Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 372/17
Data wyroku: 2017-06-19 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: w SO Grzegorz Ślęzak, w SO Arkadiusz Lisiecki, Paweł Hochman
Słowa kluczowe: Droga konieczna
Podstawa prawna: 145 kc

Sygn. akt II Ca 372/17

POSTANOWIENIE
Dnia 19 czerwca 2017 roku
Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSO Paweł Hochman

Sędziowie:

SSA w SO Grzegorz Ślęzak (spr.)
SSA w SO Arkadiusz Lisiecki

Protokolant:

st. sekr. sąd. Beata Gosławska

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 czerwca 2017 roku
sprawy z wnioskuB.Ż.
z udziałemK. Ś. (1),W. Ż. (1),H. Ś. (1),J. M.
o ustanowienie drogi koniecznej
na skutek apelacji uczestnikaK. Ś. (1)
od postanowienia Sądu Rejonowego w Opocznie
z dnia 27 lutego 2017 roku, sygn. akt I Ns 5/17
postanawia: oddalić apelację i ustalić, że każdy z uczestników ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie w postępowaniu odwoławczym.
SSO Paweł Hochman
SSA w SO Grzegorz Ślęzak SSA w SO Arkadiusz Lisiecki
Sygn. akt II Ca 372/17

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 27 lutego 2017 r. Sąd Rejonowy w Opocznie
po rozpoznaniu sprawy z wnioskuB.Ż.z udziałemK. Ś. (1),W. Ż. (1),H. Ś. (1),J. M.o ustanowienie drogi koniecznej postanowił:
1. na nieruchomości położonej wD., oznaczonej w ewidencji gruntów numeremdziałki (...)ustanowić na rzecz każdoczesnego współwłaściciela nieruchomości położonej wD., oznaczonej w ewidencji gruntów numeremdziałki (...), nie będącego jednocześnie właścicielemdziałki nr (...), służebność drogi koniecznej w granicach oznaczonych linią przerywaną w kolorze brązowym na mapie do celów prawnych sporządzonej przez biegłego sądowego w dziedzinie geodezji i kartografiiA. B.i zaewidencjonowanej przez Starostę(...)w dniu 22 grudnia 2016 r. za nr ewidencyjnym(...);
2. stwierdzić, że wnioskodawczyni i uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.
Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiły przytoczone poniżej ustalenia i rozważania Sądu Rejonowego.
Postanowieniem z dnia 28 października 1994 r. wydanym w sprawie sygn. akt I Ns 252/93 Sąd Rejonowy w Przysusze dokonał podziałudziałki nr (...)nadziałki o nr (...)o powierzchni(...)m2,(...)o powierzchni(...)m2 i(...)o powierzchni(...)m2 położone wD.zgodnie z projektem podziału sporządzonym przez geodetęW. S., a przedstawionym na mapie sytuacyjnej z dnia 28 stycznia 1994 r. przechowywanej w(...)wP.za nr(...). Ponadto Sąd dokonał zniesienia współwłasnościdziałki nr (...)w ten sposób, żedziałkę nr (...)o powierzchni(...)m przyznał na współwłasnośćK. Ś. (1)iS. Ś. (1),działkę nr (...)o powierzchni(...)m2 przyznał na własnośćK. Ś. (1), adziałkę nr (...)o powierzchni(...)m przyznał na własnośćS. Ś. (1). Nadziałce nr (...)Sąd ustanowił służebność osobistą na rzeczS. Ś. (1)w postaci prawa przechodu dodziałki nr (...)wzdłuż ściany bocznej domu mieszkalnego położonego nadziałce nr (...)od strony zachodniej na szerokości jednego metra.
Nieruchomość nr(...)objęta powyższym podziałem oznaczona była wcześniej numerem(...). Została zakupiona po połowie przezS. Ś. (1)i jego matkęS. Ś. (2)odM. M.aktem notarialnym z dnia 2.01.1964 r. Rep. A Nr(...).
Na nieruchomości tejS. Ś. (1)wspólnie z bratemK. Ś. (1)pobudowali piętrowy budynek mieszkalny.
S. Ś. (1)zmarła dnia(...)r. Spadek po niej w sprawie I Ns 40/82 Sądu Rejonowego w Przysusze nabyły dzieci:K. Ś. (1),S. Ś. (1),H. Ś. (2)iI. G..
W czerwcu 1982 r.K. Ś. (1)wystąpił do Sądu Rejonowego w Przysusze z wnioskiem o dział spadku poS. Ś. (1)i zniesienie współwłasności nieruchomości położonej wD.oznaczonej w ewidencji gruntów numerem(...)W toku postępowania strony zgodnie ograniczyły wniosek do działki nabytej aktem notarialnym z 2.01.1964 r. (oznaczonej na sporządzonej w tamtym postępowaniu przez biegłego geodetęJ. K.mapie podziału numerem(...)) i ustanowiły odrębne własności lokali mieszkalnych: na parterze budynku dlaS. Ś. (1)i na piętrze budynku dlaK. Ś. (1).
Postanowieniem z dnia 29 lipca 1993 r. Sąd Rejonowy w Przysusze stwierdził, żeK. Ś. (1)nabył przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1985 r. własność nieruchomości o powierzchni(...)ha położonej wD.o numerze(...)oznaczonej na mapie sporządzonej przez geodetę uprawnionegoW. S.w dniu 25 lipca 1992 r., która to mapa przechowywana w(...)wP., stanowi integralną część w/w orzeczenia.
