Sąd Apelacyjny w Łodzi
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1144/16
Data wyroku: 2017-03-07 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Krystyna Golinowska, Anna Beniak, Rafał Maciejewski
Słowa kluczowe: Nieruchomości
Podstawa prawna: art. 222 k.c.

Sygn. akt I ACa 1144/16

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 marca 2017 r.
Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący:  Sędzia SA Krystyna Golinowska
Sędziowie:  SA Anna Beniak
SO (del.) Rafał Maciejewski (spr.)
Protokolant:  st. sekr. sąd. Katarzyna Olejniczak
po rozpoznaniu w dniu 7 marca 2017 r. w Łodzi na rozprawie
sprawy z powództwaJ. P.iZ. P.
przeciwkoG. P.
o wydanie nieruchomości
na skutek apelacji powodów
od wyroku Sądu Okręgowego w Sieradzu
z dnia 31 marca 2016 r. sygn. akt I C 174/13

1
oddala apelację;

2
zasądza odJ. P.iZ. P.solidarnie na rzeczG. P.kwotę 10.800 (dziesięć tysięcy osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

UZASADNIENIE
Wyrokiem z 31 marca 2016 r., w sprawie o sygn. akt I C 174/13, Sąd Okręgowy w Sieradzu:

1
nakazał pozwanemuG. P.wydać powodowiJ. P.-kowi nieruchomość położoną wJ., gminaZ., stanowiącą działkę ozna-czoną w ewidencji gruntów numerem 182 o powierzchni 1,32 ha, dla której urzą-dzona jestksięga wieczysta (...)oraz działkę położoną wJ., gminaZ., oznaczoną w ewidencji gruntów numerem 163 o powierzchni 1,07 ha objętąksięgą wieczystą (...);

2
umorzył postępowanie w zakresie żądania wydania kombajnu zbożowegomarki B.oraz pługu czteroskibowego do ciągnikaZ.nr rej. (...);

3
oddalił powództwo w pozostałej części;

4
zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu;

5
orzekł o przejęciu nieuiszczonych kosztów sądowych na rachunek Skarbu Państwa.

