Sąd Okręgowy w Częstochowie
VII Wydział Karny Odwoławczy
Sygnatura akt: VII Ka 848/16
Data wyroku: 2017-01-04 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Monika Maciążek, Iwona Kowalczyk, Adam Synakiewicz
Słowa kluczowe: Naprawienie Szkody
Podstawa prawna: art.46§1kk
Teza: Pomimo posiadania przez pokrzywdzonego przestępstwem dokonanym w ramach działalności spółki kapitałowej  tytułu egzekucyjnego wydanego przeciwko spółce,możliwym jest  w postępowaniu karnym zobowiązanie członków zarządu tej spółki ,jako sprawców czynu zabronionego , do naprawienia wyrządzonej pokrzywdzonemu szkody.Sprawcy odpowiadają wtedy na zasadzie in solidum wraz ze spółką.

Sygn. akt VII Ka 848/16

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 4 stycznia 2017 roku
Sąd Okręgowy w Częstochowie VII Wydział Karny Odwoławczy w składzie:
Przewodniczący SSO Adam Synakiewicz (spr.)
Sędziowie SO Iwona Kowalczyk
SR (del.) Monika Maciążek
Protokolant sekr. sądowy Aleksandra Błachowicz - Dróżdż
w obecności Prokuratora Prokuratury Okręgowej Stefana Rozmuszcza
po rozpoznaniu w dniu 4 stycznia 2017 roku sprawy
a)J. R. (1)(R.)urodz. (...)wW.
synaJ.iR.oskarżonego o czyny zart. 286 § 1 k.k.
b)H. P.(P.)urodz. (...)wB.
synaH.iP.oskarżonego o czyny zart. 286 § 1 k.k.i inne
na skutek apelacji wniesionych przez prokuratora oraz oskarżyciela posiłkowego
od wyroku Sądu Rejonowego w Zawierciu
z dnia 7 marca 2016 roku sygn. akt II K 867/13

1
zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

a
uzupełnia wpunkcie 3podstawę prawną warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności o zapis „w związku zart. 4 § 1 k.k.”;

b
na mocyart. 46 § 1 k.k.orzeka wobec oskarżonychJ. R. (1)orazH. P.obowiązek solidarnego naprawienia wyrządzonej szkody poprzez zapłatę na rzecz oskarżycielki posiłkowejFabryki (...) spółki akcyjnejz siedzibą wB.kwoty 89.180,10 złotych (osiemdziesięciu dziewięciu tysięcy stu osiemdziesięciu złotych i dziesięciu groszy), z tym zastrzeżeniem, że oskarżeni są odpowiedzialni za szkodę wraz zPrzedsiębiorstwem (...) spółką z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibą wG., wobec której zasądzono tę należność prawomocnym nakazem zapłaty wydanym przez Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej dnia 7 sierpnia 2003 roku w sprawie V GNc 275/03, i zapłata przez którykolwiek z podmiotów zobowiązanych zwalnia pozostałych do wysokości zapłaconej sumy;

2
w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy;

3
zasądza od oskarżonychJ. R. (1)orazH. P.na rzecz oskarżycielki posiłkowejFabryki (...) spółki akcyjnejz siedzibą wB.kwoty po 420 (czterysta dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu wydatków związanych z ustanowieniem pełnomocnika w postępowaniu odwoławczym;

4
zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adwokataJ. L.- Kancelaria Adwokacka wZ.kwotę 516,60 złotych (pięćset szesnaście złotych i sześćdziesiąt groszy) tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną oskarżonemuH. P.z urzędu w postępowaniu przed sądem odwoławczym;

5
zwalnia oskarżonych w całości od zapłaty na rzecz Skarbu Państwa kosztów postępowania odwoławczego, wydatkami obciążając Skarb Państwa.

Sygn. akt VII Ka 848/16

UZASADNIENIE
J. R. (1)iH. P.zostali oskarżeni o to, że w dniu 25 lutego 2003r. wB., działając wspólnie i w porozumieniu, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej i z góry powziętym zamiarem, jako członek albo prokurentZarządu Przedsiębiorstwa (...) Spółka z o.o.z siedzibą wG., doprowadzili do zawarcia umowy cesji wierzytelności wprowadzającA. F., reprezentującegoSpółkę (...)w błąd co do zamiaru i możliwości wywiązania się z płatności należności przypadającej odZakładów (...)wD.w wysokości 89.180,10 złotych, doprowadzającFabrykę (...) S.A.wB.do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, tj. o czyn zart. 286 §1 k.k.
- przy czymH. P.czynu tego dopuścił się przed upływem 5 lat od odbycia w okresie od 7 września 1994r. do 17 maja 1999r. części kary 7 lat pozbawienia wolności orzeczonej wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Krakowie Wydział IIIK.z dnia 18 maja 1995r., sygn. akt III K 22/95 za przestępstwo zart. 201 d.k.k.w zw. zart. 58 d.k.k., tj.H. P.o czyn zart. 286 §1 k.k.w zw. zart. 64 §1 k.k.
