Sąd Apelacyjny w Katowicach
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 1051/15
Data wyroku: 2016-03-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Maria Pierzycka-Pająk, Maria Małek-Bujak, Jolanta Ansion
Słowa kluczowe: Podleganie Ubezpieczeniom Społecznym
Podstawa prawna: art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z 13.10.1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych

Sygn. akt III AUa 1051/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 marca 2016 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach
Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:

Przewodniczący

SSA Maria Małek - Bujak (spr.)

Sędziowie

SSO del. Maria Pierzycka - Pająk
SSA Jolanta Ansion

Protokolant

Sebastian Adamczyk

po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2016 r. w Katowicach
sprawy z odwołaniaD. C.(D. C.)
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wC.
o podleganie ubezpieczeniom społecznym
na skutek apelacji ubezpieczonegoD. C.
od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w Częstochowie z dnia 17 kwietnia 2015 r. sygn. akt IV U 158/15
uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowegoi sprawę przekazuje Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych OddziałowiwC.do ponownego rozpoznania.
/-/SSO del. M.Pierzycka-Pająk /-/SSA M.Małek-Bujak /-/SSA J.Ansion

Sędzia    Przewodnicząca   Sędzia
Sygn. akt III AUa 1051/15

UZASADNIENIE
Decyzją z 10 grudnia 2014 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych OddziałwC.stwierdził, że ubezpieczonyD. C., jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, podlega obowiązkowo ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu oraz wypadkowemu w okresach od 11 czerwca 1999 roku do 15 sierpnia1999 roku i od 16 stycznia 2000 roku do 26 marca 2000 roku, od 20 maja 2000 rokudo 7 czerwca 2000 roku, od 11 czerwca 2000 roku do 17 września 2000 roku, od 1 grudnia 2000 roku do 21 marca 2001 roku, od 12 kwietnia 2001 roku do 13 maja 2001 roku,od 1 czerwca 2001 roku do 16 września 2001 roku, od 20 listopada 2001 roku do 21 marca 2002 roku, od 25 maja 2002 roku do 22 września 2002 roku, dalej od 28 października2002 roku do 15 grudnia 2002 roku, od 23 grudnia 2002 roku do 22 stycznia 2003 roku,od 10 lutego 2003 roku do 23 marca 2003 roku, od 9 kwietnia 2003 roku do 21 maja2003 roku, od 7 czerwca 2003 roku do 31 sierpnia 2003 roku, od 15 listopada 2003 rokudo 24 lutego 2004 roku, od 21 maja 2004 roku do 27 czerwca 2004 roku i od 6 lipca2004 roku do 31 sierpnia 2004 roku, jednocześnie zakład określił podstawy wymiaru składek.
Odwołanie od decyzji wniósł ubezpieczony, domagając się jej uchylenia lub zmiany na jego korzyść, odnosząc się do kwestii przedawnienia należności.
Wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2015 roku, sygn. akt IV U 158/15, Sąd Okręgowyw Częstochowie oddalił odwołanie.
Sąd Okręgowy ustalił, że płatnik składek w okresie od 20 września 1993 rokudo 30 listopada 2004 roku był wspólnikiem spółki cywilnej i prowadził indywidualną działalność gospodarczą; zgłosił się do obowiązkowych ubezpieczeń z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej od 1 stycznia 1999 roku, natomiast w latach 1999-2004 dokonywał kilkunastu wyrejestrowań i zarejestrowań w okresach, które zostały ujęte w zaskarżonej decyzji. Takich zarejestrowań i wyrejestrowań, jak wynika z wyjaśnień ubezpieczonego,nie dokonywano w urzędzie skarbowym. Jakikolwiek przedmiot działalności nie był ujawniany w urzędzie skarbowym.
Odwołując się doart. 6 ust. 1, pkt 5, art. 12, ust. 1 pkt 13 i pkt 4 ustawyz 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych, Sąd wskazał, że osoba wykonująca pozarolniczą działalność gospodarczą, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym od dnia rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarczej, do jej zaprzestaniai uznał działania ubezpieczonego związane z wyrejestrowaniem w ZUS za niezgodnez prawem i nieskuteczne.
Stąd, zdaniem Sądu, objęcie ubezpieczeniami społecznymi w spornych okresach, było prawidłowe.
Za kwestię marginalną uznał Sąd I instancji zarzut przedawnienia składek podkreślając, że element dolegliwości w postaci zapłaty składek jest poza zakresem sporu, jako dalsza kwestia, natomiast sam fakt podlegania, jest kluczowy dla rozstrzygnięcia.

