Sąd Okręgowy w Łodzi
II Wydział Cywilny
Sygnatura akt: II C 370/18
Data wyroku: 2018-12-17 00:00:00
Typ orzeczenia: REGULATION, REASON
Słowa kluczowe: Bezpodstawne wzbogacenie
Podstawa prawna: art. 405 kc

Sygn. akt II C 370/18

UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 16 marca 2018 rokuM. P. (1)wniosła o zasądzenie odW. B. (1)kwoty 150.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz zasądzenie zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych.
W piśmie z dnia 25 czerwca 2018 roku pełnomocnik powódki wskazał, że podstawę prawną żądania stanowią przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu i nienależnym świadczeniu –art. 405 k.c.i410 k.c.Wyjaśniono, żeW. B. (1)nie wywiązała się z obowiązku opieki nad zmarłąJ. D., który wynikał z umowy dożywocia. Obowiązek ten przeszedł na pozwaną w wyniku nabycia spadku poW. B. (2), który zawarł umowę dożywocia. Podniesiono, że pomoc wynikającą z umowy dożywocia świadczyła w istocie powódka, która niniejszym pozwem dochodzi zwrotu poniesionych w związku z tym kosztów.
(pozew k. 3-5, pismo k. 122-123)
W odpowiedzi na pozewW. B. (1)wniosła o oddalenie powództwai zasądzenie zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Strona pozwana zakwestionowała żądanie pozwu co do zasady, jak i co do wysokości. W uzasadnieniu wyjaśniono, żeW. B. (1)stała się właścicielką nieruchomości w wyniku spadkobrania. Wcześniej właścicielem został jej synW. B. (2)na mocy umowy dożywocia zawartej z małżonkamiD.. JednaktoJ. D.w 2013 roku odmówiła skorzystania z wynikających z umowy dożywocia praw związanych z opieką nad nią i przyjęła do siebie krewnąA. P. (1), z którą zamieszkała.
W piśmie z dnia 28 sierpnia 2018 roku pozwana dodatkowo podniosła zarzut przedawnienia roszczenia. Podkreślono, żeM. P. (1)nie zamieszkiwała zJ. D.i nie świadczyła opieki.
(odpowiedź na pozew k. 100- 101, pismo k. 153-156)
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
Mocą umowy z dnia 12 grudnia 2000 rokuE.iJ.małżonkowieD.przenieśli prawo własności położonej wK.w gm.K.przyul. (...), dla której prowadzona jestksięga wieczysta Kw (...),naW. B. (2)w zamian za całkowite dożywotnie utrzymanie w rozumieniuart. 908 k.c.
Umowa była wynikiem stosunków rodzinnych.M. P. (1)iW. B. (2)byli siostrzeńcami małżonkówD.. Siostrzenica jednak nie utrzymywała z nimi kontaktów, o co małżonkowie mieli ogromny żal. Argumentowali również, że pomogli jej finansowo w pozyskaniu mieszkania wŁ.. Dlatego podjęli decyzję, aby przekazać nieruchomość siostrzeńcowi. W chwili zawierania umowy małżonkowie byli osobami sprawnymi i samodzielnymi, nie wymagali pomocy, ani opieki, nie oczekiwali jej. Mieli zamiar przepisania nieruchomościW. B. (2),ale chcieli zapewnić sobie dożywotnie zamieszkiwanie w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Relacje nabywcy z dożywotnikami były dobre,W. B. (2)odwiedzał małżonków w miarę możliwości, pomógł przy pogrzebieE. D. (1). Małżonkowie korzystali jedynie z uprawnienia do zamieszkiwaniana nieruchomości.
(odpis kw k. 9-23 (105-116), umowa dożywocia k. 157-160, zeznania świadków:J. C.k. 194 odwr., adnotacje 00:50:45,T. M.k. 197 odwr. adnotacje 01:58:10,T. M.k. 198 odwr. adnotacje 02:34:25, zeznania pozwanej k. 200 adnotacje 03:01:44)
Po śmierciW. B. (2)w 2010 roku zobowiązanie w drodze spadkobrania przeszło na jego rodzicówW.iS. B..S. B.zmarł pozostawiając jedyną spadkobierczynię –W. B. (1).
(niesporne)
E. D. (1)zmarł w dniu 13 lutego 2003 roku. Wdowa pozostawała samodzielna do 2011 roku, a później zaczęła potrzebować pomocy w bieżących sprawach z uwagi na ograniczenia ruchowe.
