Sąd Apelacyjnywe Wrocławiu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 979/17
Data wyroku: 2017-09-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Beata Wolfke-Kobzar, Tadeusz Nowakowski, Adam Jewgraf
Słowa kluczowe: Skarga pauliańska
Podstawa prawna: art. 527§1 kpc

Sygn. akt I ACa 979/17

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 września 2017 r.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu I Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący: SSA Adam Jewgraf (spr.)
Sędziowie: SSA Tadeusz Nowakowski
SSA Beata Wolfke-Kobzar
Protokolant: Justyna Łupkowska
po rozpoznaniu w dniu 22 września 2017 r. we Wrocławiu na rozprawie
sprawy z powództwaSkarbu Państwa - Naczelnika Urzędu SkarbowegowL.
przeciwkoD. K. (1),T. K. (1)iM. K. (1)
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną
na skutek apelacji pozwanejM. K. (1)i pozwanegoT. K. (1)
od wyroku Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze
z dnia 10 marca 2017 r. sygn. akt I C 393/16
oraz zażalenia pozwanejD. K. (1)
na postanowienie zawarte w pkt II i IV wyroku Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze
z dnia 10 marca 2017r. sygn. akt IC 393/16

1
oddala apelacje pozwanychT. K. (1)iM. K. (1);

2
oddala zażalenie pozwanejD. K. (1);

3
zasądza od pozwanychT. K. (1)iM. K. (1)na rzecz strony powodowej kwoty po 8.100 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego;

4
zasądza od pozwanejD. K. (1)na rzecz strony powodowej1.800 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego;

