Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie
IV Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: IV Ca 1642/17
Data wyroku: 2017-10-11 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Małgorzata Balcerak-Tkacz, Małgorzata Truskolaska-Żuczek, Iwona Wróblewska-Pokora
Słowa kluczowe: Stwierdzenie nabycia spadku
Podstawa prawna: art. 945 kc

Sygn. akt IV Ca 1642/17  sprostowano postanowieniem z dnia 25.10.17 r.

POSTANOWIENIE
Dnia 11 października 2017 r.
Sąd Okręgowy Warszawa Praga w Warszawie IV Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący  SSO Iwona Wróblewska-Pokora (spr.)
Sędziowie  SO Małgorzata Balcerak-Tkacz
SO Małgorzata Truskolaska-Żuczek
Protokolant  p.o. protokolanta sądowego Justyna Lipka
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 października 2017 r. w Warszawie
sprawy z wnioskuS. W.
z udziałemE. W.,D. W.iT. W. (1)
o stwierdzenie nabycia spadku
na skutek apelacji uczestnikaT. W. (1)
od postanowienia Sądu Rejonowego w Wołominie
z dnia 2 marca 2017 r., sygn. akt I Ns 1022/15
postanawia:

1
oddalić apelację;

2
zasądzić odT. W. (1)na rzeczS. W.kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym.

Małgorzata Balcerak-Tkacz Iwona Wróblewska-Pokora Małgorzata Truskolaska-Żuczek
IV Ca 1642/17

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 21 października 2016 roku Sąd Rejonowy w Wołominiew pkt. 1. stwierdził, iż spadek poJ. W. (2)z domuM.