(akt zgonu k. 26, zeznania świadków:K. L.k. 193 adnotacje 00:21:38,J. C.k. 194 adnotacje 00:35:50,A. P.k. 194 odwr., adnotacje 00:55:51,K. A.k. 238 odwr. adnotacje 00:10:34, 00:16:48, zeznania pozwanej k. 200 adnotacje 03:50:00)
MałżonkowieB.zorganizowali domową opiekę pielęgniarską dlaJ. D., którą przez kilka lat wykonywałaK. L. (2). Wspierali ją, odwiedzali, przygotowywali paczki, robili zakupy, wozili do lekarza, na cmentarz,W. B. (1)robiła zastrzyki. Pomagali także mążT. B.M.,S. P. (1)– przyjaciele małżonkówB.oraz sąsiedzi.J. D.była wówczas osobą samodzielną.
(zeznania świadków:K. L.k. 193 adnotacje 00:15:58, 00:18:30,A. P.k. 195 adnotacje 01:10:15,K. K.k. 196 adnotacje 01:25:57,T. M.k. 197 adnotacje 01:49:42, 01:54:09, 02:01:04,B. M.k. 198 adnotacje 02:20:48, 02:23:34,S. P.k. 199 adnotacje 02:47:04, 02:50:01,K. A.k. 238 odwr. adnotacje 00:10:34, 00:20:55, zeznania pozwanej k. 200 adnotacje 03:05:00, 03:12:07, 03:19:10)
Po śmierci męża, w 2013 rokuW. B. (1)doznała porażenia nerwu. Od tej pory ma znaczne ograniczenia w poruszaniu, jest niepełnosprawna. ZaproponowałaJ. D.wspólne zamieszkanie i wzajemną pomoc, ale dożywotniczka odmówiła. Nie chciała przyjąć od małżonkówB.żadnej pomocy finansowej. Dowiedziawszy się, żeW. B. (1)stała się właścicielką nieruchomości zerwała z nią kontakty. W ostatnim okresie życia chciała, abyW. B. (1)przepisała nieruchomość naA. P. (1).
(zeznania świadków:J. C.k. 194 adnotacje 00:34:12,A. P.k. 195, adnotacje 01:04:01, 01:08:47,K. K.k. 196 adnotacje 01:34:54,T. M.k. 197 adnotacje 01:46:07, 02:07:37, 02:10:42,K. A.k. 239 adnotacje 00:19:36,T. K.k. 239 odwr. adnotacje 00:33:28, zeznania pozwanej k. 200 adnotacje 03:05:00, 03:12:07, 03:16:25)
A. P. (1)w 2004 roku zamieszkała zJ. D.. Kobiety pozostawały w ciepłych, bliskich, rodzinnych stosunkach. Od 2011 rokuJ. D.zaczęła potrzebować pomocy, a w ostatnim okresie życia nie była samodzielna.A. P. (1)podjęła się opieki nad nią.
Ponieważ relacje między kobietami były bardzo dobre, małżonkowieB.zgodzili się, abyA. P. (1)zamieszkała na nieruchomości razem ze swoim dzieckiem. MałżonkowieB.także pozostawali w dobrych relacjach zA. P. (1); uczynili na jej rzecz darowiznę samochodu osobowego, nigdy nie pobierali opłat za mieszkanie. Małżonkowie, z uwagi na chęćA. P. (1)pomocyJ. D.oraz aby umożliwić jej zapisanie dziecka do przedszkola, zgodzili się na czasowe zameldowanie na nieruchomości.A. P. (1)zamieszkiwałaz ciotką z uwagi na bliskie relacje i z poczucia wdzięczności za pomoc udzielaną jeji jej matce we wcześniejszych latach. Kobiety prowadziły wspólne gospodarstwo domowe.
