Sąd Apelacyjny w Katowicach
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 452/17
Data wyroku: 2017-10-19 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Joanna Naczyńska, Tomasz Ślęzak, Katarzyna Sidyk
Słowa kluczowe: Skarga pauliańska
Podstawa prawna: art. 528 kc

Sygn. akt I ACa 452/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 19 października 2017 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący :

SSA Tomasz Ślęzak

Sędziowie :

SA Joanna Naczyńska (spr.)
SO del. Katarzyna Sidyk

Protokolant :

Anna Wieczorek

po rozpoznaniu w dniu 19 października 2017 r. w Katowicach
na rozprawie
sprawy z powództwaK. D.iG. D.
przeciwkoD. C.iK. U.
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną
na skutek apelacji powodów
od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej
z dnia 13 lutego 2017 r., sygn. akt I C 164/16

1
zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

a
uznaje za bezskuteczną wobec powodów umowę o dział spadku po zmarłym 30 czerwca 2015 r.J. C., zawartą 1 marca 2016 r. przed notariuszemR. D.w jej Kancelarii Notarialnej wB.(Rep. A Nr(...)), na podstawie której pozwane otrzymały bez spłat część spadkową dłużnikaA. C., do wysokości 1/3 udziału spadkowego, a to w celu zaspokojenia wierzytelności powodów wynikającej z tytułu wykonawczego, stanowiącego zaopatrzony w sądową klauzulę wykonalności akt notarialny z 5 czerwca 2009 r., sporządzony przed notariuszemD. R.w jego Kancelarii Notarialnej wB.(Rep. A Nr(...)), z której to wierzytelności do spłaty pozostało 186 676,31 złotych wraz z odsetkami - zastrzegając pozwanym prawo powoływania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie odpowiedzialności do wysokości wartości udziałuA. C.w spadku,

b
zasądza od pozwanych solidarnie na rzecz powodów 23.210 (dwadzieścia trzy tysiące dwieście dziesięć) złotych z tytułu kosztów procesu,

c
odstępuje od obciążania pozwanych kosztami sądowymi, od uiszczenia których powodowie byli zwolnieni;

2
zasądza od pozwanych solidarnie na rzecz powodów 8.100 (osiem tysięcy sto) złotych z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego;

3
odstępuje od obciążenia pozwanych kosztami sądowymi, od uiszczenia których powodowie byli zwolnieni w postępowaniu apelacyjnym.