5
przyznaje adwokatowiP. M.od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze kwotę 5.400 zł podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności tytułem kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej pozwanemuT. K. (1)z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 10.03.2017 r. oraz wyrokiem uzupełniającym z dnia 27.04.2017 r. Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze, uwzględniając roszczenie pauliańskie Skarbu Państwa – Naczelnika Urzedu Skarbowego wL.skierowane przeciwko pozwanymT. K. (1),M. K. (1)iD. K. (1), uznał on bezskuteczną w stosunku do powoda umowy darowizny zawartej między pozwanymiT. K. (1),M. K. (2)aD. K. (1)w dniu 7.01.2013 r. przed notariuszemJ. G.wL.zarejestrowaną pod numerem repetytorium A nr(...), celem ochrony wierzytelności publicznoprawnych wobec pozwanegoT. K. (1)z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych oraz podatku od darowizn i usług za wyszczególnione okresy roku 2008, 2009, 2011, stwierdzone wymienionymiw wyroku tytułami wykonawczymi. Równocześnie Sąd zasądził od pozwanejD. K. (1)na rzecz Skarbu Państwa Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kwotę 7.200 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, nie obciążając tymi kosztami pozwanychT. K. (1)iM. K. (1)(pkt II wyroku). Nakazał również pozwanejD. K. (1)uiścić 6.000 zł na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze, tytułem opłaty od pozwu, od uiszczenia której powód był zwolniony.
W ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że zaskarżona czynność umowy darowizny nieruchomości i ruchomości z dnia 7.01.2013 r. zawarta między dłużnikiemT. K. (1), jego żonąM. K. (1)a córkąD. K. (1)oraz umowa na mocy którejD. K. (1)ustanowiła na rzecz rodziców – darczyńców nieodpłatną, dożywotnią służebność mieszkania, zawarte zostały z naruszeniem warunków określonych wart. 527 § 1 i 2 k.c.
Poza sporem w sprawie pozostawia, że powodowi przysługuje wierzytelnośćw stosunku do dłużnikaT. K. (1)stwierdzone tytułami wykonawczymi wydanymi na podstawie ostatecznych decyzji Dyrektora Izby Bankowej weW., ustalonych wysokości zobowiązań podatkowych dłużnika z tytułu podatku dochodowego od osob fizycznych oraz od kosztów i usług za lata 2008,2009 i 2011. Choć tytuły te wydane zostały w późniejszym terminie niż data dokonania zaskarżonej czynności, to w chwili zawierania tej czynnościT. K. (1)był już dłużnikiem Skarbu Państwa. Zaległe zobowiązania podatkowe stanowiły bowiem wierzytelność publicznoprawną, a zatem ustalenie sposobu i daty jej powstania musiało być dokonane z uwzględnieniem wierzytelność tę kształtującą – w tym przypadku przepisów podatkowych które posługują się odrębnymi pojęciami „obowiązku podatkowego” i „zobowiązania podatkowego”. Zgodnie z przepisamiustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowazobowiązania podatkowe powstają z mocy prawa tj. z dniem zaistnienia zdarzenia z którym ustawa podatkowa wiąże powstanie takiego zobowiązania (art. 21 § 1 ust. 1 ustawy). Natomiast wydawane w tym zakresie decyzje wymiarowe są decyzjami deklaratoryjnymi (art. 21 § ustawy). Zobowiązane podatkowe powstaje z mocy prawa a zatem pozwanyT. K. (1)miał obowiązek złożenia deklaracji z kwoty podatkuw prawidłowej wysokości. Umowa darowizny z dnia 7.01.2013 r. została więc zawarta po powstaniu zobowiązań podatkowych w roku 2008, 2009, 2011, a nadto,w odniesieniu do podatku dochodowego od osób fizycznych, po wszczęciu postępowania kontrolnego w dniu 15.12.2012 r.
Dokonanie zaskarżonej czynności prawnej doprowadziło do niekorzystnej zmiany w majątku dłużnika i skutkowało pokrzywdzeniem wierzyciela powoda nie mogącego skutecznie wyegzekwować wierzytelności. Źródłem powstania zobowiązań podatkowychT. K. (1)było zaniżenie podatku od towarui usług oraz dochodowego od osób fizycznych za poprzednie miesiące roku 2008,2009 i 2011, w następstwie niewykazania obrotu sprzętem narciarskim, sprzętem do nurkowania i używanymi częściami samochodowymi za pośrednictwem internetowych portali aukcyjnych(...)i(...). Postępowanie kontrolne wobec dłużnika co do jednego z tych podatków zostało wszczęte na podstawie decyzjiz 15.12.2012 r. tj. przed zawarciem umowy z 07.01.2013 r. Uwzględniając owe okoliczności nie sposób było uznać byT. K. (1)nie miał wiedzyi świadomości ewentualnego pokrzywdzenia wierzyciela – Skarbu Państwa przy dokonywaniu zaskarżonej czynności prawnej. W ocenie Sądu Okręgowego, jako profesjonalny przedsiębiorca posiadał od początku świadomość tego, że jest dłużnikiem Skarbu Państwa wskutek stałego zaniżenia podstawy opodatkowania, aczkolwiek mógł nie posiadać wiedzy o rzeczywistym rozmiarze swoich zobowiązań, ponieważ mogły one zostać określone tylko po przeprowadzeniu określonych czynności kontrolnych. Tym niemniej taka wiedza jaką dysponował dłużnik jest wystarczająca