Sąd Okręgowy we Włocławku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ca 42/17
Data wyroku: 2017-06-08 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Maria Woźniak, Mariusz Nazdrowicz, Małgorzata Serocka
Słowa kluczowe: Niewykonanie zobowiązania, Gospodarstwo rolne
Podstawa prawna: art. 385 k.p.c.
Teza: W umowie o przekazaniu gospodarstwa rolnego na podstawie art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (tekst jedn.: Dz.U. z 1989 r., Nr 24, p. 133 ze zm.) dopuszczalne było zastrzeżenie na rzecz rolnika świadczeń od nabywcy o charakterze alimentacyjnym, uzupełniającym jego środki utrzymania.

Sygn. akt I Ca 42/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 8 czerwca 2017 r.
Sąd Okręgowy we Włocławku I Wydział Cywilny
w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSO Maria Woźniak

Sędziowie:

SO Mariusz Nazdrowicz (spraw.)
SO Małgorzata Serocka

Protokolant:

sekr. Ewelina Jakubiak

po rozpoznaniu w dniu 8 czerwca 2017 r. we Włocławku
na rozprawie
sprawy z powództwaE. R.
przeciwkoZ. R. (1)
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Rejonowego w Lipnie
z dnia 23 maja 2016 r. sygn. akt I C 703/13

I
oddala apelację;

II
obciąża Skarb Państwa częścią kosztów sądowych w postępowaniu apelacyjnym,od uiszczenia których zwolniony był powód.

