Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 214/18
Data wyroku: 2018-07-05 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: w SO Grzegorz Ślęzak, w SO Stanisław Łęgosz, Anna Strzelczyk
Słowa kluczowe: Skarga pauliańska
Podstawa prawna: art. 527 k.c.

Sygn. akt II Ca 214/18

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 5 lipca 2018 roku
Sąd Okręgowy w Piotrkowie Tryb. Wydział II Cywilny Odwoławczy w składzie:

Przewodniczący

SSA w SO Grzegorz Ślęzak

Sędziowie

SSA w SO Stanisław Łęgosz (spr.)
SSR del. Anna Strzelczyk

Protokolant

stażysta Iwona Jasińska

po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2018 roku w Piotrkowie Trybunalskim
na rozprawie sprawy z powództwaW. D.prowadzącego działalność gospodarczą podfirmą (...)W. D.z siedzibą wW.
przeciwkoB. F.
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Rejonowego w Radomsku
z dnia 10 sierpnia 2017 roku, sygn. akt I C 154/16

1
oddala apelację;

2
zasądza od pozwanegoB. F.na rzecz powodaW. D.prowadzącego działalność gospodarczą podfirmą (...)W. D.z siedzibą wW.kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu za instancję odwoławczą.

SSA w SO Grzegorz Ślęzak
SSA w SO Stanisław Łęgosz SSR del. Anna Strzelczyk
Sygn. II Ca 214/18

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 10 sierpnia 2017 r. w sprawie I C 154/16 Sąd Rejonowy w Radomsku
1. uznał w całości za bezskuteczną w stosunku do powodaW. D., prowadzącego działalność gospodarczą podfirmą (...)W. D.z siedzibą wW., umowę sprzedaży udziału 2/3 w prawie użytkowania wieczystego i stanowiącym odrębny przedmiot własności budynku nieruchomość położonej wR.przyul. (...), dla której Sąd Rejonowy w Radomsku prowadziksięgę wieczystą o numerze (...), zawartej pomiędzy(...)F.,(...) spółka jawnaz siedzibą wR.a pozwanymB. F.w formie aktu notarialnego sporządzonego w dniu 7 maja 2013r. przed NotariuszemM. S.za numerem Rep.(...), która to czynność prawna została dokonana z pokrzywdzeniem powodaW. D., któremu przysługuje od dłużnika(...)F.,(...) spółka jawnaz siedzibą wR.wierzytelność w kwocie głównej 54.532,79 zł wraz z odsetkami ustawowymi od tej kwoty za okres od dnia 12 czerwca 2013r. do dnia zapłaty oraz kosztami procesu w kwocie 2.727 zł, stwierdzona wyrokiem Sądu Rejonowego w Piotrkowie Tryb. V Wydział Gospodarczy z dnia 17 października 2014r. w sprawie V GC 1635/13, opatrzonym klauzulą wykonalności w dniu 4 marca 2015r.;
2. zasądził od pozwanegoB. F.na rzecz powoda kwotę 9.944 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
Podstawą tego rozstrzygnięcia były następujące ustalenia i rozważania sądu:
Firma (...) Spółka jawnaz siedzibą wR.zajmowała się działalnością spożywczą - przede wszystkim detaliczną sprzedażą artykułów spożywczych, napojów, alkoholi, tytoniu oraz produkcją i naprawą łodzi wycieczkowych i sportowych. Miała sieć sklepów spożywczych na terenieR.,P.,G.. W najlepszym czasie działalności spółka miała ok. 30 sklepów.
Od 2013r.Firma (...) Spółka jawnaz siedzibą wR.funkcjonuje tylko na papierze. Na dzień dzisiejszy spółka nie reguluje swoich wymagalnych zawiązań a jej długi przekraczające kwotę 500.000,00 zł.
PowódW. D.prowadzący działalność gospodarczą podfirmą (...)W. D.z siedzibą wW.pozostawał zespółką (...) Spółka jawnaz siedzibą wR.w stałej współpracy gospodarczej. Powód dostarczał spółce warzywa, owoce i inne towary. W okresie od 2 marca 2013r. do 29 maja 2013r. powód dostarczył tytułem sprzedaży towary na łączną kwotę 54.532,79 zł. Pierwsza niezapłaconafaktura Vat o nr (...)stała się wymagalna w dniu 9 marca 2013r.
Sąd Rejonowy w Radomsku V Wydział Gospodarczy wP.wyrokiem z dnia 17 października 2014r. w sprawie V GC 1635/13 zasądził od(...) Spółka jawnawR.na rzeczW. D.kwotę 54.532,79 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 12 czerwca 2013r. do dnia zapłaty oraz zasądził kwotą 2.727 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
W dniu 19 marca 2015r.W. D.złożył wniosek egzekucyjny do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowy w RadomskuR. T.o wszczęcie egzekucji na podstawie tytułu wykonawczego - wyroku Sądu Rejonowego w Piotrkowie Tryb. z dnia 17 października 2014r. sygn. akt V GC 1635/13. Postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2015r. Komornik umorzył postępowanie egzekucyjne, wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji -art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c.Tytuł wykonawczy został zwrócony wierzycielowi.
W dniu 7 maja 2012 r. przed NotariuszemM. S.w Kancelarii Notarialnej wR.na podstawie aktu notarialnego Rep. A Nr(...)S. R.iS. F.działający w imieniuSpółki (...) Spółka jawnaz siedzibą wR.zawarli zB. F.umowę sprzedaży udziału wynoszącego 1/3 części prawa użytkowania wieczystego działki gruntu położonej wR.obręb(...), przyul. (...), oznaczonej nr(...), zawierającej obszar(...)a 48 m2 na okres do dnia 17 kwietnia 2096r. oraz udział wynoszący 1/3 części własności budynków stanowiących odrębną nieruchomość, znajdujących się na tej działce za cenę 414.510,00 zł aB. F.oświadczył, iż udział w prawie użytkowania wieczystegodziałki gruntu nr (...)oraz udział w własności budynków, stanowiących odrębną nieruchomość kupuje.