(zeznania świadków:K. L.k. 193 adnotacje 00:15:58, 00:23:56 umowak. 189,A. P.k. 194 odwr., adnotacje 00:55:51, 01:00:24, 01:11:29, k.K.k. 196 adnotacje 01:32:54,T. M.k. 197 adnotacje 01:49:41, 01:54:09.T. M.k. 198 adnotacje 02:23:34, 02:35:23,K. A.k. 239 adnotacje 00:13:46,T. K.k. 239 odwr. adnotacje 00:28:34, zeznania pozwanej k. 200 adnotacje 03:05:00, 03:08:46, k. 201 adnotacje 03:29:51)
M. P. (1)nie mieszkała nie nieruchomości, ale była tam widywana – odwiedzała matkę i córkę. Przebywała tam czasem w dłuższych okresach, bowiemJ. D.udzielała jej schronienia, gdy w jej domu rodzinnym dochodziło do przemocy. W 2004 roku powódka zamieszkała z kolejnym partnerem –T. K. (2), którego małżonkowieD.początkowo nie akceptowali. Opiekę nadJ. D.faktycznie sprawowałaA. P. (1), nieM. B.. Korzystano także z drobnych pracT. K. (2).
(zeznania świadków:K. L.k. 193 adnotacje 00:15:58,A. P.k. 195, adnotacje 01:10:15,T. K.k. 239 odwr. adnotacje 00:24:14,K. A.k. 239 adnotacje 00:16:48,T. K.k. 239 odwr. adnotacje 00:33:28, zeznania pozwanej k. 200 adnotacje 03:08:46)
J. D.zmarła w dniu 25 września 2017 roku. Organizacją pogrzebu zajęła sięA. P. (1).W. B. (1)ze względu na stan zdrowiai niepełnosprawność, nie wychodzi z domu i nie mogła się tego podjąć.A. P. (1)nie konsultowała się z nikim w tym zakresie, aleW. B. (1)umożliwiła pochówek w grobie, do którego prawa opłaciła na 20 lat.A. P.uzyskała zwrotz ubezpieczenia zmarłej oraz cały zasiłek pogrzebowy.
(akt zgonu k. 26, kwit k. 190, zeznania świadków:A. P.k. 195 odwr, adnotacje 01:15:11, zeznania pozwanej k. 200 odwr. adnotacje 03:23:36, 03:26:43)
A. P. (1)okresowo pozostawała osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, czasowo otrzymywała zasiłek. Podejmowała się różnych pracw poszczególnych latach. Na swoim utrzymaniu ma małoletnią córkę.
M. P. (1)od ponad dwudziestu lat pozostaje na rencie, dochód z tego tytułu wynosił od 816 zł do 1.243 zł. Korzystała z pomocy finansowej swojego partnera.J. D.otrzymywała emeryturę w wysokości ok. 1.500 zł.
W. B. (1)otrzymuje emeryturę w kwocie 1.800 zł.
(decyzja k. 8, zaświadczenie k. 214, umowy, zaświadczenia, świadectwa pracyk. 227-236, zezniania świadków:A. P.k. 194 odwr., adnotacje 00:55:51, 01:00:24,T. M.k. 198 odwr. adnotacje 02:38:28,T. K.k. 239 odwr. adnotacje 00:28:34, 00:36:58, zeznania pozwanej k. 200 odwr. adnotacje 03:19:10)
Obecnie właścicielką nieruchomości pozostajeW. B. (1). Na nieruchomości zamieszkujeA. P. (1), którą właścicielka wezwała do wydania nieruchomości.
(niesporne; odpis kw k. 9-23 (105-116), wezwanie k. 24, zeznania świadkaJ. C.k. 194 adnotacje 00:31:42, 00:46:03)
Podatek od nieruchomości opłacaliW. B. (2), następnie jego rodzice,a obecnie czyni toW. B. (1). Opłaty związane z korzystaniem z nieruchomości ponosiła zamieszkująca tamJ. D..A. P. (1)dokładała się do opłat.
(dowody wpłat i decyzje k. 165-176, zeznania świadków:K. K.k. 196 adnotacje 01:25:57,T. M.k. 197 adnotacje 01:49:42, zeznania pozwanej k. 200 adnotacje 03:12:07)
Ocena zeznań świadkaJ. C.musiała być dokonana w sposób zobiektywizowany. Świadek bowiem wyraźnie pozostaje związana z jedną ze stron postępowania, dała wyraz własnym emocjom i zeznając przedstawiała fakty poprzez własną subiektywną ocenę. Emocjonalnie zeznania były wyraźnie stronnicze, poparte własnym zdaniem i domysłami. Własne oceny świadka zostały przez Sąd pominięte.
