Sąd Rejonowy w Koninie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 637/16
Data wyroku: 2018-03-29 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Ireneusz Frącala
Podstawa prawna: art. 82 k.c.

Sygnatura akt I C 637/16

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Konin, dnia 29-03-2018 r.
Sąd Rejonowy w Koninie I Wydział Cywilny w następującym składzie:
Przewodniczący: SSR Ireneusz Frącala
Protokolant: sekr. sąd. Joanna Rusin
po rozpoznaniu w dniu 15-03-2018 r. w Koninie
na rozprawie
sprawy z powództwaH. D. (1)
przeciwkoJ. D.
- o uznanie ugody za nieważną
1. uznaje za nieważną ugodę zawartą w formie pisemnej w dniu 20-08-2012 roku, pomiędzy powódkąH. D. (1)a pozwanymJ. D., z podpisem notarialnie poświadczonym w dniu 20-08-2012 roku, przez NotariuszaI. B. (1), prowadzącą Kancelarię Notarialną weW., Rep.(...);
2. odstępuje od obciążania pozwanego kosztami procesu;
3. zasądza od Skarbu Państwa – Sadu Rejonowego w Koninie na rzecz adw.A. M.kwotę 8.856,00 złotych brutto ( w tym 23 % podatku VAT), tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu.
SSR Ireneusz Frącala

Sygnatura akt I C 637/16

UZASADNIENIE
PowódkaH. D. (1)w oparciu o przepisart. 82 k.c.domagała się uznania ugody zawartej przez nią zJ. D.z podpisami notarialnie poświadczonymi przez notariuszaI. B. (1)prowadzącą Kancelarię Notarialną weW.w dniu 20.08.2012 r. rep.(...)za nieważną. Ponadto powódka wniosła o zasądzenie od pozwanego kosztów zastępstwa procesowego tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu, które nie zostały opłacone w żadnej części, a w przypadku oddalenia powództwa wniosła o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
W uzasadnieniu pozwu wskazano, że na mocy wyżej opisanej ugody pozwanyJ. D.zobowiązał się do spłaty całego długu alimentacyjnego w całości po otrzymaniu od Komornika Sądowego zawiadomienia o odstąpieniu od egzekucji długu i odsetek, a powódka zobowiązała się do rezygnacji z odsetek od niespłaconego długu . Z uwagi na wniosek powódki Komornik Sądowy umorzył egzekucję. Następnie pozwany pomniejszył umówioną kwotę długu - 48.050 zł o kwotę równą spłacie na rzecz pozwanego z majątku wspólnego byłych małżonków – 31.800 zł i wypłacił powódce jedynie kwotę 16.250 zł. Powódka podała, że od lat cierpi na schizofrenię. Podpisując ugodę nie była świadoma swojego postępowania, w tym tego, że zrzeka się roszczenia o odsetki z tytułu zaległych alimentów. Będąc wówczas w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej, nie mając środków do życia, myślała, że rezygnuje jedynie z egzekucji w zamian za otrzymanie niezwłocznie zaległych alimentów, a nie roszczenia o odsetki, które jej się należą.
PozwanyJ. D.wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu.
Strona pozwana zarzuciła, że to sama powódka wystąpiła o zawarcie ugody. W okresie poprzedzającym jej zawarcie powódka zachowywała się normalnie, uczestniczyła we wszystkich czynnościach, miała pełną ich świadomość, nic nie obyło się bez jej wiedzy i zgody, powódka odzywała się, rozmawiała z notariuszem i komornikiem sądowym. Ponadto pozwany zarzucił, że przez kolejne lata powódka nie wskazywała w jakikolwiek sposób, że nie zrozumiała treści ugody bądź nie twierdziła, że nie miała świadomości przy jej zawarciu, obecnie zaś powódka usiłuje wykorzystać sam fakt występującej u niej choroby psychicznej do podważenia zawartej z pozwanym ugody. Z ostrożności procesowej pozwany wniósł o oddalenie powództwa z uwagi na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny :

