Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1816/16
Data wyroku: 2018-05-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Teresa Rak, Andrzej Struzik, Paweł Czepiel
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 kc, art. 993 kc

Sygn. akt I ACa 1816/16

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 maja 2018 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący:

SSA Andrzej Struzik

Sędziowie:

SSA Teresa Rak (spr.)
SSA Paweł Czepiel

Protokolant:

st. sekr. sądowy Urszula Kłosińska

po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2018 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwaA. L. (1)
przeciwkoA. L. (2)iK. S.
o zachowek
na skutek apelacji powódki
od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie
z dnia 30 marca 2016 r. sygn. akt I C 1129/14
1. zmienia zaskarżony wyrok w pkt I, II, III, V, VI i VII a, b, c w ten sposób, że:
- w pkt I kwotę 28.161,92 zł podwyższa do kwoty 39.908,77 zł (trzydzieści dziewięć tysięcy dziewięćset osiem złotych 77/100),
- w pkt II kwotę 23.245,17 zł podwyższa do kwoty 32.941,19 zł (trzydzieści dwa tysiące dziewięćset czterdzieści jeden złotych 19/100),
- w pkt III kwotę 9.900,11 podwyższa do kwoty 14.029,61 zł (czternaście tysięcy dwadzieścia dziewięć złotych 61/100),
- w pkt V kwotę 243,99 zł podwyższa do kwoty 1.103 zł (jeden tysiąc sto trzy złote),
- w pkt VI kwotę 243,99 zł podwyższa do kwoty 1.103 zł (jeden tysiąc sto trzy złote),
- w pkt VII:
- w podpunkcie „a” kwotę 3.026,37 zł podwyższa do kwoty 4.292,73 zł (cztery tysiące dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote 73/100),
- w podpunkcie „b” kwotę 3.026,37 zł podwyższa do kwoty 4.292,73 zł (cztery tysiące dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote 73/100),
- w podpunkcie „c” kwotę 6.825,44 zł obniża do kwoty 4292,73 zł (cztery tysiące dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote 73/100);
2. oddala apelację w pozostałym zakresie;
3. zasądza od pozwanychA. L. (2)iK. S.na rzecz powódkiA. L. (1)kwoty po 450 zł (czterysta pięćdziesiąt złotych) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego;
4. nakazuje ściągnąć na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie od pozwanychA. L. (2)iK. S.kwoty po 489,50 zł (czterysta osiemdziesiąt dziewięć złotych 50/100) oraz od powódkiA. L. (1)z zasądzonego roszczenia kwotę 766 zł (siedemset sześćdziesiąt sześć złotych) tytułem kosztów sądowych;
5. nakazuje ściągnąć na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Krakowie od pozwanychA. L. (2)iK. S.kwoty po 268,37 zł (dwieście sześćdziesiąt osiem złotych 37/100) oraz od powódkiA. L. (1)z zasądzonego roszczenia kwotę 315,22 zł (trzysta piętnaście złotych 22/100) tytułem kosztów sądowych.
SSA Teresa Rak   SSA Andrzej Struzik   SSA Paweł Czepiel
Sygn. akt I ACa 1816/16

UZASADNIENIE
PowódkaA. L. (1)wniosła o zasądzenie na jej rzecz od pozwanychJ. L. (1),A. L. (2)iK. L.kwoty 128.922 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 14 maja 2013 r. tj. od dnia odebrania przez pozwanych wezwań do zapłaty zachowku do dnia zapłaty tytułem zachowku po ojcuJ. L. (2)oraz kosztów procesu.
Na uzasadnienie podała, że postanowieniem z dnia 27 listopada 2012 r. wydanym do sygn. akt I Ns 707/11/K, Sąd Rejonowy(...)wK., stwierdził, iż spadek poJ. L. (2), zmarłym w dniu 21 lutego 2011 r. wK., na podstawie testamentu własnoręcznego z dnia 10 lutego 2010 r. z dobrodziejstwem inwentarza nabyli: żonaJ. L. (1)w 108.331/700.028, synA. L. (2)w 308.159/700.028, córkaK. L.w 254.358/700.028, córkaA. L. (1)w 7295/700.028, wnuczkaM. P. (1)w 7295/700.028, wnukM. P. (2)w 7295/700.028, wnukM. P. (3)w 7295/700.028 – wszyscy w stosunku do całości spadku. Powódka jest spadkobiercą ustawowym – córka spadkodawcy i z ustawy nabyłaby spadek w 3/16 części. Łączną wartość spadku powódka określiła na 727.989,31 zł, wskazując, że w skład spadku wchodzi współudział na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej zJ. L. (1): we własności nieruchomości zabudowanej położonej wZ.o wartości 324.993 zł, w prawie własności lokalu mieszkalnego położonego przyul. (...)wK.o wartości odpowiednio 199.827,50 zł i 146.027 zł, dwóch udziałach wynoszących po 1/56 części we współwłasności nieruchomości stanowiącej lokale o innym przeznaczeniu niż mieszkalne – garaże położone wK.przyul. (...)o wartości po 10.122,50 zł, samochodu markiS. (...)o wartości 7050 zł, środki pieniężne zgromadzone w(...)w kwocie 666,81 zł a także udział w wysokości ½ we własności nieruchomości położonej wZ.składającej się zdziałek nr (...)o wartości 29.179 zł. Wskazała tez powódka na poczynione przez spadkodawcę darowizny, których wartość powinna być doliczona. Na rzecz żonyJ. L. (1)spadkodawca darował lokal położony wK.przyul. (...)wraz z udziałem w nieruchomości wspólnej o wartości 400.000 zł oraz udział ½ wdziałce nr (...)o pow. 0,1062 ha położonej wZ.o wartości 324.994 zł. Z tytułu zachowku należy się powódce połowa wartości udziału jaki odziedziczyłaby z ustawy czyli 3/32 części z całości. W związku z tym, tytułem zachowku powódce należy się kwota: 3/32 x 1.452.983,31 zł = 136.217,19 zł. Na podstawie testamentu powódka nabyła wartość 7.275 zł, zatem należy się jej zachowek w wysokości 128.922 zł.
