwoty wolnej od potrąceń i egzekucji, któraod 1 marca 2016 r. do 28 lutego 2017 r. wynosiła 441,28 zł (czyli 50% najniższego świadczenia), pozostała kwota 1.598,84 zł, którą przekazano na rzecz Syndyka.
Syndyk w piśmie z 17 lutego 2017 r., powołując się na przepisy zart. 139 ust. 1 pkt 5z uwzględnieniemart. 141 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznegownioskował o ograniczenie potrąceń ze świadczenia emerytalnego ubezpieczonej od marca 2017 r.
Za marzec 2017 r. i kolejne miesiące organ rentowy przekazał Syndykowipo 620,05 zł miesięcznie, jako 25% świadczenia brutto (2.469,36 zł) przysługującegood marca 2017 r.
Odnosząc się do żądaniaA. S., dokonał zbadania prawidłowości wysokości dokonywanych przez organ rentowy potrąceń na rzecz Syndyka w sytuacji, gdy samo dokonywanie takich potrąceń przez organ rentowy jest zasadne i znajduje swoje oparcie w przepisach prawnych.
Zatem przywołując treść przepisów art. 61 - 63 ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 2344 ), podniósł, iż cały majątek dłużnika, który należał do niego w dniu ogłoszenia upadłości albo został przez niego nabyty w toku postępowania upadłościowego, wchodzi do masy upadłości. Natomiast nie wchodzido masy upadłości mienie, które wyłączone zostało z egzekucji na podstawieart. 829 - 836 k.p.c.
Wobec powyższego, Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie zart. 833 § 4 k.p.c.w związku zart. 63 pkt 1 Prawo upadłościowe, wyłączeniu z masy upadłości podlegają świadczenia pieniężne przewidziane w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym, które podlegają egzekucji w zakresie określonym w tych przepisach.
Zasady dokonywania potrąceń ze świadczeń emerytalno-rentowych zostały zaś zawarte w art. 139 -141 ustawy emerytalnej.
Zdaniem Sądu Okręgowego organ rentowy mylnie zinterpretował przytoczone przepisy prawne i w przypadku miesięcy: styczeń i luty 2017 r. błędnie ustalił kwotę potrącenia na rzecz Syndyka. Organ rentowy przystępując bowiem do dokonywania potrąceń, w pierwszej kolejności zobowiązany jest do odprowadzania należności publicznoprawnych, czyli zaliczki na podatek dochody od osób fizycznych oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne, jednak wysokość potrącenia ustala się od kwoty świadczenia przed odliczeniem miesięcznej zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne , a więc od kwoty świadczenia brutto. W ocenie tegoż Sądu - wynika jednoznacznie z treści art. 140 ust. 7 ustawy emerytalnej. Stosując przedstawioną zasadę, Sąd Okręgowy przyjął, że wysokość potrąceń dokonywanych przez organ rentowy na rzecz Syndyka powinna wynosić za styczeń i luty 2017r. - 617,34 zł miesięcznie, a od marca 2017 r. po 620,05 zł miesięcznie.
Syndyk, po otrzymaniu za styczeń i luty 2017 r. kwot potrącenia po 1.598,84 zł, sam zwrócił organowi uwagę, że takie potrącenia są zbyt wysokie, niezgodne z przepisami prawa. Jednoczenie, Sąd Okręgowy podniósł, że potrącenie kwoty na rzecz Syndyka za marzec2017 r. i kolejne miesiące jest już prawidłowe.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Okręgowy, na mocyart. 47714§ 2 k.p.c., orzekł, jak w pkt 1 wyroku, zaś w pkt 2 wyroku orzekł, na podstawieart. 47714§ 1 k.p.c.
Natomiast na zasadzieart. 102 k.p.c., Sąd ten odstąpił od obciążania ubezpieczonej kosztami procesu, podnosząc, iż zaskarżona decyzja nie zawierała wskazania podstawy prawnej dokonywanych potrąceń oraz nie przedstawiała sposobu wyliczenia tych potrąceń, czyli niezbędnych elementów decyzji administracyjnej umożliwiających ubezpieczonej jej ocenę.
