Sąd Apelacyjny w Gdańsku
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 771/16
Data wyroku: 2017-02-17 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Alicja Podlewska, Aleksandra Urban, Lucyna Ramlo
Słowa kluczowe: Emerytura wcześniejsza
Podstawa prawna: art. 184 w zw. z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

Sygn. akt III AUa 771/16

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 lutego 2017 r.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Lucyna Ramlo (spr.)

Sędziowie:

SSA Aleksandra Urban
SSA Alicja Podlewska

Protokolant:

sekr.sądowy Agnieszka Makowska

po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2017 r. w Gdańsku
sprawyJ. S.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.
o prawo do emerytury
na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.
od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 lutego 2016 r., sygn. akt VI U 395/15

I
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 i 3 i oddala odwołanie;

II
zasądza od ubezpieczonegoJ. S.na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.kwotę 270,00 (dwieście siedemdziesiąt 00/100) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

SSA Alicja Podlewska SSA Lucyna Ramlo SSA Aleksandra Urban
Sygn. akt III AUa 771/16

UZASADNIENIE
Zaskarżoną decyzją Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.odmówiłJ. S.prawa do emerytury na podstawieart. 184 ustawyz 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznychz uwagi na niespełnienie przez ubezpieczonego wymaganego okresu pracy w szczególnych warunkach. Organ rentowy nie uznał okresu zatrudnienia w okresie 1 lipca 1976 rokudo 31 grudnia 1998 roku jako okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach, wskazując,że nie został spełniony wymóg istnienia stosunku pracy, ponieważ we wskazanym okresie ubezpieczony prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą.
W odwołaniu od tej decyzjiJ. S.wniósł o zmianę zaskarżonej decyzjii przyznanie prawa do emerytury. W uzasadnieniu wskazał, że wbrew stanowisku organu rentowego wykazał wymagany okres zatrudnienia w szczególnych warunkach.
W odpowiedzi na odwołanie Zakład Ubezpieczeń Społecznych podtrzymał dotychczasowe stanowisko.
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 29 lutego 2016 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał ubezpieczonemuJ. S.prawo do emerytury od dnia 1 listopada 2014 r. (pkt 1), stwierdził że organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji (pkt 2) oraz zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału wB.na rzecz ubezpieczonego kwotę 360 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego (pkt 3), sygn. akt VI U 395/15.
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny.
R. L. (1)prowadził działalność gospodarczą polegającą na świadczeniu usług z zakresu transportu ciężarowego w latach 1970-2011.
W okresie od 1 lutego 1982 roku do 30 stycznia 1999 rokuJ. S.był zatrudniony w firmie transportowej, prowadzonej przezR. L. (1), mieszczącej się przyul. (...)wB.; pracował wówczas na stanowisku kierowcy ciężarówki powyżej 3,5 tony ładowności, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, rozwożąc opał do klientów wskazanych przezR. L. (1). Wynagrodzenie wypłacał ubezpieczonemu pracodawca bezpośrednio - "do ręki". Przyczyną zatrudnienia ubezpieczonego przezR. L. (1)był fakt, że ten ostatnio często chorował i nie był w stanie wykonać wszystkich zamówień, a ubezpieczony nie był w stanie się utrzymaćz własnej działalności gospodarczej.R. L. (1)codziennie wydawał polecenia wykonania konkretnej trasy ubezpieczonemu. Przeważnie ubezpieczony pobierał koksz gazowni. Ubezpieczony podpisywał listę obecności. Przyczyną rozwiązania stosunku pracy był fakt niewypłacania wynagrodzenia przez pracodawcę. Po rozwiązaniu stosunku pracy ubezpieczony kontynuował prowadzenie działalności gospodarczej.
J. S.nie został zgłoszony do ubezpieczenia społecznego z tytułu zatrudnienia przezR. L. (1)w okresie od 1 lutego 1982 roku do 30 stycznia 1999 roku.
Wypełniając kwestionariusz podczas składania wniosku o przyznanie emeryturyJ. S.nie wskazał okresu pracy uR. L. (1), ponieważ był przekonany, że do przyznania mu prawa do emerytury wystarczające będzie wykazanie okresu prowadzenia działalności gospodarczej.
Sąd Okręgowy uznał za wiarygodne zeznania świadków:L. W.,K. W.,R. D.orazR. W..
W ocenie Sądu I instancji za wiarygodne uznać należało zeznaniaL. W., który również pracował jako kierowca wB.w czasach, kiedy ubezpieczony był zatrudniony jako kierowca uR. L. (1). Pracując w tej samej branży przy różnych okazjach widywał jak ubezpieczony jeździł samochodami należącymidoR. L. (1). Sąd podkreślił, że zeznania te miały, pomimo znacznego upływu czasu, rozbudowany charakter, a jednocześnie ocenił je jako spontaniczne, odnoszące siędo własnych obserwacji świadka, logiczne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego.
Z tych samych względów Sąd uznał za wiarygodne zeznania innego kierowcy,K. W., który również pracował jako kierowca i współpracował zR. L. (1). Świadek wskazał, że usłyszał od ubezpieczonego, że ten pracuje doR. L. (1).