Przedmiotowe nieruchomości położone są pomiędzyul. (...)od strony północnej iul. (...)od strony południowej.Działka nr (...)obejmuje obszarem obrys budynku mieszkalnego. Na nieruchomość prowadzi jedno wejście od stronyul. (...)przezdziałkę nr (...)z chodnikiem o szerokości 2,10 m. Długość wejścia wynosi około 4,15 m. Od strony zachodniej budynku stoi siatka w odległości niewiele ponad metr od ściany domu (na wysokości narożnika północno - zachodniego domu odległość ta wynosi 1,02 m, a w części środkowej - 1,07 m), zakończona od strony południowej furtką (w tym miejscu siatka odsunięta jest od ściany budynku o 1,15 m). Od strony północnej budynku odległość ogrodzenia z siatki od domu wynosi 1,10 m. Całe przejście wokół domu wylane jest betonową wylewką. Działki podzielone są w poprzek od wschodu na zachód i w terenie granicę posiadania wyznacza siatka. Na zachód za działkąK. Ś. (1)nr(...)w linii tej działki położona jestdziałka nr (...)stanowiąca jego własność (dawny nr(...)). Jest ona porośnięta trawą z nasadzeniami roślin, zaś w jej części zachodniej stoi garaż.
Na południe zadziałką nr (...)położona jestdziałka nr (...)będąca we władaniu uczestników postępowaniaB.iW. Ż. (1). W północno - zachodnim narożniku działki stoi garaż, a przyul. (...), w niewielkiej odległości oddziałki nr (...)- budynek sklepu uczestników.
W budynku mieszkalnym posadowionym nadziałce nr (...)pomieszczenia mieszkalne na piętrze są w posiadaniuK. Ś. (1), który wspólnie z żoną przebywa tutaj w okresach od maja do listopada. W pomieszczeniach mieszkalnych na parterze od 1978 r. zamieszkująB.iW. Ż. (2). Z wejścia do budynku od stronyul. (...)prowadzi wspólna klatka schodowa przez obie kondygnacje budynku aż do strychu. Na prawo od wejścia z klatki schodowej usytuowane są drzwi do piwnicy. Piwnica podzielona jest w ten sam sposób co działka, tj. pomieszczenia piwniczne od północy zajmuje rodzinaS. Ś. (1), a od południaK. Ś. (1). Na strych prowadzą jedne drzwi z klatki schodowej. Od strony wschodniej użytkowany jest przez rodzinęS. Ś. (1), zaś od strony zachodniej przezK. Ś. (1). Na strychu nie ma żadnych ścian działowych, a granica posiadania jest umowna.
W toku niniejszej sprawyB. Ż. (1)i jej mążW. Ż. (1)na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Opocznie z dnia 22 kwietnia 2015 r. wydanego w sprawie sygn. akt I Ns 128/13 nabyli na prawach ustawowej wspólności małżeńskiej przez zasiedzenie z dniem 31 grudnia 2013 r. własność nieruchomości położonej wD., obręb Nr(...), gminaD.- Miasto, powiat(...), województwo(...)oznaczonej w ewidencji gruntów numeremdziałki (...)o powierzchni(...)ha.
Dnia(...)r. zmarłS. Ś. (1), ostatnio stale zamieszkały wG.. Spadek po nim na podstawie testamentu nabyła w całości córkaB. Ż. (1).
Biegły sądowy geodetaA. B.wydający opinię na potrzeby niniejszego postępowania stwierdził, że sposób przeprowadzenia przebiegu służebności zaproponowany przez pełnomocnika wnioskodawcy w piśmie z dnia 8.12.2012 r. - tj. przezdziałkę nr (...)od wejścia do budynku mieszkalnego położonego nadziałce nr (...)w kierunku północnym doulicy (...)o szerokości 2,2 m - stanowi wariant optymalny, jest to najlepsza lokalizacja przedmiotowej służebności. Obszar proponowanej służebności biegły oznaczył na mapie załączonej do opinii kolorem zielonym (załącznik nr 1) i jest to obszar istniejącego na nieruchomości przejścia, którego szerokość zawiera się w granicach istniejących ogrodzeń i wynosi 2,30 m, a jego powierzchnia to(...)m.
Biegły przedstawił także drugi wariant ustanowienia przedmiotowej służebności, która miałaby być przeprowadzona na tereniedziałki nr (...), począwszy od wejścia do budynku mieszkalnego usytuowanego nadziałce nr (...)w stronę zachodnią wzdłuż północnej ściany budynku mieszkalnego, a następnie skręcałaby na południe i byłaby przeprowadzona wzdłuż zachodniej ściany budynku mieszkalnego - częściowo przez obszardziałki nr (...), a częściowo przez obszardziałki nr (...)- aż do granicy zdziałkami nr (...). Obszar proponowanej służebności biegły oznaczył kolorem zielonym (załącznik nr 2), szerokość przejścia to 2,30 m, łączna powierzchnia(...)m , w tym(...)m na obszarzedziałki nr (...)m na obszarzedziałki nr (...).
