Sąd Apelacyjnyw Warszawie
V Wydział Cywilny
Sygnatura akt: V ACa 162/17
Data wyroku: 2017-10-26 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Bernard Chazan, Edyta Jefimko, Ewa Kaniok
Słowa kluczowe: Uznanie czynności za bezskuteczną
Podstawa prawna: art. 527 kc

Sygn. akt VACa 162/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 października 2017 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie V Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący:SSA Edyta Jefimko (spr.)
Sędziowie:SA Ewa Kaniok
SO del. Bernard Chazan
Protokolant:sekr. sądowy Dorota Jędrak
po rozpoznaniu w dniu 19 października 2017 r. w Warszawie
na rozprawie sprawy z powództwaA. B.
przeciwkoW. K.
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną
na skutek apelacji pozwanegoW. K.
od wyroku Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia4 kwietnia 2016 r., sygn. akt I C 32/16

1
zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

a
w punkcie I powództwo oddala,

b
w punkcie II nie obciąża powoda kosztami procesu,

2
nie obciąża powoda kosztami postępowania apelacyjnego.

Bernard Chazan   Edyta Jefimko    Ewa Kaniok

Sygn. akt V ACa 162/17

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2016 r. Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie uwzględniając w całości powództwoA. B.skierowane początkowo przeciwko pozwanym:K. D.iW. K., a po śmierci w toku procesuK. D.tylko przeciwkoW. K., (będącej następcą prawnymK. D.) o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną:
I. uznał za bezskuteczną w stosunku doA. B., któremu przysługuje względemT. K.wierzytelność w wysokości 85.341,63 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 30 czerwca 2011 r. do dnia zapłaty, wynikająca z tytułu wykonawczego – prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 27 września 2010 r. wydanego w sprawie sygn. akt I C 1130/09, opatrzonego klauzulą wykonalności nadaną postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 maja 2011 r. wobecT. K.:
1) umowę sprzedaży zawartą w dniu 27 grudnia 2010 r. międzyT. K.aK. D.przed notariuszemH. Ł.w Kancelarii Notarialnej wW.(Repertorium A(...)) na podstawie którejT. K.sprzedałK. D.cały przysługujący mu udział wynoszący ½ część we współwłasności nieruchomości położonej wW.przyul. (...), stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...), dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie IX Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr (...);
2)umowę sprzedaży zawartą w dniu 27 grudnia 2010 r. międzyK. D.aW. K.przed notariuszemH. Ł.w Kancelarii Notarialnej wW.(za Repertorium A(...)) na podstawie którejK. D.sprzedałaW. K.udział wynoszący ½ część nieruchomości położonej wW.przyul. (...), stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...), dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie IX Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr (...),
II.zasądził odW. K.na rzeczA. B.kwotę 7.885 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kwotę 3.617 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego.
Powyższy wyrok Sąd Okręgowy wydał na podstawie następujących ustaleń faktycznych i wniosków.

T. K.iW. K.nabyli na zasadach wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej własność niezabudowanej nieruchomości, stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...), położonej w miejscowościW., dzielnicyB., przyul. (...), o obszarze 535 m(
    2 ), dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa wW.IX Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą KW Nr (...), na podstawie umowy sprzedaży zawartej dnia 25 kwietnia 2001r. udokumentowanej aktem notarialnym za Repertorium A(...). W powyższej umowie sprzedaży strony określiły cenę nieruchomości na kwotę 70.000 zł. W dniu 8 grudnia 2008 r.T. K.i jego żonaW. K.zawarli w formie aktu notarialnego umowę o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej przed notariuszemR. G.w Kancelarii Notarialnej wW.(za Repertorium A(...)), w której ustalili, że z dniem zawarcia aktu notarialnego ustanawiają rozdzielność majątkową, a udziały w ich majątku wspólnym wynoszą po ½ części. W § 6 powyższej umowy złożyli wniosek o wpisanie ich w dziale IIksięgi wieczystej KW Nr (...)jako współwłaścicieli, każdego w udziale wynoszącym ½ części. Pismem z dnia 8 października 2009r.A. B.oświadczyłT. K., iż odstępuje od umowy sprzedaży samochodu osobowego i wezwałT. K.do zwrotu kwoty 116.000 zł z tytułu zapłaty ceny. Powyższe pismo zostało przesłane na dwa adresy dłużnika i doręczoneT. K.w dniach 9 i 13 października 2009 r. Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 27 września 2010r. , sygn. akt I C 1130/09 zasądził odT. K.na rzeczA. B.: kwotę 116.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 21 października 2009 r. do dnia zapłaty, za równoczesnym zwrotem samochodu osobowego markiM. (...)rocznik 2007, kwotę 939,20 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 21 stycznia 2010 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 9.447,80 zł tytułem kosztów postępowania.
Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2011r., sygn. akt I ACa 1133/10 oddalił apelację pozwanego od wskazanego wyżej wyroku. Postanowieniem z dnia 12 maja 2011r. Sąd Apelacyjny w Warszawie nadał klauzulę wykonalności wyrokowi Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 27 września 2010 r. wydanemu w sprawie I C 1130/09 w zakresie punktu pierwszego, drugiego i trzeciego przeciwko dłużnikowiT. K.. W dniu 27 grudnia 2010 r.T. K., na podstawie umowy sprzedaży zawartej przed notariuszemH. Ł.w Kancelarii Notarialnej wW.za Repertorium A(...), sprzedał swojej teściowejK. D.cały przysługujący mu udział wynoszący ½ część we współwłasności nieruchomości położonej w miejscowościW., dzielnicyB., przyul. (...), stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...), o obszarze 535 m(

    2), dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie IX Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą KW Nr (...). W § 2 powyższej umowy strony oświadczyły, że w dniu 3 października 1998 r. zawarły umowę, mocą którejK. D.udzieliłaT. K.nieoprocentowanej pożyczki w kwocie 200.000 zł, zaś pożyczkobiorcaT. K.zobowiązał się do spłaty całości pożyczonej kwoty najpóźniej do dnia 31 grudnia 2010 r. Nadto strony oświadczyły, iż wierzytelność z umowy pożyczki jest wymagalna, nieprzedawniona i nieobciążona prawami na rzecz osób trzecich. W powyższej umowie sprzedaży strony określiły cenę udziału na kwotę 200.000 zł i oświadczyły, iżK. D.cenę tę zapłaciła poprzez zwolnienieT. K.z opisanych w § 2 aktu wszelkich zobowiązań wynikających z umowy pożyczki. Tego samego dniaK. D., na podstawie umowy sprzedaży udokumentowanej przed notariuszemH. Ł.w Kancelarii Notarialnej wW.za Repertorium A nr(...), sprzedała swojej córce -W. K., cały przysługujący jej udział wynoszący ½ część we współwłasności nieruchomości położonej w miejscowościW., dzielnicyB., przyul. (...), stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...), o obszarze 535m(

    2 ), dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa wW.IX Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą KW Nr (...). W umowie sprzedaży strony określiły cenę udziału na kwotę 200.000 zł i oświadczyły, iżW. K.całą cenę zapłaciła przed zawarciem aktu notarialnego. Przy zawarciu tego aktu notarialnego obecny byłT. K.. W treści obu aktów notarialnych wskazany został jeden wspólny adres zamieszkania wszystkich osób stawających do powyższych aktów, tj.ul. (...),(...)-(...) W..T. K.zawierał umowy pożyczki z pozwanąK. D.. W dniu 1 grudnia 1994r. pożyczył 20. 000. 000 zł na okres 1 roku, a w dniu 28 maja 2002r. 15.000 zł również na okres jednego roku i zobowiązał się zwrócić pożyczkę do dnia 1 sierpnia 2003r. W czerwcu 2011r.T. K.spłacił powodowi część należności stwierdzonej wyrokiem w sprawie sygn. akt I C 1130/09 w kwocie 70.000 zł. Na podstawie uzyskanego przez powoda w sprawie sygn. akt I C 1130/09 tytułu wykonawczego przeciwkoT. K.toczyły się z wniosku powoda postępowania egzekucyjne przed Komornikiem Sądowym przy Sądzie Rejonowym dla Warszawy Pragi-Północ pod sygn. akt KM 1076/11 (umorzone postanowieniem z dnia 20 listopada 2012 r.) oraz przed Komornikiem Sądowym przy Sądzie Rejonowym dla Łodzi-Widzewa w Łodzi pod sygn. akt KM 860/13. W dniu 22 października 2012 r.A. P.Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym dla Warszawy Pragi-Północ stwierdziła, że postępowanie prowadzone w trybieart. 801 k.p.c.iart. 761 § 1 k.p.c.orazart. 797(