Strony były małżeństwem, ich związek został rozwiązany wyrokiem Sądu Okręgowego wP.Ośrodek (...)wK.z dnia 22.04.2004 r. w sprawie sygn. XV C 794/02. W punkcie 2 tego wyroku Sąd zasądził odJ. D.na rzeczH. D. (1)alimenty w kwocie 400 zł miesięcznie, płatne do rąk pozwanej, w terminie do dnia 30-tego każdego miesiąca z ustawowymi odsetkami w razie uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat.
Na skutek apelacjiJ. D.iH. D. (1)Sąd Apelacyjny wP.wyrokiem z dnia 23.06.2005 r. w sprawie sygn. I ACa 1940/04 zmienił wyżej wymieniony wyrok w jego punkcie 2, o tyle tylko, że podwyższył zasądzoną w nim kwotę do 700 zł miesięcznie.
Wyrokiem z dnia 20.11.2002 r. Sąd Rejonowy wK.w sprawie o sygnaturze akt III RC 775/02 zniósł ustawową wspólność majątkową między stronami z dniem wyrokowania.

    (Dowód : wyrok z dnia 22.04.2004 r. Sądu Okręgowego wP.
Ośrodek (...)wK.w sprawie sygn. XV C 794/02 k. 199 z akt sygn. XV C 794/02, wyrok z dnia 23.06.2005 r. Sądu Apelacyjnego wP.sygn. I ACa 1940/04 k. 269 z akt sygn. XV C 794/02)

Wyrokiem Sądu Rejonowego wK.z dnia 27.03.2007 r. w sprawie sygn. VII K 232/07J. D.został uznany winnym tego, ze w okresie od kwietnia do 23.06.2005 r. uporczywie uchylał się od ciążącego na nim obowiązku opieki z mocy ustawy i orzeczenia Sądu Okręgowego wP.
Ośrodek (...)wK.Wydział I Cywilny sygn. akt XV C 794/02 z dnia 22.04.2004 r. oraz Sądu Apelacyjnego wP.Wydział I Cywilny sygn. akt I ACa 1940/04 z dnia 23.06.2005 r. przez niełożenie renty alimentacyjnej na rzecz żonyH. D. (1)przez co naraził ją na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, tj. popełnienia przestępstwa zart. 209 § 1 k.k.

    (Dowód : kserokopia wyroku Sądu Rejonowego wK.z dnia 27.03.2007 r. sygn. VII 232/07 k. 43 z akt sygn. KMP(...))

Egzekucję należności alimentacyjnej początkowo prowadził Komornik Sądowy Rewiru II przy Sądzie Rejonowym wS., który postanowieniem z dnia 05.09.2007 r. w sprawie sygn. KMP(...)uznał się za niewłaściwym do dalszego prowadzenia sprawy i przekazał wniosek egzekucyjnyH. D. (2)z dnia 05.06.2007 r. wraz tytułem wykonawczym Komornikowi Sądowemu przy Sądzie Rejonowym weW., właściwemu według miejsca zamieszkania dłużnikaJ. D..

    (Dowód : postanowienie z dnia 05.09.2007 r. sygn. KMP(...)k. 1 z akt sygn. KM(...))