PozwaniJ. L. (1),A. L. (2)iK. L.wnieśli o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu.
Zarzucili, że powódka nadużywa swojego prawa, bowiem po rozwodzie z matką powódki, spadkodawca pozostawił powódce czteropokojowe w pełni wyposażone mieszkanie wK.przyul. (...), a po rozwodzie rozpoczął gromadzenie majątku ponownie. Otrzymywała też od ojca częste i długotrwałe wsparcie finansowe, aż do momentu kiedy spadkodawca zachorował. Wówczas powódka przestała interesować się ojcem. Trakcie choroby odwiedziła go zaledwie kilka razy, nie oferując pomocy. Wskazali też pozwani na nakłady jakie poczynili na majątek wspólnyJ.iJ. L. (1), a zwłaszcza na działkę wZ., która w chwili zawarcia małżeństwa przez spadkodawcę zJ. L. (1)była niezabudowana. Z kolei mieszkania przyul. (...)zostały zakupione z myślą o dzieciach z drugiego małżeństwa. Koszty ich wykończenia ponosili pozwaniK.iA. L. (2). Wskazali też pozwani na długi spadkowe, a to koszty pogrzebu 14.094,84 zł oraz kredyt zaciągnięty przez zmarłego wspólnie zJ. L. (1)w kwocie 129.184,85 zł.
W dniu 19 lutego 2014 roku zmarła pozwanaJ. L. (1), Jej spadkobiercami sąA. L. (2)iK. S.po ½ części na podstawie własnoręcznego testamentu z dnia 10 lutego 2010 r.
Wyrokiem z dnia 30 marca 2016 roku Sąd Okręgowy w Krakowie zasądził na rzecz powódki od pozwanegoA. L. (2)kwotę 28.161,92 zł, od pozwanejK. S.kwotę 23.245,17 zł i od pozwanychA. L. (2)iK. S.solidarnie kwotę 9.900,11 zł, wszystkie kwoty z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 30 marca 2016 roku do dnia zapłaty. Dalej idące powództwa Sąd oddalił oraz zasądził od pozwanychA. L. (2)iK. S.kwoty po 243,99 zł złotych tytułem zwrotu kosztów procesu, a także nakazał ściągnąć na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie tytułem kosztów sądowych: od pozwanych kwoty po 3.026,37 zł i od powódki z zasądzonego na jej rzecz roszczenia kwotę 6.825,44 zł.
Rozstrzygnięcie wydał Sąd w oparciu o następujące ustalenia faktyczne:

J. L. (2)zmarł 21 lutego 2011 r. Od 30 grudnia 1982 r. aż do śmierci pozostawał w związku małżeńskim zJ. L. (1). Miał czworo dzieci: córkęA. L. (1)iA. P.( z pierwszego małżeństwa zJ. L. (3)zakończonego rozwodem) oraz synaA. L. (2)i córkęK. L.( z małżeństwa zJ. L. (1)).A. P.zamarła w 2001 r. pozostawiając troje dzieci:M. P. (3),M. P. (1)iM. P. (2).M. P. (3)w dacie śmierci matki był małoletni. Spadkodawca pozostawił testament własnoręczny z dnia 10 lutego 2010 r., na podstawie którego Sąd Rejonowy(...)wK.w sprawie I Ns 707/11/K, postanowieniem z dnia 27 listopada 2012 stwierdził, że spadek poJ. L. (2)z dobrodziejstwem inwentarza nabyli: żonaJ. L. (1)w 108.331/700.028, synA. L. (2)w 308.159/700.028, córkaK. L.w 254.358/700.028, córkaA. L. (1)w 7295/700.028, wnuczkaM. P. (1)w 7295/700.028, wnukM. P. (2)w 7295/700.028, wnukM. P. (3)w 7295/700.028 – wszyscy w stosunku do całości spadku.