Szczególne znaczenie miały zeznania świadkaA. P. (1)– córki powódki. Jest to bowiem osoba osobiście zaangażowana w konflikt związanyz dziedziczeniem poJ. D., czynnie uczestnicząca we wszystkich sprawach sądowych, obecna na każdej z rozpraw (przy nieobecności matki). Wyniki kolejnych postępowań mają wpływ na jej sytuację osobistą, bowiem nadal – wbrew woli właścicielki nieruchomości (pozwanej) – zamieszkuje na nieruchomości. Wprost wyraziła pogląd, że to jej matka winna uzyskać nieruchomość. To ona jest autorem części zapisków dotyczących wydatków, ma osobiste roszczenia do pozwanej.
Jednak zeznania tego świadka pozwoliły potwierdzić, że opiekę nad zmarłą sprawowała ona sama (adnotacja 01:10:15) oraz że sytuacja jej matki wymagała nawet pożyczania pieniędzy od partnera (adnotacja 00:55:51).
Zupełnie niewiarygodne są natomiast twierdzenia, że podatek opłacała W.B.z pieniędzy, które przekazywała jej świadek. Nie znajduje to jakiegokolwiek potwierdzenia w materialne dowodowym, a przeczą temu wszelkie inne okoliczności, w tym fakt, że strony iA. P. (1)pozostawały w bardzo ograniczonym kontakcie. Zwraca także uwagę trudna sytuacja materialna A. iM. P.. Natomiast okoliczność ponoszenia opłat przez pozwaną została potwierdzona przezK. K.,T. M..
Jako niewiarygodne Sąd ocenił zeznaniaT. K.. Sposób składania zeznań, udokumentowany w zapisie obrazu i dźwięku rozprawy (adnotacja 00:24:14, 00:28:34), ukazuje jak świadek unikał odpowiedzi na pytania.T. K.nie udzielił ostatecznie odpowiedzi na pytanie dotyczące miejsca zamieszkaniaM. P. (1), kłamał podając szczegóły, kluczył, a w rezultacie jego wypowiedzi są sprzeczne. Ustalenia Sądu prowadziły do wniosku, że powódka zamieszkuje z nim, jako swoim partnerem, a mimo to świadek nie odpowiedział wprost na żadnez pytań w tym zakresie.
Natomiast w zeznaniachT. M.iB. M.widoczny jest związek ze pozwaną. Ich podejrzenia, żeA. P.ograniczała J.D.w rozmowach nie zostały w żaden sposób wyjaśnione, poparte jakimikolwiek dowodami. Jest to wyłącznie wyraz chęci wsparcia pozwanej swoimi zeznaniami.B. M. (2)wprost wyrażał negatywne oceny dotyczące przede wszystkimA. P.jako strony konfliktu z pozwaną.
Do akt została załączona lista wydatków sporządzona przez powódkę i jej córkę (k. 35-89, 124-131). Nie jest to jednak dowód wystarczający do wykazania wysokości ponoszonych wydatków wobec zakwestionowania tej okoliczności przez stronę przeciwną oraz oceny całokształtu materiału dowodowego. Analiza okoliczności faktycznych wskazuje, zeJ. D.była osobą samodzielną finansowo, co więcej – to ona w istocie wspierałaM. P. (1)i jej córkę, udostępniając miejsce zamieszkania. Koszty utrzymania nieruchomości ponoszone były przez pozwaną. Co więcej, sytuacja materialna powódki i jej córki, zobrazowana zeznaniami świadków przeczy ich możliwościom finansowym utrzymywania dodatkowych osób. Jak zeznałT. K., sytuacja materialna jego partnerki –M. P. (1)była na tyle zła, że sam wspierał ją finansowo, pożyczał jej pieniądze. Potwierdziła toA. P.. DochodyA. P., która miała na utrzymaniu dziecko, nie były wysokie.J. D.natomiast miała dochód w postaci emerytury, świadkowie zeznawali, że sama ze swoich dochodów dokonywała bieżących zakupów. Natomiast fakt wspólnego zamieszkiwania w sposób oczywisty doprowadził do prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego przez domowników. Opis świadkaJ. C.wskazuje na wspólne sprawunki. Zakup sprzętów domowych może jedynie powodować uznanie własności kupujących. Jednak z tego faktu nie sposób wnioskować, aby toM. P. (1)utrzymywałaJ. D.. Co więcej – poczynione ustalenia faktyczne wskazują, że osobą która w istocie przez cały czas zamieszkiwała zJ. D., była w istocieA. P. (1), a nie powódka. Tymczasem przedłożone listy wydatków obejmuje wszystkie miesiące kolejnych lat, choćM. P. (1)nigdy stale nie zamieszkiwała na tej nieruchomości.