Strony zawarły pisemną ugodę, w którejJ. D.zobowiązał się do jednorazowej spłaty długu alimentacyjnego w całości po otrzymaniu od komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym weW.zawiadomienia o odstąpieniu od egzekucji długu i odsetek oraz rezygnacji przez wierzyciela z odsetek.H. D. (1)zobowiązała się do rezygnacji z odsetek od niespłaconego długu i do niepodnoszenia tego tematu w przyszłości. Według treści tej ugody, spłata długu alimentacyjnego (bez odsetek) nastąpić miała niezwłocznie po otrzymaniu przez dłużnika kredytu bankowego na pokrycie długu, jednak w czasie nie dłuższym niż 3 miesiące od daty zawiadomienia przez komornika o odstąpieniu od egzekucji długu.
Dokument ugody sporządził pozwany odręczenie w trakcie wizyty w Kancelarii Notarialnej weW.w dniu 20.08.2012 r. gdzie notariuszI. B. (1)poświadczyła podpisy złożone przez strony na ww. dokumencie.J. D.nie poinformowałH. D. (1), że dokona potrącenia przysługującej mu wobec powódki wierzytelności z tytułu spłaty jego udziału w majątku wspólnym. Wówczas powódka nie przyjmowała żadnych leków w ramach leczenia psychiatrycznego i nie leczyła się psychiatrycznie.
Wobec zawarcia ugody, w tej samej dacieH. D. (1)złożyła wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego w sprawie KM(...). W piśmie tym powódka oświadczyła, że do zapłaty pozostała kwota 40.000 zł.
Postanowieniem z dnia 04.09.2012 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym weW.na podstawie przepisuart. 825 pkt 1 k.p.c.wszczęte przeciwko dłużnikowiJ. D.postępowanie umorzył w całości.
(Dowód : dokumenty w aktach sygn. KM(...): ugoda k. 120, poświadczenie notarialne k. 121, pismo z dnia 20.08.2012 r. k. 119, postanowienie z dnia 04.09.2012 r. k. 125, zeznania powódki k. 47 v. – 48, zeznania pozwanego k. 48-48v.)
Postanowieniem z dnia 11.02.2013 r. Sąd Rejonowy wK.w sprawie sygn. III RNs oddalił wniosek(...)Ośrodka Pomocy Rodzinie wK.o umieszczenieH. D. (1)w szpitalu psychiatrycznym bez jej zgody.
(Dowód : postanowienie z dnia 11.02.2013 r. Sądu Rejonowego wK.w sprawie sygn. III RNs 436/12 k. 55 z akt sygn. III RNs 436/12)
Wyrokiem z dnia 21.07.2015 r. Sąd Rejonowy wK.w sprawie sygn. III RC 279/14 oddalił powództwoH. D. (1)o podwyższenie alimentów. Apelację od powyższego rozstrzygnięcia wywiodła powódka. Wyrokiem z dnia 04.12.2015 r. Sąd Okręgowy wK.w sprawie sygn. I 1Ca 421/15 oddalił apelację powódki.

    (Dowód : wyrok z dnia 21.07.2015 r. Sądu Rejonowego wK.sygn. III RC 279/14 k. 293 z akt sygn. III RC 279/14, wyrok z dnia 04.12.2015 r. Sądu Okręgowego wK.sygn. aktI
    1Ca 421/15 k. 346 z akt sygn. III RC 279/14)

Powódka jest osobą chorą psychicznie z rozpoznaniem schizofrenia przewlekła. Z dokumentacji medycznej zgromadzonej w niniejszej sprawie oraz w sprawie sygn. III RNs 436/13 dotyczącej umieszczenia powódki w zakładzie psychiatrycznym bez jej zgody wynika, żeH. D. (1)jest osobą chorą psychicznie z rozpoznaniem schizofrenia przewlekła. Powódka leczy się od wielu lat niesystematycznie, przyjmuje leki również niesystematycznie. W okolicy daty podpisania ugody z pozwanym, tj. 20.08.2012r. powódka ponownie podjęła leczenie psychiatryczne. Z dokumentacji medycznej wynika, że po kolejnej przerwie w wizytach i nieprzyjmowaniu leków, trwającej dwa lata, powódka podjęła ponownie leczenie u specjalisty psychiatry od 11.09.2012 r. Z przebiegu wizyty u lekarza o stanie zdrowia powódki stwierdzono: ,,wypowiedzi niespójne, rozkojarzona, dziwaczna”. Zalecono przyjmowanie leków p/psychotycznegoR.. W związku z powyższym należy stwierdzić, iż w okolicy daty zawarcia ugody (k. 120 akt sygn. Km(...), tj. w dniu 20.08.2012 r. stan zdrowia powódki, wynikający z przerwania na okres około 2 lat leczenia psychiatrycznego i zaprzestania przyjmowania leków przeciwpsychotycznych, nie pozwalał jej na właściwe rozeznanie i w pełni świadome podjęcie decyzji.
(Dowód : opinia biegłego sądowego specjalisty psychiatryJ. O.k. 89-92)
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o zeznania stron i świadków, załączone do akt niniejszej sprawy dokumenty, jak też dokumenty zgromadzone w aktach spraw dołączonych sygn. XV C 794/02, KMP(...), KM(...), III RNs 436/12 oraz III RC 279/14.
Zeznaniom powódki i pozwanego Sąd dał wiarę odnośnie okoliczności niespornych, ponieważ każda ze stron przedstawiała alternatywną wersję dotyczącą stanu zdrowia psychicznego powódki i jej świadomości pozwalającej na właściwe rozeznanie i podjęcie decyzji, Sąd dał wiarę przede wszystkim opinii biegłego psychiatry, którą przyjął jako w pełni miarodajną oraz kluczową dla rozstrzygnięcia.
Bez znaczenia dla sprawy mają natomiast zeznania notariuszaI. B. (2)i komornika sądowegoM. C., ponieważ z uwagi na upływ czasu świadkowie ci nie pamiętają okoliczności związanych z podejmowanymi przez nich czynnościami zawodowymi z udziałem stron

