Sąd Okręgowy w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 2415/14
Data wyroku: 2017-05-08 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Wojciech Żukowski
Słowa kluczowe: Nieważność umowy
Podstawa prawna: art.82 kc

Sygn. akt I C 2415/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Kraków dnia 8 maja 2017 r.
Sąd Okręgowy w Krakowie, I Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: SSO Wojciech Żukowski
Protokolant: starszy protokolant Marzena Stępkowska
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2017r. w Krakowie
sprawy z powództwaT. A.
przeciwkoFundusz (...)wW.
o ustalenie

I
ustala, że umowa z dnia 9 grudnia 2011 r. zawarta pomiędzyB. A.aFundusz (...)wW., na podstawie którejB. A.przeniosła naFundusz (...)wW.prawo własności nieruchomości położonej wK.przyul. (...), dla której Sąd Rejonowy dla Krakowa – Podgórza w Krakowie prowadziksięgę wieczystą (...)w zamian za dożywotne utrzymanie – jest nieważna,

II
zasądza od strony pozwanejFundusz (...)wW.na rzecz powodaT. A.kwotę(...)(słownie: siedem tysięcy dwieście siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania,

III
nakazuje ściągnąć od strony pozwanejFundusz (...)wW.na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie kwotę 17027 zł. 26 gr. (słownie: siedemnaście tysięcy dwadzieścia siedem złotych dwadzieścia sześć groszy) tytułem kosztów sądowych, od których powód został zwolniony.

UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 23 grudnia 2014 r. powódT. A.wniósł przeciwko stronie pozwanejFundusz (...)wW.o:
- stwierdzenie nieważności umowy z dnia 9 grudnia 2011 r. zawarta pomiędzyB. A.aFundusz (...)wW., na podstawie którejB. A.przeniosła naFundusz (...)wW.prawo własności nieruchomości położonej wK.przyul. (...), dla której Sąd Rejonowy dla Krakowa – Podgórza w Krakowie prowadziksięgę wieczystą (...)w zamian za dożywotne utrzymanie
- zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego.
Na uzasadnienie żądania pozwu podał, że jest wraz zH. P.spadkobiercąB. A.. W dniu 9 grudnia 2011 r.B. A.zawarła kwestionowaną pozwem umowę. Umowa ta jest nieważna, gdyżB. A.w momencie jej zawierania znajdowała się w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli. Cierpiała od wielu lat na zaburzenia psychiczne. Cierpiała nadto na znacznie ograniczenie pola widzenia oka prawnego i całkowitą ślepotą oka lewego. Fakt, iż uzyskiwała emeryturę w wysokości 6870 zł. wskazuje na wątpliwość co do świadomościB. A.przy zawieraniu umowy. Pozostawała pod opieką osób trzecich.
W złożonej w dniu 11 lutego 2015 r. odpowiedzi na pozew (k. 46) strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa i o zasądzenie zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych.
W uzasadnieniu zarzuciła brak interesu prawnego powoda. Zaprzeczyła abyB. A.znajdowała się w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli. W szczególności w trakcie zawierania mowy zachowywała się normalnie i nic nie wskazywało na jakieś zaburzenia psychiczne. Zaprzeczyła byB. A.była niewidoma.
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
W dniu 9 grudnia 2011 r. przed notariuszemK. G.została zawarta pomiędzyB. A.aFundusz (...)wW.umowa o dożywocie, na podstawie którejB. A.przeniosła naFundusz (...)wW.prawo własności nieruchomości stanowiącej samodzielnylokal mieszkalny nr (...), położony wbudynku nr (...)przyul. (...)wK., objętyksięgą wieczystą (...)wraz z prawami związanymi z jego własnością w zamian za dożywotnie utrzymanie stosownie doart. 908 k.c.Fundusz (...)wW.umową tą ustanowiła na rzeczB. A.nieodpłatną, dożywotnią służebność mieszkania na w/w lokalu.