Koszty pogrzebu ponad kwoty uzyskane z ubezpieczenia i zasiłku pogrzebowegow żaden sposób nie zostały wykazane nawet zeznaniami samejA. P..
W tej sytuacji, przedłożone rozliczenie wydatków ma jedynie moc twierdzeń strony, które nie wytrzymują konfrontacji z wnioskami wynikającymi z pozostałego materiału dowodowego.
Wniosek o powołanie dowodu z opinii biegłego na okoliczność wyceny świadczeń wynikających z umowy dożywocia i określenia wartości wydatków poniesionych przez powódkę został oddalony postanowieniem z dnia 5 grudnia 2018 roku k. 240.
Wobec dokonanej poniżej oceny prawnej roszczenia, która stała się podstawą oddalenia powództwa, dowód ten został pozbawiony znaczenia dla rozstrzygnięcia. Dodatkowo wskazać należy, że nie jest to środek adekwatny do wykazania wartości poniesionych przez samą powódkę wydatków. Roszczenie o charakterze odszkodowawczym wymagało od strony powodowej udowodnienia wartości uszczerbku w jej własnym majątku i opinia biegłego nie mogła uchylić ciężaru tego dowodu.
Dowód z zeznań powódki został pominięty.M. P.dwukrotnie nie stawiła się na wezwanie Sądu usprawiedliwiając to stanem psychicznym. Pełnomocnik powódki na ostatniej rozprawie cofnął wniosek o przesłuchanie mocodawczyni(k. 238 odwr. adnotacja 00:03:05)
W powyższym stanie faktycznym, Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Powództwo podlegało oddaleniu.
Strona powodowa wskazała, iż podstawą prawną roszczenia są przepisyo bezpodstawnym wzbogaceniu lub nienależnym świadczeniu. Dokonując kwalifikacji prawnej Sąd przyjął jako podstawę żądaniaart. 405 k.c.
Nienależne świadczenie to szczególny przypadek bezpodstawnego wzbogacenia.Do powstania zobowiązania dochodzi w ten sposób, że wzbogacony uzyskuje bez podstawy prawnej korzyść majątkową w wyniku spełnienia świadczenia przez zubożonego. W stosunkach wielopodmiotowych wadliwość podstawy prawnej dla świadczenia i w konsekwencji nienależność świadczenia ocenia się niew odniesieniu do stosunku, w ramach którego nastąpiło przysporzenie, leczw odniesieniu do stosunku kauzalnego, w ramach którego doszło do uzgodnienia celu przysporzenia. W takich stosunkach nienależne świadczenie uregulowanewart. 410 § 2 k.c.przysługuje między stronami świadczenia, tj. stosunku będącego przyczyną prawną przysporzenia, a nie stosunku, w ramach którego doszło do przysporzenia obejmującego przedmiot świadczenia. Wówczas wzbogacenie powstaje na tle „świadczeń w trójkącie” (Ewa Łętowska „Bezpodstawne wzbogacenie”, wydanie 2, wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2000, str. 94). Wobec osoby spoza stosunku, który stanowi podstawę przysporzenia podstawę prawną roszczenia stanowiart. 405 k.c.(wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 6 maja 2015 r., sygn. akt I ACa 315/15). Istotę tak powstałego stosunku trójstronnego wyjaśnił Sąd Najwyższyw wyroku z dnia 25 listopada 2015 r., sygn. akt IV CSK 29/15 wskazując,że wówczas należy uwzględnić, że podstawa prawna (kauza) świadczenia istnieje między innymi podmiotami niż strony stosunku przysporzenia (zapłaty),w konsekwencji to, kto się wzbogacił kosztem spłacającego ocenia się według stosunku, z którego wynikał spłacony dług.
W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu przedawnienia, którego skuteczność eliminowałaby zasadność dalszych rozważań.
W judykaturze bezspornie przyjmowany jest 10-letni termin przedawnienia dla roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, jak i nienależnego świadczenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2016 r., sygn. akt V CNP 55/15).W niniejszej sprawie pozew został wniesiony w marcu 2018 roku. Przedawnieniu uległaby zatem ewentualnie tylko część świadczeń – sprzed marca 2008 roku. Wobec tego zasadnym jest rozważenie zasadności powództwa w odniesieniu do pozostałego okresu.
