Sąd Apelacyjny w Gdańsku
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 1886/16
Data wyroku: 2017-04-26 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Iwona Krzeczowska-Lasoń, Grażyna Czyżak, Daria Stanek
Słowa kluczowe: Podstawa wymiaru składki
Podstawa prawna: art. 18 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

Sygn. akt III AUa 1886/16

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 26 kwietnia 2017 r.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Daria Stanek (spr.)

Sędziowie:

SSA Iwona Krzeczowska - Lasoń
SSA Grażyna Czyżak

Protokolant:

sekr.sądowy Sylwia Gruba

po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2017 r. w Gdańsku
sprawyA. K.
z udziałemBiura (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwB.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.
o podstawę wymiaru składek
na skutek apelacjiA. K.
od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 sierpnia 2016 r., sygn. akt VI U 3370/15

1
oddala apelację;

2
zasądza odA. K.na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.kwotę 1800,00 (jeden tysiąc osiemset 00/100) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za II instancję.

SSA Grażyna Czyżak SSA Daria Stanek SSA Iwona Krzeczowska - Lasoń
Sygn. akt III AUa 1886/16

UZASADNIENIE
Decyzją z dnia 2 października 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych OddziałwB., na podstawieart. 83 ust. 1 pkt 3, w związku zart. 18 ust. 1, art. 20 ust. 1,art. 41 ust. 12 i 13 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych(Dz. U. z 2015 r., poz. 121, ze zm.), ustalił, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, tj. emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe ubezpieczonejA. K.z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę od 01.09.2014 r.Biurze (...) Sp. z o.o.stanowi kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę w przeliczeniuna okres miesiąca.
Odwołanie od powyższej decyzji złożyła ubezpieczonaA. K., domagając się zmiany zaskarżonej decyzji i stwierdzenia, że podstawą wymiaru składekna ubezpieczenie społeczne, tj. emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe stanowi kwota wykazywana w imiennych raportach miesięcznych ZUS RCA, zasądzenia od organu rentowego na rzecz ubezpieczonej kosztów zastępstwa prawnego oraz przeprowadzenia dowodów z zeznań wskazanych świadków.
W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Organ rentowy nadto stwierdził, że ZUS może kwestionować wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że zostało wypłacone na podstawie umowy sprzecznejz prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierza do obejścia prawa. Organ wniósło przeprowadzenie dowodów z zeznań odwołującej, wiceprezesa zainteresowanejspółki (...)oraz wskazanych świadków oraz dowodu z dokumentacji finansowo-księgowej spółki za 2014 r.
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 24 sierpnia 2016 r. oddalił odwołanie ubezpieczonej, sygn. akt VI U 3370/15.
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny.
UbezpieczonaA. K.(ur. (...)) ma wykształcenie wyższe. Posiada doświadczenie zawodowe jako specjalista do spraw projektów unijnych (praca wfirmie (...)), zajmowała się pozyskiwaniem funduszy unijnych, rozliczaniem projektów unijnych, odbyła kursy organizowane przez(...)Europejskiego Funduszu Społecznego w zakresie m. in. pozyskiwania funduszy unijnych.
W dniu 1 września 2014 r. została zatrudniona wfirmie Biuro (...) Sp. z o.o.z siedzibą wB.na stanowisku koordynatora ds. pozyskiwania dotacji unijnych – księgowa. Umowa o pracę między stronami została zawarta na czas nieokreślony, od dnia 1 września 2014 r. w pełnym wymiarze czasu pracy, zaś wynagrodzenie ubezpieczonej zostało określone w umowie o pracę na kwotę 5.200 zł brutto miesięcznie.Do zakresu obowiązkówA. K.wynikających z pisemnego zakresu obowiązków miało należeć: kompleksowe pisanie i opracowywanie wniosków unijnych, pozyskiwanie funduszy unijnych na konkretne projekty, przygotowanie wniosków na dotacje, rozliczanie projektów finansowanych ze środków UE, prowadzenie dokumentacji rozliczeniowej projektów, przygotowywanie sprawozdań z korzystania ze środowiska, budowaniei utrzymywanie dobrych i długotrwałych relacji z klientami, prowadzenie strony internetowej o tematyce funduszy unijnych, kontakt z klientami i koordynatorami projektów. Wynikającez umowy o pracę obowiązki pracownika biurowego ubezpieczona miała wykonywaćw siedzibie spółki, mieszczącej się przyul. (...)wB., w godzinachod 8:00 do 16:00. Ubezpieczona odbyła szkolenie wstępne BHP, instruktaż stanowiskowy, zaś w dniu 1 września 2014 r. odwołująca uzyskała zaświadczenie lekarskie od lekarza medycyny pracy o braku przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania pracy na stanowisku specjalisty ds. funduszy europejskich. Odwołująca przed zatrudnieniem wBiurze (...) Sp. z o.o.pracowała wfirmie PHU (...),na stanowisku specjalisty do spraw konsultingu, gdzie otrzymywała wynagrodzenie miesięczne w kwocie 1680 zł. Właścicielkąfirmy (...)byłaD. S., która była również wiceprezesem zarządu współce Biuro (...). Stanowisko koordynatora ds. pozyskiwania dotacji unijnych zostało utworzone specjalniedla ubezpieczonej.
