Sąd Okręgowy w Zielonej Górze
VI Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: VI Ca 465/16
Data wyroku: 2016-09-08 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Marek Witczak, Joanna Klimek-Zielińska, Michał Wołowicz

Sygn. akt  VI Ca  465/16

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 08 września 2016 roku
Sąd Okręgowy w Zielonej Górze VI Wydział Cywilny Odwoławczyw składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Marek Witczak ( spr .)
Sędziowie: SSO Joanna Klimek-Zielińska, del. SSR Michał  Wołowicz
Protokolant: Magdalena Jaworska- Gontowiuk
po rozpoznaniu w dniu 08 września 2016 roku w Zielonej Górze
na rozprawie
sprawy z powództwaD. W.
przeciwko Skarbowi Państwa-Aresztowi Śledczemu wN.
o zapłatę
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Rejonowego w Nowej Soli
z dnia 12 maja 2016r; w sprawie sygn. akt I C 291/15

I
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 3 w ten sposób, że zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 116,40 zł tytułem zwrotu kosztów procesu;

II
w pozostałej części apelację pozwanego oddala;

III
zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 36,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu w instancji odwoławczej.

SSOJ. Z.SSOM. W.SSR (del.)M. W.
Sygn. akt VI Ca 465/16

UZASADNIENIE
PowódD. W.wniósł przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi
Śledczemu wN.pozew o zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie 20.000 zł oraz
kosztów postępowania. W uzasadnieniu podał, iż w 2013 r. został przewieziony do Aresztu
Śledczego wN.zW.i osadzony w celi nr 111, która była w krytycznym
stanie. Na ścianie były duże skupiska pleśni, ze ściany obok umywalki odpadał tynk, a na
suficie była pleśń, jedno okno było zabite śrubami na stałe, a w spodzie okien były takie
dziury, że dłoń przechodziła na zewnątrz. Dodatkowo powód został pogryziony przez
pluskwy, w tym także na celi 105. W styczniu 2015 r. powód znowu został przewieziony do
Aresztu Śledczego wN.i osadzony w celi 103, gdzie także panował brud, gdyż w
celi mieszkalnej w kąciku sanitarnym nie było w ogóle wentylacji. Po interwencji Sanepidu z
N.cela została poddana remontowi i zamknięta dla skazanych. Powód został
przeniesiony do celi 104, gdzie panował jeszcze większy brud a wentylacja była zatkana. To
w konsekwencji czyni jego żądanie zasadnym.
W odpowiedzi na pozew pozwany Skarb Państwa - Areszt Śledczy wN.
wniósł o oddalenie powództwa w całości i obciążenie powoda kosztami procesu, w tym
kosztami zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu pozwany podał, iż w zakresie warunków
bytowych powód miał zapewnione wszystko, co jest przewidziane obowiązującymi
przepisami. Cele mieszkalne w pozwanym Areszcie są w dobrym stanie technicznym, ściany i
podłogi są niszczone przez osadzonych, dlatego w miarę możliwości każdego roku cele są
remontowane, a zgłaszane przez osadzonych usterki są usuwane na bieżąco. W roku 2012 we
wszystkich celach mieszkalnych wymieniono instalację wodno-kanalizacyjną wraz z
wyposażeniem. W roku 2014 wymieniono na nowe okna we wszystkich celach mieszkalnych.
Areszt Śledczy wN.w ciągu każdego roku jest kilkakrotnie kontrolowany przez
Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego. Nie wykazano zagrzybienia cel
mieszkalnych. Na podstawie przeprowadzonych kontroli w dniach 12 i 30 maja 2014 r.
wydano decyzję nakazującą m.in. doprowadzenie do właściwego stanu technicznosanitarnego
brudnych, zakurzonych, z ciemnym nalotem ścian i sufitów w celach. 27 stycznia
i 27 października 2015 r. dokonano kontroli sprawdzającej realizację nałożonych na
pozwanego, decyzją z dnia 23 czerwca 2014 r., obowiązków. Obowiązki te zostały wykonane
w całości. Pozwany przyznał, że w niektórych celach wentylacja kącika sanitarnego nie była