Ustalił Sąd, że w skład spadku poJ. L. (2)wchodzi:
- udział wynoszący ½ części we współwłasności zabudowanej nieruchomości położonej wZ., składającej się zdziałki nr (...), objętejksięgą wieczystą nr (...), o wartości 297.589 zł;
- udział wynoszący ½ części we współwłasności nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny położony przyul. (...)wK., objętejksięgą wieczystą nr (...), z którą jest związany udział w nieruchomości wspólnej, objętejksięgą wieczystą nr (...)wynoszący(...)części, o wartości 177.913 zł;
- udział wynoszący ½ części we współwłasności nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny położony przyul. (...)wK., objętejksięgą wieczystą nr (...), z którą jest związany udział w nieruchomości wspólnej, objętejksięgą wieczystą nr (...)wynoszący 59/10000 części, o wartości 131.083 zł;
- udział wynoszący ½ części we współwłasności równej 1/56 części nieruchomości stanowiącej lokal o innym przeznaczeniu niż mieszkalne – garaż(...)( miejsce postojowe nr(...)), położonej wK.przyul. (...), objętejksięgą wieczystą nr (...)o wartości 9.726 zł;
- udział wynoszący ½ części we współwłasności równej 1/56 części nieruchomości stanowiącej lokal o innym przeznaczeniu niż mieszkalne – garaż(...)( miejsce postojowe nr(...)), położonej wK.przyul. (...), objętejksięgą wieczystą nr (...)o wartości 9.726 zł;
- udział wynoszący ½ części we współwłasności nieruchomości położonej wZ., składającej się zdziałek nr (...), objętejksięgą wieczystą nr (...)o wartości 24.393 zł;
- udział wynoszący ½ części samochodu markiS. (...)onr rej. (...)o wartości 7.050 zł ( okoliczność bezsporna),
- środki pieniężne zgromadzone wBanku (...) S.A.wW.na rachunku bankowym o nr(...)w kwocie 666,81 zł.
Koszty poniesione przez zonę spadkodawcyJ. L. (1)związane z jego pochówkiem to: 3100,01 zł na nagrobek wraz z montażem, 1850,00 zł na kucie liter montaż na nagrobku, 17,00 zł opłata skarbowa, 247,00 zł – opłata na rzecz(...), 2147,00 zł – opłaty na rzecz(...)(za nienaruszalność grobu, korzystanie z kaplicy, pochówek, udostępnienie terenu cmentarza na czas pogrzebu, postawienie krzyża) oraz 3.790,00 zł tytułem opłat na rzecz zakładu pogrzebowego. Z tytułu zasiłku pogrzebowegoJ. L. (1)otrzymała 6406,16 zł.
Ustalił dalej Sąd, że mieszkania przyul. (...)wK.małżonkowieL.nabyli w stanie deweloperskim za łączną cenę 625.520,36 zł. z przeznaczeniem dla ich wspólnych dzieci. Na zakup tych lokali w kwietniu 2008 roku pobrali kredyt w(...) Bank (...) SAwG.w kwocie 220.000 zł, który został zabezpieczony hipoteką łączną ustanowioną na obu lokalach. W chwili śmierciJ. L. (2)do spłaty z tytułu kredytu pozostała kwota 129.184,85 zł. Pozwani dokonali dalszej spłaty kredytu w zakresie kwoty 82.884,71 zł. Prace wykończeniowe w lokalach prowadzili pozwaniA. L. (2)iK. L.z własnych środków i przy nieznacznej pomocy rodziców. Zakończyły się one przed śmiercią spadkodawcy.
Umową majątkową małżeńska z dnia 17 stycznia 1986 r. spadkodawca i jego żonaJ. L. (1)rozszerzyli wspólność majątkową małżeńską na wszystkie składniki majątku nabyte przed zawarciem związku małżeńskiego przez każdego z nich.
J. L. (2)uprzednio na podstawie aktu własności ziemi z dnia 8 grudnia 1980 r. nabył prawo własnościdziałek nr (...)położonych wZ.o łącznej pow. 0,2274 ha. Dla działek tych założonoksięgę wieczystą KW nr (...)na rzeczJ. L. (2).J. L. (2)wnioskował o wpis doKW (...)swojej żony na podstawie w/w umowy o rozszerzeniu wspólności majątkowej małżeńskiej jako współwłaścicieladziałki nr (...). Doksięgi wieczystej KW nr (...)prowadzonej dladziałki nr (...)J. L. (1)została ostatecznie wpisana jako współwłaścicielka ½ części została wpisana na podstawie umowy darowizny z dnia 10 maja 1995 r. W dacie zawarcia związku małżeńskiego zJ. L. (1)działka wZ.była niezabudowana. Pozwolenie na budowę uzyskano w 1994 roku, a budowa zakończyła się w roku 2000. Część środków na budowę domu pochodziła z książeczki mieszkaniowejJ. L. (1)i od jej rodziców.
