Sąd Apelacyjny w Poznaniu
I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej
Sygnatura akt: I ACz 936/17
Data wyroku: 2017-09-13 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Ryszard Marchwicki, Jan Futro, Karol Ratajczak
Słowa kluczowe: Zwolnienie od kosztów sądowych
Podstawa prawna: art. 107 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (j. t. Dz. U. z 2016 r., poz. 623), art. 380 kpc w zw. z art. 397 § 2 kpc

I A Cz 936/17

POSTANOWIENIE
Dnia 13 września 2017 r.
Sąd Apelacyjny w Poznaniu Wydział I Cywilny
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSA Jan Futro (spr.)
Sędziowie: SA Ryszard Marchwicki, SA Karol Ratajczak
po rozpoznaniu dnia 13 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym
sprawy z powództwaJ. R. (1)
przeciwkoMiejskiemu Przedsiębiorstwu (...) sp. z o.o.z siedzibą wP.
o zapłatę
na skutek zażalenia powoda
na zarządzenie Przewodniczącego w Sądzie Okręgowym w Poznaniu z dnia 22 marca 2017 r.
sygn. akt XVIII C 287/16
uchyla zaskarżone zarządzenie.
Karol Ratajczak    Jan Futro   Ryszard Marchwicki

UZASADNIENIE
Zaskarżonym zarządzeniem Przewodniczący zwrócił pozew na podstawieart. 130 § 2 k.p.c.
W uzasadnieniu wskazał, że powód w zakreślonym terminie nie uiścił należnej opłaty sądowej.
W zażaleniu na to zarządzenie powód zarzucił, że zostało wydane niezasadnie i wniósł – jak należy wnioskować z treści tego pisma – o jego uchylenie.
S ą d Apelacyjny zwa ż y ł , co nast ę puje.
W zażaleniu powód nie kwestionował, że w terminie zakreślonym w wezwaniu nie uiścił opłaty od pozwu, zarzucając niezasadne nieuwzględnienie jego wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu, a w konsekwencji niezasadne wezwanie go do wniesienia wysokiej opłaty sądowej (50 000 zł), której uiszczenie przekracza jego możliwości.
Z akt sprawy wynika, że powód w pozwie złożonym w dniu 19 lutego 2016 r. wniósł o zwolnienie go od kosztów sądowych i przyznanie pomocy prawnej z urzędu. Postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2016 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu oddalił powyższe wnioski powoda, a postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2016 r. (sygn. I ACz 1120/16) Sąd Apelacyjny w Poznaniu oddalił zażalenie powoda na to postanowienie Sądu Okręgowego. W dniu 29 września 2016 r. powodowi zostało doręczone wezwanie do uiszczenia opłaty sądowej w kwocie 50 000 zł w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu pozwu (k. 112). W dniu 30 września 2016 r. powód złożył ponowne wnioski o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wnioski te Sąd Okręgowy w Poznaniu odrzucił postanowieniem z 9 listopada 2016 r. jako oparte na tych samych okolicznościach, które stanowiły uzasadnienie poprzednich wniosków, na podstawie art. 107 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (j.t. Dz. U. z 2016 r., poz. 623) iart. 1172§ 2 k.p.c.Następnie, ponownie wezwał powoda do uiszczenia opłaty od pozwu w kwocie 50 000 zł w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu pozwu, zaś wezwanie to zostało powodowi doręczone w dniu 17 listopada 2016 r. (k. 139).
W tej sytuacji, rozpoznając zażalenie powoda na zarządzenie z dnia 22 marca 2017 r. o zwrocie pozwu z powodu jego nieopłacenia należało dokonać oceny prawidłowości stanowiska Sądu Okręgowego w zakresie odrzucenia ponownych wniosków powoda o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu (art. 380 k.p.c.w zw. zart. 397 § 2 k.p.c.).
Zgodnie zart. 107 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(j.t. Dz. U. z 2016 r., poz. 623) w razie oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych strona nie może ponownie domagać się zwolnienia powołując się na te same okoliczności, które stanowiły uzasadnienie oddalonego wniosku. Podobnie, stosownie doart. 1172§ 1 k.p.c., w razie oddalenia wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego strona nie może ponownie domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, powołując się na te same okoliczności, które stanowiły uzasadnienie oddalonego wniosku.
Z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego z 12 kwietnia 2016 r. wynika, że powód wnosząc w pozwie o zwolnienie od kosztów sądowych powoływał się na swoją trudną sytuację majątkową i stan zdrowia, a z jego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania wynikało, iż jest właścicielem nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym o powierzchni użytkowej 45m2położonej wG.i utrzymuje się z zasiłku przyznanego przez Gminny Ośrodek Pomocy(...)wŻ.w kwocie 604 zł. Ponadto, z przedłożonej przez powoda kserokopii orzeczenia o niepełnosprawności z dnia 24 maja 2005 r. wynika, że od dnia 28 lipca 2000 r. jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym i jest zdolny do pracy, jednakże wymaga odpowiedniego zatrudnienia na stanowisku przystosowanym do charakteru jego schorzenia lub w zakładzie pracy chronionej. Powód nie wymaga przy tym opieki ze strony osób trzecich. Powód dołączył także zaświadczenie psychologa klinicznego z dnia 13 lutego 2016 r., z którego wynika, że cierpi na zespół charakteropatyczno-otępienny i że stwierdzono u niego organiczne zmiany w obrębie centralnego układu nerwowego, które pogłębiają się i zaburzają funkcjonowanie powoda.
