Sąd Apelacyjny w Gdańsku
V Wydział Cywilny
Sygnatura akt: V ACa 115/17
Data wyroku: 2017-10-24 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Katarzyna Przybylska, Barbara Rączka-Sekścińska, Maryla Domel-Jasińska
Słowa kluczowe: Odszkodowanie
Podstawa prawna: art. 471 kc

Sygn. akt V ACa 115/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 24 października 2017 r.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku – V Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Maryla Domel-Jasińska (spr.)

Sędziowie:

SA Barbara Rączka-Sekścińska
SA Katarzyna Przybylska

Protokolant:

stażysta Ewelina Gruba

po rozpoznaniu w dniu 12 października 2017 r. w Gdańsku na rozprawie
sprawy z powództwaP. D.
przeciwkoKrajowemu Ośrodkowi (...)(poprzednio(...)wW.) przy udziale Prokuratora Prokuratury RejonowejB.– Północ wB.oraz Prokuratora Prokuratury(...)wG.
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w(...)
z dnia 22 czerwca 2016 r. sygn. akt I C 277/08
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w(...), pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.
Na oryginale właściwe podpisy.
V ACa 115/17

UZASADNIENIE
PowódP. D.(wcześniejD.) pozwem z dnia 2 czerwca 2008r. domagał się zasądzenia na swoją rzecz od pozwanej(...)(obecnie:Krajowego Ośrodka (...)) kwoty 946.657 zł z ustawowymi odsetkami oraz kwoty 1.200.000 zł, wywodząc, iż pozwana nie dokonała prawidłowego rozliczenia stron z tytułu zawartych z powodem w dniu(...)umów, tj. umowy dzierżawy, umowy wykupu majątku okołodzierżawnego oraz umowy gospodarowania zasobami mieszkaniowymi, po wypowiedzeniu tych umów w listopadzie 1997r.
Powód w uzasadnieniu pozwu wskazał, że w prawomocnie zakończonej sprawie karnej, która toczyła się przed Sądem Rejonowym w(...)o sygn. akt II K(...)została sporządzona opinia przez biegłego, z której wynikało, iż powód nie jest dłużnikiem pozwanej lecz pozwana jest dłużnikiem powoda, gdyż nie dokonała prawidłowego rozliczenia się z powodem z tytułu zawartych umów.
Pozwana wniosła o oddalenie powództwa. Zaprzeczyła twierdzeniom powoda o nieprawidłowościach dotyczących wzajemnych rozliczeń, dokonanych po wypowiedzeniu zawartych z powodem w 1994r. umów, a także zgłosiła zarzut przedawnienia ewentualnych roszczeń powoda.
Sąd Okręgowy w(...)wyrokiem z dnia 22 czerwca 2016r. oddalił powództwo, zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 7.200 zł tytułem zwrotu kosztów procesu i rozstrzygnął o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej powodowi z urzędu.
Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego zostało oparte na następujących ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych.
W dniu(...)powód zawarł z pozwaną, działającą wówczas jako(...)Skarbu Państwa, umowę dzierżawy nieruchomości rolnej położonej w obrębie wsiB.,M.,W.oraz miasto i gminaŻ., o łącznej powierzchni 368,07 ha. Umowa ta została zawarta na okres 10 lat, poczynając od 1 stycznia 1994r. Powód jako dzierżawca zobowiązany był m.in. do uiszczania pozwanej ustalonego czynszu dzierżawnego oraz ponoszenia obciążeń publiczno-prawnych, związanych z użytkowaniem nieruchomości. Nadto powód zobowiązany został do ponoszenia kosztów utrzymania przedmiotu dzierżawy przez okres jej trwania, jak również do dokonywania na własny koszt konserwacji i bieżących remontów budynków oraz urządzeń wchodzących w skład przedmiotu dzierżawy.
