Sąd Apelacyjny w Katowicach
II Wydział Karny
Sygnatura akt: II AKa 294/17
Data wyroku: 2017-08-24 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Mirosław Ziaja, Wiesław Kosowski, Adam Synakiewicz
Słowa kluczowe: Oszustwo

Sygn. akt: II AKa 294/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 24 sierpnia 2017 roku
Sąd Apelacyjny w Katowicach II Wydział Karny w składzie:

Przewodniczący:

SSA Mirosław Ziaja

SSA Wiesław Kosowski (spr.)
SSO del. Adam Synakiewicz

Protokolant:

Magdalena Bauer

przy udzialeProkuratora Prokuratury Rejonowej w Chorzowie Marty Barańskiej
po rozpoznaniu w dniu 24 sierpnia 2017 roku sprawy
A. W.s.A.iJ.
ur. (...)wM.
oskarżonego zart. 286 § 1 k.k.
na skutek apelacji pełnomocników oskarżycieli posiłkowych
od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach
z dnia 27 lutego 2017 roku, sygn. akt XVI K 40/15
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę
Sądowi Okręgowemu w Katowicach do ponownego rozpoznania.
Sygn. akt II AKa 294/17

UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 27 lutego 2017r., w sprawie o sygn. akt XVI K 40/15 uniewinnił oskarżonegoA. W.od zarzutów popełnienia dwóch występków zart. 286 §1 k.k., które miały polegać na tym, że:
- w dniu 5 marca(...). wC.oskarżonyA. W., jako Prezes Spółki(...)działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, miał po uprzednim wprowadzeniu w błąd co do zamiaru i możliwości zapłaty zobowiązania zawrzeć zJ. W.– właścicielemPrzedsiębiorstwa (...)umowę na wykonanie tynków zewnętrznych oraz dociepleń klatek schodowych w budynku przyul. (...)wC., czym miał doprowadzić wymienionego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w wysokości 251 388,42 zł,
- w dniu 16 maja(...). wC.oskarżonyA. W., jako Prezes Spółki(...)działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, miał po uprzednim wprowadzeniu w błąd co do zamiaru i możliwości zapłaty zobowiązania zawrzeć zR. N.– właścicielemZakładu Budowlanego (...)R. N.umowę na wykonanie robót brukarskich wokół budynku przyul. (...)wC., czym miał doprowadzić wymienionego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w wysokości 335 000 zł,
Stosownie do treściart. 632 pkt 2 k.p.k.kosztami postępowania obciążono Skarb Państwa.
Z wyrokiem tym nie zgodzili się pełnomocnicy oskarżycieli posiłkowych.
Pełnomocnik oskarżyciela posiłkowegoJ. W.zaskarżył wyrok w całości na niekorzyśćA. W.odnośnie uniewinnienia oskarżonego od popełnienia czynu na szkodęJ. W.. We wniesionym środku odwoławczym podniósł zarzuty:
- naruszenia przepisów postępowania mającego wpływ na treść orzeczenia, a toart. 7 k.p.k., poprzez dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego, w oderwaniu od zasad doświadczenia życiowego,
- błędu w ustaleniach faktycznych mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, przede wszystkim przez uznanie, że sytuacja majątkowa oskarżonego w dacie zawierania umowy pozwalała wedle obiektywnych kryteriów zakładać powodzenie kolejnych zamierzeń gospodarczych, podczas gdy sytuacja ta wykluczała możliwość pełnego, uczciwego rozliczenia się z kontrahentami.
Stawiając te zarzuty pełnomocnik oskarżyciela posiłkowegoJ. W.wniósło uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania SądowiI instancji.
Pełnomocnik oskarżyciela posiłkowegoR. N.zaskarżył wyrok w całości na niekorzyśćA. W.odnośnie uniewinnienia oskarżonego od popełnienia czynu na szkodęR. N.. We wniesionym środku odwoławczym podniósł szereg zarzutów, które w zasadzie sprowadzają się do dwóch grup, a mianowicie
- naruszenia przepisów postępowania mającego wpływ na treść orzeczenia, a toart. 7 k.p.k.iart. 410 k.p.k., poprzez pominięcie przy wyrokowaniu niektórych dowodów, jak też dokonanie błędnej oceny materiału dowodowego,
- błędu w ustaleniach faktycznych mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy polegającego na nieuzasadnionym przyjęciu, że oskarżony nie działał z bezpośrednim zamiarem wprowadzenia pokrzywdzonego w błąd co zamiaru i możliwości spłaty zobowiązań zgodnie z zawartą umową.
