Sąd Okręgowy w Płocku
IV Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: IV Ca 799/16
Data wyroku: 2017-03-08 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Małgorzata Michalska, Barbara Kamińska, Renata Wanecka
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 kc

Sygn. akt IV Ca 799/16

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
8 marca 2017r.
Sąd Okręgowy w Płocku, IV Wydział Cywilny - Odwoławczy
w składzie:
Przewodnicząca SSO Barbara Kamińska
Sędziowie: SO Małgorzata Michalska
SO Renata Wanecka (spr.)
Protokolant: st. sek. sąd.K. G.
po rozpoznaniu na rozprawie 8 marca 2017r. wP.
sprawy z powództwaM. M. (1),M. K.iP. M.
przeciwkoR. M.
o zachowek
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Rejonowego w Mławie z 10 maja 2016r.,
sygn. I C 485/15

1
odrzuca apelację w części dotyczącejM. M. (2);

2
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I i zasądzone odR. M.na rzeczM. M. (1),M. K.iP. M.kwoty obniża do kwot po 8.033,34 zł (osiem tysięcy trzydzieści trzy złote, trzydzieści trzy cztery) na rzecz każdego z nich wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 22 października 2015r. do dnia zapłaty, uchyla punkt II oraz w punkcie III zmienia w ten sposób, że obniża zasądzone odR. M.na rzeczP. M.iM. M. (1)koszty procesu do kwot po 405 zł (czterysta pięć złotych) na rzecz każdego z nich;

3
oddala apelację w pozostałej części;

4
zasądza odM. M. (1),M. K.iP. M.na rzeczR. M.kwoty po 125 zł (sto dwadzieścia pięć złotych) od każdego z nich tytułem zwrotu kosztów procesu za II instancję.

