Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1836/16
Data wyroku: 2017-10-05 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Służebność drogi koniecznej
Podstawa prawna: art. 145 k.c.

Sygn. akt III Ca 1836/16

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 17 maja 2016 roku, Sąd Rejonowy w Łowiczu:

1
ustanowił służebność drogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), położonej wB.gminaN.przyul. (...), stanowiącej obecnie własnośćE. R.iA. C., dla której w Sądzie Rejonowym w Łowiczu prowadzona jestksięga wieczysta (...), polegającej na prawie przejścia i przejazdu przez pas gruntu oznaczony jako wariant 1 na mapie sporządzonej przez biegłego sądowego geodetęE. G., wpisanej do zasobów(...) Ośrodka (...)wŁ.dnia 26.02.2016r. za numerem P.(...).2016.251:

a
na nieruchomości położonej wB.gminaN.przyul. (...)oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), stanowiącej obecnie własnośćU. B. (1), dla której w Sądzie Rejonowym w Łowiczu prowadzona jestksięga wieczysta (...)w granicach punktów 201-49-205-202-(...)- (...)-201 o powierzchni 81 m. kw.

b
na nieruchomości położonej wB.gminaN.przyul. (...)oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), stanowiącej obecnie własnośćB. K., dla której w Sądzie Rejonowym w Łowiczu prowadzona jestksięga wieczysta (...)w granicach punktów 4645-1-204-50-(...)o powierzchni 37 m. kw.;

1
zasądził odE. R.iA. C.tytułem wynagrodzenia za ustanowienie drogi koniecznej opisanej w pkt. 1 postanowienia na rzeczU. B. (1)kwoty po 2.764 złotych – łącznie 5.528 złotych a na rzeczB. K.kwoty po kwoty po 1.259,50 złotych - łącznie 2.519 złotych płatne w terminie dwóch miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienia w razie uchybienia terminowi płatności;

2
nakazałU. B. (1)usunięcie ogrodzenia betonowego przebiegającego w poprzek pasa drogi koniecznej opisanej w pkt. 1 postanowienia oraz wydanieE. R.iA. C.kluczy do bramy i furtki zlokalizowanej w pasie drogi koniecznej od stronyulicy (...)w terminie dwóch miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia;

3
oddalił wniosek w pozostałej części w zakresie żądania nakazaniaU. B. (1)usunięcia bramy i furtki zlokalizowanej w pasie drogi koniecznej;

4
zasądził odU. B. (1)na rzeczE. R.iA. C.kwoty po 988 złotych - łącznie kwotę 1.976 złotych a na rzeczB. K.kwotę 1.000 tytułem zwrotu kosztów postępowania;

5
pobrał odU. B. (1)na rzecz Skarbu Państwa -  Sądu Rejonowego w Łowiczu kwotę 7.627,82 złotych tytułem zwrotu wydatków wyłożonych tymczasowo ze środków Skarbu Państwa;

6
zniósł wzajemnie pomiędzy stronami pozostałe koszty postępowania.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło na podstawie następujących ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Rejonowy:
WnioskodawczynieE. R.orazA. C.są współwłaścicielkami nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), położonej wB.gminaN.przyul. (...), o powierzchni 0,88 ha, między innymi dla której w Sądzie Rejonowym w Łowiczu prowadzona jestksięga wieczysta (...). Własność tej działki wnioskodawczynie nabyły w dniu 21 grudnia 1990 r. w drodze umowy przekazania gospodarstwa rolnego od swoich rodziców.
UczestniczkaU. B. (1)jest właścicielką nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), położonej wB.gminaN.przyul. (...), o powierzchni 800m2, dla której w Sądzie Rejonowym w Łowiczu prowadzona jestksięga wieczysta (...). Własność tej działki uczestniczka nabyław drodze umowy dożywocia zawartej w 2000 r. ze swoim wujemS. K..
UczestnikB. K.jest właścicielem nieruchomości położonej wB.gminaN.przyul. (...)oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), o powierzchni 900 m2, dla której w Sądzie Rejonowym w Łowiczu prowadzona jestksięga wieczysta (...), którą nabył w dniu 15 stycznia 2015 r. w drodze umowy darowizny od ojcaG. K..
W latach 50-tych ubiegłego wiekudziałki nr (...)wchodziły w skład większej nieruchomości należącej do rodzicówJ.i(...), którzy następnie dokonali pomiędzy sobą podziału nieruchomości.Działkę nr (...)kupili od(...)rodzice wnioskodawczyńA. C.iE. R.zaśdziałkę nr (...)nabył brat matki wnioskodawczyńS. K.. Rodzice wnioskodawczyń w latach siedemdziesiątych rozpoczęli budowę domu nadziałce nr (...), który usytuowano frontem do drogi gruntowej biegnącej w poprzekdziałek nr (...)odulicy (...)doulicy (...). Tą poprzeczną drogą mieszkańcy okolicznych wsiB.,P.,D.,P.dojeżdżali do dworca kolejowego wB.. Ogrodzeniadziałek (...)od strony południowej zostały postawione wzdłuż tej porzecznej drogi, która miała około 8 metrów szerokości a wjazd nadziałki nr (...)był przez bramy znajdujące się w linii ogrodzeń biegnących wzdłuż tej poprzecznej drogi. Przejazd poprzeczną drogą przestał funkcjonować w 2011 roku, gdy uczestniczkiU. B. (1)iB. W. (1)zbyłydziałkę nr (...)T.iM.małżonkomL., którzy ogrodzili swoją nieruchomość obejmującądziałki nr (...)odcinając przejazd doulicy (...)i pobudowali budynek gospodarczy. Następnie wnioskodawczynie włączyły fragment poprzecznego przejazdu biegnącego podziałce nr (...)do swojego podwórka rozbierając ogrodzenie z elementów metalowych stojące w poprzekdziałki nr (...)wzdłuż tej drogi gruntowej i przestawiając bramę wjazdową o 90oz linii tego ogrodzenia w jednej linii z ogrodzeniem oddzielającymdziałki nr (...).
Działka nr (...)nie ma dostępu do drogi publicznej, jest położona pośrodku klina pomiędzy działkami przylegającymi do zbiegających się w kierunku południowymulic (...)a od północy graniczy z gruntami wsiD.. W planie zagospodarowania przestrzennego wsiB.działka nr (...)jak i działki przyległe przeznaczone są pod zabudowę mieszkaniowo - usługową jednorodzinną (MNp). Zmiana miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego gminyN.przyjęta uchwałą Rady GminyN.Nr(...)z dnia 28 kwietnia 2003 r. przewiduje urządzenie drogi publicznej - ulicy dojazdowej o szerokości 5 m, stanowiącej przedłużenie obecnie istniejącejulicy (...), biegnącej w poprzekdziałek (...). Projektowana droga jest oznaczona na rysunku zmiany miejscowego planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego symbolem 4.55.KD. Na projektowanym przebiegu drogi gminnej rosną pojedyncze drzewa.
W dniu 12 lipca 2013 r.U. B. (1)zlikwidowała istniejący przejazd przezdziałki nr (...)dodziałki nr (...)w ten sposób, że przestawiła biegnące wzdłuż przejazdu ogrodzenie z elementów betonowych swojejdziałki nr (...)w granicę zdziałką nr (...)i częściowo zdziałką nr (...)oraz zamontowała w ogrodzeniudziałki nr (...)biegnącym wzdłużul. (...)bramę dwuskrzydłową o szerokości 3,4 m z furtką o szerokości 1,6 m.
Nadziałce nr (...)zabudowanej budynkiem mieszkalnym i budynkiem gospodarczym na stałe zamieszkują wnioskodawczynieE. R.z mężem i synemF.w wieku 15 lat,A. C.z mężem i dziećmiA.iW.w wieku 16 lat. Nadziałce nr (...), na której znajduje się stary dom drewniany nikt na stałe nie mieszka. Jej właścicielkaU. B. (1)mieszka i przebywa stale wW.a doB.przyjeżdża kilka razy w roku na 1-2 dni, w roku 2015 była wB.na swojej działce cztery razy.B. W. (1)działając z upoważnienia siostryU. B. (1)bywa nadziałce nr (...)raz – dwa razy w miesiącu, gdy przywozi tu siostrę, przyjeżdża na cmentarz czy aby udostępnić liczniki. Nadziałce nr (...)stanowiącej własnośćT.iM.małżonkówL.znajduje się budynek gospodarczy z parkingiem, które są wykorzystywane do prowadzonej przez właścicieli dzielności gospodarczej. Od stronyulicy (...)działka nr (...)jest ogrodzona nowym trwałym ogrodzeniem.
