Sąd Okręgowy w Kielcach
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 1497/16
Data wyroku: 2017-01-13 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Mariusz Broda, Małgorzata Wojciechowska, Teresa Strojnowska
Słowa kluczowe: Podział majątku wspólnego
Podstawa prawna: art.45 § kr i o
Teza: W sytuacji kiedy  jeden z małżonków zaciąga dług w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej, a następnie spłaca go po jej ustaniu, a przed dokonaniem podziału majątku wspólnego, to może żądać od drugiego współmałżonka zwrotu połowy środków pieniężnych przeznaczonych na spłatę tego zadłużenia - przy odpowiednim zastosowaniu art.45 par.1 zd.2 kr i o, ale tylko i wyłącznie wówczas, kiedy zaciągnięty dług miał związek z majątkiem wspólnym, tj. został zużyty na majątek wspólny, przy czym to zużycie należy rozważać w płaszczyźnie przyczyn i skutków. Innymi słowy, odpowiednie zastosowanie art. 45 par.1 zd.2 kr i o jest możliwe tylko w sytuacji, w której zaciągnięty dług wywołał skutek w zakresie zmniejszenia pasywów lub zwiększenia aktywów składających się na pojęcie majątku wspólnego.

Sygn. akt II Ca 1497/16

POSTANOWIENIE
Dnia 13 stycznia 2017 r.
Sąd Okręgowy w Kielcach II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący:SSO Mariusz Broda (spr.)
Sędziowie:SSO Teresa Strojnowska
SSR del. Małgorzata Wojciechowska
Protokolant: starszy protokolant sądowy Agnieszka Baran
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 stycznia 2017 r. w Kielcach
sprawy z wnioskuK. S. (1)
z udziałemB. D.
o podział majątku wspólnego
na skutek apelacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego w Końskich
z dnia 13 września 2016 r., sygn. akt I Ns 227/15
postanawia:  zmienić zaskarżone w punkcie V (piątym) postanowienie, w ten sposób, że kwotę 22 241,93 (dwadzieścia dwa tysiące dwieście czterdzieści jeden 93/100) złotych, zastąpić kwotą 2 948,45 (dwa tysiące dziewięćset czterdzieści osiem 45/100) złotych.
Sygn. akt II Ca 1497/16

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 13.09.2016r. Sąd Rejonowy w Końskich dokonał podziału majątku wspólnegoK. S. (1)iB. D.. W związku z tym ,m.in. w pkt. V zasądził odK. S. (1)na rzeczB. D.kwotę 22 241,93 zł tytułem zwrotu wydatków. Podstawy faktyczne i prawne tej treści rozstrzygnięcia Sąd I instancji przedstawił w pisemnym uzasadnieniu (k.216-226). W ramach poczynionych ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy w szczególności wyjaśnił, że w dniu 18.04.2011r., tj. w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej,B. D.zaciągnął w(...)kredyt na kwotę 45 000 zł. Suma ta wraz z oszczędnościami małżonkówD.w kwocie 5000 zł – czyli łącznie 50 000 zł , została przekazana przez wnioskodawczynię i uczestnikaK. S. (2)iB. S.– po 25 000 zł na rzecz każdego z nich, „w zamian za zrzeczenie się przez nich prawa własności do nieruchomości położonej wK., a należącej do dziadkówK. S. (1)i w/w”. Następnie Sąd I instancji ustalił, że przed Sądem Rejonowym w Końskich toczyło się postępowanie w przedmiocie działu spadku po dziadkuK. S. (1), w którym(...)zrzekli się nieodpłatnie swoich udziałów na rzeczS. S., który z kolei miał przenieść własność nieruchomości na rzeczB.iK.małżonkówD., do czego ostatecznie nie doszło”. Wyrokiem z dnia 12.06.2012r. Sąd Okręgowy w Kielcach rozwiązał małżeństwoB.iK. D.przez rozwód. Po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiejB. D.spłacił na poczet zadłużenia wynikającego z w/w kredytu bankowego kwotę 38 586,97 zł, co było okolicznością