Sąd zważył, co następuje:

Okoliczności sprawy, w szczególności fakt, że dnia 20.08.2012 r. strony zawarły ugodę, były między stronami bezsporne. Podstawową kwestią dla rozstrzygnięcia sprawy była ocena zdolności powódki do świadomego i swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli w dniu zawarcia spornej ugody tj. w dniu 20.08.2012 r. z uwagi na jej stan zdrowia psychicznego.
Zgodnie zart. 82 k.c.nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych. Dla stwierdzenia nieważności oświadczenia woli w oparciu oart. 82 k.c.wystarczające jest przy tym istnienie jednej z przyczyn uznania umowy za nieważną. W judykaturze przyjęto, że ustalenie stanu świadomości, o jakim mowa wart. 82 k.c., jest sprawą stanu faktycznego i jego oceny na podstawie przeprowadzonej przez sąd analizy wszystkich ujawnionych dowodów i okoliczności towarzyszących złożeniu oświadczenia woli, mogących mieć wpływ na prawidłowe, to znaczy w pełni świadome jej wyrażenie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2000 r., II CKN 489/2000 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2000 r., II CKN 1093/2000). Zgodnie z poglądami prezentowanymi w orzecznictwie stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli nie oznacza całkowitego zniesienia świadomości. Wystarczające jest istnienie takiego stanu, który powoduje brak rozeznania, niemożność rozumienia posunięć własnych i posunięć innych osób oraz niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2006 r., IV CSK 7/05).
Odnosząc powyższe rozważania prawne do ustaleń faktycznych poczynionych w niniejszym postępowaniu, aby prawidłowo ocenić stan zdrowia psychicznego powódki i jej świadomość pozwalającą na właściwe rozeznanie i podjęcie decyzji, konieczne było dopuszczenie dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu psychiatrii. Biegły psychiatra jednoznacznie wskazał, że w dniu 20.08.2012 r. stan zdrowia powódki, wynikający z przerwania na okres około 2 lat leczenia psychiatrycznego i zaprzestania przyjmowania leków przeciwpsychotycznych, nie pozwalał jej na właściwe rozeznanie i podjęcie decyzji.
Dodać trzeba, że powódka podczas badania psychiatrycznego przez biegłego lekarza psychiatrę powołanego w niniejszej sprawie wielokrotnie wracała do gabinetu by coś dopowiedzieć, co opisano w opinii. Postawa powódki podczas badania wskazuje, że zachowanie powódki jest nacechowane silnymi emocjami.
Okoliczności faktyczne zdecydowanie wykazały, że powódka leczy się psychiatrycznie od wielu lat, chociaż niesystematycznie, niesystematycznie też przyjmuje leki. W okolicy daty umowy powódka ponownie podjęła leczenie psychiatryczne. Wizyta u specjalisty psychiatry miała miejsce dnia 11.09.2012 r., a więc w kilka tygodni po zawarciu spornej ugody. Podczas wizyty w tej dacie psychiatra odnotował, że wypowiedzi powódki są niespójne, a sama powódka rozkojarzona i dziwaczna. Powyższe okoliczności pozwalają całkowicie jednoznacznie przyjąć, że w okresie poprzedzającym tę wizytę, u powódki wystąpiła niekorzystna sytuacja zdrowotna, która zmusiła powódkę do podjęcia leczenia we wrześniu 2012 roku.
Biegły stwierdził, ze pozwana jest osobą chorą psychicznie z rozpoznaniem schizofrenia przewlekła Leczenie odbywa nie systematycznie, zdarza się, że powódka przerywa leczenie i nie przyjmuje leków. Powódka od lat funkcjonuje zatem w warunkach przerywania leczenia, co zdaniem Sądu powoduje, że jest ono nieefektywne i wprowadza stan niepewności co do zdolności powódki do właściwego rozeznania i podjęcia decyzji.
W kontekście twierdzeń pozwanego należało się zatem odnieść do podniesionego przez niego zarzutu nadużycia przez powódkę prawa podmiotowego.
Zgodnie z przepisemart. 5 k.c.nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony.