Stawiając te zarzuty pełnomocnik oskarżyciela posiłkowegoR. N.wniósło uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania SądowiI instancji.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje.
W pierwszej kolejności należy podkreślić bardzo duży trud i wysiłek włożony przez SądI instancji w rozpoznanie niniejszej sprawy. Oskarżyciel publiczny bowiem, kierując akt oskarżenia, nie podjął w zasadzie żadnych działań mających na celu wszechstronne wyjaśnienie niniejszej sprawy. Ograniczył się de facto do przesłuchania pokrzywdzonych i oskarżonego, nie zadając sobie trudu zbadania, jaka była sytuacjafirmy (...)w chwili zawierania przedmiotowych umów, a także czy miał on realną możliwość wywiązania się z zaciągniętych zobowiązań. Przecież oczywistą jest kwestia, iż przestępstwo oszustwa należy do bardzo specyficznych. Jego strona podmiotowa polega na umyślności, przy czym działanie sprawcy motywowane jest osiągnięciem celu w postaci korzyści majątkowej. Wymagana jest więc szczególna postać zamiaru bezpośredniego kierunkowego (dolus directus coloratus).Jak stwierdził Sąd Najwyższy: „określone wart.286 k.k.przestępstwo oszustwa jest przestępstwem umyślnym, zaliczanym do tzw. celowościowej odmiany przestępstw kierunkowych. Powyższe ujęcie znamion strony podmiotowej wyklucza możliwość popełnienia oszustwa z zamiarem ewentualnym. Zamiar bezpośredni winien obejmować zarówno cel, jak i sposób działania zmierzający do zrealizowania tego celu. Przypisując sprawcy popełnienie przestępstwa określonego wart. 286 § 1 k.k., należy wykazać, że obejmował on swoją świadomościąi zamiarem bezpośrednim (kierunkowym) nie tylko to, że wprowadza w błąd inną osobę (względnie wyzyskuje błąd), ale także i to, że doprowadza ją w ten sposób do niekorzystnego rozporządzania mieniem i jednocześnie chce wypełnienia tych znamion" (wyrok SN z dnia4 czerwca 2009 r., WA 16/09, Prok. i Pr.-wkł. 2009, Nr 11–12, poz. 8, por. także wyrokSN z dnia 11 lutego 2009 r., III KK 245/08, Prok. i Pr.-wkł. 2009, nr 6, poz. 15). Wymóg kierunkowego działania sprawcy czynu zart. 286 § 1 k.k.podkreślił Sąd Najwyższy, wyrażając pogląd, że przestępstwo zart. 286 § 1 k.k.jako charakteryzujące się celem w postaci osiągnięcia korzyści majątkowej należy do tzw. przestępstw kierunkowych i może być popełnione tylkoz zamiarem bezpośrednim. (zob. wyrok SN z dnia 27 marca 2013 r., III KK 308/12, LEXnr 1308127). Co więcej zamiar ten musi zostać wykazany sprawcy od samego początku podjętych działań i musi obejmować obydwa elementy, to jest również wprowadzenie w błąd, wyzyskanie błędu czy niezdolności należytego pojmowania przedsiębranego działania.
Okoliczności te winny być udowodnione oskarżonemu. Sam fakt zawarcia umowy, a następnie niewywiązania się z niej nie może jeszcze rodzić odpowiedzialności na gruncie przepisów prawa karnego. Sprawcy należy bowiem wykazać, że działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej umyślnie wprowadził pokrzywdzonych w błąd doprowadzając ich do niekorzystnego rozporządzenie mieniem.
Sąd meriti w niniejszej sprawie podjął szereg działań mający na celu zbadanie całościowo sytuacji finansowej oskarżonego oraz ustaleń pod kątem zamiaru wprowadzenia pokrzywdzonych w błąd co do uiszczenia zapłaty za wykonane przez nich usługi. Niestety nie można uznać, że zostały w pełni wyjaśnione wszelkie okoliczności, co umożliwiłoby stwierdzenie, iż wydane rozstrzygnięcie jest w pełni prawidłowe. Sąd bowiem skupił się głównie na aspekcie związanym z dążeniemA. W.do umożliwienia kontrahentom zaspokojenia roszczeń w obliczu grożącej niewypłacalności. Jego argumentacja skupiła sięw zasadzie na kwestiach dotyczących możliwości zaspokojenie się zarówno przezJ. W., jak i przezR. N.poprzez nabycie mieszkań w budynku przyul. (...). Tak zaspokoiła się część podwykonawców, którym oskarżony zalegałz płatnościami. Zdaniem Sądu to m.in. świadczyć miało o braku zamiaru oszustwa.