niesporną. Ponadto opłacał składki na ubezpieczenie samochodówV. (...),F. (...), przyczepki Sam w łącznej kwocie 3965, 83 zł, a nadto spłacił zadłużenie wS. B.w kwocie 1937,07 zł. Sąd Rejonowy ustalił również, że na skutek postępowania przed Sądem Rejonowym w Końskich zapadł wyrok zasądzający odK. S. (2)iB. S.po 12 500 zł na rzeczB. D., z ustawowymi odsetkami od dnia 16.09.2016r. do dnia zapłaty, co kolei pozostawało efektem przyjęcia przez ten Sąd dopuszczalności dochodzenia przezB. D.od każdego z byłych małżonków połowy wierzytelności z tytułu przekazanych im kwot po 12 500 zł, stanowiących łącznie w/w już sumę 50 000 zł. Kwoty te faktycznie zostały zapłacone. W takim stanie faktycznym Sąd Rejonowy doszedł do wniosku, że żądanie uczestnika zasądzenia od wnioskodawczyni kwoty 22 241,93 zł, jako połowy łącznej sumy spłaconych przez niego długów, jest zasadne. Sąd I instancji zidentyfikował tą kwotę jako nakłady (a nie wydatki – jak wynika wprost z treści sentencji w pkt. V postanowienia), w rozumieniu art. 45 § 1 kr i o. Uwzględniając tą podstawę prawną, Sąd Rejonowy doszedł do wniosku, że skoro uczestnik zaciągnął dług w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej w związku z zarządem majątkiem wspólnym, a następnie spłacił go już w okresie od ustania wspólności majątkowej małżeńskiej, a przed podziałem majątku, to ma prawo domagać się zwrotu od drugiego byłego małżonka połowy spłaconej z tego tytułu kwoty. Argumentując takie stanowisko, Sąd I instancji odwołał się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16.01.2014r., IV CSK 203/13, Lex nr 1436007).
Postanowienie w pkt. V (tj. obejmującym przytoczone już rozstrzygnięcie) zaskarżyła wnioskodawczyni. W wywiedzionej apelacji zarzuciła:
1/ naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.art. 233 kpc, poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i w konsekwencji czynienie ustaleń okoliczności sprawy w sposób sprzeczny z zebranym materiałem dowodowym, z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego poprzez przyjęcie, że:
- korzyść majątkowa uzyskana przezB. D.z zaciągniętego zobowiązania tj. pożyczki z dnia 18 kwietnia 2011 r. z(...)została przeznaczona na majątek wspólny małżonków, mimo iż do tego nie doszło, co wynika wprost z zeznań uczestnika, złożonych na rozprawie w dniu 9.06.2016 r. (str.3 protokołu),
- fakt dochodzenia przez uczestnikaB. D.zwrotu przekazanychK.iB. S.pieniędzy uzyskanych z umowy pożyczki zawartej z(...)z dnia 18 kwietnia 2011 r. w postępowaniu przed Sądem Rejonowym w Końskich sygn. akt I C 532/14 nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, | mimo, że okoliczność ta potwierdza, iż uczestnik nie traktował ciągniętego zobowiązania i korzyści uzyskanych z niego, jako majątku wspólnego małżonków,
- fakt zasądzenia na rzecz uczestnika połowy dochodzonego roszczenia w postępowaniu przed Sądem Rejonowym w Końskich pod sygn. akt. IC 532/14 nie ma znaczenia dla rozliczenia długu, który został spłacony przez uczestnika po rozwodzie, mimo iż wierzytelność ta powstała w trakcie trwania związku małżeńskiego, podobnie jak zobowiązanie z dnia 18.04.2011 r., zaciągnięte w(...);
2/ naruszenie prawa materialnego tj. art. 45 § 1 kr i o, przez jego zastosowanie i w konsekwencji przyjęcie, że spłata, po ustaniu wspólności ustawowej, kredytu zaciągniętego przez jednego małżonka za zgodą drugiego, w trakcie trwania małżeństwa stanowi wydatek na majątek wspólny, w sytuacji gdy treść w/w przepisu wyklucza przyjęcie takiej interpretacji.