Rok próżniej w dniu 7 maja 2013 r. przed tym samym notariuszem aktem notarialnym Rep. A Nr(...)S. R.iS. F.sprzedaliB. F.pozostałe udziały 2/3 części w prawie użytkowania wieczystego i własności budynku za cenę 676.500,00 zł .
W dziale IV-tymksięgi wieczystej (...)prowadzonej dla tej nieruchomości na dzień dokonania czynności tj. 7 maja 2013 r. wpisane były następujące hipoteki;
- hipoteka umowa kaucyjna do kwoty 600.000,00 zł na rzecz Banku Spółdzielczego wR., zabezpieczająca spłatę kredytu udzielonego na bieżącą działalność firm,
- hipoteka umowna zwykła w kwocie 100.000,00 zł na rzecz Banku Spółdzielczego wR., zabezpieczająca spłatę kredytu udzielonegoumową nr (...),
- hipoteka umowa kaucyjna do kwoty 30.000,00 zł na rzecz Banku Spółdzielczego wR., zabezpieczająca spłatę odsetek, należności ubocznych z tytułu udzielonego kredytu,
- hipoteka umowna zwykła w kwocie 100.000,00 zł na rzecz Banku Spółdzielczego wR., zabezpieczająca spłatę kredytu udzielonegoumową nr (...),
- hipoteka umowa kaucyjna do kwoty 75.000,00 zł na rzecz Banku Spółdzielczego wR., zabezpieczająca spłatę odsetek, należności ubocznych z tytułu udzielonego kredytu,
- hipoteka umowna zwykła w kwocie 100.000,00 zł na rzecz Banku Spółdzielczego wR., zabezpieczająca spłatę kredytu obrotowego udzielonegoumową nr (...),
- hipoteka umowa kaucyjna do kwoty 75.000,00 zł na rzecz Banku Spółdzielczego wR., zabezpieczająca spłatę odsetek, należności ubocznych z tytułu udzielonego kredytu,
- hipoteka umowna zwykła w kwocie 500.000,00zł na rzecz(...)Banku Spółdzielczego wR., zabezpieczająca spłatę kredytu udzielonegoumową nr (...),
- hipoteka umowa kaucyjna do kwoty 375.000,00 zł na rzecz(...)Banku Spółdzielczego wR., zabezpieczająca spłatę odsetek, należności ubocznych z tytułu udzielonego kredytu,
- hipoteka umowna zwykła w kwocie 150.000,00zł na rzecz(...)Banku Spółdzielczego wR., zabezpieczająca spłatę kredytu udzielonegoumową nr (...),
- hipoteka umowa kaucyjna do kwoty 112.500,00 zł na rzecz(...)Banku Spółdzielczego wR., zabezpieczająca spłatę odsetek od tytułu udzielonego kredytu.

R.F.,(...) Spółka jawnaz siedzibą wR.zlecił rzeczoznawcy majątkowemu mgr. inż.M. R.sporządzenie operatu szacunkowego wyceny nieruchomości przemysłowej, położonej wR.przyul. (...), na działce oznaczonej w ewidencji gruntów nr(...)obrębu(...). Celem wyceny było określenie aktualnej nieruchomości dla potrzeb własnych firmy. Rzeczoznawca majątkowy w opinii sporządzonej na dzień 5 grudnia 2013r. ustalił, iż wartość rynkowa ww. nieruchomości wynosi 863.000,00 zł.
B. F.od 2010 r. prowadził jednoosobową działalność gospodarczą. Siedziba firmy była pod tym samym adresem, co siedzibaspółki (...) Spółka jawnaz siedzibą wR.przyul. (...).Firma (...)zajmowała się produkcją okuć ze stali i czarterem jachtów. Pozwany był właścicielem jachtów, które czarterował naM.. Pozwany środki na zakup przedmiotowej nieruchomości uzyskał z kredytów bankowych. Warunkiem banku, by pozwany mógł zakupić nieruchomości było przejęcie(...) Spółka jawnaz siedzibą wR.w wysokości ok. 450.000,00 zł.
W okresie dokonanych transakcji pozwany mieszkał pod adresem przyul. (...). wspólnie z rodzicamiS. F.iM. F. (1)oraz siostrąM. F. (2). Pozwany utrzymywał normalne stosunki z rodzicami. Pozwany świadczył usługi na rzeczspółki (...),(...) Spółki jawnejz siedzibą wR.ale tylko w zakresie działalności dotyczącej produkcji jachtów. Pozwany prowadzi firmę o profilu budowa jachtów. W 2012r. pozwany prowadziłspółkę cywilną (...)ze swoim ojcemS. F., której przedmiotem było między innymi wypożyczanie i dzierżawa sprzętu rekreacyjnego i sportowego. Ta działalność była konkurencyjna dlaspółki (...) Spółka jawnaz siedzibą wR..
AktualnieS. F.pracuje u pozwanegoB. F., nadzoruje produkcję. Pod adresemR.ul. (...)skoncentrowana jest cała działalność gospodarcza pozwanego.
Prokurator Prokuratury Rejonowe w Piotrkowie Tryb. postanowieniami z dnia 24.05.2016r. postawiłS. F.iS. R.-(...) spółki (...),(...) Spółki jawnejz siedzibą wR.zarzuty popełnienia czynów zart. 286 § 1 k.k.(oszustwo),art. 300 § 1 k.k.(utrudnianie zaspokojenia roszczeń wierzycieli),art. 302 § 1 k.k.(faworyzowanie niektórych wierzycieli).