    1)k.p.c.nie doprowadziło do wyjawienia żadnego majątku dłużnikaT. K.i będzie umorzone w trybieart. 827 k.p.c.Ponadto z informacji uzyskanych od komornika prowadzącego postępowanie egzekucyjne wynikało, że dłużnik nie ma żadnych wierzytelności, jest objęty ubezpieczeniem społecznym oraz zdrowotnym jako pracownik, ale egzekucja z wynagrodzenia za pracę okazała się bezskuteczna z uwagi na minimalną wysokość wynagrodzenia, która stanowi kwotę wolną od potrąceń. Egzekucja z wierzytelności z Urzędu Skarbowego okazała się bezskuteczna z uwagi na brak nadpłat w podatku dochodowym i VAT. Zajęcie rachunku bankowego dłużnika również okazało się bezskuteczne. Ponadto ustalono, iż dłużnik jest właścicielem pojazdów mechanicznych, które w trakcie czynności terenowych nie zostały odnalezione. W Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych oraz w Ewidencji Gruntów dłużnik nie figurował jako właściciel nieruchomości. Dłużnik w trybieart. 801 k.p.c.oświadczył, iż od stycznia 2011r. nie prowadzi działalności gospodarczej, nadto wskazał, iż zatrudniony jest u córki, której pomaga w prowadzeniu działalności.(...), ruchomości (w tym pojazdów mechanicznych) według oświadczenia dłużnik nie posiadał. Na nieruchomości przyul. (...)wW.został po jej nabyciu wybudowany warsztat, który był prowadzony przezT. K.do stycznia 2011r., a następnie przez córkę pozwanejW. K., która zatrudniała ojcaT. K.do pomocy w prowadzeniu tej działalnościT. K.w pozwie z dnia 7 września 2012 r. o rozwiązanie małżeństwa zW. K.przez rozwód wskazał, iż w sierpniu 2010r. opuścił wspólny dom i przeprowadził się do wynajętego mieszkania, od tego czasu nie istnieje pomiędzy nim a żoną żadna więź gospodarcza, fizyczna czy uczuciowa. Z wyjaśnieńT. K.iW. K., złożonych w trakcie rozprawy w dniu 25 stycznia 2013r. w sprawie o rozwód o sygn. akt I C 820/12 Sądu Okręgowego w Warszawie, wynikało, iż małżonkowie nie mieszkali razem od dwóch lat i dwóch miesięcy, również od tego czasu strony nie prowadziły wspólnego gospodarstwa domowego. Wyrokiem z dnia 25 stycznia 2013r. wydanym w sprawie sygn. akt I C 820/12 Sąd Okręgowy w Warszawie rozwiązał związek małżeński dłużnikaT. K.z pozwanąW. K.przez rozwód bez orzekania o winie. Przed rozwiązaniem małżeństwa do grudnia 2010 r. małżonkowieK.mieszkali razem. Relacje między małżonkami układały się dobrze do czasu wyprowadzkiT. K.. PonadtoT. K.pozostawał w bardzo dobrych stosunkach ze swoją teściowąK. D.. Ze względu na wiek i stan zdrowiaK. D.małżonkowie nie ujawniali jej przez jakiś czas rozpadu związku. Po wyprowadzceT. K.bywał na nieruchomości przyul. (...), albowiem prowadził tam nadal działalność gospodarczą, a później bywał w warsztacie, albowiem pomagał córce.
Ustalając stan faktyczny Sąd Okręgowy oparł się na dokumentach złożonych do akt sprawy oraz znajdujących się w aktach o sygnaturach-I C 1130/09 i I C 820/12 Sądu Okręgowego w Warszawie, których prawdziwość formalna nie była kwestionowana przez strony w toku postępowania. Sąd dał wiarę zeznaniom pozwanejW. K.jedynie w niewielkim zakresie, w którym nie pozostawały one w sprzeczności z dokumentami i zeznaniami złożonymi w sprawie o rozwód o sygn. akt I C 820/12 Sądu Okręgowego w Warszawie. W pozostałym zakresie zeznania te uznał za niewiarygodne jako niespójne, nielogiczne i sprzeczne z zeznaniami złożonymi w sprawie sygn. akt I C 820/12 Sądu Okręgowego w Warszawie. Pozwana zeznała bowiem, iż w momencie przekazania nieruchomości w grudniu 2010r. jej relacje z mężem były wrogie, a gospodarstwa wspólnego nie prowadzili od 2007-2008r. Natomiast z zeznańW. K.złożonych w dniu 25 stycznia 2013r. w sprawie o rozwód – sygn. akt I C 820/12 Sądu Okręgowego w Warszawie wynikało, iż małżonkowie nie mieszkali razem od końca 2010r. i dopiero od tego czasu nie prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego. Sąd odmówił wiarygodności zeznaniom świadków:T. K.,K. K. (3),M. K.w znacznej części, w której podali, że zawarta została przezK. D.iT. K.umowa pożyczki kwoty 200.000 zł. Zeznania tych świadków i pozwanej uznane zostały za niewiarygodne w świetle zasad doświadczenia życiowego. Niewiarygodne było to, żeM. K.pamiętał rok udzielenia pożyczki, będąc w tej dacie uczniem, nie potrafił natomiast wskazać precyzyjnie roku, w którym orzeczono rozwód rodziców, kiedy był już osobą dorosłą. Zdaniem Sądu Okręgowego świadkowie działali w porozumieniu ze strona pozwaną na niekorzyść powoda i było oczywistym, że – jako najbliższa rodzina - nie zeznawali na niekorzyść matki i babki, ani swoją, skoro przedmiotowa nieruchomość stanowi miejsce zamieszkania i prowadzonej działalności. Dzieci pozwanej potwierdziły przy tym, że ich ojciec wyprowadził się z domu w 2010 r. ŚwiadekT. K.oraz pozwanaW. K.niejasno zeznawali na temat celu udzielenia pożyczki w kwocie 200 000 zł, jej rozliczenia i faktycznego zainwestowania, dlatego Sąd odmówił ich zeznaniom waloru wiarygodności. Z zeznańT. K.wynikało, że pożyczka została udzielona na zakup nieruchomości. Z koleiW. K.zeznała, że pożyczka została udzielona w gotówce na budowę warsztatu na nieruchomości przyulicy (...), tymczasem w podanej w akcie notarialnym dacie zawarcia umowy pożyczki małżonkowie nie byli jeszcze właścicielami nieruchomości nabytej dopiero w 2001 r. Pozwana nie potrafiła również wskazać, gdzie przez trzy lata były przechowywane pieniądze z rzekomej pożyczki. Ponadto świadekT. K.i pozwana zeznali, iż została sporządzona umowa pożyczki na kwotę 200.000 zł, gdyż zwyczajem pozwanejK. D.było spisywanie pożyczonych kwot na karteczkach, jednak umowa przedmiotowej pożyczki nie została do akt załączona. Natomiast do akt sprawy załączono dwie karteczki, z treści których wynika, iżT. K.dwukrotnie pożyczył od pozwanej mniejsze kwoty na okres około 1 roku. Ponadto powyższa umowa nie została zgłoszona do Urzędu Skarbowego. W ocenie Sądu Okręgowego treść § 2 umowy sprzedaży, zawartej pomiędzy byłym zięciem z byłą teściową, nie stanowiła dowodu, iż umowa pożyczki w kwocie 200.000 zł została zawarta, zaś prawdziwym motywem umieszczenia oświadczenia tej treści w umowie sprzedaży po prawie 12 latach od rzekomej pożyczki była próbą pokrzywdzenia przezT. K.swojego wierzyciela, tj. powodaA. B.. Zapłata ceny za sprzedaż nieruchomości miała nastąpić poprzez zwolnienieT. K.ze wszelkich zobowiązań wynikających z umowy pożyczki. W ocenie Sądu Okręgowego w rzeczywistości nie doszło do umowy sprzedaży, ale do darowizny tego udziału we współwłasności nieruchomości, bowiem całokształt okoliczności sprawy wskazywał, że pożyczka w kwocie 200.000 zł nie miała miejsca. Twierdzenia pozwanej o udzieleniu pożyczki były tym bardziej niewiarygodne, że małżonkowi kupili razem dla zaspokojenia potrzeb rodziny nieruchomość stanowiącą przyszłe miejsce zamieszkania ich oraz teściowej, której zięć był ulubieńcem, a córka jedynym przyszłym spadkobiercą całego majątku. W kontekście tych ustaleń ciąg umów sprzedaży między dłużnikiem,K. D.oraz pozwaną wskazywał na chęć utrudnienia i uniemożliwienia prowadzenia postępowania egzekucyjnego przeciwko świadkowiT. K.. Zawarcia umowy pożyczki w kwocie 200 000zł nie potwierdziła świadekG. Z., która zeznała, iż była jakaś pożyczka, ale nie wskazała kiedy i w jakiej kwocie miała być udzielona. Równie dobrze, zdaniem Sądu Okręgowego, wiedza tego świadka mogła dotyczyć mniejszych kwot pożyczanych przezT. K.od teściowej. Wątpliwe były przy tym źródła uzyskania przezK. D.tak dużej sumy, skoro była ona nauczycielką, a na okoliczność otrzymania spadku z Ameryki nie zostały przedstawione żadne dowody. Zatem porozumienie stron umowy sprzedaży co do tego, że umowa miała być dokonana celem rozliczenia nieistniejącej pożyczki, było w tych okolicznościach, w ocenie Sądu Okręgowego, niewątpliwe.
W oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, iż powództwo zasługiwało na uwzględnienie w całości.
Istotą skargi pauliańskiej (art. 527 k.c.) jest pozbawienie, wobec występującego ze skargą wierzyciela, skuteczności określonej czynności prawnej. Odjęcie skuteczności wyraża się w możności dochodzenia przez wierzyciela zaspokojenia z oznaczonych przedmiotów majątkowych mimo, że przedmioty te do dłużnika nie należą oraz znoszenia egzekucji z tych przedmiotów przez osobę mającą aktualnie do nich prawo. Legitymowanym biernie w sprawie z powództwa wierzyciela nie jest dłużnik, lecz osoba trzecia, z którą dłużnik czynność prawną krzywdzącą wierzyciela przedsięwziął (art. 531 § 1 k.c.) albo osoba, na rzecz której osoba trzecia rozporządziła korzyścią majątkową uzyskaną w wyniku czynności prawnej z dłużnikiem (art. 531 § 2 k.c.). Przedmiotem ochrony wart. 527 k.c.jest wierzytelność pieniężna istniejąca i zaskarżalna (a więc mogąca być przedmiotem roszczenia dochodzonego przed Sądem) w chwili dokonania zakwestionowanej czynności prawnej i wytoczenia powództwa, która nie musi być wymagalna ani ostatecznie sprecyzowana co do wysokości, jak również nie musi być stwierdzona wyrokiem. Powód wystąpił o ubezskutecznienie umowy pomiędzy dłużnikiem a teściową dłużnika oraz pomiędzy teściową a jej córką – żoną dłużnika. Jako podstawę prawną dochodzonych pozwem roszczeń wskazałart. 527 § 1 k.c.orazart. 531 § 1 k.c.Ciężar dowodu przesłanek określonych w powyższych przepisach spoczywa, zgodnie z zasadą wyrażoną wart. 6 k.c., na wierzycielu wytaczającym powództwo pauliańskie. Dla rozstrzygnięcia sprawy decydujące znaczenie miało zakwalifikowanie czynności dłużnika jako zdziałanej w warunkachart. 527 k.c., tj. ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Należało zatem rozważyć, czy wyzbycie się przezT. K.udziału we współwłasności nieruchomości na rzeczK. D.spowodowało niemożność lub ograniczenie zaspokojenia wierzycieli. Powód, przedkładając wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 27 września 2010r. w sprawie sygn. akt I C 1130/09, wykazał, iż przysługuje mu wierzytelność wobecT. K..T. K.wskutek rozrządzenia składnikiem majątkowym, tj. udziałem we współwłasności nieruchomości stał się niewypłacalny, bowiem w chwili wyrokowania nie posiadał on majątku, który mógłby doprowadzić do zaspokojenia wierzyciela. W ocenie Sądu Okręgowego nie była istotna, podnoszona przez pozwaną, okoliczność częściowej spłaty części wierzytelności w czerwcu 2011 r., skoro do spłaty nadal pozostawała ponad połowa należności i do dnia wyrokowania nie doszło do zaspokojenia wierzyciela. Przesłuchany w charakterze świadkaT. K.powoływał się na swoją trudną sytuację materialną uniemożliwiającą mu spłatę zobowiązań. Sąd wziął pod rozwagę, iż dłużnik dokonał rozporządzenia składnikiem majątkowym już w toku postępowania o zapłatę, w okresie po zapadnięciu przeciwko niemu wyroku Sądu I instancji z dnia 27 września 2010 r., co jednoznacznie wskazywało, iż posiadał on wiedzę na temat nieuregulowanych wierzytelności względem powoda. Trafnie zatem stwierdził powód, że dłużnik zawierał wspomnianą umowę sprzedaży w celu pokrzywdzenia wierzyciela (powoda), skoro wyzbył się istotnego składnika swojego majątku (udziału we współwłasności nieruchomości) i tym samym „pogłębił swoją niewypłacalność” (art. 527 § 2 k.c.). Pozwana powoływała się na przeświadczenieT. K.o wygraniu sporu z powodem w II instancji, tymczasem już po wniesieniu apelacjiT. K.składał powodowi propozycje ugodowe, co wskazywało na świadomość przegranej. W ocenie Sądu Okręgowego umowa sprzedaży z dnia 27 grudnia 2010 r. zawarta z dłużnikiem miała charakter nieodpłatny, wobec czego wierzyciel mógł żądać uznania jej za bezskuteczną, chociażby osoba trzecia (pozwana) nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał z pokrzywdzeniem wierzycieli (art. 528 k.c.). Oświadczenie woli zawarte w § 2 umowy sprzedaży z dnia 27 grudnia 2010r. zostało złożone bowiem dla pozoru. Wada określona wart. 83 k.c.polegająca na niezgodności między aktem woli, a jej przejawem na zewnątrz, obejmuje dwa stany faktyczne: oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru albo w ogóle nie ma wywołać skutków prawnych, albo ma wprawdzie wywołać skutki prawne, ale inne niż te, które wynikają z treści czynności prawnej. W pierwszym wypadku czynność prawna zawierająca pozorne oświadczenie woli jest bezwzględnie nieważna, w drugim – jej ważność jest oceniana według właściwości ukrytej czynności prawnej. Oświadczenie woli złożone jest dla pozoru wtedy, gdy z góry powziętym zamiarem stron jest brak woli wywołania skutków prawnych, przy jednoczesnej chęci wprowadzenia innych osób (lub organów) w błąd co do dokonania określonej czynności prawnej. Strony udają więc, że dokonują jakiejś czynności prawnej, a pozorność ma miejsce wtedy, gdy pod pozorowaną czynnością prawną nic się nie kryje, jak i wtedy, gdy czynność pozorna ma na celu ukrycie innej rzeczywistej i zamierzonej czynności prawnej –art. 83 § 1 k.c.Oświadczenie woli stron nie może wywoływać skutków prawnych odpowiadających jego treści, ponieważ same strony tego nie chcą. Sąd Okręgowy uznał, iż stan faktyczny ustalony w sprawie odnosił się do złożenia oświadczenia woli drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru, które to oświadczenie miało wprawdzie wywołać skutki prawne, ale inne niż te, które wynikają z treści czynności prawnej. W tym wypadku ważność czynności prawnej zawierającej pozorne oświadczenie woli jest oceniana według właściwości ukrytej czynności prawnej.Ta ukryta czynność prawna musi być uznana za nieważną w rozumieniuart. 