Wobec powyższego skarżąca wniosła o zmianę .zaskarżonego postanowienia w jego pkt. V, poprzez zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika kwoty 2.948,44 zł, zamiast zasądzonej kwoty 22.241,93 zł, płatnej jednorazowo w terminie 1 roku od uprawomocnienia się orzeczenia wraz z ustawowymi odsetkami w stosunku rocznym na wypadek opóźnienia terminowi płatności.
Uczestnik wniósł o oddalenie apelacji.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja okazała się zasadna.
W pierwszej kolejności Sąd Okręgowy zauważa, że chociaż skarżąca nakreślając zakres zaskarżenia odwołuje się wprost do pkt. V postanowienia (zasądzającego połowę spłaconego przez uczestnika zadłużenia z trzech w/w już źródeł), to zarzuty oraz wniosek dotyczą jedynie rozstrzygnięcia w zakresie zwrotu przez wnioskodawczynię połowy spłaconego przez uczestnika zadłużenia w(...). Zatem dopiero tak zidentyfikowane granice apelacji (uwzględniające także zarzuty i wnioski) determinowały rozpoznanie sprawy w postępowaniu apelacyjnym.
Poczynione przez Sąd Rejonowy, a wyżej przytoczone już ustalenia w zakresie zaciągnięcia kredytu prze uczestnika w(...), jego kwoty, następnie przekazania tych środków na rzeczK. S. (2)iB. S.oraz spłaty kredytu przez uczestnika, w szczególności kwoty i czasu w jakiej to nastąpiło – są prawidłowe. Były to okoliczności niesporne, nie kwestionowane także w postępowaniu apelacyjnym. Zatem Sąd Okręgowy przyjął ustalenia co do nich za własne. Tej treści konkluzja dotyczy również ustalonych przez Sąd Rejonowy okoliczności uzasadniających samo przekazanie w/w środków pieniężnych przezB. D.iK. S. (1)(wówczasD.)K. S. (2)iB. S., w szczególności przyczynę i cel takiej czynności. Poza sporem pozostawało to, że środki pieniężne zostały przekazane w/w osobom, które w zamian za to miały nie rościć pretensji do udziałów w nieruchomości, której własność w związku z tym w całości miał uzyskać w wyniku innego postępowania („działowego”)S. S., po to, by następnie przenieść ją na rzecz wnioskodawczyni i uczestnika. W tym miejscu zauważyć jedynie należy, że użyte przez Sąd I instancji sformułowanie „zrzekli się (…) swoich udziałów” jest nieadekwatne do materialnoprawnych realiów, skoro istota instytucji „zrzeczenia się dziedziczenia” wyczerpuje się jedynie w umowie pomiędzy spadkobiercą ustawowym, a przyszłym spadkodawcą (art. 1048 kc), a takie zdarzenie w opisanym i raz jeszcze należy podkreślić, niespornym stanie faktycznym nie miało miejsca.
Przechodząc do oceny podniesionych w apelacji zarzutów, Sąd Okręgowy stwierdza, że ten polegający zdaniem skarżącego na naruszeniuart. 233 § 1 kpc, w istocie takiego charakteru nie ma, albowiem dotyka jedynie prawnomaterialnej kwalifikacji podstawy faktycznej zaskarżonego postanowienia. Problem polega na tym, że Sąd I instancji to wyżej opisane już zaciągnięcie zobowiązania pieniężnego (przez uczestnika w(...)) zakwalifikował jako „pozostające w związku z zarządem majątkiem wspólnym” (str. 10 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia), w sytuacji, w której nie istniały ku temu żadne podstawy faktyczne, tj. ani te ustalone, ani te możliwe do ustalenia wobec zaoferowanego przez wnioskodawczynię i uczestnika materiału „procesowego”. Przypomnieć należy, że pojęcie zarządu majątkiem wspólnym obejmuje zarówno czynności faktyczne, jak i prawne, ale skutkujące w konkretny sposób w stanie tego majątku, tj. jego aktywach lub pasywach. W związku z tym trafny okazał się zarzut naruszenia prawa materialnego, o ile skarżący zwalcza zastosowanie przez Sąd I instancji przepisu art. 45 § 1 kr i o w niniejszej sprawie, dochodząc do prawidłowej konkluzji, że takiego zastosowania nie miał.