Obaj świadkowie wskazali nadto, żefirma (...)dysponowała charakterystycznymi pojazdami(...)oraz(...), z uwagi na które łatwo było rozpoznać, dla kogo pracowałJ. S..
Sąd I instancji uznał również za wiarygodne zeznaniaR. D., który wskazał, że to on podpowiedział ubezpieczonemu, żeR. L. (1)poszukuje kogoś zaufanego do pracy. Nadto zeznał, że zna ubezpieczonego od lat 70-tychi że w pewnym momencie zastąpił onR. L. (1)jako osoba wożąca mu węgiel (świadek wprost zeznał, że w latach 80-tych zamawiany uL.węgiel przywoził muJ. S.). Zeznania te, w ocenie Sądu I instancji, pozostają spójnez pozostałym materiałem dowodowym, a nadto mają logiczny charakter.
W ocenie Sądu Okręgowego na przymiot wiarygodności zasługują również zeznaniaR. W., który pracował dlaL.i wprost wskazał, że wie,że odwołujący pracował dlaL.w ramach umowy o pracę, ponieważ jemuL.również proponował tę formę zatrudnienia. Świadek pracował jako mechaniki naprawiał samochody należące doL., także te, którymi jeździłS., między innymi naprawiał je bezpośrednio w miejscu zamieszkaniaS.. Wskazane zeznania Sąd ocenił jako wiarygodne, albowiem korespondują z zeznaniami pozostałych świadków, a także zeznaniami samego ubezpieczonego.
Sąd I instancji uznał nadto za wiarygodne zeznania ubezpieczonego. W szczególności Sąd dał ubezpieczonemu wiarę co do tego, że pracował jako kierowca samochodu powyżej 3,5 tony uR. L. (1). Sąd podkreślił, że okoliczność ta znajduje potwierdzenie w całokształcie materiału dowodowego, zarówno w postaci dokumentów (umowa o pracę, świadectwo pracy, a także dokumentacja potwierdzająca prowadzenie przezR. L. (1)działalności gospodarczej w zakresie transportu), jak też spójnych, wzajemnie ze sobą korespondujących zeznań czterech świadków (zarówno osób pracujących w branży transportowej, w tym pracownikówL., jak i osoby korzystającej z usług ubezpieczonego).
Nadto Sąd Okręgowy oparł swoje ustalenia na dokumentach prywatnych oraz urzędowych, których wiarygodność ani autentyczność nie była skutecznie podważonaprzez strony, zaś Sąd nie powziął w tym zakresie wątpliwości z urzędu. Sąd wskazał, że treść dokumentacji przedłożonej przez ubezpieczonego na okoliczność istnienia stosunku pracyw szczególnych warunkach znajduje swoje potwierdzenie w zeznaniach wszystkich wskazanych świadków.
Przechodząc do rozważań merytorycznych Sąd Okręgowy stwierdził, że dokonał oceny omówionego wyżej stanu faktycznego w kontekście przepisówart. 184 i 32 ustawyz dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych(Dz. U. z 2009 roku, nr 153, poz.1227 ze zm.) orazrozporządzenia Rady Ministrów z dnia7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze(Dz. U. Nr 8 z 1983 r., poz. 43 ze zm.).
Zgodnie z treścią art. 184. ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32,33, 39 i 40, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy osiągnęli:
1) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz
2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27 (czyli 25 latdla mężczyzn).
Emerytura, o której mowa w ust. 1, przysługuje pod warunkiem nieprzystąpieniado otwartego funduszu emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa (art. 184 ust 2).
Zgodnie z treścią art. 32 ust 1 cytowanej wyżej ustawy ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami, o których mowa w ust. 2-3, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym, niż określony w art. 27 pkt 1 ustawy, czyli w wieku 55 latdla kobiet i 60 lat dla mężczyzn.
Dla celów ustalenia uprawnień, o których mowa w cytowanym wyżej przepisie,za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względuna bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych.
Z kolei przepisy wyżej wymienionego rozporządzenia wykonawczego mają zastosowanie do wszystkich pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkachlub w szczególnym charakterze. Zgodnie z § 2 tego rozporządzenia, okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku, a okresy te stwierdza zakład pracy, na podstawie posiadanej dokumentacji, w świadectwie wykonywania prac w szczególnych warunkach, wystawionym według wzoru stanowiącego załącznikdo przepisów wydanych na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia, lub w świadectwie pracy.
Niemniej jednak, w przypadku, gdy zainteresowany wykaże, że nie może przedstawić zaświadczeń potwierdzających okresy wykonywania pracy w szczególnych warunkachz przyczyn od siebie niezależnych,art. 472 i 473 k.p.c.umożliwiają ustalenie tych okoliczności w drodze postępowania odwoławczego przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z w/w artykułami w postępowaniu w sprawach z zakresu prawa pracyi ubezpieczeń społecznych każdy fakt mający wpływ na prawo do świadczenia lub jego wysokość może być dowodzony wszelkimi środkami, które sąd uzna za pożądane,a ich dopuszczenie za celowe. Sąd nie jest związany środkami dowodowymi określonymidla dowodzenia przed organem rentowym.
