Sąd Okręgowy w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 39/15
Data wyroku: 2016-09-21 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Wojciech Żukowski
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art.991 kc

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Kraków dnia 21 września 2016 r.
Sąd Okręgowy w Krakowie, I Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: SSO Wojciech Żukowski
Protokolant: starszy protokolant Marzena Stępkowska
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 września 2016 r. w Krakowie
sprawy z powództwaW. Ś.
przeciwkoK. Ś.
o zapłatę zachowku

I
zasądza od pozwanegoK. Ś.na rzecz powodaW. Ś.kwotę 45888 zł. 59 gr. (słownie: czterdzieści pięć tysięcy osiemset osiemdziesiąt osiem złotych pięćdziesiąt dziewięć groszy) z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 26 maja 2015 r. do dnia zapłaty,

II
w pozostałym zakresie powództwo oddala,

III
zasądza od pozwanegoK. Ś.na rzecz powodaW. Ś.kwotę 2539 zł. 45 gr. (słownie: dwa tysiące pięćset trzydzieści dziewięć złotych czterdzieści pięć groszy) tytułem zwrotu kosztów postępowania,

IV
zasądza od powodaW. Ś.na rzecz pozwanegoK. Ś.kwotę 1535 zł. 40 gr. (słownie: jeden tysiąc pięćset trzydzieści pięć złotych czterdzieści groszy) tytułem zwrotu kosztów postępowania,

V
przyznaje od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie na rzecz adwokatK. K.kwotę 1888 zł. 55 gr. (słownie: jeden tysiąc osiemset osiemdziesiąt osiem złotych pięćdziesiąt pięć groszy) tytułem zwrotu części kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu,

VI
nakazuje ściągnąć od powodaW. Ś.z roszczenia zasądzonego w pkt I sentencji na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie kwotę 2883 zł. 01 gr.(słownie: dwa tysiące osiemset osiemdziesiąt trzy złote jeden grosz) tytułem części kosztów tymczasowo pokrytych przez Skarb Państwa,

VII
nakazuje ściągnąć od pozwanegoK. Ś.na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie kwotę 3877 zł. 64 gr. (słownie: trzy tysiące osiemset siedemdziesiąt siedem złotych sześćdziesiąt cztery grosze) tytułem części kosztów tymczasowo pokrytych przez Skarb Państwa.

UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 15 września 2014 r. (sprecyzowanym pismem z dnia 26 marca 2015 r.) powódW. Ś.wniósł o zasądzenie od pozwanegoK. Ś.kwoty 80.000 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia powództwa do dnia zapłaty oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.
Na uzasadnienie żądania podał, że spadkodawczyniZ. Ś.zmarła jako wdowa dnia 21 września 2010 r. i ustanowiła jedynym spadkobiercą synaK. Ś.. Powód i pozwani są synami spadkodawczyni i w braku testamentu każdy dziedziczyłby w ½ części. W skład spadku wchodzi lokal o wartości 320 000 zł. zatem powodowi należy się zachowek w kwocie 80 000 zł. Życzeniem spadkodawczyni było aby pozwany zakupił na rzecz powoda pokój z kuchnią. Ponadto pozwany miał przez rodziców wyprawione wesele, zakupił dwa samochody i otrzymał inne darowizny.
W złożonej w dniu 2 czerwca 2015 r. odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa i o zasądzenie kosztów postępowania sądowego.
Zarzucił, że pozwany kilkakrotnie odbywał karę pozbawienia wolności za psychiczne i fizyczne znęcanie się nad matką. Oświadczył, że powód i pozwany otrzymał pieniądze z akcji(...)w kwotach 3500 zł. każdy. Powód od 2010 r. utrudnia pozwanemu dostęp do mieszkania oraz wynajmuje sam mieszkanie i groził pozwanemu pozbawieniem życia. Zachowania powoda uzasadniałyby wydziedziczenie a tym samy roszczenie o zachowek jest sprzeczne zart. 5 k.c.
Na rozprawie w dniu 4 listopada 2015 r. pełnomocnik pozwanego podniósł zarzut uznania powoda za niegodnego dziedziczenia oraz złożył zarzut potrącenia kwoty 49.600 zł. za okres od 1 października 2010 r. do dnia 4 listopada 2015 r. korzystania przez powoda z lokalu należącego do pozwanego. Zarzut potrącenia podtrzymał osobiście powód na tej rozprawie (czas rozprawy 00:29:53).