Powyższe rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oparł na następujących ustaleniach faktycznych.
W dniu 16 kwietnia 1984 rokuJ.iZ.małżonkowieP.aktem notarialnym przekazali synowiG. P.jako swojemu następcy gospo-darstwo rolne, tj. przenieśli nieodpłatnie własność stanowiących gospodarstwo rolne: nieruchomości położonej wP.o powierzchni 0,53 ha składającej się z dzia-łek oznaczonych w ewidencji gruntów numerami 185/2 i 228/2, dla której urządzona byłaksięga wieczysta Kw (...), gdzie wpisani byli jako właściciele oraz nieruchomości położonej we wsiP.o powierzchni 2,64 ha składającej się z działek: 18, 186, 233, dla której urządzona byłaksięga wieczysta Kw (...), w której jako właściciel wpi-sany byłJ. P..
Małżonkowie oświadczyli, że nieruchomości nie są zabudowane, nie są właści-cielami ani współwłaścicielami innej nieruchomości oraz że powyższą umowę zawierają w trybieustawy z dnia 14 grudnia 1982 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin. W treści umowy wskazano także, że strony okazały dwie decyzje organu rentowego z dnia 24 października 1983 roku o przyznaniuJ. P.renty, zaśZ. P.emerytury na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 roku.
W dniu 8 maja 1984 roku przed Naczelnikiem Gminy wZ.międzyJ. P.iG. P.została sporządzona umowa przekazania posiadania gospodarstwa rolnego. W jej treści wskazano, iż poinformowano rolnika, że emerytura lub renta przysługuje mu, jeżeli wszystkie posiadane gospodarstwa rolne przekaże następcy lub zwróci właścicielowi. Dalej wskazano, iż ustalono, żeJ. P.jest posiadaczem gospodarstwa rolnego o pow. 7,70 ha, składającego się zdziałek nr (...)położonych we wsiP.i że to gospodarstwo stanowi własność spadkobiercówK. P.. W umowie tejJ. P.przeniósł posiadanie przedmiotowego gospodarstwa rolnego w całości i nieodpłatnie na rzeczG. P., a następcaG. P.oświadczył, że przejmuje posiadanie przekazanego gospodarstwa rolnego o pow. 7,70 ha.
Pierwotnym właścicielem nieruchomości, której posiadanieJ. P.przekazał synowiG. P.na podstawie powyższej umowy, byłK. P.- ojciecJ. P.. Wksiędze wieczystej Kw (...)K. P.wpisany był jako właściciel nieruchomości o powierzchni 8,08 ha.
K. P.zmarł w dniu 13 stycznia 1966 roku. Spadek po nim nabyli: żonaA. P.oraz dzieci:J. P.,M. P.iZ. R.po ¼ każdy z nich, natomiast wchodzące do spadku gospodarstwo rolne nabyli: żonaA. P.oraz dzieci:J. P.iM. P., po 1/3 części.P.-nowienie spadkowe zostało wydane w dniu 30 grudnia 1991 roku.
Po śmierci ojcaK. P.ziemię po nim uprawiał synJ. P..J. P.występował o uwłaszczenie gospodarstwa rolnego po ojcu położonego wP.o powierzchni 8,08 ha. Nie został jednak uwłaszczony, albowiem współ-spadkobierczynie spadku poK. P.– żonaA.i siostraM.złożyły sprzeciw, przyznając jednak, żeJ. P.jest użytkownikiem.
W dacie przekazania posiadania umową z dnia 8 maja 1984 roku, grunty poK. P.były w posiadaniuJ. P.. Natomiast prawo własności z tytułu spadkobrania poK. P.należało do żony zmarłegoA. P.oraz dzieci:J. P.iM. P., po 1/3 części.
Po przekazaniu, gospodarstwo rolne objęte umowami z dnia 16 kwietnia 1984 roku oraz z dnia 8 maja 1984 roku prowadził pozwanyG. P.. OjciecJ. P.pomagał mu. Po przekazaniu gospodarstwa rolnego został zbudowany dom, na działce siedliskowej, na której był stary dom. tj. na działce, która objęta była umową przekazania posiadania. Przez cały czas w siedlisku mieszkały jeszcze również matkaJ. A.oraz jego siostra –M. P..
M. P.– siostraJ. P.miała także swoją własną ziemię. W dniu 6 października 1960 roku aktem notarialnymM. P.nabyła odS.-sławaR.udział we własności nieruchomości o powierzchni 5 ha położonej wK.Ś., wynoszący 112/500 części. Aktualnie tak określonemu przedmiotowi nabycia odpowiadadziałka (...)o powierzchni 1,07 ha, położona wJ., objętaksięgą wieczystą (...).