Apelację od wyroku wniósł pełnomocnik ubezpieczonego.
Zaskarżając w całości wyrok Sądu Okręgowego, zarzucił:
-  naruszenieart. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie  ubezpieczeń społecznych(Dz. U. z 1998r. nr 137 poz. 887), poprzez jego błędne  zastosowanie, a tym samym, nierozpoznanie sprawy w zakresie zgłoszonego zarzutu  przedawnienia,
-  naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń  społecznychw zw. zart. 59 § 1 pkt 9 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku Ordynacja  podatkowa(Dz. U. z 2012r. poz. 749 ze zm.), poprzez jego niezastosowanie,co w konsekwencji pozwala Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych na zobowiązanie  ubezpieczonego do przekazania dokumentów związanych z ubezpieczeniami  społecznymi za przedawnione okresy oraz do opłacenia zaległych składekwraz z odsetkami za zwłokę, podczas, gdy przedawnione roszczenie o opłacenie  składek wygasło z mocy prawa,
-  błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na ustaleniu, iż zarzut przedawnienia  zaległych składek za wskazane w decyzji z dnia 10 grudnia 2014 roku okresy nie miał  w niniejszej sprawie znaczenia i nie mógł wpłynąć na podjęte przez Sąd  rozstrzygnięcie, podczas, gdy zaskarżona decyzja nie stanowi decyzji jedynie  precyzującej w jakich okresach ubezpieczony podlegał ubezpieczeniom, lecz nakłada  na odwołującego się określone obowiązki między innymi w postaci przekazaniado Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dokumentów związanych z ubezpieczeniami  społecznymi za okresy wskazane w decyzji, podczas, gdy w zakresie tego  zobowiązania doszło do przedawnienia.
W oparciu o podniesione zarzuty, apelujący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji i przekazanie sprawy bezpośrednio Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu apelacji pełnomocnik odwołującego podniósł, nie można się zgodzić ze stanowiskiem Sądu I instancji, jakoby zarzut przedawnienia był przedwczesny,a to w kontekścieart. 38 i art. 47 ust. 3c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.
Jednakże, w ocenie apelującego, podstawowe znaczenie ma w niniejszej sprawie kwestia możliwości stwierdzenia podlegania ubezpieczeniom po upływie terminu przedawnienia dla opłacenia wszystkich wskazanych w decyzji składek oraz sens wydawania decyzji, które nie są związane, według Sądu, z żadnymi obowiązkami dla płatnika składek.
Organy administracji publicznej winny bowiem w swoich działaniach kierować się zasadą efektywności i celowości, a prowadzenie postępowań bezprzedmiotowych, których skutkiem nie jest wydanie decyzji określającej prawa i obowiązki w stosunku do adresatatej decyzji, stoi w sprzeczności z tymi zasadami.
Biorąc pod uwagę fakt, że skutkiem upływu terminu przedawnienia jest wygaśnięcie zobowiązania z mocy prawa (art. 59 § 1 ustawy - Ordynacja podatkowa), stosunek prawnyw tym zakresie przestał istnieć, co czyni bezpodstawnym weryfikowanie treści zobowiązania do opłacenia składek, brak jest bowiem interesu prawnego we wszczynaniu i prowadzeniu takiego postępowania, które z punktu widzenia interesów budżetowych może tylko generować koszty, bez perspektyw wpływu środków, a nadto, przedawnienie zobowiązań składkowych winno być uwzględniane z urzędu.
Po upływie terminu przedawnienia następuje wygaśnięcie prawa, co istotnie odróżnia przedawnienie na gruncie prawa administracyjnego od przedawnienia określonego w prawie cywilnym, gdzie zobowiązanie pomimo jego przedawnienia, nadal istnieje, a jedyną konsekwencją jest brak możliwości żądania jego wykonania przez wierzyciela.