Sąd Okręgowy wskazał, że przeprowadzone postępowanie dowodowe pozwalana stwierdzenie, iż ubezpieczony w okresie pracy wfirmie (...)od 1 lutego 1982 roku do 30 stycznia 1999 roku stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał pracę kierowcy samochodu ciężarowego powyżej 3,5 t. -tj. wykonywał pracę w warunkach szczególnych w rozumieniu cytowanego przepisu art. 184 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz wskazanego rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Wykonywana przez niego praca wymieniona jest w wykazieAw dziale VIII poz. 2 (prace kierowców samochodów ciężarowycho dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony) w/w rozporządzenia i jest pracąo znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości. Okres prowadzenia działalności gospodarczej, na który pierwotnie powoływał się także ubezpieczony w toku procesu, nie mógł natomiast zostać zaliczony do okresu pracyw szczególnych warunkach, ponieważ przepisy rozporządzenia (§ 2) odnoszą siędo pracowników, czyli osób związanych stosunkiem pracy, a nie prowadzących działalność gospodarczą, nawet jeżeli w ramach tej działalności pracowali oni jako kierowcy samochodu ciężarowego.
W świetle zebranych dowodów Sąd I instancji uznał, że ubezpieczony udowodnił ponad 15 - letni okres pracy w warunkach szczególnych jako kierowca samochodu ciężarowego powyżej 3,5 w okresie od 1 lutego 1982 roku do 30 stycznia 1999 roku.
Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy stwierdził, że ubezpieczony ma wymagany łączny ponad 15 - letni okres zatrudnienia w warunkach szczególnych, uprawniającydo przyznania prawa do wcześniejszej emerytury na mocy cytowanego art. 32w zw. z art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaliczenie wymienionego wyżej okresu spowodowało, że odwołujący spełnia wszystkie warunki konieczne do przyznania emerytury określone w cytowanych wyżej przepisach ustawy i rozporządzenia. Okoliczność, że ubezpieczony spełnia pozostałe wymogi konieczne do uzyskania prawa do wcześniejszej emerytury nie była kwestionowana przez organ rentowy, który odmówił ubezpieczonemu prawa do emerytury wyłącznie z powodu niewykazania 15-letniego okresu pracyw szczególnych warunkach.
Sąd podkreślił również, że nieuiszczanie przez pracodawcę składek na ubezpieczenie społeczne (jak to miało w przedmiotowej sprawie) nie może wywoływać negatywnych skutków dla pracownika - okoliczność ta pozostaje zatem bez wpływu na ustalenie prawado emerytury (zob. też następujące wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 24 marca 1995 r.,II URN 7/95, OSNAPiUS 1995, nr 17, poz. 219; z dnia 5 kwietnia 1995 r., II UR 3/95, OSNAPiUS 1995, nr 17, poz. 222; z dnia 23 marca 1999 r., II UKN 535/98, OSNAPiUS 2000, nr 10, poz. 402; z dnia 14 marca 2006 r., I UK 205/05, PP 2006, nr 5; z dnia 6 kwietnia 2007 r., II UK 185/06, OSNPUSiSP 2008, nr 9-10, poz. 143).
Z tych względów Sąd Okręgowy, na podstawieart. 47714§ 2 k.p.c, zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury z tytułu wykonywania pracy w warunkach szczególnych od dnia 1 kwietnia 2014 roku , jak w pkt 1 sentencji wyroku.
W pkt 2 sentencji wyroku Sąd Okręgowy zgodnie z przepisem art. 118 ust. 1 a ustawy emerytalno-rentowej FUS z urzędu orzekał w przedmiocie odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji. Zdaniem Sądu Okręgowego, w okolicznościach przedmiotowej sprawy brak było podstawdo stwierdzenia odpowiedzialności organu rentowego, z powodu braku świadectwa wykonywania pracy w warunkach szczególnych. Mając na uwadze sformalizowany przebieg postępowania przed organem rentowym, jak również występujące ograniczenia dowodowe, do przyznania ubezpieczonemu prawa do żądanego świadczenia konieczne było przeprowadzenie postępowania dowodowego na okoliczność świadczeniaprzez odwołującego zatrudnienia w warunkach szczególnych. W realiach przedmiotowej sprawy, mając na względzie twierdzenia ubezpieczonego oraz ujawnienie dokumentów: świadectwa pracy oraz umowy o pracę dopiero na etapie postępowania odwoławczego, wcześniejsze ustalenie pracy przez ubezpieczonego w szczególnych warunkach było,jak wskazał Sąd, niemożliwe.
Sąd Okręgowy zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych OddziałuwB.na rzecz ubezpieczonego kwotę 360 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, mając na względzie zasadę odpowiedzialności za wynik postępowania, o której mowa wart. 98 § 1 k.p.c.jak również treść§ 12 ust. 2w zw. z§ 2ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Apelację od wyroku wywiódł pozwany organ rentowy, zaskarżając go w części– co do pkt 1 i 3 oraz zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, jak również naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.art.233 § 1 k.p.c.poprzez przekroczenie granicy zasady swobodnej oceny dowodów.