SSO Mariusz Nazdrowicz

SSO Maria Woźniak

SSO Maria Woźniak

I Ca 42/17

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Rejonowy w Lipnie oddalił powództwoE. R.przeciwkoZ. R. (1)o zapłatę kwoty 26 278 zł (wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu ) tytułem równowartości „niewydanych świadczeń dożywotnich’’ za lata 2010 – 2012( pkt 1 wyroku ), obciążył powoda kosztami postępowania ( pkt 2 ), a kosztami sądowymi, od uiszczenia których zwolniony był powód obciążył Skarb Państwa( pkt 3 ). U podstaw tego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktycznei ich ocena prawna :
umową zawartą w dniu 25 września 1984r. (sporządzoną w formie aktu notarialnego w b. Państwowym Biurze Notarialnym wL.za numerem Repertorium(...)powódE. R.i jego żonaB. R.przenieśli na synaZ. R. (2)– w trybie przepisu art. 59 ustawy z 14 grudnia 1982r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych ( Dz. U. Nr 40, p. 268 ze zm. ) – własność gospodarstwa rolnego o powierzchni 5,59 ha, położonego we wsiC.gminaW.. W § 7 tego aktu nabywca gospodarstwa ustanowił na rzecz rodziców służebność mieszkania polegającą na prawie korzystania przez uprawnionychz jednego pokoju i kuchni ( położonych od południowej strony domu), ogrzewanych i oświetlanych na koszt właściciela nieruchomości z używalnością wspólnego strychu, piwnicy i łazienki oraz budynków gospodarczych do hodowli drobiu i świniaka, a także możliwości swobodnego poruszania się po całej nieruchomości. Oprócz tego zostało ustanowione prawo użytkowania działki gruntu o powierzchni 0,30 ha z obróbką i dostarczeniem plonów na koszt właściciela nieruchomości. Zobowiązał się on ponadto do wydawania uprawnionym 2 litrów mleka dziennie, a także umożliwienia zbioru owoców dla własnych potrzeb z sadu oraz zapewnienia rodzicom pomocyi pielęgnowania w chorobie i podeszłym wieku. Po zawarciu umowy powódi jego żona w dalszym ciągu zamieszkiwali na przedmiotowej nieruchomości,aZ. R. (2)realizował jej postanowienia. W 1986r. zawarł on związek małżeński z pozwaną.B. R.(matkaZ. R. (2)) zmarła w 1993r. i w tym samym roku powód ożenił się powtórnie. Z kolei w 1999r. zmarłZ. R. (2). Jego spadkobiercami zostali żonaZ. R. (1)i dzieciM.,M.iK.( każde z nich w 1/4 części). PowódE. R.w 2000r. wyprowadził się dobrowolnie zC.doL.zatrzymując klucze do pomieszczeń mieszkalnych w budynku, w którym została ustanowiona służebność. Nikt ich od tamtego czasu nie zajmował. Pozwana po opuszczeniu przez teścia nieruchomości zaprzestała wydawania należnych mu świadczeń, a ten nie dopominał się o ich wydanie lub zapłatę. Także w okresie objętym pozwemZ. R. (1)nie wykonywała obowiązków wynikających z umowyz 25 września 1984r.
W oparciu o te ustalenia Sąd I instancji przyjął, że powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Jego materialnoprawną podstawą był przepisart. 471 kc.Jednakże zgodnie z treścią przepisuart. 354 § 2 kcwierzyciel ma obowiązek współdziałania z dłużnikiem przy wykonaniu zobowiązania. Miejscem wykonania umowy było przekazane gospodarstwo rolne. Wyprowadzając się powód nie wskazał miejsca i sposobu spełnienia przez pozwaną dochodzonych świadczeń ( pomijając już to, że ze służebności mieszkania może bez przeszkód korzystać podobnie jak z możliwości zbierania owoców z sadu ).Wierzyciel popadł tym samym w zwłokę, co sprawia, że dłużnik nie może ponosić konsekwencji niedotrzymania terminu wykonania zobowiązania. Zwłoka ta skutkowała tym, że zobowiązanie pozwanej w naturze nie mogło być wykonane, a tym samym nie spełnione zostały przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej zart. 471 kc.O kosztach procesu Sąd Rejonowy rozstrzygnął na podstawieart. 98 § 1 kpc. Nie zostało w żaden sposób uzasadnione orzeczenie o obciążeniu kosztami sądowymi ( od uiszczenia których zwolniony został powód ) Skarbu Państwa.
Apelację od powyższego wyroku wniósł powód zarzucając :
- naruszenie prawa procesowego ( przepisuart. 233 § 1 kpc) poprzez dowolne przyjęcie, że powód dobrowolnie opuścił mieszkanie wC.i że nie wzywał pozwanej do wydania przysługujących mu świadczeń
- nierozpoznanie istoty sprawy wskutek zaniechania „oceny zasadności powództwa z punktu widzeniaart. 908 kc’’
- obrazę prawa materialnego (art. 354 § 2 kcpoprzez jego błędną wykładnięw zakresie interpretacji pojęcia „współdziałanie’’ przez wierzyciela przy wykonaniu zobowiązania, co w realiach sprawy przejawiło się w przypisaniu skarżącemu obowiązku wskazania pozwanej miejsca i sposobu spełnienia świadczeń należnych z umowy z 25 września 1984r. orazart. 5 kcwskutek niezastosowania przy orzekaniu zasad współżycia społecznego i uznanie, że powództwo podlegało oddaleniu mimo iż zachowanie pozwanej pozostawałow oczywistej i rażącej sprzeczności z tymi zasadami). Powołując się na powyższe apelujący wniósł o „ uchylenie zaskarżonego wyroku i zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kwoty dochodzonej pozwem, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania’’ oraz o zasądzenie kosztów postępowania za obie instancje.