Dowód:- odpis aktu notarialnego, k. 12-15
- przesłuchanie świadkaK. G., k. 203
W latach 1972-1996B. A.była trzykrotnie hospitalizowana wKlinice (...). W czerwcu 2008 r. została umieszczona wSzpitalu im. (...)na okres blisko 10 miesięcy. W październiku 2009 r. ponownie została hospitalizowana z powodu pogorszenia stanu psychicznego. Cierpiała na schizofrenię urojeniową z przewagą objawów negatywnych. Od 2009 r.B. A.z uwagi na stan zdrowia znajdowała się pod całodobową opieką faktycznych opiekunek. Cierpiała na jaskrę i zaćmę. Nie była w stanie podejmować decyzji życia codziennego i robiły to za nią opiekunki. Była praktycznie ślepa, bez możliwości samodzielnego przeczytania dokumentu, z pełną zależnością od pomocy i opieki otoczenia.
W dacie zawierania umowy z dnia 9 grudnia 2011 r.B. A.znajdowała się w stanie wyłączającym świadome i swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli.
Dowód:- dokumentacja medyczna, k. 20-28, 133-190
- przesłuchania świadkaL.B., k. 204
- przesłuchanie świadkaK. R. (1), k. 205
- przesłuchanie świadkaH. P., k. 205
- przesłuchanie świadkaZ. P., k. 206
- przesłuchanie świadkaF. N., k. 257
- opinia biegłego psychiatry, k. 279
- ustne wyjaśnienia biegłej, k. 346
W roku 2012B. A.uzyskała przychody ze stosunku służbowego w Sądzie Rejonowym dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie w kwocie 74944,80 zł.
Dowód:- odpis deklaracji PIT, k. 29
B. A.zmarła dnia 4 sierpnia 2014 r. Spadek po niej nabyli siostraH. P.i bratT. A.po ½ części.
Dowód:- odpis aktu zgonu, k. 30
- odpis aktu poświadczenia dziedziczenia, k. 93
Przy ustalaniu stanu faktycznego oparł się sąd na dowodach z dokumentów publicznych – odpisach umowy, deklaracji podatkowej, aktu zgonu i akcie poświadczenia dziedziczenia – które nie były kwestionowane co do ich prawdziwości i stanowiły dowód na okoliczności urzędowo w nich stwierdzone.
Oparł się sąd nadto na niekwestionowanej przez strony dokumentacji medycznejB. A.. Dowód ten należy ocenić jako obiektywny i wiarygodny – jako sporządzony przez osoby kompetentne do oceny stanu zdrowia chorej.
Dał sąd wiarę zeznaniom świadkówL.B.,K. R. (1),H. P.,Z. P.,F. N.. Zeznania te są zgodne i wzajemnie uzupełniające się. Okoliczności podane przez świadków nie popadają w sprzeczność z informacjami wynikającymi z dokumentacji medycznejB. A.. Nadto podkreślić należy, że świadkowieL.B.,K. R. (2),Z. P.iF. N.pozostawali bezpośrednim osobistym w kontakcie zB. A., a zatem mieli obiektywne warunki po temu aby poczynić rzetelne obserwacje co do zachowaniaB. A.i ujawniających się u niej objawów chorobowych. ŚwiadekH. P.wprawdzie nie spotykała się osobiście zB. A.od 2010 r. jednakże pozostawała z nią w systematycznym kontakcie telefonicznym oraz pozostawała w kontakcie z jej opiekunkami, przy czym zeznania świadka nie popadają w sprzeczności z zeznaniami świadków, którzy pozostawali zB. A.w bezpośrednim kontakcie.
Zeznaniom świadkaK. G.dał sąd wiarę jedynie w zakresie okoliczności, iż przed świadkiem została zawarta kwestionowana umowa, albowiem okoliczność ta wynika z treści aktu notarialnego sporządzonego przez świadka. Natomiast ujawnione w zeznaniach przekonanie świadka co do tego, żeB. A.zdawała sobie sprawę, co podpisuje, nie może być – w konfrontacji z opinią biegłego sporządzoną w niniejszej sprawie - miarodajne dla rozstrzygnięcia w sprawie. Ocena stanu psychicznego wymaga bowiem wiadomości specjalnych, których świadek, jako nie będąca lekarzem, nie posiada.