Przesłanki powstania zobowiązania z bezpodstawnego wzbogacenia są: uzyskanie korzyści majątkowej (wzbogacenie), osiągnięcie korzyści z majątku innej osoby (zubożenie), związek między wzbogaceniem a zubożeniem, uzyskanie korzyści bez podstawy prawnej. W niniejszej sprawie nie zostały spełnione dwie pierwsze przesłanki, co powoduje, że brak jest celowości rozważania kolejnych.
Wzbogacenie na tym, że dochodzi do zaoszczędzenia na koniecznych wydatkach. Jest to określony „zysk” dla wzbogaconego, który da się obliczyćw pieniądzach. Nie wykazano jednak w ogóle, że pozwana w ramach stosunku dożywocia musiałaby świadczyć to, co wydatkowała pozwana.
Ustalone okoliczności faktyczne prezentują sytuację, w której do zawarcia umowy dożywocia doszło na wiele lat przez śmiercią dożywotniczki. W okresie tych kilkunastu lat doszło do całkowitej zmiany podmiotowej po obu stronach umowy – zmarł drugi dożywotnikE. D. (2)oraz obowiązany –W. B. (2). Ostatecznie po obu stronach umowy znalazły się osoby nie związane więzami pokrewieństwa.
Jednocześnie okoliczności zawarcia umowy dożywocia wskazują, że jej zasadniczym celem nie było świadczenie utrzymania dożywotników, a przeniesienie prawa własności nieruchomości przy zapewnieniu zbywcom dożywotniego miejsca zamieszkania. W tym zakresie – wypełniając zasadniczy cel, jaki chciały osiągnąć strony – umowa ta była wykonywania nieprzerwanie przez cały okres jej trwania.
Z pozostałych uprawnieńJ. D.nigdy nie korzystała. Początkowo nie miała w ogóle takich potrzeb, nie miała takiego zamiaru. Później upływ lat oraz zmiany podmiotowe w stosunku dożywocia spowodowały, że sama dożywotniczka nawiązała inne relacje osobiste. To ona podjęła decyzję o tym, z kim i na jakich zasadach, chce zamieszkiwać. Odbyło się to tle bardziej skomplikowanych stosunków rodzinnych – nawiązania relacji zM. P. (1), które wcześniej zostały zerwane i bliskich więziz jej córką –A. P. (1), jej deklaracji chęci pomocy.J. D.wcześniej sama wsparła i pomagała tym krewnym. Jak wyjaśniłaA. P., zaangażowanie jeji matki było wynikiem bliskich relacji ze zmarłą, poczucia bliskości, chęci pomocy oraz poczucia wdzięczności za pomoc, którą uprzednio uzyskały odJ. D.i jej męża. Zeznania wszystkich osób prowadzą do wniosku, że świadczona przez krewne pomoc miała charakter czysto altruistyczny i była wynikiem więzi łączących kobiety. Dopiero po śmierciJ. D.zarównoM. P. (1), jak iA. P. (1), próbują otrzymać rekompensatę za pomoc udzielaną wcześniej z pobudek czysto altruistycznych.
Dlatego właśnieJ. D.korzystała ze swoich uprawnień, wynikających z umowy dożywocia, w sposób wybiórczy, wedle własnego wyboru. Nigdy nie przyjęła pomocy finansowej ani od małżonkówB., ani od innych osób. Uważała,że osiąga wystarczające dochody. Nie zostało więc wykazane, aby brak zakupów (wyliczonych w ramach roszczenia dochodzonego pozwem) mógł spowodować konieczność ponoszenia innych, dalszych świadczeń przezW. B. (1)w ramach umowy dożywocia.
Ponadto, należy uznać, że wszystkich członków rodziny łączyły bardziej skomplikowane stosunki. Ich ocena może prowadzić do wniosku, że był to sposób wykonywania przez małżonkówB.zobowiązań wynikłych z umowy dożywociaw sposób pośredni.