Dla potrzeb niniejszego postępowania biegły sądowy z zakresu geodezjiE. G.opracował mapę sytuacyjną przedstawiającą cztery warianty przebiegu drogi koniecznej dodziałki nr (...)zgłoszone przez strony. Droga konieczna w wariancie I biegnie skrajemdziałek nr (...), z pierwszej z nich zajmuje pas o powierzchni 81 m.kw.a z drugiej pas o powierzchni 37 m.kw. – łącznie 118 m.kw. W wariancie II, który prowadzi przezdziałki nr (...)stanowiące własnośćT.iM.małżonkówL.obszar zajęty pod drogę konieczną to 165 m. kw. W wariancie III, który prowadzi przezdziałkę nr (...)stanowiącą własnośćM.iZ.małżonkówB.obszar zajęty pod drogę konieczną to 167 m. kw. W wariancie IV, który prowadzi przezdziałkę nr (...)stanowiącą własność GminyN.,działkę nr (...)stanowiąca własnośćJ. L.iT. Z.orazdziałkę nr (...)stanowiącą własnośćU. B. (1)iB. W. (1), przy czym z pierwszej z nich zajmuje paso powierzchni 23 m.kw., z drugiej pas o powierzchni 88 m.kw. i z trzeciej także pas o powierzchni 88 m.kw. – łącznie 199 m.kw.
Ponadto droga konieczna w wariancie II biegnie przez środek nieruchomości małżonkówL., rozdzieliłabydziałki nr (...)na dwie części i wymagałaby budowy bramy w nowym trwałym ogrodzeniu odulicy (...)na linii oznaczonej na mapie sytuacyjnej sporządzonej przez biegłego geodetę punktami 206-207.
W wariancie III projektowana droga konieczna prowadzi przez zagospodarowaną na cele rekreacyjne częśćdziałki nr (...), obsadzoną drzewami i krzewami ozdobnymi z zamontowaną na stałe huśtawką i wymagałaby wykonania bramy wjazdowej w nowym wykonanym z elementów metalowych ogrodzeniu odulicy (...).
Dostęp dodziałki nr (...)według wariantu 4 prowadzi przez narożnikdziałki nr (...)stanowiącej własność GminyN., przezdziałkę nr (...)stanowiącą własnośćJ. L.iT. Z.oraz przezdziałkę nr (...)stanowiącą własnośćU. B. (1)iB. W. (1). Przebiega nieregularnie pomiędzy drzewami przez teren niezabudowany porośnięty kilkudziesięcioletnim lasem sosnowym, poprzecinanym ścieżkami i koleinami wijącymi się odulicy (...)przezdziałki (...)do wschodniego ogrodzeniadziałki nr (...), w którym jest brama wjazdowa na tę działkę.
Wartość służebności drogi koniecznej oszacowanej jako wpływ ustanowienia drogi koniecznej na wartość nieruchomości obciążonych według wariantu I dladziałki nr (...)wynosi 5.528 złotych, a dladziałki nr (...)wynosi 2.519 złotych.
Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy wskazał, że stosownie doart. 145 k.c., jeżeli nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej właściciel może żądać od właścicieli gruntów sąsiednich ustanowienia za wynagrodzeniem potrzebnej służebności drogowej (§ 1). Przeprowadzenie drogi koniecznej nastąpi z uwzględnieniem potrzeb nieruchomości nie mającej dostępu do drogi publicznej oraz z najmniejszym obciążeniem gruntów, przez które droga ma prowadzić. Jeżeli potrzeba ustanowienia drogi jest następstwem sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej, a między interesowanymi nie dojdzie do porozumienia, sąd zarządzi, o ile to jest możliwe, przeprowadzenie drogi przez grunty, które były przedmiotem tej czynności prawnej (§ 2). Przeprowadzenie drogi koniecznej powinno uwzględniać interes społeczno-gospodarczy (§ 3).
Roszczenie o ustanowienie drogi koniecznej obejmuje dwie sytuacje, gdy nieruchomość nie ma w ogóle połączenia z drogą publiczną oraz gdy dostęp do drogi publicznej wprawdzie istnieje, ale nie jest "odpowiedni". Ocena, czy spełniona została przesłanka określona wart. 145 § 1 k.c., musi być dokonana z uwzględnieniem okoliczności konkretnego wypadku. Należy także mieć na uwadze, że ustanowienie drogi koniecznej prowadzi do ograniczenia prawa własności właściciela nieruchomości obciążonej. Oznacza to, że osoba ubiegająca się o ustanowienie drogi koniecznej powinna przede wszystkim wykorzystać istniejące możliwości dojazdu do drogi publicznej przez własne grunty. W wypadku, gdy taka możliwość istnieje, żądanie obciążenia gruntów sąsiada powinno ograniczyć się do rozmiarów niezbędnych dla uzyskania połączenia swojej działki, niemającej dostępu do drogi publicznej z inną własną działką mającą taki dostęp.
Art. 145 § 1 k.c.nie wymaga całkowitego wyłączenia dostępu do drogi publicznej, przesłanką ustanowienia służebności jest także nieodpowiedni dostęp do niej. Odpowiedni dostęp do drogi publicznej musi stwarzać rzeczywistą, bezpieczną możliwość swobodnego przedostawania się z nieruchomości do takiej drogi. Odpowiednim jest taki dostęp do drogi publicznej, który pozwala właścicielowi korzystać z całej nieruchomości (nie tylko z jej części) zgodnie z jej przeznaczeniem. Istotne jest też znaczenie ułatwień cywilizacyjnych dla właściciela nieruchomości w postaci możliwości dojazdu, parkowania i garażowania pojazdów własnych oraz obcych. Realizacja roszczenia o ustanowienie drogi koniecznej podlega kontroli z punktu widzenia zgodności z zasadami współżycia społecznego.
Ustanawiając drogę konieczną, sąd obowiązany jest wziąć pod uwagę interes społeczno-gospodarczy. Należy przy tym uwzględnić zarówno interes nieruchomości, na rzecz której służebność jest ustanawiana, jak i interes nieruchomości, która ma zostać obciążona. Najogólniej mówiąc, chodzi o to, aby nieruchomość władnąca uzyskała właściwy dostęp do drogi publicznej, ale z możliwie najmniejszym ograniczeniem prawa własności nieruchomości obciążonej. Osobisty konflikt między właścicielami nieruchomości sąsiednich nie stanowi przeszkody w ustanowieniu drogi koniecznej, jeżeli za ustanowieniem służebności przemawiają względy społeczno-gospodarcze.
Odpowiednim można uznać taki dostęp, który pozwala właścicielowi korzystać z nieruchomości zgodnie z jej przeznaczeniem i właściwościami. Zgodnie zart. 145 § 2 zd. 1 k.c.sąd winien uwzględnić potrzeby nieruchomości pozbawionej dostępu do drogi koniecznej, ale chodzi tu o potrzeby warunkujące w ogóle możliwość korzystania z nieruchomości zgodnie z jej przeznaczeniem i właściwościami. Poprawa komfortu użytkowania własnej nieruchomości nie jest bowiem przesłanką ustanowienia służebności drogi koniecznej. Wyłącznie dla większej wygody wnioskodawców uczestnik nie może być tak dalece ograniczany w prawie własności swoich działek.
Podstawową przesłanką ustanowienia służebności drogi koniecznej jest brak dostępu nieruchomości do drogi publicznej. Za drogę publiczną uważać przy tym należy drogę zaliczoną na podstawie ustawy z 1985 r. o drogach publicznych do jednej z kategorii dróg, z której może korzystać każdy, zgodnie z jej przeznaczeniem, z ograniczeniami i wyjątkami określonymi w tej ustawie lub innych przepisach szczególnych (drogi krajowe, wojewódzkie, powiatowe i gminne). Ustawodawca nie zdefiniował pojęcia "odpowiedniego dostępu", którym posłużył się wart. 145 § 1 k.c., co nakazuje przyjąć, że chodzi o jego potoczne rozumienie. W tym zaś ujęciu "odpowiedni" to "odpowiadający przeznaczeniu", "spełniający wymagane warunki". O tym, czy istniejący dostęp jest odpowiedni, decydują więc każdorazowo okoliczności konkretnej sprawy.