SSO del. Katarzyna Sidyk

SSA Tomasz Ślęzak

SSA Joanna Naczyńska

Sygn. akt I ACa 452/17

UZASADNIENIE
Wyrokiem z 13 lutego 2017r. Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej oddalił powództwoK. D.iG. D.wniesione przeciwkoD. C.iK. U.o uznanie za bezskuteczną notarialnej umowy o dział spadku poJ. C., zawartej 1 marca 2016 r. i zasądził od powodów solidarnie na rzecz pozwanych solidarnie 14.417zł z tytułu kosztów procesu.
Rozstrzygnięcie to Sąd Okręgowy podjął po ustaleniu, że notarialną umową z 5 czerwca 2009r. powodowie udzieliliA. C., będącemu synem pozwanejD. C.i bratem pozwanejK. U.pożyczki w kwocie 200.000zł. Kwotę tęA. C.zobowiązał się zwrócić do 15 czerwca 2010r. wraz z odsetkami w wysokości 50.000zł i w zakresie obowiązku zwrotu tych sum, na podstawieart. 777§1 pkt 4 k.p.c.poddał się egzekucji. W celu zabezpieczenia wierzytelności o zwrot pożyczki, ojciec dłużnikaJ. C.ustanowił na rzecz powodów hipotekę zwykłą w kwocie 250.000zł, obciążając nieruchomość położoną wS.o powierzchni 0,3786ha, objętąksięgą wieczystą (...). Nieruchomość ta była niezabudowana i nieogrodzona. Jej wartośćJ. C.określił na 540.000zł, nie okazując powodom żadnego dokumentu, który potwierdzałby taką jej wycenę.A. C.oddał powodom 34.000zł, prosił ich o przedłużenie terminu zwrotu pożyczki, twierdził, że nie ma pieniędzy, a następnie kontakt z nim się urwał. Powodowie uzyskali tytuł wykonawczy przeciwko dłużnikowi (akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji 4. kwietnia 2011r. został zaopatrzony w sądową klauzulę wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego w Bielsku-Białej, sygn. akt I Co 2137/11). Następnie wystąpili z pozwem przeciwkoJ. C.o zapłatę 216.000zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Roszczenie to zostało uwzględnione przez Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej w postępowaniu upominawczym nakazem zapłaty z 10 października 2011r. (sygn. I Nc 90/11), bez zastrzeżenia dlaJ. C.prawa powoływania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie odpowiedzialności do nieruchomości objętejksięgą wieczystą (...). W oparciu o ten nakaz, zaopatrzony w klauzulę wykonalności, powodowie wszczęli przeciwkoJ. C.postępowanie egzekucyjne, w toku którego komornik sądowyA. M.(Km 261/12) na wniosek powodów zajął świadczenie emerytalno-rentowe i oszczędnościJ. C., a także stanowiące jego własność nieruchomości:
-obj.KW (...), której wartość oszacowano na 32.600 zł;
-obj.KW (...), której wartość oszacowano na 196.900 zł;
-obj.KW (...), której wartość oszacowano na 193.100 zł;
-obj.KW (...), której wartość oszacowano na 308.400 zł.
W toku procesu wszczętego przezJ. C.przeciwkoK. D.iG. D.o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego (opisanego wyżej nakazu zapłaty), postanowieniem z 3 grudnia 2012r. udzielonoJ. C.zabezpieczenia przez zawieszenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez KomornikaA. M.pod sygn. Km 261/12 w części przekraczającej egzekucję z nieruchomości obj.KW (...).(...)tę zlicytowano na drugiej licytacji za 98.450zł. Jako, że w sprawie o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego zapadł wyrok oddalający powództwo i zabezpieczenie upadło, powodowie wnieśli o podjęcie egzekucji, w dalszym jej toku Komornik zlicytował nieruchomośćJ. C.objętąKW (...)na drugiej licytacji za 16.300zł.(...)objętychKW (...)iKW (...)nie sprzedany, mimo dwukrotnej licytacji każdej z tych nieruchomości. W sprawie o ustalenie jakąJ. C.wszczął przeciwkoK. D.iG. D., wniosek o udzielenie zabezpieczenia przez zawieszenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez KomornikaA. M.pod sygn. Km 261/12, ostatecznie postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 28 lipca 2014r. został oddalony. Na wniosek powodów KomornikA. M.wszczął egzekucję z nieruchomościJ. C.objętejKW (...), po czym postanowieniem z 27 lutego 2015r. - zawiesił postępowanie egzekucyjne z uwagi na wstrzymanie przez Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej wykonania nakazu zapłaty, I Nc 90/11, stanowiącego tytuł egzekucyjny. Nakaz ten postanowieniem z 18 czerwca 2015r. został uzupełniony o zastrzeżenie prawa powoływania się przezJ. C.w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie odpowiedzialności do nieruchomości objętej hipoteką (KW (...)). W tym stanie rzeczy, postanowieniem z 26 lutego 2016r. KomornikA. M.umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone pod sygn. Km 261/12 - na podstawieart. 