Biegły podał, że zgodnie zRozdziałem 2 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12.04.2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie(Dz. U. z 2002 r. Nr 75, poz. 690 z późn. zm.) minimalna szerokość dojścia do budynku powinna wynosić co najmniej 4,5 m, natomiast przejścia o mniejszej szerokości (minimum 1,5 m) są dopuszczalne w przypadku dojść do budynków mieszkalnych wielorodzinnych. Wobec zawartego wart. 145 § 2 k.c.wymogu najmniejszego obciążenia gruntów, przez które ma prowadzić droga konieczna, jak również wobec istniejącego na gruncie wieloletniego, sprawdzonego pod względem funkcjonalnym stanu faktycznego biegły uznał, że zachowanie parametrów drogi koniecznej na warunkach dotychczas istniejących, tj. na bazie istniejącego dojścia o szerokości 2,30 m stanowi wariant optymalny i zgodny z wymogami obowiązujących przepisów' prawa. Biegły uznał, że istniejące obecnie przejście jest zdecydowanie za wąskie.
W wariancie I biegły przewidział szerokość służebności zgodną ze stanem istniejącym, tj. 2,30 m. W wariancie II przez analogię przyjął tę samą szerokość. W odniesieniu do propozycji wnioskodawcy, by przejście miało ok. 1 m biegły podniósł, że taka szerokość umożliwiałaby tylko przechodzenie, ale już w niektórych sytuacjach życiowych np. przyjazdu pogotowia, przeniesienia chorego taka szerokość przejścia mogłaby stanowić kłopot. Przy tak wąskim przejściu byłaby możliwość ustanowienia służebności przy wykorzystaniu np. w skrajnych sytuacjach okna, balkonu wychodzących nadziałkę (...), tj. od stronyul. (...). Przejście przy narożniku północno - zachodnim budynku pomniejsza się do ok. 80 cm w granicachdziałki (...), gdyż pozostała szerokość przejścia w granicach istniejącego ogrodzenia zajmuje obszardziałki (...).
Ustanowiona przez Sąd droga konieczna według wariantu I, zgodnie z mapą zaewidencjonowaną przez Starostę(...)w dniu 22 grudnia 2016 r. za nr P.(...), obciążadziałkę nr (...)i zajmuje powierzchnię(...)m2.
Sąd Rejonowy zważył, iż wniosek o ustanowienie drogi koniecznej jest uzasadniony.
Stosownie doart. 145 § 1 k.c.jeżeli nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej lub do należących do tej nieruchomości budynków gospodarskich, właściciel może żądać od właścicieli gruntów sąsiednich ustanowienia za wynagrodzeniem potrzebnej służebności drogowej (droga konieczna).
Przeprowadzenie drogi koniecznej nastąpi z uwzględnieniem potrzeb nieruchomości niemającej dostępu do drogi publicznej oraz z najmniejszym obciążeniem gruntów, przez które droga ma prowadzić. Jeżeli potrzeba ustanowienia drogi jest następstwem sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej, a między interesowanymi nie dojdzie do porozumienia, sąd zarządzi, o ile to jest możliwe, przeprowadzenie drogi przez grunty, które były przedmiotem tej czynności prawnej (art. 145 § 2 k.c.).
Przeprowadzenie drogi koniecznej powinno uwzględniać interes społeczno- gospodarczy (§ 3 art. 145 k.c.).
W omawianym stanie faktycznym nie budzi wątpliwości, że zabudowanadziałka nr (...)położona wD.jest pozbawiona dostępu do drogi publicznej.
W postanowieniu z dnia 07.02.1958 r., 4 CR 1021/57 (OSN 1959, nr 2, poz. 51) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przez brak dostępu do drogi publicznej należy rozumieć takie położenie nieruchomości, w którym nie ma prawnie zapewnionego i nieskrępowanego wolą osób trzecich dostępu do drogi publicznej.
Pojęcie odpowiedniego dostępu do drogi publicznej należy pojmować w kategoriach gwarancji prawnej (por. wyr. Sądu Najwyższego z dnia 28.04.2000 r., II CKN 257/00, Legalis). Brak odpowiedniego dostępu zachodzi również wtedy, gdy możliwe jest korzystanie z cudzej nieruchomości w celu przechodu, czy przejazdu na podstawie tylko umowy obligacyjnej zawartej z jej właścicielem, gdyż umowa taka nie daje dostatecznej stabilizacji właścicielowi nieruchomości izolowanej (tak m.in. W. Kocon, Droga konieczna, str. 41). Tym bardziej nie stanowi odpowiedniego dostępu możliwość dojścia lub dojazdu oparta na stosunku grzecznościowym, tj. na grzecznościowym zezwoleniu właściciela lub tolerowaniu przez niego korzystania z jego nieruchomości (zob. Komentarz do Kodeksu Cywilnego pod red. prof. dr hab. Macieja Gutowskiego, Wyd. CH Beck; Legalis).