Pozwany zakwestionował wysokość kwoty powołanej przez pozwanego do potrącenia.
Na rozprawie w dniu 16 maja 2016 r. powód złożył pismo procesowe i ostatecznie oświadczył (czas rozprawy 00:20.15), że pismo to stanowi pozew o uznanie powoda za niegodnego dziedziczenia. Żądanie to wyłączono do osobnego rozpoznania i rozstrzygnięcia (00:20:55).
Bezspornym było, że ojciec stron zmarł w 1995 r. a wykupienie lokalu nastąpiło po jego śmierci (rozprawa z dnia 4 listopada 2015 r. czas: 00:14:53 i nast.). Bezspornym było, ze pozwany otrzymał od rodziców samochód markił.w 1980 r. (k. 119 czas rozprawy 01:12:10). Bezspornym było, że spadkodawczyni otrzymaną ze sprzedaży akcji kwotę 7000 zł. przekazała po połowie powodowi i pozwanemu.
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
W. Ś.jest synemZ. Ś..
Dowód:- odpis aktu urodzenia, k. 3
Z. Ś.sfinansowała weseleK. Ś.oraz podarowała mu obrączki ślubne.
Dowód:- zeznania świadkaM. N., k. 118
Z. Ś.zmarła dnia 21 września 2010 r. Spadek po niej nabył na podstawie testamentu z dnia 12 grudnia 2007 r. syn spadkodawczyniK. Ś.w całości.
Dowód:- odpis postanowienia, k. 4
Z. Ś.była do śmierci właścicielką lokalu mieszkalnego przyul. (...)wK.objętegoksięgą wieczystą (...). Wartość tego lokalu według stanu na dzień otwarcia spadku i cen aktualnych wynosi 251113 zł.
Dowód:- opinia biegłego, k. 170
Możliwy do uzyskania czynsz najmu lokalu mieszkalnego przyul. (...)wK.wynosi 1220 zł. miesięcznie.
Dowód:- opinia biegłego, k. 170
Wartość rynkowa samochoduŁ.rocznik 1977 r. według stanu na 1980 r. i cen aktualnych wynosi 3500 zł.
Dowód:- opinia biegłego, k. 183
W. Ś.mieszkał w lokalu przyul. (...)zZ. Ś.aż do jej śmierci. Po śmierciZ. Ś.nadal w lokalu zamieszkiwał, z tym że na okres 2 lat wyjechał doB.ale nadal miał klucze do mieszkania i do niego przyjeżdżał. Niekiedy udostępniał lokal osobom trzecim.K. Ś.nie sprzeciwiał się korzystaniu przezW. Ś.z lokalu aż do września 2014 r. i oczekiwał, żeW. Ś.będzie opłacał opłaty administracyjne oraz, że będzie mu z tytułu zamieszkiwania opłacał jakieś nieokreślone co do wysokości kwoty.
Dowód:- przesłuchanie powoda, k. 233
- częściowo przesłuchanie pozwanego, k. 233-234
- zeznania świadkaH. C., k. 232-233
W dniu 8 lutego 2001 r.Z. Ś.złożyła wniosek o skierowanieW. Ś.na leczenie odwykowe. Wniosek oddalono postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2001 r.
Wyrokiem z dnia 18 lipca 2006 r.W. Ś.został skazany na karę pozbawienia wolności za znęcanie psychiczne i fizyczne nadZ. Ś.oraz orzeczono umieszczenie go w zamkniętym zakładzie przeciwalkoholowego leczenia odwykowego.
Wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2008 r.W. Ś.został skazany na karę pozbawienia wolności za znęcanie psychiczne i fizyczne nadZ. Ś.oraz orzeczono umieszczenie go w zamkniętym zakładzie przeciwalkoholowego leczenia odwykowego.
Wyrokiem z dnia 14 lipca 2008 r.W. Ś.został skazany na karę pozbawienia wolności za znęcanie psychiczne i fizyczne nadZ. Ś..
Wyrokiem z dnia 27 października 2009 r.W. Ś.został skazany na karę pozbawienia wolności za znęcanie psychiczne i fizyczne nadZ. Ś..