Opinia specjalistycznaBiura (...)zlecona przez Prokuraturę Rejonową w Piotrkowie Tryb. sporządzona w dniu 31 marca 2015r. wskazuje we wnioskach końcowych, iż w okresie od lutego do kwietnia 2013r.spółka (...),R.znajdowała się w złej kondycji finansowej, co potwierdzają problemy z wypłacalnością. Na koniec 2012r. spółka poniosła stratę w wysokości 11 tyś. zł. A na koniec roku 2013 strata wyniosła już 298 tyś zł. W okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2013 r. spółka ograniczyła swoją działalność, co znalazło odzwierciedlenie w spadku wartości osiąganych przychodów.
W okresie od lutego do kwietnia 2013r. spółka nie posiadała płynności finansowej. Spółka nie była w stanie pokrywać swoich bieżących zobowiązań, wartością posiadanych aktywów. Wskaźnik zadłużenia kapitałów własnych na dzień 31.12.2012r. był o 10-cio krotnie wyższy, niż zalecana norma. Wartość wskaźnika rentowności sprzedaży w analizowanym okresie przyjmował wielkości ujemne, co oznacza, iż spółka ponosiła straty z prowadzonej działalności. Spółka nietrafnie inwestowała wypracowany kapitał. Spółka z opóźnieniem odzyskiwała swoje należności - na koniec 2012r. po 30 dniach, na koniec 2013r. po 48 dniach. Na koniec 2012r. Spółka regulowała swoje zobowiązania po 73 dniach.
Podjęte przez spółkę w okresie od lutego do kwietnia 2013r. działania, w szczególności zbycie na rzeczB. F.udziałów w nieruchomości stanowiącej siedzibę spółki w dniach 07.05.2012r. i 07.05.2013r. oraz przejęcie rzezfirmę (...)wR.ul. (...), sześciu sklepów z wyposażeniem według biegłych - mogą świadczyć z dużą dozą prawdopodobieństwa o próbie udaremnienia zaspokojenia wierzycieli spółki.
Przesłanki do wystąpienia przez(...) spółki (...),(...) Spółki jawnejz siedzibą wR.z wnioskiem o ogłoszenie upadłości wystąpiły w spółce już w 2012r. a wniosek powinien zostać złożony na przełomie lat 2012 - 2013r. Spółka zaprzestała zobowiązania handlowe wobec swoich kontrahentów, o czym świadczą prowadzone postępowania komornicze.
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie zgromadzonych dowodów w tym dowodów z dokumentów, których autentyczność i prawdziwość nie była w sprawie kwestionowana. Sąd zasadniczo dał wiarę zeznaniom świadkaS. F., bowiem jego zeznania nie pozostają w sprzeczności ze zgromadzonym materiałem dowodowym. Sąd odmówił wiarygodności zeznaniom pozwanego w zakresie w jakim twierdził, iż nie posiadał wiedzy o stanie spraw spółki oraz że nie miał świadomości, że wspólnicy spółki działali z pokrzywdzeniem wierzycieli. Sąd na wniosek stron przeprowadził dowody z dokumentów zawartych w aktach sprawy Sądu Okręgowego w Łodzi X GC 706/13, Sądu Rejonowego w Piotrkowie Tryb. VGC 1635/13, akt 2 DS. 126/16 Prokuratury Rejonowej w Piotrkowie Tryb., która prowadzi śledztwo przeciwko wspólnikom spółki, którym postawiono zarzuty popełnienia czynów zart. 286 § 1 k.k.(oszustwo) ,art. 300 § 1 k.k.(utrudnianie zaspokojenia roszczeń wierzycieli),art.302 § 1 k.k.(faworyzowanie niektórych wierzycieli). Sąd w szczególności przeprowadził dowody z dokumentów zawartych w tych aktach, w tym z opinii sporządzonej przez biegłychBiura (...)z dnia 31.03.2015r. Jakkolwiek postępowanie karne prowadzone przeciwko wspólnikom nie zostało prawomocnie zakończone, to jednak dokumenty zgromadzone w aktach sprawy są istotne dla dokonania ustaleń stanu faktycznego w niniejszej sprawie oraz w ocenie Sądu mogą stanowić podstawę do dokonania oceny roszczeń cywilnych objętych zakresem przedmiotowego postępowania.
W ocenie sądu powództwo oparte na przepisieart. 527 kczasługiwało na uwzględnienie. Stosownie do unormowania zawartego wart. 527 k.c.przesłankami tzw. skargi pauliańskiej są:
1) dokonanie przez dłużnika z osobą trzecią czynności prawnej, na skutek której osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, wskutek czego doszło do pokrzywdzenia wierzycieli,
2) działanie dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, oraz
3) wiedza lub możliwość (przy zachowaniu należytej staranności) dowiedzenia się o tym przez osobę trzecią..
Czynność prawna dłużnika może być zaskarżona tylko wówczas, gdy została "dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli", przez co ustawa rozumie stan opisany w § 2 art. 527, czyli niewypłacalność bądź pogłębienie stanu niewypłacalności dłużnika. Chodzi tu o "niewypłacalność dłużnika", czyli, najogólniej mówiąc, aktualny brak możliwości wywiązania się z zobowiązań finansowych.
„Niewypłacalność" oznacza taki obiektywny (rzeczywiście istniejący) stan majątku dłużnika, wykazany wszelkimi dostępnymi środkami dowodowymi, w którym egzekucja prowadzona zgodnie z przepisamikpcnie może przynieść zaspokojenia wierzytelności pieniężnej przysługującej przeciwko temu dłużnikowi i jest oceniana według chwili zaskarżenia czynności.