Dalej wskazał Sąd Rejonowy, że w okolicznościach sprawy niniejszej poza sporem jest, żedziałka nr (...)położona wB.stanowiąca własność wnioskodawczyń nie ma w ogóle dostępu do drogi publicznej i wniosek o ustanowienie służebności drogi koniecznej co do zasady zasługuje na uwzględnienie.
Argumentem na potwierdzenie zasadności ustanowienia służebności drogi koniecznej w wariancie I wskazanym w opinii biegłego geodety jest zawarta wart. 145 § 2 zd. 2 k.c.reguła, że jeżeli potrzeba ustanowienia drogi publicznej jest następstwem sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej, a między interesowanymi nie dojdzie do porozumienia, droga konieczna dla nieruchomości powstałej w wyniku tej czynności w pierwszej kolejności winna być przeprowadzona przez nieruchomość, z której wydzielona została nieruchomość władnąca.
W toku postępowania ustalono, żedziałki (...)do lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku wchodziły w skład większej nieruchomości należącej do pradziadka matki wnioskodawczyń -J. K.i jego brataK..(...)zbył należący do niego udział w spadkowej nieruchomości na rzecz córek brataJ.a następnie przy podziale nieruchomości wspólnej na mniejsze działki uzgodniono, że dojazd do położonej w głębi dzielonych gruntówdziałki nr (...)będzie zapewniony przezdziałkę nr (...)należącą doJ. K.a użytkowaną przez brata matki wnioskodawczyńS. K.. UczestniczkaU. B. (1)przyznała prawdziwość twierdzeń wnioskodawczyniA. C.orazG. K., że sporny między stronami przejazd odulicy (...)dodziałki nr (...)biegnący przezdziałki nr (...)został ustanowiony na etapie podziału w rodzinieK.większej nieruchomości na funkcjonujące dzisiaj działki ewidencyjne. Przejazd ten został uzgodniony przez ich ówczesnych właścicieli i był honorowany przez ponad pięćdziesiąt lat przez ich następców prawnych.
W świetle tych ustaleń w ocenie sądu zostały spełnione przesłanki zart. 145 §2 k.c., gdyż potrzeba ustanowienia drogi jest następstwem tej odległej w czasie czynności prawnej zbycia przez(...)aktem notarialnym udziału w nieruchomości, a następnie jej podziału pomiędzy współwłaścicieli. Od momentu nabycia przez uczestniczkęU. B. (1)własnościdziałki nr (...)toczyły się pomiędzy nią, a wnioskodawczyniami pertraktacje w przedmiocie sformalizowania istniejącego stanu faktycznego, np. poprzez zamianę gruntów co potwierdza załączona do wniosku korespondencja. Jednak między zainteresowanymi nie doszło do porozumienia co daje sądowi podstawę do przeprowadzenie drogi koniecznej przez grunty, które były przedmiotem tej czynności prawnej. Zgoda właścicieladziałki nr (...)na poprowadzenie tejże drogi koniecznej częściowo po tej działce pozwala na prawne usankcjonowanie istniejącego faktycznie od dziesięcioleci dojazdu dodziałki nr (...)odulicy (...)zgodnie z wnioskiem.
Za wyborem wariantu I przebiegu służebności drogi koniecznej przemawia także to, że najkrótszy odcinek tej drogi po „cudzym” gruncie prowadzi przezdziałki (...), co zgodnie z wymogiemart. 145 §1 k.c.minimalizuje obciążenie gruntów sąsiednich, na których ustanowiono służebność. Część wydzielonego pasa drogi koniecznej jest wykorzystywana także przez właścicieladziałki nr (...)wyłącznie jako wjazd na posesję, co zmniejsza zakres tego obciążenia. W każdym innym wariancie droga konieczna zajmowałaby większy areał gruntu działek obciążonych.
Podnoszone przez uczestniczkę względy bezpieczeństwa ruchu w wariancie I nie są przekonujące.Ulica (...)jest ulicą „ślepą”, uczęszczaną głównie przez właścicieli kilku nieruchomości położonych dalej zadziałką uczestniczki nr (...)i wyjazd na nią nie jest szczególnie niebezpieczny, nie stanowi zagrożenia dla użytkowników wyjazdu, gdyż ruch na tej ulicy jest niewielki, ma charakter lokalny zaś uczestniczkaU. B. (1)od lat mieszka wW.i jest przyzwyczajona do ruchu drogowego o nieporównywalnie większym nasileniu. Natężenie ruchu na drodze publicznej w tej części wsiB.jest minimalne (tak co do liczby czy rodzaju pojazdów mechanicznych jak i ich prędkości z uwagi na dojazdy docelowe) a więc przechodzenie i przejeżdżanie zdziałki nr (...)przezdziałkę nr (...)naul. (...)w żadnej mierze nie może stanowić zagrożenia dla bezpieczeństwa właścicielidziałki nr (...). Tym bardziej, że w praktyceU. B. (1)korzysta z wjazdu nadziałkę nr (...)zaledwie kilka razy w roku, gdyż z taką częstotliwością przejeżdża doB.. Uczestniczka od lat mieszka wW.i funkcjonuje w warunkach wielkomiejskiego ruchu ulicznego, dlatego jej twierdzenia o lękach powodowanych przez ruch pojazdów dojeżdżających sporną drogą konieczną dodziałki nr (...)czy utrudnieniach w wyjeżdżaniu z tej drogi koniecznej naulicę (...)są w ocenie Sądu Rejonowego nieudolną próbą uzasadnienia likwidacji funkcjonującego od kilkudziesięciu lat ciągu komunikacyjnego, który został urządzony na etapie wyodrębniania przedmiotowych działek z większej nieruchomości przez poprzedników prawnych stron.
Również podnoszony przez uczestniczkęU. B.zarzut utrudniania przez członków rodziny wnioskodawczyń wjazdu nadziałkę (...)poprzez parkowanie przez nich na drodze dojazdowej dodziałki nr (...)samochodów został skutecznie podważony przez wnioskodawczynie, które przyznały, że taki incydent miał miejsce ale tylko raz w związku z montowaniem nowej bramy wjazdowej nadziałkę nr (...), gdy jej słupki były świeżo zabetonowane i nie można było otworzyć skrzydeł bramy.
Osoba ubiegająca się o ustanowienie drogi koniecznej powinna przede wszystkim wykorzystać istniejące możliwości dojazdu do drogi publicznej.
Przy ustanowieniu drogi koniecznej trzeba mieć na uwadze wzajemne interesy stron, a więc nie tylko żądającego ustanowienia drogi, lecz także właściciela nieruchomości, przez którą droga ta ma przechodzić. Jeśli szkoda grożąca właścicielowi nieruchomości, mającej zostać obciążoną drogą konieczną, jest większa niż korzyści, które uzyska żądający drogi, to nie można orzec ustanowienia drogi koniecznej. Sąd Rejonowy porównał szkody grożące właścicielowi nieruchomości, przez którą wnioskowana droga konieczna ma przebiegać, z korzyściami, które uzyska żądający ustanowienia drogi koniecznej jako kryterium oceny zasadności wniosku o ustanowienie tejże drogi koniecznej.
Sąd Rejonowy podzielił pogląd, że podstawową zasadą powinno być maksymalne wykorzystanie przez wnioskodawcę możliwości dostępu poprzez własne grunty, nawet jeżeli wydłużają czas przejazdu i przechodu i dopiero gdy tu zostaną wyczerpane wszelkie możliwości – żądanie udostępnienia gruntów stanowiących własność innych osób dla zapewnienia swoim gruntom odpowiedniego dostępu do drogi publicznej. Instytucja służebności drogi koniecznej nie może służyć wygodzie właściciela działki władnącej kosztem ograniczenia prawa własności właściciela działki obciążonej. Chodzi o odpowiedni, nie zaś o łatwiejszy dostęp do drogi publicznej,
Odpowiedni dostęp do drogi publicznej to taki, który umożliwia normalne korzystanie z nieruchomości, stosownie do jej społeczno-gospodarczego przeznaczenia. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem dostęp do drogi publicznej jest odpowiedni wtedy, gdy jest prawnie zagwarantowany, o trwałym charakterze. Takiego dostępu do swojej działki wnioskodawczynie nie posiadają. Ustanowienie służebności zgodnie z wnioskiem będzie w ocenie Sądu Rejonowego zgodne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy. Służebność według wariantu I jest najkrótszą droga skomunikowania zabudowanej domem mieszkalnym częścidziałki nr (...)z drogą publiczną, a więc będzie najlepiej służyć właścicielom działki władnącej z punktu widzenia jej społeczno - gospodarczego przeznaczenia.Działka nr (...)jest położona na peryferiach wsiB.i graniczy od strony północnej z gruntami wsiD.. Wariant IV drogi koniecznej prowadzi przez położone na peryferiach wsiB.zalesione i niezabudowanedziałki nr (...)położone w odludnym miejscu, na zakręcieulicy (...), stanowiącej obwodnicę osiedla. Korzystanie z tego przejścia przez nastoletnich synów wnioskodawczyń zwłaszcza w okresach jesienno - zimowych, gdy wcześnie zapada zmrok może stwarzać zagrożenie dla ich bezpieczeństwa.