Pozwana wniosła o oddalenie apelacji.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje :
Apelacja wobec braku uzasadnionych podstaw podlegała oddaleniu.Sąd Rejonowy w Lipnie dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych, korespondujących ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym.I wprawdzie w apelacji została podjęta próba ich podważenia to jednak( z przyczyn, o których za chwilę będzie mowa szerzej) nie przyniosła ona zamierzonego przez skarżącego skutku. W tej sytuacji Sąd odwoławczy ustalenia te przyjął jako własne czyniąc je podstawą orzekania w postępowaniu apelacyjnym.
Przechodząc do omówienia poszczególnych zarzutów apelacyjnychw pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu naruszenia przepisuart. 233 § 1 kpc, gdyż ustalenia fatyczne determinują merytoryczne rozstrzygnięcie Sądu. Dla skuteczności zarzutu naruszenia przepisuart. 233 § 1 kpcnie można poprzestać na stwierdzeniu, że dokonane ustalenia są wadliwe, odnosząc się do stanu faktycznego, który w przekonaniu skarżącego odpowiada rzeczywistości. Niezbędne jest wskazanie przyczyn, które dyskwalifikują postępowanie Sądu w zakresie ustaleń. Apelujący powinien wskazać, jakie kryteria oceny zostały naruszone przez Sąd przy analizie konkretnych dowodów, uznając brak ich wiarygodności i mocy dowodowej lub niesłusznie im taką moc przyznając (przykładowo postanowienie Sądu Najwyższegoz 23 stycznia 2001r. IV CKN 970/00 nie publ., LEX nr 52753 i wyrok tego Sąduz 6 lipca 2005r. III CK 3/05 nie publ., LEX nr 180925). Przewidziana przy tymw przywołanym przepisie zasada swobodnej oceny dowodów nie będzie zrealizowana tylko wówczas, gdy wnioski wyprowadzone przez Sąd nie układają się w logiczną całość zgodną z doświadczeniem życiowym, lecz pozostają ze sobą w sprzeczności, a także gdy nie istnieje logiczne powiązanie wnioskówz zebranym w sprawie materiałem dowodowym ( wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 17 kwietnia 2014r. I A Ca 267/14 nie publ., LEX nr 1500864).
Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy trzeba podkreślić, że w rozpatrywanej sprawie strony przedstawiły skąpy materiał dowodowy. Jedynymi dowodami, w oparciu o które możnaby zrekonstruować układ stosunków między stronami i ich wzajemne relacje były zeznania świadkaP. G.oraz pozwanej ( żona powodaB. R.odmówiła składania zeznań). Nie są przy tym naturalnie dowodem jedynie twierdzenia stron (przykładowo wyroki Sądu Najwyższegoz 22 listopada 2001r. I PKN 660/00 OSNP 2003/20/487 i z 7 kwietnia 2000r.N CKN 3/00 nie publ., LEX Nr 1219839, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 21 maja 2013 I A Ca 1520/12 nie publ., LEX nr 1331140). Należy też mieć na uwadze, że świadekG.(dzielnicowy wW.) pamiętał jedynie sam fakt częstych interwencji wgospodarstwie (...), ale nie ich okoliczności. W pełni zatem zasadnie Sąd a quo jako podstawę swoich ustaleń co do przyczyny wyprowadzenia się powoda i kwestii wzywania o wydanie świadczeń przyjął zeznaniaZ. R. (1). Niezbyt zrozumiała jest w tym kontekście sugestia skarżącego, że Sąd odmówił przyznania waloru wiarygodności dowodom zaprezentowanym przez powoda, skoro ten – jak wyżej wspomniano-żadnych przeciwnych dowodów w ogóle nie zaoferował. Nie sposób też podzielić argumentu, że powód jako osoba starsza i schorowana dobrowolnie nie opuściłby rodzinnego domu. Motywy jakie towarzyszą decyzji o zmianie miejsca zamieszkania bywają różne. Równie dobrze można więc twierdzić, że niewykluczone, iżE. R.chciał zamieszkać wrazz żoną w większym mieście, w lepszych warunkach, co nie jest bez znaczenia dla osoby zwłaszcza w starszym wieku. Ponownie należy zaakceptować, że analizowany argument sprowadza się wyłącznie do spekulacji myślowej nie popartej jakimkolwiek dowodem. Przedmiotowy zarzut okazał się więc całkowicie chybiony.
Jedynie ogromne zdziwienie musi budzić zarzut nierozpoznania istoty sprawy. Ma ono miejsce min. wówczas, gdy orzeczenie nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy ( z bogatego orzecznictwa Sądu Najwyższego przykładowo postanowienie tego Sądu z 9 marca 2016r.II CZ 114/15 nie publ., LEX nr 2025776 i dalsza wskazana w uzasadnieniu judykatura ).Powód dochodził odszkodowania na podstawieart. 471kc(k. 2, k. 70) w związku z niewydawaniem mu świadczeń zagwarantowanych w umowie z 25 września 1984r. (określając je jako „świadczenia dożywotnie’’, których podstawą były wg. niego przepisyart. 908 § 2 kci910 § 2 kc). Sąd meriti rozpoznał jego roszczenie w oparciu właśnie o przepisart. 471 kc.Trudno doprawdy przyjąć, by w takiej sytuacji orzeczenie nie odnosiło się do tego, co było przedmiotem sprawy. Natomiast czymś zupełnie innym jest kwalifikacja prawna danej umowy czy jej poszczególnych elementów i nie ma to nic wspólnego z nierozpoznaniem istoty sprawy w rozumieniuart. 386 § 4 kpc.