W dniu 23 maja 1963 rokuM. P.nabyła nieruchomość położoną wJ., stanowiącą działkę oznaczoną w ewidencji gruntów numerem 182 o pow. 1,32 ha. Dla nieruchomości urządzona jestksięga wieczysta (...).
M. P.iA. P.przez cały czas mieszkały na działce sie-dliskowej.M. P.miała wydzieloną dla siebie część obory, stodoły.A. P.na działce siedliskowej miała dwa ogródki.
M. P.zmarła w dniu 23 lipca 1994 roku. Spadek po niej nabyła matkaA. P.oraz rodzeństwoZ. R.iJ. P., po 1/3 części, natomiast gospodarstwo rolne nabyli po połowie matkaA. P.i bratJ. P..
A. P.zmarła w dniu 21 marca 1995 roku. Spadek po niej nabyły dzieciZ. R.iJ. P.po połowie, natomiast gospodarstwo rolne nabył w całości synJ. P..
Obecnie właścicielem nieruchomości objętej umową przekazania posiadania przezJ. P.na rzeczG. P.jestJ. P.. Tak samo aktual-nieJ. P.jest właścicielem działek poM. P., tj.działki (...)o pow. 1,07 ha orazdziałki (...)o pow. 1,32 ha.
Od dnia 16 kwietnia 1984 rokuJ. P.iZ. P.pobierali świadczenia emerytalno-rentowe z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Od dnia 1 listopada 2004 roku przyznano świadczeniobiorcom emerytury.
W dniu 16 lipca 2009 roku powódJ. P., jako właściciel nieruchomości objętychksięgami wieczystymi Kw (...),Kw (...)orazKw (...), wezwał pozwa-negoG. P.do wydania mu z dniem 1 października 2009 roku wszystkich opisanych nieruchomości, maszyn będących jego własnością oraz do opuszczenia wszystkich pomieszczeń. Pozwany w piśmie z dnia 1 sierpnia 2009 roku nie zgodził się na żądanie ojca wydania mu gruntów. Wskazał, że ziemia od momentu przekazania posiadania gospodarstwa rolnego znajduje się w jego posiadaniu, on czuje się właścicie-lem. Zostało mu przekazane posiadanie zamiast własności tylko dlatego, że stan prawny gruntów nie był uregulowany
W dniu 11 września 2009 rokuG. P.wystąpił do sądu o stwierdze-nie nabycia przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1985 roku na jego rzecz nieruchomości położonej wP.–działki nr: (...)o powierzchni 7,70 ha. Na skutek apelacji uczestnika postępowaniaJ. P., Sąd Okręgowy Sieradzu postanowie-niem z dnia 30 grudnia 2010 roku zmienił postanowienie sądu I instancji i wniosek o zasiedzenie oddalił.
Po zakończeniu postępowania w ww. sprawie,J. P.– w dniu 29 września 2012 roku – ponownie wezwałG. P.do wydania nieruchomości objętychksięgami wieczystymi (...). Pozwany ponownie odmówił ich wydania.
Przez cały czas wszystkie działki objęte żądaniem ich wydania były i są nadal w posiadaniu pozwanego –działki (...)– od umowy przekazania posiadania, adziałki (...)– pierwotnie stanowiące własnośćM. P.– faktycznie od 1990 roku.
Mając na uwadze powyższe ustalenia faktyczne, Sąd Okręgowy zaznaczył na wstępie, że niniejsze powództwo – co wyraźnie wynika z jego treści, uzasadnienia i wskazania podstawy prawnej żądania – nie zostało wniesione jako żądanie rozwiązania umowy przekazania gospodarstwa rolnego. Stąd poza przedmiotem rozpoznania sądu pozostawały jakiekolwiek okoliczności stanowiące podstawę żądania rozwiązania umowy – jak w przepisieart. 89 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, z zastrze-żeniem, że, mogłoby to dotyczyć jedynie nieruchomości stanowiącejdziałki (...), jako że pozostałe działki, tj. 163 i 182 nie były przedmiotem przekazania gospodarstwa rolnego.
Sąd Okręgowy stwierdził dalej, że pozwanyG. P.nie jest właści-cielem żadnej z tych działek; ich właścicielem jest powódJ. P., który nabył tę własność w wyniku dziedziczenia – po ojcuK. P., matceA. P.i siostrzeM. P..