Strony zawarły w dniu(...)także umowę sprzedaży majątku około dzierżawnego, w której ustaliły, że powód w trakcie trwania dzierżawy kupi od pozwanej majątek okołodzierżawny, według cen ustalonych w dniu przejęcia przedmiotu dzierżawy. Ustalono również, że powód będzie spłacał z własnych środków zobowiązania pieniężne, ciążące na pozwanej po zlikwidowaniuGospodarstwa Rolnego (...)wŻ., zaś dokonywane spłaty zostaną potrącone z należności przypadających pozwanej z tytułu ceny sprzedaży majątku okołodzierżawnego.
Pismem z dnia 21 listopada 1997r., skierowanym do powoda,(...)Skarbu Państwa Oddział Terenowy wB.rozwiązała umowę dzierżawy z dnia(...)z dnia(...)bez zachowania ustawowego terminu wypowiedzenia, powołując się na postanowienia § 18 w zw. z § 5 i § 14 umowy. W treści pisma wskazano, że powód zalega z zapłatą czynszu dzierżawnego, zbył bez zgody Agencji część środków trwałych i obrotowych, objętych umową przewłaszczenia oraz nie ubezpieczył budynków i budowli stanowiących własność Agencji. Protokolarne przejęcie przedmiotu dzierżawy od powoda nastąpiło w 1999r. Pismem doręczonym pozwanej 23 lipca 2003r. powód wezwał pozwaną do zapłaty na jego rzecz wynagrodzenia za wykonywanie funkcji zarządczych.
Przed Sądem Okręgowym w(...)pod sygn. akt I C(...)toczyło się postępowanie z powództwaE.iP. D.przeciwko(...)Oddziałowi Terenowemu wB.o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, tj. aktu notarialnego z dnia(...), w którym powód poddał się egzekucji na podstawieart. 777 pkt 4 k.p.c.Akt notarialny dotyczył rozliczeń stron, wynikających z umowy sprzedaży powodowi majątku ruchomego z dnia(...)W toku sprawy powodowie zgłosili do potrącenia wierzytelności wynikające z rozwiązania przez pozwaną umowy dzierżawy, w tym wydatki powoda jako dzierżawcy.
Wyrokiem z dnia 28 maja 2013r. Sąd Okręgowy w(...)pozbawił wykonalności w stosunku doP.iE. D.tytuł wykonawczy w postaci aktu notarialnego z dnia(...), zasądził od pozwanej Agencji na rzecz powodaP. D.kwotę 159.717,95 zł i oddalił powództwo w pozostałym zakresie.
Na skutek apelacji obu stron Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 11 grudnia 2013r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w(...)z 28 maja 2013r. w ten sposób, że powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności oddalił i uchylił rozstrzygnięcie zasądzające na rzecz powoda kwotę 159.717,95 zł. Z uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego wynikało, że zarzut potrącenia nie został zgłoszony przez powoda w pozwie lecz dopiero w piśmie procesowym z dnia 30 marca 2005r., a także, że Sądowi Okręgowemu umknęło, iż strony w umowie wyłączyły możliwość potrącenia, bez zgody wierzyciela.
Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 16 grudnia 2014r., IV CSK 403/14 odmówił przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 11 grudnia 2013r. sygn. akt V ACa(...).
W ocenie Sądu Okręgowego powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie, gdyż roszczenia powoda w dacie wniesienia pozwu były przedawnione.
Sąd I instancji wskazał, że zgodnie zart. 677 k.c.roszczenie najemcy przeciwko wynajmującemu o zwrot nakładów na rzecz albo o zwrot nadpłaconego czynszu przedawniają się z upływem roku od dnia zwrotu rzeczy. Przepis ten, na podstawieart. 694 k.c., ma odpowiednie zastosowanie do przedawnienia roszczeń ze stosunku dzierżawy. Termin przedawnienia określony wart. 677 k.c.rozpoczyna bieg od dnia zwrotu przedmiotu dzierżawy. W rozpoznawanej sprawie zwrot dzierżawionego gospodarstwa nastąpił w 1999r., a zatem w ocenie Sądu Okręgowego wszelkie roszczenia powoda względem pozwanej, płynące z umowy dzierżawy uległy przedawnieniu w 2000r.