Postanowieniem z dnia 22 października 2012 r. odmówiono wszczęcia dochodzenia z zawiadomieniaK. Ś.w sprawie o nieopuszczenie w dniu 22 maja 2012 r. wK.lokalu mieszkalnego położonego przyul. (...)wbrew żądaniu uprawnionego, a toK. Ś..
Wyrokiem z dnia 17 stycznia 2013 r.W. Ś.został skazany na karę pozbawienia wolności za groźby kierowane przeciwkoK. Ś.oraz osobom jemu najbliższym.
Dowód:- akta III RNs 125/01/S
- akta XIV K 586/06/S
- akta XIV K 248/08/S
- akta XIV K 711/09/K
- akta 2 Ds. 779/12
- akta II K 1163/12
Przy ustalaniu stanu faktycznego oparł się sąd na dowodach z dokumentów publicznych – aktach spraw sądowych, postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, odpisie aktu urodzenia – które nie były kwestionowane przez strony i stanowiły dowód na okoliczności urzędowo w tych dokumentach stwierdzone.
Ustalając wartość lokalu stanowiącego składnik majątku spadkowego oraz wysokość możliwego do uzyskania czynszu najmu tego lokalu oparł się sąd na dowodzie z opinii biegłegoB. W., a ustalając wartość samochodu będącego przedmiotem darowizny na rzecz pozwanego oparł się sąd na opinii biegłegoA. T.. Opiniom tym dał wiarę w całości. Biegli wykonali opinie zgodnie z odezwami. Sporządzone opinie, po dodatkowych wyjaśnieniach na rozprawie, są zrozumiałe i nie wykazują błędów logicznych, zaś biegli w sposób wyczerpujący odpowiedzieli na pytania stron podczas ustnych wyjaśnień do opinii.
Co do kwestii darowizny obrączek i sfinansowania wesela pozwanego oparł się sąd na niepopadających w tym zakresie w sprzeczność z pozostałym materiałem dowodowym zeznaniach świadkaM. N.. Nie czyniono ustaleń w oparciu o zeznania świadkaT. R.gdyż świadek nie miał wiadomości co do okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia. Oddalono wnioski o przesłuchanie świadkówP. K.iJ. M.gdyż okoliczności, których przesłuchanie miało dotyczyć nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia. Pominięto przesłuchanie świadkaE. R.wobec niewskazania prawidłowego adresu świadka i cofnięcia wniosku o jego przesłuchanie (k. 133).
Ustalając okoliczności dotyczące korzystania przez powoda z lokalu przyul. (...)oparł się sąd w pierwszej kolejności na dowodzie z przesłuchania powoda. Zeznaniom tym sąd dał wiarę gdyż były one treściwe, konsekwentne i jasne i nie popadały w sprzeczność z zeznaniami świadkaH. C.zeznającej co do tych samych okoliczności.
W konfrontacji z powyższym materiałem dowodowym dał sąd wiarę zeznaniom pozwanego jedynie w takim zakresie, w jakim nie popadały one w sprzeczność z powyższej wskazanymi zeznaniami powoda. Zeznania pozwanego ocenić należy jako niespójne. Twierdził bowiem z jednej strony pozwany, że nie wyrażał powodowi zgody na zamieszkiwanie w lokalu ani nie akceptował jego zamieszkiwania (00:41:04). Jednocześnie jednak zeznał, że powód miał mu płacić co jakiś czas za zajmowanie mieszkania (00:50:13) oraz, że nie żądał od powoda opuszczenia mieszkania, ani ustnie (gdyż miał się obawiać agresji powoda) ani pisemnie (00:41:04). W takim stanie rzeczy ocenić należy, że w rzeczywistości pozwany aż do około września 2014 r. (o czym zeznał powód - 00:36:20) nie ujawnił w sposób stanowczy wobec powoda żądania opuszczenia lokalu, co powód mógł zasadnie interpretować (w kontekście okoliczności, że strony oprowadziły negocjacje co do dalszego losu mieszkania – zeznania powoda (00:53:30)), jako zgodę na zamieszkiwanie przezeń w lokalu.
Sąd zważył co następuje:
Zgodnie zart. 991 k.c.zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
SpadkodawczyniZ. Ś.zmarła dnia 21 września 2010 r. Spadek po niej nabył na podstawie testamentu z dnia(...) synspadkodawczyniK. Ś.w całości. Powód jest synem spadkodawczyni, a zatem osobą, która byłaby powołana do dziedziczenia z ustawy w 1/2 części. Zgodnie zart. 991 § 1 k.c.przysługuje mu zatem zachowek w wysokości 1/2 wartości udziału, który dziedziczyłby z ustawy.