Na tym etapie sprawy stanowisko takie uznać należy za przedwczesne. Przede wszystkim trzeba mieć na uwadze okresy zawarcia umów pomiędzyspółką (...), której prezesem byłA. W.aJ. W.– właścicielemPrzedsiębiorstwa (...)orazR. N.– właścicielemZakładu Budowlanego (...), w aspekcie następnie wymagalności pierwszych faktur. Otóż pomiędzy tymi umowami, a wystawieniem faktur, za które oskarżony nie zapłacił minęły zaledwie 4 miesiące w odniesieniu dofirmy (...)i niespełna 2 miesiące w odniesieniu dofirmy (...). Musi to rodzić pytania, czy sytuacja finansowafirmy (...), w tak krótkim czasie, uległa aż tak istotnemu pogorszeniu, że nie było możliwości dokonania płatności na rzecz pokrzywdzonych, czy też sytuacja ta była na już na tyle zła w chwili zawierania umów. Okoliczności te muszą zostać przez Sąd meritti ustalone, a następnie, jeżli potwierdziłoby się, iż w chwili zawierania umów oskarżony nie miał możliwości wywiązania się z nich to oczywiście ustalenia i oceny będzie wymagało, czy informował o tym kontrahentów, czy też jego działanie polegało na wprowadzeniu ich w błąd.
Mamy tu wprawdzie do czynienia ze specyficzną sytuacją, albowiem w odniesieniu do pokrzywdzonegoJ. W.w zasadzie od samego początku pojawia się kwestia specyficznego rodzaju „zabezpieczenia”. Mianowicie już w czasie negocjacji umowy mówiono o możliwości zaspokojenia poprzez przewłaszczenie mieszkania. Jednak te kwestie dotyczą tylkoJ. W.. Brak jest bowiem ustaleń tego rodzaju w odniesieniu doR. N.. Sąd natomiast wydając wyrok w niniejszej sprawie położył główny nacisk na możliwości związane z późniejszym zaspokojeniem roszczeń.
Dla pełnej oceny, czy po stronie oskarżonego w chwili zawierania umów istniał zamiar działań oszukańczych niezbędne jest ustalenie i odniesienie się również do innych okoliczności. Mianowicie z utrwalonej linii orzeczniczej wynika, iż w wypadku gdy o niekorzystnym rozporządzeniu mieniem, a w konsekwencji o korzyści majątkowej po stronie sprawcy, przesądza fakt nieuregulowania należności za pobrany towar, dla spełnienia znamion strony podmiotowej niezbędne jest ustalenie, że sprawca już w chwili składania zamówienia na towar miał zamiar nieuiszczenia należności za niego, uiszczenia jej z opóźnieniem, w niepełnej wysokości, czy zależnie od powodzenia innych przedsięwzięć. (patrz m.in. wyrok SA we Wrocławiu z dnia 20 kwietnia 2016r., sygn. akt II AKa 78/16, wyrok SA w Katowicach z dnia 17 marca 2016r., sygn.. akt II AKa 39/16). Przestępstwo oszustwa polega więc nie tylko na tym, że sprawca z góry zamierza nie zapłacić za pobrany towar lub świadczone na jego rzecz usługi, ale mamy z nim również do czynienia, gdy sprawca w chwili zawierania umów wie, że nie będzie w stanie zapłacić roszczenia w całości lub w wyznaczonym terminie.
Dla przestępstwa oszustwa nie ma potrzeby wykazywania, że w chwili zawierania umowy sprawca nie miał zamiaru wywiązać się ze zobowiązania, gdyż wystarczającym jest ustalenie, że pokrzywdzony nie zawarłby umowy, gdyby wiedział o okolicznościach, które były przedmiotem wprowadzenia go w błąd przez sprawcę. Do wprowadzenia w błąd skutkującego niekorzystnym rozporządzeniem mieniem wystarczające jest więc celowe wywołanie błędnego wyobrażenia o okolicznościach decydujących o rozporządzeniu lub sposobie rozporządzenia. (wyrok SA w Katowicach z dnia 12 sierpnia 2016r., sygn.. akt II AKa 194/16).
W tym kontekście Sąd I instancji będzie musiał poczynić wpierw ustalenia co do sytuacji finansowej firmy oskarżonego w chwili podpisywania umów z pokrzywdzonymi, a następnie dokonać szczegółowej analizy, czy doszło do wyczerpania znamion przestępstwa oszustwa. Zwrócić przy tym musi uwagę na, jak się wydaje odmienna sytuację co do poszczególnych oskarżycieli posiłkowych. W czasie negocjacji zJ. W.pojawiła się bowiem kwestia zapłaty poprzez przewłaszczenie mieszkania. Wyjaśnienia będzie więc wymagało czy pokrzywdzony ten miał świadomość i liczył się z możliwością nie wywiązania się przez oskarżonego w terminie z przyjętych zobowiązań.
Ponownie rozpoznając sprawę Sąd I instancji winien też wyjaśnić dlaczego zaspokojenie pokrzywdzonych nie nastąpiło z kredytów inwestycyjnych, jakie oskarżony miał zaciągnięte właśnie na ten konkretny cel to jest realizację budowy budynku przyul. (...)wC..
Dopiero wyjaśnienie wszystkich powyższych okoliczności umożliwi wydanie wyroku, który będzie mógł zostać uznany za w pełni prawidłowy.