Umową z dnia 7 grudnia 1994 r. małżonkowieL.którym przysługiwało spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przyul. (...)wK.darowali:J. L. (4)żonie, aJ. L. (1)samej sobie z zaznaczeniem, iż prawo to będzie objęte wyłącznie majątkiem odrębnymJ. L. (1). Wartość rynkowa tego lokalu wynosi 316.725 zł.
W 1968 roku spadkodawca zawarł związek małżeński zJ. L. (3), zakończył się on orzeczeniem rozwodu bez orzekania o winie stron wyrokiem z dnia 08.02.1977 roku. W wyniku podziału majątku dorobkowego orzeczonego przez Sąd JaninaL.otrzymała prawo do wkładu mieszkaniowego związanego z mieszkaniem spółdzielczym (lokatorskim) przyul. (...)oraz wyposażenie tego mieszkania o łącznej wartości 68.300 zł. spadkodawca natomiast otrzymał samochód osobowyF. (...). o wartości 80 000,00 zł oraz 483 dolary amerykańskie. W 2004 rokuJ. L. (3)przekształciła lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego przyul. (...)na własnościowe prawo do lokalu a następnie umową darowizny z 9 września 2004 r. darowała je swej córceA. L. (1).
Pismem z dnia 29 kwietnia 2013 roku doręczonym 8 maja 2013 roku powódka wezwała pozwanych solidarnie do zapłaty kwoty .922 zł tytułem zachowku poJ. L. (2)w terminie 1 tygodnia od daty otrzymania pisma.
Po rozwodzie z pierwszą żoną spadkodawca utrzymywał kontakty ze swoimi córkami z pierwszego małżeństwa w kontakty te nie była jednak zaangażowana nowa rodzina spadkodawcy. W czasie choroby spadkodawcy powódka odwiedzała ojca w szpitalu, unikała jednak kontaktów z drugą rodziną ojca. Spadkodawcą opiekowała się żona i dzieci z drugiego małżeństwa.
Stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dokumentów urzędowych i prywatnych, których autentyczność nie budziła wątpliwości, zeznań świadków i częściowo zeznań stron, a także na podstawie opinii biegłego sądowego.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd uznał, że powództwo jest częściowo uzasadnione.
Powołując jako podstawę prawnaart. 991 §1 k.cnormujący instytucję zachowku Sąd wskazał, ze powódka jako córka spadkodawcy jest w kręgu osób uprawnionych do zachowku po nim. Z tytułu dziedziczenia ustawowego powódce przysługiwał udział w spadku w wysokości 3/16 części. W dacie otwarcia spadku powódka była pełnoletnia i nie była niezdolna do pracy, zatem należny jej zachowek wynosi 3/32 części (3/16 x 1/2).
Na podstawie testamentu powódka otrzymała udział w spadku wynoszący 7295/7000028 części. Wartość tego udziału spadkowego nie była równoważna należnemu zachowkowi zatem powódce przysługiwało przeciwko pozwanymJ. L. (1),A. L. (2)iK. L.roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku, której nie otrzymała w żadnej innej postaci (darowizny, powołania do spadku czy zapisu) na podstawieart. 991 § 2 k.c.Podstawą wymiaru zachowku jest czysta wartość spadku stanowiąca różnicę między stanem czynnym spadku, czyli wartością wszystkich praw należących do spadku, według ich stanu z chwili otwarcia spadku i cen chwili orzekania o zachowku, a stanem biernym czyli sumą długów spadkowych, z pominięciem długów wynikających z zapisów i poleceń.
Stan czynny spadku określił Sad Okręgowy na kwotę 657.813,40 zł, wskazując, że w skład spadku wchodziły:
- udział wynoszący ½ części we współwłasności zabudowanej nieruchomości położonej wZ., składającej się zdziałki nr (...)o wartości 297.589 zł;
- udział wynoszący ½ części we współwłasności nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny położony przyul. (...)wK., o wartości 177.913 zł;
- udział wynoszący ½ części we współwłasności nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny położony przyul. (...)wK.o wartości 131.083 zł;
- udział wynoszący ½ części we współwłasności równej 1/56 części nieruchomości stanowiącej lokal o innym przeznaczeniu niż mieszkalne – garaż(...)o wartości 9.726 zł;
- udział wynoszący ½ części we współwłasności równej 1/56 części nieruchomości stanowiącej lokal o innym przeznaczeniu niż mieszkalne – garaż(...)o wartości 9.726 zł;
- udział wynoszący ½ części we współwłasności nieruchomości położonej wZ., składającej się zdziałek nr (...)o wartości 24.393 zł;
- udział wynoszący ½ części samochodu markiS. (...)onr rej. (...)o wartości 7.050 zł ( okoliczność bezsporna),
- środki pieniężne zgromadzone wBanku (...) S.A.wW.na rachunku bankowym o nr(...)w kwocie 666,81 zł.
Stan bierny spadku zamyka się kwotą 69.806,43 zł, na którą składa się połowa zadłużenia w banku z tytułu zaciągniętego przez małżonków kredytu czyli kwota 64.592,42 zł (129 184,85/2) oraz koszty pogrzebuJ. L. (2)pomniejszone o uzyskany zasiłek pogrzebowy 5.214,00 zł.