824§1 pkt 2 k.p.c.W jego toku wyegzekwował odJ. C.236.119,06zł, z czego powodom przypadło 101.897,30zł, w tym odsetki 51.590,68zł. Powodowie prowadzą obecnie postępowanie egzekucyjne przeciwkoA. C.w Niemczech, gdzie dłużnik mieszka, ale jest ono bezskuteczne, ponieważ dłużnik utrzymuje się z prac dorywczych, zarabia ok. 400 euro i nie ma żadnego majątku.J. C.zmarł 30 czerwca 2015 r., spadek po nim z mocy ustawy nabyli: żona - pozwanaD. C., córka - pozwanaK. U.i syn - dłużnikA. C., każdy w 1/3 części.
Sąd Okręgowy ustalił także, że 1 marca 2016r. pozwane i dłużnikA. C.zawarli przed notariuszemR. D.będącą przedmiotem sporu umowę działu spadku poJ. C.. Na mocy tej umowy obu pozwanym, na współwłasność przypadły bez spłaty po ½ części: nieruchomość stanowiącalokal mieszkalny nr (...)położny wS.przyul. (...)objętaKW (...), nieruchomość niezabudowana objętaKW (...)i nieruchomość zabudowaną objętaKW (...), a nadto pozwanejK. U.przypadł wynoszący ½ części udział w niezabudowanej nieruchomości objętejKW (...). Wartość nieruchomości objętych działem spadku spadkobiercy określili na 400.000 zł. DłużnikA. C.oświadczył, że zbywa swój udział spadkowy na rzecz pozwanych nie domagając się spłaty, ponieważ nieruchomość spadkodawcy objętaKW (...)o wartości ok. 540.000zł została zbyta w celu zaspokojenia jego długu wobec powodów, co wyczerpuje jego roszczenia z tytułu spadku po ojcu. Oświadczył także, że woląJ. C.było, aby majątek po nim otrzymały pozwane, ponieważ on dostał już od ojca więcej niżby mu przypadało ze spadku. Pozwane oświadczyły, że w dacie zawierania umowy o dział spadku były przekonane, że sprawa długu wobec powodów jest zakończona, przy czym nie rozmawiały na temat tego, czy dług został w całości spłacony ani zJ. C., ani zA. C.. Pismem z 15 marca 2016r. powodowie wezwali pozwane do zapłaty 236.119,06zł jako korzyści uzyskanej wskutek nieodpłatnego przysporzenia uzyskanego w wyniku działu spadku od dłużnikaA. C.. Roszczenia tego pozwane nie uznały. Wyjaśniły, że alternatywę dla umowy o dział spadku stanowiły postępowania sądowe, obejmujące rozliczenie wzajemnych roszczeń między spadkobiercami, w tym wynikając z faektu, żeA. C.za życia spadkodawcy otrzymał część majątku ojca, która przewyższała udział spadkowy. Wskazały także na bezprawne i bezpodstawne uszczuplenie majątkuJ. C.przez powodów oraz wiążące się z nimi znaczne straty finansowe, moralne i utratę zdrowia przez pozwanąD. C.iJ. C..
W oparciu o zeznania pozwanejK. U., Sąd Okręgowy ustalił, że pożyczyła ona wraz z mężemA. C.30.000 euro, zanim zaciągnął on pożyczkę u powodów. Przyjął też za wiarygodne oświadczenie pozwanej, że na ten cel zaciągnęła wraz z mężem kredyt oraz, że z odsetkamiA. C.był z tytułu tej pożyczki winny 40.000 euro. Jako, że pieniędzy tych nie oddał, to gdyby nie zrzekł się swojego udziału w spadku pozwana wystąpiłaby przeciwko niemu na drogę sądową o zwrot pożyczki.
Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazałart. 527 §1k.c. stanowiący, że gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć. Podkreślił, że zgodnie z§2 art. 527 k.c.czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności, a zgodnie z§3tego przepisu jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Przytoczył takżeart. 528 k.c.stanowiący, że jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Sąd Okręgowy stwierdził, że co do zasady umowa z 1 marca 2016r. o dział spadku poJ. C., mocą której dłużnikA. C.zrzekł się swojego udziału w spadku na rzecz pozwanych mogłaby zostać ubezskuteczniona względem powodów, niemniej powództwo oddalił, ponieważ powodowie nie zdołali wykazać, że została ona zawarta z pokrzywdzeniem ich jako wierzycieli. Uznał, że skoroJ. C.spłacił długA. C., znosząc egzekucję z nieruchomości objętejksięgą wieczystą (...), na którejJ. C.ustanowił hipotekę na zabezpieczenie tego długu, to na podstawieart. 518 §1 pkt 1 k.c.nabył wobec dłużnikaA. C.spłaconą wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty. Zaakcentował, że zastosowaniuart. 518 §1 k.c.nie sprzeciwia się okoliczność, że spłata nastąpiła pod przymusem prawnym przez egzekucję z nieruchomości. Rozważył, że nieruchomość tę zlicytowano za 98.450zł i, choć ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika jaka część tej sumy została przekazana powodom na poczet długuA. C., a jaka na koszty egzekucji, to bezsprzecznym pozostaje, żeJ. C.nabył wierzytelność wobecA. C., która podlegała dziedziczeniu. Każda z pozwanych odziedziczyła w spadku 1/3 tej wierzytelności, a pozwanaK. U.posiadała względem dłużnika wierzytelność o zwrot pożyczki, jakiej mu udzieliła jeszcze przed zawarciem umowy pożyczki z powodami. Przyjął, że choć nie wynika to z treści umowy o dział spadku to, zawierając tę umowę dłużnik i pozwane działali w zamiarze rozliczenia wszelkich wzajemnych roszczeń, a dłużnik zrzekł się swego udziału po to, by pozwane odstąpiły od dochodzenia swoich należności. Sąd Okręgowy podkreślił, że dokonany przez dłużnikaA. C.wybór i zaspokojenie roszczeń pozwanych spośród wielu wierzycieli, nie może być w okolicznościach sprawy podstawą skutecznej skargi pauliańskiej, ponieważ nie prowadził on do nieuzasadnionego uprzywilejowania pozwanych kosztem powodów, zwłaszcza że wysokość niezaspokojonej części wierzytelności powodów określona przez nich na 238.148,27 zł, w tym 186.676,31zł (należności głównej) jest wątpliwa w świetle wysokości sum wyegzekwowanych w toku postępowania egzekucyjnego odJ. C.. Stwierdził, że nieznana jest też wartość udziału spadkowego, którego zrzekł sięA. C., jako że wskazana w umowie o dział spadku wartość 400.000 zł nie została powiązana z konkretnymi składnikami majątku spadkowego. Przyjął, że udowodnienie tej wartości, jak i wysokości wierzytelności, którą nabyłJ. C.spłacając długA. C.obciążało powodów, a ich niewykazanie uniemożliwia ustalenie przesłanki pokrzywdzenia powodów, w szczególności poprzez nieuzasadnione uprzywilejowanie pozwanych względem nich.
Nie pominął Sąd Okręgowy okoliczności, że powodowie prowadzili wobecJ. C.egzekucję, która w części przekraczającej nieruchomość objętąKW (...)miała podstawy tylko formalne, a o tym, że nie miała podstaw materialnoprawnych powodowie musieli wiedzieć, ponieważ byli w jego toku reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika, a nadto świadczył o tym wynik i przebieg postępowań sądowych i egzekucyjnego jakie toczyły się z udziałem powodów iJ. C., a mimo to dążyli do zajęcia i sprzedaży licytacyjnej także innych nieruchomościJ. C., niż objęta hipoteką, a nawet doprowadzili do sprzedaży licytacyjnej jednej z nich. Podkreślił, że zrozumiałym jest, że powodowie czują się oszukani, ponieważ nie odzyskali w całości pożyczonych pieniędzy, niemniej umówili się na zabezpieczenie spłaty pożyczki hipoteką na jednej tylko nieruchomościJ. C., a skoro nie zażądali przedłożenia wyceny tej nieruchomości i oparli się na twierdzeniuJ. C., że jest ona warta 540.000zł, to nie upoważniało to ich do prowadzenia egzekucji z innych składników majątkowychJ. C.. Podkreślił także, że brak jest jakichkolwiek dowodów świadczących o tym, żeJ. C.celowo zawyżył wartość tej nieruchomości, jako że w jego subiektywnym przekonaniu mogła ona mieć wartość 540.000zł. Stwierdził, że uwzględnienie skargi pauliańskiej naruszyłoby normęart. 5 k.c., ponieważ stanowiłoby nadużycie prawa i byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, jako że dałoby powodom możliwość prowadzenia egzekucji z majątkuJ. C., w tym z nieruchomości lokalowej, co mogłoby pozbawić pozwanych mieszkania i pogłębić negatywne przeżycia wynikające z prowadzenia niezasadnej egzekucji przeciwkoJ. C., który zmarł nie doczekawszy się pomyślnego zakończenia sprawy.