Powołując się na powyższą podstawę apelacji organ rentowy wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w pkt l i 3 i oddalenie odwołania, ewentualnie o jego uchyleniei przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Bydgoszczy do ponownego rozpoznania orazo zasądzenie na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Organ rentowy po przeanalizowaniu całości materiału dowodowego zebranegow sprawie, powziął zasadniczą wątpliwość, co do trafności dokonanej przez Sąd Okręgowy oceny tego materiału i wynikających z tej oceny wniosków.
Zdaniem apelującego trudno dać wiarę zeznaniom świadków i powoda, że przez okres ponad 15 lat stale i w pełnym wymiarze czasu ubezpieczony świadczył pracę na rzeczR. L. (1). Można przyjąć, że świadczył usługi na jego rzecz dorywczo, lecz nie w ramach umowy o pracę - brak zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego z tytułu zatrudnienia wfirmie (...). Ponadto w postępowaniu o świadczenie przedemerytalne (VI U 2116/10) ubezpieczony nie powoływał się na fakt zatrudnieniauR. L. (1), nie posiadał dokumentów na potwierdzenie tego faktu. Ubezpieczony nie powoływał się również na okoliczność świadczenia pracy na rzeczR. L. (1)w odwołaniu od decyzji z dnia 22 grudnia 2014 r.
W związku z powyższym, zdaniem organu rentowego, Sąd Okręgowy w Bydgoszczy wydając wyrok naruszył przepisy prawa materialnego, a także uchybił zasadzie swobodnej oceny dowodów, przez co naruszyłart. 233 § 1 k.p.c.
W odpowiedzi na apelację ubezpieczony wyjaśnił, że nie mógł wcześniej złożyć umowy o pracę i świadectwa pracy od pracodawcyR. L. (1), ponieważ byłw konflikcie z żoną, która utrudnia mu do stęp do dokumentów. Dokumenty przekazał mu syn dopiero po jej śmierci.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja pozwanego organu rentowego okazała się uzasadniona i skutkuje zmianą zaskarżonego wyroku oraz oddaleniem odwołania.
Przedmiotem sporu między stronami było, czy wnioskodawcaJ. S.spełnił kumulatywne przesłanki warunkujące nabycie prawa do emerytury w wieku obniżonym, przewidzianej wart. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturachi rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych(t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227ze zm.) w zw. z art. 32 tej ustawy.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego we wskazanym powyżej zakresie Sąd Okręgowy dokonał oceny zgromadzonego materiału dowodowego z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów, a w konsekwencji - poczynił nieprawidłowe ustalenia faktyczne,co skutkowało naruszeniem ww. przepisów prawa materialnego i nieuprawnionym przyznaniem ubezpieczonemu prawa do emerytury, pomimo braku spełnienia wszystkich przesłanek warunkujących ustalenie prawa do tego świadczenia.
W kontekście powyższego należy podkreślić, że prawidłowe rozstrzygnięcie każdej sprawy uzależnione jest od spełnienia przez Sąd orzekający dwóch naczelnych obowiązków procesowych, tj. przeprowadzenia postępowania dowodowego w sposób określony przepisamikodeksu postępowania cywilnegooraz dokonania wszechstronnej oceny całokształtu okoliczności ujawnionych w toku rozprawy głównej. Rozstrzygnięcie to winno również znajdować oparcie w przepisach prawa materialnego adekwatnych do poczynionych ustaleń faktycznych. Kontrola instancyjna zaskarżonego orzeczenia ma natomiast na celu ustalenie, czy w sprawie będącej przedmiotem rozpoznania Sąd pierwszej instancji sprostał tym wymogom. Istotą postępowania apelacyjnego jest zbadanie zasadności zarzutów skierowanych przeciwko orzeczeniu sądu pierwszej instancji. Sąd odwoławczy orzeka jednakw oparciu o całokształt zgromadzonego materiału dowodowego, dokonując na nowo jego własnej, samodzielnej i swobodnej oceny, w tym oceny zgromadzonych w postępowaniu przed sądami obu instancji dowodów. Jako Sąd merytoryczny, bazując na tym samym materiale dowodowym, co Sąd pierwszej instancji, Sąd odwoławczy może czynić własne, odmienne ustalenia, może również, na podstawieart. 382in finek.p.c.przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe. Sąd drugiej instancji jako sąd nie tylko odwoławczy, lecz także merytoryczny, nie może poprzestać na zbadaniu zarzutów apelacyjnych. Powinien poczynić własne ustalenia i samodzielnie ocenić je z punktu widzenia prawa materialnego. Sąd Najwyższy wyraźnie też akcentuje, że ustalenia sądu pierwszej instancji nie są dla sądu drugiej instancji wiążące, stąd też obowiązek dokonywania ustaleń istnieje niezależnieod tego, czy wnoszący apelację podniósł zarzut dokonania wadliwych ustaleń faktycznychlub ich braku (zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 23 marca1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124).
Mając na uwadze powyższe wskazać należy, że analiza zgromadzonegow postępowaniu przed Sądem I instancji materiału dowodowego nakazała Sądowi odwoławczemu poddać w wątpliwość prawidłowość ustaleń faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego.