    ,córceM., zmarłej w dniu 19 maja 2015 roku wW., ostatnio stale zamieszkałej wZ.,na podstawie testamentu notarialnego z dnia 7 grudnia 2009 roku, sporządzonego przed notariuszem wW.E. M.za Rep.(...), nabył w całościz dobrodziejstwem inwentarza synS. W., synM.iJ., a w pkt. 2. stwierdził, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałemw sprawie.
Sąd Rejonowy ustalił, że zmarła w dniu 19 maja 2015 roku wW.J. W. (2)w chwili śmierci była wdową. Wcześniej pozostawała tylko w jednym związku małżeńskim zM. W., z którym miała dwójkę dzieci – córkęE. W.i synaS. W..J. W. (2)sporządziła cztery testamenty – jeden własnoręczny oraz trzy notarialne – które zostały otwarte i ogłoszone na rozprawie w dniu 21 października 2016 roku. W pierwszym testamencie, sporządzonym własnoręcznie w dniu 20 czerwca 2003 roku,J. W. (2)oświadczyła, że chciałaby, aby po jej śmierci wszystko co do niej należy dostał jej synS., ponieważ zawsze był dla niej dobry i opiekował się nią. Z kolei córkęE.– nazywanąJ.–J. W. (2)wydziedziczyła, dodając, że zachowek po niej należy się jej wnukom –D.iT. W. (1). W drugim testamencie, objętym aktem notarialnym sporządzonym przez notariuszaT. P. (1)wW.w dniu18 lipca 2003 roku za Rep.(...),J. W. (2)oświadczyła, że do całego spadku powołuje synaS.. W § 2 testamentu wskazała z kolei, że wydziedzicza córkęJ. E.– a w istocieE. J.– oraz wskazała tego przyczyny. W trzecim testamencie, objętym aktem notarialnym sporządzonym przez notariuszaE. M.wW.w dniu 29 grudnia 2008 roku za Rep.(...),J. W. (2)oświadczyła, że powołuje do całego spadku swoich wnuków –T. W. (1)orazD. W., po ½ części dla każdego z nich. Nadto oświadczyła,że wydziedzicza swoją córkęJ. E.– w istocieE. J.- i wskazała tego przyczyny. Dodała również, że odwołuje swój poprzedni testament z dnia 18 lipca 2003 roku. W czwartym i ostatnim testamencie, objętym aktem notarialnym sporządzonym przez notariuszaE. M.wW.w dniu 7 grudnia 2009 roku za Rep. ANr(...),J. W. (2)oświadczyła, że powołuje do całego spadku synaS. W.. Nadto oświadczyła, że wydziedzicza córkęJ. E.i wskazała tego przyczyny. Oświadczyła również, że odwołuje poprzednie testamenty z dnia 20 czerwca 2003 roku, z dnia 18 lipca 2003 roku oraz z dnia 29 grudnia 2008 roku. WnioskodawcaS. W.w dniu 26 sierpnia 2015 roku złożył przed notariuszem wW.A. G.oświadczenie - zaprotokołowane w protokolez oświadczeń o przyjęciu spadku, objętym aktem notarialnym sporządzonym za Rep. ANr(...)– że tak jako spadkobierca testamentowy, jak również jako spadkobierca ustawowy przyjmuje spadek po matceJ. W. (2)z ograniczeniem odpowiedzialności za długi (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza).
W oparciu o tak ustalony stan faktyczny, Sąd Rejonowy stwierdził, żeJ. W. (2)ostatecznie rozrządziła swoim majątkiem na wypadek śmierci testamentem notarialnym z dnia 7 grudnia 2009 roku. W testamencie tym powołała do całości spadku synaS. W., wydziedziczyła córkęE. W.oraz odwołała wszystkie poprzednie trzy testamenty. Sąd Rejonowy uznał ten testament za ważny, ponieważ żaden z uczestników nie podnosił, abyJ. W. (2)sporządzając ten testament nie miała pełnej zdolności do czynności prawnych, względnie aby znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli, aby działała pod wpływem błędu albo aby jej rozrządzenie było sprzeczne z ustawą, miało na celu jej obejście lub było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Mając na uwadze treść oświadczeniaS. W.z dnia 26 sierpnia 2015 roku, Sąd Rejonowy stwierdził,że wnioskodawca nabył spadek poJ. W. (2)w całości z dobrodziejstwem inwentarza. O kosztach postępowania Sąd Rejonowy postanowił na podstawieart. 520§ 1 k.p.c.
Apelację od postanowienia Sądu Rejonowego wniósł uczestnikT. W. (1), zaskarżając je w całości. Skarżący podniósł w apelacji zarzut nieważności testamentu allograficznegoJ. W. (2)z dnia 7 grudnia 2009 roku, wskazując, że zostałon sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzjii wyrażenie woli. Na tę okoliczność skarżący wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie nieznanego mu wcześniej dowodu z zapisu rozmowy skarżącego zJ. W. (2)iE. B.. Na okoliczność ustalenia, czyJ. W. (2)sporządzając w/w testament działała w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli skarżący wniósł również o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii instytutu naukowego z zakresu psychiatrii albo opinii biegłych psychiatrów. Skarżący wniósł równieżo dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zeznań świadkaE. B.na okoliczność ustalenia stanu psychicznegoJ. W. (2)w okresie sporządzaniaw/w testamentu, braku rozeznania testatorki co do posunięć własnych i innych osób, niezdawania sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania oraz izolowaniajej przez wnioskodawcę od części członków rodziny. Na okoliczność izolowaniaJ. W. (2)przez wnioskodawcę od części członków rodziny skarżący wniósł równieżo dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania uczestników. Z koleina okoliczność nieznajomości miejsca pobytu uczestniczkiE. W., ukrywania się jej przez organami wymiaru sprawiedliwości i podstaw ustanowienia dla niej kuratora skarżący wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z karty karnej uczestniczki. Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o ustanowienie kuratora dla nieznanej z miejsca pobytu uczestniczkiE. W.oraz – po sprecyzowaniu w piśmie z dnia 21 lutego 2017 roku – o zmianę zaskarżonego postanowienia i stwierdzenie, że na podstawie testamentu notarialnego z dnia 29 grudnia 2008 roku spadek poJ. W. (2)nabyli w częściach równych, tj. po 1/2, jej wnukiT. W. (1)iD. W.oraz zasądzeniena jego zwrotu kosztów postępowania za obie instancje, względnie o uchylenie zaskarżonego postanowienie i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.
