Sąd Okręgowy w Gliwicach
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1319/16
Data wyroku: 2017-09-27 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Barbara Braziewicz
Słowa kluczowe: Oświadczenie spadkowe
Podstawa prawna: art. 1015 §1 kc w zw. z art. 25 Pr.p.m

Sygn. akt III Ca 1319/16

POSTANOWIENIE
Dnia 27 września 2017 r.
Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w następującym składzie:
Przewodniczący - Sędzia  SO Barbara Braziewicz
Sędziowie:    SO Teresa Kołeczko – Wacławik (spr.)      SR (del.) Maryla Majewska - Lewandowska
Protokolant   Beata Michalak
po rozpoznaniu w dniu 27 września 2017 r. na rozprawie sprawy
z wniosku(...) Spółki AkcyjnejweW.
z udziałemR. H.,J. H.,D. T.,G. H.,Ż. H.iA. H.
o stwierdzenie nabycia spadku poB. H.
na skutek apelacji uczestnika postępowaniaR. H.
od postanowienia Sądu Rejonowego w Raciborzu
z dnia 2 czerwca 2014 r., sygn. akt I Ns 861/13
postanawia:
zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie 3 w ten sposób, iż stwierdzić że spadek poB. H.zmarłej 9 listopada 2012 r. wR.ostatnio zamieszkałej wR.na podstawie ustawy nabyły:
- córkaD. T.(córkaE.iB.) w ½ części,
- córkaG. H.(córkaE.iB.) w ½ części.
SSR (del.) Maryla Majewska – Lewandowska SSO Barbara Braziewicz  SSO Teresa Kołeczko-Wacławik
Sygn. akt III Ca 1319/16

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Rejonowy w Raciborzu w pkt. 1 zatwierdził uchylenie się przez uczestnikaJ. H.od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli o przyjęciu spadku wprost przez upływ czasu poB. H., w pkt. 2 oddalił wniosekG. H.w tym przedmiocie, a w pkt. 3 stwierdził, że spadek poB. H.zmarłej 9 listopada 2012r., ostatnio zamieszkałej wR.na podstawie ustawy nabyły córkiD. T.iG. H.oraz wnukR. H., synJ.iI.po 1/3 części.
Sąd ustalił, że spadkodawczyni w chwili śmierci – 9 listopada 2012r. była wdową, a z małżeństwa zE. H.miała czworo dzieciG. H.,D. T.,J. H.iZ. H., który zmarł w 1982r. jako kawaler. W dniu 24.10.2013r.J. H.złożył przed notariuszem oświadczenie o odrzuceniu spadku po matce, a w dniu 21 lutego 2014r. oświadczenia takie złożyły jego córkiA. H.iŻ.(J.)H.. W dniu 13 lutego 2014r. matkaR. H.(synaJ.) jako jego opiekun prawny złożyła w jego imieniu oświadczenie o odrzuceniu spadku po babciB. H..B. H.przed śmiercią mieszkała z córkąG. H.wR.. Z uwagi na zły stan zdrowia spadkodawczyni,G. H.dysponowała jej pieniędzmi i załatwiała jej sprawy urzędowe.D. T.rzadko odwiedzała matkę i również synJ.mieszkający w Niemczech rzadko z matką się kontaktował, a gdy matka zamieszkała wR.zaprzestał kontaktów z nią i nie wiedział o jej długach. Przeciwko spadkodawczyni prowadzone były postępowania egzekucyjne, a z zajętego świadczenia ZUS na konto komornika przelewane były kwoty ponad 300 zł miesięcznie. Sąd I instancji dał wiarę uczestnikowiJ. H., że nie wiedział o długach matki, natomiast za niewiarygodne uznał zeznaniaG. H., która załatwiała wszystkie sprawy finansowe matki i dysponowała jej rentą, iż nie wiedziała o długach. Z tych względów Sąd Rejonowy na podstawieart. 1019 § 2 k.c.w zw. zart. 84 § 1 zd. 1 i § 2 k.c.zatwierdził uchylenie się przezJ. H.od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku po matce, natomiast wniosekG. H.oddalił. Na podstawieart. 931 § 1 i 2 k.c.stwierdził nabycie spadku na podstawie ustawy przez córki spadkodawczyni i wnukaR. H.synaJ., albowiem uznał, że matkaR.-I. H.nieskutecznie odrzuciła w jego imieniu spadek po babciB. H.. Oświadczenie to bowiem zostało sporządzone w formie pisemnej w Niemczech z podpisem poświadczonym przez niemieckiego notariusza, a zgodnie z regulacjąart. 1018 § 3 k.c., oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się przed sądem lub notariuszem. Poświadczenie podpisu przez notariusza na oświadczeniu o odrzuceniu spadku nie spełnia wymogów prawa polskiego w tym względzie.