Zarzut, że powodowi nie przysługuje zachowek z uwagi na fakt, iż jest niegodny dziedziczenia nie mógł być uwzględniony w niniejszym postępowaniu. Skutki niegodności dziedziczenia z przyczyn określonych wart. 928 k.c.nie następują z mocy samego zaistnienia okoliczności wskazanych w tym przepisie, ale dopiero z chwilą uprawomocnienia się konstytutywnego wyroku sądowego uznającego spadkobiercę za niegodnego dziedziczenia. Nie jest zatem dopuszczalne zgłoszenie żądania spadkobiercy za niegodnego w drodze zarzutu (bez uprzedniego uzyskania prawomocnego wyroku uznającego tego spadkobiercę za niegodnego) branego pod uwagę jako przesłanka rozstrzygnięcia w innym postępowaniu, np. w postępowaniu o zapłatę zachowku. Zatem już choćby z przyczyny braku prawomocnego wyroku uznającego powoda za niegodnego dziedziczenia po spadkodawczyni kwestia czy zachodziły przesłanki zart. 928 k.c.nie mogła wpłynąć na rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie. Zauważyć nadto należy, że powództwo o uznanie za niegodnego dziedziczenia podlega ograniczeniu terminem prekluzyjnym (tj. terminem uwzględnianym przez sąd z urzędu) przewidzianym wart. 929 k.c., który to termin wynosi rok od dowiedzenia się o przyczynie niegodności, nie później niż trzy lata od otwarcia spadku. Ponieważ spadek otworzył się w dniu 21 września 2010 r. to termin ten upływał z dniem 21 września 2013 r. Zatem termin ten już upłynął zarówno w dniu, w którym pełnomocnik pozwanego ostatecznie sprecyzował, że pozwany składa powództwo o uznanie powoda za niegodnego dziedziczenia (16 maja 2016 r.), jak i w dniu, w którym pełnomocnik pozwanego oświadczył, że składa zarzut niegodności dziedziczenia (4 listopada 2015 r.), jak i w dniu złożenia odpowiedzi na pozew (2 czerwca 2015 r.). Nawet gdyby pozwany wytoczył powództwo o uznanie powoda za niegodnego dziedziczenia, to już tylko z przyczyny upływu terminu zart. 929 k.c.powództwo to nie mogłoby podlegać uwzględnieniu. Natomiast wyłączony do osobnego rozpoznania pozew o uznanie powoda za niegodnego dziedziczenia zawarty w piśmie z dnia 16 maja 2016 r. został zarejestrowany do sygn. akt I C 961/16 i prawomocnie zwrócony zarządzeniem z dnia 5 lipca 2016 r. W tym stanie rzeczy nie można uznać aby powodowi nie należał się zachowek z uwagi na niegodność dziedziczenia.
W chwili otwarcia spadku w skład majątku spadkowego wchodził lokal mieszkalny objętyksięgą wieczystą (...)o wartości rynkowej według stanu na dzień otwarcia spadku a cen aktualnych w wysokości 251113 zł. Lokal ten w całości stanowił własność spadkodawczyni, albowiem nabyła go już po śmierci jej współmałżonka. Wartość tego lokalu, jako składnika spadku, podlegała zatem uwzględnieniu przy obliczaniu wysokości należnego powodowi zachowku.
Zgodnie zart. 993 k.c.przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny dokonane przez spadkodawcę. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że spadkodawczyni darowała obu powodom kwoty po 3500 zł. uzyskane ze sprzedaży akcji. Fakt dokonania tych darowizn był pomiędzy stronami bezsporny, a powód nie wykazał żadnym wiarygodnym materiałem dowodowym aby zwrócił spadkodawczyni tę kwotę. Zatem obie te darowizny podlegają doliczeniu do substratu zachowku. Z ustalonego stanu faktycznego wynika nadto, że pozwany otrzymał również od rodziców w darowiźnie samochód o wartości według stanu na chwilę dokonania darowizny a cen aktualnych 3500 zł. zatem jako darowizna podlegająca doliczeniu do substratu zachowku po spadkodawczyni podlega połowa tej kwoty.