Istota zagadnienia sprowadza się do przesłanek odpowiedniego zastosowania art. 45 § 1 kr i o, w sytuacji kiedy dług został zaciągnięty przez jednego z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej i spłacony po jej ustaniu, a przed podziałem majątku wspólnego przez tego małżonka , który go zaciągnął, a więc już ze środków pochodzących tylko i wyłącznie z jego majątku. Innymi słowy, chodzi o odpowiedź na pytanie o przesłanki potraktowania domagania się zwrotu środków pieniężnych przeznaczonych na spłatę zaciągniętego w takich okolicznościach długu, w kategoriach żądania zwrotu nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny. To, że przepis art. 45 § 1 kr i o , co do zasady może mieć zastosowanie do „rozliczenia” zaciągniętych przez jedno z małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej, a następnie przez tego małżonka spłaconych już po ustaniu wspólności majątkowej, długów, nie budzi żadnych wątpliwości. Pogląd ten pozostaje utrwalony zarówno w nauce prawa cywilnego i rodzinnego, jak i orzecznictwie. Jest jeden jeden fundamentalny warunek dopuszczający zastosowanie art. 45 § 1 kr i o w takiej sytuacji. Zaciągnięty w takich okolicznościach dług musiałby mieć związek z majątkiem wspólnym, tj. być zużyty na majątek wspólny. Dopiero wówczas, gdy  dług został zaciągnięty przez jednego z małżonków, jest związany z majątkiem wspólnym (cel) oraz obciąża oboje małżonków i jest spłacony przez jednego z nich z jego majątku osobistego , to mamy do czynienia z nakładem z majątku osobistego jednego z nich na majątek wspólny , który podlega rozliczeniu na podstawie art. 45 § 1 kr i o(p.S. P.- (...)prawa rodzinnego…, s 501). Jeśli dług zaciągnięty przez jednego z małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej został zużyty na majątek wspólny i spłacony w okresie pomiędzy ustaniem wspólności, a podziałem majątku wspólnego, to tak spłacona należność przestaje być długiem i przekształca się w roszczenie o zwrot nakładów na rzecz tego małżonka, który dokonał zapłaty. Roszczenie takie podlega rozliczeniu na podstawieart. 45 k.r.o.(p. uzasadnienie postanowienia składu 7 sędziów SN z dnia 5.12.1978r. , III CRN 194/78 , OSNCP 1979, nr 11, poz. 207). Pogląd ten zachował pełną aktualność także na tleart. 45 § 1kr i o w obecnym jego brzmieniu, bo w tym zakresie, w jakim stanowił podstawę przytoczonej wykładni, jego brzmienie nie uległo zmianie. Ten zaprezentowany pogląd znajduje pełne potwierdzenie we współczesnej literaturze przedmiotu, gdzie podkreśla się przesłankę – wprost - „zużycia zaciągniętego długu na majątek wspólny”, a tym samym potrzebę wykluczenia wszystkich innych sytuacji, które o takim „związaniu z majątkiem wspólnym” nie stanowią (p. komentarz do kr i o pod red. J. Wiercińskiego , str. 411, teza 34 , Lexis Nexis ; Komentarz do art. 45 kr i o , T. Sokołowski, Lex). Wniosków tych nie zmienia także wyrok SN z dnia 16.01.2014r., IV CSK 203/13, Lex nr 1436007, który przywołuje Sąd Rejonowy w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, skoro, jak trafnie zauważa skarżąca, Sąd I instancji zastosował przepisart. 45 § 1kr i o, pomimo braku tego, co również i z tego orzeczenia wynikało.