W apelacji od zaprezentowanego orzeczenia ubezpieczona, zarzucając Sądowi pierwszej instancji błędną interpretację obowiązujących przepisów, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zwrot nienależnie potraconych kwot z emerytury za okresod stycznia 2017 r. wraz z odsetkami.
Zdaniem ubezpieczonej ustawodawca w ustawie Prawo upadłościowe i nie zawarł żadnych dyspozycji, co do emerytury w trakcie upadłości konsumenckiej (taka regulacja dotyczy jedynie wynagrodzenia za pracę upadłego), a ponieważ od 18 marca 2015 r. toczy się analizowane postępowanie upadłościowe, to działania podejmowane przez ZUS w stosunku emerytury apelującej muszą być prowadzone w oparciu o ten akt prawny. Ponadto, aniwUstawie prawo upadłościowe i naprawcze, ani wUstawie o emeryturach i rentachz Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie wskazano syndyka masy upadłości, jako organu uprawnionego do prowadzenia egzekucji ze świadczeń emerytalnych. Skarżąca wskazała przy tym, iż po wydaniu przez Sąd Rejonowy postanowienia o ogłoszeniu upadłości wszystkie postępowania egzekucyjne przeciwko niej zostały umorzone z mocy prawa (art. 146 ustawy Prawo upadłościowe), a więc nie ma podstawy prawnej do dokonywania potrąceń w oparciuo art. 139 -141 ustawy o emeryturach i rentach. Podniosła także, iż żaden przepisnie ustanawia syndyka masy upadłości organem egzekucyjnym i w związku z tym nie ma on prawa wnioskować do ZUS-u o dokonywanie potrąceń z emerytury upadłego. W świetle obowiązujących przepisów potrącenia z jej emerytury są niedopuszczalne, co wprost wynika z Art. 63.1.ust. 1 Ustawy prawo upadłościowe i naprawcze. Mienie wyłączone od egzekucji zostało określone (jak zaznaczył Sąd Okręgowy) wart. 829-836 k.p.c.przy czym Sąd ten wskazał naart. 833.§ 4 k.p.c., jako na przepis sankcjonujący potrącenia z emerytury, jednocześnie stosując dość osobliwą wykładnię prawną cytowanego przepisu. W ocenie apelującej przywołanie tego przepisu jest chybione, ponieważart. 833.§ 4 k.p.c.dotyczy egzekucji ze świadczeń emerytalnych, a jak wskazała wcześniej postępowania egzekucyjne przeciwko niej zostały umorzone. Powoływanie się naart. 833.§ 4 k.p.c.narusza również§ 157 rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. (Dz. U. z dnia7 marca 2016 r., poz. 283), który to przepis zabrania odsyłania do przepisów, które już zawierają odesłania. Czyli zgodnie z cytowanym przepisem, nie może być działań „trójstopniowych” tzn.: najpierwPrawo upadłościowe i naprawczewart. 63odsyładokodeksu postępowania cywilnego, a z koleik.p.c.odsyła do ustawy emerytalnej (art. 833§ 4). Zdaniem apelującej w tej sytuacji jedynym dopuszczalnym działaniem jest zastosowanie się przez organ rentowy do przepisów zawartych wart. 831§1 pkt 3 k.p.c.w związkuz art. 63.1.ust. 1 Ustawy prawo upadłościowe i naprawcze, który to przepis wyłącza spod egzekucji prawa niezbywalne, a takim prawem niezbywalnym jest niewątpliwie prawodo świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Ponieważ w świetle przywołanych przepisów dokonywanie potrąceń z jej emerytury jest sprzeczne z obowiązującym prawem, to skarżąca nie odnosił się do oceny wyliczeń potrąceń dokonanych przez ZUS, (mimo iż, naruszają przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS) i częściowo zaakceptowanych przez Sąd Okręgowy. Ponadto według apelujących również bezzasadność potrąceń z jej emerytury dokonywanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych pośrednio potwierdza syndyk masy upadłości. Postępowanie w niniejszej sprawie jest prowadzone od 25 stycznia 2017 roku (data wysłania odwołania oddecyzji (...)) w tym czasie ZUS i syndyk prowadzili ożywioną korespondencję dotyczącą jej emerytury, a mimo to syndyk nie wstąpił (jako strona) do toczącego się postępowania sądowego, a więc należy domniemywać, że mienie objęte tym postępowaniem (potrącona część jej emerytury) nie wchodzi do masy upadłości -art. 65.1 Ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, czyli ZUS powinien jej oddać potrącone kwoty.
Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje:
Przyjmując ustalenia poczynione przez Sąd pierwszej instancji jako własne, uznał,że apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.
Przypomnieć należy, iż Syndyk masy upadłości w piśmie z dnia 17 listopada 2016 r. skierowanym do organu rentowego, powołując się na prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego w Gliwicach z dnia 18 marca 2015 r. (sygn. akt XII GU 16/15) o ogłoszeniu upadłości dłużnikaA. S.(będącej osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej), ze wskazaniem, że upadłość obejmować będzie likwidację majątku upadłego, w oparciu o przepis art. 4616ust. 2 ustawy Prawo upadłościowe, wskazał, że oczekuje przekazywania środków pieniężnych wchodzących w skład masy upadłości z tytułu otrzymywanego świadczenia emerytalnego za poszczególne miesiące w takiej części, która przewyższa kwotę netto wolna od zajęcia.
Odnosząc się do zarzutów apelacji koniecznym wydaje się dokonanie szczegółowego przypomnienia celu i funkcji upadłości konsumenckiej, taką bowiem ogłoszono w stosunku do ubezpieczonejA. S.. Jest ona regulowana przepisamiustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe(t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2344). Wbrew zarzutom skarżącej upadłość konsumencka jest zaś w istocie formą egzekucji prowadzonej z majątku dłużnika (tzw. egzekucją uniwersalną). W przepisieart. 1 pkt 2 Prawa upadłościowegojednoznacznie wskazano bowiem, że reguluje ona m.in. zasady dochodzenia roszczeń od niewypłacalnych dłużników będących osobami fizycznymi nieprowadzącymi działalności gospodarczej.W art. 2 ust. 2 cyt. ustawy, wprowadzającym tzw. zasadę optymalizacji, wskazano też,że postępowanie wobec takich osób należy prowadzić tak, aby umożliwić umorzenie zobowiązań upadłego niewykonanych w postępowaniu upadłościowym, a jeśli jest to możliwe - zaspokoić roszczenia wierzycieli w jak najwyższym stopniu. Szczegółowo zasady postępowania w przypadku upadłości takich osób uregulowano w części III ustawy, w jej tytule V (przepisy od art. 4911do art. 49123). W szczególności, w art. 4912ust. 1 wskazano,iż w sprawach nieuregulowanym w tym tytule stosuje się odpowiednio przepisyo postępowaniu upadłościowym, z wyjątkiem przepisów art. 13, art. 21, art. 22a, art. 25,art. 32 ust. 5, art. 36, art. 38, art. 38a, art. 40, art. 74, art. 163, art. 164, art. 307 ust. 1i art. 361.