Jeżeli w przyszłości zostanie urządzona droga publiczna oznaczona na rysunku nr 3 do zmian miejscowego planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego symbolem 4.55.KD, według przebiegu której biegły geodeta zaprojektował wariant 4 drogi koniecznej, to właścicieledziałek (...)będą mogli wystąpić do sądu o zmianę przebiegu służebnościi jej wyznaczenie według wariantu 4. Istniejący w obecnym stanie przejazd przezdziałki nr (...)choć zapewnia jakiś dostęp odul. (...)dodziałki nr (...), to nie można uznać go za odpowiedni. Ten wariant prowadzi do niezagospodarowanej obecnie, zalesionej częścidziałki nr (...). Zaś ze złożonego do akt przez uczestniczkęU. B.miejscowego planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego GminyN.ta część wsiB.przeznaczona jest pod budownictwo mieszkaniowo - usługowe jednorodzinne i ta funkcja zasadniczo determinuje wybór wariantu drogi koniecznej – tego, który zapewnia odpowiedni dostęp do budynku mieszkalnego posadowionego nadziałce nr (...).
Istnienie i przebieg gruntowej drogi poprzecznej biegnącej do 2011r.odulicy (...)doulicy (...)przezdziałki nr (...)oraz pierwotne usytuowanie ogrodzeń nadziałkach nr (...)obrazują zdjęcia nr 12, 13, 14 i 15 załączone do akt. Na zdjęciach nr 3, 4, 5, 8,10, 11 przedstawiony jest wjazd biegnący podziałkach nr (...)i 807 do bramy wjazdowej nadziałkę nr (...)przestawionej w poprzek wcześniej istniejącej drogi gruntowej po likwidacji przez małżonkówL.i przejazdu doulicy (...)w wyniku ogrodzeniadziałek nr (...). Zwłaszcza widok pierwotnego wjazdu nadziałkę nr (...), przedstawionego na zdjęciu nr 3 przeczy twierdzeniom uczestniczkiK.-B., że stwarzał on utrudnienia i był bardziej niebezpieczny w porównaniuz wjazdem urządzonym w lipcu 2015 r., polegającym na przestawieniu bramy w linię wschodnich ogrodzeńdziałek nr (...)wzdłużulicy (...). Zdaniem Sądu Rejonowego pierwotny wjazd był bardziej funkcjonalny – pozwalał wjechać samochodem na drogę wewnętrzną i zatrzymać się na tej drodze w celu otwarcia bramy przed wjazdem na podwórko. Obecne usytuowanie bramy wjazdowej nadziałkę nr (...)wymusza zatrzymanie samochodu przed wjazdem na działkę w pasie drogowymulicy (...)celem otwarcia bramy co stwarza większe zagrożenie.
Uczestniczka postępowaniaU. B. (1)przestawiając w dniu 12 lipca 2013r. południowy odcinek ogrodzeniadziałki nr (...)w jej granicę ewidencyjną uniemożliwiła poruszania się istniejącym dotychczas ciągiem komunikacyjnym, na którym sąd ustanowił służebność drogi koniecznej. Skutkuje to częściową zasadnością żądań zgłoszonych przez wnioskodawczynie w piśmie modyfikującym stanowisko w sprawie z dnia 8 stycznia 2015 r. i nakazaniemU. B. (1)usunięcia ogrodzenia betonowego przebiegającego w poprzek pasa drogi koniecznej oraz wydanieE. R.iA. C.kluczy do bramy i furtki zlokalizowanej w pasie drogi koniecznej od stronyulicy (...)w terminie dwóch miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia. Jednocześnie Sąd Rejonowy oddalił w pozostałej części żądania wnioskodawczyń nakazaniaU. B. (1)usunięcia bramy i furtki zlokalizowanej w pasie drogi koniecznej. W ocenie Sądu Rejonowego byłoby to nadmierne ograniczenie prawa własności uczestniczki, gdyż nakazanie usunięcia bramy i furtki otworzyłoby dostęp osób trzecich do tej nieruchomości
Dalej wskazał Sąd Rejonowy, że podnoszony przez uczestniczkęU. B.zarzut, że służebność drogi koniecznej według wariantu 1 jest nadmiernie uciążliwa dla niej, gdyż w praktyce wyłącza około 1/8 część lub 1/10 częśćdziałki (...)z użytkowania jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, gdyż przez kilkadziesiąt lat właścicieledziałki nr (...)korzystali z pasa gruntu w kształcie klina stanowiącego częśćdziałki nr (...)zawartego pomiędzy granicą ewidencyjna działek a linią istniejącego ogrodzenia o areale zbliżonym do powierzchni częścidziałki nr (...)wykorzystywanej przez wnioskodawczynie jako droga dojazdowa. Za taką oceną przemawia w ocenie Sądu Rejonowego okoliczność, że ogrodzeniedziałki nr (...)na granicy zdziałka nr (...)nie zostało wzniesione w granicy ewidencyjnej, lecz zostało przesunięte w głąbdziałki nr (...)tak, że dodziałki nr (...)została włączona częśćdziałki nr (...)w kształcie klina, którego powierzchnia pierwotnie była porównywalna z powierzchnią częścidziałki nr (...)zajętą pod przejazd. Klin ten rekompensował właścicielomdziałki nr (...)pas gruntu przeznaczony pod drogę dojazdową odulicy (...)dodziałki (...)i dalej doulicy (...). Zwłaszcza analiza przebiegu starego, jeszcze drewnianego ogrodzeniadziałki nr (...)widocznego na zdjęciu nr 15 wskazuje, że stało ono jeszcze bardziej w głąbdziałki nr (...), niż później wzniesione i stojące do dziś ogrodzenie z siatki na podmurówce widoczne na zdjęciach nr 4, 8, 11 i 13.
Podniesiony przezU. B.w odpowiedzi na wniosek zarzut, że wnioskodawczynie przestawiły swoją bramę w poprzek istniejącego wcześniej przejazdu dodziałek nr (...), w granicędziałki nr (...)zdziałką nr (...)bez uzgodnienia tego z uczestniczką jako jej właścicielką także jest całkowicie bezzasadny. Brama przestawiona przez wnioskodawczynie z linii starego rozebranego już ogrodzenia stojącego wcześniej wzdłuż poprzecznego przejazdu zulicy (...)doulicy (...)nie stanęła bowiem w granicy zdziałką nr (...), co wymagałoby współdziałania z jej właścicielką, ale stanęła w głębidziałki nr (...), gdyż jak przyznała samaU. B.w granicach ogrodzenia jejdziałki nr (...)znajdował się przygraniczny fragmentdziałki nr (...)w kształcie klina, o którego przejęcie na własność uczestniczka zabiegała w pismach z 16 sierpnia 2001 r. kierowanych do wnioskodawczyń.
Nie można także nie zauważyć, że funkcjonujący od kilkudziesięciu lat i wykorzystywany także przez uczestniczkiU. B.iB. W.przejazd zulicy (...)podziałkach (...)dodziałki (...)stał się dla tychże uczestniczek problematyczny dopiero wtedy, gdy przestał być im potrzebny jako dojazd dodziałki nr (...), którą sprzedały w 2011 r. Wcześniej od co najmniej 50 lat uczestniczkiU. B.iB. W.i ich prawni poprzednicy dojeżdżali podziałce nr (...), co czyni opór uczestniczek przed ustanowieniem służebności drogi koniecznej według wariantu I sprzecznym z zasadami współżycia społecznego.