Ewentualne roszczenia powoda, wynikające z tytułu umowy sprzedaży majątku okołodzierżawnego, podlegały przedawnieniu określonemu wart. 554 k.c.Zgodnie zart. 554 k.c.roszczenia z tytułu sprzedaży dokonanej w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy ulegają przedawnieniu z upływem dwóch lat. Sąd Okręgowy wskazał, że dwuletnie terminy przedawnienia dotyczą wyłącznie roszczeń przysługujących sprzedawcom wymienionym wart. 554 k.c., zaś długość terminów przedawnienia roszczeń przysługujących kupującemu należy oceniać zgodnie zart. 118 k.c.Będą one wynosić albo trzy lata (gdy umowa sprzedaży pozostaje w związku z działalnością gospodarczą kupującego) albo dziesięć lat (gdy umowa sprzedaży nie ma związku z działalnością gospodarczą kupującego).
Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, iż powód nie wykazał, aby do wydania mu majątku okołodzierżawnego doszło później niż w roku 1994r., tj. w dacie zawarcia umowy sprzedaży tego majątku, co pozwalało na liczenie początku biegu terminu przedawnienia roszczeń z tej umowy od dnia wydania powodowi majątku. Gdyby nawet przyjąć dłuższy, tj. 10-letni termin przedawnienia roszczeń z umowy sprzedaży zawartej w dniu(...), roszczenia te uległy przedawnieniu w lutym 2004r.
Za oczywiście niezasadny Sąd I instancji uznał podniesiony przez powoda zarzut nadużycia przez pozwaną prawa podmiotowego, w związku ze zgłoszeniem przez nią zarzutu przedawnienia roszczeń powoda. W ocenie Sądu Okręgowegoart. 5 k.c.ma wyjątkowy charakter, gdyż przełamuje zasadę, według której wszystkie prawa podmiotowe korzystają z ochrony prawnej. Odmowa udzielenia ochrony musi być uzasadniona okolicznościami rażącymi i nie zasługującymi na akceptację ze względu na system wartości obowiązujących w społeczeństwie.
Przy ocenie, czy zarzut przedawnienia stanowi nadużycie prawa uwzględniać należy wszystkie okoliczności konkretnego przypadku, zachodzące zarówno po stronie zobowiązanego, jak i po stronie poszkodowanego. Choć zarzut przedawnienia nie stanowi w istocie prawa podmiotowego, jego podniesienie może w wyjątkowych okolicznościach stanowić nadużycie prawa w rozumieniuart. 5 k.c.Terminy przedawnienia roszczeń służą bowiem zagwarantowaniu pewności obrotu prawnego, stąd uznanie zarzutu przedawnienia za naruszający zasady współżycia społecznego mogłoby nastąpić jedynie w sytuacjach usprawiedliwionych wyjątkowymi okolicznościami.
W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy nie dopatrzył się podstaw do nieuwzględnienia zgłoszonego przez pozwaną zarzutu przedawnienia, w związku z naruszeniemart. 5 k.c.Według Sądu I instancji powód nie wykazał aby w sprawie zachodziły okoliczności pozwalające na uznanie, iż zarzut przedawnienia jest niezgodny z zasadami współżycia społecznego. W szczególności ze zgromadzonych w sprawie dowodów nie wynikało, aby to strona pozwana w jakikolwiek sposób doprowadziła do przedawnienia roszczeń powoda. Nadto powód nie wykazał, aby do roku 2008, w którym wytoczył powództwo w niniejszej sprawie, doszło do przerwania biegu przedawnienia roszczeń wynikających z umowy sprzedaży i umowy dzierżawy, zawartych ze stroną pozwaną.
W tej sytuacji Sąd Okręgowy powództwo oddalił.
Nadto Sąd ten podkreślił, że powód w żaden sposób nie sprecyzował zakresu i podstaw dochodzonego odszkodowania, mimo ciążącego na nim obowiązku zart. 6 k.c.
Powód złożył apelację od powyższego wyroku, skierowaną przeciwko całości rozstrzygnięcia.
Skarżący zarzucił:

1
sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego polegającą na ocenie, iż w zaistniałym stanie faktycznym nie zachodzą okoliczności wynikające z brzmieniaart. 5 k.c., pozwalające na ocenę zgłoszonego przez pozwanego zarzutu przedawnienia jako stanowiącego nadużycie z jego strony prawa podmiotowego, co z kolei skutkowało oddaleniem powództwa w całości;

2
obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć istotny wpływ na treść wydanego orzeczenia, tj.art. 207 § 6 k.p.c.,art. 217 k.p.c.w zw. zart. 227 k.p.c.przez ich niewłaściwe zastosowanie i oddalenie przez Sąd zgłoszonych w niniejszej sprawie przez powoda dowodów w postaci konkretnych dokumentów, znajdujących się w aktach spraw sądowych o wskazanych przez powoda sygnaturach, a także zeznań świadkówE. D.iZ. Z.oraz opinii biegłych, mimo, że ich dopuszczenie i przeprowadzenie nie doprowadziłoby do zwłoki w postępowaniu, biorąc pod uwagę dotychczasowy czas jego trwania oraz pomimo wskazania w sposób syntetyczny przez powoda okoliczności, na jakie zawnioskował on dowód z dokumentów z innych spraw sądowych, co z kolei skutkowało nierozpoznaniem istoty sprawy.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd Apelacyjny zważył:
Apelacja powoda zasługiwała na uwzględnienie.
W rozpoznawanej sprawie powód dochodzi od strony pozwanej szeregu roszczeń rodzajowo różnych, wynikających w jego ocenie, z nienależytego rozliczenia, dokonanego przez pozwaną, w związku z odstąpieniem przez pozwaną od trzech umów zawartych z powodem w dniu(...), co wynikało z oświadczenia pełnomocnika powoda, złożonego na rozprawie przed Sądem Okręgowym w dniu 8 czerwca 2016r. (k. 450).
Zwrócić należy uwagę, że zgodnie zart. 212 § 1 k.p.c.sąd na rozprawie przez zadawanie pytań stronom dąży do tego, aby strony przytoczyły lub uzupełniły twierdzenia lub dowody na ich poparcie oraz udzieliły wyjaśnień koniecznych dla zgodnego z prawdą ustalenia podstawy faktycznej dochodzonych przez nie praw lub roszczeń. W ten sam sposób sąd dąży do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, które są sporne. W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy nie zastosował wskazanego wyżej przepisu, ograniczając się do zobowiązania pełnomocnika procesowego powoda, ustanowionego z urzędu, do dokonania sprecyzowania podstawy faktycznej i prawnej roszczeń określonych w pozwie. Zobowiązanie to nie stało na przeszkodzie do uzyskania informacji bezpośrednio od powoda, zarówno w toku jego przesłuchania informacyjnego (art. 212 § 1 k.p.c.) jak i przesłuchania w charakterze strony (art. 299 k.p.c.) co do faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Nie został natomiast przeprowadzony w sprawie także dowód z przesłuchania powoda w charakterze strony, a przesłuchanie powoda na rozprawie w dniu 18 kwietnia 2016r. zostało ograniczone do ustalenia powodów, jakimi kierował się powód składając pozew 27 maja 2008r. (k. 389v). Z kolei powód na rozprawie w dniu 8 czerwca 2016r. oświadczył, iż na żadnym etapie postępowania nie miał możliwości wypowiedzenia się na temat tej sprawy (k. 450v).
W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy zaniechał dokonania ustaleń co do podstaw faktycznych i prawnych roszczeń zgłoszonych w pozwie, wskazując na ich przedawnienie i przytaczając na poparcie swojego stanowiska treść przepisówkodeksu cywilnego, dotyczących przedawnienia roszczeń dzierżawcy, wynikających ze stosunku dzierżawcy oraz roszczeń kupującego, wynikających z umowy sprzedaży.