Jednocześnie ze zmianą w majątku dłużnika musi wiązać się uzyskanie korzyści majątkowej przez osobę trzecią. Korzyść ta może polegać na nabyciu rzeczy lub prawa albo na zwolnieniu z obowiązku, jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 grudnia 1999r.; I CKN 287/98.
Odnosząc powyższe rozważania prawne na grunt niniejszej sprawy Sad stwierdził, że czynność prawna spółki w postaci zbyci udziału 2/3 w prawie użytkowania wieczystego nieruchomości i w prawie własności budynku stanowiącego odrębną nieruchomość położoną wR.przyul. (...), na rzecz syna jednego ze wspólnikówB. F.(pozwanego) została dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela (powoda). Zaistniał bowiem w majątku dłużnika stan opisany w§ 2 art. 527 k.c., bo doszło do niewypłacalności bądź co najmniej do pogłębienia się stanu niewypłacalności dłużnika (spółki).
Powód posiadał przeciwko(...)F.,(...) spółka jawnaz siedzibą wR.co najmniej na dzień 9 marca 2013r. wymagalną wierzytelność wynikającą zfaktury VAT nr (...), zatem od tej daty spółka, była dłużnikiem powoda.
Niewątpliwie w wyniku zaskarżonej czynności prawnej dłużnika z dnia 7 maja 2013r. wyszedł z majątku spółki definitywnie jedyny cenny składnik majątkowy w postaci prawa użytkowania wieczystego nieruchomości, zdolny do zaspokojenia wierzytelności powoda. Inny cenny składnik majątkowy spółki - sklepy już wcześniej został przejęte przez żonęS. R.prowadzącą działalność gospodarczą podfirmą (...)wR..
Stan niewypłacalnościR.F.,(...) Spółki jawnejz siedzibą wR.potwierdza bezskuteczność wszczętej wobec spółki egzekucji komorniczej. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowy w RadomskuR. T.postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2015r. umorzył postępowanie egzekucyjne na podstawieart. 824 par. 1 pkt 3 k.p.c., sygn. akt Km 529/15.R.F.,(...) Spółka jawnaz siedzibą wR.nie posiadała żadnego majątku, z którego można by było prowadzić skutecznie egzekucję.
Odnosząc się do przesłanki skargi pauliańskiej „działania ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli" Sąd stwierdził, że została ona spełniona. Świadomość w znaczeniu przyjętym w 527§ 1 k.c.oznacza właściwą człowiekowi zdolność do zdawania sobie sprawy z własnego działania, jego uwarunkowań i konsekwencji. Chodzi tu zatem o przewidywanie przez dłużnika konsekwencji dokonywanej czynności, a mianowicie, że wskutek dokonanej czynności stanie się niewypłacalny, bądź pogłębi swą niewypłacalność. Świadomość pokrzywdzenia istnieje, gdy dłużnik wie, że na skutek czynności prawnej określone walory wyjdą z jego majątku lub do niego nie wejdą, a wierzyciele będą mieli trudności z zaspokojeniem. Dla przyjęcia świadomości pokrzywdzenia nie musi przy tym występować pewność, że czynność prawna przez niego dokonana spowoduje dla wierzycieli niemożność zaspokojenia, a wystarczające jest przewidywanie, że to może nastąpić i godzenie się na takie możliwe konsekwencje swojego działania (vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 1 kwietnia 2015 roku, I ACa 25/15, LEX nr 1724093). Przy czym nie jest koniecznym ustalenie, że dłużnik działał w celu pokrzywdzenia wierzycieli. Przyjmuje się, że wystarczająca jest świadomość dłużnika, że dokonywana przez niego czynność prawna może spowodować dla ogółu wierzycieli niemożność zaspokojenia. Świadomość ta musi istnieć w chwili dokonywania czynności. Nie musi być ona wynikiem wyłącznie stanu niewypłacalności dłużnika w chwili dokonania czynności. Domniemanie zart. 529 k.c.ma na celu pomóc wierzycielowi, ale wykazanie tej okoliczności może nastąpić wszelkimi środkami dowodowymi. Zaskarżona czynność prawna nie musi być przy tym jedyną przyczyną niewypłacalności, ale może być jedną z wielu.
W sytuacji gdy czynność prawna dokonana została przez organ osoby prawnej będącej dłużnikiem, świadomość pokrzywdzenia wierzycieli musi istnieć u tych podmiotów, a gdy kilku przedstawicieli działa łącznie lub jako organ osoby prawnej działa kilka osób, wystarczy, że świadomość pokrzywdzenia istnieje choćby u jednej z tych osób.
Sprzedaż przez(...)F.,(...) spółkę jawnąz siedzibą wR.synowi jednego ze wspólnikówB. F.nieruchomości, która stanowiła siedzibę spółki, na podstawie aktów notarialnych zawartych w dniach 07.05.2012r. i 07.05.2013r., wskazuje, iż czynności te należy kwalifikować jako zmierzające w sposób oczywisty do całkowitej likwidacji spółki. Trudno bowiem przyjąć, że spółka może funkcjonować bez swojej siedziby, szczególnie, że uprzednio doszło do likwidacji jej kilku ważnych placówek handlowych (sklepów przejętych przez żonęS. R.prowadzącą działalność gospodarczą podfirmą (...)wR.) .
Przy takim stanie rzeczy przesłanka działania z pokrzywdzeniem wierzycieli jawi się jako oczywista. Spółka nie miała żadnych widoków na dalsze funkcjonowanie a zatem spłata istniejących i wymagalnych wierzytelności w dalszej perspektywie była po prostu niemożliwa.
