Sąd Okręgowy w Kielcach
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 605/17
Data wyroku: 2017-09-22 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Elżbieta Ciesielska, Małgorzata Wojciechowska, Sławomir Buras
Słowa kluczowe: Rozgraniczenie
Podstawa prawna: art.153 kc

Sygn. akt II Ca 605/17

POSTANOWIENIE
Dnia 22 września 2017r.
Sąd Okręgowy w Kielcach II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Elżbieta Ciesielska (spr.)
Sędziowie: SSO Sławomir Buras
SSR del. Małgorzata Wojciechowska
Protokolant: st. prot. sąd. Beata Wodecka
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 września 2017r. wK.sprawy z wnioskuR. K. (1)
z udziałemT. D.iW. D.
o rozgraniczenie
na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego w Kielcach
z dnia 28 listopada 2016r., sygn. akt I Ns 99/16
postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać Sądowi Rejonowemu w Kielcach do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcieo kosztach postępowania apelacyjnego.
Sygn. akt II Ca 605/17

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 28 listopada 2016 r. Sąd Rejonowy w Kielcach rozgraniczył nieruchomość położoną wB.gm.M., oznaczoną jakodziałka nr (...), dla której Sąd Rejonowy Wydział VI Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr (...), będącą własnościąR. K. (1)z nieruchomością położoną wB.gm.M., oznaczoną jakodziałka nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Kielcach prowadziksięgę wieczystą (...), będącą współwłasnościąT. D.iW. D.na zasadach wspólności ustawowej małżeńskiej według linii ciągłej koloru niebieskiego, oznaczonej punktami(...)na szkicu granicznym sporządzonym przez biegłego geodetęL.S.-S., przyjętym do państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego Starosty(...)w dniu 4 kwietnia 2016 roku za numerem(...)i stanowiącym integralną część niniejszego postanowienia; w punkcie II rozgraniczył nieruchomość położoną wB.gm.M., oznaczoną jakodziałka nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Kielcach Wydział VI Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr (...), będącą własnościąR. K. (1)z nieruchomością położoną wB.gm.M., oznaczoną jakodziałka nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Kielcach prowadziksięgę wieczystą (...), będącą współwłasnościąT. D.iW. D.na zasadach wspólności ustawowej małżeńskiej według linii ciągłej koloru niebieskiego, oznaczone punktami(...)na szkicu granicznym sporządzonym przez biegłego geodetęL.S.-S., przyjętym do państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego Starosty(...)w dniu 4 kwietnia 2016 r. za numerem(...)i stanowiącym integralna część niniejszego postanowienia; w punkcie III nakazał pobrać na rzecz Skarbu Państwa (Sądu Rejonowego w Kielcach) odR. K. (1)kwotę 723,45 zł, zaś odW. D.iT. D.solidarnie kwotę 923,45 zł tytułem nieuiszczonej część kosztów sądowych; w punkcie IV stwierdził, że w pozostałym zakresie wnioskodawca i uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.
Powyższe rozstrzygnięcie Sąd Rejonowy oparł na następujących ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych:
Nieruchomość położona wB., gminaM.oznaczona w ewidencji gruntów jakodziałka numer (...)orazdziałka nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Kielcach prowadziksięgę wieczystą numer (...)stanowi współwłasność uczestnikówT. D.iW. D.na zasadzie małżeńskiej wspólności ustawowej. Nieruchomość tę uczestnicy otrzymali od rodzicówW. D.w drodze darowizny w 1996 roku. Z kolei rodziceW. S.D.iM. D. (1)prawo własności do ww. nieruchomości nabyli na podstawie Aktu Własności Ziemi z dnia 20 kwietnia 1976 roku, wydanego przez Naczelnika GminyM., znak:(...)
Natomiast nieruchomość położona wB.gminaM.oznaczona w ewidencji gruntów jakodziałka numer (...)orazdziałka nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Kielcach prowadziksięgę wieczystą numer (...)stanowi własność wnioskodawcyR. K. (1). Nieruchomość tę wnioskodawca otrzymał odH. K.,M. K. (1)iH. C.w drodze darowizny w 2005 roku. Do dnia 18 dnia 1981 roku stanowiła ona współwłasnośćH. K.iS. K.na zasadzie małżeńskiej wspólności ustawowej, którą ci nabyli na podstawie Aktu Własności Ziemi z dnia 16 marca 1976 roku, wydanego przez Naczelnika GminyM., znak:(...). Natomiast po śmierciS. K., co miało miejsce 18 grudnia 1981 roku, wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne odziedziczyli:H. K.,M. K. (1)iH. C.– po 1/3 części.