W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że do budynku mieszkalnego nadziałce nr (...)jest jedno wejście od stronyulicy (...)i przejście do niego prowadzi w całości przezdziałkę nr (...)stanowiącą własność uczestnikaK. Ś. (1). Przejście to o szerokości 2,30 m zamyka się w granicach istniejących na gruncie ogrodzeń. Poprzedni i aktualny współwłaścicieldziałki nr (...)i właściciel lokalu mieszkalnego na parterze budynku, nie będący jednocześnie właścicielemdziałki nr (...), nie ma prawnie zagwarantowanego przejścia do budynku. Korzysta z przejścia od stronyul. (...)do wejścia do budynku jedynie na zasadach grzecznościowego przyzwolenia ze strony właścicieladziałki (...). Nie ma także prawnie zapewnionego przejścia do budynku wzdłuż północnej i zachodniej ściany budynku mieszkalnego. Jedynie na jego odcinku od strony zachodniejS. Ś. (1)przysługiwała służebność osobista przechodu dodziałki nr (...), ustanowiona postanowieniem Sądu Rejonowego w Przysusze z dnia 28.10.1994 r. sygn. akt I Ns 253/93, ale ta wygasła na skutek śmierci uprawnionego (art. 299 k.c.).
Wbrew twierdzeniu pełnomocnika uczestnikaK. Ś. (1), zabudowanadziałka nr (...)nie ma zapewnionego dostępu do drogi publicznej dzięki bezpośredniemu sąsiedztwu zdziałkami nr (...), położonymi przyul. (...).
Połączenie z drogą publiczną ma zapewnić wszelką niezbędną, ze społeczno - gospodarczego punktu widzenia, łączność z tą drogą, umożliwiając normalne, prawidłowe korzystanie z nieruchomości zgodnie z jej przeznaczeniem. O tym, czy dostęp istnieje i jest odpowiedni, decydują więc każdorazowo okoliczności konkretnej sprawy (por. post. Sądu Najwyższego z dnia 18.09.1998 r., III CKN 609/97; OSNC 1999, nr 3, poz. 55).
Specyfikę nieruchomości zabudowanej nr(...)stanowi to, że na nieruchomość tę można dostać się tylko przez jedne drzwi wejściowe skierowane wprost na obszar działki uczestnikaK. Ś. (1)nr(...). Nie jest więc możliwe zapewnienie właścicielowi lokalu mieszkalnego usytuowanego na parterze budynku mieszkalnego położonego nadziałce nr (...)dostępu do drogi publicznej bez obciążenia służebnością drogowądziałki nr (...).
Należy pamiętać, że współwłaściciele nieruchomości dokonując w 1985 r. w sprawie sygn. akt I Ns 124/82 wyodrębnienia dwóch lokali mieszkalnych, a następnie w 1994 r. w sprawie I Ns 252/93 dokonując zgodnego podziału nieruchomości nr(...)i zniesienia jej współwłasności, uwzględniali stan faktyczny polegający na istnieniu jednego wspólnego wejścia do budynku od stronyul. (...)oraz wspólnego ciągu komunikacyjnego - klatki schodowej wewnątrz budynku (stanowiskaS. Ś. (1)iK. Ś. (1): k. 16v — 17 w aktach sprawy I Ns 252/93, k. 49, 54, 163v w aktach sprawy I Ns 124/82).K. Ś. (1)w sprawie I Ns 124/82 gwarantował udostępnienie dlaS. Ś. (1)„przejścia” do budynku odul. (...)na długości 4,30 m, a dodatkowo dla ułatwienia bratu przejścia na plac położony od strony południowej zgadzał się na przechodzenie wzdłuż ściany budynku. Wymaganie obecnie od jednego ze współwłaścicieli dokonywania zmian w substancji budynku kosztem powierzchni i funkcjonalności własnego lokalu mieszkalnego dla ustanowienia osobnego wejścia jest działaniem nieuprawnionym. Należy też pamiętać, żeK. Ś. (1)iS. Ś. (1)dokonali podziału pomiędzy siebie nieruchomości nr(...)po połowie w sytuacji, gdy udziałS. Ś. (1)w tej nieruchomości przed podziałem wynosił(...)części, aK. Ś. (1)i pozostałego rodzeństwa po(...)części.
Powyższe ustalenia i rozważania potwierdzają zasadność żądania wnioskodawcy ustanowienia służebności drogi koniecznej przez grunt sąsiedni nr(...)
Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym rzeczowej i zupełnej opinii biegłego z dziedziny geodezjiA. B., Sąd uznał za najbardziej racjonalny, spełniający wszystkie kryteria zart. 145 § 2 i 3 k.c., pierwszy wariant przebiegu drogi koniecznej przedstawiony przez biegłego. Przy ustanowieniu drogi koniecznej musi być brane pod uwagę najmniejsze ograniczenie praw majątkowych właściciela działki obciążonej, a nie wygoda właściciela działki władnącej (post. Sądu Najwyższego z dnia 17.03.2011 r., IV CSK 313/10, Legalis). Sąd podziela w pełni opinię biegłego, że wobec zawartego wart. 145 § 2 k.c.wymogu najmniejszego obciążenia gruntów, przez które ma prowadzić droga konieczna, jak również wobec istniejącego na gruncie wieloletniego sprawdzonego pod względem funkcjonalnym stanu faktycznego, zachowanie parametrów drogi koniecznej na warunkach dotychczas istniejących, tj. na bazie istniejącego dojścia o szerokości 2,30 m, stanowi wariant optymalny i zgodny z wymogami obowiązujących przepisów prawa.