Apelację od postanowienia wniósł uczestnik postępowaniaR. H., zaskarżył rozstrzygnięcie zawarte w pkt 3 i wniósł o jego zmianę poprzez stwierdzenie, że spadek poB. H.nabyły córkiG. H.iD. T.po 1/2 części, względnie stwierdzenie, że spadkobiercy nabyli spadek po 1/3 części z dobrodziejstwem inwentarza i nakazanie sporządzenia spisu inwentarza. Zarzucił naruszenieart. 1018 § 3 k.c.poprzez jego niezastosowanie i nieuznanie za skuteczne złożonego w jego imieniu oświadczenia o odrzuceniu spadku oraz niezastosowanieart. 1015 § 2 k.c.w brzmieniu obowiązującym przed 18.10.2015r. i brak stwierdzenia dziedziczenia przez spadkobierców ustawowych z dobrodziejstwem inwentarza pomimo, że co do jednego z nich istniała podstawa do całkowitego ubezwłasnowolnienia.
Sąd Okręgowy zważył co następuje.
Apelacja musiała odnieść skutek.
Oceniając skuteczność oświadczenia o odrzuceniu spadku złożonego w imieniu uczestnika postępowaniaR. H.przez jego opiekuna, matkęI. H., Sąd Rejonowy uznał, że jest ono nieskuteczne, gdyż nie została zachowana przewidziana w prawie polskim –art. 1018 § 3 k.c.forma jego złożenia.
Odnosząc się do powyższej oceny wskazać należy, że w myślart. 64 ust. 1 Prawa prywatnego międzynarodowego z 2011r.(a więc w brzmieniu obowiązującym w chwili otwarcia spadku do 16 sierpnia 2015r. co do spadków otwartych przed 17 sierpnia 2015r.), spadkodawca w testamencie lub innym rozrządzeniu testamentowym na wypadek śmierci mógł poddać sprawę spadkową swojemu prawu ojczystemu, prawu miejsca swojego zamieszkania albo prawu miejsca swojego zwykłego pobytu z chwili dokonania tej czynności lub z chwili swojej śmierci, a w myśl ust. 2 w braku wyboru prawa w sprawie spadkowej właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy z chwili śmierci. Regulacja powyższa określa więc statut spadkowy, którym jest prawo ojczyste spadkodawcy z chwili śmierci, czyli ogólnie rzecz ujmując wskazuje, jakie prawo należy stosować do ustawowego porządku dziedziczenia oraz możności określenia przez spadkodawcę dziedziczenia po sobie w sposób odmienny od porządku ustawowego np. poprzez rozrządzenie testamentowe. Statut ten nie obejmuje natomiast kwestii formy rozrządzeń na wypadek śmierci, która pod tym względem na mocy art. 66 Pr.p.m. z 2011r. podlega ocenie w świetle Konwencji Haskiej z 5.10.1961r. w przedmiocie formy rozrządzeń testamentowych. Konwencja ta obowiązuje w Polsce od 2.11.1969r.(Dz. U. 1969, Nr 34, poz. 285) i przewiduje, że forma jest zachowana jeśli jest zgodna z prawem wewnętrznym miejsca sporządzenia. Regulacja powyższa nie obejmuje natomiast kwestii formy innych czynności prawnych istotnych w postępowaniu spadkowym, w tym formy oświadczeń o odrzuceniu spadku. Prawo właściwe do oceny formy dla oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku określa art. 25 ust. 1 i 2 Pr.p.m. Z regulacji tej wynika, że forma czynności prawnej podlega prawu właściwemu dla tej czynności, wystarczy jednak zachowanie formy przewidzianej przez prawo państwa, w którym czynność zostaje dokonana.
W niniejszej sprawie niewątpliwie prawem właściwym dla sprawy spadkowej poB. H.jest prawo polskie, albowiem spadkodawczyni do śmierci mieszkała w Polsce i prawo polskie było jej prawem ojczystym (art. 64 pr.p.m. z 2011r.), zaś dla zachowania formy czynności prawnej polegającej na złożeniu oświadczenia o odrzuceniu spadku w myśl art. 25 pr.p.m. wystarcza zachowanie formy przewidzianej przez prawo państwa, w którym czynność została dokonana W tym też duchu, prawo właściwe dla spraw spadkowych, obowiązujące już w chwili orzekania przez sąd odwoławczy co do spadków otwartych po dniu 17 sierpnia 2015r., określa Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) NR(...)z 4.7.2012r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego ( Dz. Urz. UE L z 27.7.2012r. str. 107 ze zm.). W jego art. 28 dotyczącym ważności pod względem formy oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku stwierdzono, że oświadczenie to jest ważne pod względem formy, w przypadku, gdy odpowiada ono wymogom a) prawa właściwego dla dziedziczenia, albo odpowiada wymogom b) prawa państwa, w którym osoba składająca oświadczenie ma miejsce zwykłego pobytu.