do tego, aby przyjąć, ze spełnione zostało subiektywna przesłanka określona wart. 527 § 1 k.c., który to przepis nie wymaga aby dłużnikowi na dzień dokonania czynności prawnej znana była jednocześnie określona wysokość wierzytelności podlegającej ochronie skarga pauliańską. Rozpoznanie wysokości wierzytelności powinna być już wskazana w chwili wytoczenia powództwa, tak się stało w rozpoznawanej sprawie, a jej wysokość przez pozwanych nie była kwestionowana. W ocenie Sądu, wbrew twierdzeniom pozwanych, ani stan zdrowia dłużnika, ani stanowiący zagrożenia dla jego zdrowia co wynika z dokumentacji lekarskiej, ani alkoholizm pozwanejM. K. (2), który nie skutkowała podjęciem przez nią leczenia odwykowego nie mógł stanowić uzasadnionej podstawy do tak nagłej decyzji o zadziałaniu zaskarżonej czynności prawnej. Uprawniony jest zatem wniosek, że celem tej czynności nie było uregulowanie spraw majątkowych, ale ucieczka małżonków przed spłata zobowiązań podatkowych przez przeniesienie całego majątku na córkę, zamieszkała na stałe w Irlandii,z jednoczesnym ustanowieniem służebności na rzecz darczyńców.
Powyższy wyrok zaskarżyli jednakowo brzmiącymi apelacjami pozwaniT. K. (1)iM. K. (1). W apelacjach swych zarzucili orzeczeniu:
-  naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść orzeczenia polegające na niewłaściwej ocenie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności zeznań pozwanych, oraz przedstawionej przez pozwanegoT. K. (1)dokumentacji medycznej, z którego wynikało, iż jednym powodem zdziałania zaskarżonej czynności prawnej był zły stan zdrowia pozwanego oraz alkoholizm pozwanejM. K. (1),
-  sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że pozwani działalize świadomością pokrzywdzenia wierzyciela w sytuacji, gdy z zamiarem dokonania przeniesienia własności nieruchomości, z uwagi na zły stan zdrowia pozwanego. Nosili się już na kilka lat przed zawarciem zaskarżonej umowy.
W oparciu o przywołane zarzuty skarżący wnosili o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa i zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania.
PozwanaD. K. (1)zaskarżyła wyrok w części tj. w zakresie obciążenia jej kosztami sądowymi, wnosząc o zmianę postanowienia zawartegow pkt II wyroku z dnia 10.03.2017 przez nieobciążanie jej obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz strony powodowej oraz pkt. IV poprzez nieobciążanie pozwanej obowiązkiem uiszczenia kosztów sądowych.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Zarówno apelacja pozwanychT. K. (1)iM. K. (1), jak i zażalenie pozwanejD. K. (1)nie są zasadne.
Co do apelacji pozwanychT. K. (1)iM. K. (1).
Wbrew zarzutom obu apelacji, Sąd Apelacyjny na podstawie zaoferowanego przez strony materiału dowodowego, wywiódł prawidłowy wniosek co do świadomości pozwanegoT. K. (1)działania ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela - Skarbu Państwa, przy dokonaniu zaskarżonej czynności prawnej z dnia 01.01.2013 r. obejmujący przeniesienie własności nieruchomościi wszystkich ruchomości na rzecz pozwanejD. K. (1)z równoczesnym obciążeniem nieruchomości służebnością osobistą o charakterze nieodpłatnym.
W pierwszym rzędzie przypomnieć należy, że świadomość o jakiej mowawart. 527 § 1 k.c.to coś więcej niż działanie świadome. W przepisie tym ustawodawca przesłankę zaskarżenia czynności scharakteryzował przez określenie jej przedmiotu i treści. Przez ogólną zdolność przewidywania i kierowania zgodniez nim postępowania, przepis zawiera ukierunkowanie świadomości na precyzyjnie określony wycinek świata zewnętrznego. Przewidywanie dłużnika powinno więc dotyczyć konsekwencji dokonanej czynności tj. obejmować świadomość postępowania, przy czym§ 2 art. 527 k.c.definiuje czynność krzywdzącą jako tę, wskutek której dłużnik stał się niewypłacalny lub pogłębił swą niewypłacalność.
Przy wykładniart. 527 § 1 k.c.należy więc przypomnieć, że świadomość pokrzywdzenia istnieje, gdy dłużnik wie, że na skutek czynności prawnej określone składniki wyjdą z jego majątku, wierzyciele będą mieli trudności z zaspokojeniema w rezultacie wystąpią po ich stronie ujemne następstwa w postaci niewypłacalności dłużnika prowadzącej do ich pokrzywdzenia. Niewypłacalność jako skutek czynności prawnej jest tym stanem obiektywnym majątku dłużnika. Dłużnik nie musi być świadomym niewypłacalności, wystarcza ze uświadamia sobie ujemny wpływ czynności na położenie swoich wierzycieli.
Przy ustalaniu świadomości pokrzywdzenia Sąd oczywiście nie może poprzestać na opisie własnej świadomości dokonanej przez dłużnika, jak chcieli by tego apelujący. O istnieniu świadomości sąd wnioskuje na podstawie innych sprawdzalnych okoliczności będących po pierwsze czy dłużnik wiedział o istnieniu wierzycieli, po wtóre czy znany był mu skutek czynności prawnej polegający na usunięciu z jego majątku składników nadających się do zaspokojenia.