Za takim sposobem ustanowienia drogi koniecznej opowiedział się ostatecznie pełnomocnik wnioskodawczyni na ostatniej rozprawie. Na takie „przejście” do budynku dla wnioskodawcy zgadzał się także uczestnikK. Ś. (1)(k. 253v), ale nie popierał jego prawnej legalizacji.
Powierzchnia pasa gruntu zajętego pod drogę konieczną w wariancie I stanowi 10 m2. Poprowadzenie służebności gruntowej w wariancie II zajęłoby obszar(...)m2, obejmujący nie tylko częśćdziałki (...), ale też(...)i pociągałoby za sobą konieczność przesunięcia ogrodzenia. Istniejące przejście od strony zachodniej budynku w granicach obecnego ogrodzenia jest zdecydowanie za wąskie, niefunkcjonalne, niespełniające wymogów ustawowych, zwłaszcza przy narożniku północno - zachodnim budynku. Każde konieczne ze względów użytkowych i funkcjonalnych poszerzenie przejścia w tym miejscu następowałoby także kosztemdziałki nr (...), a takie działanie byłoby sprzeczne z brzmieniemart. 145 § 2 zd. 2 k.c.Nie mająca dostępu do drogi publicznejdziałka nr (...)powstała w wyniku działu spadku i zniesienia współwłasności m.in. pomiędzyS. Ś. (1)iK. Ś. (1)i to przez grunty wydzielone z podziałudziałki nr (...)powinna być przeprowadzona droga konieczna, zwłaszcza że jest to możliwe i odpowiada interesowi społeczno - gospodarczemu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 22.05.1998 r., II CKN 649/97 i postanowienie Sądu Najwyższego z 26.09.2014 r., IV CSK 709/13, Legalis).
W tym stanie faktycznym i prawnym Sąd orzekł jak w punkcie 1. postanowienia. Uprawniony uczestnikK. Ś. (1)zrezygnował z wynagrodzenia (k. 253v).
O kosztach postępowania orzeczono na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.
Powyższe postanowienie zaskarżył apelacją uczestnik postępowaniaK. Ś. (2)wnosząc o jego zmianę przez oddalenie wniosku o ustanowienie drogi koniecznej dodziałki nr (...)przezdziałkę nr (...), ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.
Apelacja zaskarżonemu orzeczeniu zarzuca, że:
-działka nr (...)ma dostęp do drogi publicznej - tj. doul. (...)przezdziałki nr (...)stanowiące własność bądź współwłasność wnioskodawczyni i nie ma potrzeby obciążania drogą koniecznądziałki nr (...)przylegającej do drogi publicznej -ul. (...),
- Sąd Rejonowy pominął udział pełnomocnika apelującego przeprowadzając dowód z dokumentów akt spraw związkowych: INs 124/82 i I Ns 252/93 Sądu Rejonowego w Przysusze,
- Sąd nie rozważył wszechstronnie materiału dowodowego i dokonał jego nieprawidłowej oceny, uchybiając przepisowiart. 233 § 1 kpc,
- postępowanie dotknięte jest nieważnością z mocyart. 379§pkt 2 kpc, gdyż pełnomocnikB. Ż. (2)nie był należycie umocowany do reprezentacji jej i zmarłego wcześniej jej mężaS. Ś. (3)
- naruszenie prawa materialnego tj.:art. 64 ust. 1, 2 i 3 oraz art. 45 konstytucji RP, orazart. 140 kc,art. 145 kcpoprzez bezprawne ograniczenie apelującego w jego prawie własności dodziałki nr (...)i obciążenie jej drogą konieczną na rzeczdziałki nr (...), która ma dostęp do drogi publicznej - innej ulicy przez inne działki będące własnością wnioskodawczyni oraz poprzez naruszenie zasad sprawiedliwego, bezstronnego i rzetelnego rozpoznania sprawy z powodu pominięcia dowodów z oględzin nieruchomości i opinii biegłego i przez pozbawienie pełnomocnika uczestnika możliwości ustosunkowania się do dokumentów i prawomocnych postanowień z innych akt spraw,
- uchybienie procesowe w postaci naruszenia przepisuart. 233 § 1 kpcprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i uznanie, że dodziałki nr (...)i znajdującego się na parterze budynku lokalu stanowiącego odrębną własność dojście możliwe jest tylko przezdziałkę nr (...)odulicy (...), co obecnie faktycznie funkcjonuje - podczas gdy wnioskodawczyni może wykonać wejście od stronydziałki (...)na balkonie w miejscach obecnych okien i przezdziałkę (...)miałaby dostęp doul. (...),
- naruszenieart. 235 i art. 227 kpcprzez ustalenie na podstawie akt spraw INs 124/82 i I Ns 252/93 - z pominięciem zasady bezpośredniości przeprowadzania dowodów przed sądem orzekającym - okoliczności istnienia jednego wspólnego wejścia do budynku nadziałce nr (...)od stronyul. (...)i oświadczeń woli stron w tym zakresie,
- naruszenieart. 328 § 2 kpcpoprzez niewskazanie przyczyn, dla których Sąd odmówił wiary zeznaniom uczestnika, protokołowi z oględzin ze szkicem i opinii biegłego,
- wnioskodawczyni nie jest uprawniona do żądania ustanowienia drogi koniecznej dladziałki (...), gdyż nie jest jej wyłącznym właścicielem, lecz tylko współwłaścicielem wespół z apelującym, który takiemu żądaniu się sprzeciwia.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja nie jest zasadna i nie może odnieść zamierzonego w niej skutku w postaci wzruszenia zaskarżonego postanowienia, albowiem podniesione w niej zarzuty uchybień procesowych w postaci naruszenia przepisówart. 233 § 1, art. 235, 227, 328 § 2 kpciart. 379 § 2 kpc, mającego – w ocenie skarżącego - skutkować nieważnością postępowania, oraz obrazy prawa materialnego, tj.art. 145 i 140 kca takżeart. 45 i art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji RP, są chybione.