Sąd Apelacyjny zwraca uwagę, że w dniu 1 lipca 2010 r.J. S.wystąpiłz wnioskiem o prawo do świadczenia przedemerytalnego. W załączonym do przedmiotowego wniosku kwestionariuszu dotyczącym okresów składkowych i nieskładkowych wnioskodawca nie wymienił okresu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę uR. L. (1)od dnia 1 lutego 1982 r. do dnia 30 stycznia 1999 r. Podał natomiast,że od 1 czerwca 1976 r. do 5 lutego 2009 r. prowadził działalność gospodarczą – transporti równolegle od 27 czerwca 2005 r. do 31 maja 2009 r. zatrudniony był w(...)(...)
Sp. z o.o. wB.(k. 1 – 3 akt świadczenia przedemerytalnego). Również w toku procesu zainicjowanego odwołaniem od decyzji pozwanego z dnia 4 sierpnia 2010 r. odmawiającej mu prawa do świadczenia przedemerytalnego ubezpieczony nie podnosił,aby w trakcie prowadzonej działalności gospodarczej posiadał inny okres zatrudnienia pracowniczego niż okres pracy wSpółce (...). Prawomocnym wyrokiem z dnia12 stycznia 2011 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy – Wydział VI Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie ubezpieczonego od decyzji z dnia 4 sierpnia 2010 r.Z uzasadnienia wyroku wynika, że oddalenie odwołania było konsekwencją nie wykazania przez wnioskodawcę legitymowania się wszystkimi przesłankami przyznania prawado żądanego świadczenia. W szczególności Sąd zwrócił uwagę, że ubezpieczony wykazał jedynie 38 lat, 10 miesięcy i 18 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym zaliczeniu do tego stażu nie podlegały okresy prowadzenia działalności gospodarczej, za które nie została uregulowana składka na ubezpieczenia emerytalno – rentowe. Sąd zwrócił uwagę, że w odwołaniu ubezpieczony jedynie ogólnikowo podważał ustalenia okresów składkowych i nieskładkowych, jednak nie wskazał żadnych dowodów pozwalających na dokonanie innych ustaleń faktycznych (k. 31, 35 – 37 akt sprawy VI U 2116/10 Sądu Okręgowegow Bydgoszczy). W realiach rozpoznawanej sprawy należy zwrócić uwagę, że do stażu pracy ubezpieczonego zaliczono w całości okres prowadzenia przez wnioskodawcę działalności gospodarczej od 1 czerwca 1976 r. do 31 grudnia 1998 r., jak też okres od 1 stycznia 1999 r. do 28 lutego 1999 r. (k. 7 akt sprawy VI U 2116/10, k. 34 akt św. przemeryt.).
W dniu 21 sierpnia 2012 r.J. S.złożył natomiast wniosek o rentęz tytułu niezdolności do pracy. W kwestionariuszu dotyczącym okresów i składkowychi nieskładkowych – tak samo jak w przypadku wniosku o świadczenie przedemerytalne – ubezpieczony nie wymienił innego zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, równoległegoz prowadzeniem działalności gospodarczej w latach 1976 – 2009, niż zatrudnieniew(...) Sp. z o.o.wB.od 27 czerwca 2005 r. do 31 maja 2009 r.(k. 1 – 3 akt rentowych).
Także w kwestionariuszu informacji dotyczącej okresów składkowychi nieskładkowych przedłożonym wraz z wnioskiem z dnia 25 listopada 2014 r. o emeryturę wcześniejsząJ. S.nie wskazał na zatrudnienie uR. L. (1)w latach 1982 – 1999. W formularzu tym ubezpieczony wymienił jedynie prowadzonąod 1 czerwca 1976 r. do 5 lutego 2009 r. działalność gospodarczą – transport ciężarowy, określając ją pracę w szczególny warunkach (k. 1 – 6 akt emerytalnych). Do wniosku,jak również do odwołania od decyzji pozwanego z dnia 22 grudnia 2014 r. ubezpieczony nie załączył żadnej nowej dokumentacji ani nie powoływał się na brak możliwości dostępudo dokumentów mających potwierdzić jego zatrudnienie uR. L. (1).
Dokumenty w postaci świadectwa pracy z dnia 30 stycznia 1999 r. (k. 24, 57 a.s.) oraz umowy o pracę z dnia 1 lutego 1999 r. (k. 65 a.s.)J. S.ujawnił i przedłożył dopiero w niniejszym postępowaniu o prawo do emerytury wcześniejszej, w którym niezbędne było wykazanie przez niego co najmniej 15-letniego okresu pracowniczego zatrudnienia w warunkach szczególnych.