58 § 1 k.c., gdyż była czynnością sprzeczną z ustawą.W ocenie Sądu Okręgowego zawierając w dniu 27 grudnia 2010 r. roku umowy sprzedaży dłużnik i obie pozwane dokonali czynności pozornych, które nie miały wywołać określonych w umowie sprzedaży skutków, a inne skutki – pokrzywdzenie wierzycielaT. K.będącego powodem w rozpoznawanej sprawie. Dłużnik oraz pozwane mieli pełną świadomość pozorności czynności prawnej, tj. umowy sprzedaży udziału we współwłasności nieruchomości. Z załączonych do akt dokumentów wynikało, że na skutek kolejnej umowy sprzedaży przedmiotowy udział we współwłasności nieruchomości, który mógł potencjalnie zaspokoić roszczenie powoda wobecT. K., wynikające z wyroku, został zbyty nieodpłatnie pomiędzy osobami najbliższymi. Pierwsza umowa była w rzeczywistości darowizną i została dokonana przez dłużnikaT. K.na rzecz jego teściowejK. D.nieodpłatnie z pokrzywdzeniem strony powodowej. Akt notarialny z dnia 27 grudnia 2010 r. został sporządzony już po wydaniu przeciwko dłużnikowi wyroku z dnia 27 września 2010 r. w sprawie o zapłatę. Przedmiotowy udział we współwłasności nieruchomości był jedynym składnikiem majątku dłużnika, z którego strona powodowa mogła dochodzić zaspokojenia swojej wierzytelności. Jednocześnie powód wykazał, korzystając z domniemania wynikającego zart. 527 §3 k.c., że teściowa i żona dłużnika wiedziały o tym, że dłużnik działał z zamiarem pokrzywdzenia powoda. W okolicznościach sprawy nie budziło wątpliwości Sądu, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia powoda. Dłużnik pomimo wiedzy co do wysokości swojego zobowiązania darował przedmiotową nieruchomość swojej teściowej, nie będąc do tego przymuszony okolicznościami i bez szczególnej podstawy, pozbawiając jednocześnie powoda zaspokojenia. Zawarcie przezT. K.iK. D.umowy przeniesienia prawa własności udziału w nieruchomości nastąpiło w warunkach pokrzywdzenia wierzyciela, a co więcej, należało je uznać za objęte świadomością pokrzywdzenia wierzyciela. Nie mogła umknąć uwadze Sądu kwestia odnosząca się choćby do obowiązku zwrotu pożyczki, która gdyby była rzeczywista, obciążałaby oboje małżonkówK., gdyż przyjmując przedmiot pożyczki zaciągnęli zobowiązanie jej zwrotu w ramach ustroju wspólności ustawowej małżeńskiej. Także przy braku wymagalności spłaty rzekomej pożyczki w dniu 27 grudnia 2010 r., działaniaT. K.nie mogły być oceniane inaczej, niż jako podejmowane ze świadomością pokrzywdzenia powoda. Zastrzeżenia Sądu Okręgowego wzbudziła także okoliczność rozporządzenia udziałem we współwłasności nieruchomości przezK. D.na rzecz swojej córki – pozwanejW. K.poprzez umowę sprzedaży, w szczególności dokonaną w tym samym dniu co nabycie tego udziału odT. K.i w jego obecności. Zarówno pozwana, jak iT. K.nie potrafili wskazać, dlaczego matka sprzedała jedynej córce udział w nieruchomości ani skądW. K.posiadała na ten cel środki finansowe. Pozwana zeznała na temat matki, że: „mówiła, że nie ma znaczenia jak to zrobimy, bo po niej i tak wszystko zostanie dla mnie”, co wskazywałoby również na pozorność oświadczenia o sprzedaży pomiędzy matką a córką i ukryciu pod tą czynnością umowy darowizny, a więc czynności nieodpłatnej. Ponadto strony tej umowy miały zdaniem Sądu świadomość działania z pokrzywdzeniem wierzycielaT. K.. W objętym sporem stanie faktycznym zaistniała bowiem sytuacja, w której kolejny następca prawny dłużnika spełnił kryteria legitymacji biernej określonej wart. 527 § 2 k.c., albowiem wiedział o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną, w tym o dokonaniu w rzeczywistości bezpłatnego przysporzenia na rzeczK. D.. Istotne było to, że wszystkie czynności prawne rozporządzające udziałem w nieruchomości dotyczyły tego samego udziału we współwłasności nieruchomości, która pierwotnie została zbyta przez dłużnika na rzecz teściowej. Zatem nie ulegało wątpliwości Sądu Okręgowego, że powództwo względem pozwanejW. K.powinno zostać uwzględnione, skoro brała ona bezpośrednio udział w czynnościach między dłużnikiem powodaT. K.aK. D.. Jednocześnie w ocenie Sądu wystąpiło domniemanie zart. 527 § 3 k.c., ponieważ w dniu zawarcia zaskarżonych umów sprzedaży pozwanaW. K.była żoną dłużnika, a jej matkaK. D.była teściową dłużnika, z którym obie zamieszkiwały. Sąd Okręgowy podkreślił, iż domniemanie zart. 527 § 3 k.c.odnosi się także do dalszego rozporządzenia przez osobę trzecią - w rozumieniuart.531§2 k.c.i pozwalało na uznanie, że matka i córka wiedziały, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, co nie zostało obalone w toku procesu. Pozwana zeznała, że po pogorszeniu relacji z mężem miał on klucze do domu, gdzie mógł wejść, nawet po rozwodzie kontakt między nimi się pojawiał, bo przychodził porozmawiać z dziećmi. W aktach notarialnych z dnia 27 grudnia 2010 r. podana zostałaul. (...)jako adres zamieszkania wszystkich uczestników czynności, a w rzeczywistości – jak wynikało z odpowiedzi na pozew i zeznań świadków - przebywali oni naul. (...). Natomiast wart. 527 § 3 k.c.chodzi o taki stosunek bliskości między dwiema osobami, który uzasadnia przyjęcie, iż jedna z nich jest w posiadaniu informacji o aktualnej sytuacji majątkowej drugiej. Niewątpliwie bliskie stosunki obejmują swym zakresem stosunki rodzinne istniejące w chwili dokonania czynności. Nie bez znaczenia dla oceny wiedzy pozwanej pozostawał również fakt, że wierzytelność wobec powoda powstała w październiku 2009 r., kiedy pozwana prowadziła z mężem wspólne gospodarstwo domowe. Pozwana zeznała także, że w przeszłości była karana za składanie fałszywych zeznań w związku z czynnościami podejmowanymi przez jej męża. Powód jako osoba obca, nie posiadająca wiedzy na temat stosunków rodzinnych pozwanej, pozostawał w trudnej sytuacji w zakresie dowodzenia relacji dłużnika ze stronami czynności prawnych. W świetle całokształtu dowodów Sąd Okręgowy uznał, że zarównoK. D.jak iW. K.mogły zostać uznane za osoby bliskie w rozumieniu powołanego przepisu. Oprócz więzów rodzinnych stan faktyczny sprawy wskazywał nadto, że teściowa zaangażowała się w działalność zięcia, który – jak zeznali świadkowie i pozwana - był jej „pupilkiem”. PozwanaW. K.przedstawiła niespójną relację na temat swojego stosunku do byłego męża, raz oceniając go jako człowieka z dobrymi pomysłami, by następnie opisać, że go nie lubiła i nadal nie lubi. Jednocześnie towarzyszyła mu podczas zawarcia umowy sprzedaży w dniu 27 grudnia 2010r., posiadając wiedzę na temat przysporzeniaK. D.. Sąd nie podzielił stanowiska pozwanej, zgodnie z którym żądanie pozwu było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Pozwana nie wskazała nawet, która z tych zasad miałaby zostać przez powoda naruszona. Ponadto przedmiotem uznania czynności za bezskuteczną jest jedynie udział w nieruchomości, aW. K.dysponuje lokalem naul. (...)i może domagać się stosownego rozliczenia od byłego męża. Rozstrzygnięcie o kosztach procesu zapadło na podstawieart. 98 k.p.c.