Zatem stan czysty spadku wyniósł 588.006,96 zł.
Obliczając zachowek należy do spadku doliczyć dokonane przez spadkodawcę darowizny na rzecz spadkobierców, i to niezależnie od tytułu powołania do spadku (ustawa, testament) jak i tego, czy spadkobierca obdarowany jest jednocześnie osobą uprawnioną do zachowku. Nie dolicza się darowizn drobnych, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku (art. 994 § 1 k.c.).
Powódka domagała się doliczenia darowizny udziału 1/2 w nieruchomości położonej wZ.(dz.(...)) mającej być dokonaną na rzeczJ. L. (1)na podstawie umowy rozszerzenia wspólności majątkowej małżeńskiej z dnia 17.01.1986 roku oraz umowy darowizny z dnia 10.05.1995 roku.
W ocenie Sądu pierwszej instancji umowy rozszerzającej wspólność majątkową małżeńską nie można zakwalifikować jako przysporzenia pod tytułem darmym. Umowa miała bowiem charakter wzajemny - małżonkowie bowiem wzajemnie darowali na swoją rzecz składniki swoich majątków osobistych. Ze stronyJ. L. (1)do majątku wspólnego weszły między innymi, środki finansowe i rzeczowe przekazane z jej majątku osobistego na budowę domu wZ.. z jej majątku osobistego na budowę domu wZ.. Środki te umową rozszerzającą wspólność majątkową z dnia 17.01.1986 roku weszły do majątku wspólnego małżonków i tym samym nie mogły stanowić nakładu z majątku osobistegoJ. L. (1)na majątek wspólny. Nie wykazała więc powódka, aby umowa rozszerzająca wspólność majątkową zawarta została pod tytułem darmym. Dlatego też przysporzenia dokonanego na podstawie tej umowy w zakresie praw własności nieruchomości położonej wZ.a stanowiącejdziałkę nr (...)nie można traktować jako darowizny doliczanej do spadku.
Stwierdził dalej Sąd, że do spadku należało natomiast doliczyć darowiznę uczynioną przez spadkodawcę na majątek osobistyJ. L. (1)1/2 własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego przyul. (...)wK.o wartości 316.725 zł.
Po doliczeniu do stanu czystego spadku wartości darowizny (158.362,50 zł) wartość substratu zachowku wyniosła 746.369,46 zł. Powódce przysługuje zachowek w wysokości 3/32 części, zatem wartość należnego zachowku to kwota 69.972,14 zł. z tytułu powołania do spadku powódka otrzymała majątek wart 6.098,25 zł, a zatem do zasądzenia tytułem uzupełnienia zachowku pozostała kwota 63.873,89 zł.
Spadkobiercy do chwili działu spadku ponoszą za długi spadkowe odpowiedzialność solidarną (art. 1034 § 1 k.c.). PoJ. L. (2)dział spadku został przeprowadzony, a więc każdy z pozwanych ponosi odpowiedzialność za zachowek stosownie do wielkości swojego udziału. A zatemA. L. (2), który odziedziczył spadek w 308159/7000028 części odpowiada za zapłatę zachowku co do kwoty 28.161,92 zł,K. S., która odziedziczyła spadek w 254358/7000028 części odpowiada za zapłatę zachowku co do kwoty 23.245,17 zł, pozwaniK. S.iA. L. (2)odpowiadają solidarnie jako spadkobiercyJ. L. (1)która odziedziczyła spadek w 108331/7000028 części za zapłatę zachowku w kwocie 9.900,11 zł
Zarzut nadużycia prawa przez powódkę uznał Sąd za nieudowodniony. Zwrócił tez Sąd uwagę, że ustawodawca przewidział instytucje uznania spadkobiercy za niegodnego (art. 928 k.c.) oraz wydziedziczenia (art. 1008 k.c.) które służą usunięciu niezgodności w sferze wartości i poczucia sprawiedliwości pomiędzy formalnym uprawnieniem spadkobiercy do zachowku a okolicznościami konkretnej sprawy wynikającymi ze stosunków pomiędzy spadkodawcą a spadkobiercą.J. L. (2)powódki natomiast nie tylko nie wydziedziczył, ale powołał ją do części spadku, co oznacza, że nie oceniał jej negatywnie. Nie można też przyjąć, jak chcą tego pozwani, że powódka została zaspokojona z tytułu zachowku, ponieważ spadkodawca pozostawił po rozwodzie mieszkanie powódce i jej matce. Przede wszystkim majątek jaki przypadł matce powódki po rozwodzie stanowił jej majątek, a nie powódki. Okoliczność, że w późniejszych latach powódka otrzymała w darowiźnie od matki przekształcone już na własnościowe prawo do lokalu nie oznacza, że było to przysporzenie kosztem majątku spadkodawcy.