Okoliczność, iż wnioskodawca nie wykazywał zatrudnienia uR. L. (1)mającego mieć miejsce w latach 1982 – 1999 ani w toku postępowania o świadczenie przedemerytalne, ani w toku postępowania rentowego, ani nawet we wniosku o emeryturęi odwołaniu od decyzji odmownej, a dokumenty mające potwierdzić ten okres pracy zostały przedłożone przez niego dopiero w roku 2015, wzbudziła poważne wątpliwości Sądu Apelacyjnego co do prawdziwości i wiarygodności tychże dowodów. Sąd miał przy tymna względzie, że ubezpieczony, deklarujący na obecnym etapie postępowania brak dostępudo przedmiotowych dokumentów, nie występował wcześniej doR. L. (2)o wystawienie ich duplikatów (R. L. (2)zmarł w dniu 30 stycznia 2013 r.).
Wątpliwości te pogłębiło ustalenie, że w okresie od 1 lipca 1976 r. do 31 grudnia1998 r.J. S.podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Ubezpieczony uiścił składki należne za ten okres (z wyjątkiem okresów zwolnień – pobierania zasiłków chorobowych). Z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu również w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 30 marca 2005 r., jednakże z przerwami spowodowanymi brakiem opłacenia składek.Za okres od 1 stycznia 1999 r. do 28 lutego 1999 r. składki z tego tytułu zostały uregulowane (k. 25, 27 akt św. przedemeryt.).
Ubezpieczony nie został natomiast zgłoszony do ubezpieczenia społecznego z tytułu deklarowanego stosunku pracy mającego go łączyć od 1 lutego 1982 r. do 30 stycznia 1999 r. zR. L. (1)(vide:pismo pozwanego z dnia 18.09.2015 r. – k. 63 a.s.).
Sąd Apelacyjny miał przy tym na względzie, że stosownie do treściart. 2 ust. 1 pkt 2w zw. zart. 1– obowiązującej do dnia 31 grudnia 2002 r. -ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r.o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek i ich rodzin(Dz. U. z 1976 r. Nr 40, poz. 235ze zm.) obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu nie podlegały osoby prowadzące działalność określoną wart. 1(m. in. działalność zarobkową w zakresie usług), które były równocześnie pracownikami zatrudnionymi w wymiarze czasu pracy nie niższym niż połowa wymiaru obowiązującego w danym zawodzie albo są objęte odrębnymi przepisami w zakresie zaopatrzenia emerytalnego lub ubezpieczenia społecznego.
Jak wynika z umowy o pracę z dnia 1 lutego 1982 r.R. L. (1)miał zatrudnićJ. S.na stanowisku kierowcy na czas nieokreślony w pełnym wymiarzeza wynagrodzeniem ryczałtowym w kwocie 12.400 zł + premia uznaniowa.
Od dnia 1 stycznia 1982 r. wynagrodzenie minimalne wynosiło 3.300 zł, a od dnia1 września 1982 r. – 5.400 zł. Wynagrodzenie przeciętne wynosiło natomiast w roku 1982 – 11.631 zł.
Kwota podstawy wymiaru składek ubezpieczonego z tytułu działalności gospodarczej w roku 1982 wyniosła 60 000 zł, w przeliczeniu na miesiąc – 5 000 zł (k. 28 aktśw. przedemeryt.).
Mając na uwadze powyższe, tj. okoliczność, iż ubezpieczony miał zostać zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na stanowisku kierowcy (co wyłączało obowiązkowe ubezpieczenie społeczne z tytułu działalności gospodarczej) orazza stosunkowo wysokim wynagrodzeniem, a w każdym razie znacznie przekraczającym przychody uzyskiwane z prowadzonej działalności gospodarczej, jako nielogicznei niezgodne z zasadami doświadczenia życiowego należało ocenić twierdzenia ubezpieczonego odnoszące się do kwestii zgłoszenia do ubezpieczenia społecznegoi opłacania składek z obu ww. tytułów. Trudno bowiem dać wiarę twierdzeniom jakobyJ. S., który – jak sam zeznał – nie mógł się utrzymać z prowadzonej działalności, zgłaszał się z tytułu jej prowadzenia do ubezpieczenia społecznego, mimo braku takiego obowiązku z uwagi na zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy, i opłacał składki, natomiast prowadzący taką samą działalność na tym samym rynkuR. L. (1), którego stać było na zatrudnianie dwóch kierowców za wysokim wynagrodzeniem, nie dokonał zgłoszeniaJ. S.do ubezpieczenia społecznego i przez okres ponad 15 lat nie opłacał składek.
Sąd Apelacyjny nie znajduje także potwierdzenia dla twierdzeń o zatrudnieniuJ. S.przezR. L. (1)na podstawie umowy o pracę w zeznaniach świadków przesłuchanych w postępowaniu przed Sądem I instancji.
Przypomnieć można, że świadekL. W.podał, że wydaje mu się,iż ubezpieczony był zatrudniony oR. L. (1), gdyż widywał go, jak prowadził samochodyR. L. (1)oraz na działce, gdzieR. L. (1)miał bazę. Świadek widywał ubezpieczonego na tej działce również po roku 1990. ŚwiadekK. W., który pracował dorywczo u pięciu przewoźników, wskazał, że widywał wnioskodawcę uR. L. (1). Wniosek o zatrudnieniu go na podstawie umowyo pracę wywodził z faktu, że wnioskodawca tak się „chwalił”, a nadto jeździł charakterystycznym samochodemR. L. (1). Z kolei świadekR. D.zeznał, żeR. L. (1)pytał go kiedyś o kogoś zaufanego i polecił onS., przy czym najpierw zamówiony węgiel i koks przywoził muR. L. (1), a potemJ. S.. ŚwiadekR. W., mechanik wykonujący naprawy samochodówR. L. (1), wskazał, że kierowcyuR. L. (1)zmieniali się często, ale ubezpieczony był najdłużej, widywał godo 1998 r. lub 1999 r. Świadek ten wniosek o zatrudnieniu ubezpieczonego na podstawie umowy o pracę wywodził z kolei z faktu, żeR. L. (1)jemu również proponował umowę o pracę i żeR. L. (1)tak mu powiedział.