Apelacjęod powyższego wyroku wniosła pozwana, zaskarżając orzeczenie Sądu Okręgowego w całości na podstawie następujących zarzutów:
1. naruszenia przepisów prawa materialnego:
a)art. 527 § 1 k.c.:
- przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, żeT. K.działał przy zaskarżonej czynności z zamiarem pokrzywdzenia wierzycieli, podczas gdy jeszcze w czerwcu 2011 r.T. K.spłacił 70 000 zł zadłużenia, co powoduje, że nie może być mowy o istnieniu przesłanek skargi pauliańskiej, ponieważ nie doszło w analizowanym stanie faktycznym do działania z zamiarem pokrzywdzenia wierzycieli,
- przez błędną wykładnię i przyjęcie, że pozwana wiedziała lub przy dołożeniu należytej staranności mogła się dowiedzieć o istnieniu długu, podczas gdy nie miała ona i nie mogła mieć z uwagi na postawęT. K.i istniejący między stronami konflikt żadnej wiedzy o procesieT. K.zA. B.i jego problemach finansowych,
b)art. 527 § 3 k.c.przez jego nieprawidłowe zastosowanie na skutek błędnego przyjęcia, ze w dacie dokonania zaskarżonych czynności (27 grudnia 2010 r.) strony pozostawały w bliskim stosunku, podczas gdy materiał dowodowy jasno wskazuje na to, że stosunki między stronami były złe i to nawet w wersji przyjętej przez Sąd na podstawie akt sprawy rozwodowej, ponieważ w dacie dokonania czynności strony nie mieszkały razem i pozostawały w stanie rozpadu małżeństwa,
c)art. 527 k.c.w zw. zart. 6 k.c.przez ich błędną wykładnię i nieuprawnione przyjęcie, że to na pozwanej ciąży ciężar udowodnienia braku przesłanek do zastosowania skargi pauliańskiej, podczas gdy to na powodzie ciążył ciężar wykazania istnienia przesłanek skargi; takie postępowanie Sądu doprowadziło do uwzględnienia powództwa pomimo braku jakiejkolwiek inicjatywy dowodowej po stronie powodowej i jest jaskrawym naruszeniem zasady rozkładu ciężaru dowodu w procesie cywilnym,
d)art. 527 k.c.iart. 528 k.c.przez ich nieprawidłowe zastosowanie i przyjęcie, że zachodzą domniemania dotyczące skargi paulińskiej, podczas gdy strony nie pozostawały w bliskim stosunku, a zaskarżona czynność była odpłatna, co powoduje że ciężar dowodu spoczywał na powodzie, który mu nie sprostał,
e)art. 65 § 2 k.c.przez jego błędne zastosowanie i uznanie, że strony zawarły umowę darowizny, podczas gdy z aktu notarialnego, okoliczności sprawy i woli stron wynika, że strony zawarły umowę sprzedaży,
f)art. 83 k.c.przez błędne przyjęcie, że ma w niniejszej sprawie zastosowanie wada oświadczenia woli w postaci pozorności i przyjęcie, że pozorna czynność prawna musi być uznana za nieważną, a w efekcie zupełnie nieuprawnione przyjęcie, że strony chciały dokonać darowizny, podczas gdy causa dokonania czynności polegała na zwrocie uprzednio zaciągniętej pożyczki,
g)art. 528 k.c.przez jego nieuzasadnione zastosowanie i błędne przyjęcie, że doszło w analizowanej sprawie do darowizny udziału we współwłasności,
h)art. 527 § 1 k.c.w zw. zart. 5 k.c.przez jego niezastosowanie i wydanie wyroku, który zupełnie pomija aspekt sprawiedliwościowy sprawy, ponieważ pozwana może być w efekcie zobowiązana do spłaty długów byłego męża, a nieruchomość stanowiąca kanwę niniejszego postępowania stanowi jej jedyny dom. 
2. sprzeczności poczynionych przez Sąd I instancji ustaleń faktycznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, polegających na tym, że:
a) w sytuacji gdy wszyscy świadkowie i strony zeznające w sprawie wskazali zgodnie, że nie może być mowy o jakiejkolwiek wiedzy i możliwości dowiedzenia się przy dołożeniu należytej staranności po stronie pozwanej o procesie zA. B., Sąd wbrew tym dowodom przyjął, że wiedza taka musiała istnieć,
b) w sytuacji gdy wszyscy świadkowie i strony zeznający w sprawie wskazali zgodnie, że rzeczywiście istniała pożyczka, która została spłacona udziałem w nieruchomości, a Sąd przyjął że takiej czynności nie było,
c) w sytuacji, gdy świadkowie wskazali na pochodzenie środków na pożyczkę, zgodnie opisali jej okoliczności, wskazali warunki spłaty, a Sąd przyjął, że pożyczka na rzeczT. K.była rzekoma.
3. naruszenia przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.art. 233 k.p.c.przez zastosowanie dowolnej a nie swobodnej oceny dowodów, a w szczególności:
a) przez odmowę wiarygodności w zasadzie wszystkim osobowym źródłom dowodowym i w efekcie uwzględnienie powództwa, choć wyeliminowanie wszelkich dowodów powinno prowadzić do oddalenia powództwa jako nieudowodnionego, ponieważ nie powinny w analizowanym stanie faktycznym być brane pod uwagę domniemania prawne,
b) przez uznanie, że pewne rozbieżności w zeznaniach dyskwalifikują je całkowicie, podczas gdy zeznawanie o okolicznościach mających miejsce 18 lat temu (pożyczka) siłą rzeczy może być nieprecyzyjne, przez zdyskwalifikowanie zeznań wszystkich osób zeznających w sprawie na podstawie kilku drobnych nieścisłości, podczas gdy zeznania świadków stanowią spójną, wiarygodną i wzajemnie się uzupełniającą wersję zdarzenia, przez uznanie, że brak dokumentu pożyczki z 1998 r. i brak zgłoszenia faktu jej udzielenia w urzędzie skarbowym przesądza o jej nieistnieniu, podczas gdy „pożyczki rodzinne" zwłaszcza w jej najbliższym kręgu są tak udzielane,
e) przez uznanie, że strona pozwana wiedziała lub przy dołożeniu należytej staranności mogła się dowiedzieć o tym, żeT. K.działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, który to wniosek jest zupełnym zaprzeczeniem przeprowadzonych w sprawie dowodów i to w sytuacji, gdy nie przeprowadzono żadnego kontrdowodu, potwierdzającego wiedzę lub możność dowiedzenia się przez pozwanych o działaniachT. K.,
f) przez uznanie, że skoroT. K.przychodził na nieruchomość naul. (...)wW.w celu odwiedzin dzieci, to dzielił się z żoną i teściową informacjami o swych sprawach majątkowych, skoro przeczą temu wszelkie dowody przeprowadzone w sprawie,
g) przez nieuprawnione przyjęcie, że składanie powodowi przezT. K.propozycji ugodowych w toku procesu wskazywało na świadomość przegrania sporu zA. B., podczas gdy zawarcie ugody jest zazwyczaj podyktowane po prostu chęcią wcześniejszego zakończenia postępowania.
Ponadto jako zarzut ewentualny apelująca wniosła o rozważenie przez Sąd Apelacyjny kwestii wydania zaskarżonego wyroku w warunkach nieważności postępowania (w rozumieniuart. 379 pkt 5 k.p.c.) z uwagi na niemożność obrony praw strony pozwanej na skutek oparcia przez Sąd Okręgowy rozstrzygnięcia w znacznej mierze na analizie akt rozwodowych pozwanej iT. K.(sygn. I C 820/12), w sytuacji gdy pozwana nie została poinformowana o dołączeniu akt rozwodowych, odbyło się to dopiero przed ostatnią rozprawą i to w warunkach uniemożliwiających zapoznanie się pozwanej i jej pełnomocnika ze zgromadzonym tam materiałem.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie powództwa oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego za I i II instancję wedle norm przepisanych, ewentualnie z uwagi na zarzut nieważności postępowania o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
W ocenie Sądu Apelacyjnego apelująca jako następca prawny zmarłej w toku procesuK. D.miała interes prawny (gravamen) w kwestionowaniu wyroku także w zakresie rozstrzygnięcia o uznaniu za bezskuteczną umowy, której nie była stroną, tj. umowy sprzedaży zawartej w dniu 27 grudnia 2010 r. międzyT. K.aK. D.przed notariuszemH. Ł.w Kancelarii Notarialnej wW.(Repertorium A nr(...)).