Ubezpieczona podejmując zatrudnienie w firmie płatnika była w ciąży. Na zwolnieniu lekarskim w związku z przebiegiem ciąży ubezpieczona przebywała od dnia 18 października 2014 r. Ubezpieczona urodziła dziecko(...)r. Na jej miejsce nikogo nie zatrudniono, a jej obowiązki związane z księgowaniem przejęłaE. G.– dotychczasowy pracownik Biura z wynagrodzeniem w kwocie 1750 zł miesięcznie.
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Biuro (...)powstaław dniu 14 lutego 2011 r. Spółka prowadzi głównie działalność rachunkowo-księgową, Prezesem Zarządu jestW. S., zaś Wiceprezesem jestD. S..D. S.prowadzi równieżPrzedsiębiorstwo Handlowo Usługowe (...), zajmujące się działalnością rachunkowo-księgową i znała ubezpieczonąprzed zatrudnieniem, gdyż ubezpieczona była jej pracownikiem w tej firmie od 1 marca2014 r. do 31 sierpnia 2014 r. Wfirmie (...)ubezpieczona zajmowała stanowisko specjalisty do spraw konsultingu za wynagrodzeniem miesięcznym w kwocie 1680 zł.Wfirmie (...)ubezpieczona zajmowała się księgowaniem, rejestrowała dokumenty poświadczające obrót gospodarczy klientów firmy. W dniu 2 czerwca 2014 r.Biuro (...) Sp. z o.o.zawarło umowę w zakresie prowadzenia księgowościzInstytutem (...)oraz w dniu 24.08.2014 r. zawarło umowę o świadczenie usług zfirmą (...). Przejście ubezpieczonej zfirmy (...)doBiura (...)miało się wiązać z obsługą klientaspółki - (...)w zakresie projektu unijnego. W istocie umowa zM. M.była jednąz umów w porównaniu z kilkunastoma innymi tego rodzaju projektami, które prowadził jeden z pracownikówBiura (...). WBiurze (...)ubezpieczona zajmowała się m.in. obsługą projektu unijnego klientafirmy (...). W sierpniu, we wrześniu 2014 r. oraz w kolejnych miesiącach 2014 r. i 2015 r. wynagrodzenia wpłacone przezM. M.na rzeczBiura (...)były niższe od wynagrodzenia za pracę ustalonego przez Biuro z ubezpieczoną (13.08.2014 r. przelew: 200 zł, 22.08.2014 r. – 250 zł, 1.09.2014 r. – 200 zł, 2.09.2014 r. – 250 zł,3.09.2014 r. – 323 zł, 4.09.2014 r. – 200 zł, 12.09.2014 r. – 300 zł, 19.09.2014 r. – 400 zł, 17.09.2014 r. – 679,50 zł, 29.09.2014 r. – 200 zł, 30.09.2014 r. – 100 zł, 2.10.2014 r. – 400 zł, 7.10.2014 r. – 200 zł, 9.10.2014 r. 123 zł, 13.10.2014 r. – 400 zł). Dochód osiągniętyprzezspółkę Biuro (...) Sp. z o.o.w 2014 r. wyniósł 13.176,30 zł.
Sąd Okręgowy stwierdził, że ustalając powyższy stan faktyczny, dał wiarę zeznaniom ubezpieczonej i świadków złożonym na rozprawie jedynie w ograniczonym zakresie (dotyczącym nawiązania stosunku pracy), albowiem z jednej strony treść ich zeznańw znacznym stopniu nie korelowała z treścią dowodów, które Sąd uznał za wiarygodne,a z drugiej strony były sprzeczne z doświadczeniem życiowym i zasadami logiki. W zakresie dotyczącym przyczyn zatrudnienia ubezpieczonej oraz wysokości wynagrodzenia, Sąd odmówił tym zeznaniom wiarygodności, gdyż są one sprzeczne z pozostałymi dowodami zebranymi w sprawie. Nadto pozostają w całkowitej sprzeczności z zasadami doświadczenia życiowego.
Zgromadzony w przedmiotowej sprawie materiał dowodowy wykazał, w ocenie Sądu I instancji, jednoznacznie, iż nie było żadnych obiektywnych podstaw uzasadniających ustalenie wynagrodzenia dla ubezpieczonej w wysokości przyjętej w umowie o pracę z dnia1 września 2014 r.