Natomiast okoliczność, iż pozwany otrzymał w darowiźnie od spadkodawczyni obrączki ślubne oraz że rodzice ponieśli koszty wesela pozwanego nie mogły wpływać na wysokość zachowku. Przysporzenia te należy ocenić jako drobne darowizny przyjęte w danych stosunkach, co - zgodnie zart. 994 par. 1 k.c.– wyklucza dopuszczalność doliczenia ich wartości do substratu zachowku.
Łączna wartość składników majątku spadkowego i podlegających doliczeniu darowizn wynosi zatem 261613 zł. Powód dziedziczyłby z ustawy w 1/2 części, a zatem wartość udziału powoda wynosiłaby 130806,50 zł. Powodowi należałby się zatem zachowek w wysokości 65403,25 zł. Zaliczeniu na poczet należnego powodowi zachowku podlega, zgodnie zart. 991 par. 2 k.c., darowizna otrzymana od spadkodawczyni w kwocie 3500 zł. Powodowi przysługuje zatem obecnie roszczenie o uzupełnienie zachowku w wysokości połowy tej kwoty, a zatem w kwocie 61903 zł. 25 gr.
Bezzasadny okazał się podniesiony przez stronę pozwaną zarzut naruszenia przez powoda zasad współżycia społecznego. Podkreślić należy, że instytucja zachowku ma bardzo silne podłoże etyczne i stanowi wyraz obowiązków moralnych spadkodawcy w stosunku do członków jego najbliższej rodziny. Zatem oddalenie powództwa o zachowek z uwagi na naruszenie przez dochodzącego tego roszczenia zasad współżycia społecznego może nastąpić jedynie w rażących wypadkach. Nadto możliwość taka z założenia nie powinna zachodzić w wypadkach gdy fakty mające przemawiać za naruszeniem zasad współżycia społecznego uzasadniałyby wydziedziczenie spadkobiercy albo uznanie go za niegodnego dziedziczenia. Uwzględnienie takich faktów w ramach zarzutu naruszenia zasad współżycia społecznego prowadziłoby bowiem do obejścia uregulowań określających rygory prawne skutecznego wydziedziczenia i skutecznego uznania za niegodnego dziedziczenia. Odnosząc powyższe do realiów niniejszej sprawy należy uwzględnić, że wprawdzie powód został kilkukrotnie skazany, w tym w warunkach powrotu do przestępstwa, za przestępstwo znęcania nad spadkodawczynią. Wszelako fakt dopuszczenia się przestępstwa przeciwko spadkodawcy mógłby zostać powołany na uzasadnienie złożonego skuteczne i w terminie powództwa o uznanie powoda za niegodnego dziedziczenia, względnie na fakty te spadkodawczyni mogła się powołać dokonując wydziedziczenia powoda. Powództwo takie skutecznie złożone nie zostało a pozwany nie twierdził aby spadkodawczyni wydziedziczyła powoda. Przyjęcie faktu kilkukrotnego skazania powoda za przestępstwo znęcania nad spadkodawczynią za uzasadnienie uwzględnionego w niniejszej sprawie zarzutu naruszenia zasad współżycia społecznego prowadziłoby do obejścia przepisówart. 928 i 929 k.c., gdyż wywołałoby skutki podobne do takich, jakie ustawa wiąże z uznaniem za niegodnego dziedziczenia (w realiach niniejszej sprawy – pozbawieniem prawa do zachowku) bez zachowania rygorów prawnych (w szczególności terminu prekluzyjnego zart. 929 k.c.) przewidzianych dla skutecznego uznania za niegodnego dziedziczenia. Uwzględnić nadto należało, że wprawdzie spadkodawczyni sama zawiadamiała o przestępstwach na jej szkodę popełnianych przez powoda, to jednak – pomimo kilkukrotnego skazania powoda – nie tylko nie wydziedziczyła go (ograniczając się jedynie do powołania pozwanego na swojego jedynego spadkobiercę) ale nawet tolerowała dalsze wspólne zamieszkiwanie z powodem. W tym stanie rzeczy jest wysoce wątpliwym czy spadkodawczyni kiedykolwiek chciała powoda pozbawić prawa do zachowku, a zasadniczo kompetencję do decydowania o przysługiwaniu uprawnienia do zachowku ma – w granicach zakreślonych przezart. 1008-1010 k.c.– sam spadkodawca. Skoro zaś spadkodawczyni, znając okoliczności które mogły uzasadniać wydziedziczenie spadkodawcy, wydziedziczenia (pomimo sporządzenia przez nią testamentu) nie dokonała, to oddalenie powództwa o zachowek z powołaniem się na te okoliczności, jako mające uzasadniać zarzut naruszenia zasad współżycia społecznego, wypaczałoby wolę spadkodawczyni ujawnioną w testamencie, co popadałoby w sprzeczność z dyrektywą zawartą wart. 948 k.c.