Następnie Sąd I instancji zważył, żedziałki (...)były przedmiotem umowy przekazania gospodarstwa rolnego w rozumieniuustawy z dnia 14 grudnia 1982 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin. W dacie zawarcia umowy przekazania posiadaniadziałek (...)właścicielami tego gospodarstwa byli spadkobiercyK. P., tj.A. P.,M. P.iJ. P., natomiast posiadaczem byłJ. P.. ZatemJ. P., jako posiadaczdziałek (...), miał uprawnienie, aby przekazać takie posiadanie synowi.
Sąd Okręgowy argumentował, że charakter prawny umowy przekazania gospo-darstwa rolnego następcy – a w niniejszej sprawie taką była również umowa z dnia 8 maja 1984 roku – jest określany w ten sposób, że jest to umowa swoista, nie mieszcząca się w katalogu umów uregulowanych wkodeksie cywilnym. Przepisykodeksu cywilnegomają do niej zastosowanie w zakresie nieuregulowanym w ustawie. Swoistość umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy wynika m.in. z tego, że przyczyną zawarcia takiej umowy jest dążenie do uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Z tej przyczyny wynika wzajemna zależność umowy i decyzji w przedmiocie świadczeń ubez-pieczeniowych - utrata mocy jednej z tych czynności pociąga za sobą utratę mocy także drugiej. Dochodzi zatem do wzajemnego powiązania relacji: rolnik, następca, Państwo, które wypłaca świadczenia emerytalno-rentowe rolnikowi, który przekazał gospodarstwo rolne następcy.
Zważywszy powyższe, ugruntował się m.in. pogląd, że przekazanie gospodar-stwa rolnego następcy co do zasady ma charakter nieodwracalny. Stan prawny w zakresie trwałości umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy zmienił się wraz z wejś-ciem w życieustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników(Dz. U. z 1991 roku Nr 7 poz. 24, z późn. zm.). Mianowicie, ustawa ta wprowadziła dopuszczalność rozwiązania zarówno obligacyjnej umowy z następcą, jak i umowy przenoszącej własność gospodarstwa rolnego – art. 87 i art. 89. Jednocześnie ustawa ta w art. 119 ust. 2 wprowadziła regulację, że na żądanie rolnika, który nieodpłatnie przekazał gospodarstwo rolne następcy przed wejściem w życie ustawy, sąd, po rozważeniu intere-sów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, może rozwiązać umowę, jeżeli zachodzi jedna z przyczyn określonych w art. 89 pkt 1-3. Jednakże przepisy te nie stano-wiły podstawy żądania pozwu, który nie dotyczył rozwiązania umowy przekazania gospodarstwa rolnego, ale wydania określonych nieruchomości i ruchomości wchodzą-cych w jego skład.
Mając na uwadze charakter umowy przekazania gospodarstwa rolnego, jej cel, (co do zasady) trwałość skutków prawnych wynikających z jej zawarcia, okoliczność, że przepisyustawy o ubezpieczeniu społecznym rolnikówzawierają regulację wprowadza-jącą możliwość rozwiązania umowy przekazania gospodarstwa rolnego – w ocenie Sądu Okręgowego w okolicznościach niniejszej sprawy nie było możliwe żądanie wydania nieruchomości objętej umową przekazania posiadania gospodarstwa rolnego na podsta-wieart. 222 § 1 k.c.Jedyną dopuszczalną drogą dla odzyskania przekazanego następcy gospodarstwa rolnego - także w zakresie umowy przekazania posiadania – jest żądanie rozwiązania umowy w trybie przepisu art. 119 ust. 2 w zw. z art. 89 ustawy z dnia 14 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników. Takiego żądania powodowie jednak nie zgłosili. W takiej sytuacji przepisart. 222 § 1 k.c.nie może stanowić podstawy dla żądania wydania rzeczy, albowiem pozwanemu przysługuje skuteczne wobec właści-ciela uprawnienie do władania rzeczą.
Natomiast za uzasadnione na gruncieart. 222 § 1 k.c.Sąd Okręgowy uznał żąda-nie wydania nieruchomości stanowiącychdziałki nr (...), które nie stanowiły przedmiotu umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego, a niewątpliwie powód jest ich właścicielem. W tym przypadku bowiem pozwanemu nie przysługuje wobec powoda żadne skuteczne uprawnienie do władania cudzą rzeczą.
