Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie
IV Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: IV Ca 1050/16
Data wyroku: 2017-09-13 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Anna Wrembel-Woźniak, Małgorzata Truskolaska-Żuczek, Iwona Wróblewska-Pokora
Słowa kluczowe: Testament, Dziedziczenie
Podstawa prawna: art. 952 KC

Sygn. akt Ca 1050/16

POSTANOWIENIE
Dnia 13 września 2017 r.
Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie IV Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący  SSO Iwona Wróblewska-Pokora (spr.)
Sędziowie  SO Małgorzata Truskolaska-Żuczek
SO Anna Wrembel-Woźniak
Protokolant  protokolant sądowy Kalina Ruclak
po rozpoznaniu w dniu 13 września 2017 r. w Warszawie na rozprawie
sprawy z wnioskuA. P.
z udziałemM. B. (1),D. B. (1),D. B. (2),E. K.,J. B.,T. B.,U. S.iB. O.
o stwierdzenie nabycia spadku
na skutek apelacji wnioskodawczyni
od postanowienia Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim
z dnia 1 marca 2016 r., sygn. akt I Ns 533/15
postanawia:

I
oddalić apelację;

II
zasądzić odA. P.na rzeczB. O.kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym.

Małgorzata Truskolaska-Żuczek Iwona Wróblewska-Pokora Anna Wrembel-Woźniak
IV Ca 1050/16

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 1 marca 2016 r. wydanym w sprawie I Ns 533/15 Sąd Rejonowy w Nowym Dworze Mazowieckim w punkcie 1. stwierdził, że spadek poM. B. (2), zmarłym w dniu 9 listopada 2012 r. wN., ostatnio stale zamieszkałym w miejscowościR., gminaL., nabyli z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie ustawy rodzeństwo:J. B.,B. O.iU. S.w udziałach po 1/5 części spadku oraz dzieci rodzeństwa:M. B. (1),Z. B.iE. K.w udziałach po 1/20 części spadku iT. B.w udziale 1/5 części spadku, w punkcie 2. zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczkiB. O.kwotę 873,69 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, w punkcie 3. zwrócił wnioskodawczyni kwotę 40,15 zł z zaliczki uiszczonej na poczet wynagrodzenia biegłego i w punkcie 4. zwróciłB. O.kwotę 1.187,88 zł z zaliczki uiszczonej na poczet wynagrodzenia biegłego.
Sąd Rejonowy ustalił, żeM. B. (2),urodzony w dniu (...)wN., zmarł tamże w dniu 9 listopada 2012 r. jako rozwodnik i osoba bezdzietna. Jego rodzice, a także braciaA. B.iS. B.nie dożyli otwarcia spadku. ZstępnymiA. B.są jego dzieci:M. B. (1),Z. B.,D. B. (1)iS. K., a zstępnymS. B.jest jego synT. B.. Przez ostatnie lata życia spadkodawca żył w nieformalnym związku na odległość zA. P., którą poznał w 2008 r. w sanatorium. Para spędzała razem weekendy.M. B. (2)nie planował ślubu zA. P..
Spadkodawca cierpiał na chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, nerwicę, padaczkę i inne mniejsze schorzenia, które były konsekwencją choroby alkoholowej. Od 2006 r., po zakończeniu leczenia alkoholizmu, spadkodawca aż do śmierci pozostawał abstynentem. Przebywając na leczeniu, zapadł w śpiączkę, co spowodowało, że zaczął o siebie dbać i regularnie kontrolować swój stan zdrowia. W październiku 2011 r.M. B. (2)miał dwukrotne epizody utraty świadomości, dokuczały mu bóle głowy i kręgosłupa, diagnozowano go wSzpitalu (...)wW., przyznano mu rentę.
W dniu 4 września 2010 r.M. B. (2)sporządził testament własnoręczny, w którym oświadczył, że przekazujeA. P.działkę nr (...)wN.. W przypadku braku możliwości przyjęcia spadku przezA. P., do spadku powołał jej dzieci –E. P.iK. P..A. P.przyjęła spadek z dobrodziejstwem inwentarza.
