Sąd Apelacyjny w Katowicach
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 43/18
Data wyroku: 2018-04-05 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Jolanta Pietrzak, Marek Procek, Tadeusz Szweda
Słowa kluczowe: Ubezpieczenia społeczne
Podstawa prawna: art. 84 ust. 8 ustawy z dnia 13.10.1998 o systemie ubezpieczeń społecznych

Sygn. akt III AUa 43/18

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 5 kwietnia 2018 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach
Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:

Przewodniczący

SSA Marek Procek (spr.)

Sędziowie

SSA Jolanta Pietrzak
SSA Tadeusz Szweda

Protokolant

Elżbieta Szewczyk

po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2018r. w Katowicach
sprawy z odwołaniaE. B.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wC.
o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia
na skutek apelacji ubezpieczonejE. B.
od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w Katowicach z dnia 13 listopada 2017r. sygn. akt X U 1328/17

1
zmienia zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wC.w ten sposób, iż odstępuje od żądania zwrotu nienależnie pobranego przez ubezpieczonąE. B.świadczenia w łącznej kwocie 11.237,43 zł (jedenaście tysięcy dwieście trzydzieści siedem złotych czterdzieści trzy grosze);

2
zasądza od organu rentowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wC.na rzecz ubezpieczonejE. B.kwotę 2.730 zł (dwa tysiące siedemset trzydzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

/-/SSA J.Pietrzak    /-/SSA M.Procek  /-/SSA T.Szweda
Sędzia    Przewodniczący    Sędzia
Sygn. akt III AUa 43/18