W pierwszej kolejności Sąd wskazał na sytuację ekonomicznąspółki Biuro (...)i dochody osiągane przez spółkę z tytułu wynagrodzenia od klientaspółki - (...). Kondycja finansowa firmy nie pozwalała w 2014 r. na zatrudnienie pracownika za wynagrodzeniem 5.200 zł miesięcznie. W 2014 r. dochód z działalności gospodarczej spółki wyniósł, bowiem 13.176 zł. W sierpniu i we wrześniu 2014 r. orazw kolejnych miesiącach 2014 r. i 2015 r. wynagrodzenia wpłacone przezM. M.na rzeczspółki Biura (...)były zaś stanowczo niższe od wynagrodzenia za pracę ustalonego z ubezpieczoną. Zatrudnienie zatem we wrześniu 2014 r. pracownikana cały etat z wynagrodzeniem 5.200 zł brutto miesięcznie jest w ocenie Sądu sprzecznez zasadami prawidłowego gospodarowania i przez to nielogiczne. Argumentacja podniesiona przez reprezentantów zainteresowanej spółki o zawarciu umowy o świadczenie usługz klientemM. M.i jego obsługą związaną z projektami unijnymi, którą miała świadczyć ubezpieczona, nie znajduje uzasadnienia, zważywszy na fakt, że była to jednaz wielu umów w porównaniu z innymi tego rodzaju projektami, które prowadził pracownikBiura (...) Sp. z o.o., a w związku z tym nie było logicznego uzasadnienia do przejścia ubezpieczonej zPHU (...)doBiura (...)i ustalenia stosunkowo wysokiego wynagrodzenia dla ubezpieczonej. Ubezpieczona wykonywała obowiązki wynikające z umowy o pracę przez niespełna 1,5 miesiąca, następnie przeszła na zwolnienie lekarskie z związku z ciążą. Sąd I instancji miał na uwadze, że ubezpieczona została przyjęta do pracy będąc w ciąży i wiedziała o tym fakcie podejmując zatrudnienie.
Sąd Okręgowy wskazał, że powyższe okoliczności rzutują na ocenę zeznań odwołującej i świadków w zakresie dotyczącym ustalonej w umowie o pracę wysokości wynagrodzenia. Ustalenie wynagrodzenia odwołującej w wysokości 5.200 zł w ocenie Sądu nie znajduje żadnego logicznego wytłumaczenia. Jedynym powodem, dla którego wpisano tak wysokie wynagrodzenie w umowie o pracę była chęć uzyskania przez odwołującą świadczeń z ZUS-u w odpowiedniej wysokości, a nie stanowiło ono faktycznego ekwiwalentuza wykonywaną pracę. Sąd zwrócił uwagę, iż racjonalny pracodawca, prowadzący działalność gospodarczą nie postępuje w ten sposób, iż osiąga przychód mniejszy aniżeli ten, który oferuje pracownikowi.
Postępowanie dowodowe wykazało również, że po przejściu ubezpieczonejna zwolnienie lekarskie na jej miejsce nikogo nie zatrudniono, a obowiązki ubezpieczonej związane z księgowaniem przejęłaE. G.– dotychczasowy pracownik Biuraz wynagrodzeniem w kwocie 1750 zł miesięcznie.
Mając na względzie wyniki przeprowadzonego postępowania dowodowego, SądI instancji doszedł do przekonania, że nie istniały żadne realne przesłanki uzasadniające ustalenie wynagrodzenia dla ubezpieczonej w tak dużej wysokości. Zatem decyzja organu rentowego ustalająca podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne w wysokości odpowiadającej minimalnemu wynagrodzeniu za pracę w przeliczeniu na okres miesiąca jest prawidłowa, biorąc dodatkowo pod uwagę dochód, jaki uzyskałaspółka Biuro (...)z działalności gospodarczej w 2014 r. (13.176 zł).
Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 kwietnia2005 r. (II UZP 2/05, OSNP 2005 nr 21, poz. 338) stwierdził, iż dopuszczalne jest dokonywanie przez organ ubezpieczeń społecznych kontroli i zakwestionowanie wysokości wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że zostało wypłacone na podstawie umowy sprzecznejz prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierzającej do obejścia prawa (art. 58 k.c.). W uchwale tej Sąd Najwyższy - na gruncieart. 3531k.c., który ma odpowiednie zastosowanie do stosunku pracy (art. 300 k.p.) - sformułował tezę, że autonomia stron umowyw kształtowaniu jej postanowień podlega ochronie jedynie w ramach wartości uznawanychi realizowanych przez system prawa, a strony obowiązuje nie tylko respektowanie własnego interesu jednostkowego, lecz także wzgląd na interes publiczny. Wymaganie, by treść stosunku pracy lub jego cel nie sprzeciwiał się właściwości (naturze) tego stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego, nie jest sprzeczne z zasadami prawa pracy (por.art. XII § 3p.w.k.c.). Sąd Najwyższy stanowisko to przeniósł na grunt prawa ubezpieczeń społecznych, w którym ustalanie podstawy wymiaru składki z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy oparte jest na zasadzie określonej wart. 6 ust. 1 i art. 18 ust. 1w związkuzart. 20 ust. 1 i art. 4 pkt 9, z zastrzeżeniemart. 18 ust. 2 ustawy z dnia 13 października1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych(Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), i stwierdził,że przepisyart. 18 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznychw związku zart. 12ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych(jednolity tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.) oraz z przepisamirozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe(Dz. U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.) muszą być uzupełnione w ramach systemu prawnego stwierdzeniem, że podstawę wymiaru składki ubezpieczonego będącego pracownikiem może stanowić wyłącznie wynagrodzenie godziwe, a więc należne, właściwe, odpowiednie, rzetelne, uczciwei sprawiedliwe, zachowujące cechy ekwiwalentności względem pracy. Natomiast w wyrokuz dnia 4 sierpnia 2005 r. w sprawie IIUK 16/05 (OSNP 2006/11-12/191) Sąd Najwyższy stwierdził, iż nie do przyjęcia jest pogląd, że ubezpieczony "przychodzi" do ubezpieczeniaz kwotą wynagrodzenia ustaloną w drodze umowy lub przepisów płacowych, które – jako podstawa wymiaru składki - nie może być weryfikowane w inny sposób, jak tylko wynikający z przepisów ustaw ubezpieczeniowych. Umowa o pracę wywołuje skutek nie tylko bezpośredni, ustalający wzajemne stosunki między pracownikiem i pracodawcą, lecz także dalszy, gdyż umówione wynagrodzenie za pracę kształtuje również stosunek ubezpieczenia społecznego; określa wysokość składki ubezpieczeniowej i w konsekwencji prowadzido uzyskania świadczeń na odpowiednim do niej poziomie.