Sąd Rejonowy w Zawierciu wyrokiem z dnia 7 marca 2016 roku, wydanym w sprawie II K 867/13, orzekł: 1. uznaje oskarżonegoJ. R. (1)za winnego tego, że w dniu 25 lutego 2003r. wB., działając wspólnie i w porozumieniu zH. P., w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, z góry powziętym zamiarem, jako pełnomocnikPrzedsiębiorstwa (...) Spółka z o.o.z siedzibą wG., aH. P.jako Prezes ZarząduPrzedsiębiorstwa (...) Spółka z o.o.wG., doprowadził do zawarcia umowy cesji wierzytelności wprowadzającA. F., reprezentującegoSpółkę (...)w błąd co do zamiaru i możliwości wywiązania się z płatności należności przypadającej odZakładów (...)wD.w wysokości 89.180,10 złotych, doprowadzającFabrykę (...) S.A.wB.do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, tj. za winnego popełnienia przestępstwa zart. 286 §1 k.k.i za to z mocyart. 286 §1 k.k.orazart. 33 § 2 i 3 k.k.skazuje oskarżonego na karę 10 (dziesięciu) miesięcy pozbawienia wolności oraz na karę grzywny w wysokości 100 (stu) stawek dziennych przyjmując, iż 1 (jedna) stawka dzienna jest równoważna kwocie 20 (dwudziestu) złotych; 2. uznaje oskarżonegoH. P.za winnego tego, że w dniu 25 lutego 2003r. wB., jako Prezes ZarząduPrzedsiębiorstwa (...) Spółka z o.o.wG., działając wspólnie i w porozumieniu zJ. R. (1)pełnomocnikiemPrzedsiębiorstwa (...) Spółka z o. o.z siedzibą wG., w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, z góry powziętym zamiarem, doprowadził do zawarcia umowy cesji wierzytelności wprowadzającA. F., reprezentującegoSpółkę (...)w błąd co do zamiaru i możliwości wywiązania się z płatności należności przypadającej odZakładów (...)wD.w wysokości 89.180,10 złotych, doprowadzającFabrykę (...) S.A.wB.do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, przy czym czynu tego dopuścił się przed upływem 5 lat od odbycia w okres od 7 września 1994r. do 17 maja 1999r. części kary 7 lat pozbawieni wolności orzeczonej wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Krakowie Wydział IIIK.z dnia 18 maja 1995r., sygn. akt III K 22/95 za przestępstwo podobne umyślne zart. 201 d.k.k.w zw. zart. 58 d.k.k.tj. za winnego popełnienia przestępstwa zart. 286 §1 k.k.w zw. zart. 64 §1 k.k.i za to z mocyart. 286 §1 k.k.w zw. zart. 64 §1 k.k.orazart. 33 §2 i 3 k.k.skazuje oskarżonego na karę 10 (dziesięciu) miesięcy pozbawienia wolności oraz na karę grzywny w wysokości 100 (stu) stawek dziennych przyjmując, iż 1 (jedna) stawka dzienna jest równoważna kwocie 20 (dwudziestu) złotych; 3. na podstawieart. 69 § 1 i § 2 k.k.iart. 70 § 1 pkt 1 k.k.warunkowo zawiesza wykonanie orzeczonej wobec oskarżonegoJ. R. (1)kary pozbawienia wolności na okres 3 (trzech) lat tytułem próby; 4. na podstawieart. 618 § 1 pkt l1 k.p.k.w zw. z§ 14 ust. 1 i ust. 2 pkt 1, § 16, § 20 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzęduzasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw.J. L.kwotę 1.136,52 zł. (jeden tysiąc sto trzydzieści sześć złotych i pięćdziesiąt dwa grosze) tytułem zwrotu kosztów obrony z urzędu udzielonej oskarżonemu; 5. na podstawieart. 624 §1 k.p.k.iart. 17 ust. l ustawy z dnia 23 czerwca 1973r. o opłatach w sprawach karnychzwalnia oskarżonych od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania i obciąża nimi Skarb Państwa.
Apelacje w sprawie wniosła po pierwsze oskarżycielka posiłkowa –Fabryka (...) S.A.z siedzibą wB., która wyżej opisanemu wyrokowi zarzuciła: I. obrazę przepisów prawa materialnego, to jestart. 46 § 1 k.k.poprzez odstąpienie przez Sąd I Instancji od orzeczenia wobec oskarżonegoJ. R. (1)oraz oskarżonegoH. P.środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody, pomimo iż w niniejszej sprawie doszło do skazania oskarżonych, a oskarżyciel posiłkowy złożył wniosek o orzeczeniu obowiązku naprawienia szkody, co też zgodnie zart. 46 § 1 k.k.obligowało Sąd I Instancji do zastosowania żądanego środka karnego; II. mającą wpływ na treść zaskarżonego wyroku obrazę prawa procesowego, mianowicieart. 433 §1 k.p.k.w zw. zart. 415 §1 k.p.k.polegającą na uznaniu, że uprzednie orzeczenie cywilne Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej Wydziału V Gospodarczego w postaci nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym z dnia 7 sierpnia 2003 r. o sygn. akt V GNc 275/03 zasądzające konkretne roszczenie odPrzedsiębiorstwa (...) Sp. z o.o., w której oskarżonyH. P.pełnił funkcję Prezesa Zarządu, a oskarżonyJ. R. (1)pełnił funkcję pełnomocnika, na rzecz oskarżyciela posiłkowego, stoi na przeszkodzie orzeczeniu, na podstawieart. 46 § 1 k.k., obowiązku naprawienia solidarnie przez obu oskarżonych szkody powstałej po stronie oskarżyciela posiłkowego w związku z popełnionym przestępstwem objętym niniejszym postępowaniem.