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 13 listopada 2017r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach w punkcie 1 oddalił odwołanie ubezpieczonejE. B.od decyzji organu rentowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wC.z dnia 7 czerwca 2017r., w której organ rentowy nie wyraził zgody na odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia przez ubezpieczoną w formie zasiłku chorobowegoza okres od 1 stycznia 1999r. do 22 listopada 1999r., 26 maja 2000r. oraz od 27 listopada 2000r. do 17 grudnia 2000r., w łącznej kwocie 11.237,43 zł, zaś w punkcie 2 orzekło kosztach procesu.
Sąd Okręgowy ustalił, iż decyzją z dnia 25 września 2015r. ubezpieczonaE. B.została zobowiązana przez organ rentowy do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego za okresy od 28 grudnia 1998r. do 22 listopada 1999r., za dzień 27 listopad 2000r. oraz od 27 listopada 2000r. do 17 grudnia 2000r. Organ rentowy za wspomniane okresy odmówił jej prawa do zasiłku chorobowego i ustalił nienależne świadczenie do zwrotu w kwocie 37.387,05 zł, na co składała się kwota główna, czyli wypłacone zasiłki chorobowe w wysokości 11.237,43 zł oraz odsetki w kwocie 26.149,62 zł. Prawomocnym wyrokiemz dnia 16 lutego 2016r. Sąd Rejonowy w Katowicach (sygn. akt XII U 324/15) zmienił przedstawioną wyżej decyzję w ten sposób, że stwierdził, że ubezpieczona nie ma obowiązku zwrotu odsetek w kwocie 26.149,62 zł, oddalając odwołanie w pozostałym zakresie. Uzasadniając wyrok, Sąd Rejonowy odwołał się doart. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie chorobyi macierzyństwai stwierdził, że w okresie pobierania zasiłku chorobowego ubezpieczona świadczyła pracę na rzeczPW (...) Spółka Jawna.
Wykorzystując dowód z wyjaśnień ubezpieczonej, Sąd Okręgowy ustalił, iż od 2015r.E. B.pobierała rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy oraz zasiłek pielęgnacyjny, natomiast od roku pobiera emeryturę, którą organ rentowy przyznał jejz urzędu. Ubezpieczona otrzymuje emeryturę w kwocie brutto 3.900 zł (3.500 zł netto). Ponadto ubezpieczona jest właścicielką mieszkania spółdzielczego własnościowegoo wielkości 60 m2wK., w którym zamieszkuje sama. Czynsz miesięcznyza mieszkanie wynosi około 620 zł, opłata za gaz wynosi 40 zł - co 2 miesiące, za prąd około 60 zł, - co dwa miesiące. Miesięczne koszty utrzymania odwołującej to około 1.000 zł. Na tę kwotę składają się opłaty, które uiszcza znajomym, na przykład za zniesienie wózka inwalidzkiego z III piętra za 10 zł, prywatna opiekunka otrzymuje kwoty od 50 do 60 zł jednorazowo. Z opiekunem nie ma podpisanej żadnej umowy, opiekują się nią różne osoby, między innymi sąsiedzi, jak i osoby spoza miejsca zamieszkania. Opieka polega na pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego, takie jak pomoc w zakupach, pomocw praniu, w toalecie, higienie i sprzątaniu. Odwołująca przebywała od 1 do 28 lutego 2017r.w komercyjnym ośrodku rehabilitacyjnym wC., płacąc za pobyt ponad 4.000 zł.Za wózek inwalidzki toaletowy zapłaciła kwotę 350 zł. Na lekarstwa wydaje miesięczniedo 500 zł. Opiekunkę z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej mogłaby otrzymać jedynie, gdyby kwota jej emerytury nie przekraczała minimalnego wynagrodzenia. Ubezpieczonanie posiada dzieci, posiada rodzeństwo, z tym, iż jej siostra na co dzień opiekuje się niepełnosprawnym bratem i w związku z tym, musi płacić za opiekę sąsiadom lub obcym osobom zamieszkującym poza miejscem jej zamieszkania.
Sąd Okręgowy, przywołując art. 84 ust. 8 ustawy z dnia13 października 1998r.o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009r. Nr 205, poz. 1585 - dalej jako ustawa systemowa), stwierdził, że nieusprawiedliwione jest żądanie przez odwołującą odstąpieniaod zwrotu na rzecz organu rentowego należności z tytułu nienależnych świadczeń, bowiem przepis ten stanowi, że strona może żądać zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, ale też może wystąpić o odroczenie terminu ich płatności, albo wystąpić do organu rentowego z rozłożeniem na raty.
Analizując sporny przypadek, Sąd Okręgowy przyjął, że odwołująca żadnych z tych możliwości nie wykorzystała, poza żądaniem odstąpienia w całości od zwrotu należnościz tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Zdaniem zaś tegoż Sądu, skoro odwołująca jest osobą pobierającą emeryturę od organu rentowego w wysokości około 3.900 zł brutto, może w jakiś sposób starać się zwrócić organowi rentowemu świadczenia, które pobrała nienależnie. W ocenie Sądu Okręgowego, w obecnej sytuacji brak jest podstawdo całkowitego odstąpienia od zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, bowiem decyzja organu rentowego z dnia 25 września 2015r. (zobowiązująca odwołującądo zwrotu nienależnie pobranego świadczenia) powinna powodować sytuację taką, że już od września 2015r. odwołująca powinna odkładać kwoty konieczne na spłatę nienależnie pobranego świadczenia.
Kierując się powyższymi okolicznościami, Sąd Okręgowy uznał odwołanieza bezzasadne i po myśliart. 47714§ 1 oraz art. 98 k.p.c.orzekł, jak w wyroku.
W apelacji od zaprezentowanego rozstrzygnięcia ubezpieczona, zarzucając Sądowi pierwszej instancji:

1
sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału wskutek naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy,a mianowicie naruszenieart. 233 § 1 k.p.c., poprzez błędne ustalenie,iż nieusprawiedliwione jest żądanie przez powódkę odstąpienia od zwrotu na rzecz ZUS należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, mając na względziejej sytuację materialną;