UczestnikD. W.oraz wnioskodawca w odpowiedziach na apelację wnieśli o jej odrzuceniu jako nieopłaconej, względnie o jej oddalenie jako bezzasadneji zasądzenie od skarżącego na ich rzecz zwrotu kosztów postępowania. Obaj wnieśli równieżo oddalenie wniosków dowodowych zawartych przez skarżącego w apelacji jako spóźnionychi zgłoszonych jedynie w celu wywołania zwłoki w rozpoznaniu sprawy.
Na rozprawie apelacyjnej w dniu 11 października 2017 roku Sąd Okręgowy oddalił wnioski dowodowe zawarte w apelacji uczestnikaT. W. (1)oraz dopuścił dowód z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy prowadzonej przez tut. Sąd pod sygn. IV Ca 1342/14.
Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje:
Apelacja uczestnika nie zasługiwała na uwzględnienie.
Odnosząc się do najdalej idących wniosków tak skarżącego, jak i wnioskodawcyoraz uczestnikaD. W., z jednej strony wskazać należy, że apelacja skarżącego nie podlegała odrzuceniu, ponieważ została terminowo opłacona (kwit – k. 285),a wniosek wnioskodawcy o odrzucenie apelacjiT. W. (1)zasadnie został oddalony przez Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 12 czerwca 2017 roku (k. 292),a z drugiej strony brak było podstaw do ustanowienia kuratora dlaE. W., ponieważ w postępowaniu apelacyjnym uczestniczka reprezentowana była przezE. P.(pełnomocnictwo – k. 179).
Następnie podkreślić należy, że Sąd Okręgowy podziela ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, opisane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku i przyjmuje je za własne.Z uwagi na powyższe, nie zachodzi potrzeba powtórzenia poczynionych już ustaleń(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2007 r., sygn. akt II CSK 18/07, Lex 966804). Sąd Okręgowy jedynie uzupełniająco na rozprawie apelacyjnej w dniu11 października 2017 roku dopuścił dowód z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy IV Ca 1342/14, prowadzonej z wnioskuJ. W. (2), z udziałemS. W.,T. P. (2)iE. W.o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poM. W., zakończonej postanowieniem tut. Sądu Okręgowego z dnia 31 marca 2015 roku.
Apelacja uczestnikaT. W. (1)sprowadzała się do zarzutu nieważności testamentuJ. W. (2)z dnia 7 grudnia 2009 roku.
Zgodnie zart. 945 § 1 k.c., testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:1) w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,2) pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści, 3) pod wpływem groźby.
W realiach sprawy – biorąc pod uwagę prawidłowo ustalone przez Sąd Rejonowy okoliczności faktyczne sprawy, jak również sam przebieg postępowania przed SądemI instancji – zarzut apelacji nie zasługiwał na uwzględnienie. W ocenie Sądu Okręgowegonie ulega wątpliwości, że Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił ważność testamentu notarialnegoJ. W. (2)z dnia 7 grudnia 2009 roku. W szczególności podkreślenia wymaga,że żaden z uczestników postępowania – w tym skarżącyT. W. (1)– nie powoływał się na nieważność w/w testamentu w toku postępowania przed Sądem Rejonowym. Zaznaczenia wymaga, że na rozprawie w dniu 1 lipca 2016 roku skarżący przyłączył siędo wniosku o stwierdzenie nabycia spadku i rozstrzygnięcie pozostawił do decyzji sądu (protokół – k. 125v), a na rozprawie w dniu 21 października 2016 roku – a zatem na tej samej, na której doszło do otwarcia i ogłoszenia wszystkich czterech testamentówJ. W. (2)–T. W. (1)podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie (protokół – k. 158). Z tych względów zarzut nieważności testamentu podniesiony dopierow apelacji od orzeczenia Sądu Rejonowego z powołaniem się na nowe i nieznane wcześniej – w ocenie skarżącego – dowody nie zasługiwał na uwzględnienie.
W tym miejscu zauważyć należy, że w obecnym modelu apelacji pełnej(
    cum beneficio novorum) sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę ponownie, a postępowanie przed tym sądem, w tym postępowanie dowodowe, jest kontynuacją postępowania przed sądem pierwszej instancji (zob. m. in.art. 378 oraz 382 k.p.c.). Jak jednak Sąd Najwyższy wskazał m. in. w wyroku z dnia 17 kwietnia 2002 roku, sygn. akt IV CKN 980/00,
    Legalis, „
    merytoryczny charakter rozpoznania sprawy w postępowaniu apelacyjnym nie jest równoznaczny z brakiem ograniczenia w powoływaniu się na nowe fakty i dowody w tym postępowaniu”. W tym kontekście wskazać należy na treśćart. 381 k.p.c., stosowanego odpowiednio w postępowaniu nieprocesowym z uwagi na odesłanie zart. 13 § 2 k.p.c., który stanowi, że
    „sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogłaje powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później”. W postanowieniu z dnia 7 grudnia 2000 roku, sygn. aktII CKN 334/00,