Orzekając o ustanowieniu służebności według wariantu I opinii biegłego geodetyE. G.Sąd Rejonowy zasądził odE. R.iA. C.tytułem wynagrodzenia za ustanowienie drogi koniecznej na rzeczU. B. (1)kwoty po 2.764 złotych od każdej z nich – łącznie 5.528 złotych, a na rzeczB. K.kwoty po 1.259,50 złotych od każdej z nich - łącznie 2.519 złotych stosownie do ustaleń opinii biegłejZ. T.. Sąd Rejonowy wyznaczył termin płatności rat dwa miesiące od uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienia w razie uchybienia terminowi płatności.
O kosztach postępowania Sąd Rejonowy orzekł na podstawieart. 520 § 3 k.p.c.uznając, że interesy stron były sprzeczne i obciążając uczestniczkę tymi kosztami w całości i zasądził odU. B. (1)na rzeczE. R.iA. C.kwoty po 988 złotych - łącznie kwotę 1.976 złotych, a na rzeczB. K.kwotę 1 000 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Jednocześnie Sąd Rejonowy zniósł wzajemnie pomiędzy stronami pozostałe koszty postępowania związane z osobistym stawiennictwem stron na rozprawie i oględzinach.
Apelację od powyższego postanowienia, zaskarżające je w całości wywiodła uczestniczkaU. B. (1).
Skarżąca zarzuciła postanowieniu:
1. naruszenie przepisów postępowania, w tym w szczególnościart. 233 § 1 oraz art. 230 k.p.c.poprzez nieznajdujące oparcia w materiale dowodowym, a przez to niezgodne z zasadami logiki przyjęcie, żedziałka (...)nie posiada dostępu do drogi publicznej;
2. naruszenieart. 145 § 1 k.c.poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że za nieruchomość o której mowa we wskazanym przepisie można uznać jedynie ogrodzoną część nieruchomości stanowiącą zaledwie jej ułamek wykorzystywany aktualnie przez właściciela, co skutkowało rozważaniem przez Sąd I instancji kwestii posiadania dostępu do drogi publicznej, a w dalszej kolejności ustalaniu właściwego wariantu przebiegu służebności jedynie dla ogrodzonej częścidziałki (...)a nie jak należało do jej całości;
3. naruszenieart. 145 § 3 k.c.poprzez jego niewłaściwe zastosowanie tj. ustanowienie służebności wbrew interesowi społeczno - gospodarczemu poprzez:
a) nakazanie usunięcia ogrodzenia międzydziałkami (...)co uniemożliwia właścicielom tych działek odgrodzenie swoich nieruchomości, a tym samym prowadzi do konieczności tolerowania braku ogrodzenia lub też cofnięcia ogrodzenia do granic ustalonego pasa służebności;
b) przeprowadzenie służebności przez działki zabudowane 805 i 807 (wariant 1), w sytuacji, gdy możliwe jest ustanowienie służebności po działkach niezabudowanych i przeznaczonych w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego na drogę (wariant IV);
c) przeprowadzenie służebności do ogrodzonej części nieruchomości wnioskodawczyń (wariant 1) zamiast do całościdziałki (...)(co zapewniał wariant IV);
4. naruszenieart. 145 § 3 k.c.poprzez jego niewłaściwe zastosowanie tj. ustanowienie służebności wbrew interesowi społeczno - gospodarczemu tj. wytyczenie służebności, której przebieg podnosi jedynie użyteczność ogrodzonej częścidziałki (...), a nie stanowi ustanowienia służebności drogi koniecznej dla całej nieruchomości w postacidziałki (...)do czego obliguje wskazany przepis;
5. naruszenie przepisów postępowania, w tym w szczególnościart. 233 § 1 k.p.c.poprzez wyprowadzenie z materiału dowodowego wniosków wprost sprzecznych z treścią znajdujących się w aktach dowodów:
- poprzez ustalenie, że dojazd do nieruchomości wnioskodawczyń według wariantu IV będzie przebiegał nieregularnie między drzewami w sytuacji, gdy dojazd według tego wariantu został wytoczony pasem wzdłuż ogrodzeniadziałki (...)i jego przeprowadzenie wymaga usunięcia nieznacznej roślinności;
- poprzez ustalenie, że czynnością która doprowadziła do konieczności ustanowienia służebności był historycznie podział większej nieruchomości pomiędzy przodkami wnioskodawczyń i uczestniczekU. B. (1)iB. W. (1), pomimo, żedziałka (...)została nabyta przezS. K.w drodze zasiedzenia;
Przy tak sformułowanych zarzutach skarżąca wniosła o zmianę skarżonego postanowienia poprzez oddalenie wniosku, ewentualnie o zmianę skarżonego orzeczenia poprzez ustanowienie służebności zgodnie z wariantem opisanym w opinii biegłego geodetyE. G.jako wariant nr IV oraz o zasądzenie od wnioskodawczyń na rzecz uczestniczki solidarnie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według nom przepisanych.
Dodatkowo skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu z dokumentu w postaci postanowienia Sądu Rejonowego w Łowiczu z dnia 30 października 1998 r. (sygn. akt I Ns 372/98) o stwierdzeniu zasiedzeniadziałki (...)wB.przezS. K., poprzednika prawnego skarżącej - na okoliczność podstaw nabycia nieruchomości objętej tym postępowaniem.

Sąd Okręgowy dodatkowo ustalił:
Postanowieniem z dnia 30 października 1998 roku, wydanym w sprawie I Ns 372/98, Sąd Rejonowy w Łowiczu stwierdził, żeS. K., synJ.iS.nabył przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1985 roku własność zabudowanej nieruchomości o powierzchni 0,08 ha, położonej wB., oznaczonej jakodziałka (...)na wypisie z rejestru ewidencji gruntów Urzędu Rejonowego wŁ.za nr 490/98, dla której w Sądzie Rejonowym w Łowiczu nie jest prowadzona księga wieczysta (dowód - odpis postanowienia k. 694).
Działka oznaczona nr (...)położona w obrębieB.stanowi własność GminyN., jest drogą wewnętrzną (osiedlową -ul. (...)), nie jest drogą publiczną w rozumieniu Ustawy o drogach publicznych, szerokość pasa drogowego 5 m, szerokość jezdni o nawierzchni bitumicznej 4 m;
Działka oznaczona nr (...)położona w obrębieB.stanowi własność GminyN., jest drogą wewnętrzną (osiedlową -ul. (...)), nie jest drogą publiczną w rozumieniu Ustawy o drogach publicznych, szerokość pasa drogowego 12 m, szerokość jezdni o nawierzchni bitumicznej 5 m;
Działka oznaczona nr (...)położona w obrębieB.stanowi własność GminyN., jest drogą wewnętrzną (osiedlową -ul. (...)), nie jest drogą publiczną w rozumieniu Ustawy o drogach publicznych, szerokość pasa drogowego 10 m, szerokość jezdni o nawierzchni bitumicznej 5 m.
(dowód - pismo k. 774).
Powyższe dokumenty, stanowiące podstawę uzupełniających ustaleń faktycznych Sądu Okręgowego nie budziły wątpliwości co do swej autentyczności, nie były również kwestionowane przez uczestników postępowania.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jest o tyle zasadna, że skutkuje koniecznością zmiany zaskarżonego postanowienia.
W pierwszej kolejności podkreślić należy, żeart. 378 § 1 k.p.c.nakłada na sąd odwoławczy obowiązek ponownego rozpoznania sprawy w granicach apelacji, co oznacza nakaz wzięcia pod uwagę wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków. Granice apelacji wyznaczają ramy, w których sąd odwoławczy powinien rozpoznać sprawę na skutek jej wniesienia, określają je sformułowane w apelacji zarzuty i wnioski, które implikują zakres zaskarżenia, a w konsekwencji kognicję sądu apelacyjnego (np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 2015 r., V CSK 677/14, nie publik.). Jednocześnie w świetle uchwały 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r. sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego, w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania (III CZP 49/07, OSNC 2008/6/55).