    Małgorzata Michalska   Barbara Kamińska    Renata Wanecka

Sygn. akt IV Ca 799/16

UZASADNIENIE
Wyrokiem z 10 maja 2016r. Sąd Rejonowy w Mławie zasądził odR. M.na rzeczM. M. (1),M. K.iP. M.kwoty po 16.166,67 zł z odsetkami ustawowymi od 22 października 2015r. na rzecz każdego z nich (punkt I), nakazał ściągnąć odR. M.na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Mławie kwotę 809 zł tytułem opłaty od pozwu (punkt II) oraz zasądził odR. M.na rzeczP. M.iM. M. (1)kwoty po 809 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
Sąd Rejonowy ustalił:
Postanowieniem z 25 czerwca 2015 r. Sąd Rejonowy w Mławie stwierdził, że spadek poW. M. (1), zmarłym 8 września 2014 r. wM.na podstawie testamentu z 15 czerwca 2004 r. nabyłR. M.w całości.
Do kręgu uprawnionych do zachowku należą:M. M. (1),M. K.P. M.iM. M. (2).
W skład spadku wchodzi udział wynoszący ½ w nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym i garażem, położonej wM.przyul. (...). Wartość tej nieruchomości wynosi 194.000 zł.
Dokonując oceny prawnej, Sąd I instancji przypomniał, że zachowek to instytucjaprawa spadkowego, która uregulowana została wart. 991 i nast. k.c.Zgodnie z tym przepisem, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo, jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
DzieciW. M. (1)zostały wydziedziczone na mocy testamentu notarialnego, a roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku wniosły wnuki spadkodawcy, którzy na podstawie testamentu nie zostali powołani do spadku ani nie zostali wydziedziczeni. Wydziedziczenie bowiem stanowi materialnoprawną przesłankę unicestwiającą roszczenie o zachowek. Osobę wydziedziczoną traktuje się tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W sytuacji, gdy dzieci spadkodawcy zostały wydziedziczone i nie mogą dochodzić roszczenia o zachowek, do kręgu osób uprawnionych do zachowku należą wnuki spadkodawcy.
Sąd Rejonowy podkreślił, że uprawnieni do zachowku powodowie nie otrzymali należnego im zachowku. W związku z tym roszczenia skierowane do spadkobiercy testamentowego są zasadne.
Przy obliczaniu wysokości zachowku należy ustalić czystą wartość spadku. Wartość ta to różnica między wysokością aktywów wchodzących w skład spadku, a wysokością długów spadkowych. Punktem wyjścia przy ustalaniu stanu czynnego spadku dla potrzeb obliczania zachowku należnego osobom uprawnionym może być jedynie chwila otwarcia sadku, będąca chwilą śmierci spadkodawcy (art. 922, 924 i 925 k.c.). Strony mogą zgodnie oszacować wartość stanu czynnego spadku, co też miało miejsce w niniejszej sprawie, dlatego też nie zachodziła potrzeba powoływania biegłego sądowego.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd I instancji podniósł, że udział spadkowy każdego z powodów przy dziedziczeniu ustawowym wynosił1/6 tzn. 32.333,34 zł, a należny zachowek to połowa tego udziału, czyli 16.166,67 zł, dlatego Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodów po 16.166,67 zł tytułem należnego zachowku.
Odsetki ustawowe od tej kwoty Sąd Rejonowy zasądził od dnia wniesienia powództwa, czyli od dnia 22 października 2015 r. do dnia zapłaty.
O kosztach procesu, Sąd orzekł na podstawieart. 98 kpc. Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodówP. M.iM. M. (1)po 809 zł, którzy uiścili opłaty od pozwu.
Opłata od pozwu nie została uiszczona przezM. K., dlatego Sąd nakazał ściągnięcie od pozwanegoR. M.na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Mławie kwotę 809 zł tytułem opłaty od pozwu.
Apelację od wyroku złożył pozwany, zaskarżając go w stosunku do pozwanychM. M. (1),M. K.,P. M.iM. M. (2)w części zasądzającej ponad kwotę 8.083,34 zł od każdego z nich oraz w zakresie dotyczącym kosztów. Zarzucił, że Sąd Rejonowy błędnie określił wysokość zachowku, ponieważ w skład spadku poW. M. (1)wchodzi udział wynoszący ½ część w nieruchomości, której wartość wynosi 194.000 zł, czyli wartość spadku to 97.000 zł. Tymczasem z wyliczeń Sądu wynika, że przyjął on za podstawę wartość całej nieruchomości. Pozwany zwrócił także uwagę, że nieruchomość była obciążona służebnością mieszkania na rzecz dziadka, dlatego jej wartość powinna być obniżona o 7.200 zł.
Mając na uwadze powyższe zarzuty,R. M.wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w części ponad kwotę 8.083,34 zł na rzecz każdego z pozwanych i rozłożenie należności na trzy raty, płatne do 31 grudnia 2018r., a także odpowiednie obniżenie kosztów procesu.