W konkluzji skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w zakresie w jakim dotyczy on oskarżonegoJ. R. (1)oraz oskarżonegoH. P.poprzez orzeczenie środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej popełnionym przestępstwem przezJ. R. (1)orazH. P.i zapłatę na rzeczFabryki (...) S.A.solidarnie przez obu oskarżonych kwoty 101.312,46 zł wraz z ustawowymi odsetkami w stosunku rocznym w wysokości 13% od dnia 15 marca 2003 r. do dnia zapłaty oraz kwoty 5.281,40 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
Po drugie apelację w sprawie wywiódł także prokurator, który zaskarżył wyrok Sądu Rejonowego w części dotyczącej orzeczenia o karze na niekorzyść oskarżonychJ. R. (1)iH. P.. Orzeczeniu temu skarżący zarzucił obrazę przepisu prawa materialnego a toart. 4 § 1 k.k.poprzez niepowołanie tego przepisu w części dyspozytywnej wyroku, pomimo że w czasie orzekania obowiązywała ustawa inna niż w czasie popełnienia przestępstwa. W konkluzji oskarżyciel publiczny wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez powołanie w części dyspozytywnej normyart. 4 § 1 k.k.w brzmieniu ustawy z dnia 20 lutego 2015 roku.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje.
Oba wniesione w sprawie środki odwoławcze okazały się zasadne.
W pierwszej kolejności odnieść należy się do zdecydowanie mniej kontrowersyjnego problemu prawnego, który opisał w swej apelacji prokurator, wskazując, iż Sąd Rejonowy rzeczywiście naruszył prawo materialne, nie powołując w punkcie 3 wyroku, w podstawie prawnej warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności wobecJ. R. (1),art. 4 § 1 k.k.- mimo tego, że przepis ten w owym punkcie niewątpliwie znalazł zastosowanie. Co prawda Sąd pierwszej instancji nie wypowiada się w uzasadnieniu na ten temat, ale uwzględnienie okoliczności, że obecna konstrukcjaart. 70 § 1 k.k.nie zawiera w ogóle żadnych punktów, a ponadtoart. 72 § 1 k.k.w obecnym brzmieniu obliguje sąd do nałożenia na skazanego na karę z warunkowym zawieszeniem jej wykonania co najmniej jednego środka probacyjnego, jednoznacznie wskazuje, żeart. 4 § 1 k.k.miał wobecJ. R. (1)zastosowanie w omawianym punkcie. Z tego też powodu zaskarżony wyrok musiał w opisanym zakresie ulec zmianie.
Przystępując do omówienia drugiego z zarysowanych na wstępie filarów środków zaskarżenia, czyli problematyki związanej z nałożeniem na sprawców obowiązku naprawienia wyrządzonej szkody, już na wstępie godzi się wskazać, że opisująca owo zagadnienie apelacja oskarżycielki posiłkowej była zasadna i musiała skutkować zmianą zaskarżonego orzeczenia, poprzez orzeczenie wobec oskarżonych, na podstawieart. 46 § 1 k.k., obowiązku solidarnego naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem.
Zdaniem Sądu Okręgowego w składzie sprawę rozpoznającym orzekając w pierwszej instancji Sąd Rejonowy naruszył prawo materialne, nie stosując wobec oskarżonych dyspozycjiart. 46 § 1 k.k.Wynikało to z kolei z błędnego uznania, że na przeszkodzie orzeczeniu o obowiązku naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody stała treśćart. 415 § 5 k.p.k.Sąd I instancji błędnie bowiem uznał, że o roszczeniu wynikającym z popełnionego przez oskarżonych przestępstwa już prawomocnie orzeczono, odwołując się w tym zakresie do prawomocnego nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Okręgowy w Bielsku – Białej w dniu 7 sierpnia 2003 roku, w sprawie sygn. akt V GNc 275/03, na mocy którego zasądzono odPrzedsiębiorstwa (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibą wG.na rzeczFabryki (...) Spółki Akcyjnejz siedzibą wB.kwotę 101.312,46 złotych wraz z ustawowymi odsetkami w stosunku rocznym w wysokości 13% od dnia 15 marca 2003r. do dnia zapłaty oraz kwotę 5.281,40 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
Zgodzić należy się z oskarżycielką posiłkową, że między roszczeniem, o którym orzeczono przywołanym przez Sąd Rejonowy nakazem zapłaty, a roszczeniem o naprawienie szkody wobec oskarżonych, brak jest – co trzeba podkreślić – tożsamości podmiotowej co do podmiotów zobowiązanych do realizacji tych roszczeń. W nakazie zapłaty zobowiązaną jest przecież(...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibą wG., zaś w niniejszej sprawie sprawcy czynu zabronionegoJ. R. (1)iH. P.. Tymczasem tak zwana klauzula antykumulacyjna, wskazana wart. 415 § 5 zd. 2 k.p.k., na treści której powołuje się Sąd Rejonowy, wymaga dla swego zastosowania zarówno tożsamości przedmiotowej, jak i tożsamości podmiotowej.