Sąd Najwyższy podkreślił, że ochronna funkcja prawa pracy nie zabezpiecza wystarczająco interesu ogólnego chronionego w ramach stosunku ubezpieczenia społecznego i że ocena tych postanowień umowy może być dokonywana także z punktu widzenia prawa ubezpieczeń społecznych.
Dostrzegając, że bez konieczności sięgnięcia do klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego prawo pozostałoby bezsilne wobec praktyki nieuzasadnionego wydatkowania funduszy ubezpieczeniowych, Sąd Najwyższy w omawianej uchwale stanął na stanowisku,że kontrola wynagrodzenia za pracę w aspekcie świadczeń z ubezpieczenia społecznego - zarówno w zakresie zgodności z prawem, jak i zasadami współżycia społecznego - może być prowadzona przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który stosownie doart. 86 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, upoważniony jest do kontroli wykonywania zadańi obowiązków w zakresie ubezpieczeń przez płatników składek. Kontrola ta obejmuje między innymi zgłoszenie do ubezpieczenia oraz prawidłowość i rzetelność obliczenia, potrąceniai płacenia składki. Oznacza to przyznanie Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych kompetencji do badania zarówno tytułu zawarcia umowy o pracę, jak i ważności jej poszczególnych postanowień i - w ramach obowiązującej go procedury - zakwestionowania tych postanowień umowy o pracę w zakresie wynagrodzenia, które pozostają w kolizji z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierzają do obejścia prawa.
W stanie faktycznym niniejszej sprawy, jak stwierdził Sąd I instancji, ustalenie wynagrodzenia w wysokości wynikającej z zawartej umowy o pracę było czynnością fikcyjną i ograniczało się jedynie do zapisu w umowie bez faktycznej woli stron w tej kwestiii zmierzało do uzyskania wysokiego świadczenia z ZUS. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że wynagrodzenie ubezpieczonej nie było adekwatne do powierzonych jej czynności oraz miało wyłącznie doprowadzić do zapewnienia ubezpieczonej wysokich świadczeńz ubezpieczeń społecznych w czasie długotrwałej niezdolności do pracy. Strony nie przedłożyły żadnych wiarygodnych dowodów na okoliczność, że było inaczej, że istniała realna potrzeba zwiększenie wynagrodzenia w związku z obciążeniem ubezpieczonej obowiązkami koordynatora ds. pozyskiwania dotacji unijnych - księgowej. Na okoliczność tę Sąd dysponował jedynie twierdzeniami samych stron i świadków, które okazały się być niewiarygodne w tym zakresie i były sprzeczne z materiałem dowodowym zebranymw sprawie. Sąd I instancji podkreślił przy tym, że organ rentowy nie zakwestionował samego faktu świadczenia pracy przez ubezpieczoną w ramach pracowniczego stosunku pracy. Wskazał także, że wynagrodzenie w kwocie wynagrodzenia minimalnego odpowiada wysokości wynagrodzenia innych pracowników zatrudnionych, zatem jest wynagrodzeniem godziwym i adekwatnym do obowiązków przypisanych do powierzonego stanowiska. Podniesione przez stronę odwołującą argumenty nie zdołały zaprzeczyć temu stanowisku.
Mając na uwadze powyższe ustalenia i rozważania, Sąd Okręgowy uznał,że wniesione odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie i na mocyart. 47714§ 1 k.p.c.oddalił odwołanie.
Apelację od wyroku wywiodła ubezpieczona, zaskarżając go w całości i wnosząco jego zmianę poprzez uwzględnienie odwołania i zmianę decyzji zgodnie z wnioskiem zawartym w odwołaniu, o zasądzenie na rzecz odwołującej kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa radcowskiego według norm przepisanych z uwzględnieniem obu instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy SądowiI instancji do ponownego rozpoznania.
Zaskarżonemu orzeczeniu ubezpieczona zarzuciła:
- naruszenie przepisu postępowania, a mianowicieart. 233 k.p.c.poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów, ze względu na przyjęcie w oderwaniu od materiału dowodowego zebranego w przedmiotowej sprawie, iż zatrudnienie ubezpieczonejz wynagrodzeniem wskazanym w umowie o pracę z dnia 1.09.2014 r. nie znajdowało logicznego wytłumaczenia, bowiem łączny dochód ze współpracy z klientemM. M., którego projekty miała obsługiwać powódka był niższy niż wypłacone powódce wynagrodzenia, a łączny dochód spółki na 2014 r. wyniósł 13.176 zł, a ponadto ze względu na fakt, iż po przejściu powódki na zwolnienie lekarskie jej obowiązki przejęła świadekE. G., podczas gdy prawidłowa analiza przeprowadzonych w sprawie dowodów prowadzi do diametralnie innych wniosków,
- rażące naruszenie przepisuart. 13 k.p.w zw. zart. 41 ust. 12 i ust. 13 ustawyo systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez zakwestionowanie wynagrodzenia powódki, przyjętego w umowie o pracę, podczas gdy w żaden sposób nie można uznać, iż nie było ono wynagrodzeniem godziwym.