W dniu 18 października 2012 r. spadkodawca nie wiedział, że może się obawiać rychłej śmierci. Dopiero następnego dnia otrzymał skierowanie do szpitala w celu wykonania diagnostyki. Na skierowaniu pojawiło się słowo „neo”, które jednak nie zaniepokoiłoM. B. (2). Nie korzystał on z komputera i z Internetu i nie mógł sprawdzić znaczenia tego słowa. Również żaden z lekarzy nie poinformował go, że podejrzewa się u niego nowotwór i że choroba może być śmiertelna. Idąc do szpitala spadkodawca był w pełni sprawny i zupełnie nieświadomy tego, co może mu dolegać – podejrzewał u siebie jedynie stan zapalny kręgosłupa. Podczas pobytu w szpitalu planował długoterminowo, co zrobi po powrocie do domu. Spodziewał się opuszczenia szpitala i powrotu do codzienności.
M. B. (2)nikogo nie informował o pozostawieniu testamentu, szczególnie ustnego. W rodzinie spadkodawcy panowały normalne, zdrowe relacje, pełne zaufania.D. B. (2)odbierała adresowaną do niego korespondencję, aB. O.codziennie odwiedzała go w szpitalu. Rodzeństwo pomagało spadkodawcy w remoncie domu.
Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Rejonowy postanowił jak w sentencji zaskarżonego orzeczenia, powołując się na przepisyart. 926 § 1 k.c.,art. 925 k.c.iart. 952 § 1 i 2 k.c.Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, że nie doszło do sporządzenia przezM. B. (2)testamentu ustnego oraz że po stronie spadkodawcy nie została spełniona przesłanka obawy rychłej śmierci w rozumieniuart. 952 § 1 k.c.Wprawdzie spadkodawca borykał się z wieloma przewlekłymi schorzeniami, lecz miało to miejsce na przestrzeni wielu lat i nie zaistniało tuż przed zgonem. Nadto Sąd I instancji nie dopatrzył się żadnych przeszkód w możliwości sporządzenia przezM. B. (2)testamentu zwykłego – własnoręcznego. Spadkodawca było bowiem samodzielny i świadomy. Nawet gdyby stan zdrowia nie pozwalałM. B. (2)samodzielnie pisać, to mógł on udać się bądź skontaktować telefonicznie z notariuszem.
Sąd Rejonowy podkreślił, że obawa śmierci musi dotyczyć nie śmierci w ogóle, lecz śmierci rychłej. Dla powstania możliwości skorzystania z formy testamentu ustnego niezbędne jest więc pojawienie się dodatkowego elementu, np. nagłego wypadku lub zachorowania na ciężką chorobę, zwykle kończącą się szybkim zgonem. Dla spełnienia przesłanki wymaganej ustawą w przypadkuM. B. (2)zabrakło owej „rychłości”. W związku z powyższym Sąd I instancji stwierdził, że brak było podstaw do ustalenia, iż stwierdzenie nabycia spadku poM. B. (2)winno nastąpić na podstawie testamentu ustnego.
M. B. (2)pozostawił natomiast testament pisemny, w którym przekazałA. P.działkę wN.. Zgodnie zaś zart. 961 k.c., jeśli spadkodawca przeznaczył określonej osobie w testamencie poszczególne przedmioty majątkowe, które wyczerpują prawie cały spadek, osobę tę poczytuje się w razie wątpliwości nie za zapisobiercę, lecz za spadkobiercę powołanego do całego spadku. Działka przekazanaA. P.stanowiła jedynie część spadku, zatem rozrządzenie majątkowe na rzeczA. P.należało uznać za zapis. Spadkobiercy są zobowiązani do wydania zapisobiorcy przedmiotu zapisu.
Sąd Rejonowy stwierdził nabycie spadku poM. B. (2)na mocy ustawy przez rodzeństwo i dzieci rodzeństwa spadkodawcy, działając w oparciu o przepisart. 931 § 1 k.c.iart. 932 § 3, 4 i 5 k.c.Podstawą rozstrzygnięcia o kosztach postępowania był przepisart. 520 § 2 k.p.c.i art. 80 u.k.s.c.