Sąd Okręgowy ustalił:
B.iW.małżonkowieM.na zasadzie małżeńskiej wspólności ustawowej byli właścicielami zabudowanej nieruchomości położonej wM.przyulicy (...), stanowiącejdziałkę gruntu numer (...), o powierzchni 513 m2.
B. M. (1)zmarła 11 maja 2005r., pozostawiła po sobie mężaW. M. (1)raz trzech synów:B.,K.iW.braciM.. W testamencie notarialnym z 15 czerwca 2004r. do dziedziczenia powołała wnukaR. M., synaW., jednocześnie wydziedziczając wszystkie swoje dzieci. Postanowieniem z 16 grudnia 2010r. Sąd Rejonowy w Mławie stwierdził, że spadek poB. M. (1)na podstawie testamentu nabyłR. M.w całości. (umowa przeniesienia własności domu jednorodzinnego i prawa wieczystego użytkowania wieczystego gruntu z 24 sierpnia 1972r. k: 19 – 15 akt Sądu Rejonowego w ławie I Ns 377/10, decyzja o przekształceniu wieczystego użytkowania nieruchomości w prawo własności k: 11, akt I Ns 377/10, testament notarialny z 15 czerwca 2004r. k: 33 akt I Ns 377/10, postanowienie Sądu Rejonowego w Mławie z 16 grudnia 2010r. k: 109 akt I Ns 377/10)
W. M. (1)w testamencie notarialnym sporządzonym 15 czerwca 2004r. powołał do spadku swojego wnuka –R. M.. Jednocześnie wydziedziczył swoich synówB. M. (2),K. M. (1)iW. M. (2), ponieważ od 15 lat nie utrzymywali z nim i z jego żoną żadnych kontaktów rodzinnych, w szczególności w okresie ciężkiej choroby – operacji serca i pobytu w szpitalach ani razu nie odwiedzili go zarówno w szpitalu, jak i po powrocie do domu, jak również nie okazali mu żadnego zainteresowania jego stanem zdrowia do dnia sporządzenia testamentu.W. M. (1)oświadczył ponadto, że synowie uporczywie nie dopełniają wobec niego obowiązków rodzinnych, w sytuacji gdy wymaga on codziennej niezbędnej opieki i pomocy w podstawowych pracach domowych. Swojego synaW. M. (2)wydziedziczył również z powodu dopuszczenia się względem niego przestępstwa przeciwko zdrowiu, bijąc go i znęcając się nad nim, w czasie wspólnego zamieszkiwania w domu rodzinnym, co spowodowało wydanie wyroku skazującego przeciwko temu synowi. (kopia testamentu k: 121 – 122)
W dniu 15 czerwca 2011r.W. M. (1)podarowałR. M.swój udział wynoszący ½ część w nieruchomości położonej wM.przyulicy (...), stanowiącejdziałkę gruntu numer (...), o powierzchni 513 m2. (akt notarialny rep. A nr(...)z 15 czerwca 2011r. k: 16 akt Sądu Rejonowego w Mławie I Ns 324/15)
Sąd Rejonowy w Mławie w sprawie I C 342/11 wyrokiem z 25 maja 2012r. z tytułu zachowku zasądził odR. M.na rzeczP. M.iM. M. (2)kwoty po 6.062,50 zł wraz z odsetkami ustawowymi od 30 grudnia 2011r. do dnia 25 maja 2012r. w trzech ratach po 2.020 zł, płatnych w terminie do 30 czerwca 2012r., do 31 grudnia 2012r. i do 30 czerwca 2013r. (wyrok z 25 maja 2012r. k: 74 akt I C 342/11)
Ponadto Sąd Rejonowy w Mławie w sprawie I C 2/12 wyrokiem z 25 maja 2012r. z tytułu zachowku zasądził odR. M.na rzeczM. K.iM. M. (1)kwoty po 6.062,50 zł wraz z odsetkami ustawowymi od 30 grudnia 2011r. do dnia 25 maja 2012r. w trzech ratach po 2.020 zł, płatnych w terminie do 30 czerwca 2012r., do 31 grudnia 2012r. i do 30 czerwca 2013r. (wyrok z 25 maja 2012r. k: 36 akt I C 2/12)
W. M. (1)zmarł 8 września 2014r. Pozostawił po sobie trzech synów:B. M. (2),K. M. (1)iW. M. (2). Postanowieniem z 25 czerwca 2015r. Sąd Rejonowy w Mławie stwierdził, że spadek poW. M. (1)na podstawie testamentu z 8 września 2014r. nabył jego wnukR. M.w całości. (akt zgonu k: 5 akt Sądu Rejonowego w Mławie I Ns 324/15, postanowienie Sądu Rejonowego w Mławie z 25 czerwca 2015r. w sprawie I Ns 324/15)
B. M. (2)ma dwóch synów:P. M.iM. M. (2).K. M. (1)ma dwoje dzieci:M. M. (1)iM. K., zd.M..W. M. (2)również ma dwoje dzieci:K. M. (2)iR. M.. (akty urodzenia k: 6, 7 akt Sądu Rejonowego w Mławie I C 324/11, k: 8, 9 akt Sądu Rejonowego w Mławie I C 2/12, akt małżeństwa k: 8)
Wartość udziału wynoszącego ½ część w nieruchomości położonej wM.przyulicy (...), stanowiącejdziałkę gruntu numer (...), o powierzchni 513 m2, wynosi 97.000 zł. (bezsporne)
Wydziedziczenie synów spadkodawcy:B. M. (2),K. M. (1)iW. M. (2)jest skuteczne. (bezsporne)