Matka uczestnika postępowaniaR. H.i jednocześnie jego opiekun prawny-I. H.wraz z synem mieszka w Niemczech i tam złożyła w jego imieniu oświadczenie o odrzuceniu spadku poB. H.. Kwestia prawidłowości ustanowienia opiekuna dla uczestnika (którego sytuacja prawna jest zbliżona do osoby pełnoletniej ubezwłasnowolnionej częściowo) i zakres jej uprawnień na tle regulacji § 1896 ust. 1(...)wyjaśnione zostały w postanowieniu Sądu Okręgowego z 19 maja 2015r. ((...)). W tych okolicznościach ocenić należało, czy składając oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu uczestnika postępowaniaR. H.zachowała formę przewidzianą przez prawo niemieckie, w myśl regulacjiart. 25Pr.p.m. Fakt, iż oświadczenie zostało złożone w terminie przewidzianym wart. 1015 § k.c.(albowiem termin złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku objęty jest statutem spadkowym) jest bezsporny.
R. H.został wezwany do udziału w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku poB. H.w charakterze uczestnika postępowania na podstawie postanowienia Sądu wydanego na rozprawie w dniu 27 stycznia 2014r. Z dowodu doręczenia uczestnikowi tego postanowienia wynika, że zostało doręczone w dniu 6 lutego 2014r. i z tą datą uczestnik mógł brać pod uwagę możliwość powołania go do spadku.I. H.złożyła w dniu 13 lutego 2014r. w imieniu uczestnika postępowania pierwsze oświadczenie o odrzuceniu spadku, w formie pisemnej z notarialnie poświadczonym podpisem Nr(...)(k.104-107), natomiast w dniu 25 czerwca 2014r. złożyła drugie oświadczenie przed notariuszem, który potwierdził własnoręczność podpisuI. H.na dokumencie o numerze(...)(k. 156, tłumaczenie k. 154). Oświadczenie to zostało zatwierdzone przez Sąd Rejonowy wL.postanowieniem z 26 czerwca 2014r. w sprawie o sygn.. akt 11 XII H 908 (k. 168, tłumaczenie k. 167).
Jak wynika z regulacji § 1945(...)oświadczenie o odrzuceniu spadku winno być złożone do protokołu sądu lub w formie publicznie uwierzytelnionej przez co rozumie się formę pisemną z urzędowo poświadczonym podpisem (tekst prawa niemieckiego k. 361, tłumaczenie, k. 364 z uwzględnieniem literalnego brzmienia przepisu w języku niemieckim i uwzględnieniem wyjaśnienia Ministerstwa Sprawiedliwości Departamentu Współpracy Międzynarodowej i Praw Człowieka - pismo k. 359, z których wynika, że w tłumaczeniu § 1945(...)mylnie użyto określenia „akt notarialny”). Do dokonania czynności poświadczenia uprawniony jest notariusz co wynika z treści ustawy o urzędowym sporządzaniu dokumentów (B., k. 366 i n. z tłumaczeniem).W przypadku osób dla których ustanowiono opiekuna, oświadczenie o odrzuceniu spadku składa opiekun, zgodnie z zakresem uprawnień nadanych w orzeczeniu o ustanowieniu opiekuna, przy czym wymagana jest zgoda sądu opiekuńczego, która może zostać udzielona następczo po dokonaniu czynności przez opiekuna ( § § 1901, 1902, 1822 pkt.2 w zw. z 1908i(...)).
Odnosząc powyższą regulację w prawie niemieckim do okoliczności faktycznych niniejszej sprawy stwierdzić należy, że w postanowieniu Sądu Rejonowego w Lippstadt z 9 listopada 2011r. sygn.. 11 XVII H 908, Sąd ustanawiającI. H.opiekunem prawnymR. H.określił, iż zakresem działania opiekuna w imieniu podopiecznego objęto między innymi załatwianie spraw urzędowych, sprawy majątkowe, odbieranie poczty (postanowienie k. 211, tłumaczenie k. 209 i 210 co do aktualności postanowienia na dzień 25.6.2014r.).I. H.składając oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu podopiecznego działała więc w granicach przyznanych jej uprawnień, a jej oświadczenie zostało zatwierdzone przez Sąd w Lippstadt ( k. 168, tłumaczenie k.167). Z tego względu (z uwagi na możliwość następczego uzyskania zezwolenia sądu, po dokonaniu czynności przez opiekuna), zarówno oświadczenie złożone w dniu 13 lutego 2014r. jak i oświadczenie z dnia 25 czerwca 2014r. złożone zostały we właściwej formie. Tak więc stwierdzić należało, żeI. H., jako opiekun prawnyR. H.skutecznie w jego imieniu odrzuciła spadek poB. H., co w związku z regulacjąart. 1020 k.c.w zw. zart. 931 k.c.( przy braku zstępnychR. H.) skutkować musiało zmianą zaskarżonego postanowienia.
Mając powyższe na uwadze sąd odwoławczy orzekł jak w sentencji postanowienia na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
SSR (del.) Maryla Majewska-Lewandowska SSO Barbara Braziewicz SSO Teresa Kołeczko-Wacławik