Analizując powyższy wniosek i oświadczenie powoda Sąd Okręgowy stwierdził, że powód, pomimo swojej niepełnosprawności ma możliwości zarobkowe, których w pełni nie wykorzystuje. Z przedłożonych kserokopii faktur wynika, że powód korzysta z prywatnych wizyt terapeutycznych u psychologa, a koszt jednej wizyty wynosi 60 zł. Skoro powód ma możliwość ponoszenia kosztów prywatnej opieki medycznej, to jest w stanie opłacić chociażby częściowo koszty sądowe w sprawie. Powód jest również właścicielem wartościowego majątku w postaci nieruchomości. O oddaleniu w całości wniosku powoda zadecydowała natomiast okoliczność, że powód nie usunął wszystkich braków wniosku, do których usunięcia został wezwany. W szczególności, nie przedłożył wyciągów z kont bankowych, nie podał wysokości opłat za mieszkanie i pozostałych kosztów swojego utrzymania, a nadto przedłożył niepełne zeznanie podatkowe za 2015 r. (została dołączona jedynie pierwsza i ostatnia – szósta strona PIT-36). W konsekwencji, powód nie wykazał braku możliwości ponoszenia kosztów sądowych.
Odnosząc się natomiast do wniosku powoda o ustanowienie pełnomocnika z urzędu Sąd Okręgowy stwierdził, że z pism procesowych powoda wynika, iż jest dobrze zorientowany w sprawie i stara się formułować pisma procesowe w sposób precyzyjny. Wprawdzie z zaświadczeń lekarskich przedstawionych przez powoda wynika, że cierpi na zespół charakteropatyczno-otępienny, jednakże, jak wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, powód nie wymaga opieki osób trzecich i może z pewnymi ograniczeniami wykonywać pracę zawodową. Z powyższego nie wynika zatem, że jego stan zdrowia jest na tyle zły, iż powód nie jest w stanie samodzielnie występować w swoim imieniu w niniejszej sprawie. Pisma procesowe powoda są formułowane zrozumiale i w sposób jasny przedstawiają jego stanowisko w sprawie. Sąd nie znalazł zatem podstaw do uznania powoda za osobę nieporadną, mającą trudności z samodzielnym podejmowaniem czynności procesowym. Ponadto, sprawa nie jest skomplikowana pod względem faktycznym i prawnym. Sąd Okręgowy uznał więc, że zastępstwo powoda przez pełnomocnika z urzędu nie jest konieczne.
Oddalając zażalenie powoda na przytoczone postanowienie Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu postanowienia z dnia 8 sierpnia 2016 r. podkreślił, że Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, iż złożone przez powoda oświadczenie o stanie majątkowym jest niewystarczające dla pełnej oceny zasadności jego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Powód nie uzupełnił braków tego wniosku poprzez podanie informacji dotyczących m.in. wyciągów z rachunków bankowych, podania wysokości opłat za mieszkanie i innych kosztów utrzymania, jak również przedłożył niepełne zeznanie podatkowe za 2015 r. Powyższe dokumenty nie zostały dołączone także do zażalenia, pomimo konieczności ich przedłożenia zaakcentowanej przez Sąd I instancji. Same tylko okoliczności dotyczące złego stanu zdrowia powoda, na które skarżący powoływał się w zażaleniu, nie mogą skutkować zwolnieniem powoda od kosztów sądowych w sprawie. W konsekwencji, Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu I instancji, że niemożliwym było poczynienie ustaleń na okoliczność rzeczywistej sytuacji majątkowej i zarobkowej powoda.
Sąd Apelacyjny podzielił również stanowisko Sądu I instancji w kwestii wniosku powoda o przyznanie mu pomocy prawnej z urzędu, wskazując, że powód aktywnie uczestniczy w procesie i składa liczne pisma procesowe oraz wnioski wraz z obszernymi załącznikami, a tym samym posiada umiejętności niezbędne do prowadzenia procesu. Interes strony działającej samodzielnie zabezpiecza teżart. 5 k.p.c., przewidujący możliwość udzielenia przez sąd w razie uzasadnionej potrzeby niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych.
Składając ponowne wnioski o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu powód w uzasadnieniu podał, że jest osobą starszą i schorowaną, a jego stan zdrowia uniemożliwia mu podjęcie zajęcia przynoszącego dochód. Jedynym dochodem powoda jest zasiłek, który niejednokrotnie nie wystarcza powodowi na zakup żywności i zaleconych mu lekarstw. Do wniosku powód dołączył kopie zaświadczeń lekarskich z 24 lutego 2012 r. i 3 sierpnia 2016 r. wystawionych przez lekarza specjalistę z dziedziny psychiatrii o stanie zdrowia psychicznego powoda, z których wynika, że u powoda zdiagnozowano organiczne zaburzenia osobowości i urojeniowe, a nadto kopię zaświadczenia z 3 sierpnia 2016 r. wystawionego przez Gminny Ośrodek Pomocy(...)wŻ., z którego wynika, że powód w okresie od 1 stycznia 2016 r. do 1 lipca 2016 r. pobierał zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej w wysokości 604 zł miesięcznie. Powód dołączył również kopię faktur z 10 sierpnia 2016 r. i 19 września 2016 r. za zakup leków na kwotę 105,15 zł i kwotę 21,98 zł oraz kopię postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wG.w sprawie ze skargiJ. R. (1)na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego wZ.z dnia 5 kwietnia 2016 r. w przedmiocie łącznego zobowiązania podatkowego za 2016 r. o zwolnieniu skarżącego od kosztów sądowych i ustanowieniu dla niego radcy prawnego.
Zarządzeniem z 13 października 2016 r. powód został zobowiązany, na podstawieart. 130 § 1 k.p.c.do usunięcia braków formalnych ponownego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu poprzez złożenie aktualnego oświadczenia obejmującego szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania według załączonego wzoru, w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu wniosku.
Ponadto, został zobowiązany do wskazania czy, a jeśli tak, to w jaki sposób zmieniła się jego sytuacja materialna od dnia 8 sierpnia 2016 r., w terminie tygodniowym pod rygorem odrzucenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.
Powód został również wezwany do uzupełnienia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu poprzez:

a
dołączenie wyciągów ze wszystkich kont bankowych strony i małżonka za ostatnie 6 miesięcy;

b
przedłożenie ostatniego zeznania podatkowego strony i małżonka;

c
wskazanie wysokości miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem strony powodowej i jej rodziny (koszty utrzymania mieszkania, zakupu wyżywienia, środków czystości, odzieży itp.) i źródeł ich pochodzenia oraz środków na ich pokrycie;

d
wskazanie, ile osób zamieszkuje wspólnie z powodem i jakie są ich dochody;

e
podanie czy strona spłaca jakieś zobowiązania (kredyty, pożyczki, inne), a jeśli tak, to jakie są miesięczne obciążenia z tego tytułu,

a to wszystko w terminie jednego tygodnia pod rygorem oddalenia wniosku.
Odpowiadając na to wezwanie w piśmie z dnia 25 października 2016 r. powód podał, że jego sytuacja materialna, bytowa i zdrowotna jest nadal tragiczna. Podał, że nie posiada konta w banku. Z dołączonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania wynika, że powód samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, jest właścicielem nieruchomości zabudowanej starym budynkiem o pow. użytkowej około 45 m2do kapitalnego remontu z przestarzałymi zabudowaniami na działce o pow. 19 arów położonej wG., nie posiada żadnego innego majątku, w szczególności żadnych oszczędności i ruchomości o wartości wyższej niż 5 000 zł, a utrzymuje się z zasiłku w kwocie 604 zł miesięcznie. Dodatkowo podał, że leczy się w wielu specjalistycznych przychodniach lekarskich od wielu lat, w szczególności w poradni zdrowia psychicznego z powodu zaników pamięci, depresji, zaburzeń osobowości, które znacznie utrudniają mu udział w procesie. Z dołączonej kopii zeznania podatkowego powoda za rok 2015 (strony 1-5) wynika, że nie osiągnął żadnych przychodów ani dochodów. Powód ponownie dołączył kopie faktur za zakup leków i zaświadczenia o pobieraniu zasiłku stałego dla osoby samotnie gospodarującej w wysokości 604 zł miesięcznie. Dodatkowo, do pisma wniesionego już po złożeniu ponownego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (w dniu 11 października 2016 r.) powód dołączył kopię postanowienia Sądu Okręgowego w Zielonej Górze z 16 września 2016 r. w sprawie z wniosku wierzycielaMiejskiego Przedsiębiorstwa (...) sp. z o.o.z siedzibą wP.przy udziale dłużnikaJ. R. (1)o egzekucję świadczenia pieniężnego, ze skargi dłużnika na czynności komornika sądowego, którym na skutek zażalenia dłużnika na postanowienie Sądu Rejonowego w Żaganiu z dnia 29 kwietnia 2016 r. Sąd Okręgowy postanowił zmienić zaskarżone postanowienie i zwolnić dłużnikaJ. R. (1)od kosztów sądowych w całości i ustanowić dla niego pełnomocnika z urzędu.
Uwzględniając powyższe, stwierdzić należy, że ponowny wniosek powoda o zwolnienie od kosztów sądowych wskazuje również na okoliczności dotyczące jego stanu majątkowego, które nie były przedmiotem pogłębionej analizy Sądu przy rozpoznaniu poprzednich wniosków powoda o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W szczególności, dotyczące stanu technicznego nieruchomości powoda (poprzednio Sąd Okręgowy uznał, że powód posiada wartościowy majątek w postaci nieruchomości) i prowadzenia przeciwko powodowi postępowania egzekucyjnego. Ponadto, skoro uzupełniając wniosek powód udzielił odpowiedzi, że nie posiada rachunku