Szczegółowe rozważania związane z uzasadnieniem konieczności orzeczenia - wbrew stanowisku zajętemu przez Sąd I instancji - obowiązku naprawienia szkody wobec oskarżonych rozpocząć należy od wskazania, że Sąd Rejonowy uzasadniając swoje stanowisko co do braku orzeczenia obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem na rzecz pokrzywdzonej, mimo złożenia przez pokrzywdzoną wniosku w tym zakresie, wskazał jedynie na przeszkody, którew jego ocenie stały na drodze orzeczeniu tego środka restytucyjnego wobecH. P., pomijając okoliczność, że wniosek dotyczył także oskarżonegoJ. R. (1). Wniosku w zakresie dotyczącym drugiego z oskarżonych Sąd I instancji w istocie nie rozpoznał, a uchybienie to jest istotne o tyle, że formalny statusH. P.iJ. R. (1)w strukturze spółki z o.o., w której imieniu obaj występowali, był z goła odmienny i brak jest podstaw do przeniesienia przez analogię rozważań co do braku możliwości orzeczenia obowiązku naprawienia szkody poczynionych w stosunku doH. P., pełniącego funkcję prezesa zarządu, także naJ. R. (1), który w spółce był jedynie pełnomocnikiem.
Rozwijając wątek błędnego nie orzeczenia przez Sąd Rejonowy obowiązku naprawienia szkody wobecJ. R. (1)zauważyć trzeba, że argumentacja Sądu I instancji sprowadzała się do konkluzji, że bez znaczenia dla braku możliwości orzeczenia obowiązku naprawienia szkody pozostaje fakt, że w sprawie sygn. aktV GNc 275/03 zasądzenie roszczenia na rzecz pokrzywdzonej nastąpiło nie od oskarżonegoH. P.bezpośrednio a od spółki z o.o., funkcję prezesa zarządu której pełnił tenże oskarżony. W ocenie Sądu meriti, wspartej przywołanym orzeczeniem Sądu Najwyższego, skoro w myślart. 299 k.s.h.za zobowiązania spółki z o.o. odpowiadają solidarnie członkowie jej zarządu w sytuacji, gdy egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna, to nie ulega wątpliwości, że tytuł wykonawczy uzyskany przez pokrzywdzonego w postępowaniu cywilnym daje podstawę do egzekwowania zasądzonego roszczenia także z majątku osobistego oskarżonegoH. P.. Abstrahując od nietrafności wyżej przytoczonego stanowiska, która wykazana zostanie w drugiej części rozważań dotyczących apelacji oskarżyciela posiłkowego - w kontekście możliwości orzeczenia obowiązku naprawienia szkody wobecJ. R. (2)- zaznaczenia wymaga jedynie, że solidarna odpowiedzialność oparta naart. 299 k.s.h.swym zakresem podmiotowym obejmuje obok członków zarządu jedynie likwidatorów. Wątpliwości, jakie wyłoniły się w orzecznictwie na tle zakresu podmiotowego odpowiedzialnościzart. 299 k.s.h.zostały jednoznacznie rozstrzygnięte wraz z nowelizacjąkodeksu spółek handlowych, dokonaną ustawą Prawo restrukturyzacyjne. Zgodnie bowiemz nowo dodanym, z dniem 1 stycznia 2016 roku, przepisemart. 2991k.s.h., do likwidatorów spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, z wyjątkiem likwidatorów ustanowionych przez sąd, przepisart. 299stosuje się odpowiednio. Zasadom odpowiedzialności zart.299 k.s.h.nie będą natomiast podlegać członkowie innych organów, na przykład rady nadzorczej, komisji rewizyjnej. Nie podlegają im również wspólnicy i osoby trzecie, w tym – co w analizowanej sprawie najistotniejsze – prokurenci i pełnomocnicy (por.K.A. K.aktualizowany doart. 1-300 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych(LEX/el., 2016). W tej też sytuacji stwierdzić należy, iż zastosowanie regulacjiart. 299 k.s.h.co doJ. R. (2)w ogóle nie ma racji bytu, skoro członkiem Zarządu, ani likwidatorem(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibą wG.nigdy nie był, pozostając jedynie pełnomocnikiem tego podmiotu.