W doktrynie prawa cywilnego utrwalone są poglądy, że unormowanieart.5 k.c.przełamuje zasadę, że wszystkie prawa podmiotowe korzystają z ochrony prawnej. W związku z tymart. 5 k.c.może być stosowany tylko jako szczególny wyjątek. Wykonywanie prawa podmiotowego ograniczone jest wskazanymi wart. 5 k.c.względami teleologicznymi (społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa) oraz aksjologicznymi (zasady współżycia społecznego). Dla zastosowania wskazanego przepisu nie wystarczy tylko niezgodność, ale konieczne jest wystąpienie sprzeczności, a więc danego sposobu wykonywania prawa nie da się zupełnie pogodzić z jego przeznaczeniem lub zasadami współżycia społecznego. Zasadniczą podstawę stwierdzenia wystąpienia nadużycia prawa stanowić powinna analiza zachowania uprawnionego. Społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa dookreśla w koniecznym stopniu sposób korzystania z prawa podmiotowego, pozwalając innym uczestnikom obrotu prawnego racjonalnie przewidywać aktualny oraz przyszły kształt sytuacji faktycznej i prawnej podmiotu i uwzględnić ją w toku wykonywania swoich praw podmiotowych. Inne postępowanie podmiotu nie jest uważane za wykonywanie prawa i takiemu podmiotowi nie tylko nie przysługuje roszczenie o udzielenie mu ochrony, ale ponadto pojawia się element jego odpowiedzialności za ewentualne skutki postępowania niezgodnego z przeznaczeniem prawa. Zastosowanieart. 5 k.c.powoduje, że podmiotowi prawa nie będą przysługiwały roszczenia względem innych osób. Zasady współżycia społecznego to nieskodyfikowane powszechne normy postępowania, funkcjonujące aktualnie w społeczeństwie polskim i mające na celu ochronę społecznie akceptowanych wartości, (czyli stanów rzeczy) lub dóbr niematerialnych. Zasady te mają silne zabarwienie aksjologiczne, co zbliża je do norm moralnych, charakter obiektywny, w czym są podobne do zwyczajów, oraz walor powszechności. Normy moralne pozostają w zasadniczym związku z zasadami współżycia społecznego.
Zdaniem Sądu, w stanie faktycznym sprawy brak jest podstaw do uwzględnienia zarzutu nadużycia prawa podmiotowego przez powódkę. Pozwany nie wskazał, jaką konkretną zasadę współżycia społecznego o konkretnej treści naruszyła stroną powodowa, zaś same lakoniczne twierdzenia w tym zakresie nie mogą być wystarczającą podstawą oddalenia powództwa. Zdaniem Sądu to postawę pozwanego, należy odbierać nie inaczej niż niezgodną z zasadami współżycia społecznego, pozwany w sprawie karnej został uznany za winnego przestępstwa nie alimentacji. Nadto, w niniejszym postepowaniu zeznał, iż ,,chciał pozbyć się odsetek” (k. 48). Znamiennym jest też w ocenie Sądu, że wszystkie czynności podjęte w dniu 20.08.2012 r. dotyczące urzeczywistnienia postanowień ugody miały miejsce w jednej dacie, a pozwany stale towarzyszył powódce przy załatwianiu formalności
Mając powyższe na uwadze, Sąd uwzględnił powództwo w części dotyczącej uznania za nieważną ugodę zawartą w formie pisemnej w dniu 20.08.2012 r. pomiędzy powódką a pozwanym, z podpisem notarialnie poświadczonym w dniu 20.08.2012 r. przez NotariuszaI. B. (1)prowadzącą Kancelarię Notarialną weW., na podstawieart. 82 k.c.(pkt 1 sentencji wyroku).
Z uwagi na trudną sytuację materialną pozwanego i potrzebą alimentowania powódki, Sąd w pkt 2 sentencji wyroku odstąpił od obciążania pozwanego kosztami procesu, na podstawieart. 102 k.p.c..
W pkt 3 sentencji wyroku Sąd przyznał adwokatowiA. M.wynagrodzenie za pełnienie obowiązków pełnomocnika z urzędu powódki w kwocie 8.856 zł (wraz z podatkiem VAT w wysokości 23 %) stosownie do § 8 pkt 6 w zw. z § 4 ust. 3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. poz. 1801).
SSR Ireneusz Frącala