J. D.zamieszkiwała na nieruchomości do śmierci. Odmawiała przyjmowania wsparcia pieniężnego, ale jednocześnie poprosiła, aby zamieszkałaz nią osoba jej najbliższa –A. P. (1). MałżonkowieB.wyrazili na to zgodę, wiedząc także, żeA. P. (1)deklaruje pomoc i opiekę nad dożywotniczką.A. P. (1)właśnie z uwagi naJ. D.zamieszkała na nieruchomości na szczególnych warunkach – nie ponosząc jakichkolwiek opłat czynszowych. Otrzymała od właścicieli nieruchomości samochód, który umożliwiał przewożenie także chorej. Małżonkowie zgodzili się także na meldunek czasowy, aby dzieckoA. P.mogło tam chodzić do przedszkola. W ten sposób małżonkowie mieli świadomość pomocy zarównoJ. D., jak iA. P. (1). Jednocześnie sami małżonkowieB.mieli ograniczone możliwości; ich własna sytuacja zdrowotna powodowała unieruchomienie, ograniczenia w przemieszczaniu. Natomiast podjęte przez nich czynności zapewniałyJ. D.pomocw codziennym życiu, opiekę, także medyczną, ich znajomi świadczyli drobne usługi, np. naprawcze, na nieruchomości. Zwraca uwagę, żeA. P.– jak sama zeznała – zamieszkała zJ. D.na wiele lat przed tym, jak dożywotniczka rzeczywiście potrzebowała pomocy w życiu codziennym, nigdy nie uiszczając czynszu z tego tytułu.
Powyższe prowadzi do wniosku, że nie została także wypełniona przesłanka zubożenia po stronie powodowej.
Po pierwsze, to nieM. P. (1)świadczyła pomoc, tylko jej córka. Zakupy bieżące także wykonywałaA. P., nie powódka.
Ponadto, nie sposób w zgromadzonym materiale dowodowym poczynić ustalenia, jaka kwota wyszła z majątku powódki, jaka z majątku jej córki, a jak z majątku jeszcze innych osób (jeśliT. K.darował powódce jakieś kwoty na ten cel, to po jej stronie także nie występuje zubożenie).
Należy jednak zwrócić uwagę, że wspólne zamieszkiwanie spowodowało, że krewne wspólnie prowadziły gospodarstwo domowe i próba żądania rozliczenia ponoszonych w związku z tym kosztów, w sytuacji gdy zamieszkiwanie nie łączyło sięz ponoszeniem jakichkolwiek opłat, jest nieuprawniona. Trudno także czynić rozliczenia pomocy, drobnych zakupów czynionych przez powódkę a rzeczJ. D.przy okazji odwiedzin w sytuacji, gdy podstawą ich czynienia były wyłącznie relacje osobiste zJ. D..
Jednocześnie – jak wskazano w ocenie materiału dowodowego – sytuacja majątkowa powódki, która sama potrzebowała wsparcia finansowego, czyni twierdzenia pozwu niewiarygodnymi.
Zubożenie w rozumieniu przepisów o bezpodstawnm wzbogaceniu nie występuje, gdy osoba rozporządzająca majątkiem podejmuje decyzję o dobrowolnym przysporzeniu na czyjąś rzecz, kierując się łączącymi z nią więziami. Istnieje bowiem wówczas podstawa takiego świadczenia. Zostało ustalone, żeJ. D.udzielała pomocy A. iM. P.; zmarła przyjęła je pod swój dach, gdy doznały przemocy w swojej rodzinie. Obie krewne świadczyły więc pomoc ze względu na więzi rodzinne, poczucie wdzięczności i chęć odwzajemnienia za wcześniejsze wsparcie (a nie brak wypełnienia roszczeń dożywocia). Nie był to wynik konieczności, czy sytuacji, w jakiej znalazła sięJ. D.na skutek nie realizowania umowy dożywocia, a wynik wzajemnych relacji, poczucia wdzięczności samej powódki. Żadna z krewnych nie oczekiwała zwrotu jakichkolwiek świadczeń – causa leżąca u podstaw ich działań była inna; świadczenia wykonywane były świadomie pod tytułem darmym, bez oczekiwania jakiejkolwiek kompensaty. Należy również pamiętać, że M. iA. P.stanowiły dla zmarłej najbliższą rodzinę.
To powoduje również, że brak jest jakiegokolwiek związku pomiędzy roszczeniami z umowy dożywocia a ewentualnymi świadczeniami powódki.
Dodatkowe argumenty, które przeczą zasadności powództwa dotyczą dożywotniczkiJ. D..