Na wstępie rozważań należy wskazać, iż Sąd Rejonowy prawidłowo przeprowadził postępowanie dowodowe i dokonał wyczerpujących ustaleń faktycznych, które Sąd Okręgowy akceptuje i przyjmuje za własne. Nadto na pełną aprobatę zasługuje przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz rozważania prawne w zakresie oceny prawnej wniosku i sposobu ustanowienia drogi koniecznej, która uwzględnia i prawidłowo waży wszystkie kryteria przewidziane wart.145 kc, właściwie przez ten Sąd zinterpretowanym.
Lektura materiału aktowego prowadzi zatem do wniosku, iż Sąd Rejonowy rozpoznał sprawę w sposób szczególnie wnikliwy, dokładny, przeprowadzając obszerne i wyczerpujące postępowanie dowodowe – w ramach którego uwzględnił wszystkie wnioski dowodowe zaoferowane przez strony a mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy – oraz wyjaśniając i oceniając wszystkie okoliczności, które przemawiają za i przeciw wyborowi każdego z możliwych wariantów przebiegu przedmiotowej drogi koniecznej po myśli przepisuart. 145 kc, przedstawiając w tym zakresie wszechstronną, logiczną i przekonywującą argumentację, słusznie przy tym uznając, iż rolą biegłego było wskazanie możliwych wariantów ustanowienia drogi koniecznej dodziałki nr (...), a w istocie do znajdującego się na parterze budynku mieszkalnego na niej usytuowanego lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną własność, a wybór tego właściwego należał właśnie do Sądu orzekającego w sprawie, który to wybór był z resztą zgodny z sugestiami biegłego, a z czym z kolei niesłusznie nie zgadza się apelujący.
Dokonana przez Sąd Rejonowy ocena materiału dowodowego, przede wszystkim w zakresie wyboru wariantu przebiegu drogi koniecznej do nieruchomości wnioskodawcy i uznania wybranego i przyjętego w zaskarżonym orzeczeniu za jedyny możliwy, jest szczególnie wnikliwa, obszerna, wszechstronna, uwzględnia wszystkie aspekty sprawy, okoliczności, twierdzenia i zaprezentowane dowody przez wszystkich zainteresowanych w sprawie.. Jest ona więc wszechstronna, zgodna z doświadczeniem życiowym i zasadami logicznego rozumowania, a zatem odpowiada wymogom, jakie stawiają jej przepisyart. 233 i 328 § 2 kpc, i jako mieszcząca się w granicach swobodnej oceny dowodów i przekonywująca zasługuje na akceptację Sądu II instancji tak jak i poczynione na jej podstawie ustalenia faktyczne tegoż Sądu, o czym już wcześniej wspomniano.
Wobec powyższego zarzut naruszenia przez Sąd I instancjiart. 233 § 1 k.p.c.należy ocenić jako niezasadny. Zgodnie z treściąart. 233 § 1 k.p.c.Sąd ocenia wiarogodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Skuteczne podniesienie naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.wymaga wykazania, iż Sąd rozstrzygający sprawę uchybił regułom oceny dowodów wyrażonym w tym przepisie. Uczestnik postępowania nie wykazał w skardze apelacyjnej określonych błędów w rozumowaniu zastosowanym przez Sąd I instancji, a treść zarzutów wraz z uzasadnieniem stanowi swoistą polemikę z Sądem i sprowadza się do zakwestionowania stanowiska Sądu przyjmującego, że nieruchomość wnioskodawczyni będzie mieć odpowiedni dostęp do drogi publicznej przez drogę konieczną, która powinna przebiegać przezdziałkę nr (...), która to już faktycznie cały czas służyła jako jedyne dojście do stanowiącego odrębny od gruntu przedmiot własnościS. Ś. (1)- lokalu mieszkalnego znajdującego się w budynku położonym nadziałce nr (...), stanowiącej z kolei współwłasnośćS. Ś. (1)iK. Ś. (1), będącego wyłącznym właścicielem lokalu mieszkalnego znajdującego się na piętrze tegoż budynku, przy czym apelacja sprowadza się jedynie do zaprezentowania własnej odmiennej oceny, operując jedynie argumentami jednej strony, podczas gdy stanowisko Sądu jest wynikiem uwzględnienia i właściwego wyważenia argumentów przytaczanych przez wszystkie strony.
Ustawodawca decydując się na wprowadzenie wart. 145 § 1 k.c.pojęć ocennych, jak „odpowiedni dostęp” lub „najmniejsze obciążenie” pozostawił sądom ich konkretyzację na tle okoliczności danej sprawy. Zaskarżone postanowienie w zakresie wykładni tych pojęć nie narusza reguł logiki ani doświadczenia życiowego, opiera się na szczegółowo analizowanym materiale dowodowym, dlatego brak podstaw do kwestionowania oceny Sądu.