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja w części dotyczącejM. M. (2)podlegała odrzuceniu na podstawieart. 373 kpcw zw. zart. 370 kpc. Sąd Rejonowy w Mławie w zaskarżonym wyroku nie orzekł o roszczeniuM. M. (2)przeciwkoR. M.o zachowek, zaś żadna ze stron nie wniosła o uzupełnienie wyroku w trybieart. 351 kpc. Dlatego należało uznać, że apelacja jest niedopuszczalna.
W pozostałej części apelacja zasługuje częściowo na uwzględnienie.
Rację ma apelujący, że Sąd I instancji nieprawidłowo obliczył wysokość zachowku należnegoM. M. (1),M.K.iP. M.. Błąd w rozumowaniu Sądu polega na tym, że podstawą do ustalenia wysokości zachowku powinna być wartość udziału wynoszącego ½ część nieruchomości, a nie – jak uczynił to Sąd - wartość całej nieruchomości, tj. 97.000 zł, a nie 194.000 zł.
Zgodnie zart. 991 § 1 kc, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).
Gdyby do dziedziczenia na podstawie ustawy doszli synowieW. M. (1), wówczas każdy z nich dziedziczyłby po1/3 części. Ponieważ spadkobierców wydziedziczonych należy traktować tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku, to udział każdego wnucząt wynosiłby po1/6 części (każdy z synówW. M. (1)pozostawił po sobie dwoje dzieci). Wysokość należnego zachowku w przypadku każdego z powodów stanowi połowę udziału spadkowego, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym.
Zatem wyliczenie przedstawia się następująco:
97.000 zł x1/6 x ½ = 8.083,33 zł
Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do obniżenia wartości substratu spadku z uwagi na obciążenie nieruchomości służebnością osobistą mieszkania na rzeczW. M. (1). W pierwszej kolejności należy uznać, że jest to zarzut spóźniony. Zgodnie zart. 381 kpcSąd II instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później. W toku postepowania przed Sądem Rejonowym pozwany nie zgłosił tego zarzutu, strony ostatecznie przyjęły, że wartość całej nieruchomości wynosi 194.000 zł, a nie było żadnych przeszkód, byR. M.zgłosił swoje zastrzeżenia, wnosząc o jej obniżenie ze względu na służebność osobistą mieszkania. Ponadto, z chwilą śmierci spadkodawcy, na rzecz którego służebność ta została uczyniona, wygasła. W dniu otwarcia spadku poW. M. (1)pozwany stał się właścicielem całej nieruchomości, bez żadnych obciążeń wynikających ze służebności osobistej.
Sąd II instancji nie uwzględnił także wniosku pozwanego o rozłożenie należności na raty.Art. 320 kpcprzewiduje zastosowanie takiego rozwiązania, ale tylko w szczególnie uzasadnionych wypadkach.R. M.powołał się na swoją trudną sytuację osobistą i materialną. Zdaniem Sądu, pozwany miał świadomość, że uprawnieni do zachowku zstępni wydziedziczonych braci ojca mogą wystąpić przeciwko niemu z takimi roszczeniami co najmniej od chwili otrzymania odpisu pozwu, czyli od 26 lutego 2016r., a nawet już od wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poW. M. (1)tj. od 25 czerwca 2015r. Skoro po śmierciB. M. (1)kuzyni wystąpili o zachowek,R. M.powinien był liczyć się z tym, że także po śmierci dziadka zgłoszą swoje roszczenia z tego tytułu. Dlatego też żądania powodów nie powinny być dla niego zaskoczeniem i mógł przygotować się do ich spełnienia już wcześniej. Ponadto trzeba pamiętać, że powodowie znajdują się w podobnej sytuacji życiowej, na progu dorosłego życia, zakładają rodziny, a ich potrzeby z tym związane nie są mniejsze niż pozwanego. Mają więc prawo oczekiwać, że ich roszczenia zostaną spełnione niezwłocznie po uprawomocnieniu się wyroku. Od dnia otrzymania odpisu pozwu do dnia zakończenia postępowania w II instancji upłynął ponad rok. Ponadto, na skutek uchybienia Sądu Rejonowego, orzeczenie nie obejmuje rozstrzygnięcia dotyczącegoM. M. (2). Wobec tego Sąd Okręgowy uznał, że w tych okolicznościach nie ma podstaw do rozłożenia należności na raty.