Dodać w tym miejscu należy, że świadomość pokrzywdzenia wierzyciela poprzez dokonanie czynności jest wnioskiem jaki osoba przeciętnie inteligentna powinna wyciągnąć z dwóch przedstawionych wyżej faktów. Zakłada się bowiem poczytalność podmiotu czynności prawnej, a zatem możliwość przewidywania skutków własnych działań.
Przekładając powyższe uwagi natury ogólnej na realia rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, iż prawidłowo Sąd Okręgowy uznał, stosując domniemanie faktyczne, że dłużnikT. K. (1)działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela – Skarbu Państwa. Niewątpliwie, czego apelacje zresztą nie kwestionują, pozwany, będąc profesjonalnym przedsiębiorcą, i nie składając właściwych deklaracji podatkowych miał świadomość, że jest dłużnikiem Skarbu Państwa z tytułu należności podatkowych w dacie dokonania zaskarżonej czynności prawnej w dniu 07.07.2013 r. tym bardziej iż uprzednio tj. w grudniu 2012 r. wszczęte zostało wobec niego postępowanie kontrolne.
Dokonując wraz z małżonkąM. K. (1)darowizny całego swojego majątku na rzecz córkiD. K. (2)(zamieszkującej i przebywającej na stałew Irlandii), albowiem obejmującego zarówno stanowiące własność małżonków nieruchomości jak rzeczy ruchome przy równoczesnym ustanowieniu przez dokonywaną na rzecz rodziców dożywotniej służebności mieszkania na nieruchomości, ograniczającej możliwość prowadzenia egzekucji z nieruchomości (art. 100 § 3 k.p.c.), musiał co najmniej przewidywać negatywne następstwa dokonanej czynności, polegające na powstaniu po jego stronie całkowitej niewypłacalności, a tym samym skutek w postaci pokrzywdzenia wierzyciela, któryz powodu braku majątku po stronie wierzyciela nie mógł uzyskać zaspokojenia wierzytelności.
Oceny tej w żaden sposób nie mogą zmienić twierdzenia pozwanycho szczególnej sytuacji dłużnika i jego małżonki, które miałyby usprawiedliwiać dokonanie zaskarżonej czynności i wykluczyć wniosek o istnieniu świadomości pokrzywdzenia wierzyciela po stronie darczyńców. Pomijając okoliczność,iż z przedstawionej dokumentacji medycznej nie wynika iżby stan choroby dłużnika zagrażał jego życiu oraz brak wykazania rzeczywistego związku alkoholizmu pozwanejM. K. (1), istniejącego od lat, z podjęciem decyzji o dokonaniu czynności w dniu 07.07.2013 r., zauważyć należy, że dokonanie owej czynnościw okresie po podjęciu działań kontrolnych przez stronę powodową, przy świadomości istnienia niewywiązaniu się z obowiązku podatkowego, było nierozsądne i pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego.
Z tych przyczyn obie apelacje, jako pozbawione uzasadnionych podstaw,na mocyart. 385 k.p.c., podlegały oddaleniu.
Co do zażalenia pozwanejD. K. (1).
Również zażalenie pozwanejD. K. (1)skierowane przeciwko rozstrzygnięciu o kosztach postępowania, nie mogło podlegać uwzględnieniu.
Domagając się odstąpienia od obciążania kosztami postępowania, przy zastosowaniuart. 102 k.p.c., skarżąca wskazywała na szczególną okolicznośćw postaci braku wiedzy, jako osoby obdarowanej, o stanie majątku rodzicówi przekonaniu, iż jedyną przyczyną darowizny był stan zdrowia darczyńców.
W tej kwestii na wstępie zwrócić należy uwagę, iż zgodnie zart. 528 k.c.stan wiedzy obdarowanego o tym, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, jest obojętny. Zatem już sam charakter poddanego przez osąd żądania pauliańskiego skutkuje, przy przegranym procesie, odpowiedzialnością za koszty postępowania uregulowaną wart. 98 k.p.c.Po wtóre zauważyć należy, iż gdybyw rzeczywistości stron świadomość pozwanej co do podstaw zaskarżonej czynnościi fraudacyjnego jej charakteru miał być taki, jak próbuje to aktualnie przedstawić, to nic nie stało na przeszkodzie by przy pierwszej czynności procesowej, znając treść prawa i zawartych w niej zarzutów a zatem mając już obraz rzeczywistej sytuacji majątkowej rodziców w dacie dokonywania zaskarżonej czynności, uznała żądanie pozwu. Tymczasem pozwana do chwili wyrokowania wnosiła o oddalenie roszczenia jako niespełniającego przesłanek skargi pauliańskiej. Okoliczności te w żaden sposób zatem nie uzasadniają odstępstwa od podstawowych zasad decydującycho rozstrzygnięciu w przedmiocie kosztów procesu, które prawidłowo Sąd Okręgowy oparł o normęart. 98 k.p.c.Dlatego zażalenie, jako niezasadne, na podstawieart. 385 k.p.c.w zw. zart. 397 § 2 k.p.c., podlegało oddaleniu.
O kosztach postępowania odwoławczego, zarówno w zakresie oddalonych apelacji jak i zażalenia, orzeczono na podstawieart. 98 k.p.c.i108 § 1 k.p.c.
Sąd Apelacyjny nie znalazł przy tym podstaw do odstąpienia od obciążenia pozwanychT. K. (1)iM. K. (1)obowiązkiem zwrotu kosztów postępowania na rzecz strony powodowej uznając, iż sam zły stan majątkowy tychże pozwanych, jest okolicznością niewystarczającą dla zastosowania unormowaniaart. 102 k.p.c.