Dokonany przez Sąd I instancji wybór wariantu przebiegu drogi koniecznej uwzględnia interes społeczno – gospodarczy, odpowiada potrzebom nieruchomości władnącej i stanowi jak najmniejsze obciążenie nieruchomości obciążonej.
Sąd I instancji nie uchybił też wskazanym w apelacji przepisomart. 227, art.235 kpc. Sąd przeprowadził bowiem wszystkie niezbędne dowody na okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy po myśli przepisuart. 145 kc, uwzględniając wszystkie te wnioski dowodowe jakie zaoferowały mu strony jak i podejmując inicjatywę dowodową z urzędu w zakresie dla rozstrzygnięcia niezbędnym. W sytuacji zatem, gdy Sąd I instancji nie pominął żadnych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy wniosków dowodowych apelującego i nie naruszył zasady bezpośredniego przeprowadzania dowodów przed Sądem orzekającym w sprawie, bo uchybienia w tym zakresie nie stanowi dopuszczenie dowodu z dokumentów i oświadczeń stron a przede wszystkim prawomocnych orzeczeń, z innych prawomocnie zakończonych spraw toczących się między tymi samymi stronami, z którymi uczestnik jak i jego pełnomocnik mogli się zapoznać, a które to - nadto – były im znane z racji udziału w tychże postępowaniach, nie można temu Sądowi postawić skutecznego zarzutu wskazanych powyżej i w apelacji przepisów procesowych. Także uzasadnienie zaskarżonego postanowienia odpowiada – wbrew odmiennemu stanowisku apelacji – wymogom, jakie stawia mu przepisart. 328 § 2 kpc.
Chybionym jest także i przede wszystkim zarzut nieważności postępowania wywodzony z przepisuart. 379 pkt. 2 kpcw sytuacji, gdy materiał sprawy wskazuje na należyte umocowanie pełnomocnika wnioskodawcy a następnie wnioskodawczyni.
Sąd Rejonowy nie naruszył też wskazanych w apelacji przepisówkonstytucji RP. Przedmiotowe postępowanie toczyło się bowiem w sposób prawidłowy i charakteryzowało się rzetelnym i bezstronnym rozpoznaniem sprawy z pełnym zachowaniem zasad sprawiedliwości. Zgodzić należy się z twierdzeniem apelującego, ze prawo własności chronione jest przezKonstytucję RP, jednakże podnieść należy, ze ta samaKonstytucjaprzewiduje także ograniczenia tegoż prawa wynikające z ustaw i takim właśnie ograniczeniem jest przepisart. 145 kc.który niewątpliwie ma zastosowanie w sprawie niniejszej.
Niewątpliwie bowiem w sprawie rozpoznawanej doszło do szczególnej nietypowej sytuacji na skutek zniesienia współwłasności pomiędzy zmarłymS. Ś. (1)aK. Ś. (1), bowiem pozostała w ich współwłasnościdziałka nr (...)jest wyłącznie działką pod budynkiem mieszkalnym ( zarys jej odpowiada zarysowi budynku ), w którym ustanowiona została pomiędzy nimi odrębna własność lokali mieszkalnych – lokal na piętrze stanowi wyłączną własnośćK. Ś. (1)a lokal na parterze przyznany został na wyłączną własność pierwotnemu wnioskodawcy –S. Ś. (1).
Powyższe okoliczności są bezsporne, tak jak i poza spore pozostaje fakt, że wejście do budynku mieszkalnego i prowadzące do obu lokali jest jedno i znajduje się odulicy (...), co powoduje konieczność przechodzenia przezdziałkę nr (...)stanowiącą – w wyniku powołanego zniesienia współwłasności – wyłączną własność apelującegoK. Ś. (1). Taki stan istniał i istnieje do dziś, na co z resztą apelujący wyrażał zgodę (vide: K. 41 akt sprawy I Ns 124/82 – protokół oględzin biegłego, K.54 tychże akt – protokół oględzin, K. 172 i 168 tych akt – opinia biegłego i mapa, K. 119 tych akt – opinia biegłego, K. 61 odwr. i K. 142 odwr. do 143 – protokoły z rozpraw zawierające m. in. oświadczenia K.Ś.). Także w sprawie niniejszejK. Ś. (1)– przesłuchiwany w charakterze strony w drodze pomocy sądowej – zgodził się ostatecznie na przejście do domu przezS. Ś. (1)przez swojądziałkę nr (...)właśnie odulicy (...)i to bez wynagrodzenia, z tym że miał na myśli jedynie służebność osobistą w tym zakresie dla brata a nie służebność gruntową, która ustanowiona byłaby na rzecz każdoczesnego właściciela lokalu znajdującego się na parterze budynku nadziałce nr (...).