W odpowiedzi na apelację pozwany organ wniósł o oddalenie apelacji oraz zasądzenie od odwołującej się na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja ubezpieczonej nie zasługiwała na uwzględnienie.
Spór w rozpoznawanej sprawie koncentrował się na kwestii wysokości podstawy wymiaru składek ubezpieczonejA. K.na ubezpieczenia społeczne,tj. na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe z tytułu zatrudnieniana podstawie umowy o pracę od 1 września 2014 r. u płatnika składek– Biuro (...) Sp. z o.o.Podkreślić należy, że zaskarżona decyzja organu rentowego dotyczyła wyłącznie ustalenia podstawy wymiaru składek w spornym okresie, a nie kwestii podlegania ubezpieczeniom społecznym. Organ rentowy nie kwestionował bowiem ważności stosunku pracy łączącegoA. K.zBiurem (...) Sp. z o.o.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, w powyższym zakresie Sąd Okręgowy zasadniczow sposób prawidłowy ustalił stan faktyczny w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, zaś w swych ustaleniach i wnioskach nie wykroczył poza ramy swobodnej oceny wiarygodności i mocy dowodów wynikające z przepisuart. 233 k.p.c., nie popełnił on też błędów w rozumowaniu w zakresie zarówno ustalonych faktów (nie znalazło jedynie potwierdzenia ustalenie Sądu Okręgowego, aby pozaM. M.spółka miała jeszcze innych klientów wymagających dokonywania rozliczeń funduszy unijnych), jak też ich kwalifikacji prawnej, albowiem prawidłowo zinterpretował i zastosował odpowiednie przepisy prawa.
Sąd Apelacyjny w większości podziela trafne i rzeczowe rozważania Sądu I instancji przyjmując je za punkt wyjścia oceny własnej i nie widząc potrzeby ich ponownego powielania. Sąd Apelacyjny nie dostrzegł uzasadnienia dla podnoszonego w apelacji zarzutu przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów, czy też poczynienia ustaleń sprzecznychz zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Zdaniem Sądu Odwoławczego to właśnie zaproponowana przez skarżącą ocena dowodów pomija zawarte wkodeksie postępowania cywilnegoreguły rządzące postępowaniem dowodowym i nie uwzględnia istotnych okoliczności na jakie zwrócił uwagę Sąd Okręgowy, a które miały wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.
Sąd Apelacyjny zaakceptował zatem w ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji (ze wskazanym wyjątkiem), traktując je jak własne, nie widząc w związku z tym konieczności ich ponownego szczegółowego przytaczania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia5 listopada 1998 r., I PKN 339/98, OSNP 1999, nr 24, poz. 776). Niemniej jednak Sąd odwoławczy dostrzegł potrzebę uzupełnienia postępowania dowodowego, co nastąpiłow trybieart. 382 k.p.c.
Sąd odwoławczy w pełni podziela także ocenę prawną, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji, uznając ją za wyczerpującą, a tym samym nie ma potrzeby powtarzać w całości trafnego wywodu prawnego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2006 r., IV CK 380/05, LEX nr 179977; z dnia 16 lutego 2005 r., IV CK 526/04, LEX nr 177281).
Na wstępie rozważań przypomnieć można, że art. 86 ust. 2 ustawy z dnia13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń daje organowi rentowemu kompetencjedo badania zarówno tytułu zawarcia umowy o pracę, jak i ważności jej poszczególnych postanowień i - w ramach obowiązującej go procedury - zakwestionowania tych postanowień umowy o pracę w zakresie wynagrodzenia, które pozostają w kolizji z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierzają do obejścia prawa.
Zgodnie z ugruntowanym poglądem judykatury Zakład Ubezpieczeń Społecznychw ramachart. 41 ust. 12 i 13 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznychmoże zakwestionować wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, jeżeli okoliczności sprawy wskazują,że zostało wypłacone na podstawie umowy sprzecznej z prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierzającej do obejścia prawa. Nadmierne podwyższenie (ustalenie) wynagrodzenia pracownika w zakresie prawa ubezpieczeń społecznych może być bowiem ocenione jako dokonane z zamiarem nadużycia prawa do świadczeń (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2005 r., II UZP 2/05, OSNP 2005/21/338, LEX nr 148238; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 2005 r., II UK 16/05, OSNP 2006/11-12/191, LEX nr 182776; oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2009 r., III UK 7/09, LEXnr 509047). Zgodnie zaś zart. 58 § 2 k.c.nieważna jest czynność prawna sprzecznaz zasadami współżycia społecznego. Jak wyjaśniał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyrokuz dnia 9 sierpnia 2005 r. (III UK 89/05, OSNP 2006/11-12/192, OSP 2007/4/41) ustaleniew umowie o pracę rażąco wysokiego wynagrodzenia za pracę może być, w konkretnych okolicznościach, uznane za nieważne, jako dokonane z naruszeniem zasad współżycia społecznego, polegającym na świadomym osiąganiu nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu -art. 58 § 3 k.c.w zw. zart. 300 k.p.(OSNP 2006/11-12/192, LEX nr 182780).
