Sąd Okręgowy w Płocku
IV Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: IV Ca 314/17
Data wyroku: 2017-07-13 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Katarzyna Mirek-Kwaśnicka, Joanna Świerczakowska, Małgorzata Szeromska
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 kc

Sygn. akt IV Ca 314/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 lipca 2017 r.
Sąd Okręgowy w Płocku IV Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Małgorzata Szeromska (spr.)
SSO Joanna Świerczakowska
SSO Katarzyna Mirek-Kwaśnicka
Protokolant: st. sekr. sąd. Katarzyna Gątarek
po rozpoznaniu na rozprawie 29 czerwca 2017 r.
sprawy z powództwaW.K.
przeciwkoI.S.
o zachowek
na skutek apelacji powódki i pozwanej
od wyroku Sądu Rejonowego w Płońsku z 6 marca 2017 r.
sygn. akt I C 938/15

1
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I i IV i zasądza odI.S.na rzeczW.K.kwotę 6810 (sześć tysięcy osiemset dziesięć) zł z ustawowymi odsetkami od 1 grudnia 2015 r., znosząc wzajemnie między stronami koszty procesu;

2
oddala obie apelacje w pozostałej części;

3
znosi wzajemnie między stronami koszty procesu za II instancję.

Sygn. akt IV Ca 314/17

UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w Płońsku wyrokiem z 6 marca 2017 r. zasądził od pozwanejI.S.na rzecz powódkiW. K. (1)kwotę 1141,44 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 1 grudnia 2015 r., umorzył postępowanie co do kwoty 6899,69 zł i oddalił powództwo w pozostałej części.
Istotne ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy i stanowiące podstawę rozstrzygnięcia były następujące:
Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2014 r. Sąd Rejonowy w Płońsku Wydział I Cywilny w sprawie o sygn. akt I Ns 84/14 stwierdził, że spadek poT. M. (1)zmarłej 1 stycznia 2014 r. wP.ostatnio stale zamieszkałej wP.na podstawie testamentu z 25 września 1997 r. nabyła w całości córkaI. S.. SpadkodawczyniT. M. (1)oprócz córkiI.S.miała jeszcze jedną córkęB. T. (1), która na mocy w/w testamentu notarialnego została wydziedziczona.B. T. (1)ma troje dzieci w tymW.K.. 25 września 1984 r.B. T. (1)otrzymała od spadkodawczyniT. M. (1)darowiznę w kwocie 300.000 zł, zaś 26 września 1984 r. otrzymała darowiznę odA. M., męża spadkodawczyni, w kwocie 220.000 zł. PowódkaW. K. (2)jest wnuczką spadkodawczyniT. M. (1). Miała dobre kontakty ze spadkodawczynią , opiekowała się babcią. SpadkodawczyniT. M. (1)przysługiwało prawo do dwóch spółdzielczych własnościowych lokali mieszkalnych w Spółdzielni Mieszkaniowej wP.. Pierwszylokal oznaczony numerem (...)położony przyul. (...)został zakupiony przezT. M. (1)w dniu 29 października 1998 r. za kwotę 47.000 zł. Drugi lokal, położony wP.przyul. (...)nr.26 został zakupiony przezT. M. (1)w dniu 24 kwietnia 2002 r. za kwotę 80.000 zł. Przy zakupie drugiego mieszkania przyul. (...)wP.współuczestniczyła pozwanaI. S.wraz ze swoim mężemJ. S.. Pozwana dołożyła do zakupu tego mieszkania kwotę 20.000 zł. W tym celu mąż pozwanejJ. S.zaciągnął kredyt wBanku (...) S.A.w wysokości 10.000 zł w dniu 14 marca 2002 r. SpadkodawczyniT. M. (1)w chwili śmierci dysponowała oszczędnościami zgromadzonymi wBanku (...) S.A.Posiadała lokatę terminową w dolarach amerykańskich w wysokości 1.964 ,51 USD, która to lokata została zlikwidowana na drugi dzień po śmierciT. M. (1)i wypłata