Faktem jest, że strony podzieliły się do użytkowania częściami wspólnymi budynku, tj. strychem i piwnicą, natomiast klatka schodowa i jedyne wejście do budynku odulicy (...)miały być wspólne. Niezależnie jednak od tego, tj. od ustaleń stron w tym zakresie i wspomnianej wcześniej zgodyK.na przechodzenie przezS.przez jego działkę w celu dostania się do budynku odulicy (...), stan prawnydziałki nr (...)– wynikający z przepisów ustawy – jest taki, że działka odpowiadająca obrysowi budynku jest we współwłasności, a z ustanowionej w budynku odrębnej własności lokali wynika, że wyłączną własnośćK. Ś. (1)stanowi lokal położony na piętrze budynku a wyłączną własnośćS. Ś. (1)lokal położony na parterze tegoż budynku, natomiast jedyne wejście do budynku ( odulicy (...)), klatka schodowa, strych i piwnica stanowią ich współwłasność jako części wspólne budynku.
W tych okolicznościach nieuzasadnione jest twierdzenie apelującego, że współwłaścicieldziałki nr (...)będący wyłącznym właścicielem lokalu na parterze budynku ma odpowiedni dostęp do swojego lokalu odulicy (...), w sytuacji gdy od tej strony nie ma wejścia do budynku, a wymaganie od wnioskodawczyni wykonania takiego wejścia w miejscu okien wychodzących na balkon z tej strony jest nieracjonalne, nieekonomiczne i przede wszystkim nieuprawnione w świetle prawomocnego rozstrzygnięcia Sądu znoszącego współwłasność pomiędzy braćmiK.iS. S., gdyż zmierzałoby do obejścia prawomocnego postanowienia w tym zakresie.
Powyżej wskazany stan prawnydziałki nr (...)wskazuje też na niezasadność zarzutu jakoby wnioskodawca a następnie jego żona ( po jego śmierci w toku postępowania) nie miał legitymacji do wystąpienia z żądaniem ustanowienia przedmiotowej służebności gruntowej w sytuacji gdy jest tylko współwłaścicielem działki, a drugi współwłaściciel sprzeciwia się takiemu żądaniu. Jeszcze raz bowiem należy przywołać tu opisaną wcześniej specyfikę sytuacji z jaką mamy do czynienia w sprawie niniejszej, a wskazującą na to, że w istocie ustanowiona służebność drogi koniecznej służyć ma w istocie współwłaścicielowidziałki nr (...)jako dostęp do stanowiącego jego własność lokalu mieszkalnego położonego na parterze budynku na tej działce. Inne rozumowanie, które zdaje się prezentować apelujący, jest nieuprawnione, gdyż prowadziłoby do pozbawienia właściciela lokalu dostępu do niego.
Dodać należy, że nie było w sprawie potrzeby dopuszczenia dowodu z opinii biegłego sądowego celem oszacowania wynagrodzenia za ustanowienie drogi koniecznej nadziałce nr (...)skoro apelujący wyraźnie oświadczył, że nie żąda wynagrodzenia i nadal w tym zakresie w apelacji zarzutu nie podnosi.
Reasumując powyższe rozważania, uznać należy, że nie mogą uzasadniać wniosków apelacji wybiórczo podnoszone, w odróżnieniu od całościowej argumentacji Sądu, twierdzenia apelującego, które nie wynikają z wszechstronnie rozważonego materiału sprawy.
W konsekwencji powyższych rozważań, za niezasadny uznać należy przywołany w apelacji zarzut obrazy wskazanych w niej przepisów prawa materialnego, a w szczególności przepisówart. 145 i art. 140 kc.
Istotą instytucji zart. 145 k.c.jest zapewnienie odpowiedniego dostępu do drogi publicznej nieruchomości ( w tym wypadku nieruchomości lokalowej stanowiącej odrębny od gruntu przedmiot własności), która takiego dostępu nie ma, z jak najmniejszym obciążeniem nieruchomości obciążonej, co w sprawie niniejszej nastąpiło przez usankcjonowanie istniejącego na gruncie stanu faktycznego i wobec braku innych możliwości.
Prawidłowo bowiem postąpił Sąd w sprawie niniejszej, przeprowadzając bardzo obszerne i bardzo wnikliwe postępowanie dowodowe, m. in. korzystając z opinii biegłego oraz przeprowadzając dowód z oględzin nieruchomości, co doprowadziło do ustalenia wariantów przebiegu takiej drogi, i słusznie jako najbardziej odpowiadający kryteriom zart. 145 k.c.wybrał wariant przebiegu drogi koniecznej jak w zaskarżonym orzeczeniu.
Podsumowując powyższe rozważania, nie można dostrzec w rozstrzygnięciu Sądu I instancji uchybień procesowych ani też naruszenia prawa materialnego. Podzielić należy pogląd Sądu Rejonowego, iż ustanowienie drogi koniecznej nastąpiło z uwzględnieniem interesu społeczno- gospodarczego oraz że sposób ustalenia drogi odpowiada potrzebom nieruchomości nie mającej dostępu do drogi publicznej i nastąpił z jak najmniejszym obciążeniem gruntów, przez które droga będzie przebiegać.
Reasumując, stwierdzić należy, że apelacja uczestnika postępowania w istocie sprowadza się do nieskutecznej polemiki z trafnym rozstrzygnięciem Sądu I instancji.
Wobec tego Sąd Okręgowy na podstawieart. 385 k.p.c.oddalił apelację uczestnika, uznając ją za bezzasadną.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na zasadzieart. 520 § 1 kpc.
SSO Paweł Hochman
SSA w SO Grzegorz Ślęzak SSA w SO Arkadiusz Lisiecki