Powyższe konstatacje legły u podstaw oddalenia powództwa przez Sąd Okręgowy i obciążenia powodów kosztami procesu na podstawie uregulowanej wart. 98§1 k.p.c.zasady odpowiedzialności za wynik procesu. Na koszty te, zgodnie zart. 98§3 i art. 99 k.p.c.złożyły się koszty wynagrodzenia pełnomocnika procesowego pozwanych w stawce minimalnej, określonej §2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych(Dz.U. z 2015r. poz. 1804) w kwocie 14.400złi opłata skarbowa od pełnomocnictwa w kwocie 17zł.
Apelację od wyroku wnieśli powodowie, domagając się jego zmiany przez ubezskutecznienie umowy o dział spadku poJ. C.i zasądzenie od pozwanych na rzecz powodów kosztów procesu za obie instancje. Zarzucili, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem:
-art. 246 k.p.c.w zw. zart. 74§ 1i 2 k.c.iart. 720 §2 k.c.(w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją, dokonaną ustawą z 10 lipca 2015r.), ponieważ Sąd Okręgowy przeprowadził dowód z przesłuchania pozwanejK. U.w celu ustalenia zawarcia umowy pożyczki między nią i dłużnikiemA. C.mimo braku przesłanek określonych wart. 74§ 2 k.c.umożliwiających przeprowadzenie tego dowodu;
-art. 233§1 k.p.c.przez dowolną i wybiórczą ocenę materiału dowodowego, prowadzącą do błędnych ustaleń faktycznych, a w szczególności do przyjęcia:
- że pozwanaK. U.pożyczyła dłużnikowi 30.000euro, zanim dłużnik zawarł umowę pożyczki z powodami, zaciągając rzekomo na ten cel kredyt podczas, gdy twierdzeń tych nie poparła żadnym dokumentem, z którego okoliczności te wynikałyby,
- że w związku z dokonaniem działu spadku na warunkach określonych w umowie z 1 marca 2016r. pozwane odstąpiły od dochodzenia swoich wierzytelności wobec dłużnikaA. C.podczas, gdy okoliczność ta nie wynika z umowy o dział spadku, ani z pozostałego materiału dowodowego;
-art. 232 zdanie 1 k.p.c.w zw. zart. 245 k.p.c.przez stwierdzenie, że powodowie nie wywiązali się z obowiązku udowodnienia okoliczności, z których wywodzą skutki prawne i nie wykazali wysokości przysługującej im obecnie wierzytelności wobec dłużnikaA. C., podczas gdy kwota ta wynika z pisma Komornika z 20 października 2015r. i zaświadczenia Komornika o dokonanych wpłatach z 14 marca 2016r., które to dokumenty nie były kwestionowane przez stronę pozwaną i stanowiły kanwę ustaleń faktycznych.
Podnieśli zarzut naruszenia prawa materialnego, a to:
-art. 527§1 i 2 k.c.w zw. zart. 528 k.c.przez ich niezastosowanie i błędne uznanie, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzą przesłanki do uznania, że zaskarżona czynność została dokonana z pokrzywdzeniem powodów, podczas gdy wszystkie przesłanki, od których zależy uwzględnienie powództwa zostały wykazane, a pozwane nie obaliły domniemania pokrzywdzenia wynikającego zart. 528 k.c., zaś z ostrożności procesowej, na wypadek uznania, że w realiach sprawyart. 528 k.c.nie znajduje zastosowania – zarzucili, że pozwane nie obaliły domniemania pokrzywdzenia wynikającego zart. 527§3 k.p.c.,
-art. 5 k.c.przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że wniesienie skargi pauliańskiej przez powodów narusza zasady współżycia społecznego, podczas gdy poszukiwanie ochrony pauliańskiej realizuje prawo powodów do zaspokojenia swoich roszczeń.
Pozwane wniosły o oddalenie apelacji jako bezzasadnej i zasądzenie od powodów na ich rzecz kosztów postępowania apelacyjnego. Wywodziły, że dokonany przez nie i dłużnika dział spadku nie może być uznany za czynność nieodpłatną, ponieważ wartość udziału, którego zrzekł się dłużnik była niższa niż kwota wyegzekwowanych odJ. C.zobowiązań dłużnika z tytułu pożyczki i zobowiązań dłużnika wobecK. U..