ŻądaniaM. M. (1),M. K.iP. M.zostały uwzględnione w całości, a Sąd Rejonowy w istocie orzekł ponad żądanie pozwu (art. 321 kpc). Dlatego, mimo zmiany wyroku w punkcie I poprzez obniżenie zachowku, Sąd Okręgowy nie oddalił powództwa choćby w części.
Natomiast, z uwagi na zmianę wysokości zachowku, niezbędna była korekta w zakresie dotyczącym kosztów procesu.
Współuczestnictwo w sprawie o zachowek jest współuczestnictwem formalnym, każdemu z powodów przysługuje osobne roszczenie pieniężne z tego tytułu.M. M. (1)iM. K.domagali się zasądzenia na swoją rzecz solidarnie kwoty 16.166,67 zł, aP. M.iM. M. (2)również wnieśli o zasądzenie na ich rzecz solidarnie kwoty 16.166,67 zł. Zgodnie zart. 369 kczobowiązanie jest solidarne, jeżeli to wynika z ustawy lub z czynności prawnej. W tym wypadku nie było podstaw do zasądzenia świadczeń solidarnie. Należało przyjąć, że w istocie każdy z powodów domaga się połowy tak określonego żądania, tj. po 8.083,33 zł. Opłata od pozwu, należna od każdego z nich wynosi 405 zł (5% x 8.083,33 zł). Tymczasem wszyscy powodowie zostali wezwani do zapłaty po 809 zł. OstatecznieP. M.iM. M. (2)zapłacili 809 zł orazM. M. (1)iM. K.zapłacili 809 zł.
Podzielając zdanie Sądu I instancji, iż podstawą rozstrzygnięcia o kosztach procesu jestart. 98 kpc, Sąd Okręgowy obniżył je do kwot po 405 zł (do wysokości należnych opłat) na rzeczP. M.iM. M. (1). Jednocześnie należało uchylić punkt II wyroku dotyczący zwrotu kosztów sądowych na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Mławie, ponieważ Sąd bezpodstawnie uznał, żeM. K.nie wniosła żadnej opłaty, podczas gdy z pokwitowania (k: 15) wynika, że wspólnie zM. M. (1)wpłaciła z tego tytułu 809 zł. Na etapie postępowania odwoławczego Sąd nie mógł rozstrzygać o obowiązkuR. M.co do zwrotu kosztów procesu na rzeczM. K., ponieważ pozbawiłoby to strony prawa do orzeczenia w II instancji. Istnieje możliwość uzupełnienia wyroku w tym zakresie zgodnie zart. 1081kpc.
Zgodnie zart. 80 ust. 1 ustawy z 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnychSąd z urzędu zwraca stronie różnicę między opłatą pobraną od strony a opłatą należną. Dlatego ewentualne różnice między opłatami poniesionymi przez powodów, a opłatami należnymi rozstrzygnie Sąd Rejonowy.
Z tych wszystkich względów, Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok, stosującart. 386 § 1 kpc.
O kosztach procesu za II instancję Sąd orzekł na podstawieart. 98 kpc, uznając, że apelacja pozwanego prawie w całości zasługiwała na uwzględnienie. Po uzyskaniu częściowego zwolnienia od kosztów sądowych,R. M.uiścił opłatę od apelacji w wysokości 500 zł. Uznając, że każdy z powodów powinien ponieść ¼ część, Sąd zasądził odM. M. (1),M. K.iP. M.kwoty po 125 zł tytułem zwrotu kosztów procesu w II instancji. Z uwagi na to, że apelacjaM. M. (2)została odrzucona, nie było podstaw do zwrotu kosztów na rzecz pozwanego w tej części.

    Małgorzata Michalska   Barbara Kamińska   Renata Wanecka