Wracając na grunt rozważań dotyczących zasadności orzeczenia obowiązku naprawienia szkody wobecH. P., koniecznym staje się podjęcie przez Sąd Okręgowy polemiki z tezą i uzasadnieniem wyroku Sądu Najwyższego, który został przywołany w uzasadnieniu wyroku Sądu I instancji. Stanowisko Sądu meriti zasadza się bowiem na judykacie SN z dnia 26 lutego 2014 r., sygn. III KK 429/13 (LEX nr 1446451), w którego tezie wskazano: „Zakaz wynikający z dyspozycjiart. 415 § 5 zdanie drugie k.p.k.odnosi się do każdego określonego w ustawie wypadku orzekania karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody i to niezależnie od tego, czy roszczenie zasądzone w postępowaniu cywilnym zostało skutecznie wyegzekwowane. W tej sytuacji, przy uwzględnieniu możliwości egzekwowania roszczenia na podstawie przepisuart. 299 § 1 k.s.h., mnożenie tytułów egzekucyjnych dotyczących tego samego roszczenia przez nakładanie na oskarżonych w postępowaniu karnym obowiązku naprawienia szkody na podstawieart. 46 § 1 k.k., w kontekście zadań jakie realizuje przepisart. 415 § 5 k.p.k., jest niedopuszczalne”. Stanowisko takie Sąd Najwyższy podtrzymywał w wyrokach z dnia 25 września 2014 r., sygn. III KK 255/14 oraz z dnia 26 stycznia 2016 r., sygn.V KK 323/15.
Z przywołanym poglądem Sądu Najwyższego Sąd Okręgowy w składzie niniejszą sprawę rozpoznającym się nie utożsamia z powodów, które zostaną w dalszej części uzasadnienia szczegółowo wskazane i omówione. W pierwszej kolejności zaznaczyć trzeba, posiłkując się w tym zakresie uzasadnieniem postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2014 r., IV KK 129/14, że nie może ulegać wątpliwości, iż wobec treściart. 415 § 5k.p.k.sąd nie powinien orzekać o środku karnym (kompensacyjnym) przewidzianym wart. 46 § 1k.k.w sytuacji, gdy zachodzi tożsamość roszczenia, którego dotyczy wniosek o naprawienie szkody bądź zapłatę zadośćuczynienia, z roszczeniem, o którym wcześniej już orzeczono prawomocnie albo jest przedmiotem innego postępowania. Innymi słowy, aby mogła znaleźć zastosowanie określona wart. 415 § 5in fine k.p.k.(obecnieart. 415 § 1 zd. 2 k.p.k.) klauzula antykumulacyjna, musi zaistnieć zarówno podmiotowa, jak i przedmiotowa tożsamość rozstrzygnięcia o roszczeniu. Wskazana tożsamość jest swoistym ograniczeniem klauzuli antykumulacyjnej zawartej w tym przepisie, pozwalającym na jej stosowanie, a więc nawyłączenie możliwości nałożenia obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz nawiązki jedynie w takich sytuacjach, kiedy doszło już do prawomocnego rozstrzygnięcia o roszczeniu bądź w przedmiocie tego roszczenia toczy się postępowanie, ale pomiędzy tymi samymi stronami, to jest - pomiędzy oskarżonym i pokrzywdzonym.A zatem, z racji braku tożsamości osoby zobowiązanej w zakresie roszczeń, o których mowa, nie są to roszczenia tożsame, a tylko takich dotyczy kategoryczna regulacja zart. 415 § 5k.p.k.(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 lutego 2012 r.,V KK 9/12, LEX nr 1119576; z dnia 23 listopada 2010 r.,IV KK 282/10, LEX nr 667515, oraz glosa do tego wyroku,M. S., LEX/el. 2012; wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 28 kwietnia 2011 r.,II AKa 89/11, LEX nr 1099335).
W przywołanym wyżej uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2014 r., IV KK 129/14, odwołano się także do sposobu rozumienia terminu „roszczenie” na gruncie prawa cywilnego wskazując, że „roszczenie” jest pojmowane jako uprawnienie polegające na możności domagania się od indywidualnie oznaczonych osób, aby zachowały się w określony sposób, polegający na czynieniu, zaniechaniu lub znoszeniu. Innymi słowy - jest ono rozumiane jakouprawnienie wierzyciela do żądania od konkretnej osoby konkretnego zachowania się.Korelatem roszczenia jest skonkretyzowany obowiązek drugiej strony podjęcia określonego działania lub powstrzymania się (przynoszącego korzyść uprawnionemu) od określonego działania. Sfera możności postępowania podmiotu uprawnionego, mająca postać roszczenia, jest wyznaczona nie tylko poprzez wskazanie zachowania tego podmiotu, lecz przede wszystkim przez określenie „powinnego” zachowania oznaczonej osoby, będącej drugą stroną stosunku prawnego.Należy zaakcentować, że pojęcie roszczenia nie odnosi się jedynie do obowiązku zachowania się (element przedmiotowy), ale odnosi się także do określonej relacji pomiędzy dwoma podmiotami - to jest wierzycielem i dłużnikiem (element podmiotowy)(por.: System prawa cywilnego. Część ogólna. Tom I, Wyd. PAN, 1985, pod red. S. Grzybowskiego, s. 219; E. Łętowska: Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 1993, s. 32-33; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk: Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2001, s. 133).