Skoro wspólnikS. F.na rozprawie w dniu 30.03.2017r. zeznał przed sądem , że „spółka (...)już od 2013r. nie funkcjonuje. Istniała tylko na papierze" , to stwierdzić należy, że wspólnik ten miał pełną świadomość, iż wyzbycie się tego składnika majątkowego nastąpi ze szkodą dla ogółu wierzycie
Sąd także odniósł się do stanowiska pozwanego , że nie każda czynność prawna powodująca zmniejszenie majątku dłużnika może być uznaną za krzywdzącą wierzycieli. Nie będzie ona miała takiego charakteru wówczas, jeżeli dłużnik w zamian za swoje świadczenie uzyskał ekwiwalent, który nadal znajduje się w jego majątku lub posłużył mu do zaspokojenia wierzycieli. Dlatego istotne dla zbadania wystąpienia przesłanki pokrzywdzenia wierzyciela jest ustalenie, czy w przypadku dokonania konkretnej czynności, wierzyciel faktycznie zostałby zaspokojony. Jeżeli przedmiot umowy sprzedaży był obciążony hipoteką w chwili zawierania tej umowy, to okoliczność ta nie może pozostać bez znaczenia dla stwierdzenia działania dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli w rozumieniuart. 527 k.c.W tej sytuacji może pojawić się kwestia, czy doszło do pokrzywdzenia wierzyciela, skoro wierzyciel nie mógł liczyć na preferencyjne zaspokojenie swojej wierzytelności ze sprzedanej nieruchomości. Przedmiot nielojalnej czynności prawnej dłużnika może tracić dla wierzyciela paulińskiego swój walor egzekucyjny, jeżeli doszłoby do ustanowienia na nim wcześniej hipoteki tworzącej przywilej egzekucyjny wierzyciela hipotecznego.
Sad pierwszej instancji nie zanegował prawidłowości tego stanowiska, jednakże zwrócił uwagę że pozwany w toku procesu nie wykazał jaką rzeczywistą wartość miały udziały w nieruchomość objętej czynnością zaskarżona skargą pauliańską, jaka była faktyczna wartość długówspółki (...), których dotyczyły zabezpieczenia hipoteczne, w końcu nie wykazał, że cała cena jaką spółka uzyskała ze sprzedaży została przeznaczona na spłatę długów hipotecznych. Zgodnie z ogólna zasadą procesową ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne (art. 6 k.c.). Złożony przez pozwanego prywatny operat szacunkowy nie jest dowodem w sprawie, bo to prywatna ekspertyza wykonana na potrzeby własne. Zauważył przy tym , że rzeczoznawca majątkowyM. R.sporządził operatu szacunkowy wyceny nieruchomości przemysłowej, położonej wR.przyul. (...), na działce oznaczonej w ewidencji gruntów nr(...)na zlecenie(...) spółki jawnejwR., a nie na zlecenie pozwanego. Celem wyceny było jedynie określenie aktualnej wartości nieruchomości dla potrzeb własnych „firmy". Rzeczoznawca majątkowy w opinii sporządzonej na dzień 5 grudnia 2013r. ustalił, iż wartość rynkowa ww. nieruchomości wynosi 863.000,00 zł. Na dzień 5 grudnia 2013r.(...) spółka jawnawR.nie była już właścicielem nieruchomości położonej wR.przyul. (...). Wycena złożona do akt nie jest miarodajna i pochodzi od podmiotu nieuprawnionego, bo tenże na dzień dokonania wyceny nie miał do nieruchomości żadnych praw. Zgodnie z klauzulą zawartą w opinii operat został sporządzony wyłączenie dla zleceniodawcy i nie może być udostępniany osobom trzecim bez zgodny zleceniodawcy ani publikowany w całości lub w części bez takiej zgody. Pozwany nie wykazał, iż może posługiwać się ww. dokumentem w niniejszej sprawie.
Poza tym sąd zaznaczył, że złożenie prywatnej ekspertyzy nie spowodowało tego rodzaju skutku procesowego, że to na powoda został przerzucony ciężar udowodnienia wartości nieruchomości na dzień 7 maja 2013r. oraz udowodnienia, że wartość wpisanych hipotek przewyższała wartość nieruchomości - a więc, że nie doszło do pokrzywdzenia wierzyciela (powoda).
Pozwany nie zgłosił w tym zakresie wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.
Nadto sąd zauważył, że okoliczność istnienia dzień dokonania zaskarżonej czynności w księdze wieczystej wpisów hipotek o określonej wartości, nie znaczy, iż na dzień 7 maja 2013r. taka była rzeczywista wartość zobowiązań (długów)spółki (...). Powyższe obrazuje choćby wpisana na nieruchomości hipoteka umowa kaucyjna do kwoty 600.000,00 zł na rzecz Banku Spółdzielczego wR., zabezpieczająca spłatę kredytu udzielonego na „bieżącą działalność firm". Wpis ten potwierdza, że bank udzielił kredytu „obrotowego", ale w jakim zakresie został on wykorzystany i jakie było faktyczne zadłużenie spółki na dzień 7 maja 2013 r. oraz czy zadłużenie przekroczyło wartość nieruchomości, nie zostało przez pozwanego w toku sprawy udowodnione.
Sąd podkreślił, że pozwanyB. F.w sposób trwały i długoletni współpracuje ze swoim ojcemS. F.. Obecnie zatrudnia go jako kierownika produkcji w firmie produkującej jachty. Nie powinno być zatem dla pozwanego trudne przedstawić dowody uzasadniające popieraną przez niego tezę, iż na dzień sporządzenia zaskarżonej czynności nie doszło do pokrzywdzenia wierzyciela, bo tenże i tak nie mógłby zostać preferencyjnie zaspokojony po wszczęciu egzekucji z nieruchomości, wobec istnienia wierzycieli hipotecznych (uprzywilejowanych).