Relacje panujące pomiędzy powodem a pozwanym w okresie po otwarciu spadku nie uzasadniają uznania, że powód żądając zachowku nadużywa swojego prawa. W szczególności fakt zamieszkiwania przez powoda wbrew woli pozwanego przez pewien czas w lokalu wchodzącym w skład spadku został uwzględniony poprzez uwzględnienie zarzutu potrącenia z zachowkiem roszczenia pozwanego o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z lokalu. Konflikty pomiędzy powodem a pozwanym same w sobie nie uzasadniają oddalenia żądania zachowku. Również aktualna sytuacja majątkowa pozwanego nie wskazuje na to, aby konieczność zapłaty zachowków powodom wiązała się dla niego z uszczerbkiem zagrażającym podstawom jego egzystencji. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że pozwany nie wykorzystuje odziedziczonego lokalu na zaspokajanie swoich potrzeb mieszkaniowych. Już zatem w oparciu o ten składnik majątkowych ma zatem środki na to, aby zgromadzić środki niezbędne do zapłaty należnego powodowi zachowku.
Częściowo zasadny okazał się natomiast zarzut potrącenia zgłoszony przez pozwanego. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że powód korzystał po śmierci spadkodawczyni z lokalu wchodzącego w skład spadku i stan taki trwa do chwili obecnej. Przeprowadzone postępowanie dowodowe prowadzi do przekonania, że stan taki powód początkowo akceptował, co wyklucza dopuszczalność żądania przez powoda wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z lokalu przez pozwanego na podstawieart. 224 par. 2w zw. zart. 225 k.c.albowiem zgoda powoda - choćby wyrażona konkludentnie poprzez tolerowanie zamieszkiwania przez powoda w mieszkaniu – stanowi o istnieniu po stronie powoda tytułu prawnego do korzystania z lokalu, w postaci użyczenia tego lokalu. Przeprowadzone postępowanie dowodowe daje podstawę do ustalenia, że pozwany dopiero około września 2014 r. ujawnił wobec powoda, że nie chce aby powód dalej w mieszkaniu zamieszkiwał. Takie zachowanie się pozwanego należy ocenić jako wypowiedzenie pozwanemu tego stosunku użyczenia, a jego skutkiem – zgodnie zart. 365[1]k.c.– było ustanie tytułu prawnego przysługującego powodowi do zajmowania lokalu, tak, że poczynając od października 2014 r. jego władztwo nad lokalem nabrało charakteru bezumownego korzystania z lokalu, z którego to tytułu przysługują powodowi roszczenia o wynagrodzenie na podstawieart. 224 par. 2w zw. zart. 225 k.c.Zatem pozwanemu przysługiwała względem powoda wierzytelność o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z lokalu za okres od października 2014 r. do 4 listopada 2015 r. Ponieważ rynkowy czynsz najmu lokalu wynosił w tym okresie – co wynika z opinii biegłego – 1220 zł. miesięcznie, wierzytelność powoda wyniosła 16022 zł. 66 gr. (tj. (13 miesięcy x 1220 zł. = 15860 zł.) + (4 dni miesiąca listopada 2015 r. tj. 14/30 x 1220 zł. = 162,66 zł.) = 16022 zł. 66 gr.). Wskutek złożenia przez pozwanego oświadczenia o potrąceniu tej wierzytelności z wierzytelnością powoda o uzupełnienie zachowku obie wierzytelności umorzyły się nawzajem – zgodnie zart. 498 par. 2 k.c.– do wysokości wierzytelności niższej, co oznacza, że według stanu na chwilę zamknięcia rozprawy powodowi należy się tytułem uzupełnienia zachowku kwota 45880,59 zł.