Powyższy wyrok zaskarżyli apelacją powodowie, w części oddalającej powództwo, zarzucając wyrokowi naruszenie przepisów prawa materialnego, w szcze-gólnościart. 222 § 1 k.c., przez przyjęcie, że zawarta w dniu w dniu 8 maja 1984 r. przed Naczelnikiem GminyZ.umowa przekazania posiadania gospodarstwa rolnego wraz z budynkami, to jestdziałek nr (...)o łącznej powierzchni 7,70 ha, jako umowa nieodwracalna wyłącza prawo własności powodów czyniąc niemożliwym ich zwrot właścicielowi.
Mając na uwadze powyższy zarzut, skarżący wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku przez nakazanie pozwanemuG. P.wydanie powodowiJ.-fowiP.zabudowanej nieruchomości położonej we wsiP., składającej się zdziałek nr (...)o łącznej powierzchni 7,70 ha, dla której w SądzieR.-wym wZ.prowadzona jestksięga wieczysta (...)oraz obcią-żenie kosztami postępowania za obie instancje pozwanego w tym kosztami zastępstwa procesowego powodów.
W uzasadnieniu apelacji, skarżący zakwestionowali okoliczność, że powód w chwili przekazania pozwanemu gospodarstwa rolnego był w całości posiadaczem dziełek objętych apelacją, albowiem część tego areału posiadała jego matkaA. P.– praktycznie do chwili śmierci, a część siostraM. P.także do swojej śmierci. Tak więc powód nie mógł na pozwanego przenieść posiadania czegoś, czego sam nie posiadał. Apelujący podnieśli zarazem, że trudno w chwili obecnej określić jaki dokład-nie areał posiadałyM.iA. P., a jakiJ. P..
Skarżący argumentowali także, iż z rozumowania sądu wynika wniosek, iż właściciel przenosząc posiadanie nieruchomości w związku z uprawnieniami, których oczekuje w oparciu oustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin z dnia 14 grudnia 1982 r., wyzbywa się uprawnień właściciela w taki sposób, że nie jest już w stanie skorzystać z treściart. 222 § 1 k.c., co w ocenie skarżą-cych jest „sprzeczne z obowiązującym porządkiem prawnym”.
Pozwany wnosił o oddalenie apelacji.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
Apelacja nie jest uzasadniona.
Opisany wyżej stan faktyczny sprawy został prawidłowo ustalony przez Sąd Okręgowy i znajduje swoje odzwierciedlenie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym, w konsekwencji czego Sąd Apelacyjny ustalenia te w pełni podziela i przyjmuje za własne.
Sąd I instancji nie pominął w ustaleniach faktycznych podnoszonej przez skarżą-cych okoliczności, iż powód w chwili przekazania pozwanemu posiadania gospodarstwa rolnego w dniu 8 maja 1984 r. nie był jedynym posiadaczem działki siedliskowej wcho-dzącej w skład przekazanego gospodarstwa rolnego, albowiem posiadanie to – którego dokładny zakres nie został wykazany przez stronę powodową – przysługiwało takżeM. P.iA. P., do chwili śmierci każdej z nich.
Powstaje zatem zagadnienie skuteczności zawartej między stronami umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego w sytuacji, gdy zbywca nie był jedynym posiadaczem nieruchomości wchodzącej w skład przekazanego gospodarstwa rolnego. Sąd Apelacyjny stanął na stanowisku zgodnym ze stanowiskiem Sądu Okręgowego – że okoliczność ta nie ma znaczenia dla skuteczności owego przekazania gospodarstwa rolnego. Z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, że współposiadaczki w żadnym momencie nie sprzeciwiały się przeniesieniu posiadania całego gospodarstwa rolnego na pozwa-nego, można zatem stwierdzić, że pozwany faktycznie uzyskał posiadanie całego gospo-darstwa rolnego – zgodnie z zawartą umową. Ponadto, skoro nie został wykazany zakres posiadania nieruchomości przezM. P.iA. P., nie jest możliwe wydzielenie fizycznych części objętych owym posiadaniem, które mogłyby zostać ewentualnie wyłączone spod działania umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego w zamian za świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników.