W tym miejscu wymaga podkreślenia, że Sąd Rejonowyw Lipnie w pełni zasadnie zakwalifikował przedmiotową umowę jako umowę przekazania gospodarstwa rolnego, której podstawą był przepisart. 59 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin( w brzmieniu obowiązującym w dniu zawarcia umowy – Dz. U. Nr 40, p. 268 ). Na podstawie art. 56 ust. 2 tej ustawy na rzecz rolnika przekazującego gospodarstwo rolne powstawało ograniczoneprawo rzeczowew postaci użytkowania działki gruntu; treść tego prawa strony ustalały w umowie. Z kolei przepis art. 56 ust. 1 kreował na rzecz rolnika służebność mieszkania. W umowach takich strony często – i miało to również miejsce w rozpatrywanym przypadku – przewidywały obowiązek spełnienia przez nabywcę dodatkowych świadczeń, które miały zwiększać otrzymywaną od Państwa rentę. Były to świadczenia o charakterze alimentacyjnym, uzupełniające środki utrzymania rolnika ( uchwały Sądu Najwyższego z 3 czerwca 1982r. III CZP 24/82 OSP i KA 1983/6/117 i z 18 czerwca 1985r. III CZP 30/85 nie publ., Legalis Nr 24826 ). Niewątpliwie taki też charakter miały świadczenia należne powodowi w postaci 2 litrów mleka dziennie, umożliwienia zbioru owoców z sadu i zapewnienia pomocy i pielęgnowaniaw chorobie i podeszłym wieku, gdyż ich rozmiar w stosunku do wielkości gospodarstwa i jego zdolności do towarowej produkcji był znikomy. Nie było więc żadnych podstaw – jak utrzymywał apelujący – do zastosowaniaw rozpatrywanej sprawie przepisów o dożywociu (art. 908 § 1 i n. kc).
Odszkodowanie na podstawieart. 471 kcprzysługuje jedynie w razie niewykonania zobowiązania. SkoroE. R.dysponuje kluczami do należnych mu pomieszczeń w domu, które w żaden sposób nie zostały zajęte przez pozwaną to niewykonanie zobowiązania w tym zakresie w ogóle nie wchodzi w grę. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadku korzystania z innych pomieszczeń i umożliwienia zbiorów owoców z sadu-nic nie wskazuje,by powód nie mógł realizować swoich uprawnień W odniesieniu do prawa użytkowania to od woli rolnika przekazującego zależy, czy zechce z przysługującego mu prawa skorzystać i w jakim zakresie. Może on się tego prawa zrzec, przy czym wola w tym przedmiocie może być wyrażona zgodnie z przepisami o tłumaczeniu oświadczenia woli (art. 60 kc) przez każde zachowanie ujawniające je w sposób dostateczny (uzasadnienie uchwał) Sąd Najwyższy z 3 marca 1987r. III CZP 6/87 OSNC 1988/5/61). Zerwanie wszelkich kontaktów powoda z gospodarstwem rolnym wW.i brak jakiegokolwiek zainteresowania należnym mu prawem może świadczyć o dorozumianej z niego rezygnacji. Niezależnie od tego Sąd I instancji trafnie ocenił, że zgodnie zart. 354 § 2 kcpowód powinien współdziałać w powstałej sytuacji przy wykonaniu zobowiązania. Wbrew zarzutowi apelacyjnemu prawidłowo też uznał, że miejscem spełnienia świadczeń powinna być nieruchomość będąca przedmiotem umowy. Zgodnie bowiem zart. 454 § 1 kco miejscu tym decyduje w pierwszej kolejności wola stron, a w następnej właściwość zobowiązania. Jest rzeczą oczywistą, że w przypadku służebności mieszkania i użytkowania działki 0,3 ha obydwa te prawa mogły być wykonywane jedyniew przedmiotowym gospodarstwie, przy czym to zbywca powinien wskazać konkretne położenie działki, a w razie sporu może domagać się ustalenia tego na drodze sądowej (przywołana uchwała III CZP 6/87). Trzeba także pamiętać, że dłużniczka była zobowiązana do wydawania naturaliów, a nie zapłaty ich równowartości. Dostarczanie 2 litrów mleka dziennie miało służyć bieżącej aprowizacji,a więc siłą rzeczy powinno to nastąpić w miejscu zamieszkania uprawnionego wynikającym z umowy (zwłaszcza przy ustanowieniu służebności mieszkania). Prezentując odmienne zapatrywanie należałoby konsekwentnie przyjąć, że np. mimo wyprowadzeniu się wierzyciela o kilkaset kilometrów dłużnik powinien dostarczać mu mleko codziennie do nowego miejsca zamieszkania, co z oczywistych przyczyn jest nie do przyjęcia. Wszystko to prowadzi do konkluzji, że do wykonania zobowiązania w części dotyczącej wydania naturaliów i użytkowania działki doszło z przyczyn nie leżących po stronie pozwanej. Warunkiem natomiast odpowiedzialności dłużnika na gruncie przepisuart. 471 kcjest jego zawinione zachowanie.
I wreszcie chybiony okazał się zarzut obrazy przepisuart. 5 kc.Pomijając już to , że w świetle ustaleń Sądu a quo brak jest podstaw do zastosowania tego przepisu to w świetle jednolitego stanowiska judykatury nie może stanowić on podstawy dochodzenia żądań ( z bogatego orzecznictwa przykładowo : wyrok Sądu Najwyższego z 27 stycznia 1999r. II CKN 151/98 OSNC 1999/7-8/134, wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 4 września 2014r. I A Ca 325/14 nie publ., LEX Nr 1526976).
Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy we Włocławku na podstawieart. 385 kpcorzekł jak w sentencji. O kosztach sądowychw postępowaniu apelacyjnym od uiszczenia których zwolniony był powód rozstrzygnięto na podstawieart. 113 § 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005r.o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(tekst jedn.: Dz. U. 2016.623 ze zm.) w zw. zart. 98 § 1 kpc.
SSO Mariusz Nazdrowicz SSO Maria Woźniak SSO Małgorzata Serocka