Zaznaczyć trzeba, że jakkolwiek umówienie się o wynagrodzenie wyższe od godziwego czy nie będące rzeczywistym ekwiwalentem świadczonej pracy, jest dopuszczalne, to jednak autonomia stron umowy o pracę w kształtowaniu jej postanowień podlega ochronie jedyniew ramach wartości uznawanych i realizowanych przez system prawa, a strony obowiązuje nie tylko respektowanie własnego interesu jednostkowego, lecz także wzgląd na interes publiczny.
Jak trafnie wywodził Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 5 kwietnia2016 r. (III AUa 1098/15, LEX nr 2039692) umowa o pracę wywołuje skutek nie tylko bezpośredni, ustalający wzajemne stosunki między pracownikiem i pracodawcą, lecz także dalszy, gdyż umówione wynagrodzenie za pracę kształtuje również stosunek ubezpieczenia społecznego: określa wysokość składki ubezpieczeniowej i w konsekwencji prowadzido uzyskania świadczeń na odpowiednim do niej poziomie. Ochronna funkcja prawa pracy nie zabezpiecza wystarczająco interesu ogólnego chronionego w ramach stosunku ubezpieczenia społecznego i ocena tych postanowień umowy może być dokonywana takżez punktu widzenia prawa ubezpieczeń społecznych. Co więcej, "godziwość" wynagrodzenia w prawie ubezpieczeń społecznych zyskuje jeszcze dodatkowy walor aksjologiczny. Istnieje w nim znacznie mocniejsza niż w prawie pracy bariera działania w ramach prawa, opartana wymagającym ochrony interesie publicznym i zasadzie solidarności ubezpieczonych.W ich świetle nadmiernemu uprzywilejowaniu płacowemu pracownika, które w prawie pracy mieściłoby się w ramachart. 3531k.c., w prawie ubezpieczeń społecznych można przypisaćw okolicznościach każdego konkretnego wypadku - zamiar nadużycia świadczeńz ubezpieczenia społecznego.
Ocena wysokości wynagrodzenia uzgodnionego przez strony stosunku pracy na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych ma istotne znaczenie z uwagi na okoliczność, że ustalanie podstawy wymiaru składki z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy następujew oparciu o przychód, o którym mowa wustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych, a więc wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne, a w szczególności wynagrodzenie zasadnicze, wynagrodzenie za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwalenty itp. Podstawę wymiaru składki ubezpieczonego będącego pracownikiem stanowić przy tym powinno wynagrodzenie godziwe, właściwe, odpowiednie, rzetelne, uczciwe i sprawiedliwe, zachowujące cechy ekwiwalentności do pracy. Ocena godziwości tego wynagrodzenia wymaga uwzględnienia okoliczności każdego konkretnego przypadku,a zwłaszcza rodzaju, ilości i jakości świadczonej pracy oraz wymaganych kwalifikacji.
Mając na względzie powyższe, Sąd Apelacyjny analizując okoliczności niniejszej sprawy uznał, że Sąd Okręgowy trafnie ustalił, iż podstawę wymiaru składekna ubezpieczenia społeczne, tj. emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkoweA. K.z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę od 1 września 2014 r. u płatnika składek stanowi kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę w przeliczeniu na okres miesiąca.
Sąd odwoławczy podziela stanowisko Sądu I instancji, iż ubezpieczona nie przedstawiła racjonalnego uzasadnienia, dlaczego za właściwe, rzetelne, uczciwei sprawiedliwe należy uważać wynagrodzenie w kwocie 5.200 zł. Istotnie niesporne było,że ubezpieczona świadczyła pracę na podstawie umowy o pracę zawartej zBiurem (...) Sp. z o.o.Sąd Apelacyjny nie kwestionuje również, że ubezpieczona posiada stosowne kwalifikacje do rozliczania projektów unijnych. Niemniej jednak, przeciwko uznaniu zasadności wynagrodzenia na umówionym przez strony poziomie 5,2 tys. zł przemawia przyjęta wówczas u płatnika składek praktyka wynagradzania pracownikówna poziomie minimalnego wynagrodzenia krajowego, jak również sytuacja ekonomiczna płatnika składek oraz porównanie kwot uzyskanych od klienta, którego projekty unijne miała rozliczaćA. K., z wysokością jej wynagrodzenia.
Wątpliwości Sądu odwoławczego budzą powody przeniesieniaA. K.zfirmy (...)doBiura (...) Sp. z o.o.D. S.twierdziła,że działając w ramach jednoosobowej działalności gospodarczej (A.) nie mieliby szansna pozyskanie funduszy unijnych w ramach procedur w urzędzie marszałkowskim. Tezie tej przeczy jednak fakt, żeM. M.zlecał we wcześniejszym okresie obsługę księgową projektufirmie Biuro Doradztwa i (...)z siedzibąwB., która była taką właśnie jednoosobową działalnością (vide:pismo Urzędu Marszałkowskiego Województwa(...)z dnia 31.03.2017 r. – k. 202 a.s.). Nie sposób również nie zauważyć, że w konkretnym, rozważanym przypadku chodziłoo rozliczenie już realizowanego projektu. W całokształcie okoliczności sprawy stwierdzić należy, że wyłączną przyczyną przeniesieniaA. K.pomiędzy firmą działającąw ramach jednoosobowej działalności gospodarczejD. S., a spółką, w której była ona członkiem zarządu, było uśpienie czujności ZUS na wypadek kontroli w związkuze znacznym, nieuzasadnionym podwyższeniem wynagrodzenia ubezpieczonej.