W świetle wyżej zaprezentowanego sposobu definiowania pojęcia tożsamości roszczenia, który zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie Sądu Najwyższego wątpliwości nie budzi, orzeczenia Sądu Najwyższego wskazujące, że w przypadku gdy zobowiązanym w tytule egzekucyjnym w postaci nakazu zapłaty jest spółkaz o.o., zaś w wyroku karnym orzekającym obowiązek naprawienia szkody członek zarządu tej spółki, mamy do czynienia z „wystarczającą tożsamością roszczenia”, w ocenie Sądu Okręgowego w istocie podważają konieczność istnienia tożsamości podmiotowej roszczeń.
„Wystarczającej tożsamości podmiotowej roszczenia” Sąd Najwyższy upatruje w „łączności podmiotów” zobowiązanych do zapłaty zasądzonego roszczenia, rozumianej w ten sposób, że pokrzywdzona spółka może egzekwować roszczenia także z osobistego majątku oskarżonego członka zarządu, według reguł określonych wart. 299 § 1 k.s.h., bez konieczności uzyskiwania kolejnego tytułu egzekucyjnego w sprawie karnej. Powyższe stwierdzenie wskazuje na nietrafne (zdaniem SO) zinterpretowanie treści normatywnejart. 299 § 1 k.s.h.Sąd Najwyższy w powołanej regulacji zdaje się bowiem upatrywać jedynie alternatywnego sposobu egzekwowania roszczenia, a nie materialnoprawnej podstawy do wytoczenia powództwa, w ramach którego można dopiero dochodzić roszczenia wobec członka zarządu spółki (przy konieczności wykazania wszelkich przesłanek jego odpowiedzialności za zobowiązania spółki).
Zaznaczenia w tym miejscu wymaga, że inaczej niż ma to miejsce w przypadku spółek osobowych (np. spółki jawnej) członkowie zarządu spółki nie odpowiadają subsydiarnie i solidarnie ze spółką za jej zobowiązania. Z uwagi na kapitałowy charakter spółki z o.o. brak tutaj regulacji analogicznych do tej przewidzianej wart. 31 § 1 k.s.h., w myśl której wierzyciel spółki może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika w przypadku, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna (odpowiedzialność subsydiarna wspólnika) oraz§ 2tego artykułu który stanowi, że przepis§1nie jest przeszkodą do wniesienia powództwa przeciwko wspólnikowi, zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. Z przytoczoną treściąart. 31 k.s.h.koreluje przepis proceduralnyart. 7781, w myśl którego tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko spółce jawnej, spółce partnerskiej, spółce komandytowej lub spółce komandytowo-akcyjnej sąd nadaje klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi ponoszącemu odpowiedzialność bez ograniczenia całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, jak również wtedy, gdy jest oczywiste, że egzekucja ta będzie bezskuteczna. Zatem bezskuteczność egzekucji z majątku spółki osobowej jest przesłanką do nadania rozszerzonej na jej wspólników klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko spółce.
Tutaj przejawia się najistotniejsza różnica między odpowiedzialnością wspólnika spółki osobowej a odpowiedzialnością członka zarządu spółki z o.o. Podstawą prowadzenia egzekucji przeciwko temu pierwszemu może być bowiem tytuł egzekucyjny wydany przeciwko spółce osobowej, z rozszerzoną na wspólnika klauzulą wykonalności, natomiast prowadzenie egzekucji wobec tego drugiego na podstawie nakazu zapłaty (wyroku) wydanego przeciwko spółce możliwe nie jest, albowiem konieczne jest wniesienie osobnego powództwa na podstawieart. 299 § 1 k.s.h.O ile więc wydaje się dopuszczalne, aby mówić o tożsamości podmiotowej roszczenia przeciwko spółce osobowej, o którym prawomocnie orzeczono już w postępowaniu cywilnym, z roszczeniem o naprawienie szkody dochodzonym w trybieart. 46 § 1 k.k.od wspólnika tej spółki, o tyle brak podstaw do uznawania istnienia tożsamości, gdy podmiotami roszczeń są spółka z o.o. (spółka kapitałowa) i członek jej zarządu.Tylko w przypadku spółki osobowej mógłby być bowiem zasadny argument Sądu Najwyższego o niedopuszczalności mnożenia tytułów egzekucyjnych, albowiem orzeczony w sprawie karnej obowiązek naprawienia szkody przez wspólnika spółki, byłby wydany w warunkach, w których istnieje już tytuł egzekucyjny przeciwko spółce jawnej, którego wykonalność bez potrzeby wytaczania odrębnego powództwa, może być rozszerzona na odpowiadającego za jej zobowiązania wspólnika. Natomiast w przypadku spółki z o.o. i tak koniecznym jest uzyskanie kolejnego tytułu egzekucyjnego w postaci wyroku zasądzającego roszczenie od członka zarządu, na podstawieart. 299 § 1 k.s.h., wobec czego argument o bezzasadności mnożenia tytułów egzekucyjnych staje się w tej sytuacji chybionym. Stanowisko zajmowane przez Sąd Najwyższy z jednej strony nie zapobiegnie zaistnieniu dwóch tytułów egzekucyjnych co do tej samej szkody, z drugiej zaś strony będzie zmuszało pokrzywdzonego do szukania rozstrzygnięciaw sądowym postępowaniu cywilnym, a nie w toczącym się już postępowaniu karnym.