W konsekwencji powyższego wyjaśnić należało granice sformułowania - „dług został zużyty na majątek wspólny”. Zdaniem Sądu Okręgowego, identyfikacja winna nastąpić w płaszczyźnie weryfikowalnych obiektywnie okoliczności, rozważanych w płaszczyźnie przyczyn i skutków. Wobec tego, wiązek pomiędzy zaciągnięciem długu , a zużyciem uzyskanych w ten sposób środków na majątek wspólny należy interpretować poprzez znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy , a jeżeli tak , to w jaki sposób i w jakim zakresie tak zaciągnięty przez jednego z małżonków dług, a następnie przez niego spłacony już z majątku osobistego, wywołał zmianę w zakresie majątku wspólnego małżonków, a więc istniejącego do ustania wspólności majątkowej małżeńskiej. Tego rodzaju skutek mógłby nastąpić wsytuacji , w której zaciągnięty dług miałby zostać przeznaczony na zaspokojenie ewentualnego roszczenia osoby trzeciej , względem obojga małżonków, odpowiadających z majątku wspólnego, oczywiście roszczenia mającego skonkretyzowane źródło np. w postaci czynności prawnej. Rozważenie tego przypadku pozostaje nie bez znaczenia w kontekście podstawy faktycznej eksponowanej przez uczestnika w niniejszym postępowaniu. Oczywiście nie można wykluczyć, że w grę wchodzi także przeznaczenie środków uzyskanych z tak zaciągniętego długu - jako nakładu - na element mienia stanowiącego majątek wspólny, np. remont domu. Innymi słowy, aby można było przyjąć stan zużycia, inaczej – przeznaczenia zaciągniętego długu na majątek wspólny, musi zaistnieć sytuacja, w której zmiana jego wartości, polegająca na zmniejszeniu per saldo pasywów w majątku wspólnym, bądź wzroście aktywów.
Dopiero wówczas, jeżeli zaciągnięty przez jednego z małżonków dług zostanie zużyty na majątek wspólny – w takim rozumieniu jak zostało już wyjaśnione , a następnie przez niego spłacony już po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, to istnieje podstawa do żądania przez tego małżonka zwrotu połowy spłaconego zadłużenia od drugiego byłego małżonka – na podstawie art. 45 § 1 zd. 2 kr i o , jako nakładu z majątku osobistego na majątek wspólny, oczywiście w postępowaniu o podział majątku wspólnego. W przeciwnym razie , tj. przy braku „stanu zużycia” , a inaczej mówiąc przeznaczenia, brak podstaw uzasadniających takie żądanie. Samo zaciągnięcie długu i nie zużycie go na majątek wspólny, a następnie jego spłata , to zdecydowanie za mało.