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja jest w całości uzasadniona, bowiem trafny okazał się zarzut naruszenia art.art. 527 § 1 k.c., chociaż z zupełnie innych przyczyn niż wskazane przez skarżącą.
Jednak w pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu nieważności postępowania, której apelująca upatruje w pozbawieniu strony pozwanej możności obrony jej praw w postępowaniu przed Sądem Okręgowym (art. 379 pkt 5 k.p.c.) z uwagi na oparcie rozstrzygnięcie w znacznej mierze na analizie akt rozwodowych pozwanej iT. K.(I C 820/12), w sytuacji gdyW. K.nie została poinformowana o dołączeniu akt rozwodowych, co odbyło się dopiero przed ostatnią rozprawą w warunkach uniemożliwiających zapoznanie się ze zgromadzonym w nich materiałem dowodowym.
Zgodnie ze stanowiskiem judykatury (m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2009 r., III CSK 35/09, LEX nr 572042) pozbawienie strony możliwości obrony swych praw polega na tym, że z powodu wadliwości procesowych Sądu lub strony przeciwnej strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, nie zaś gdy mimo naruszenia przepisów procesowych strona podjęła czynności procesowe. W wyroku z dnia 13 marca 1998 r., I CKN 561/97, LEX nr 949016, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, który Sąd Apelacyjny w pełni podziela, że strona jest pozbawiona możności obrony swych praw wtedy, gdy wskutek uchybień procesowych nie może brać udziału w istotnej części postępowania i nie ma możliwości usunięcia skutków tych uchybień na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku. Jeśli strona miała możliwość przedstawienia swoich twierdzeń i wniosków oraz odpowiedzi na twierdzenia i wnioski strony przeciwnej, nie zachodzi nieważność postępowania, i choćby Sąd, działając z rażącym naruszeniem prawa, pominął te twierdzenia czy wnioski lub błędnie ocenił materiał dowodowy- zachodzi ewentualnie inne uchybienie procesowe, które mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, a nie pozbawienie strony możności działania (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 kwietnia 2014 r., V CSK 285/13, LEX nr 1486992; z dnia 18 marca 2014 r., II PK 256/12, LEX nr 1448393; z dnia 8 października 2009 r., II CSK 153/09, LEX nr 553674; z dnia 7 października 2009 r., III CSK 35/09, LEX nr 572042; z dnia 24 września 2009 r., II PK 78/09, LEX nr 558307; z dnia 23 października 2008 r., V CSK 131/08, LEX nr 515449; z dnia 5 czerwca 2009 r., I PK 19/09, LEX nr 519171; z dnia 3 czerwca 2009 r., IV CSK 96/09, LEX nr 511990; z dnia 7 maja 2009 r., IV CSK 513/08, LEX nr 610221).
Na rozprawie w dniu 21 marca 2016 r. Sąd Okręgowy na podstawieart. 235 k.p.c.wydał postanowienie o dopuszczeniu dowodów z dokumentów znajdujących się w aktach Sądu Okręgowego w Warszawie o sygn. akt I C 820/12 oraz o sygn. akt I C 1130. Po wydaniu powyższego postanowienia Przewodniczący zwrócił się do pełnomocnika pozwanej z pytaniem, czy żąda on odczytania treści dopuszczonych w charakterze dowodu dokumentów, ale pełnomocnik nie zgłosił takiego żądania (oświadczenie pełnomocnika - elektroniczny protokół rozprawy 00:12:58). W tych okolicznościach należy więc uznać, iż apelująca nie ma podstaw do formułowania zarzutów dotyczących prawidłowości przeprowadzonego postępowania dowodowego w tym zakresie.
Nie doszło także do uchybienia w postaci sprzeczności ustaleń Sądu I instancji z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego. Uchybienie procesowe tego rodzaju, jest - co do zasady - skutkiem naruszenia naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.i ma miejsce w następujących wypadkach:
1) gdy z treści dowodów wynika co innego niż przyjął Sąd (przeinaczenie),
2) gdy pewnego dowodu nie uwzględniono przy ocenie, chociaż istnieje ustawowy obowiązek dokonania oceny całokształtu materiału dowodowego,
3) gdy Sąd przyjął pewne fakty za ustalone, pomimo że nie zostały one w ogóle lub są niedostatecznie potwierdzone,
4) gdy Sąd uznał pewne fakty za nieudowodnione, pomimo że były do tego podstawy,
3) ocena materiału dowodowego koliduje z zasadami doświadczenia życiowego lub regułami logicznego wnioskowania.
W ocenie Sądu Apelacyjnego żaden ze wskazanych przypadków w rozpoznawanej sprawie nie zaistniał. Sąd Okręgowy ocenił cały zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie naruszając kryteriów ustawowych zart. 233 § 1 k.p.c.Sam fakt, iż pozwana i przesłuchani na jej wniosek w sprawie świadkowie potwierdzili okoliczność zawarcia przezK. D.oraz jej ówczesnego zięcia umowy pożyczki, w sytuacji zakwestionowania przez Sąd I instancji wiarygodności tych zeznań, nie przesądza o zasadności zarzutu naruszeniuart. 233 § 1 k.p.c.
Należy przypomnieć, że analiza zeznań świadka obejmuje ustalenie tego, co osoba przesłuchiwana w swojej wypowiedzi pozytywnie stwierdza, jakie okoliczności faktyczne poznała za pomocą swoich zmysłów osobiście (selekcja materiału zeznań). W ocenie wartości dowodowej zeznań bierze się pod uwagę ich zgodność logiczną (zwartość), szczerość wypowiedzi. Krytycznej oceny wymagają wszelkiego rodzaju sądy wartościujące. Zeznania świadka muszą być analizowane w ich całokształcie i w powiązaniu z pozostałym materiałem dowodowym (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 lipca 1982 r., III CRN 159/82, OSNC 1983/4/57; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 października 1985 r., II URN 139/85, LEX nr 8733; uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 30 maja 1995 r., III AUr 132/95, OSA 1998/4/14). Wprawdzie przepisy procedury cywilnej nie formułują nakazu odrzucania a priori zeznań świadka ze słyszenia (testis ex auditu), a więc relacjonującego bezpośrednie spostrzeżenia innych osób, ale przyjmuje się, że przedmiotem zeznania powinny być, co do zasady osobiste spostrzeżenia świadka, a nie sądy o faktach tworzone w drodze wnioskowania czy wartościowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2012 r., V CNP 14/11, Lex nr 1125091). Sam fakt istnienia powiązań rodzinnych świadka ze stronami postępowania nie może co do zasady stanowić podstawy zakwestionowania wiarygodności jego zeznań, ale powinien zostać przez Sąd wzięty pod uwagę, jako okoliczność, która może, (ale nie musi), mieć znaczenie przy ocenie wiarygodności zeznań tego świadka.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego wszystkie powyższe kryteria nie zostały przez Sąd Okręgowy naruszone przy dokonywaniu oceny zeznań przesłuchanych świadków:M. K.,K. K. (3)iT. K.. Sąd I instancji podał bowiem, w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, przekonującą argumentację, dlaczego zeznań nie uznał za wiarygodne, zasadnie wskazując na :
-fakt zainteresowania świadków - emocjonalnego (z racji powiązań rodzinnych) i materialnego (umowy, których uznania za bezskuteczne domagał się powód dotyczyłypraw rzeczowychdo nieruchomości, na terenie której prowadzona jest działalność gospodarcza, firma rodzinna aktualnie kierowana przez córkę pozwanej) w uzyskaniu przezW. K.korzystnego rozstrzygnięcia sporu sądowego,
-sprzeczność zeznań z pozostałym zebranym w sprawie materiałem dowodowym (brak jakiegokolwiek dowodu na piśmie potwierdzającego udzielenie pożyczki w znacznej kwocie, w tym zgłoszenia faktu dokonania tej czynności prawnej organom skarbowym, w sytuacji gdy pożyczkodawczyni jak wynika z zeznań świadków zawsze dokumentowała udzielanie członkom rodziny pożyczek i do chwili obecnej istnieją te dokumenty, potwierdzające zaciągnięcie pożyczek we wcześniejszym okresie, tj. przed 1998 r. i to w mniejszych kwotach,
- brak zbieżności daty zawarcia umowy pożyczki, z której miał zostać sfinansowany zakup nieruchomości dla potrzeb rozpoczęcia prowadzenia przez zięcia warsztatu samochodowego (umowa miała zostać zawarta w 1998 r., a nieruchomość nabyto dopiero w 2001 r.),
- różnica między kwotą pożyczki 200 000 zł , a ceną zakupu nieruchomości 70 000 zł,
- posiadanie szczegółowej wiedzy na temat pożyczki przez świadkaM. K., który w 1998 r. był nastolatkiem, przy równoczesnej nieznajomości faktów o bardziej istotnym znaczeniu dla życia rodzinyK., tj. kiedy nastąpił rozwód rodziców.