Innymi słowy, w świetle powyższych rozważań, wynikający z analizy orzecznictwa Sądu Najwyższego brak możliwości nałożenia obowiązku naprawienia szkody na podstawieart. 46 § 1 k.k.- w układzie procesowym takim, jak zaistniał w niniejszej sprawie - prowadzi do tego, że wierzyciel chcąc uzyskać naprawienie wyrządzonej mu przestępstwem szkody musi zainicjować kolejne postępowanie, w oparciu oart. 299 § 1 k.s.h., co niewątpliwie stanowi utrudnienie i zwiększenie obciążenia finansowego dla pokrzywdzonego przestępstwem, obciążając dodatkowo również wymiar sprawiedliwości. Za odsyłaniem pokrzywdzonych na drogę powództwa zart. 299 k.s.h.nie przemawia także fakt, że odpowiedzialność członków zarządu spółki z o.o. na podstawie tego artykułu ma subsydiarny charakter, ograniczony do części roszczenia, którego nie zdołano wyegzekwować od zobowiązanej spółki (oraz oparta jest na przesłankach wskazanych w tym przepisie).
W omawianych judykatach Sąd Najwyższy w powództwie zart. 299 § 1 k.s.h.zdaje się upatrywać swoistej funkcji gwarancyjnej, wskazując, że dochodzenie należności w tym trybie zapobiegnie zdublowaniu roszczenia zasądzonego nakazem zapłaty na innej podstawie faktycznej i prawnej. Prawdą jest, że Sąd procedującw przedmiocie powództwa zart. 299 § 1 k.s.h.zobowiązany jest zbadać przesłankę bezskuteczności egzekucji wobec spółki i obowiązek zapłaty wobec członka zarządu orzec tylko w zakresie, w jakim egzekucja ta okazała się bezskuteczna. Wartość ta sama w sobie nie może być jednak decydująca, bowiem nie jest przecież wykluczone, że egzekucja przeciwko spółce zostanie - już po wydaniu tytułu egzekucyjnego przeciwko członkowi zarządu - w jakimś zakresie skutecznie przeprowadzona. Zatem, zapobiegający dublowaniu zakresów przedmiotowych tytułów egzekucyjnych charakter wyroku wydanego na podstawieart. 299 § 1 k.s.h.z chwilą wydania orzeczenia się kończy. Nadto, przecież również orzekając obowiązek naprawienia szkody w postępowaniu karnym Sąd winien zawęzić obowiązek naprawienia szkody tylko do szkody jeszcze nie naprawionej, czyli tak samo jak przy orzekaniu w trybieart. 299 § 1 k.s.h.ograniczyć go do tej części roszczenia, której nie zdołano wyegzekwować od spółki.
Jak zasadnie zwraca uwagęT. P.w glosie krytycznej do wyroku SNz dnia 26 lutego 2014r. (III KK 429/13), że problemu istnienia dwóch tytułów egzekucyjnych co do tej samej szkody (wierzytelności) nie da się rozwiązać poprzez zastosowanie klauzuli antykumulacyjnej unormowanej wart. 415 k.p.k.Autor trafnie wskazuje na fakt, że wierzyciel nie jest ograniczony do opierania swojego roszczenia naart. 299 k.s.h., gdyż przysługuje mu także roszczenie oparte naart. 415 k.c.Fakt istnienia dwóch tytułów egzekucyjnych nie oznacza natomiast, że wierzyciel będzie mógł wyegzekwować dwukrotnie tą samą wierzytelność od dwóch różnych podmiotów. Wytworzy się wtedy sytuacja, kiedy to dwa podmioty – spółkaz o.o. oraz członek (prezes) jej zarządu, na podstawie odrębnych stosunków prawnych będą zobowiązane wobec jednego wierzyciela do spełnienia świadczeń zmierzających do zaspokojenia tego samego interesu prawnego, przy czym na każdym z dłużników ciążył będzie obowiązek spełnienia świadczenia w całości,a spełnienie przez któregokolwiek spowoduje wygaśnięcie obowiązku świadczenia pozostałych. Tego rodzaju zależność między odpowiedzialnością określonych podmiotów jest w literaturze powszechnie określana jako odpowiedzialność in solidum. Można o niej mówić między innymi wtedy, gdy jeden z podmiotów ponosi odpowiedzialność z tytułu czynu niedozwolonego, zaś drugi z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, który to układ zaistniał właśnie w przedmiotowej sprawie. Pokrzywdzony dysponuje już tytułem egzekucyjnym wobec spółki z o.o. (odpowiedzialność kontraktowa), a orzeczenie obowiązku naprawienia szkody na podstawieart. 