Zeznania świadkaM. B.nie zasługiwały na wiarę. Z zeznań świadka wynika, że nie uczestniczył on w zawieraniu umowy zB. A., a jedynie wcześniej z nią rozmawiał. Ocena świadka, iżB. A.rozumiała to, o czym rozmawiali, i „bardzo jasno myślała i kojarzyła dokładnie” nie może być – z tej samej przyczyny jak w wypadku zeznań świadkaK. G.– miarodajna dla rozstrzygnięcia, skoro świadek nie posiadał wiedzy specjalistycznej dla rzetelnej oceny tej okoliczności. Ponadto świadek sam przebiegu rozmowy dokładnie nie pamiętał. Przeciwko wiarygodności zeznań świadkówK. G.iM. B.co do zachowańB. A.przemawia również silnie okoliczność, że kontakt świadków zB. A.był incydentalny i świadkowie ci, nie znając bliżejB. A., nie mieli obiektywnych warunków aby stwierdzić, czy zachowanieB. A.rzeczywiście nie odbiega od normy i nie ujawnia istniejących u niej zaburzeń psychicznych.
Zeznania świadkaM. R.nie stanowiły podstawy ustaleń faktycznych, albowiem świadek osobiście żadnego kontaktu zB. A.nie miała i przeto nie mogła zaobserwować okoliczności, które mogłyby mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.
Pominięto przesłuchanie świadkaN. J., gdyż wskazany adres zamieszkania świadka okazał się nieprawidłowy (k. 334).
Dał sąd w całości wiarę opinii biegłej psychiatry. Opinia ta została sporządzona w sposób zrozumiały i jasny. Biegła oparła swoje wnioski na przesłankach ustalonych w oparciu o wiarygodny materiał dowodowy w postaci obiektywnego dowodu jakim jest dokumentacja medycznaB. A.oraz zeznania tych świadków, którzy mieli obiektywne warunki do zaobserwowania zachowań i objawów ujawniających się iB. A.. Wnioskowanie zastosowane w opinii nie wykazuje błędów logicznych. Biegła w sposób przekonujący odniosła się na rozprawie w dniu 8 maja 2017 r. do zarzutów podnoszonych przez pełnomocnika strony pozwanej. W szczególności wyjaśniła, których objawów chorobowych uB. A.mogła dotyczyć remisja, wskazując, że remisja obejmowała wyłącznie objawy paranoidalne, lecz nadal utrzymywały się negatywne objawy schizofrenii. W konsekwencji twierdzenia pełnomocnika strony pozwanej dotyczące remisji, która miała mieć miejsce uB. A., należy ocenić jako gołosłowną polemikę z wnioskami biegłej opartymi na posiadanej przez biegłą wiedzy specjalistycznej. Okoliczność, że kwestionowana umowa została zawarta przed notariuszem sama w sobie nie podważa wniosków opinii, gdyż notariusz nie miał w ocenie sądu obiektywnych warunków do rzetelnego zorientowania się co do stanu zdrowiaB. A., jeżeli uwzględni się, że kontakt tych osób był relatywnie krótki i incydentalny. Kwestia czyB. A.zawierała umowy kredytu nie ma znaczenia dla oceny, czy jej stan zdrowia uzasadnia przyjęcie, że w chwili zawierania kwestionowanej umowy znajdowała się w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli. Uwzględnić natomiast należy, że ustalona w niniejszej sprawie sytuacja finansowaB. A., w szczególności znaczna wysokość pobieranego przez nią uposażenia i brak jakichkolwiek informacji o ewentualnych problemach finansowych w bieżącym utrzymaniu, silnie poddaje w wątpliwość ekonomiczną i życiową celowość zawarcia kwestionowanej w niniejszej sprawie umowy. Okoliczność ta silnie przemawia za oceną, że w dacie zawierania kwestionowanej umowy stan zdrowiaB. A.rzeczywiście był taki, jak to stwierdziła biegła w opinii.