Wskazane wyżej nieruchomości sąsiadują ze sobą. W dacie otrzymania przez wnioskodawcę nieruchomości składającej się zdziałek: numer (...), była ona niezabudowana i nieogrodzona. Z przodu nieruchomość była porośnięta trawą, natomiast z tyłu przedmiotowa nieruchomość składała się z części ornej i była przez cały czas uprawiana, jeszcze zanim wnioskodawca stał się jej właścicielem. W dacie nabycia przezR. K. (1)własnościdziałek nr (...)uczestnicyT. D.iW. D.mieli już postawiony nadziałce nr (...)dom, po wybudowaniu którego uczestnicy postawili prowizoryczny drewniany płot, przebiegający od stronydrogi nr (...)do końca domu, który miał zapobiec przechodzeniu gęsi na sąsiednią działkę. W 2013 roku płot ten został usunięty przez uczestników i w jego miejsce – po wykonaniu pomiarów geodezyjnych na zlecenie uczestników – postawione ostało nowe ogrodzenie o długości ok. 60 m, które zostało przesunięte w stronę nieruchomości wnioskodawcy, co wywołało spór graniczny. W dalszej części, tj. od miejsca, w którym kończy się ogrodzenie, znajduje się nieogrodzony przygraniczny pas gruntu stanowiący drogę gruntową, która od stronydziałki nr (...)jest wykorzystywana w części jako droga dojazdowa do nieruchomości wnioskodawcy, natomiast w pozostałej części — od stronydziałki nr (...)– wykorzystywana jest jako droga dojazdowa do nieruchomości uczestników.
Około 2008r.R. K. (1)rozpoczął budowę domu nadziałce oznaczonej nr (...). Na jego zlecenie w uparciu o projekt budowlany geodetaR. K. (2)wyznaczał położenie budynku na działce. Przy wykonywaniu czynności geodezyjnychR. K. (2)nie ustalał jednak granicy pomiędzy nieruchomościami wnioskodawcy i uczestników z uwagi na brak wówczas takich wymogów. Z tych samych względów granicy pomiędzy ww. nieruchomościami nie ustalał geodetaM. K. (2), który opracował mapę do celów projektowych dla uczestnikówT.iW.małżonkówD.. GeodetaM. K. (2)na sporządzonej wówczas mapie nie oznaczył także żadnych znaków granicznych w postaci kamieni czy miedzy.
Sąd ustalił nadto, iż znajdujące się w ewidencji gruntów dla wsiB.materiały geodezyjne, sporządzone na podstawie pomiaru bezpośredniego wykonanego w 1967 roku (założenie ewidencji gruntów dla wsiB.) nie pozwalają na jednoznaczne określenie położenia punktów granicznych przydrodze nr (...). Granice działek przy drodze przez wieś pomierzono na linie pomiarowe łączące punkty osnowy poligonowej, przy czym brak jest w operacie technicznym z tego pomiaru danych (szkicu) z pomiarem granic działek w ich południowej części wzdłużdrogi nr (...). Na szkicach polowych nr 2-3 (dot. pomiarów granic w północnej części) wskazano jako sąsiedni szkic nr 10, dotyczący linii pomiarowej założonej wzdłuż granicy ze wsiąB., tj. ok. 380 m na południe oddrogi polnej nr (...). Na szkicu umieszczona jest uwaga, że granice są „przestrzałowe z uskokami”.
Ustalił również , że dane uzyskane z państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego na podstawie operatu ewidencyjnego zaktualizowanego w 1981 roku odbiegają w sposób rażący od obecnego stanu posiadania nieruchomości położonych we wsiB., co stanowi przesłankę do podważenia wiarygodności tych danych uzyskanych z zasobu geodezyjnego. W dokumentacji geodezyjnej brak jest bowiem jakichkolwiek materiałów, które wskazywałyby, że granica pomiędzydziałkami nr (...)przebiegałaby w miejscu, w którym znajdował się kamień polny jako punkt graniczny. Na nieruchomościach wnioskodawcy i uczestników brak też jest znaków granicznych.