46 § 1 k.k.solidarnie od oskarżonych, jako współsprawców przestępstwa (odpowiedzialność karnoprawna), jest odpowiedzialnością in solidumw stosunku do odpowiedzialności spółki. Praktyczny skutek przyjęcia powyższej konstrukcji jest taki, że pokrycie w całości lub w części roszczenia objętego węzłem tego rodzaju odpowiedzialności przez którykolwiek z zobowiązanych podmiotów(któregokolwiek z oskarżonych albo obydwu oskarżonych w ramach łączącego ich stosunku solidarności co do obowiązku naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody lub spółkę w ramach obowiązku wynikającego z prawomocnego nakazu zapłaty) spowoduje zwolnienie drugiego z podmiotów z obowiązku zapłaty w takim samym zakresie, jakby sam świadczył. Pokrzywdzony (wierzyciel) ma wprawdzie możliwość podjęcia próby wyegzekwowania roszczeń z obu posiadanych tytułów egzekucyjnych, jednakże zarówno oskarżeni, jak i spółka nie są pozbawieni środków prawnych, którymi takie zdublowanie egzekucji mogą uniemożliwić, w szczególności poprzez wytoczenie powództwa w trybieart. 840 § 1 pkt. 2 k.p.c.Okoliczność zaistnienia dwóch tytułów egzekucyjnych nie doprowadzi do bezpodstawnego wzbogacenia wierzyciela czy też pokrzywdzenia któregoś z obowiązanych, albowiem gdy jeden z obowiązanych spełni świadczenie, to drugi będzie mógł się na to powołać, zapobiegając dwukrotnemu wyegzekwowaniu tej samej wierzytelności. Powyższe dotyczy zarówno odpowiedzialności na zasadzie in solidum spółkii współsprawców przestępstwa, będących prezesem zarządu i pełnomocnikiem tej spółki, jak i solidarnej odpowiedzialności między oskarżonymi. Pomimo bowiem braku normatywnych podstaw do określenia odpowiedzialności na zasadziein solidum mianem solidarności, jej istota jest z solidarnością tożsama, a różnica sprowadza się do konieczności wskazania w przypadku odpowiedzialnościin solidum powiązania w postaci celu polegającego na zaspokojeniu tego samego interesu wierzyciela, co do stosunków mających odrębną podstawę prawną. W celu zminimalizowania możliwości dwukrotnego uzyskania świadczenia zaspokajającego ten sam interes prawny wierzyciela ten rodzaj odpowiedzialności, podobnie jak odpowiedzialność solidarna winien zostać wykazany w sentencji wyroku, co też Sąd odwoławczy uczynił.
Konkludując, z podanych wyżej powodów Sąd Okręgowy w Częstochowie uwzględniając apelację oskarżyciela posiłkowego zaskarżony wyrok zmienił, orzekając na podstawieart. 46 § 1 k.k.wobec oskarżonych solidarnie obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem, zaznaczając, że ich odpowiedzialność jest odpowiedzialnością in solidum z odpowiedzialnością spółki z o.o. (w której imieniu występowali), wynikającą z opisanego w sentencji prawomocnego nakazu zapłaty, w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymując w mocy.
Orzeczony obowiązek naprawienia szkody został, zgodnie z istotą środka zart. 46 § 1 k.k., ograniczony do rozmiaru rzeczywistej szkody bezpośrednio spowodowanej przestępstwem, której wysokość wynika wprost z opisu czynów oskarżonym przypisanych w wyroku Sądu Rejonowego, który w tym zakresie przez apelujących kwestionowany nie był. Nadto brak było podstaw do objęcia nim zarówno odsetek, które stanowią element szkody wynikły z następstw czynu sprawcy a nie z samego czynu, jak i kosztów procesu związanego z dochodzeniem roszczenia w postępowaniu cywilnym.
Na zakończenie, zasądzono od oskarżonychJ. R. (1)orazH. P.na rzecz oskarżycielki posiłkowejFabryki (...) spółki akcyjnejz siedzibą wB.kwoty po 420 złotych tytułem zwrotu wydatków związanych z ustanowieniem pełnomocnika w postępowaniu odwoławczym, jak i, tym razem od Skarbu Państwa, na rzecz adwokataJ. L.- Kancelaria Adwokacka wZ.kwotę 516,60 złotych tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną oskarżonemuH. P.z urzędu w postępowaniu przed sądem odwoławczym. Wreszcie, obu oskarżonych zwolniono w całości od zapłaty na rzecz Skarbu Państwa kosztów postępowania odwoławczego, wydatkami obciążając Skarb Państwa. Stan majątkowy oraz możliwości zarobkowe oskarżonych uzasadniają bowiem przekonanie, że ani kosztów sądowych by nie uiścili, ani ich przymusowa egzekucja nie mogłaby okazać się skuteczna, co w efekcie generowałoby jedynie dodatkowe wydatki po stronie Skarbu Państwa.