W świetle powyższego Sąd oddalił wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego, gdyż jego przeprowadzenie było dla rozstrzygnięcia zbędne, a uwzględnienie spowodowałoby jedynie niepotrzebną przewłokę postępowania.
Sąd zważył co następuje:
Zgodnie zart. 189 k.p.c.powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Na uzasadnienie żądania pozwu powód powołał się na fakt, iż spadkodawczyni zawarła kwestionowaną w niniejszej sprawie umowę pozostając w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli.
Zgodnie zart. 82 k.c.nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych. Jak wynika z ustalonego stanu faktycznego w dacie zawierania umowy z dnia 9 grudnia 2011 r.B. A.znajdowała się w stanie wyłączającym świadome i swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli. W konsekwencji ocenić należy, że zawarta przez nią umowa jest z mocyart. 82 k.c.nieważna.
W wypadku powództwa o ustalenie powód - obok udowodnienia okoliczności, z których wynika twierdzona przez niego treść stosunku prawnego (w realiach niniejszej sprawy – okoliczność, iżB. A.znajdowała się w czasie zawierania spornej umowy w stanie wyłączającym świadome i swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli) - musi wykazać dodatkową przesłankę skutecznego dochodzenia powództwa o ustalenie w postaci istnienia po jego stronie interesu prawnego w uzyskaniu orzeczenia ustalającego. W tym kontekście uwzględnić należy, że powód jest następcą prawnym strony kwestionowanej umowy. Jego następstwo prawne w ½ części zostało wykazane aktem poświadczenia dziedziczenia poB. A., który stanowi skuteczny wobec strony pozwanej dowód przewidziany wart. 1027 k.c.Przyjmując koncepcję, że w wypadku sporu o własność nieruchomości nie tylko powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej lub o świadczenie jest właściwą drogą dla osiągnięcia zamierzonego skutku (SN w wyroku z 20 października 2011 r., IV CSK 13/11), uznać należy, że po stronie powoda istnieje interes prawny w uzyskaniu orzeczenia ustalającego nieważność czynności prawnej. Jako następca prawnyB. A.(strony kwestionowanej umowy) jest bowiem żywotnie zainteresowany w rozstrzygnięciu kwestii ważności tej umowy, gdyż od rozstrzygnięcia tej kwestii zależy jaki jest skład odziedziczonego przezeń spadku.
Mając powyższe na uwadze, stwierdzając, że powód wykazał zarówno określone wart. 82 k.c.przesłanki nieważności kwestionowanej umowy, jak i interes prawny w rozumieniuart. 189 k.p.c.powództwo podlegało uwzględnieniu o czym orzeczono w pkt I sentencji na podstawie wyżej powołanych przepisów.
Na zasądzone w pkt II sentencji od przegrywającej strony pozwanej na rzecz wygrywającego proces powoda na zasadzieart. 98 § 1 k.p.c.koszty postępowania złożyły się: wynagrodzenie pełnomocnika pozwanego (7200 zł.) oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa (17 zł.).
O ściągnięciu od przegrywającej strony pozwanej, na rzecz Skarbu Państwa kosztów sądowych, które wobec zwolnienia powoda od kosztów sądowych Skarb Państwa tymczasowo poniósł, orzeczono w pkt III sentencji na zasadzie art. 113 ust. 1 u.k.s.c.
Na koszty sądowe złożyły się:
- opłata od pozwu: 15950 zł.
- koszt dokumentacji medycznej: 80,56 zł. (k. 242)
- koszt dokumentacji medycznej: 2,44 zł. (k. 243)
- koszt opinii biegłej: 700,60 zł. (k. 281)
- koszt tłumaczenia: 203,45 zł. (k. 283)
- koszt tłumaczenia: 90,21 zł. (k. 339)
łącznie: 17027,26 zł.