Wobec powyższego, nie ulega wątpliwości to, że zaciągnięty przez uczestnika dług w(...)nie został zużyty na majątek wspólny w rozumieniu już przytoczony. Przypomnieć należy, że zaciągnięty przez uczestnika kredyt w kwocie 45 000 zł , został wraz z kwotę oszczędności , tj. 5000 zł , przekazany przez oboje małżonków dlaK. S. (2)iB. S., w zamian za coś , co w świadomości tych czterech osób miało stanowić „zrzeczenie” sięK. S. (2)iB. S.prawa własności do nieruchomości wchodzącej do spadku po dziadkachK. S. (3). Problem polega jednak na tym, że oczywiście „zrezygnowali” oni z udziałów w tej nieruchomości w ramach toczącego się postępowania działowego , a własność nieruchomości w tym postępowaniu Sąd Rejonowy przyznałS. S.tj. ojcuK. S. (4), który z kolei miał przenieść ową własność na i rzeczB. D.iK. S. (1)(poprzednioD.). W tym stanie rzeczy, brak jakichkolwiek podstaw do identyfikacji źródła zobowiązania , z którego wynikałby obowiązek zapłaty jakiejkolwiek kwoty przez wnioskodawczynię i uczestnika (w tym także tej pochodzącej z długu zaciągniętego przez tego ostatniego) na rzeczK. S. (4)iB. S., co z kolei miałoby skutkować zmianami w majątku wspólnym wnioskodawczyni i uczestnika. Innymi słowy, brak cechy „zużycia” środków
pieniężnych uzyskanych z kredytu, na majątek wspólny – w rozumieniu już przytoczonym. Z całą pewnością nie mógł stanowić o niej sam zamiar osiągnięcia w przyszłości celu w postaci nabycia prawa własności do nieruchomości poprzez ciąg nieformalnych porozumień między różnymi osobami, które to zdarzenia faktyczne nie mogły stanowić prawnomaterialnie dopuszczalnych źródeł zobowiązania, mogącego skutkować zużyciem środków z kredytu na majątek wspólny. Tym samym, wbrew ocenie Sądu Rejonowego, faktyczna zapłata przezB. D.iK. D.kwoty uzyskanej z kredytu zaciągniętego przezB. D., nie stanowiła jej zużycia na majątek wspólny, w rozumieniu już przytoczonym. W związku z tym, sam fakt spłaty tego długu przezB. D.na rzecz(...), nie stanowi podstawy faktycznej uzasadniającej żądanie zwrotu połowy jego równowartości odK. S. (1), także na podstawie art. 45 § 1 kr i o.
Niezależnie od powyższego, nawet gdyby przyjąć , ze ten wydatek w postaci przekazania środków pieniężnychB. S.iK. S. (2), mógłby zostać potraktowany jako „zużyty na majątek wspólny” , to z niekwestionowanych przez uczestnika relacji wnioskodawczyni (k.102) wynika, że cel uzyskania tej nieruchomości był podporządkowany w przyszłości budowie domu. Zatem przedsięwzięcie to zmierzałoby do zaspokojenie potrzeb rodziny – w rozumieniu art. 45 § 1 zd. 3, co i tak wyłączałoby już co do samej zasady żądanie zwrotu nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny, tym bardziej, że brak byłoby jakichkolwiek okoliczności uzasadniających wzruszenie, wynikającego z tego przepisu domniemania, iż tego rodzaju nakłady na zaspokojenie potrzeb rodziny nie zwiększałyby wartości majątku w chwili ustania wspólności. Wręcz przeciwnie, już wyeksponowane okoliczności faktyczne, jedynie takie domniemanie prawne wzmacniają.
Reasumując, nie było podstaw faktycznych jak i prawnych do uwzględnienia żądania uczestnika zasądzenia na jego rzecz kwoty 19 293, 47 zł (o czym m.in. orzekł Sąd Rejonowy w zaskarżonym w pkt. V postanowieniu) , a jak trafnie wnosi apelujący istniały przesłanki jedynie do zasądzenia kwota 2948,44 zł.
Ubocznie tylko Sąd Okręgowy stwierdza, że jedyną właściwą „drogą” odzyskania przez uczestnika odB. S.iK. S. (2), środków pieniężnych pochodzących m.in. z kredytu zaciągniętego w(...), a następnie wypłaconych tym osobom – jako świadczenia nienależnego (w rozumieniuart. 410 § 2 kc) było w/w już postępowanie Sądu Rejonowego w Końskich, w którym jednak powództwoB. D.zostało częściowo oddalone, przy czym wyrok ten, jako niezaskarżony, uprawomocnił się.
W tym stanie rzeczy, Sąd Okręgowy na podstawieart. 386 § 1 kpcw zw. zart. 13 § 2 kpcorzekł jak w sentencji.
SSO Teresa Strojnowska SSO Mariusz Broda SSR Małgorzata Wojciechowska (del.)
(...)