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Postępowanie dowodowe zostało przez Sąd Okręgowy przeprowadzone prawidłowo. Jednakże wyniki tego postępowania, przy prawidłowym rozkładzie ciężaru dowodowego, prowadzą do podjęcia częściowo odmiennych ustaleń faktycznych, na których oparte powinno zostać rozstrzygnięcie i odmiennej oceny prawnej zasadności roszczenia powodów.
Przedmiotem ochrony pauliańskiej, której powodowie udzielenia dochodzą jest wierzytelność z tytułu umowy pożyczki, jakiej udzielili dłużnikowiA. C., a ściślej wynikające z wierzytelności prawo podmiotowe do uzyskania świadczenia w kwocie 250.000zł z ustawowymi odsetkami od 16 czerwca 2010r. Z dokumentów przedłożonych przez powodów (wystawionych przez Komornika) wynika, że do spłaty pozostała kwota 186.676,31 zł należności głównej i odsetki. Pozwane okoliczności tej nie zaprzeczyły, zaś ciężar wykazania, że powodowie zostali zaspokojeni w szerszym zakresie, niż to wynika z rozliczenia zwróconej im przez dłużnika kwoty 34.000zł i sum wyegzekwowanych odJ. C.spoczywał na pozwanych. Powodowie dowiedli istnienia i wymagalności wierzytelność wobec dłużnikaA. C., a ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że wierzytelność ta została zaspokojona jedynie w części.
Istotne dla rozstrzygnięcia są relacje między wysokością długuA. C., a wysokością zabezpieczenia spłaty tego długu przezJ. C., ograniczonego wartością nieruchomości obciążonej hipoteką(...)oraz wysokością kwot faktycznie wyegzekwowanych przez powodów odJ. C.. Pozwane nie mogą zasadnie twierdzić, że nieruchomość stanowiąca zabezpieczenie hipoteczne miała wartość 540.000zł, ani też, że taka wartość tej nieruchomości powinna być przyjęta dla rozliczenia spłaty dokonanej przezJ. C.i na poczet spłaty udziałuA. C.w spadku poJ. C.. Nieruchomość hipoteczna została zlicytowana za 98.450zł i ta wartość może stanowić podstawę rozliczeń w stosunkach między dłużnikiem i spadkodawcą oraz między spadkobiercamiJ. C., zaś między powodami i dłużnikiem tylko ta część tej sumy, która przypadła na zaspokojenie wierzytelności (po potrąceniu kosztów egzekucji). Zgodzić się należy z Sądem Okręgowym, że na zasadzieart. 518 §1 k.c.J. C.przysługiwało roszczenie wobecA. C.o zapłatę spłaconego powodom długu. Poza sporem też pozostawało, żeJ. C.zaspokoił powodów w szerszym zakresie niż wynikało to z udzielonego przez niego zabezpieczenia, ponieważ dopóki nie wykazał w postępowaniu egzekucyjnym ograniczenia swej odpowiedzialności, powodowie prowadzili przeciwko niemu egzekucję nie tylko z nieruchomości hipotecznej, ale i z innych składników majątkowych, która w części była skuteczna. Kwalifikacja prawna roszczeńJ. C.i jego następców prawnych w stosunku do powodów z tego tytułu byłaby złożona, niemniej upraszcza ją wynikająca ze zgodnych twierdzeń pozwanych i dłużnika konstatacja, żeJ. C.darował przysługujące mu z tego tytułu roszczeniaA. C.. Pozwane i dłużnik zgodnie twierdzili, że spadkodawca uznał, że sumy od niego wyegzekwowane przez powodów wyczerpują udział spadkowy jaki winien przypaśćA. C.. Można zatem przyjąć, żeJ. C.darowałA. C.dług wynikający z udzielonego zabezpieczenia hipotecznego oraz założyć, że scedował na niego nieodpłatnie także wierzytelność obejmującą kwoty wyegzekwowane ponad to zabezpieczenie, przy czym nawet jeśli założenie to byłoby błędne, nie wpłynie to na treść rozstrzygnięcia.