Należy również zauważyć, iż obowiązek ubezpieczenia nie jest tożsamy z okresem ubezpieczenia, który jest uzależniony od opłacania składki lub zwolnienia z obowiązkujej opłacania (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentachz funduszu ubezpieczeń społecznych). Istnienie wymaganego okresu ubezpieczeniajest warunkiem koniecznym dla posiadania prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych, nie zaś sam obowiązek podlegania ubezpieczeniu społecznemu.
Pomimo brzmienia art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach, z którego wynika,że przy ustalaniu prawa do emerytury i renty dla osoby niebędącej płatnikiem składekna własne ubezpieczenie, podlega uwzględnieniu okres, za który nie opłacił on składek, chociaż obowiązek podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu w tym okresie istniał, nie dotyczy to jednak sytuacji, w której wysokości składek w ogóle nie można ustalić. Wymiaru składek, które wygasły, nie można bowiem dokonywać, a w konsekwencji nie jest możliwe zewidencjonowanie na koncie osoby podlegającej ubezpieczeniom społecznym takiego nieustalonego, co do wysokości zobowiązania, nawet, jako składek należnych,czy też przedawnionych.
Stąd, zarzut przedawnienia nie ma w niniejszej sprawie marginalnego znaczenia,a sama decyzja nie jest jedynie decyzją precyzującą, jak to określił Sąd I instancji, ale nakłada na płatnika składek konkretne zobowiązania w zakresie dostarczenia dokumentów, których obowiązek przechowywania, z uwagi na upływ terminu, ustał.
Konieczne jest zatem uchylenie decyzji wydanej niezgodnie z prawem.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja jest uzasadniona.
Istotę sprawy w rozumieniuart. 386 § 4 k.p.c.określa przedmiot i zakres postępowania sądowego. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych bezpośrednim przedmiotem sprawy jest odwołanie od decyzji organu rentowego. Oczywiście odwołanie odnosi się do decyzji i przez to podlega ona także rozpoznaniu przez sąd, ale tym co podlega podstawowej kognicji jest odwołanie; to ocena jego zasadności (niezasadności) jest głównym zadaniem sądu ubezpieczeń społecznych; z kolei ocena odwołania staje się podstawą, główną przesłanką ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy.
W niniejszej sprawie zaskarżona odwołaniem decyzja dotyczyła podlegania przez ubezpieczonego ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu w piętnastu okresach, począwszy od 11 czerwca 1999 roku do 31 sierpnia 2004 roku w związku z wykonywaniem przez odwołującego pozarolniczej działalności gospodarczej oraz ustalenia podstawy wymiaru składek należnych za ten okres.
Zakresem odwołania od tej decyzji nie był jednak objęty sam fakt podlegania przez ubezpieczonego z tego tytułu obowiązkowi ubezpieczeń, bowiem odwołujący kwestionował dopuszczalność dokonywania takiego ustalenia po upływie terminu przedawnienia należności składkowych.
Stąd, przedmiotem sprawy było to, czy możliwe jest stwierdzenie podlegania tym ubezpieczeniom po upływie ustawowego terminu przedawnienia roszczenia o składki.
Wskazać należy, że postępowanie przed organem rentowym nie może być bezprzedmiotowe, a wszczęcie postępowania ma na celu doprowadzenie do takiego rozstrzygnięcia sprawy decyzją, która skonkretyzuje podmiotowo i przedmiotowo, a więcw odniesieniu do konkretnej osoby, jak też w sprawie konkretnej przedmiotowo, uprawnienia i obowiązki wyprowadzone z przepisów obowiązującego w dacie orzekania (rozstrzygania sprawy) prawa materialnego.
W przypadku, gdy zachodzą przeszkody do tego, aby takie prawa i obowiązki określić w odniesieniu do konkretnego podmiotu, należy mówić o bezprzedmiotowości postępowania, a w konsekwencji, niemożliwości wydania merytorycznej decyzji orzekającej o tych prawach i obowiązkach.