Apelację od postanowienia Sądu Rejonowego wywiodła wnioskodawczyni, zaskarżając orzeczenie w całości i wnosząc o jego zmianę poprzez stwierdzenie nabycia spadku poM. B. (2)na mocy testamentu ustnego z dnia 18 października 2012 r., ewentualnie o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania według nor przepisanych.
Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenieart. 952 § 1 k.c.poprzez jego błędną wykładnię i niezastosowanie skutkujące przyjęciem, że nie doszło do sporządzenia testamentu ustnego przezM. B. (2)i że nie istniała po jego stronie w momencie testowania przesłanka obawy rychłej śmierci. Skarżąca zarzuciła naruszenieart. 233 k.p.c.poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów skutkujące błędnym ustaleniem kręgu spadkobierców poM. B. (2). Zdaniem apelującej Sąd I instancji zbyt dużą wagę przypisał zeznaniomK. O. (1),J. G.iK. O. (2), stwierdzając, że skoro spadkodawca czynił przed śmiercią długoterminowe plany, to nie obawiał się rychłej śmierci. Skarżąca podniosła zarzut naruszeniaart. 233 k.p.c.w zw. zart. 328 § 2 k.p.c.poprzez odmowę przyznania wiarygodności zeznaniom świadkówE. O.,J. K.iM. A.i w konsekwencji przyjęcie, iż nie doszło do złożenia oświadczenia ostatniej woliM. B. (2). Apelująca starała się wykazać, że zeznania świadków testamentu ustnego wcale nie były sprzeczne i że w dniu 18 października 2012 r. doszło do sporządzenia testamentu ustnego, przy czymM. B. (2)towarzyszyła wówczas obawa rychłej śmierci.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja podlegała oddaleniu jako nieuzasadniona.
Sąd Rejonowy poczynił prawidłowe ustalenia dotyczące istotnych dla sprawy okoliczności. Ustalenia te znajdują potwierdzenie w materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie, a ich ocena, dokonana prawidłowo i wszechstronnie, nie budzi zastrzeżeń Sądu Okręgowego i mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów. Na akceptację zasługują także wysnute przez Sąd Rejonowy wnioski natury prawnej.
Zarzuty apelacji są chybione. W zasadzie całość argumentacji skarżącej ogranicza się do przedstawienia jej własnej oceny dowodów, a w szczególności zeznań świadków testamentu ustnego, tj.E. O.,J. K.iM. A., odmiennej od tej, której dokonał Sąd Rejonowy. Podnoszony przez apelującą zarzut naruszeniaart. 233 k.p.c.jest zdaniem Sądu Okręgowego bezzasadny. Skuteczne postawienie tego zarzutu wymaga bowiem wykazania, że Sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, albowiem tylko to może być przeciwstawione uprawnieniu Sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie strony o innej niż przyjął Sąd wadze poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena Sądu. Apelująca nie wykazała zaś, że Sąd I instancji, oceniając wiarygodność składanych w toku sprawy zeznań - w szczególności świadkówE. O.,J. K.iM. A., ale także pozostałych świadków i uczestników postępowania - naruszył kodeksowe zasady oceny dowodów. Sąd Okręgowy nie dopatrzył się jednak w rozumowaniu Sądu Rejonowego takiego naruszenia, zwłaszcza w postaci niekonsekwencji czy sprzeczności. Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia wyczerpująco i dokładnie przedstawia ocenę dowodów dokonaną przez Sąd I instancji, który szczegółowo wskazał, jakim dowodom wiarę i dlaczego. Skarżąca przeciwstawiła ocenie dokonanej przez Sąd I instancji własną analizę zgromadzonego materiału dowodowego i własny pogląd na sprawę – opierając się na pojedynczych, nierzadko wyrwanych z kontekstu słowach wypowiadanych przez zeznających w sprawie, za to z pominięciem okoliczności dla niej niewygodnych lub nieodpowiadających jej wersji zdarzeń. Tymczasem prawidłowo zrealizowanym zadaniem Sądu Rejonowego było przeprowadzenie całościowej oceny zebranego w sprawie materiału, ponieważ tylko taka ocena mogła dać pełny obraz spornych okoliczności. W konsekwencji polemika pozwanej z prawidłowymi ustaleniami Sądu I instancji nie mogła odnieść zamierzonego skutku.