Najpierw zatem należy rozpoznać zarzuty naruszenia prawa procesowego, gdyż jedynie w przypadku uznania, że postępowanie dowodowe nie było dotknięte wadami, można przyjąć, że prawidłowo został ustalony stan faktyczny w sprawie. Ponieważ zaś prawna kwalifikacja stanu faktycznego jest pochodną ustaleń, o prawidłowym zastosowaniu bądź niezastosowaniu prawa materialnego można mówić dopiero wówczas, gdy ustalenia stanowiące podstawę wydania zaskarżonego wyroku pozwalają na ocenę tej kwestii (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2002 r. IV CKN 1532/00. Lex nr 78323). Prawidłowe zastosowanie prawa materialnego może mieć z kolei miejsce jedynie do niewadliwie poczynionych ustaleń faktycznych.
W pierwszej kolejności należy więc odnieść się do podniesionych w apelacji zarzutów naruszenia przepisuart. 233 § 1 k.p.c., mających prowadzić, zdaniem skarżącej do błędów w ustaleniach faktycznych poczynionych przez Sąd Rejonowy.
I tak co do zarzutu przyjęcia przez Sąd Rejonowy, że nieruchomość wnioskodawczyń nie ma dostępu do drogi publicznej to należy zauważyć, że na etapie postępowania apelacyjnego fakt braku dostępu nieruchomości wnioskodawczyń do drogi publicznej stał się pomiędzy uczestnikami postępowania bezsporny. Wobec powyższego czyni to przedmiotowy zarzut apelacji bezprzedmiotowym.
Dokonując ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy pominął w nich okoliczność istotną dla rozstrzygnięcia sprawy, a mianowicie fakt, że postanowieniem z dnia 30 października 1998 roku, wydanym w sprawie I Ns 372/98, Sąd Rejonowy w Łowiczu stwierdził, żeS. K., synJ.iS.nabył przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1985 roku własność zabudowanej nieruchomości o powierzchni 0,08 ha, położonej wB., oznaczonej jakodziałka (...)na wypisie z rejestru ewidencji gruntów Urzędu Rejonowego wŁ.za nr 490/98, dla której w Sądzie Rejonowym w Łowiczu nie jest prowadzona księga wieczysta. Dlatego też Sąd Okręgowy uzupełnił ustalenia faktyczne w tym zakresie.
Wreszcie kwestia ustaleń poczynionych przez Sąd Rejonowy w zakresie konieczności usunięcia roślinności, przy przebiegu drogi koniecznej według wariantu 4. opinii biegłegoG.zostanie omówiona w dalszej części rozważań, dotyczących wyboru przebiegu ustanawianej drogi koniecznej.
Przechodząc do kwestii związanych z prawem materialnym, wskazać należy, że skoro pomiędzy uczestnikami postępowania bezsporne było ostatecznie, że nieruchomość wnioskodawczyń nie posiada dostępu do drogi publicznej to istota sporu sprowadzała się jedynie do wyboru wariantu przebiegu drogi koniecznej.
Na wstępie poświęconych temu rozważań należy poczynić zastrzeżenie, że żaden z wariantów przebiegu drogi koniecznej zaprojektowany w toku niniejszego postępowania nie łączy nieruchomości wnioskodawczyń bezpośrednio z drogą publiczną.
Pojęcie drogi koniecznej wyjaśnia bowiem przepis art. 2 ust. 1 ustawy o drogach publicznych (t.j. Dz. U. z 2016 roku, poz. 1440, ze zmianami). Zgodnie z tym przepisem drogami publicznymi są drogi należące do kategorii dróg krajowych, wojewódzkich, powiatowych i gminnych. Sąd Okręgowy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela jednak reprezentowany w orzecznictwie pogląd, zgodnie z którym dostęp do drogi publicznej może być zapewniony bezpośrednio lub przez drogę innego rodzaju, umożliwiającą nieograniczony i nieskrępowany dostęp do niej ogółowi osób (porównaj - postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 17 kwietnia 2013 roku, I CSK 448/12 oraz z dnia 22 listopada 1982 roku, III CZP 44/82).
Projektowane warianty drogi koniecznej rozpoczynają swój bieg na granicy działki wnioskodawczyń i prowadzą do dróg osiedlowych, nie mających przymiotu drogi publicznej. Ponieważ jednak powyższe drogi osiedlowe umożliwiają nieograniczony i nieskrępowany dostęp do nich ogółowi osób, wystarczającym jest ustanowienie drogi koniecznej w jednym z wariantów zaprojektowanych w toku niniejszego postępowania.
Biorąc pod uwagę stanowiska uczestników niniejszego postępowania, na etapie postępowania apelacyjnego wybór przebiegu drogi koniecznej ograniczał się do wyboru pomiędzy wariantem I a wariantem IV, określonych opinią biegłego geodetyE. G..
Kryteria wyboru przebiegu drogi koniecznej jakie winien wziąć pod uwagę Sąd odnaleźć można w przepisieart. 145 § 2 k.c.Zgodnie z tym przepisem przeprowadzenie drogi koniecznej nastąpi z uwzględnieniem potrzeb nieruchomości niemającej dostępu do drogi publicznej oraz z najmniejszym obciążeniem gruntów, przez które droga ma prowadzić. Jeżeli potrzeba ustanowienia drogi jest następstwem sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej, a między interesowanymi nie dojdzie do porozumienia, sąd zarządzi, o ile to jest możliwe, przeprowadzenie drogi przez grunty, które były przedmiotem tej czynności prawnej.
Sąd Rejonowy w sposób błędny uznał, że w niniejszej sprawie zachodzi sytuacja przewidziana zdaniem drugim powyższego przepisu, a mianowicie, że potrzeba ustanowienia drogi jest następstwem sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej. Potrzeba ustanowienia drogi koniecznej była bowiem w świetle uzupełnionych przez Sąd Okręgowy ustaleń faktycznych nie następstwem czynności prawnej lecz następstwem nabycia przezS. K.przez zasiedzenie własności nieruchomości oznaczonej jakodziałka (...). Bez znaczenia jest przy tym, podnoszona przez pełnomocnika wnioskodawczyń na rozprawie apelacyjnej okoliczność, że u podstaw stanu posiadania, jaki doprowadził do powyższego zasiedzenia leży nieformalny podział nieruchomości dokonany przez jej współwłaścicieli.
Dla takiej oceny konieczne jest określenie w jakim znaczeniu użyto w powyższym przepisie użyto pojęcia "czynność prawna".
Powszechnie przyjmuje się, żezdanie drugie art. 145 § 2 k.c.stanowi odstępstwo od zasady wyrażonej wzdaniu pierwszymtego przepisu pozwalając przeprowadzić drogę konieczną przez grunty, dla których stanowi ona większe obciążenie, ale które były przedmiotem dokonanej czynności. Wykładnia pojęć użytych w przepisie wprowadzającym wyjątek od zasady powinna być dokonywana w sposób ścisły. Oznacza to, że skoro ustawodawca używa określenia "sprzedaż gruntu lub inna czynność prawna", ma na uwadze czynności prawne ważne zarówno pod względem treści, jak i formy. Czynności prawne nieważne nie powinny bowiem wywierać skutków prawnych, chyba że ustawa stanowi inaczej. Z treściart. 145 § 2 k.c.nie wynika, aby intencją ustawodawcy było wyłączenie kryteriów określonych wzdaniu pierwszymtego przepisu w sytuacji, gdyż sprzedaż gruntu lub inne dokonane czynności prawne dotknięte są sankcją nieważności.
Czynności nieważne, nie rodzące żadnych skutków w sferze stosunków własnościowych, nie mogą - z tego właśnie względu - powodować powstania potrzeby ustanowienia służebności gruntowej drogi koniecznej.
W judykaturze przyjmuje się więc (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2015 r., III CSK 147/14,L.oraz z dnia 29 kwietnia 2015 r., IV CSK 471/14,L.), że wart. 145 § 2 zd. 2 k.c.mowa jest o czynności prawnejsensu stricto(art. 56 i n. k.c.), a może to być umowa sprzedaży, zamiany, darowizny lub inna skutkująca przeniesieniem własności.
Taka sytuacja w przedmiotowej sprawie nie zachodzi, a tym samym brak jest przy określeniu przebiegu drogi koniecznej podstaw do zastosowania dyrektywy przewidzianej przepisemzdania drugiego art. 145 § 2 k.c..