Prawidłowo także Sąd Okręgowy przy ocenie zeznań świadkaG. Z.uwzględnił, że jest to świadek ze słyszenia (testis ex auditu).
Zasadnie zwrócił uwagę na nieprawdopodobieństwo przedstawionej przez pozwaną i świadków wersji dotyczącej udzielenia pożyczki oraz przyczyn zawarcia dwóch umów sprzedaży w dniu 27 grudnia 2010 r. Podkreślić należy bowiem, że prawdopodobieństwo przedstawionej wersji należy do podstawowych kryteriów oceny dowodów w rozumieniuart. 233 § 1 k.p.c.(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2005 r., sygn. III CK 314/05, Lex nr 172176). Prawdopodobieństwo to podważa przede wszystkim okoliczność koincydencji czasowej pomiędzy decyzją o zwrocie domniemanej pożyczki przezT. K.K. D.po 12 latach od zawarcia umowy i to właśnie w chwili, gdy zapadł w stosunku do niego nieprawomocny niekorzystny wyrok na skutek powództwa o zapłatę wytoczonego przezA. B., a także brak celowości zawierania umowy sprzedaży pomiędzyK. D.iW. K., w sytuacji gdy nabywczyni była jedyną spadkobiercą matki, a nadto nie wykazała, aby rzeczywiście posiadała środki na zapłatę ceny sprzedaży w wysokości 200 000 zł.
W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że ocena dowodów, w tym dowodów osobowych, dokonana przez Sąd I instancji, nie naruszaart. 233 § 1 k.p.c.Ustalenia faktyczne poczynione przez ten Sąd, w tym ustalenie, iż obie zawarte w dniu 27 grudnia 2010 r. umowy sprzedaży - międzyT. K.aK. D.oraz międzyK. D.aW. K.były pozorne, są prawidłowe, a Sąd II instancji podziela je w całości i uznaje za własne. Pozorność umowy jest okolicznością faktyczną i jako taka podlega ustaleniu przez sądy merytoryczne (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 1997 r., I CKN 51/96, OSNC 1997/6-7/79 , z dnia 26 stycznia 2011 r., I UK 281/10, Lex nr 786372; z dnia 28 kwietnia 2010 r., II UK 334/09, Lex 604221i z dnia 6 listopada 1996 r., II UKN 9/96, OSNP 1997/11/201).
Podkreślić należy również, iż dla skuteczności zgłoszonego w apelacji zarzutu naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.nie jest wystarczające samo stwierdzenie o wadliwości dokonanych ustaleń faktycznych, odwołujące się do stanu faktycznego, który w przekonaniu skarżącej odpowiada rzeczywistości. Konieczne jest tu wskazanie przyczyn dyskwalifikujących postępowanie Sądu I instancji w tym zakresie. W szczególności apelująca powinna wskazać, jakie kryteria zostały naruszone przy ocenie dowodów (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2001 r., IV CKN 970/00 , Lex nr 52753 i z dnia 10 stycznia 2002 r. sygn. II CKN 572/99, Lex nr 53136), a tego – zdaniem Sądu Apelacyjnego- nie zdołała uczynić.
Sąd Okręgowy prawidłowo uznał, iż pod pozorem umów sprzedaży strony obu dokonanych czynności prawnych zawarły umowy darowizny oraz, że jako pozorne czynności prawne - umowy sprzedaży były nieważne, jak również nieważne były czynności ukryte - jako czynność sprzeczne z ustawą w rozumieniuart. 58 § 1 k.c.Równocześnie Sąd I instancji nie rozważył, jakie znaczenie dla możliwości realizacji skargi pauliańskiej, czyli roszczenia o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną ma bezwzględna nieważność tych czynności. Okoliczność ta miała natomiast istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż, zgodnie z niekwestionowanym w judykaturze stanowiskiem, sankcja nieważności bezwzględnej niejako wyprzedza i zarazem konsumuje sankcję względnej bezskuteczności, przewidzianą wart. 527 § 1 k.c.(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 530/06, Lex nr 315395 i z dnia 7 października 2011 r., II CSK 3/11, Lex nr 1043997). Tym samym czynności prawne z mocy prawa nieważne (np. czynności prawne pozorne lub sprzeczne z zasadami współżycia społecznego) nie mogą generalnie podlegać zaskarżeniu w ramach skargi pauliańskiej. Jeżeli zatem czynność prawna wykazuje znamiona nieważności, przedmiotem powództwa powinno być żądanie stwierdzenia nieważności zaskarżanej czynności prawnej. Żądanie takie może zostać także zgłoszone jako żądanie ewentualne, ale w rozpoznawanej sprawie powód tego nie uczynił.
Zgodnie zart. 321 § 1 k.p.c., w przypadku rozpatrywania roszczenia pauliańskiego Sąd nie może uwzględnić z urzędu ewentualnej nieważności kwestionowanej czynności prawnej, jeżeli żądanie takie nie stanowiło elementu powództwa. W sprawie, w której powód żąda uznania czynności prawnej za bezskuteczną Sąd nie może orzec w wyroku, że czynność ta jest nieważna (art. 189 k.p.c.w związku zart. 321 § 1 k.p.c.) (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1998 r., II CKN 96/98, OSNC 1999/5/98). W rezultacie w przypadku ustalenia bezwzględnej nieważności czynności prawnej powództwo o uznanie tej samej czynności prawnej za bezskuteczną musi zostać oddalone.