Jednym z przepisów ogólnych dotyczących postępowania upadłościowego, który ma w tym przypadku zastosowanie jest więc w tej sytuacji przepisart. 63 ust. 1 pkt 1 Prawa upadłościowego,stanowiący, iż „nie wchodzi do masy upadłości mienie, które jest wyłączone od egzekucji według przepisówustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego”. Ograniczenia egzekucji mające zastosowanie wk.p.c.mają zatem zastosowanie także w postępowaniu upadłościowym. Zasady ograniczenia egzekucji związane z wypłatą świadczeń emerytalnych regulujeart.833 § 4 k.p.c., zgodnie, z którym świadczenia pieniężne przewidziane w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym podlegają egzekucji w zakresie określonym w tych przepisach.Oznacza to zaś, że zastosowanie w sprawie znajdują właśnie przywołane przez Sąd pierwszej instancji przepisyart. 139-141 ustawy o emeryturachi rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowisko takie jest potwierdzone zarówno przez naukę prawa (por. Feliks Zadler „Prawo Upadłościowe i Naprawcze. Komentarz”,wyd. III), jak również orzecznictwo sądowe (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczeciniez dnia 19 lutego 2013 r., sygn. akt: III AUa 757/12).
W realiach niniejszej sprawy oznaczało to tyle, że z przyznanejA. S.emerytury możliwe jest dokonywanie potrąceń należności na rzecz syndyka, mieszczących się w katalogu należności o jakich mowa w art. 139 ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej, w granicach ściśle określonych przepisami prawa.
W świetle przepisu art. 139 ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej, ze świadczeń pieniężnych określonych w ustawie - po odliczeniu składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczkii innych należności z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych - podlegają potrąceniu, z uwzględnieniem art. 141 sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż alimentacyjne. Stosownie do treści art. 140 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej, potrącenia, o których mowa w art. 139, mogą być dokonywane, z zastrzeżeniem art. 141, w zakresie innych egzekwowanych należności, o których mowa w art. 139 ust. 1pkt 5 - do wysokości 25 % świadczenia.
Zgodnie z powyższymi przepisami ustawodawca określił maksymalną wysokość,do której można dokonywać potrąceń.Granice potrąceń ustala się dla świadczenia brutto,tj. przed odliczeniem miesięcznej zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne. Przy dokonywaniu jakichkolwiek potrąceń konieczne jest uwzględnianie również regulacji art. 141 określającej tzw. kwoty wolne. Stosowniedo treści art. 141 ust. 1 pkt 1a ustawy emerytalnej, emerytury i renty są wolne od egzekucjii potrąceń, z zastrzeżeniem ust. 2, w części odpowiadającej 50 % kwoty najniższej emerytury lub renty - zależnie od rodzaju pobieranego przez emeryta (rencistę) świadczenia - przy potrącaniu należności, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 3, wraz z kosztami i opłatami egzekucyjnymi. W związku z powyższym brzmieniem przepisów należy odróżnić sposób ustalania wysokości dopuszczalnego potrącenia, od dokonywania takiego potrącenia.Według art. 140 ust. 1 wskazanej ustawy, potrącenia, o których mowa w art. 139, mogą być dokonywane, z zastrzeżeniem art. 141, w następujących granicach:
1) świadczeń alimentacyjnych, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 3 - do wysokości 60 % świadczenia;
2) należności egzekwowanych związanych z:
a) odpłatnością za pobyt w domach pomocy społecznej,
b) odpłatnością za pobyt w zakładach opiekuńczo-leczniczych,
c) odpłatnością za pobyt w zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych, do wysokości 50 % świadczenia;
3) innych egzekwowanych należności - do wysokości 25 % świadczenia.
Zatem stosownie do treści art. 140 ust. 1 pkt 3 ustawy, który to przepis słusznie zastosował Sąd pierwszej instancji - potrącenia, o których mowa w art. 139, mogą być dokonywane, z zastrzeżeniem art. 141, w zakresie innych egzekwowanych należności,o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 5 - do wysokości 25 % świadczenia.
Mając na uwadze przedstawione okoliczności, Sąd Apelacyjny, na podstawieart. 385 k.p.c., orzekł jak w sentencji.
/-/ SSA J.Pietrzak   /-/ SSA M.Procek  /-/ SSO del. B.Torbus

Sędzia Przewodniczący Sędzia
ek