Nie uzasadniała ekonomicznej celowości zatrudnieniaA. K.za wynagrodzeniem miesięcznym w kwocie 5.200,00 zł kondycja finansowa płatnika składek.
Należy zwrócić uwagę, żeBiuro (...) Sp. z o.o.za rok podatkowy 2014 osiągnęło dochód w wysokości 13.176,30 zł, przy przychodzie wynoszącym563 420,39 zł oraz kosztach uzyskania przychodu w wysokości 550.244,09 zł (vide: zeznanie podatkowe CIT-8 za rok podatkowy 2014 – k. 43-47 a.s.). Już zatem tylko ta okoliczność budzi wątpliwości co do możliwości finansowych płatnika składek zapłaty pracownikowi miesięcznego wynagrodzenia za pracę w kwocie 5.200,00 zł. Zasady logiki i doświadczenia życiowego nie pozwalają na zaakceptowanie argumentacji, iż przy tak nieznacznym dochodzie - wynosząc średnio w przeliczeniu na miesiąc niewiele ponad 1.000,00 zł - pracodawca decydowałby się na zatrudnienie pracownika za takim wynagrodzeniem. Zważyć należy, że pracodawca tworzy nowe miejsce pracy z uwagi na gospodarczą potrzebę zatrudnienia pracownika i opłacalność tej decyzji, nie zaś jedynie w celu stworzenia mu ochrony ubezpieczeniowej. Powyższe wynika z tego, iż zatrudnienie pracownika generuje znaczne koszty wynagrodzenia za pracę i składki na ubezpieczenie w części obciążające pracodawcę. Odnosi się to zarówno do samego faktu zatrudnienia, jak i do kwoty oferowanego pracownikowi wynagrodzenia, którego wysokość – z punktu widzenia pracodawcy – powinna przewyższać, a co najmniej pokrywać korzyści finansowe uzyskiwane z wykonywanej przez pracownika pracy. Tymczasem, jak już wspomniano, dochód spółkiw roku 2014 nie pozwalał na zapłatęA. K.wynagrodzenia w kwocie ponad5 tys. zł. Co więcej, brak jest dowodu na okoliczność, jakoby klient, którego projekty unijne rozliczała ubezpieczona, płacił z tego tytułu spółce wynagrodzenie w kwotach, o których zeznawałM. M.czy teżD. S., tj. 10 tys. zł i więcej miesięcznie.Jak ustalił Sąd I instancji wykazano jedynie następujące kwoty płatności (przelewów bankowych) dokonanych przezM. M.na rzeczBiura (...)Sp. z o.o. w okresie odpowiadającym mniej więcej pracyA. K.u płatnika składek: 13.08.2014 r. - 200 zł, 22.08.2014 r. – 250 zł, 1.09.2014 r. – 200 zł, 2.09.2014 r. – 250 zł, 3.09.2014 r. – 323 zł, 4.09.2014 r. – 200 zł, 12.09.2014 r. – 300 zł, 19.09.2014 r. – 400 zł, 17.09.2014 r. – 679,50 zł, 29.09.2014 r. – 200 zł, 30.09.2014 r. – 100 zł, 2.10.2014 r. – 400 zł, 7.10.2014 r. – 200 zł, 9.10.2014 r. 123 zł, 13.10.2014 r. – 400 zł. ZarównoM. M., jak iD. S.zeznali, że miały miejsce także rozliczenia gotówkowe, przy czymD. S.stanowczo stwierdziła, że na wszystkie wystawiono dowody wpłaty –KP. Dowodów tych nie przedłożono jednak w niniejszej sprawie. Nawet gdyby przyjąć,że wszystkie wpłaty dokonane przezM. M.na przestrzeni trzech miesięcy –od września do listopada 2014 r. – uwidocznione w załączonym do apelacji niepodpisanym wydruku „rozrachunki z klientem” z dnia 11 października 2016 r. (k. 110 – 111 a.s.) dokonywane były za usługi związane z rozliczaniem projektów unijnych (przy czym niesporne było, że płatnik składek prowadził też „zwyczajną” obsługę księgowąfirmy (...)), stwierdzić należy, że kwota ta wynosiła 9.378,00 zł, a zatem nie odpowiadała wysokości nawet dwumiesięcznego wynagrodzeniaA. K..Z dokumentacji złożonej przez płatnika składek (vide:koperta – k. 173 a.s.) wynika,że od sumy powyższej należałoby odjąć - za każdy miesiąc - kwoty 1.230,00 zł oraz 123,00 zł zapłacone za ogólną obsługę księgową. Jedynie pozostałe wpłaty, jak wynika z tytułów faktur, zostały zapłacone z tytułu obsługi księgowej projektów unijnych. Odjęcie od kwoty 9.378,00 zł kwoty 4059,00 zł, daje sumę 5319,00 zł, co oznacza, że miesięczne wynagrodzenieA. K.zostało ustalone na poziomie mniej więcej trzymiesięcznych płatności klienta, dla którego świadczyła usługi, z tego tytułu.