Odsetki Sąd zasądził na podstawieart. 481 § 1 i 2 k.c.od daty wyrokowania mając na uwadze, że wysokość zachowku została ustalona według cen aktualnych.
Dalej idące powództwo Sąd uznał za nieuzasadnione i je oddalił.
O kosztach Sąd orzekł na podstawieart. 108 § 1 k.p.c.i100 k.p.c.według zasady stosunkowego rozdziału kosztów. Powódka wygrała w 47% a pozwani w 53% i w takiej proporcji nastąpiło rozdzielenie kosztów.
O niepokrytych przez strony kosztach orzekł Sąd na podstawie art. 113 ust. 1 i 2 pkt 1) ustawy z dnia 25 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i strony zostały nimi obciążone proporcjonalnie do stopnia wygrania i przegrania sprawy.
Apelację od wyroku wniosła powódka, zaskarżając wyrok w zakresie w jakim Sąd powództwo oddalił i w zakresie kosztów (pkt IV, V, VI, VII i VIII).
Zarzuciła powódka:
- naruszenie prawa materialnego, a toart. 993 kcw zw. zart. 888 § 1 kcpoprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, iż jako darowizna na gruncieart. 993 kcmoże być traktowana wyłącznie umowa nazwana, o której mowa wart. 888 § 1 kc,
- naruszenie prawa materialnego, a toart. 481 § 1 kcw zw. zart. 455 kcw zw. zart. 995 kcpoprzez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na zasądzeniu na rzecz powódki odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia wydania wyroku,
- błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, iż spadkodawca na podstawie umowy rozszerzającej wspólność majątkową małżeńską z 17 stycznia 1986 roku uzyskał jakąkolwiek korzyść kosztem majątkuJ. L. (1),
- przyjęciu, iż wartość stanu czynnego spadku wynosi 657.813,40 zł, podczas gdy prawidłowa kwota to 658.146,80 zł,
- błąd w ustaleniach faktycznych polegający na pominięciu okoliczności, że mieszkanie przyul. (...)wK.zostało zakupione przezJ. L. (2)w 1982 r. przed zawarciem związku małżeńskiego zJ. L. (1), a wiec stanowiło jego majątek odrębny.
Wniosła powódka o zmianę wyroku i zasądzenie na rzecz powódki od pozwanegoA. L. (2)kwoty 46.948,61 zł, od pozwanejK. S.kwoty 38.751,92 zł i solidarnie od obojga pozwanych kwoty 16.504,43 zł, wszystkie kwoty z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 21 maja 2013 r. do dnia zapłaty i o rozstrzygnięcie o zwrocie kosztów procesu oraz ściągnięcie od powódki kosztów sądowych na rzecz Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Krakowie wg, norm przepisanych tj. proporcjonalnie do oddalonej części powództwa.

Po rozpoznaniu apelacji Sąd Apelacyjny ustalił i zważył co następuje:
Apelacja powódki w części zasługuje na uwzględnienie.
Podstawową kwestią wymagającą rozstrzygnięcia, a będącą sporną pomiędzy stronami jest czy umowa majątkowa małżeńska rozszerzająca wspólność majątkową pomiędzy spadkodawcą, a jego żonąJ. L. (1)w okolicznościach niniejszej sprawy może być zakwalifikowana jako przysporzenie pod tytułem darmym, a w konsekwencji czy może być potraktowana na równi z umową darowizny w zakresie obowiązku doliczenia do spadku przysporzenia jakie małżonek uzyskał na skutek zawarcia tej umowy.
Powódka domagała się doliczenia do spadku przysporzeń jakie uzyskała na podstawie tej umowyJ. L. (1).
Sąd pierwszej instancji stanowiska takiego nie podzielił, stwierdzając, że umowy rozszerzającej wspólność majątkową małżeńską w okolicznościach sprawy nie można zakwalifikować jako przysporzenia pod tytułem darmym. Umowa miała bowiem charakter wzajemny, małżonkowie wzajemnie darowali na swoją rzecz składniki swoich majątków osobistych.J. L. (1)przekazała środki finansowe i rzeczowe ze swojego majątku na budowę domu wZ.. Dlatego w ocenie Sądu przysporzenie na podstawie tej umowy w zakresie prawa własności nieruchomości położonej wZ., a stanowiącej działkę oznaczona wówczas nr(...)nie można potraktować jako darowizny doliczonej do spadku.
W ocenie Sądu Apelacyjnego taka ocena umowy rozszerzającej wspólność majątkową małżeńską pomiędzy małżonkamiL.nie znajduje uzasadnienia. Sąd Apelacyjny podziela pogląd, że przesunięcia między majątkami małżonków i przysporzenia mogą następować nie tylko na podstawie umowy darowizny, ale także przez rozszerzenie wspólności majątkowej małżeńskiej, zwłaszcza wtedy kiedy na skutek zawarcia takiej umowy korzyść odnosi przede wszystkim jeden z małżonków.