W tym kontekście przedawnienie zobowiązań składkowych uwzględniane jestz urzędu, a po jego upływie następuje wygaśnięcie prawa (art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i art. 32 ustawy systemowej), co stanowi konstytutywne cechy instytucji prekluzji w prawie cywilnym, odróżniające ją od przedawnienia.
Przedawnienie zobowiązań składkowych różni się zatem dość istotnieod przedawnienia w prawie cywilnym, zważywszy, że prowadzi ono (inaczej, niż w prawie cywilnym) do wygasania zobowiązań.
Zgodnie zart. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w brzmieniu obowiązującym przed zmianą dokonanąustawą z dnia 16 września 2011 roku o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców(Dz. U. Nr 232, poz. 1378), należnościz tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Należności z tytułu składek stają się wymagalnew terminie płatności przypadającym, zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 3 ustawy systemowej,na 15 dzień następnego miesiąca.
W niniejszej sprawie decyzja stwierdzająca, że ubezpieczony podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym wydana została 10 grudnia 2014 roku, czyli już po upływie dziesięcioletniego okresu od momentu wymagalności składek za wskazane decyzją okresy,z których ostatni upływał 31 sierpnia 2004 roku.
W takiej sytuacji, organ rentowy nie ma możliwości dochodzenia od płatnika składek z tego tytułu, gdyż zobowiązanie składkowe wygasło. Z pewnością więc wydanie decyzji będącej przedmiotem sporu, nie służyło określeniu obowiązków płatnika polegającychna opłaceniu składek na ubezpieczenia społeczne.
Podkreślenia wymaga, że jeżeli wymiar składek, które wygasły, nie może zostać dokonany (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 grudnia 2012 roku, I FPS 1/12, LEX nr 1228164, czy wyrok Sądu Najwyższego z dnia11 sierpnia 2010 roku, II UK 377/09, OSNP 2011 nr 23 - 24, poz. 307 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2013 roku, II UZ 38/13, LEX nr 1380939), to takiego nieustalonego co do wysokości zobowiązania nie można zewidencjonować na koncie osoby podlegającej ubezpieczeniom społecznym nawet, jako składek należnych (por. art. 40 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej), czy też przedawnionych (por. art. 40 ust. 1b ustawy systemowej), co nie tylko uniemożliwia przyjęcie ich za podstawę obliczenia emerytury dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 roku (por. art. 25 ust. 1 ustawy emerytalnej), ale i nasuwa zasadniczą wątpliwość w kwestii uwzględnienia takiego okresu, jako okresu składkowego przy ustalaniu prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych.
Stąd też, ewentualne stwierdzenie bezprzedmiotowości postępowania w sprawie podlegania przez odwołującego ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, prowadzić musi do jego umorzenia przed organem rentowym (por.art. 105 § 1 k.p.a.w związku z art. 123 ustawy systemowej) o ile w ramach badania przed tym organem nie okaże się, że część składek objęta całościową decyzją,nie podlega jeszcze przedawnieniu, wtedy organ winien wydać decyzję stwierdzającąw części przedawnienie i umorzenie postępowania, a w części stwierdzającą podleganie ubezpieczeniom, w zakresie nieprzedawnionym.
Stąd też, oprócz uchylenia wyroku Sądu Okręgowego, zasadnym było uchylenie także poprzedzającej go decyzji i przekazanie sprawy bezpośrednio organowi rentowemudo ponownego rozpoznania, na mocyart. 47714ak.p.c.
/-/SSO del. M.Pierzycka-Pająk /-/SSA M.Małek-Bujak /-/SSA J.Ansion

Sędzia    Przewodnicząca   Sędzia
JR