W rozpoznawanej sprawie sporną pomiędzy wnioskodawczynią a uczestnikami postępowania kwestią było to, czy w dniu 18 października 2012 r. doszło do sporządzenia przezM. B. (2)ważnego z punktu widzenia kodeksowych przesłanek testamentu ustnego. Zgodnie zart. 952 k.c.niezbędnym warunkiem istnienia testamentu ustnego jest życzenie spadkodawcy złożenia oświadczenia ostatniej woli oraz fakt przywołania osób, które zostały następnie wskazane jako świadkowie w celu wysłuchania tego oświadczenia o rozporządzeniu majątkiem. Sporządzenie testamentu ustnego uzasadniają dwie okoliczności: po pierwsze, może on zostać sporządzony, jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy, a po drugie, jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. każda z tych okoliczności stanowi samodzielną przesłankę sporządzenia testamentu ustnego (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2012 r., I CSK 575/11).
Obawa rychłej śmierci jest zwrotem niedookreślonym, budzącym wątpliwości interpretacyjne i co za tym idzie – kontrowersje i różnorakie stanowiska w praktyce. Może być ujmowana zarówno w kategoriach obiektywnych, jak i subiektywnych. W doktrynie i orzecznictwie znaleźć można poglądy przychylne jednemu i drugiemu ujęciu obawy rychłej śmierci. Niemniej jednak w ocenie Sądu Okręgowego przesłanki obawy rychłej śmierci nie sposób jest ująć w sztywne ramy i należy w każdym skonkretyzowanym stanie faktycznym dokonać indywidualnych ustaleń, czy rzeczywiście obawa taka istniała w chwili sporządzania testamentu. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy należy podzielić stanowisko Sądu Rejonowego, że przesłanka obawy rychłej śmierci w odniesieniu do testującegoM. B. (2)nie została spełniona. Do takiego przekonania prowadzi jednoznacznie analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego - zeznań świadków i uczestników postępowania, w szczególnościK. C.(rozprawa w dniu 18 marca 2013 r., k. 93-94),K. O. (1)(rozprawa w dniu 4 kwietnia 2013 r., k. 118),A. S.(rozprawa w dniu 18 kwietnia 2013 r., k. 165),K. O. (2)(rozprawa w dniu 16 maja 2013 r.,kk. 203-205),B. O.(rozprawa w dniu 28 listopada 2013 r., k. 292),Z. B.(rozprawa w dniu 23 stycznia 2014 r., k. 308). Z materiału dowodowego wynika, żeM. B. (2)borykał się z licznymi schorzeniami, które były następstwem choroby alkoholowej, np. z chorobą wrzodową żołądka i dwunastnicy, nerwicą czy padaczką, a w ostatnich miesiącach życia skarżył się na dokuczliwe bóle kręgosłupa i klatki piersiowej, które stały się przyczyną skierowania go do szpitala z zaleceniem „diagnostyki procesu neo”. Tuż przed pobytem w szpitaluM. B. (2)był jednak w pełni sprawny ruchowo i intelektualnie, pełen życia, a także przekonany o tym, że wizyta w szpitalu jest wyłącznie w celach diagnostycznych.M. B. (2)samodzielnie prowadził gospodarstwo domowe, pracował jako rolnik, jeździł samochodem i ciągnikiem. Spadkodawca nie spodziewał się ciężkiej, śmiertelnej choroby, nie sprawiał wrażenia załamanego, przerażonego czy przytłoczonego ciężarem swojego złego stanu zdrowia. Nie czuł, że umiera. Będąc w szpitalu,M. B. (2)czynił plany na okres po opuszczeniu placówki i informował o nich odwiedzających go najbliższych. Zamierzał uregulować swoje sprawy rodzinne i finansowe, sprzedać ziemię, dokończyć remont domu, poprawić schody, pomóc bratanicy w pracach na jej działce. Jak trafnie zauważył biegły sądowy z zakresu chorób wewnętrznych lek. med.M. O.sporządzający opinię w niniejszej sprawie (kk. 322-324, 477-478), w dacie sporządzania testamentu ustnego, a więc przed zgłoszeniem sięM. B. (2)do szpitala w celu pogłębienia diagnostyki, proces chorobowy i stan jego zaawansowania nie były znane nawet lekarzom, więc tym bardziej okoliczności te nie mogły być znane spadkodawcy. Nie posiadał on wiedzy odnośnie własnego stanu zdrowia, która mogłaby skutkować obawą rychłej śmierci. Całość przywołanych powyżej argumentów prowadzi do jednoznacznego przekonania, że przewidziana wart. 952 k.c.przesłanka obawy rychłej śmierci nie zaistniała.