Wartość nieruchomości wchodzących w skład spadku poJ. C.(obj.KW (...);(...)i(...)oraz(...)) pozwane i dłużnik oszacowali na 400.000zł. Powodowie zarzucili, że wartość ta jest zaniżona. Zarzut ten był uprawniony, jako że oszacowana w toku postępowania egzekucyjnego wartość już tylko dwóch z tych nieruchomości sięgała 500.000zł (obj.(...)została oszacowana na 308.400zł, a obj.(...)- na 193.100zł. Nadto, dokonując działu spadku pozwane i dłużnikA. C., stosownie doart. 1039 k.c.zobowiązani byli zaliczyć na schedę spadkową otrzymane od spadkodawcy darowizny, a zatem co najmniej kwotę jaką powodowie wyegzekwowali odJ. C.z tytułu zabezpieczenia hipotecznego, czyli nie mniej niż 98.450zł, a jeśli przyjąć, że darował od dłużnikowi wierzytelność obejmującą kwoty wyegzekwowane ponad to zabezpieczenie - to 101.897,30zł (w przeciwnym wypadku wierzytelność ta, której podstawy można byłoby upatrywać w regulacjiart. 415 k.c.weszłaby także do spadku). Sąd w procesie pauliańskim nie bada i nie przesądza jakie darowizny podlegają zaliczeniu na schedę spadkową, nie można wykluczyć, że spadkodawcaJ. C.dokonał innych jeszcze darowizn na rzecz dłużnika, czy pozwanych, które powinny być zaliczone na schedę spadkową. Nie bada też składu spadku. Jakkolwiek by jednak nie liczyć, wartość udziałuA. C.w spadku po ojcu jest wyższa niż część długuA. C.jaką zaspokoiłJ. C., a poza kognicją sądu w postępowaniu wywołanym skargą pauliańską pozostaje precyzyjne i wiążące rozstrzyganie o wartości udziałów spadkowych, wartości schedy spadkowej i o saldzie wzajemnych rozliczeń stron.
Wierzyciel może w oparciu oart. 527 §1 k.c.zaskarżyć umowę o dział spadku zawartą przez dłużnika i pozostałych spadkobierców, jeżeli na jej mocy przedmioty majątkowe objęte podziałem zostały nabyte przez uczestników postępowania niebędących dłużnikami. W sytuacji takiej wyrok uwzględniający skargę pauliańską wydany przeciwko tym uczestnikom, którzy nabyli składniki majątkowe poszukiwane akcją pauliańską będzie uzasadniał możliwość prowadzenia egzekucji z tych składników do wartości nabytego przezA. C.spadku (udziału ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku), natomiast nie będzie miał żadnego wpływu na ważność i skuteczność umowy o dział spadku lub wydane w tej materii prawomocne postanowienie sądowe. Zrzeczenie się spłaty udziału przez dłużnikaA. C.spowodowało uzyskanie przez pozwane bezpłatnej korzyści majątkowej w rozumieniuart. 528 k.c.Korzyścią tą jest różnica między wartością składników majątkowych jakie przypadły każdej z nich ponad wartość udziału w spadku. Zawarcie umowy o dział spadku pogłębiło stan niewypłacalności dłużnika, będący okolicznością niekwestionowaną w sprawie, wykazaną zeznaniami i faktem prowadzenia przeciwko dłużnikowi (na terenie Niemiec) bezskutecznej egzekucji. Pozwane, będąc matką i siostrą dłużnika, pozostają z nim w bliskim stosunku o jakim mowa wart. 527§3 k.c.konstytuującym domniemanie, że zawierając umowę o dział spadku dłużnik i pozwane działali ze świadomością pokrzywdzenia powodów jako wierzycieli. Wiedzieli o egzekucji jaką powodowie prowadzili przeciwkoJ. C., pozwane głęboko przeżywały kierowanie przez powodów czynności egzekucyjne do majątku spadkodawcy. Dłużnik i pozwane wiedzieli o podejmowanych przezJ. C.działaniach ukierunkowanych na zwalczenie tytułu egzekucyjnego, jak i o umorzeniu egzekucji przeciwkoJ. C.jedynie z uwagi na ograniczenie rzeczowe jego odpowiedzialności. Musieli zatem mieć świadomość tego, że roszczenia powodów wobecA. C.z tytułu pożyczki nie są zaspokojone. Pozwane przyznały, że dokonując działu spadku dążyły do tego, by powodowie nie mogli prowadzić dalszej egzekucji z nieruchomości, będących własnościąJ. C..
Rację mają powodowie, że pozwanaK. U.nie udowodniła udzielenia dłużnikowi pożyczki w kwocie 30.000euro (z obowiązkiem zwrotu 40.000 euro). Nie przedłożyła umowy pożyczki, ani umowy o kredyt zaciągnięty w celu jej udzielenia, czy jakichkolwiek innych dokumentów wykazujących, bądź uprawdopodobniających udzielenie takiej pożyczki, do czego - wobec zakwestionowania istnienia takiej umowy przez powodów -obligowały ją normy procesowe, w tymart. 