Odsetki za opóźnienie w zapłacie zasądzono od dnia 26 maja 2015 r. (tj. dnia następnego po dniu doręczenia pozwanemu pozwu w niniejszej sprawie – 25 maja 2015 r. (k. 39) - co należało potraktować jako równoznaczne z doręczeniem stronie pozwanej wezwania do zapłaty) do dnia zapłaty na podstawieart. 481 § 1 k.c.w zw. zart. 455 k.c.(por. wyrok SN z dnia 6 marca 2014 r. V CSK 209/13, LEX nr 1446457). Nie można podzielić poglądu, że z uwagi na konkretyzację ostatecznej wysokości roszczenia o zachowek dopiero w chwili wyrokowania odsetki za opóźnienie w jego zapłacie należeć mogą się dopiero od daty wyrokowania. W pozwie, stanowiącym wezwanie do zapłaty, sprecyzowano wysokość żądanej sumy zachowku się domaga i powołano okoliczności uzasadniające istnienie i wysokość roszczenia. Pomiędzy datą otwarcia spadku a datą orzekania w niniejszej sprawie nie zaszła na tyle istotna zmiana wartości pieniądza aby należało przyjąć, że fakt ustalania wysokości zachowku według cen z chwili orzekania pociąga za sobą waloryzację świadczenia. Natomiast w panującej od szeregu lat sytuacji gospodarczej funkcja waloryzacyjna odsetek (istotna na przełomie lat 80’ i 90’ XX z uwagi na panującą podówczas inflację) jest drugorzędna w relacji do wybijającej się na pierwszy plan funkcji wynagrodzenia odsetkami wierzyciela za korzystanie przez dłużnika za okres opóźnienia z należnego wierzycielowi kapitału. Zasądzenie odsetek za opóźnienie dopiero od daty orzekania, a nie od dnia następnego po dniu wezwania do zapłaty, w sposób nieusprawiedliwiony premiowałoby dłużnika, który zwleka z zaspokojeniem ciążących na nim zobowiązań.
Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w pkt I sentencji na podstawie wyżej cytowanych przepisów, oddalając powództwo w pozostałym zakresie jako bezzasadne w pkt II sentencji.
O kosztach postępowania orzeczono poprzez ich stosunkowe rozłożenie na zasadzieart. 100 k.p.c.przyjmując za podstawę stosunkowego rozłożenia, że powód wygrywa w 57,35 %, a pozwany w zakresie 42,65 %.
Na koszty poniesione przez powoda składają się:
- wynagrodzenie pełnomocnika w stawce minimalnej powiększonej o podatek VAT: 4428 zł.
Stosownie do wyników postępowania należy się powodowi zwrot kosztów w kwocie 2539,45 zł. i kwotę tę zasądzono w pkt III sentencji.
Na koszty poniesione przez pozwanego złożyły się:
- wynagrodzenie pełnomocnika: 3600 zł.
Stosownie do wyników postępowania należy się pozwanemu zwrot kosztów w kwocie 1535,40 zł. i kwotę tę zasądzono od powoda w pkt IV sentencji.
O pozostałej części wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi z urzędu powoda (tj. kwocie 1888 zł. 55 gr.) orzeczono w pkt V sentencji poprzez przyznanie jej na zasadzie § 2 ust. 3 w zw. z § 6 pkt 6 w zw. z § 19 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2016 r. (tj. Dz. U. z 2013 r. poz. 461 ze zm.) w zw. z § 21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800).
Skarb Państwa poniósł w sprawie wydatki na opinie biegłych w łącznej kwocie 2760 zł. 65 gr. oraz w sprawie nie została uiszczona należna opłata od pozwu w kwocie 4000 zł. W pkt VI sentencji orzeczono na zasadzie art. 113 ust. 2 pkt 1 u.k.s.c. o ściągnięciu od powoda, z zasądzonego na jego rzecz w pkt I sentencji roszczenia kwoty 2883 zł. 01 gr. jako obciążającą powoda stosownie do wyników postępowania część wydatków poniesionych przez Skarb Państwa i należnej w sprawie opłaty. W pkt VII sentencji orzeczono na zasadzie art. 113 ust. 1 u.k.s.c. o ściągnięciu od pozwanego kwoty 3877 zł. 64 gr. jako obciążającą pozwanego stosownie do wyników postępowania część wydatków poniesionych przez Skarb Państwa i należnej w sprawie opłaty.