Drugą przesłanką uzasadniającą sporządzenie testamentu ustnego jest szczególna okoliczność uniemożliwiająca lub znacznie utrudniająca zachowanie formy zwykłej testamentu, która może być związana z różnego rodzaju zdarzeniami dezorganizującymi życie zbiorowe, np. klęskami żywiołowymi, ale też okolicznościami ściśle dotyczącymi osoby spadkodawcy, np. brak możliwości własnoręcznego pisania lub udania się do notariusza. Na podstawie zgromadzonego w aktach rozpoznawanej sprawy materiału dowodowego nie sposób jest stwierdzić, że przesłanka ta została spełniona, tj. żeM. B. (2)w dniu 18 października 2012 r. nie był w stanie z jakichkolwiek przyczyn sporządzić testamentu zwykłego – własnoręcznego. ŚwiadekK. O. (2)na rozprawie w dniu 16 maja 2013 r. (k. 203) zeznał, że nawet po tej dacie, podczas pobytu w szpitalu,M. B. (2)był samodzielny, sam chodził do łazienki i golił się. ŚwiadekB. O.na rozprawie w dniu 28 listopada 2013 r. (k. 292) zeznała, że w szpitalu obok łóżkaM. B. (2)leżały krzyżówki i długopis. ŚwiadekD. B. (1)na rozprawie w dniu 23 stycznia 2014 r. (k. 305) zeznał, że dopiero podczas pobytu w szpitalu, na przełomie października i listopada 2012 r., stanM. B. (2)pogorszył się na tyle, że zaczął on potrzebować pomocy osób trzecich. Niemniej jednak w dacie sporządzenia testamentu ustnego, przed pobytem w szpitalu, w dniu 18 października 2012 r., spadkodawca był w pełni sprawny i mógł samodzielnie sporządzić testament własnoręczny.
Mając na uwadze całość powyższych rozważań Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że rozstrzygnięcie Sądu I instancji jest trafne, a zarzuty apelacji, stanowiące jedynie nieuzasadnioną polemikę z prawidłowo poczynionymi ustaleniami Sądu Rejonowego, nie mogą prowadzić do jego zmiany. Sąd I instancji zasadnie stwierdził nabycie spadku nie na mocy testamentu ustnego, albowiem nie wystąpiły przewidziane wart. 952 k.c.przesłanki do jego sporządzenia, lecz na mocy ustawy. Testament pisemny uznał zaś za zapis na rzeczA. P..
Apelacja podlegała oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
Podstawą rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów postępowania był przepisart. 520 § 2 k.p.c.Nie ulega wątpliwości, że interesy apelującejA. P.i uczestniczkiB. O.były sprzeczne – ta pierwsza domagała się stwierdzenia nabycia spadku poM. B. (2)na podstawie testamentu ustnego, który był dla niej korzystny, druga zaś – na podstawie ustawy. Ostatecznie stwierdzenie nabycia spadku nastąpiło na mocy ustawy, co oznacza, żeA. P.nie osiągnęła oczekiwanego przez siebie wyniku postępowania i należy ją uznać za stronę przegrywającą sprawę. W związku z tym Sąd Okręgowy zasądził od niej na rzeczB. O.zwrot poniesionych przez tę ostatnią kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu odwoławczym. Wysokość wynagrodzenia pełnomocnika uczestniczki ustalono na poziomie stawki minimalnej w oparciu o przepis § 5 pkt 2 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie w brzmieniu aktualnym w dacie wniesienia apelacji.

Małgorzata Truskolaska-Żuczek  Iwona Wróblewska-Pokora  Anna Wrembel-Woźniak