2. naruszenieart. 84 ust. 8 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznychprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że w sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności do odstąpienia od żądania zwrotu należnościz tytułu nienależnie pobranych świadczeń,
wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i uchylenie zaskarżonej decyzji, ewentualnieo przekazanie sprawy do rozpoznania ponownie Sądowi Okręgowemu oraz o zasądzenieod pozwanego kosztów zastępstwa według norm przepisanych z uwzględnieniem kosztów postępowania odwoławczego.
Apelująca podniosła, że z uwagi na konieczność ponoszenia wysokich kosztów opieki, nie jest w stanie uiścić objętych sporem należności. Jednocześnie skarżąca podniosła,iż w obowiązującym obecnie stanie prawnym byłaby zwolniona z konieczności zwrotu świadczenia przez obowiązującyart. 84 ust. 7a ustawy z dnia 13 października 1998r.o systemie ubezpieczeń społecznychze względu na przedawnienie się wymaganego roszczenia. Konieczność dopisania tej nowej normy wynikła z Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 5 lipca 2016r. kwestionującego możliwość dochodzeniaprzez ZUS kwot nienależnie pobranych świadczeń, które nie było ograniczoneżadnym terminem, jako sprzeczne zart. 32 ust. 1 Konstytucji. Co znamienne, wyrok ten zapadł i w konsekwencji zmiana przepisów w tym zakresie nastąpiła cztery dnipo zakończeniu postępowania w tym zakresie w stosunku do ubezpieczonej. W związkuz wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, odwołująca złożyła wniosek o wznowienie postępowania, który został oddalony wyłącznie z tego względu, że przepisy wprowadzające ograniczyły zastosowanie nowego terminu przedawnienia wyłącznie do spraw niezakończonych wyrokiem.
Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje:
Przyjmując ustalenia poczynione przez Sąd pierwszej instancji, jako własne, uznał,że apelacja zasługuje na uwzględnienie.
W świetle poczynionych przez Sąd Okręgowy ustaleń, zasadny okazał się zarzut wadliwej subsumcji, czyli podstawienia ustalonego stanu faktycznego pod abstrakcyjny stan faktyczny zawarty w normie prawnej art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy systemowej.
Wspomnieć przy tym trzeba, iż naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię polega na wadliwym określeniu treści norm prawnych wynikających z przepisów prawa materialnego, natomiast naruszenie prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie może mieć postać błędnej subsumcji. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia2 kwietnia 2003 r., I CKN 160/01).
Zatem, rozstrzygnięcie niniejszego sporu wymagało przeprowadzenia wykładni art. 84 ust. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej. Podnieść zatem należy, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w sprawie mającej za przedmiot odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego, badaniu podlegają okoliczności faktyczne wskazującena wystąpienie po stronie ubezpieczonego takiego stanu, w którym zwrot nienależnie pobranych świadczeń uniemożliwi, bądź znacznie utrudni mu bieżące funkcjonowaniei zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Mogą to być okoliczności związaneze stanem zdrowia, brakiem pracy, tragicznym zdarzeniem losowym oraz sytuacją rodzinną (por. wyroki Sądów Apelacyjnych - w Gdańsku z 8 stycznia 2008r., III AUA 1828/06oraz w Katowicach z 9 października 2012r., III AUA 217/12, wyrok Sądu Najwyższegoz 2 lutego 2012r., III UK 47/11 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2017r., III UZP 5/17). Nie powinno przy tym budzić wątpliwości, iż ocena, czy w realiach danej sprawy występują szczególnie uzasadnione okoliczności umożliwiające odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, winna mieć charakter zindywidualizowanyi odnosić się do stanu rodzinnego i majątkowego wnioskującego o odstąpienie dochodzenia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, biorąc także pod uwagę stan jego zdrowiai możliwości podjęcia pracy pozwalającej na zwrot nienależnie pobranego świadczenia.I tak, w niniejszej sprawie z wnioskiem wystąpiła mieszkająca samotnie, bezdzietnai nie mogąca liczyć na pomoc rodziny lub bliskich, emerytka (wcześniej pobierająca rentęz tytułu całkowitej niezdolności do pracy), niezdolna do samodzielnej egzystencji, ciężko chorująca i poruszająca się na wózku inwalidzkim. Ubezpieczona mieszka na III piętrzei nie może się samodzielnie poruszać. Z uwagi na wysokość emerytury, nie kwalifikuje siędo świadczeń opiekuńczych z opieki społecznej. Za pomoc w sprawach życia codziennego płaci sąsiadom oraz prywatnej opiekunce.