Zart. 888 kcwynika, że istotą umowy darowizny jest zobowiązanie się darczyńcy do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Zatem darowiznę od innych czynności wyróżnia to, że jej celem jest nieodpłatne przysporzenie obdarowanemu korzyści. Dla zakwalifikowania umowy jako darowizny nie jest konieczne by świadczenie darczyńcy było w 100 procentach bezpłatne. Świadczy o tym chociażby to, że darowizna na podstawieart. 893 kcmoże być obciążona poleceniem. Także w wyroku z dnia 21 marca 1973 roku III CRN 40/73 OSNCP 1974/2/26 Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że darczyńcy wolno obciążyć drugą stronę umowy darowizny obowiązkiem spełnienia oznaczonego świadczenia na rzecz osoby trzeciej. Do zawarcia umowy darowizny dochodzi w każdym wypadku gdy wartość świadczenia darczyńcy jest znacznie wyższa od wartości świadczenia obdarowanego. Ponadto dla oceny czy umowa ma cechy darowizny decydujące znaczenie ma zamiar darczyńcy. O ile zamiarem darczyńcy jest wzbogacenie obdarowanego kosztem majątku darczyńcy można mówić o darowiźnie.
Oceniając umowę majątkową małżeńską jaką zawarł spadkodawca z żonąJ. L. (1)zwrócić należy uwagę, że poza oświadczeniem małżonków o rozszerzeniu wspólności majątkowej na wszystkie majątki nabyte przed zawarciem związku małżeńskiego przez każdego z nich, w umowie znajduje się także oświadczenie małżonków, że nie mają żadnych nieruchomości, a tylko spółdzielcze własnościowe mieszkanie. Wprawdzie nie określono bliżej tego mieszkania, ale nie ulega wątpliwości, że chodzi o lokal przyulicy (...), który spadkodawca nabył przed zawarciem małżeństwa zJ. L. (1). Nie może więc być również wątpliwości, że celem zawarcia tej umowy było to, by owo mieszkanie weszło do majątku wspólnego małżonków. Trzeba jednakże także pamiętać, że w czasie kiedy małżonkowieL.zawarli umowę rozszerzającą wspólność majątkową małżeńskąJ. L. (2)był także właścicielem niezabudowanej działki wZ.. Odnośnie tej działki na podstawie wymienionej umowy sąd wieczystoksięgowy nie ujawnił prawa własności na rzeczJ. L. (1), spadkodawca wobec tego udział w tej działce umową z dnia 10 maja 1995 r. darował żonie i na tej podstawie wpisana została jako właściciel do ½ części. Dla rozstrzygnięcia jednakże bez znaczenia jest na jakiej podstawieJ. L. (1)stała się współwłaścicielką nieruchomości, a to czy na podstawie umowy rozszerzającej wspólność majątkową, czy na podstawie umowy darowizny.
Nie ma więc Sąd wątpliwości, że zarówno w przypadku umowy majątkowej małżeńskiej jak i umowy darowizny zamiarem spadkodawcy było dokonanie przysporzenia na rzecz żony w taki sposób, by stała się współwłaścicielem majątku osobistego spadkodawcy nabytego przez niego przed zawarciem małżeństwa czyli wzbogacenie żony kosztem własnego majątku. Brak jest natomiast podstaw do przyjęcia, że równieżJ. L. (1)posiadała jakiś majątek, który na skutek zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej stał się udziałem spadkodawcy. Wskazywano jedynie na książeczkę mieszkaniową, z której środki w późniejszym czasie przeznaczone zostały na budowę domu wZ.. Wskazywana kwota była jednak jedynie niewielką częścią w porównaniu z korzyścią jaką odniosłaJ. L. (1). Ewentualne późniejsze nakłady rodzicówJ. L. (1)na budowę domu wZ.dla oceny charakteru umowy majątkowej małżeńskiej nie mają znaczenia.
W konsekwencji na równi z umową darowizny należy potraktować umowę, którą małżonkowieL.rozszerzyli wspólność majątkową małżeńską także na składniki nabyte przed zawarciem małżeństwa, co oznacza, że do wartości spadku na podstawieart. 993 kcnależy doliczyć także wartość udziału (połowy) we własnościowym prawie do lokalu jaki nabyłaJ. L. (1)na skutek zawarcia umowy rozszerzającej wspólność majątkową, a nie tylko wartość drugiej połowy, którą darował jej spadkodawca na podstawie umowy darowizny z dnia 7 grudnia 1994 r., a także wartość udziału ½ części w niezabudowanej działce wZ..
W związku z powyższym Sąd Apelacyjny dopuścił dowód z opinii biegłego ds. szacowania nieruchomości na okoliczność określenia wartości niezabudowanejdziałki nr (...)położonej wZ.i na podstawie opinii opracowanej przez biegłąE. H.ustalił iż wartość tej działki w stanie niezabudowanym wg poziomu cen na grudzień 2017 roku wynosi 254.684 zł (k. 539 - 551). Do opinii tej żadna ze stron nie wniosła zarzutów.