Przytoczone przez Sąd I instancji przepisy regulujące przedawnienie nie miały jednak odniesienia do żadnych skonkretyzowanych i ustalonych przez ten Sąd roszczeń powoda. Nadto wskazać należy, że powód wywodził swoje roszczenia z trzech umów zawartych z pozwaną w dniu(...)(k. 450), zaś co do roszczeń z trzeciej z nich, tj. umowy dotyczącej gospodarowania zasobami mieszkaniowymi, Sąd Okręgowy w ogóle się nie wypowiedział.
Powyższe okoliczności pozwalały na uznanie przez Sąd Apelacyjny, że Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy, gdyż nie wniknął w całokształt jej okoliczności, lecz ograniczył się jedynie w sposób bardzo ogólny do zbadania kwestii przedawnienia. Nierozpoznanie istoty sprawy skutkowało uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego, w oparciu oart. 386 § 4 k.p.c.
Rozpoznając sprawę ponownie Sąd Okręgowy w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w postaci dokumentów oraz przesłuchania stron ustali zakres i rodzaje roszczeń powoda, wynikających z poszczególnych umów zawartych przez niego z pozwaną, a po ich ustaleniu dokona ich oceny w perspektywie zgłoszonego przez pozwaną zarzutu przedawnienia tych roszczeń. Wskazać należy, że na podstawieart. 677 k.c.w zw. zart. 694 k.c.rocznemu przedawnieniu, liczonemu od dnia zwrotu rzeczy wydzierżawiającemu, podlegają nie „wszelakie” roszczenia dzierżawcy, „płynące z umowy dzierżawy” (k. 468), jak uznał Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, lecz tylko roszczenia o zwrot nakładów na rzecz albo o zwrot nadpłaconego czynszu. Inne roszczenia dzierżawcy wobec wydzierżawiającego, wynikające ze stosunku dzierżawy, podlegają przedawnieniu na zasadach ogólnych, wyrażonych wart. 118 k.c.W dalszej kolejności Sąd Okręgowy oceni, czy zgłoszony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia roszczeń powoda nie stanowi nadużycia przez pozwaną prawa podmiotowego i nie jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku trafnie podał, że terminy przedawnienia roszczeń służą zagwarantowaniu pewności obrotu prawnego, a zatem uznanie zarzutu przedawnienia za sprzeczny z zasadami współżycia społecznego może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, usprawiedliwionych szczególnymi okolicznościami konkretnego przypadku.
Tak ogólnie postawionej tezy Sąd I instancji nie odniósł jednak do okoliczności rozpoznawanej sprawy, w tym do faktu, iż powód występuje wobec pozwanej jako podmiot słabszy, który po wypowiedzeniu umów nie miał świadomości dotyczącej nieprawidłowych ich rozliczeń przez pozwaną, a także do okoliczności, że na liczne nieprawidłowości w działaniach pozwanej w zakresie rozliczenia umów zawartych przez nią z powodem wskazano w opiniach biegłych, sporządzonych zarówno w sprawie karnej o sygn. akt II K(...)Sądu Rejonowego w(...), jak i w sprawie o sygn. akt I C(...)Sądu Okręgowego w(...). O nieprawidłowościach w zakresie rozliczenia umów, po ich wypowiedzeniu przez pozwaną, powód dowiedział się dopiero we wrześniu 2005r., z opinii biegłegoZ. Z., sporządzonej w sprawie karnej.
Niezależnie od powyższych okoliczności nie sposób nie zauważyć, że pozwana w korespondencji kierowanej do powoda po wypowiedzeniu mu stosunku dzierżawy zapewniała go o możliwości ugodowego rozliczenia wzajemnych pretensji oraz o poddaniu ewentualnego sporu rozstrzygnięciu sądu polubownego (k. 492).
Sąd Okręgowy rozpoznając sprawę ponownie odniesie się do wyżej wskazanych okoliczności, przy ocenie zarzutu przedawnienia w perspektywie jego zgodności zart. 5 k.c., mając na uwadze, iż niesolidność kontrahenta w zakresie wzajemnych rozliczeń, po odstąpieniu od umowy (art. 494 § 1 k.c.) narusza zasady współżycia społecznego w postaci zasad uczciwości w obrocie gospodarczym.