Ostatnia przesłanka skargi pauliańskiej sprowadza się do wymagania, aby osoba trzecia działała w złej wierze. Wymóg ten należy rozumieć, zważając na sformułowanie art. 527 § 1 in fine, w ten sposób, że osoba trzecia - w chwili dokonania czynności prawnej przez dłużnika - wiedziała (była świadoma) o świadomości dłużnika (co do tego, że dokonywana przez niego czynność krzywdzi wierzycieli) albo z łatwością mogła się dowiedzieć. Udowodnienie złej wiary osoby trzeciej może być dość utrudnione, zatem ustawodawca wprowadził domniemanie prawne w § 3 art. 527, zgodnie z którym osoba trzecia uzyskująca korzyść, „pozostająca w bliskim stosunku z dłużnikiem" w chwili zaskarżonej czynności, wie o jego świadomości pokrzywdzenia wierzycieli. Brak jest przeszkód, by o istnieniu „bliskich stosunków" mówić w odniesieniu do osób prawnych.
Zgodnie zart. 527 § 3 k.c.jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
B. F.jest synem(...) spółki jawnejz siedzibą wR..B. F.nie obalił ww. domniemania. W toku przesłuchania przed Sądem przyznał, że mieszkał w czasie dokonywania transakcji pod jednym adresem z rodzicami, wykonywał na zlecenie spółki zamówienia w zakresie produkcji elementów do jachtów (okuć) a nadto ze swoim ojcem w ramachspółki cywilnej (...)już w 2012r. zajmował się produkcją łodzi wycieczkowych i sportowych. Także na dzień dzisiejszy współpracuje ze swoim ojcemS. F., którego zatrudnia, jako kierownika produkcji.
Niewątpliwie powyższe ustalenia muszą prowadzić do wniosku, żeB. F.co najmniej miał możliwość (przy zachowaniu należytej staranności) dowiedzenia się o stanie spraw spółki oraz miał wiedzę o tym, że spółka wyzbywając się nieruchomości (siedziby), jednego wartościowego składnika majątkowego, działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Mając na uwadze, że w przedmiotowej sprawie zostały spełnione przesłanki skargi pauliańskiej Sąd rzekł jak w sentencji. O kosztach procesu orzekł na podstawieart. 98 § 1w zw.art. 98 § 3 k.p.c.zasądzając od pozwanego na rzecz powoda kwotę 9.944 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu. Na koszty te złożyła się: opłata od pozwu 2.727 zł, kwota 7.200 zł stanowiąca wynagrodzenie pełnomocnika procesowego ustalone w oparciu o § 6 pkt. 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) i opłata skarbowa od pełnomocnictwa w kwocie 17 złotych.
Od powyższego wyroku apelację złożył pozwany . Zaskarżył wyrok w całości zarzucając:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego
-art. 527 § 1 i 2 kcpoprzez błędną jego wykładnię i przyjęcie, że dokonanie sprzedaży nieruchomości, obciążonej hipoteką znacznie przekraczającą wartość nieruchomości i przeznaczenie uzyskanej ze sprzedaży kwoty na zaspokojenie wierzyciela hipotecznego wywołuje skutek w postaci powstania stanu niewypłacalności dłużnika w stopniu większym niż przed dokonaniem czynności tj przyjęcie, iż czynność taka została dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela a w konsekwencji niezasadne przyjęcie, że stan faktyczny sprawy, w którym dłużnik nie dokonał czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzyciela, albowiem nie stał się niewypłacalny, lub niewypłacalny w wyższym stopniu, odpowiada stanowi hipotecznemu oznaczonemu przywołaną normą prawną;
-art. 527 § 1 i 3 k.c.orazart. 6 k.c.przez ich niewłaściwe zastosowanie i przerzucenie na pozwanego ciężaru udowodnienia, iż czynność prawna została dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela a dłużnik stał się niewypłacalny na skutek jej dokonania, podczas gdy domniemanie zart. 527 § 1 i 3dotyczy wyłącznie stanu świadomości osoby dokonującej czynności prawnej z dłużnikiem.
2.  naruszenie przepisów postępowania a konkretnie:
-art. 233 kpcpoprzez nie rozważenie całokształtu materiału dowodowego a w szczególności zapisów w księdze wieczystej oraz dokumentów znajdujących się w aktach księgi wieczystej zgłoszonych na okoliczność istnienia wierzytelności hipotecznej oraz jej wysokości i dokonania spłaty kredytu zabezpieczonego hipotecznie ze środków uzyskanych ze sprzedaży udziału w prawie użytkowania wieczystego;
-art. 217 kpcw zw. zart. 232 kpci248 kpcprzez nie dopuszczenie dowodu z dokumentów wnioskowanych w pkt 2 odpowiedzi na pozew i niezażądanie tych dokumentów, które znajdowały się w posiadaniuE.Banku(...)wR., czym sąd uniemożliwił stronie wykazanie okoliczności, których nieudowodnienie zostało przytoczone przez sąd jako podstawa uwzględnienia powództwa.
-art. 98 § 1 kpciart. 98 § 3 kpcw zw. z art.§ 6 pkt 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieodpłatnej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, przytoczonego jako podstawa prawna orzeczenia o kosztach postępowania, poprzez ustalenie wysokości kosztów zastępstwa prawnego dla spraw, w których wartość przedmiotu sporu przekracza 200 000,00 zł podczas gdy w niniejszej sprawie winna mieć zastosowanie stawka przewidzianej dla spraw o wartości przedmiotu sporu powyżej 50 000,00 zł bowiem wartość przedmiotu sporu została określona na kwotę 54 533, 00 zł a w konsekwencji koszty według przywołanego przez Sąd Rozporządzenia winny wynieść 3 600,00 zł.