Wskazał, iż przy uwzględnieniu, że wnioskodawca i uczestnicy zgodnie od lat wykorzystują drogę gruntową znajdującą się w przygranicznym pasie gruntu jako drogi dojazdowe do swoich nieruchomości, to granica według ostatniego spokojnego stanu posiadania pomiędzydziałką oznaczoną nr (...)adziałką oznaczoną nr (...)przebiega według linii ciągłej koloru niebieskiego wyznaczonej punktami 102-41 na szkicu granicznym sporządzonym przez biegłą geodetęL.S.–S., a granica pomiędzydziałką (...)według linii ciągłej koloru niebieskiego oznaczonej punktami(...)na powyżej opisanym szkicu.
W świetle poczynionych ustaleń, opierając się na opinii biegłej z zakresu geodezjiL.S.-S.Sąd Rejonowy stwierdził, iż nie było możliwości ustalenia w rozpoznawanej sprawie granicy prawnej nieruchomości objętych wnioskiem bowiem na rozgraniczanych nieruchomościach brak jest znaków granicznych, zaś w oparciu o istniejącą dokumentację geodezyjną nie jest możliwe ustalenie stanu prawnego z uwagi na istniejące znaczne rozbieżności. Podkreślił, że ustalenie takiego stanu nie było również możliwe w oparciu o znajdujące się w aktach ksiąg wieczystych dokumenty w postaci aktów własności ziemi i umowy darowizny. Dlatego też stosownie do regulacji zawartej wart. 153 k.c.ustalił granice na podstawie ostatniego spokojnego stanu posiadania, który został wskazany w oparciu o zeznania stron oraz świadków:M. K. (1),M. D. (2)iS. D.oraz opinię biegłejL.S.-S..
Postanowienie w całości zaskarżył wnioskodawcaR. K. (1)zarzucając mu:
1. naruszenie prawa procesowego, a toart. 233 § 1 k.p.c.poprzez:
- sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, wyrażającą się w przyjęciu, że granica pomiędzy nieruchomościami wnioskodawcy oznaczonymi jakodziałki nr (...)a nieruchomościami uczestników oznaczonymi jakodziałki nr (...)ustalona z uwzględnieniem ostatniego spokojnego stanu posiadania winna przebiegać wg. linii ciągłej koloru niebieskiego, oznaczonej na szkicu granicznym sporządzonym przez zbiegłą geodetęL.S.-S.,
- przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, wyrażającej się w odmówieniu wiarygodności zeznaniom wnioskodawcy i świadkaM. K. (1)w odniesieniu do przebiegu granicy między spornymi nieruchomościami w oparciu o punkt graniczny w postaci kamienia polnego podczas gdy zeznania te znajdują oparcie we wnioskach wynikających z opinii biegłych w odniesieniu do ostatniego spokojnego stanu posiadania,
2. naruszenie przepisów prawa materialnego –art. 153 k.c.przez jego błędną wykładnię wyrażająca się w przyjęciu, że wyznaczenie punktów granicznych z uwzględnieniem ostatniego spokojnego stanu posiadania winno znajdować odzwierciadlenie w danych ewidencyjnych - zwłaszcza w odniesieniu do przebiegu granicy określonej przez wnioskodawcę i świadkaM. K. (1)w oparciu o punkt graniczny w postaci kamienia polnego – podczas gdy termin „ostatni spokojny stan posiadania” odnosi się do stanu faktycznego, nie zaś stanu prawnego.
W oparciu o te zarzuty ostatecznie wniósł o zmianę postanowienia poprzez rozgraniczenie objętych wnioskiem nieruchomości –działek nr (...)według linii koloru czerwonego oznaczonej punktami(...)na szkicu granicznym sporządzonym przez biegłąL.S.-S.oraz rozgraniczenie nieruchomości –działek nr (...)także wg. linii koloru czerwonego oznaczonej punktami(...)na tym samym szkicu granicznym.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja okazała się uzasadniona o ile zmierzała do podważenia prawidłowości zaskarżonego orzeczenia, uchylenia go i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, chociaż nie z przyczyn w niej wskazanych.
Sąd Okręgowy podziela zarzut naruszenia prawa materialnego w postaciart. 153 k.c.jednak nie z powodów wymienionych w apelacji. Podkreślić w tym miejscu należy, iż stosownie do tego przepisu jeżeli granice gruntów stały się sporne, a stanu prawnego nie można stwierdzić, ustala się granice według ostatniego spokojnego stanu posiadania. Gdyby również takiego stanu nie można było stwierdzić, a postępowanie rozgraniczeniowe nie doprowadziło do ugody między interesowanymi, sąd ustali granice z uwzględnieniem wszelkich okoliczności; może przy tym przyznać jednemu z właścicieli odpowiednią dopłatę pieniężną” .