    Legalis
, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że
    „strona może się skutecznie powoływać na nowe fakty i dowody w postępowaniu apelacyjnym, jeżeli w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie mogła z nich skorzystać z przyczyn przez siebie niezawinionych.Nie wystarczy zatem tylko powołać się na nowość w rozumieniuart. 381 k.p.c.. Należy nadto wskazać okoliczności, które pozwolą sądowi drugiej instancji ocenić, czy niemożność skorzystania z faktów i dowodów w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji była przez strony niezawiniona”.
Skarżący wniósł w apelacji o przeprowadzenie dowodów w niej opisanychw szczególności na okoliczność stanu psychicznegoJ. W. (2)w okresie sporządzania testamentu notarialnego z dnia 7 grudnia 2009 roku. Wnioski te skarżący uzasadniał tym, że już na etapie postępowania przed Sądem Rejonowym miał wątpliwościco do zdolności do testowaniaJ. W. (2),„jednak wobec braku środków dowodowych w poczuciu bezradności nie podniósł zarzutu nieważności testamentu”(k. 208). Uzasadniając wniosek dowodowy z zeznań świadkaE. B.skarżący wskazał,że„miał on wprawdzie świadomość istnienia świadkaE. B., jednak pozostawał wówczas w przekonaniu, że obawiając się reakcji Wnioskodawcy nie potwierdziona okoliczności stanowiących podstawę stwierdzenia nieważności testamentu. Ponadto znał wyłącznie jej imię i adres miejsca zamieszkania”(k. 208). Z kolei w przedmiocie wniosku dowodowego z zapisu rozmowyJ. W. (2)ze skarżącym orazE. B.uczestnik wskazał, że istnienie tego środka dowodowego nie było mu znane„aż do dnia9 listopada 2016 roku, kiedy to znalazł w skrzynce pocztowej domu przyul. (...)wJ.kartę SD, znajdującą się w niepodpisanej kopercie, zawierającą zapis dźwięku, wobec czego nie podnosił zarzutu nieważności testamentu przed Sądem I instancji, pozostając w przekonaniu, że nie jest w stanie wykazać okoliczności przedmiotowo istotnych z punktu widzenia uzasadnienia tego zarzutu”(k. 211).
Na rozprawie apelacyjnej w dniu 11 października 2017 roku Sąd Okręgowy oddalił wnioski dowodowe zawarte w apelacji uczestnikaT. W. (1)na podstawieart. 381 k.p.c.jako spóźnione. Argumentacja uczestnika uzasadniająca wnioskio dopuszczenie dowodów, które nie zostały zgłoszone w postępowaniu przed Sądem Rejonowym nie tyle nie przekonuje, co nie odnajduje odzwierciedlenia w faktach.W pierwszej kolejności zaznaczyć należy, że w przytoczonej wyżej treści apelacjiT. W. (1)wyraźnie przyznał, że wiedzę uzasadniającą – w jego ocenie – nieważność testamentuJ. W. (2)z dnia 7 grudnia 2009 roku miał już w toku postępowania przez Sądem pierwszej instancji. Z tego względu nie sposób mówić o nowości w rozumieniuart. 381 k.p.c.Jeśli zaś chodzi o powoływane przez uczestnika dowody na okoliczność stanu psychicznegoJ. W. (2)w dacie sporządzenia ostatniego testamentu, to uczestnik przyznał w apelacji, że już w dacie orzekania przez Sąd Rejonowy znał wskazanego świadka, w tym adres jego zamieszkania. Doświadczenie życiowe oraz zasady logicznego rozumowanie wskazują także na to, że skarżący musiał być już wcześniej, aniżeli – jak sam twierdzi – od dnia 9 listopada 2016 roku w posiadaniu nagrania rozmowy, na którą powołuje się w apelacji. W tym kontekście wnioskodawca oraz uczestnikD. W.słusznie zwrócili uwagę w odpowiedziach na apelację, że przedmiotowa rozmowa odbyła się pomiędzyJ. W. (2),E. B.oraz skarżącym, a w świetle apelacji tylkow interesie tego ostatniego było jej nagranie. Wskazuje to na to, żeT. W. (1)był w posiadaniu tego nagrania wcześniej, aniżeli w dacie wskazanej w apelacji
Bez konieczności wnikania w szczegóły, za wnioskodawcą oraz uczestnikiemD. W.wskazać należy, że również z uwagi na przedmiot rozmowy, dotyczący – jak wszystko na to wskazuje – postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia z dnia 25 stycznia 2012 roku, wydanego przez Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi – Północw Warszawie w sprawie o sygn. akt I C 1343/11 (k. 83 akt tej sprawy, prowadzonej przeztut. Sąd Okręgowy pod sygn. akt IV Ca 1342/14), wynika, że rozmowa ta miała miejscenie wcześniej niż w 2012 roku, a zatem ok. 3 lata po sporządzeniu przezJ. W. (2)ostatniego testamentu notarialnego, co niezależnie od tego, że zgłoszony dowód był spóźniony, to poddaje w wątpliwość jego przydatność do wykazania twierdzeń, na które powołuje się skarżący.
Mając na uwadze wyżej poczynione uwagi, Sąd Okręgowy jedynie marginalnie wskazuje, że podstawy do uwzględnienia wniosków dowodowych zawartych w apelacji uczestnikaT. W. (1)nie sposób szukać także wart. 670 k.p.c., wprowadzającym element obowiązkowego działania sądu z urzędu w postępowaniuo stwierdzenie nabycia spadku. Relację tego przepisu doart. 381 k.p.c.wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 16 października 2002 roku, sygn. akt IV CK 178/02,
    Legalis- wydanym
    notabenew analogicznej sprawie jak niniejsza - w którym stwierdził,że
    „artykuł 670 k.p.c.nie wyłącza stosowania w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadkuart. 381 k.p.c.co do faktów mających uzasadniać nieważność testamentu i dowodówna tę okoliczność”. W realiach sprawy należy także wskazać, że zgodnie z poglądem wyrażonym w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2002 roku, sygn. aktV CKN 1269/00,