Wskazując na powyższe zarzuty wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania wraz z kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie przed Sądem I i II instancji według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.
Ponadto w apelacji w oparciu o przepisart. 380 kpczaskarżył  postanowienie dowodowe z dnia 9 lutego 2017r, w którym Sąd oddalił wnioski dowodowe złożone w odpowiedzi na pozew i wnosił w tym zakresie o uzupełnienie postępowania dowodowego.
Sąd Okręgowy zważył co następuje
Apelacja pozwanego nie jest zasadna, a podniesione w niej zarzuty są chybione.
Sąd pierwszej instancji nie naruszył przepisuart. 233 kpci wbrew twierdzeniom skarżącego rozważył całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego.
Natomiast w związku z zarzutem naruszenia przez sąd pierwszej instancjiart. 217 kpcw związku zart. 232 i 248 kpcprzez niedopuszczenie dowodów wymienionych w pkt 2 odpowiedzi na pozew i nie zażądanie tych dokumentów, które znajdowały się w posiadaniuE.Banku(...)wR.to należy przypomnieć, że pozwany wnosił o dopuszczenie dowodu z umów kredytowych zawartych pomiędzy(...) Spółka jawnaa Bankiem(...)wR.(...): nr(...)zabezpieczonej hipoteką kaucyjną do kwoty 500.000 zł oraz hipoteką zwykłą 600.000 zł, nr(...)zabezpieczonej hipoteką kaucyjną do kwoty 375.000 zł., nr(...)zabezpieczonej hipoteką umową zwykłą do kwoty 150.000 zł i kaucyjną do kwoty 112.500 zł, z informacji(...)wR.dotyczącej terminów i sposobów spłaty wierzytelności przez dłużnika. W tym celu wnosił o zobowiązanie banku do przedstawienia całości dokumentacji związanej z kredytami udzielonymi dłużnikowi, które zostały zabezpieczone hipotekami.
Powyższy wniosek o zwrócenie się do banku sąd pierwszej instancji oddalił z powołaniem się, że stosownie doustawy prawo bankowe, informacje i dokumenty , o które wnosił pozwany są objęte tajemnicą bankową i nie mogą być nadesłane na żądanie sądu. Postanowienie sądu pierwszej instancji jest prawidłowe i znajduje oparcie w przepisachart. 105 ust.1 pkt 2 lit. b c d ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. prawo bankowe. Kwestionowanie przez skarżącego tego postanowienia w apelacji, w ramach możliwości jakie stwarza przepisart. 380 kpc, zatem nie jest uzasadnione.
Poza tym w przedmiotowej sprawie pozwanemu nie może przysługiwać zarzut naruszenia przepisuart. 217 kpci w związku zart. 232 i 248sformułowany tak jak w apelacji , a to z tej przyczyny, że po wydaniu przez sąd pierwszej instancji postępowania dowodowego z dnia 9 lutego 2017r. pozwany nie zgłosił zastrzeżenia w trybieart. 162 kpc, zwracając uwagę na naruszenie przepisu postępowania. Tym samym, stosownie dozdania drugiego art. 162 kpc, pozbawił się możliwości powołania na takie uchybienie w postepowaniu apelacyjnym .
Bezzasadne są również podniesione przez pozwanego zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego tj.art. 527 § 1 i 2 k.c.orazart. 527 § 1 i 3w zw. zart. 6 k.c.Wbrew stanowisku pozwanego Sąd I Instancji nie dokonał błędnej wykładniart. 527 § 1 i 2 k.c.Nie jest trafne stanowisko skarżącego jakoby sąd pierwszej instancji w przedmiotowej sprawie przyjął, że dokonanie sprzedaży nieruchomości, obciążonej hipoteką znacznie przekraczającą wartość nieruchomości i przeznaczenie uzyskanej ze sprzedaży kwoty na zaspokojenie wierzyciela hipotecznego, wywołuje skutek w postaci powstania stanu niewypłacalności dłużnika w stopniu większym niż przed dokonaniem czynności. Z pisemnego uzasadnienia wyroku wynika, iż zdaniem sądu pierwszej instancji nie można dopatrzyć się pokrzywdzenia wierzyciela w sytuacji, kiedy dłużnik w zamian za swoje świadczenie uzyskał ekwiwalent, który nadal znajduje się w jego majątku lub posłużył mu do zaspokojenia wierzycieli, w tym przede wszystkim wierzycieli korzystających z pierwszeństwa w zaspokojeniu. Tym samym sąd pierwszej instancji podzielił trafność teoretycznych rozważań pozwanego zwartych w odpowiedzi na pozew. Jednakże rozstrzygnięcie sadu w przedmiotowej sprawie nie może opierać się na hipotetycznych założeniach, ale musi uwzględniać przedstawiony przez strony materiał dowodowy.
Za błędne należy uznać przyjęte z góry założenie, że zbycie nieruchomości obciążonej hipoteką znacznie przekraczającą wartość tejże nieruchomości zawsze powinno skutkować uznaniem, że nie dochodzi do pokrzywdzenia wierzyciela. W każdym wypadku wymaca to jednak udowodnienia. Pozwany nic udowodnił, choć miał taką możliwość, rzeczywistego stanu zadłużenia wynikającego z umów kredytowych zabezpieczonych hipotekami istniejącego na dzień zawarcia umowy sprzedaży. Same sumy hipotek wpisanych w księdze wieczystej nie świadczą bowiem o wysokości faktycznego zadłużenia. W tym miejscu należy również odnotować, że momencie zawarcia między dłużnikiem a pozwanym pierwszej umowy z dnia 7 maja 2012 roku w księdze wieczystej widniało szereg hipotek, przy czym w akcie notarialnym sam dłużnik ( zbywca nieruchomości) oświadczył, że posiada zgodę na wykreślenie hipotek 100.000 zł i 30.000zł zabezpieczających zobowiązania wynikające zumowy (...)