W postępowaniu sądowym rozgraniczenie następuje zatem na podstawie jednego z kryteriów przewidzianych wart. 153 k.c.Są nimi: stan prawny, ostatni spokojny stan posiadania oraz wszelkie okoliczności.
Co ważne kryteria te mają zastosowanie w kolejności, w jakiej zostały wymienione i wyłączają się wzajemnie, dlatego też sąd nie może korygować stanu prawnego poprzez ustalenie granicy według ostatniego spokojnego stanu posiadania, a tego ostatniego poprzez uwzględnienie wszelkich okoliczności (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 3 września 1981 r., III CRN 171/81, OSNCP 1982, nr 4, poz. 51). Oznacza to, że następne kryterium sąd bierze pod uwagę dopiero wówczas, gdy poczynione ustalenia nie pozwalają na ustalenie przebiegu granicy według wcześniejszego kryterium.
W pierwszej kolejności sąd powinien zatem ustalić granice pomiędzy sąsiadującymi ze sobą nieruchomościami w oparciu o stan prawny i dopiero w razie braku możliwości ustalenia stanu prawnego może przejść do kolejnego kryterium rozgraniczenia, jakim jest ostatni spokojny stan posiadania.
W rozpoznawanej sprawie Sąd Rejonowy wadliwie uznał, iż przez granice spornych działek według stanu prawnego należy rozumieć granice ewidencyjne, których z uwagi na wadliwość dokumentacji geodezyjnej nie można ustalić. Tymczasem, mając na uwadze fakt, iż tytułami prawnymi kształtującymi zakres prawa własności spornych nieruchomości są akty własności ziemi wydane w oparciu o ustawę z dnia 26 września 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych., która przewidywała w art. 1, iż nieruchomości wchodzące w skład gospodarstw rolnych i znajdujące się w dniu wejścia w życie ustawy ( tj. 4 listopada 1971r) w samoistnym posiadaniu rolników stają się z mocy samego prawa własnością tych rolników, stwierdzić należało, iż stan prawny granic tych działek winien odpowiadać stanowi ich posiadania w dniu 4 listopada 1971r. Tym samym chcąc w rozpoznawanej sprawie ustalić granicę nieruchomości wg. stanu prawnego Sąd winien był przeprowadzić postępowanie dowodowe na okoliczność ustalenia stanu posiadaniadziałek oznaczonych numerami (...)w dniu 4 listopada 1971r., a w szczególności granic tego posiadania. Ustaleń takich jednak Sąd Rejonowy w sprawie w ogóle nie poczynił utożsamiając wadliwie granicę prawną spornych działek o jakiej mowa wart. 153 k.c.z granicą wynikającą z ewidencji gruntów. A skoro tak to zachodzi konieczność przeprowadzenia całego postępowania dowodowego w celu ustalenia tych okoliczności i dopiero po przeprowadzeniu dowodów zaoferowanych przez wnioskodawcę i uczestników na okoliczność granic posiadania spornych działek w dniu 4 listopada 1971r., odzwierciedlenia tych ustaleń na mapie sporządzonej przez biegłego geodetę względnie wskazania przeszkód uniemożliwiających wytyczenie tak rozumianej granicy prawnej.
W konsekwencji Sąd Okręgowy uznając, iż zachodzi konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości działając na podstawieart. 386 § 4 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.uchylił zaskarżone postanowieni i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi stosownie do przepisieart. 108 § 2 k.p.c.orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego.
Mając na uwadze wskazania zawarte w powyższych rozważaniach Sądu Okręgowego , przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Sąd Rejonowy winien zgromadzić odpowiedni materiał dowodowy w tym ponownie przesłuchać wskazanych przez wnioskodawcę oraz uczestników świadków i na jego podstawie oraz w oparciu o stosową opinie biegłego z zakresu geodezji poczynić ustalenia co do stanu posiadania działek oznaczonych w ewidencji gruntów nr.:(...)położonych w miejscowościB.gminaM.na datę 4 listopada 1971 r. Dopiero wówczas rozważyć czy możliwe jest ustalenie granicy prawnej objętych wnioskiem nieruchomości. Tylko negatywna ocena w tym zakresie pozwoli Sądowi na poczynienie ustalenia przebiegu granicy według kolejnego kryterium wskazanego wart. 153 k.c.tj. ostatniego spokojnego stanu posiadania.

SSR Małgorzata Wojciechowska (del.) SSO Elżbieta Ciesielska SSO Sławomir Buras