Aktualnie w judykaturze powszechnie aprobowane jest stanowisko (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2001 r. V CKN 631/00, OSNC 2002/7-8/91, z dnia 13 kwietnia 2005 r. IV CK 684/04, Lex nr 284205, z dnia 27 kwietnia 2004 r. II CK 191/03, Lex 399727 oraz z dnia 15 lutego 2017 r., II CSK 246/16, LEX nr 2271453, a także uchwały z 22 maja 2009 r. III CZP 21/09, OSNC 2010/1/13 i z 9 grudnia 2011 r. III CZP 79/11, OSNC 2012/6/74), że nieważna jest umowa darowizny nieruchomości ukryta pod pozorną umową sprzedaży tej nieruchomości. Nieważna jest bowiem wyrażona na zewnątrz umowa sprzedaży, jako pozorna, jak również nieważna jest ukryta pod nią umowa darowizny, której zawarcie było rzeczywistym zgodnym zamiarem stron. Jest tak dlatego, że zgodnie zart. 83 § 1 k.c.ważność oświadczenia woli jako składnika czynności ukrytej zależy od właściwości tej czynności, a więc od tego, czy zostały spełnione wszystkie przesłanki ustawowe jej skuteczności, wynikające z przepisów bezwzględnie obowiązujących, odnoszące się zarówno do formy jak i do treści. Ukryta czynność darowizny nieruchomości nie zachowuje formy szczególnej pod rygorem nieważności tj. formy aktu notarialnego (art. 158 k.c.) i z tego względu jest nieważna. Wart. 83 § 1 k.c.została wyrażona zasada, iż czynność prawna, której składnikiem jest pozorne oświadczenie woli jest bezwzględnie nieważna. Możliwość uznania za ważną czynności ukrytej to wyjątek przewidziany przezart. 83 § 1 zdanie drugie k.c.Dokonując wykładni nie powinno się przepisów wyjątkowych wykładać rozszerzająco. Utrzymywanie ważności czynności prawnych ukrytych, dla których dokonania nie zachowano przewidzianej formy ad solemnitatem, byłoby w istocie niedopuszczalnym poszerzeniem katalogu czynności mieszczących się w tym wyjątkowym unormowaniu. Każda czynność prawna przenosząca własność nieruchomości powinna w swej treści wskazywać prawdziwą causa. Jeżeli zatem dochodzi do zawarcia pozornej umowy sprzedaży, gdy w rzeczywistości - zgodnie z wolą stron - przyczyną przejścia własności jest causae donandi, to treść umowy wyrażona w formie aktu notarialnego nie zawiera prawdziwego jej stwierdzenia. Już z tego więc względu czynność ukryta jest nieważna. Za prezentowanym kierunkiem wykładni, opartej na bezpośrednim rozumieniuart. 83 § 1 k.c., przemawiają także względy funkcjonalne. Wykładnia przepisu o pozorności jako wadzie oświadczenia woli nie może zmierzać do zachęcania do dokonywania czynności prawnych pozornych. Choć wola ukrycia konkretnej czynności prawnej przez dokonanie innej czynności została przez ustawodawcę wyjątkowo uznana za skuteczną, to należy mieć na względzie, że często w praktyce służy do celów niegodziwych, np. zawieraniu pozornych umów sprzedaży mających na celu uniknięcie obowiązku podatkowego, „pranie brudnych pieniędzy” albo skorzystanie z rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych. Z tego powodu wykładnia omawianych przepisów nie może poszerzać katalogu przypadków, w których czynność prawna ukryta jest ważna.
Skoro umowa sprzedaży zawarta w dniu 27 grudnia 2010 r. międzyT. K.aK. D.przed notariuszemH. Ł.w Kancelarii Notarialnej wW.(Repertorium A(...)była nieważna, to należało w dalszej kolejności ocenić, czy dokonana na jej podstawie czynność prawna w postaci umowy sprzedaży zawartej w dniu 27 grudnia 2010 r. międzyK. D.aW. K.przed notariuszemH. Ł.w Kancelarii Notarialnej wW.(za Repertorium A(...)) podlegała ochronie w oparciu oart. 83 § 2 k.c., którego ratio legis jest ochrona przed skutkami bezwzględnej nieważności osób, które działając w dobrej wierze uzyskały korzyść na podstawie czynności pozornej. Przepis ten jest jednym z wyjątków od zasady nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet, pozwala bowiem na nabycie prawa od osoby nieuprawnionej do rozporządzania prawem. Warunkiem przyznania ochrony jest łączne spełnienie czterech warunków: chronione są tylko osoby trzecie (a zatem nie strona czynności pozornej), działające w dobrej wierze, które dokonały odpłatnej czynności prawnej na podstawie pozornego oświadczenia woli, w wyniku której nabyły prawo albo zostały zwolnione ze zobowiązania. PozwanaW. K., jako spadkobierczyniK. D.nie jest osobą trzecią w rozumieniuart. 83 § 2 k.c.Taką osobą jest bowiem każdy podmiot prawa cywilnego z wyjątkiem stron czynności prawnej pozornej, ich przedstawicieli i następców prawnych pod tytułem ogólnym – spadkobierców (por. J. Strzebinczyk, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz, 2016, art. 83, Nb 7, s. 232; K. Pietrzykowski, w: Pietrzykowski, Komentarz, 2015, t. I, art. 83, Nb 16, s. 389). Już brak spełnienia tego warunku (bycia osobą trzecią przezW. K.) uniemożliwia konwalidację oświadczenia, które od początku pozostaje bezwzględnie nieważne, co powoduje co do zasady bezskuteczność opartych na nim innych czynności prawnych, nieobjętych ochroną wynikającą zart. 83 § 2 k.c.(por.S. Rudnicki, w: Komentarz do KC, Ks. I, 2003, s. 343).
Skoro umowa zawarta pomiędzyT. K.iK. D.była bezwzględnie nieważna, to nie doszło do skutku rozporządzającego w postaci nabycia przezK. D.udziału wynoszącego ½ część we współwłasności nieruchomości położonej wW.przyul. (...), stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...), dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie IX Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr (...). Sprzedaż udziału we współwłasności nieruchomości przez osobę niebędącą właścicielem nie wywołuje skutku rozporządzającego, przy czym brak po stronie sprzedawcy przymiotu właściciela nie wpływa na ważność czynności zobowiązującej.
Umowa zobowiązująca może być poddana ocenie ważności w aspekcie wad oświadczenia woli (np. pozorności), czy ocenie zgodności z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.) (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 2010 r., V CSK 148/10, LEX nr 787017).
Sąd Okręgowy prawidłowo do oceny umowy sprzedaży (zawartej w dniu 27 grudnia 2010 r. międzyK. D.aW. K.przed notariuszemH. Ł.w Kancelarii Notarialnej wW.(za Repertorium A(...)) na podstawie którejK. D.sprzedałaW. K.udział wynoszący ½ część nieruchomości położonej wW.przyul. (...), stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...), dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie IX Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr (...)) zastosowałart. 83§ 1 k.c., uznając również ją za pozorną, (pod umową sprzedaży została ukryta umowa darowizny), co czyni także umowę zobowiązującą bezwzględnie nieważną.
W konsekwencji wobec bezwzględniej nieważności obu umów sprzedaży skarga pauliańska nie mogła zostać uwzględniona, a czyniąc to Sąd Okręgowy naruszyłart. 527 § 1 k.c.
Natomiast bezprzedmiotowe stało się ustosunkowanie do pozostałych zarzutów apelacyjnych, które dotyczyły zastosowania przez Sąd Okręgowy instytucji skargi pauliańskiej. Sąd odwoławczy w uzasadnieniu wydanego orzeczenia ma bowiem obowiązek zamieścić tylko takie elementy, które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznania sprawy w postepowaniu apelacyjnym, były potrzebne do wydania rozstrzygnięcia (por. wyroki Sądu najwyższego z dnia 18 sierpnia 2010 r., II PK 46/10, Lex nr 685589 i z dnia 9 września 2010 r., I CSK 679/09, Lex nr 622199).
Z tych względów apelacja pozwanej okazała się zasadna, co skutkować musiało, na podstawieart. 386 § 1 k.p.c., zmianą wyroku: w punkcie I poprzez oddalenie powództwa, a w punkcie II poprzez nie obciążanie powoda kosztami procesu.
Sąd Apelacyjny rozstrzygniecie o kosztach postępowania przed Sądem I instancji oparł na podstawieart. 102 k.p.c.W judykaturze prezentowany jest pogląd, który Sąd odwoławczy w pełni podziela, iż można uznać za sprzeczne z zasadami słuszności -i nie obciążyć kosztami strony przegrywającej sprawę (art. 102 k.p.c.) - żądanie zapłaty kosztów procesu zgłoszone przez przeciwnika, który swym niesumiennym lub oczywiście niewłaściwym postępowaniem wywołał proces i koszty połączone z prowadzeniem tego procesu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 1981 r., II CZ 98/81, OSNC 1982/2-3/36).Okoliczności rozpoznawanej sprawy, w kontekście działań pozwanej i jej poprzednika prawnego, których cel (pokrzywdzenie powoda jako wierzyciela) był sprzeczny z zasadami współżycia społecznego w pełni uzasadniały przyjęcie, iż w sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek w rozumieniuart. 102 k.p.c.
Powyższy przepis (art. 102 k.p.c.w zw. zart. 108 § 1 k.p.c.iart. 391 § 1 k.p.c.) stanowił także postawę rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.

    Bernard Chazan Edyta Jefimko Ewa Kaniok