bankowego, przedłożył brakujące strony zeznania podatkowego, zaś z przedłożonych dokumentów wynika, że również obecnie prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe i utrzymuje się jedynie z zasiłku w wysokości 604 zł miesięcznie, to nie można uznać, że nie uczynił zadość zobowiązaniu w tym zakresie. Oceny spełnienia przez powoda wymagań w zakresie uzupełnienia wniosku (jego uszczegółowienia) należy bowiem dokonywać z uwzględnieniem okoliczności wynikającej z przedłożonych zaświadczeń lekarskich i oświadczenia powoda, że cierpi na pogłębiające się schorzenia psychiczne. Nie można więc wymagać od powoda formułowania oświadczeń na takim samym poziomie, jak od osoby całkowicie zdrowej. Dodatkowo, skoro z przedłożonych dokumentów wynika, że powód korzysta z pomocy społecznej przy zaspokajaniu swoich podstawowych potrzeb życiowych, takich jak zakup żywności (z przedłożonej wcześniej kopii decyzji Gminnego Ośrodka Pomocy(...)wŻ.z 17 grudnia 2015 r. wynikało, że powodowi odmówiono przyznania zasiłku celowego z przeznaczeniem na leki i opłatę zadłużenia podatku od nieruchomości, wskazując w uzasadnieniu, że ośrodek nie ma możliwości zaspokojenia wszystkich niezbędnych potrzeb, nawet najbardziej usprawiedliwionych i w pierwszej kolejności zaspokajane są podstawowe potrzeby bytowe (żywność) a pomoc na zakup żywności została powodowi przyznana odrębną decyzją administracyjną, przy czym(...)zdaje sobie sprawę z tego, że nie była to pomoc wystarczająca, ale adekwatna do możliwości finansowych), to nie można uznać, że aktualnie wyjaśnienia powoda, iż utrzymuje się jedynie z zasiłku w wysokości 604 zł miesięcznie są niewystarczające dla oceny zgodnie z zasadami doświadczenia jego sytuacji materialnej i zdolności powoda do uiszczenia tytułem opłaty od pozwu kwoty 50 000 zł. W tej sytuacji, odrzucenie ponownego wniosku powoda o zwolnienie od kosztów sądowych było nieuzasadnione i Sąd Okręgowy powinien rozpoznać go merytorycznie. W szczególności, oceny możliwości zarobkowych powoda powinien dokonać z uwzględnieniem nie tylko treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności powoda, tj. potencjalnych możliwości podjęcia zatrudnienia w ograniczonym zakresie, lecz również realnej możliwości znalezienia takiego zatrudnienia (w zakładzie pracy chronionej lub na specjalnie do tego przystosowanym stanowisku pracy) w okolicy miejsca zamieszkania powoda (G.). Należy też mieć na względzie, że przytoczone w uzasadnieniu postanowienia z 12 kwietnia 2016 r. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności powoda, na podstawie którego Sąd Okręgowy uznał, iż powód nie wykorzystuje w pełni swoich możliwości zarobkowych zostało wydane w roku 2005, zaś z ustaleń Sądu wynikało, że schorzenia psychiczne, na które cierpi powód pogłębiają się. Powyższe wskazuje również na potrzebę ponownej merytorycznej oceny zdolności powoda do samodzielnego prowadzenia procesu. W aktualnym oświadczeniu powód twierdzi bowiem, że obecnie schorzenia te utrudniają mu samodzielne prowadzenie procesu w stopniu znacznym.
Wobec powyższego Sąd Apelacyjny na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.w zw. zart. 397 § 2 k.p.c.iart. 398 k.p.c.orzekł, jak w sentencji postanowienia.
Karol Ratajczak    Jan Futro   Ryszard Marchwicki