Zmarła nigdy nie dochodziła żadnych roszczeń z tytułu tej umowy, brak jest jakichkolwiek podstaw do twierdzenia, że stawiała zarzuty obowiązanym w tym zakresie. Jedyne ujawnione pretensje zmarłej dotyczyły tego, że nie jest już właścicielką nieruchomości, którą chciałaby rozporządzić na rzeczA. P. (1). Nie zostało jednak ujawnione, aby wysuwała wobec małżonkówB., czy wcześniej – ich syna – jakiekolwiek zarzuty dotyczące roszczeń z umowy dożywocia. Nigdy też nie oczekiwała ich zamiany na rentę, nie żądała rozwiązania umowy dożywocia. Nie wykazywano, aby w ogóle miała dalsze oczekiwania z tytułu umowy dożywocia; przeciwnie – własną wolą zadecydowała o niewykonywaniu części uprawnień. Brak jest więc podstaw do wywodzenia, że powódka obowiązana byłaby wobecJ. D.do jakichkolwiek dalszych świadczeń z umowy dożywocia.
Na marginesie należy podkreślić, że judykatura wskazuje, że zerwanie więzi przez dożywotnika, czy złe stosunki między stronami będące wynikiem jego postawy, nie mogą obciążać obowiązanego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 2010 r., sygn. akt V CSK 32/10).
Z tych względów powództwo, jako nieuzasadnione, zostało oddalone.
Podstawę prawną rozstrzygnięcia o wynagrodzeniu pełnomocnika, który udzielił powódce pomocy prawnej z urzędu, stanowił § 8 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu z dnia3 października 2016 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 1714). Kwota przyznanego wynagrodzenia została powiększona o wartość podatku VAT zgodnie z § 4 pkt 3 powołanego rozporządzenia.
Na podstawieart. 102 k.p.c.Sąd odstąpił od obciążania powódki obowiązkiem zwrotu kosztów procesu.
Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy: „zastosowanie przez Sądart. 102 k.p.c.powinno być oceniane w całokształcie okoliczności, które by uzasadniały odstępstwo od podstawowych zasad decydujących o rozstrzygnięciu w przedmiocie kosztów procesu. Do kręgu tych okoliczności zarówno fakty związane z samym przebiegiem procesu, jak i fakty leżące na zewnątrz procesu zwłaszcza dotyczące stanu majątkowego (sytuacji życiowej). Okoliczności te powinny być oceniane przede wszystkim z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego” (postanowienie Sądu Najwyższego z 14.01.1974 r., sygn. akt II CZ 223/73).
W niniejszej sprawie Sąd uznał, że ze względów słusznościowych obciążenie pozwanej kosztami procesu stanowiłoby dla niej nadmierne obciążenie.Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że sytuacja materialnaM. P. (1)jest trudna od wielu lat. Dochód z osiąganej renty nie wystarcza na pokrycie bieżących potrzeb, w części korzysta ze wsparcia swojego partnera.
Opisana sytuacja uzasadnia odstąpienie od zasad ogólnych i nie obciążanie kosztami procesu. Na marginesie należy zauważyć, iż „art. 102 k.p.c.nie wymaga, żeby strona wygrywająca sprawę na rzecz której nie został zasądzony zwrot kosztów procesu, postępowała niewłaściwie lub żeby można jej było przypisać jakąkolwiek inną postać winy” (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 07.01.1982 r., sygn. akt CZ 191/81)
Wpływ na treść orzeczenia o kosztach miały także kwestie natury procesowej.
W niniejszej sprawie stan faktyczny wskazuje na poczucie pokrzywdzenia po stronie powodowej. Zaistniała sytuacja jest wynikiem wieloletniego stosunku dożywocia, który uległ przekształceniom podmiotowym w tym okresie. To wywołało po stronie dożywotniczki chęć zmiany stosunków wynikających z umowy. Pierwotny cel umowy – przeniesienie prawa własności na siostrzeńca – został bowiem zniwelowany jego śmiercią. Jednocześnie relacja powódki zJ. D.w ostatnich latach jej życia prowadziła do tego, że zmarła miała chęć zmiany wcześniej dokonanych rozporządzeń, nie akceptowała zasad dziedziczenia zobowiązania. Zapewniała powódkę i jej córkę, że rozporządzi nieruchomością na ich rzecz. Nigdy nie podjęła jednak żadnych kroków prawnych w tym kierunku. Niniejszy pozew to wynik niezrealizowanych obietnic dożywotniczki.
Mając na uwadze powyższe, w przedmiocie kosztów postępowania orzeczono, jak w punkcie 3 wyroku.

ZARZĄDZENIE
Odpis wyroku z uzasadnieniem doręczyć pełn. powódki.