    Legalis
, uzasadnienia dla powoływania nowych faktów i dowodóww postępowaniu apelacyjnym nie mogłoby stanowić to, że w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji uczestnik nie był reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika.
Wobec braku podstaw do dopuszczenia i przeprowadzenia dowodów z zeznań świadkaE. B.oraz z nagrania rozmowyJ. W. (2)ze skarżącym orazE. B., brak było podstaw do uwzględnienia pozostałych wniosków dowodowych zawartych w apelacji uczestnikaT. W. (1).
Z uwagi na to, że zaskarżone postanowienie odpowiadało prawu, a apelacja uczestnikaT. W. (1)okazała się pozbawiona uzasadnionych podstaw prawnych,to należało ją oddalić, o czym Sąd Okręgowy postanowił jak w pkt. 1. sentencji na podstawieart. 385w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
Wobec tego, że apelacja uczestnikaT. W. (1)okazała się nieuzasadniona, to o kosztach postępowania apelacyjnego należało orzec na podstawieart. 520 § 2 k.p.c., obciążając nimi skarżącego. Koszty tego postępowania poniesione przez wnioskodawcęS. W.stanowiły koszty zastępstwa prawnego w kwocie 360,00 zł, ustalonej na podstawie § 6 pkt 2 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1in principiorozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłatza czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800, z późn. zm.). Z tego względu Sąd Okręgowy postanowił jak w pkt. 2. sentencji.
Mając na uwadze powyższe, Sąd Okręgowy postanowił jak w sentencji.
Małgorzata Balcerak – Tkacz Iwona Wróblewska - Pokora Małgorzata Truskolaska - Żuczek