Dokonując oceny wniosku, z którym wystąpiłaE. B., należy mieć w polu widzenia wartości aksjologiczne, jakie niesie z sobą normaart. 69 Konstytucji RP, zgodniez którą osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocyw zabezpieczeniu egzystencji. W tym kontekście, norma art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy systemowej spełnia również funkcję ochronną, gdyż jej celem jest zabezpieczenie zobowiązanych do spłaty należności przypadających na rzecz organu rentowegoprzed pozbawieniem ich wskutek powyższego możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Tymczasem - w świetle przedstawionych ustaleń - konieczność spłaty zadłużenia przez wnioskodawczynię doprowadziłaby w konsekwencji właśniedo pozbawienia jej środków niezbędnych celem zaspokojenia zupełnie podstawowych potrzeb życiowych, nawet przy założeniu, iż uzyskuje ona emeryturę, a świadczenie mogłaby spłacać w ratach. Trzeba mieć bowiem na względzie, że jeżeli ubezpieczona korzystałaby z usług opiekuna domowego codziennie przez 8 godzin, przez 30 dni miesięcznie, to musiałaby jedynie na ten cel przeznaczyć kwotę przewyższającą 3.100 zł, przy założeniu, iż minimalna stawka godzinowa dla umów o świadczenie usług - na podstawieart. 2 ust. 5 ustawy z dnia10 października 2002r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę(Dz. U. z 2017r. poz. 847) - od 1 stycznia 2018r. wynosi 13,70 zł.
Rację ma również skarżąca, podnosząc, że art. 84 ust. 3 ustawy systemowej,w zakresie, w jakim dopuszczał wydanie decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranego przez ubezpieczoną zasiłku chorobowego za okres od 1 stycznia 1999r. do 22 listopada 1999r., 26 maja 2000r. oraz od 27 listopada 2000r. do 17 grudnia 2000r. bez względuna upływ czasu od daty wypłaty tego świadczenia, w wyroku Trybunału Konstytucyjnegoz dnia 5 lipca 2016r. (P 131/15 publ. Dz. U. z 2016r., poz. 1247) uznany został za niezgodnyzart. 2 Konstytucji RPoraz nie jest niezgodny zart. 32 ust. 1 Konstytucji. W uzasadnieniu przedstawionego wyroku Trybunał Konstytucyjny wskazał, iż opisane wyżej bezterminowe uprawnienie przysługiwało wyspecjalizowanej państwowej jednostce organizacyjnej,od której można oczekiwać, że powierzone jej na mocy ustawy zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych będzie wykonywała rzetelnie i w miarę możliwości - bez zbędnej zwłoki. Oczekiwanie to jest uzasadnione tym bardziej, że organ rentowy dysponuje koniecznym instrumentarium prawnym, które pozwala mu weryfikować m.in. to, kto jest (nadal) uprawniony do świadczeń z ubezpieczeń społecznych (art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy systemowej) oraz kontrolować prawidłowość wykorzystywania zwolnień od pracy zgodniez ich celem. Nie bez znaczenia dla oczekiwania rzetelności i terminowości wykonywania zadań przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest - zdaniem Trybunału Konstytucyjnego - także to, że jest on dysponentem publicznych środków zgromadzonych w Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Analizowany zaś przepis usprawiedliwiał lub, co gorsza, sprzyjał opieszałości organu rentowego. Mimo zapewnionych mu środków prawnych i technicznych, Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie musiał śpieszyć się z wypełnianiem ustawowych zadań, skoro z decyzją nakazującą zwrot nienależnie pobranego świadczenia mógł wystąpić właściwie w dowolnym terminie. W realiach niniejszego sporu opieszałość organu rentowego doprowadziła do (naruszającej normęart. 2 Konstytucji RP) sytuacji, gdy za zaległość powstałą kilkanaście lat temu, a będącą efektem podjęcia pracy w trakcie korzystaniaze zwolnienia chorobowego, odpowiadać ma obecnie osoba niepełnosprawna, niezdolnado samodzielnej egzystencji, utrzymująca się jedynie z emerytury i dodatku pielęgnacyjnego.
Konkludując, Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja jest zasadna i na mocyart. 386§ 1 k.p.c.orzekł reformatoryjnie, jak w punkcie 1 wyroku.
O kosztach procesu rozstrzygnął na podstawieart. 98 k.p.c.w zw. § 2 pkt 5 i § 10ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r.w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015r., poz. 1804 - w brzmieniu obowiązującym w grudniu 2017r.).
/-/SSA J.Pietrzak    /-/SSA M.Procek  /-/SSA T.Szweda
Sędzia    Przewodniczący    Sędzia
JR