Stwierdzić należy, że zeznania świadków nie pozwalają na ustalenie – jak uczynił to Sąd I instancji - pracowniczego zatrudnieniaJ. S.uR. L. (1). Świadkom jedynie wydawało się, że łączył ich stosunek pracy, nie mieli jednak stanowczej wiedzy w tym zakresie. Fakt zaś, że widywali ubezpieczonego,jak prowadził samochody należące doR. L. (1)oraz w jego bazie nie przesądza o zatrudnieniu go w ramach stosunku pracy. Zważyć przy tym należy, że zarównoL. W., jaki iK. W.pracowali dorywczo, dorabiali sobie okresowo wfirmie (...). Całokształt materiału dowodowego zebranegow sprawie wskazuje, że taki też był charakter współpracyJ. S.zR. L. (1). Znamienne, że żaden ze świadków, nie był w stanie podać nazwiska innych kierowców zatrudnianych przezR. L. (1)– pozaJ. S..
Mając na uwadze wszystkie powyższe ustalenia i rozważania, Sąd Apelacyjny uznał za konieczne przeprowadzenia na podstawieart. 382 k.p.c.uzupełniającego postępowania dowodowego.
Postanowieniem z dnia 7 listopada 2016 r. Sąd Apelacyjny dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego z dziedziny badania pisma na okoliczność ustalenia, czy podpisypod umową o pracę z dnia 21 lutego 1982 r. i świadectwem pracy z dnia 30 stycznia 1999 r. należą doR. L. (1). W opinii z dnia 12 grudnia 2016 r. wydanej na podstawie ekspertyzy kryminalistycznej biegły na podstawie przeprowadzonych badań i uzyskanych wyników stwierdził, że zarówno podpis(...)na świadectwie pracy z dnia30 stycznia 1999 r., jak i podpis(...)na umowie o pracę z dnia 1 lutego1982 r. nie zostały nakreślone przezR. L. (1), którego wzory pismai podpisów przedstawiono do badań (k. 171 – 185 a.s.).
Zważyć należy, że opinia biegłych, tak jak każdy inny dowód podlega ocenie sądu orzekającego, tak co do jej zupełności i zgodności z wymaganiami formalnymi, jak i co do jej mocy przekonywującej. Jeżeli jeden z tych punktów widzenia nie nasunie Sądowi zastrzeżeń, to może stanowić uzasadnioną podstawę do dokonania ustaleń faktycznych i rozstrzygnięcia sprawy (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1974 r., I CR 100/74, niepublikowany). Sąd jest powołany do kontrolowania logicznego biegu przesłanek opiniii do sprawdzenia jej wyników w oparciu o materiał dowodowy sprawy. Skoro jednak biegły wydaje opinię o takich dziedzinach życia, które wymagają wiadomości szczególnych, Sąd nie może postąpić z opinią biegłego w ten sposób, aby zastąpić pewne wnioski z tej opinii swoimi ustaleniami, opartymi nie na konkretnych faktach, lecz na rozumowaniu, które w oderwaniu od wiadomości fachowych może z łatwością przekształcić się w dowolność. Dlatego też opinia biegłych może być analizowana i oceniana jedynie w zakresie jej fachowości, rzetelności i poprawności wnioskowania, a nie z pozycji wartościowania poglądów.
Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw, aby kwestionować rzetelność i prawidłowość opinii biegłego z dnia 7 listopada 2016 r. Przedstawione w niej wnioski są logicznie poprawne i właściwie uargumentowane. Opinia w wyczerpujący i przystępny sposób przedstawia analizę porównawczą podpisów przedstawionych do badania oraz wzorów pisma ręcznego niewątpliwie pochodzącego odR. L. (1). Biegły przedstawił w profesjonalny sposób zarówno ocenę materiałów badawczych, jak i metodykę badań szczegółowych. Powołany biegły jest ekspertem w swojej dziedzinie i brak jest podstaw do przyjęcia,iż dobrane przez niego metody badania nie odpowiadają obowiązującym w tym zakresie standardom.
Zgłoszone przez ubezpieczonego w piśmie z dnia 2 lutego 2017 r. zastrzeżeniado przedmiotowej opinii nie zawierają żadnych konkretnych uwag, które podważałyby jej miarodajność. Ubezpieczony wskazuje jedynie, że jego zdaniem kwestionowane podpisy odpowiadają porównawczym podpisom bezwpływowym, o czym świadczy podobieństwo wymienionych liter.