W konsekwencji do wartości stanu czystego spadku (wartość majątku spadkowego minus wartość długów) należało doliczyć jako darowizny sensu stricte i darowizny w postaci przysporzeń uczynionych przez spadkodawcę na rzecz żony wartość lokalu przyulicy (...)wK.w całości - 316.725 zł oraz wartość niezabudowanej działki wZ.w połowie – 127.342 zł (1/2 z 254.684 zł). wartości te określone zostały wg stanu z chwili dokonania darowizny, a wg cen z chwili ustalania zachowku.
Także składniki majątku spadkowego wycenione zostały wg podobnej zasady a więc wg stanu z chwili otwarcia spadku, a cen z chwili ustalania zachowku.
Substrat zachowku wynosi więc 1.032.073,96 zł. Powódka na podstawie ustawy nabyłaby spadek w udziale 3/16, zachowek natomiast przysługuje jej w połowie wartości tego udziału czyli 3/32 części (art. 991 § 1 kc), co odpowiada kwocie 96.756,93 zł. Na podstawie testamentu powódka nabyła spadek o wartości 6.098,25 zł, zatem zachowek powinien zostać uzupełniony kwotą 90.658,68 zł.
Zgodnie zart. 1034 § 1 kcdo chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. PoJ. L. (2)dział spadku został przeprowadzony zatem pozwani odpowiadają każdy w stosunku do udziału w spadku jaki nabył. A zatemA. L. (2), który nabył spadek w 308.159/700.028 częściach odpowiada za zapłatę zachowku w kwocie 39.908,77 zł,K. S., która nabyła spadek w 254.358/700.028 częściach odpowiada za zapłatę zachowku w kwocie 32.941,19 zł, oboje pozwani też odpowiadają solidarnie jako spadkobiercyJ. L. (1), która nabyła spadek w 108.331/700.028, za zapłatę kwoty 14.029,61 zł.
Za nieuzasadniony natomiast uznał Sąd Apelacyjny zarzut naruszeniaart. 481 § 1 kcw zw. zart. 455 kcpoprzez niewłaściwe ich zastosowanie i zasądzenie odsetek od daty wyrokowania przez Sąd pierwszej instancji. Zgodnie zart. 481 § 1 kcjeżeli dłużnik spóźnia się ze spełnieniem świadczenia wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie.Art. 455 kczaś stanowi, że jeśli termin świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania.
Powódka domagała się zasądzenia odsetek od dnia 14 maja 2013 roku, a więc od dnia kiedy pozwani odebrali wezwanie do zapłaty zachowku.
Tak określone żądanie zasądzenia odsetek w sprawie o zapłatę zachowku nie jest jednak uzasadnione. Istotna okolicznością bowiem jest ustalenie wartości majątku spadkowego i wartości darowizn jakie podlegają doliczeniu do spadku. Wartości te natomiast są określane wg stanu wycenianych składników na dzień otwarcia spadku czy dokonania darowizny, ale wg cen z chwili ustalania zachowku. Uzasadnia to przyjęcie, że odsetki należne są wiec od daty wyrokowania, bowiem wówczas następuje ustalenie zachowku. Wycena składników wg cen z chwili ustalenia zachowku i zasądzenie odsetek za okres przed tą datą prowadziłoby do nieuzasadnionego wzbogacenia osoby uprawnionej do zachowku.
Podziela zatem Sąd Apelacyjny stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skoro wysokość zachowku ustalona została wg cen aktualnych odsetki należne są od daty wyrokowania.
Zmiana wysokości zasądzonych kwot musiała także skutkować zmianą rozstrzygnięć o kosztach procesu tak pomiędzy stronami jak i tych należnych Skarbowi Państwa.
Ostatecznie powódka wygrała proces w 2/3, a pozwani w 1/3, zatem w takiej proporcji na podstawieart. 100 kpcnależało rozliczyć koszty i obciążyć strony kosztami nieuiszczonymi. Każdy z pozwanych winien więc zwrócić powódce koszty w wysokości 1.103 zł, zas koszty nieuiszczone na rzecz Skarbu Państwa pozwani i powódka powinni ponieść w równych częściach po 1/3 (po 4.292,73 zł), przy czym od powódki należna kwotę należało pobrać z zasądzonego roszczenia.
Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny na podstawieart. 386 § 1 kpcczęściowo zmienił zaskarżony wyrok, a w pozostałym zakresie na podstawieart. 385 kpcapelację powódki oddalił.
O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd również orzekł na podstawieart. 100 kpc. W postępowaniu apelacyjnym powódka wygrała w 63%, a pozwani w 37%. W takim też stosunku rozliczone zostały koszty sądowe związane z tym postępowaniem tak pomiędzy stronami jak i te nieuiszczone należne Skarbowi Państwa. Przy czym nakazanie ściągnięcia nieuiszczonej opłaty od apelacji nastąpiło na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie, a w zakresie wydatków poniesionych na opinię w postępowaniu apelacyjnym na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Krakowie.
SSA Teresa Rak    SSA Andrzej Struzik    SSA Paweł Czepiel