Na marginesie należy również wskazać, choć wobec powyższych rozważań uwaga ta ma charakter teoretyczny, że nakaz przeprowadzenia drogi koniecznej przez nieruchomość dzieloną nie ma charakteru bezwzględnego i jest uwarunkowany możliwością wytyczenia drogi przez grunty objęte podziałem. W grę może przy tym wchodzić zarówno niemożliwość fizyczna, ale też i nieracjonalność takiego przebiegu, gdy uszczerbek nieruchomości dzielonej będzie nieproporcjonalnie większy niż dla nieruchomości sąsiedniej. W każdym przypadku rozważenia wymagałby także interes społeczno-gospodarczy w projektowanym w taki sposób przebiegu drogi.
Idąc dalej, wskazać trzeba, że wytyczenie szlaku służebności drogi koniecznej wymaga uwzględnieniaart. 145 § 2 zd. 1 k.c.(tj. zasady proporcjonalności),art. 145 § 3 k.c.(tj. interesu publicznego).
Wart. 145 § 2 zd. 1 k.c.ustanowiono zasadę proporcjonalności związaną z wyznaczeniem szlaku (przeprowadzeniem) służebności drogi koniecznej (zobacz uchwałę Sądu Najwyższego z 14 maja 2014 r., III CZP 14/14, opublikowaną w zbiorze orzecznictwa programuL.). Proporcjonalność wymaga wyważenia interesów nieruchomości władnącej i obciążonej. Zasada proporcjonalności nie ma uniwersalnego wymiaru. Jej zastosowanie związane jest ściśle z konkretnym stanem faktycznym i specyfiką badanych nieruchomości. Im większa powierzchnia nieruchomości potencjalnie obciążonej, tym większa szansa, że ustanowienie służebności spowoduje mniej negatywne dla niej skutki. Ukształtowanie terenu związane z istnieniem przeszkód naturalnych również rzutuje na zastosowanie zasady proporcjonalności. Najczęściej najmniejszym obciążeniem jest wytyczenie drogi koniecznej przy granicy nieruchomości lub na jej obszarze już wyłączonym z zabudowy lub innych możliwości eksploatacji np. w związku z posadowieniem urządzeń przesyłowych. Interes właściciela nieruchomości izolowanej realizuje się w samym ustanowieniu służebności, a zatem większe są możliwości "manewrowania" jej szlakiem (S. R., Sąsiedztwo, s. 59). W przypadku właściciela nieruchomości obciążonej zawsze będzie on niezadowolony z ustanowienia służebności. W efekcie to na ochronie jego interesu należy bardziej się skupić. W postanowieniu z 14 listopada 1997 r. (II CKN 456/97,L.), Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że stosując zasadę proporcjonalności "istotne jest, w jaki sposób dotychczas realizowany był dostęp do drogi publicznej i z jakich przyczyn nieruchomość została go pozbawiona, jakie jest stanowisko większości właścicieli gruntów, przez które droga ma przebiegać, jakich czynności czy nakładów wymaga urządzenie drogi, jaki rodzaj i obszar gruntów ma ona zająć i czy korzystanie z niej zaspokoi potrzeby nieruchomości władnącej oraz nie obciąży nadmiernie nieruchomości służebnych". W judykaturze wskazuje się także, że dotychczasowe zwyczaje lub historycznie ukształtowany sposób korzystania z nieruchomości, nie może być przesądzający dla wytyczenia trasy drogi koniecznej.
Odnosząc powyższe uwagi do realiów przedmiotowej sprawy wybór konkretnego przebiegu drogi koniecznej dla nieruchomości wnioskodawczyń wymagał analizy, który z możliwych wariantów drogi koniecznej służyłby potrzebom nieruchomości nie mającej dostępu do drogi publicznej, a jednocześnie stanowiłby jak najmniejsze obciążenie gruntów, przez które droga ma prowadzić. Służebność drogi koniecznej jak każda służebność stanowi bowiem ograniczoneprawo rzeczowe, które ze swej istoty daje uprawnionemu w pewnym, ograniczonym zakresie władztwo nad cudzą rzeczą, które właściciel musi znosić.
W przedmiotowej sprawie powyższe kryteria wykluczają, zdaniem Sądu Okręgowego, wbrew stanowisku Sądu Rejonowego, możliwość przeprowadzenia drogi koniecznej według wariantu I, między innymi przezdziałkę numer (...)stanowiącą własność skarżącej.
Zarówno bowiem nieruchomość skarżącej (działka nr (...)), jak i nieruchomość uczestnikaB. K.(działka nr (...)) są nieruchomościami o stosunkowo małej powierzchni, zabudowanymi domami mieszkalnymi. Powierzchnia tych działek jak i usytuowanie budynków powoduje, że ewentualna droga konieczna poprowadzona przez te działki przebiegać musi w bezpośredniej bliskości domów mieszkalnych. Oceny tej nie zmienia fakt, że aktualnie skarżąca nie zamieszkuje na przedmiotowej nieruchomości, przebywając tam okazjonalnie. Ten sposób użytkowania może bowiem w każdej chwili ulec zmianie, przypomnieć zaś trzeba, że służebność drogi koniecznej obciąża nieruchomość niezależnie od ewentualnych zmian właścicielskich.
Sam zaś fakt, że droga poprowadzona według wariantu I opinii biegłego jest najkrótsza, nie może być automatycznie przekładany na ocenę, że stanowi najmniejsze obciążenie gruntów, przez które droga ma biec.
Szczególne znaczenie, jak wyżej wskazano, ma fakt przebiegu drogi w tym wariancie przez działki siedliskowe. Prawdą jest, iż zarównoart. 145 k.c., jak i przepisy o służebności (art. 285 - 305 k.c.) nie zawierają zakazu ustanowienia służebności drogowej przez działkę siedliskową. Z obserwacji życia codziennego wynika jednak, iż istnienie i wykonywanie takiej służebności niekiedy stanowi źródło ostrych konfliktów sąsiedzkich i w ten sposób norma, która ma służyć jako narzędzie usuwania sąsiedzkich nieporozumień, sama staje się ich źródłem.
Należy przy tym zauważyć, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego zwracano uwagę na to, że ustanowienie drogi koniecznej przez działkę siedliskową jest w ogóle, a w każdym razie w zasadzie, wykluczone jako sprzeczne z interesem społeczno-gospodarczym nieruchomości mającej być taką służebnością obciążonej – patrz: postanowienie Sądu Najwyższego z 21 marca 1983 roku, III CRN 14/83, opublikowane w Orzecznictwie Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych(...); postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z 6 kwietnia 2004 roku, I CK 552/03, opublikowane w Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna rok 2005, Nr 4, poz. 70, str. 84 czy postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z 5 lutego 2004 roku, III CK 37/04, opublikowane w zbiorze orzecznictwaL..
Za optymalny wariant przebiegu drogi koniecznej, należy zdaniem Sądu Okręgowego, uznać przebieg zgodny z wariantem 4 zaprojektowanym przez biegłegoE.G..
Wariant ten w sposób prawidłowy zabezpiecza słuszny interes wnioskodawczyń, zapewniając ich nieruchomości odpowiedni dostęp do drogi publicznej przy uwzględnieniu społeczno - gospodarczego jej przeznaczenia, a jednocześnie w sposób najmniej uciążliwy ogranicza prawo właścicieli działek przez który droga ta prowadzi. Podkreślić zaś jeszcze raz należy, że zgodnie zart. 145 k.c.wytyczenie drogi koniecznej powinno nastąpić z jak najmniejszym obciążeniem gruntów, przez które droga ma prowadzić.
Jak również wskazano już wcześniej, historyczny sposób realizowania dojazdu na ich nieruchomość, na który powołują się wnioskodawczynie, nie może przesądzać automatycznie o zasadności ukształtowania drogi koniecznej obecnie w sposób tożsamy. W sytuacji, gdy jest możliwy wariant, który jest obiektywnie znacznie mniej uciążliwy dla właścicieli nieruchomości obciążonych, powinno to znaleźć odzwierciedlenie w rozstrzygnięciu Sądu Okręgowego.
Porównując oba konkurujące ze sobą warianty przebiegu drogi koniecznej wskazać również należy na dalsze przemawiające za wariantem 4 przebiegu tej drogi okoliczności.
Wskazać bowiem trzeba, że ustanowienie służebności według wariantu 4 wymaga znacznie mniejszej ingerencji w nieruchomości obciążone niż w przypadku wariantu I. W wariancie I koniecznym jest bowiem usunięcie ogrodzenia betonowego przebiegającego w poprzek pasa drogi koniecznej, zaś w wariancie 4. jedynie usunięcie jednego drzewa rosnącego w pasie projektowanej drogi.