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury potrzeba powołania innego biegłego powinna wynikać z okoliczności sprawy, a nie z samego niezadowolenia strony z dotychczas złożonej opinii. Sąd nie ma obowiązku uwzględnić kolejnych wniosków o dowód z opinii innego biegłego tej samej specjalności, jeżeli przeprowadzona już opinia jest kompletna, jasno sformułowana, odpowiada na postawione tezy dowodowe i jest należycie uzasadniona, a we wniosku strony brak jest konkretnych uwag i argumentów lub też nie podważają one miarodajności dotychczasowej opinii. Jeżeli opinia biegłego jest jednoznaczna i tak przekonująca, że Sąd określoną okoliczność uznaje za wyjaśnioną, to nie ma obowiązku dopuszczania dowodu z dalszej opinii biegłych (patrz: wyrok SN z dnia 21 listopada 1974 r. II CR 638/74, OSP 1975/5/108).
Jak już wyżej wskazano, Sąd odwoławczy uznał opinię biegłego za rzetelnąi wiarygodną. W ocenie Sądu daje ona jednoznaczną i pewną odpowiedź na pytanie,czy podpisy na świadectwie pracy z dnia 30 stycznia 1999 r. oraz na umowie o pracę z dnia1 lutego 1982 r. należą doR. L. (1).
Wobec powyższego Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosków ubezpieczonego o przeprowadzenie dowodu z opinii innego biegłego z dziedziny badania pisma i grafometrii oraz przesłuchanie biegłegoJ. B.. Z uwagi na dostateczne wyjaśnienie spornej okoliczności, wnioski te podlegały oddaleniu na podstawieart. 217 § 3 k.p.c.in finew zw. zart. 391 § 1 k.p.c.
Nie budzące wątpliwości Sądu ustalenie przez biegłego z zakresu badania pisma,że przedłożonych przez ubezpieczonego w toku postępowania pierwszoinstancyjnego dokumentów w postaci umowy o pracę datowanej na 1 lutego 1982 r. oraz świadectwa pracy z datą 30 stycznia 1990 r. nie podpisałR. L. (1)potwierdziło wniosek wynikającyz analizy pozostałego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, iżR. L. (1)nie zatrudniłJ. S.na podstawie umowy o pracę.
Materiał dowodowy zaoferowany przez strony pozwala co najwyżej na ustalenie,iż wnioskodawca – prowadzący od 1 czerwca 1976 r. do 5 lutego 2009 r. działalność gospodarczą polegająca na transporcie, podlegający z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym i uiszczający należne składki – podobnie jak świadkowieL. W.iK. W.dorywczo wykonywał zlecenia na rzeczR. L. (1). Brak jestprzy tym dowodów, aby miało to miejsce w ramach stosunku pracy. Ubezpieczony nie przedstawił w tym zakresie ani wiarygodnej dokumentacji, ani zeznań świadków, potwierdzających typowo pracownicze cechy rzekomego zatrudnienia uR. L. (1). Ubezpieczony nie wykazał zatem, jakoby był zatrudniony wfirmie (...)– ani w okresie od 1 lutego 1983 r. do 30 stycznia1999 r., ani w jakimkolwiek innym przedziale czasowym.
W tym stanie rzeczy należy uznać, że Sąd I instancji przekroczył granice swobodnej oceny dowodów, naruszając tym samym normęart. 233 § 1 k.p.c.Dowolna ocena materiału dowodowego skutkowała dokonaniem przez ten Sąd nieprawidłowych ustaleń faktycznych,a w konsekwencji doprowadziła do naruszenia norm prawa materialnego – art. 184w zw. z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez bezpodstawne przyznanie ubezpieczonemu prawa do emerytury wcześniejszej, pomimo braku wykazania co najmniej 15-letniego okresu zatrudnienia w warunkach szczególnych. Treść art. 32 ust. 1 ustawyo emeryturach i rentach z FUS nie pozostawia przy tym wątpliwości, że z prawa do emerytury w wieku obniżonym mogą skorzystać wyłącznie pracownicy (zob. wyroki SN: z dnia12 lutego 2004 r., II UK 246/03, OSNPUSiSP 2004, nr 20, poz. 358; z dnia 25 stycznia2005 r., I UK 142/04, OSNPUSiSP 2005, nr 17, poz. 272; z dnia 29 czerwca 2005 r., I UK 300/04, OSNPUSiSP 2006, nr 5-6, poz. 94 i z dnia 8 maja 2008 r., I UK 354/07, MPP 2008, nr 10).
Z uwagi na powyższe Sąd Apelacyjny, działając na podstawieart. 386 § 1 k.p.c., zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 1 i 3 i oddalił odwołanie, jak w pkt I sentencji.
W pkt II sentencji Sąd Apelacyjny zasądził od ubezpieczonegoJ. S.na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.kwotę 270,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Sąd Apelacyjny działał w tym zakresie na podstawieart. 98 § 3 k.p.c.,art. 108 1 k.p.c.oraz§ 9 ust. 2w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.)w brzmieniu obowiązującym w dniu wniesienia apelacji.
SSA Alicja Podlewska SSA Lucyna Ramlo SSA Aleksandra Urban