(...), hipotek 100000zł i 75.000zł zabezpieczających zobowiązania z umowy(...), hipotek 100.000 i 75.000 zabezpieczających zobowiązania z umowy(...). Oznacza to, że w dacie zawarcia umowy sprzedaży w dniu 7 maja 2012 roku wierzytelności wynikających z tych umów już nie istniały. Tak więc wpisy w księgach wieczystych o wysokościach zabezpieczenia hipotecznego nie mogą definitywnie przesądzać, że dana wierzytelność rzeczywiście istnieje i wynosi taką kwotę na jaką opiewa hipoteka. Wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej dokonywane jest na wniosek zainteresowanego i może to nastąpić nawet po znacznym upływie czasu od spłacenia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką.
We wspomnianym wyżej akcie notarialnym z dnia 7 maja 2012 roku znajduje się również informacja o zaświadczeniu wydanym przezE.Bank(...)wR., z którego wynika żefirma (...) Spółka jawnakorzysta z kredytu w rachunku bieżącym, którego spłata zabezpieczona jest hipoteką kaucyjną do kwoty 600.000zł, kredytu inwestycyjnego zabezpieczonego hipoteką zwykłą w kwocie 50000 zł i kaucyjną do 375000zł, kredytu obrotowego zabezpieczonego hipoteką zwykła 150.000zł i kaucyjną do 112000zł. Te hipoteki widniały wksiędze wieczystej (...)także w dacie zawarcia umowy sprzedaży z dnia 7 maja 2013r. ( zostały w niej wymienione ), a z księgi wieczystej zostały wykreślone dopiero w 2015r. na skutek wniosków:(...)(dane wynikające z treści umowy oraz z akt księgi wieczystej(...)).
W postępowaniu ze skargi pauliańskiej powoda obarcza obowiązek wskazania, iż w skutek kwestionowanej czynności pozwany uzyskał korzyść majątkową a nadto, że miał możliwość dochodzenia należności z majątku będącego przedmiotem tej czynności, natomiast pozwanego obarcza dowód braku realnej możliwości zaspokojenia się z tego majątku przez wierzyciela. Tym samym to pozwany powinien wykazać, że wartość niespłaconych długów zabezpieczonych hipoteką, które przecież wyprzedają wierzytelności powoda, byłyby większa od wartości rynkowej nieruchomości (udziału z nieruchomości) w związku z czym wierzyciel (powód) nie uzyskałby zaspokojenia. Tego jednak, jak trafnie zauważył sąd pierwszej instancji, pozwany nie wykazał. Nie wykazał jaka była rzeczywista wartość długów zabezpieczonych hipotekami, mimo że przeprowadzenie tego dowodu chociażby w drodze złożenia odpowiedniego zaświadczenia banku o wysokości stanu zadłużeniaspółki (...), nie powinno nastręczyć pozwanemu większych trudności, na co zwrócił uwagę sąd pierwszej instancji w pisemnym uzasadnieniu.
O tym , że wartość tych zobowiązań nie przekraczała wysokości ceny jaką uzyskał dłużnik w wyniku sprzedanych udziałów świadczą zeznania pozwanego, z których wynika, że cena sprzedaży była wyższa niż należności banku ( była jakaś nadwyżka w związku z zakupieniem nieruchomości k-155). Wprawdzie pozwany dalej zeznał, że została ona przeznaczona na skompensowanie innych wierzytelności pozwanego wobec firmy ojca, te wierzytelności jednak nie miały zabezpieczenia hipotecznego i nie korzystałby z pierwszeństwa wobec wierzytelności powoda. Tak więc pozwany nie wykazał że powód nie uzyskałby żadnego, nawet częściowego zaspokojenia swojej wierzytelności. To zaś przy spełnieniu pozostałych przesłanek skargi pauliańskiej, skutkować musi uwzględnieniem powództwa
W apelacji pozwany podniósł również zarzut naruszeniaart. 98 § 1 i art. 98 § 3 k.p.c.w zw. z§ 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieodpłatnej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które nie miało zastosowania w niniejszej sprawie. Sad I Instancji w sposób prawidłowy ustalił wysokość kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 7.200 złotych. Błędnie jedynie powołał podstawę prawną takiego rozstrzygnięciu. W rzeczywistości bowiem podstawę prawną ustalenia wysokości kosztów zastępstwa procesowego stanowić powinno rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. poz. 1804) w brzmieniu obowiązującym w dniu wytoczenia powództwa w niniejszej sprawie, czyli w -dniu 19 lutego 2016 roku. Zgodnie z wówczas obowiązującym § 2 pkt 6 tegoż rozporządzenia przy wartości przedmiotu sporu mieszczącym się pomiędzy 50.000 złotych, a 200.000 złotych stawka minimalna wynosi 7.200 złotych, co oznacza, że rozstrzygnięcie Sądu I Instancji również w tym zakresie jest prawidłowe.
Dlatego też Sąd Okręgowy apelację pozwanego jako pozbawioną uzasadnionych podstaw oddalił (art. 385 kpc), a o kosztach procesu za instancją odwoławcza orzekł w oparciu o przepisart. 98 kpc.
SSA w SO StanisławŁęgosz SSA w SO Grzegorz Ślęzak SSR del. Anna Strzelczyk