Sąd I instancji prawidłowo także, na gruncieart. 222 § 1 k.c., negatywnie ocenił skuteczność roszczenia windykacyjnego powodów w zakresie odnoszącym się dodziałek nr (...)o powierzchni 7,70 ha. Nie kwestionując prawa własności, jakie przysłu-guje do nich powodowi, Sąd I instancji słusznie stwierdził, że pozwanemu jednak przysługuje skuteczne względem właścicielowi uprawnienie do władania tą nieruchomo-ścią. Uprawnienie to wynika z zawartej umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy, na gruncieustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin(tekst jedn. - Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133, z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym w chwili zawarcia umowy.
Sąd Apelacyjny podzielił argumentację Sądu Okręgowego, zgodnie z którą umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy jest to umowa swoista, której charakterystyczną cechą jest powiązanie nieodpłatnego przekazania własności (lub posia-dania), jednakże w zamian za uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego, z czego wynika wzajemna zależność umowy i decyzji organu ubezpieczenia społecznego w przedmiocie świadczeń ubezpieczeniowych. Z tej też przyczyny przekazanie gospodar-stwa rolnego następcy co do zasady ma charakter nieodwracalny, zaś wyjątkiem od tej zasady jest uregulowanie wynikające przytoczonych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przepisówustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników(Dz. U. z 1991 roku Nr 7 poz. 24, z późn. zm.), dopuszczające możliwość rozwiązania zarówno obligacyjnej umowy z następcą, jak i umowy przenoszącej własność gospodarstwa rolnego.
Zatem w powyższym stanie prawnym, roszczenie windykacyjne dotyczące gospodarstwa rolnego (lub jego poszczególnych składników, w tym nieruchomości) byłoby ewentualnie uzasadnione w sytuacji uprzedniego rozwiązania stosunku obligacyj-nego pomię-dzy aktualnym jego posiadaczem a jego właścicielem, z którego wynika uprawnienie posiadacza do władania cudzą rzeczą. Takie roszczenie o rozwiązanie umowy o przeka-zanie gospodarstwa rolnego nie zostało jednak zgłoszone i nie stanowiło przedmiotu rozpoznania sądu w niniejszej sprawie; brak też dowodu, aby rozwiązanie tej umowy nastąpiło wcześniej.
Wskazać należy, iż zart. 64 Konstytucji RPwynika nie tylko ochrona prawa własności, ale również „innych praw majątkowych”. Owe prawa majątkowe mogą również wynikać ze stosunków obligacyjnych, m.in. takich, jak w przypadku umowy przekazania posiadania gospodarstwa rolnego następcy. W sytuacji będącej przedmiotem rozpoznania Sądu, wynikające z takiej umowy prawa majątkowe, przysługujące do spornej nieruchomości pozwanemu, ograniczają prawo własności, jakie do tejże nieruchomości przysługuje powodowi. Prawa pozwanego mogą natomiast ustąpić prawu własności powoda w sytuacji określonej ustawą, tj. w wyniku rozwiązania (ewentualnie wygaśnię-cia w inny sposób) zawartej w 1984 r. umowy przekazania posiadania gospodarstwa rolnego następcy.
Z powyższych przyczyn, na podstawieart. 385 k.p.c., Sąd Apelacyjny oddalił apelację jako bezzasadną.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.iart. 99 k.p.c., w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.Na koszty postępowania poniesione przez pozwanego złożyła się opłata za czynności radcy prawnego, ustalona w oparciu o przepisy § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804), w zw. z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie opłat za czynności radców prawnych. (Dz. U. z 2016 r., poz. 1667).