245 i 246 k.c.w zw. zart. 720§2 k.c.Ponadto treść umowy o dział spadku nie zawiera oświadczenia dłużnika i pozwanejK. U.o potrąceniu, czy jakimkolwiek innym rozliczeniu roszczenia pozwanej z tytułu udzielonej dłużnikowi pożyczki 30.000euro, tym samym twierdzenie pozwanej, że treść umowy o dział spadku była konsekwencją dokonania takiego rozliczenia jako skierowane przeciwko osnowie dokumentu jest niewiarygodne. Co więcej, jeśliby nawet dłużnik zawarł z pozwaną takie porozumienie, to zawarcie w jego wyniku kwestionowanej umowy o dział spadku także prowadziłoby do pokrzywdzenia powodów. Wprawdzie co do zasady dłużnik ma prawo wyboru wierzyciela, którego chce zaspokoić, niemniej zaspokojenie jednego lub niektórych wierzycieli spośród wielu w warunkach niewypłacalności odpowiada przesłankomart. 527 k.c.Zaspakajając tylko pozwaną przez zrzeczenie się spłaty udziału w spadku, dłużnik uprzywilejowałby ją go kosztem pozostałych wierzycieli (powodów), ponieważ pozbawiłby innych wierzycieli możliwości zaspokojenia przynajmniej części należnych im świadczeń. Dłużnik, który nie jest w stanie spłacić wszystkich wierzycieli, aby nie narazić się na zarzut pokrzywdzenia wierzycieli, powinien spłacać swoje długi stosownie do reguł określonych wart. 1025 k.p.c.
Podsumowując powodowie wykazali określone wart. 527 i nast. k.c.przesłanki uwzględnienia skargi pauliańskiej, w tym: istnienie wierzytelności podlegającej ochronie pauliańskiej, swoje pokrzywdzenie umową o dział spadku, prowadzącą do uzyskania przez pozwane nieodpłatnej korzyści majątkowej (stanowiącej różnicę między wartością przysporzenia uzyskanego w wyniku działu spadku ponad wartość przypadającego każdej z nich udziału w spadku) oraz działanie dłużnika i pozwanych ze świadomością pokrzywdzenia powodów. Uwzględnieniu powództwa nie sprzeciwiają się zasady współżycia społecznego, aart. 5 k.c.już co do zasady nie może stanowić podstawy oddalenia powództwa, ponieważ uzasadnieniem prawnym wprowadzenia instytucji skargi pauliańskiej (jej rationes legis) było urzeczywistnienie zasad współżycia społecznego. Nadto, choć powodowie wykorzystali brak zastrzeżenia w tytule egzekucyjnym prawaJ. C.na powoływanie się w toku egzekucji ograniczenie, niemniej nie podjęli nieuzasadnionych prawnie czynności wobec pozwanych, a wniesienie skargi pauliańskiej nie jest kontynuacją czynności egzekucyjnych wobecJ. C., lecz skierowane jest przeciwko dłużnikowiA. C.i jego majątkowi.
Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny - na podstawieart. 386§1 k.p.c.- zmienił zaskarżony wyrok, w ten sposób, że skargę uwzględnił i adekwatnie do takiego wyniku sporu obciążył pozwane - w oparciu oart. 98 § 1 i 3 k.p.c.iart. 108§ 1 k.p.c.- obowiązkiem zwrotu powodom kosztów procesu w obu instancjach. Na zasądzone koszty postępowania przed Sądem Okręgowym złożyła się uiszczona przez powodów część opłaty od pozwu (1.500zł), opłaty od wniosków o udzielenie zabezpieczenia i od zażalenia oraz wynagrodzenie pełnomocnika za reprezentowanie powodów w postępowaniu rozpoznawczym w stawce minimalnej, określonej w § 2 pkt. 7, § 8 ust. 1 pkt. 7 w zw. z §20 i § 10 ust. 2 pkt. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015r., poz. 1804 ze zm. w brzmieniu obowiązującym w dacie wniesienia pozwu), tj. 14.400zł i wynagrodzenie pełnomocnika za reprezentowanie powodów w postępowaniu zabezpieczającym w obu instancjach, tj. 7.200zł. Łącznie wynagrodzenie pełnomocnika powodów odpowiadało 1,5 stawki minimalnej, uzasadniał je nakład pracy pełnomocnika i stopień skomplikowania sprawy. Suma należnych powodom kosztów wyniosła 23.210zł. Natomiast koszty postępowania apelacyjnego, które pozwane zobowiązane są zwrócić powodom, to koszty wynagrodzenia pełnomocnika w postępowaniu apelacyjnym w stawce przewidzianej w § 2 pkt. 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt. 2 przywołanego rozporządzenia w brzmieniu obowiązującym w dacie wniesienia apelacji. Na podstawieart. 113 ust. 4 ustawy z 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(tekst jedn. Dz.U. z 2016r., poz. 623 ze zm.) Sąd nie obciążył pozwanych kosztami sądowymi, od uiszczenia których powodowie byli zwolnienie, uznając że za takim rozstrzygnięciem przemawia charakter sprawy i jej okoliczności.
SSO del. Katarzyna Sidyk  SSA Tomasz Ślęzak  SSA Joanna Naczyńska