Deklarowane w toku procesu kwoty, jakie mają otrzymywać pracownicyna stanowiskach analogicznych do stanowiska ubezpieczonej, pozostały nieudowodnione. Należy zwrócić uwagę na okoliczność, że u poprzedniego pracodawcy –firmy (...)-C.A. K.na stanowisku pracy związanym z rozliczaniem projektów unijnych otrzymywała wynagrodzenie w kwocie 1.459,48 zł wraz z premią uznaniowąw kwocie 540,52 zł – łącznie 2.000,00 zł (vide: aneks do umowy o pracę z dnia 29.11.2013 r. – k. 165 a.s., k. 186 a.s.), a we wcześniejszym okresie w łącznej kwocie 2775,00 zł brutto (vide:aneks do umowy o pracę z 01.06.2011 r. – k. 186 a.s.). Aktualnie natomiast, z tytułu zatrudnienia wOpera (...)wB.na stanowisku ds. dofinansowania i rozliczeń, ubezpieczona otrzymuje wynagrodzenie zasadnicze w wysokości 2.000,000 zł miesięcznie (vide: umowa o pracę z dnia 22.02.2017 r. – k. 188 a.s.). Z kolei wPHU (...)– jednoosobowej działalności wiceprezesa zarząduspółki (...)– z której przeniesiono ubezpieczoną właśnie dospółki (...), otrzymywała ona wynagrodzeniew kwocie 1.680,00 zł (vide:umowa o pracę z dnia 1 marca 2014 r. – k. 6 a.s.). Porównanie ww. kwot wynagrodzeń otrzymywanych przez ubezpieczoną z tytułu zatrudnienia zarówno poprzedzającego, jak i następującego po zatrudnieniu u płatnika składek, stanowi kolejny argument przemawiający za uznaniem, że kwota 5.200,00 zł ustalona tytułem wynagrodzenia wBiurze (...) Sp. z o.o.nie może zasługiwać na akceptację.
Znamienna jest również okoliczność, iż pozostali pracownicy płatnika składek, w tym księgowa, której przekazano w pewnym zakresie obowiązki ubezpieczonej po jej przejściuna zwolnienie chorobowe (przyjmowanie i ewidencjonowanie wniosków do rozliczeń), otrzymywali wynagrodzenie w wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę. KsięgowaE. G.na podstawie umowy o pracę z dnia 01.01.2015 r. otrzymywała miesięczne wynagrodzenie w kwocie 1.750,00 zł.
Mając na uwadze powyższe ustalenia należy wskazać, że zasady doświadczenia życiowego nie pozwalają na przyjęcie, aby płatnik składek zatrudnił pracownikaza wynagrodzeniem przewyższającym zarówno jego możliwości finansowe, jak i realną wartość tejże pracy – w rozpoznawanej sprawie – wysokość wynagrodzenia uzyskiwanegood klienta z tytułu usług świadczonych na jego rzecz przez pracownika płatnika składek. Takiego działania nie można przypisać racjonalnemu pracodawcy, który prowadzi działalność gospodarczą w celu osiągnięcia zysku. W ocenie Sądu odwoławczego oczywistym motywem takiego określenia zasad zatrudnienia ubezpieczonej jest wyłącznie fakt, że ubezpieczonaw krótkiej perspektywie czasowej miała zamiar korzystać ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Instrumentalne traktowanie ubezpieczyciela w kształtowaniu swej sytuacji prawnej relatywnie do własnego interesu, zmierzające jedynie do tego, aby osiągnąć maksymalne korzyści i to kosztem innych osób ubezpieczonych, pozostaje zaś w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, nadto narusza zasadę równego traktowania wszystkich ubezpieczonych, wyrażoną w art. 2a ustawy systemowej, jak również zasadę ekwiwalentności opłacanych składek w stosunku do uzyskiwanych świadczeń z funduszu ubezpieczeń społecznych.
W świetle powyższych okoliczności zasadna jest ocena, że ustalenie w spornym okresie wynagrodzenia za pracę na poziomie 5.200 zł miesięcznie zostało dokonaneprzez strony umowy o pracę wyłącznie w celu nadużycia prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Uprawnione zatem było ustalenie, że łącząca ubezpieczoną z płatnikiem składek umowa o pracę, w części dotyczącej wysokości wynagrodzenia za pracę, jest sprzecznaz zasadami współżycia społecznego, a w szczególności z zasadą ekwiwalentności składeki świadczeń. Tym samym zachodzą przesłanki zart. 58 § 2 k.c.w zw. zart. 300 k.p.do uznania jej za nieważną w tym zakresie, przez co narusza ona przepisart. 18 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.
W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny oddalił apelacjęA. K.jako bezzasadną na podstawieart. 385 k.p.c., jak w pkt 1 sentencji.
W pkt 2 sentencji Sąd Apelacyjny zasądził odA. K.na rzecz pozwanego kwotę 1.800,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za II instancję, działając w tym zakresie na podstawieart. 98 § 1 i 3, art. 99 i art. 108 zd. 1 k.p.c.w związku z § 2 pkt 4 i § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r.w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.).
SSA Grażyna Czyżak SSA Daria Stanek SSA Iwona Krzeczowska - Lasoń