nastąpiła w formie gotówkowej w złotych polskich po kursie walutowym 3,012000 zł za 1 USD. PonadtoT. M. (1)dysponowała obiegową książeczką oszczędnościową z wkładem płatnym na żądanie z saldem rachunku na dzień 1 stycznia 2014 r. w wysokości 5.028,55 zł i terminową książeczką oszczędnościową z trzema wkładami z saldem rachunku na dzień 1 stycznia 2014 r. przy wkładzie nr 1 w wysokości 3.461,28 zł, przy wkładzie nr 2 w wysokości 4.860,38 zł i przy wkładzie nr 3 w wysokości 21.949,49 zł. Sąd ustalił wartość lokalu mieszkalnego położonego wP.przyul. (...)na kwotę 157.227,00 zł bez poczynienia nakładów poczynionych na ten lokal przez pozwaną. Wartość drugiego z lokali mieszkalnych położonego wP.przyul. (...)- Sąd ustalił na kwotę 126.652,00 zł.
Sąd Rejonowy stwierdził, że zgodnie z treściąart. 1011 k.c.zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę, wobec tego powódkaW. K. (2)jest uprawniony do uzyskania zachowku. W przypadku dziedziczenia ustawowego jej matkaB. L.uzyskałaby udział w wysokości 1/2 części. Z uwagi jednak na wydziedziczenieB. L.i treśćart. 1011 k.c.w miejsce wydziedziczonej, w celu obliczenia wielkości przysługującego zachowku, wchodzą jej dzieci, w tym powódkaW. K. (2)w udziale 1/3 części, tj. 1/6 z całości spadku po spadkodawczyniT. M. (1).
Ustalając wartość mieszkania położonego przyul. (...)odjął nakłady poczynione przez pozwaną i jej męża w postaci partycypowania w zakupie lokalu kwotą 20.000 zł, stanowiącą ¼ wartości lokalu w chwili jego zakupu, pomniejszając o ¼ wartość lokalu wyliczoną przez biegłą. Łączna wartość masy spadkowej wynosi zatem: oszczędności 41.214,73 zł, mieszkania - 126.652,00 zł i 117.920,25 zł tj. razem 285.786,98 zł. Zachowek należny powódce wynosi zatem kwotę 23.815,58 zł. Na poczet należnego uprawnionemu zachowku należy zaliczyć darowizny poczynione na rzecz jego matki w 1984 r. przeliczając ich wartość według przeciętnego wynagrodzenia. Obie darowizny w kwocie 300.000 st. zł w 1984 r. i darowizna w kwocie 220.000 st. zł w 1984 r. odpowiadają obecnie kwocie 136 044,80 zł. Darowizny te poczynione zostały w trakcie związku małżeńskiego spadkodawczyniT. M. (1)i jej mężaA. M.i pochodziły z majątku wspólnego małżonków. Wobec tego jedynie ½ części z tych darowizn może zostać zaliczona na poczet zachowku należnego uprawnionym zstępnym wydziedziczonej, tj. kwota 68 022,40 zł. Kwota ta ulega podziałowi na 3 osoby uprawnione do zachowku jako dalsi zstępni (troje dzieci wydziedziczonejB. L.) i wynosi 22 674,10 zł i o tę kwotę należy zmniejszyć zachowek należny powódceW.K..
Apelacje złożyły obie strony.
Pozwana zaskarżyła wyrok w części uwzględniającej powództwo, zarzucając naruszenie:

1
art. 993 k.c.,art. 995 k.c.,art. 996 k.c.iart. 481 § 1 k.c.poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tych przepisów, co doprowadziło do ustalenia nieprawidłowej wartości zachowku, jaki przysługiwałby powódce oraz do ustalenia niewłaściwej daty początkowej, od której miałoby się liczyć moje ewentualne opóźnienie,

2
art. 321 § 1 k.p.c.co doprowadziło do zasądzenia ponad żądanie poprzez doliczanie do kwoty głównej odsetek ustawowych za opóźnienie w sytuacji, gdy powódka wnosiła o odsetki ustawowe,

3
art. 102 k.p.c.poprzez błędną wykładnię i bezzasadne zastosowanie tego przepisu w sytuacji, gdy powinien być zastosowanyart. 98 k.p.c.

Apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa.
Powódka zaskarżyła wyrok w części oddalającej powództwo, zarzucając:
1. naruszenie prawa procesowegoart. 233 § 1 k.p.c.w związku zart. 316 § 1 k.p.c.poprzez błędne ustalenie wartości majątku spadkowego po zmarłejT. M. (1)i przyjęcie, że pozwana wraz z mężemJ. S.partycypowali w kosztach zakupu spółdzielczego własnościowego prawa dolokalu nr (...)przyulicy (...)w kwocie łącznej 20.000 zł, co w konsekwencji skutkowało obniżeniem wartości lokalu na potrzeby rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie z pierwotnej kwoty 157.227,00 zł do 117.920,25 zł oraz wartości masy spadkowej do kwoty 285.786,98 zł, wówczas gdy strona pozwana nie przedłożyła żadnego dokumentu świadczącego o przekazaniu kwoty 20.000 zł na zakup rzeczonego mieszkania, jak również z treści aktu notarialnego REP A nr 945/2002 sporządzonego w dniu 24.04.2002r. nie wynika, aby ktokolwiek pozaT. M. (1)dokonywał płatności za lokal na rzecz zbywców, zaś o fakcie tym świadczą jedynie osobowe źródła dowodowe;

2
naruszenie prawa materialnego w postaciart. 996 k.c.w zw. zart. 994 § 1 k.c.przez błędną jego wykładnię i przyjęcie, że darowizna uczyniona przez spadkodawczynięT. M. (1)na córkiB. T. (1)(obecnieL.) w 1984r. w kwocie nominalnej 520.000 ówczesnych zł polskich podlega zaliczeniu na należny powodowi zachowek w części obejmującej udział zmarłej wynoszącyVi,pomimo tego że w/w wstępna powódki (jej matka) nie może być zakwalifikowana jako „spadkobierca" zmarłej, ani też „uprawniona do zachowku" w rozumieniuart. 994 § 1 k.c.wobec jednoznacznej treści testamentuT. M.z dnia 25.09.1997r. w którym spadkodawczyni wydziedziczyła całkowicie swoją córkęB. T.(obecnieL.) i w konsekwencji darowizna ta jako dokonana przed więcej niż dziesięciu laty licząc wstecz od otwarcia spadku nie podlega ani doliczeniu do spadku, jak również zaliczeniu na poczet zachowku;

3
z ostrożności procesowej jedynie, na wypadek uznania niezasadności zarzutu wpkt 2— zarzuciła naruszenie prawa materialnego w postaciart. 993 k.c.poprzez jego niezastosowanie w zakresie ustalenia substratu zachowku i zaniechanie doliczenia do masy spadkowej darowizn uczynionych przez spadkodawczynięT. M. (1)w części obejmującej jej udział w majątku wspólnym zA. M.na rzecz córkiB. T. (1)(obecnieL.) w 1984r.;

4
naruszenie prawa materialnego w postaciart. 3581§ 3 k.c.poprzez niekorzystne dla strony powodowej użycie klauzuli waloryzacyjnej w postaci średniego wynagrodzenia miesięcznego w sektorze przedsiębiorstw w kwocie brutto za IV kwartał 2016r., nie zaś netto, pomimo tego że „ubruttowienie" wynagrodzeń nastąpiło dopiero w 1999r. i w konsekwencji przyjęcie wartości uczynionej darowizny na kwotę 68.022,40 zł wg zastosowanego przelicznika waloryzacyjnego w miejsce prawidłowej kwoty 48.440,85

5
i w konsekwencji naruszenie prawa materialnego w postaciart. 993 k.c.poprzez jego wadliwie zastosowanie w zakresie obliczenia należnego powódce zachowku.

Apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa do kwoty 27.091,31 zł ewentualnie do kwoty 14.980,93 zł w razie nieuwzględnienia zarzutów z punktu 1 i 2 apelacji.
Sąd Okręgowy zważył:
Obie apelacje są zasadne jedynie częściowo. Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił stan faktyczny w sprawie, ustalenia te Sąd Okręgowy aprobuje w całości i uznaje za własne.
Odnosząc się do zarzutów apelacji powódki stwierdzić należy, że zarzut nieprawidłowego przyjęcia poczynienia nakładów w postaci partycypowania przez pozwana w kosztach zakupu mieszkania jest chybiony. Sąd Rejonowy okoliczność tę ustalił analizując materiał dowodowy, zaś jego ocena nie jest w żadnym razie ocena dowolną, zaś sam fakt, że ustalenia te poczynione zostały na podstawie osobowych źródeł dowodowych nie może stanowić o ich wadliwości. Podnosząc zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.skarżąca powinna wykazać, że ocena materiału dowodowego dokonana przez Sąd Rejonowy nie zasługiwała na akceptację, ponieważ naruszała reguły logicznego rozumowania lub zasady doświadczenia życiowego. Skarżąca tego nie wykazała. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 września 2002 r. w sprawie II CKN 817/00 stwierdził:Jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.) i musi się ostać, choćby w równym stopniu, na podstawie tego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne. Tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo – skutkowych, to przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona.(LEX nr 56906).
Zarzut sformułowany wpunkcie 2apelacji powódki także jest chybiony.Art. 996 k.c.stanowi wzdaniu drugim, że jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego. Niewątpliwie zatem należało zaliczyć darowiznę dokonaną na rzecz matki powódki, bowiem była ona spadkobiercą ustawowym. Nie ma przy tym zastosowania przepisart.994 k.c.bowiem termin dziesięcioletni dotyczy jedynie osób nie będących spadkobiercami.
Nie może odnieść także skutku zarzut zastosowania właściwej klauzuli waloryzacyjnej. Przepisart. 3581§ 3 k.c.nie narzuca sposobu waloryzacji, ani też nie wskazuje żadnej klauzuli waloryzacyjnej, pozostawiając kwestię te sędziowskiemu uznaniu i nakazując jedynie rozważenie interesów stron i zgodność z zasadami współżycia społecznego. Zasad tych Sąd Rejonowy nie naruszył, bowiem po upływie tak znacznego upływu czasu od wykonania darowizny, która miała miejsce w całkowicie odmiennych warunkach ekonomicznych, nie ma jednego, doskonałego miernika ustalenia rzeczywistej wartości darowizny. Zastosowanie każdego z możliwych sposobów waloryzacji obarczone jest marginesem błędu, zatem przyjęcie wskazanej metody przez Sąd I instancji, które zostało należycie uzasadnione, nie narusza dyspozycjiart. 3581§ 3 k.c.
Zasadny okazał się jednakże zarzut naruszeniaart. 993 k.c.Zgodnie z tym przepisem dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę. Tego Sąd I instancji nie uczynił, zaliczył jedynie na poczet zachowku darowiznę, stosownie doart. 996zd. pierwszek.c.Tymczasem wartość darowizny uczynionej na rzecz poprzedniczki prawnej powódki niewątpliwie powinna powiększyć masę spadkową, co w istotny sposób zmienia sposób wyliczenia zachowku.
Do ustalonej przez Sąd Rejonowy masy spadkowej o wartości 285.786,96 zł należy dodać wartość darowizn: 68.022,40 zł i dopiero od takiej kwoty: 353.809,36 zł wyliczyć zachowek: 29.484,11 zł. Po odjęciu przypadającej na rzecz powódki 1/3 wartości darowizny ulegającej zaliczeniu na poczet zachowku, zasądzeniu podlega kwota 6810 zł.
Apelacja pozwanej była zasadna jedynie w zakresie odsetek za opóźnienie, które zostały zasądzone mimo braku takiego żądania w pozwie. Powódka domagała się zasądzenia jedynie odsetek „zwykłych”, zatem orzekanie o odsetkach za opóźnienie nie miało podstaw. Natomiast data początkowa płatności odsetek została ustalona prawidłowo od daty doręczenia odpisu pozwu. Przepisart. 476 k.c.stanowi, iż dłużnik dopuszcza się zwłoki, gdy nie spełnia świadczenia w terminie, a jeżeli termin nie jest oznaczony, gdy nie spełnia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela. Z kolei przepisart. 455 k.c.stanowi, że jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Takim wezwaniem w rozpoznawanej sprawie było doręczenie odpisu pozwu, zatem data wymagalności świadczenia została ustalona przez Sąd I instancji prawidłowo.
Z uwagi na częściowe uwzględnienie żądań powódki zastosowanie ma przepisart. 100 k.p.c.pozwalający na wzajemnie zniesienie kosztów procesu.
Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy częściowo zmienił zaskarżony wyrok na podstawieart. 386 § 1 k.p.c., w pozostałej części oddalił obie apelacje jako niezasadne na podstawieart. 385 k.p.c.O kosztach procesu za II instancję orzeczono na podstawieart. 100 k.p.c.

    Joanna Świerczakowska Małgorzata Szeromska Katarzyna Mirek-Kwaśnicka

Zarządzeniez 2 sierpnia 2017 r.
Odpis wyroku z uzasadnieniem doręczyć pełn. powódki.
Małgorzata Szeromska