Po drugie w wariancie 4. usytuowanie drogi na całym jej przebiegu wzdłuż granicy nieruchomości obciążonych i z dala od zabudowań w najmniejszym stopniu ogranicza możliwość zagospodarowania tych nieruchomości.
W toku postępowania wnioskodawczynie kwestionując możliwość ustanowienia służebności według wariantu 4. podnosiły, że powyższy przebieg wymaga wycięcia znacznej ilości roślinności oraz stoi w sprzeczności z warunkami ochrony przeciwpożarowej. Wskazywały przy tym na ustalenia opinii biegłegoG..
Zarzut ten jest chybiony i oparty jest na pewnym nieporozumieniu związanym z rozumieniem pojęcia przebiegu drogi koniecznej. O ustanowieniu drogi koniecznej i jej przebiegu można mówić jedynie poza granicami nieruchomości władnącej (od jej granicy do drogi publicznej). Nie wchodzi natomiast w przebieg drogi koniecznej trasa przejazdu wewnątrz nieruchomości władnącej, od jej granicy do siedliska.
W stanie faktycznym istotnie zapewnienie swobodnego dojazdu od granicy działki wnioskodawczyń do ich siedliska, w tym również dla samochodu straży pożarnej czy pogotowia, wymaga wycięcia roślinności czy uporządkowania dojazdu. Rzecz jednak w tym, że dotyczy to terenu nieruchomości wnioskodawczyń, a nie przebiegu drogi koniecznej. Przebieg drogi koniecznej według wariantu 4., czyli poza granicami nieruchomości wnioskodawczyń dojazd taki zapewnia z uwagi na szerokość ustanowionej drogi. Jeżeli zaś dojazd ten wymaga adaptacji w drodze chociażby utwardzenia, to rzeczą wnioskodawczyń w których interesie służebność jest ustanawiana, jest potrzebne prace wykonać.
Rzeczą zaś wnioskodawczyń jest takie zagospodarowanie swojej nieruchomości, aby umożliwić swobodny dojazd do siedliska, co w realiach przedmiotowej sprawy jest niewątpliwie możliwe. Przy ustanawianiu służebności uwzględniony nie może być przede wszystkim wzgląd na wygodę wnioskodawczyń.
W sytuacji, gdy wnioskodawczynie uznają dostęp do siedliska na własnej nieruchomości istniejący przy ustanowieniu drogi koniecznej według wariantu 4. za nieodpowiedni, regułą musi być przystosowanie go do prawidłowego użytku, chyba że byłoby to niemożliwe lub wymagałoby niewspółmiernych i nieopłacalnych nakładów, co zachodzi zupełnie wyjątkowo, a w niniejszej sprawie nie zostało wykazane.
Ustanawiając na rzecz wnioskodawczyń służebność drogi koniecznej Sąd Okręgowy zasądził od nich na rzecz właścicieli nieruchomości obciążonych wynagrodzenie, którego wysokość ustalił na podstawie opinii biegłejZ. T..
Wynagrodzenie to nie obejmuje kosztów robót niezbędnych dla przeprowadzenia drogi koniecznej. Dodatkowe koszty niezbędne do urządzenia i przebiegu drogi koniecznej powinni bowiem ponieść zainteresowani jej ustanowieniem właściciele nieruchomości władnącej (czyli wnioskodawczynie), a nie uczestnicy postępowania (patrz – postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 7 lutego 2002 roku, I CKN 573/00, opublikowane w zbiorze orzecznictwaL.).
Wobec powyższego Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone postanowienie na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c..
Konsekwencją zmiany zaskarżonego postanowienia co do istoty jest zmiana rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów za postępowanie przed sądem I instancji.
W tym zakresie na podstawieart. 520 § 2 k.p.c., biorąc pod uwagę, że ustanowienie drogi koniecznej następuje w interesie wnioskodawczyń, Sąd Okręgowy zasądził od wnioskodawczyń na rzecz uczestnikaB. K.kwotę 1.000 złotych tytułem zwrotu poniesionych przez tego uczestnika wydatków w toku postępowania przed Sądem Rejonowym.
Na podstawieart. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(t.j. Dz. U. z 2016 roku, poz. 623) w związku zart. 520 § 2 k.p.c.wnioskodawczynie zostały obciążone obowiązkiem zwrotu na rzecz Skarbu Państwa wydatków wyłożonych tymczasowo w toku postępowania w kwocie 7.627,82 złotych.
O pozostałych kosztach postępowania przed Sądem Rejonowym Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.nie znajdując podstaw do odstąpienia od podstawowej zasady ponoszenia przez uczestników kosztów postępowania nieprocesowego.
Na podstawieart. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnychw związku zart. 520 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy nakazał pobrać od wnioskodawczyń na rzecz Skarbu Państwa koszty postępowania apelacyjnego wyłożone tymczasowo przez Skarb Państwa.
O pozostałych kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono z mocyart. 520 § 1 k.p.c..
W postępowaniu nieprocesowym, odmiennie aniżeli w procesie, obowiązuje zasada statuowana w § 1 omawianego przepisu ponoszenia przez każdego uczestnika tego postępowania wszystkich kosztów, jakie związane są z jego udziałem w konkretnej sprawie. Zasada ta jest konsekwencją różnicy między postępowaniem procesowym, a nieprocesowym. W tym ostatnim postępowaniu nie występuje zasada dwustronności, co oznacza brak stron procesowych, w miejsce których występują uczestnicy postępowania. W myśl omawianej zasady, nie istnieje między uczestnikami postępowania nieprocesowego w ogóle obowiązek zwrotu kosztów.
Natomiast możliwość poniesienia przez jednego z uczestników wszystkich kosztów, czyli również zwrotu całości kosztów pozostałych uczestników, albo zwrotu przynajmniej części kosztów poniesionych przez innych uczestników, ma charakter wyjątkowy.
Pierwszą z takich sytuacji przewidujeart. 520 § 2 k.p.c., zgodnie z którym sąd może stosunkowo rozdzielić obowiązek zwrotu kosztów lub obciążyć nim jednego z uczestników w całości, jeżeli uczestnicy są w różnym stopniu zainteresowani w wyniku postępowania lub ich interesy są sprzeczne. Po wtóre, w razie sprzeczności interesów uczestników, sąd może włożyć na uczestnika, którego wnioski zostały oddalone lub odrzucone, obowiązek zwrotu kosztów postępowania poniesionych przez innego uczestnika (art. 520 § 3 zd. 1 k.p.c.). Wreszcie, możliwe jest nałożenie na jednego z uczestników obowiązku zwrotu kosztów poniesionych przez innych uczestników, jeżeli obciążony nimi uczestnik postępował niesumiennie lub oczywiście niewłaściwie (art. 520 § 2 zd. 2 k.p.c.).
W ocenie Sądu Okręgowego w przedmiotowej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności uzasadniających zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego od wnioskodawczyń na rzecz skarżącej.
Co zaś się tyczy obowiązku zwrotu kosztów uczestnika, którego wnioski zostały oddalone lub odrzucone to przepis ten recypuje zasadę odpowiedzialności za wynik postępowania, wprowadzoną przepisemart. 98 k.p.c.. Sprzeczność interesów uczestników przejawia się w sporach toczących się między nimi w danym postępowaniu nieprocesowym. Przegrywającym spór będzie ten uczestnik postępowania, którego wnioski zostały oddalone lub odrzucone. Jednakże zasada odpowiedzialności za wynik w postępowaniu nieprocesowym nie obowiązuje w sposób bezwzględny. Przemawia za tym wprowadzenie do § 3 omawianego przepisu pojęcia "sąd może". Daje to sądowi możliwość - w granicach swobodnej oceny - rozważenia wszystkich względów przemawiających bądź za zasądzeniem, bądź za odmową zasądzenia zwrotu kosztów poniesionych przez innego uczestnika. Uznać należy, że uzasadnione będzie obciążenie obowiązkiem zwrotu kosztów takiego uczestnika, który przez swoje oświadczenia lub nieuzasadnione wnioski spowoduje dodatkowe koszty lub zwłokę w rozstrzygnięciu sprawy. W realiach niniejszej sprawy wnioskodawczyniom nie sposób przypisać tego typu działań.