podłączona bezpośrednio do instalacji kanałów wentylacyjnych wentylacji grawitacyjnej. Na
polecenie Sanepidu kratki wentylacyjne z kącików sanitarnych w celach 103, 105 i 106
zostały podłączone na stałe do kanałów wentylacji grawitacyjnej. Dalej pozwany podniósł, że
każde pojawienie się w celach lub innym miejscu na terenie Aresztu Śledczego wN.
zagrożenia higieniczno - sanitarnego w postaci pluskiew lub innych insektów, zgłoszone
przez osadzonych, służbę zdrowia czy też funkcjonariuszy z innych działów służby, jest
natychmiast eliminowane przez wykonanie zabiegów dezynsekcyjnych lub dezynfekcyjnych.
To skutkuje niezasadnością żądania powoda.
Wyrokiem z dnia 12 maja 2016 r., wydanym w sprawie sygn. akt I C 291/15, Sąd
Rejonowy wN.zasądził od pozwanego Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego w
N.na rzecz powodaD. W.kwotę 600 zł (pkt l), w pozostałej części
powództwo oddalił (pkt 2) oraz nie obciążył powoda kosztami (pkt 3). (k.-115)
W uzasadnieniu tego orzeczenia sąd I instancji ustalił, iż powódD. W.
przebywał w Areszcie Śledczym wN.w dniach od 20.11.2013 r. do 02.04.2014 r.
oraz w dniach od 29.01.2015 r. do 05.08.2015 r. Przed osadzeniem powoda w Areszcie
Śledczym wN.została wystawiona mu(...),
w której wskazano, iż jest zdrowy oraz jest zdolny do transportu. PowódD. W.w
Areszcie Śledczym wN.przebywał w następujących celach:
- cela nr111od dnia 20.11.2013 r. do dnia 09.01.2014 r.;
- cela nr 113 od dnia 09.01.2014 r. do dnia 13.01.2014 r.;
- cela nr 105 od dnia 13.01.2014 r. do dnia 02.03.2014 r.;
- cela nr 103 od dnia 29.01.2015 r. do dnia 26.02.2015 r.;
- cela nr 104 od dnia 26.02.2015 r. do dnia 20.04.2015 r.;
- cela nr 32 od dnia 20.04.2015 r. do dnia 11.05.2015 r.;
- cela nr 104 od dnia 11.05.2015 r. do dnia 14.07.2015 r.;
- cela nr 108 od dnia 14.07.2015 r. do dnia 24.07.2015 r.;
- cela nr 106 od dnia 24.07.2015 r. do dnia 05.08.2015 r.
PowódD. W.został ukąszony przez pluskwy podczas osadzenia w celi nr
111tj., w której przebywał od dnia 20.11.2013 r. do dnia 09.01.2014 r. wraz z innymi
osadzonymi. Z tych przyczyn powód zapisał się do lekarza pracującego w Areszcie Śledczym
wN., co zostało odnotowane w jego książce zdrowia w dniu 27 grudnia 2013 r.,
gdzie umieszczono zapis rozpoznanie: .Pogryziony przez pluskwy". W dniu 30 grudnia 2013
r. zapisano zalecenie: "Dezynsekcja celi".
W okresie przebywania powoda w Areszcie Śledczym wN.pozwany miał
zawartą umowę z dnia 5 maja 2014 r. zM. S.prowadzącym działalność
gospodarczą podfirmą (...)M. S.z siedzibą wŻ., który zobowiązał się
m.in. do przeprowadzania zabiegów deratyzacji, dezynsekcji i dezynfekcji przy użyciu
odpowiednich i dopuszczonych do stosowania przez Ministerstwo Zdrowia środków
własnych, sprawowania na całym terenie obiektu stałego dozoru sanitarnego pod względem
ochrony przed gryzoniami i insektami, przeprowadzania jeden raz w miesiącu dezynfekcji
wskazanych przez Zamawiającego poduszek, materacy i obuwia. Z przeprowadzonych
zabiegów sporządzany był protokół.
W dniu 03.01.2014 r. przeprowadzono dezynsekcję cel 105, 111 i 113.
Wszystkie cele w Areszcie Śledczym wN.posiadają wydzielony trwałymi
ścianami, zamykany na drzwi kącik sanitarny, w którym znajduje się toaleta. W każdej celi
zapewniona jest wentylacja grawitacyjna. W celach wieloosobowych nr 103, 105 i 106 w
wydzielonych kącikach sanitarnych w okresie objętym pozwem nie było otworu
wentylacyjnego. Kwestia wentylacji kącika sanitarnego i cel rozwiązana była w ten sposób,
że kratka wentylacyjna znajdowała się przy ścianie z kącikiem sanitarnym przy suficie, a w
ścianie kącika znajdował się otwór umożliwiający odpływ powietrza z kącika do kratki
wentylacyjnej. W połowie 2015 r. na skutek zaleceń Sanepidu zostały we wskazanych celach
2
wykonane bezpośrednie połączenia kratki wentylacyjnej z kącikiem sanitarnym, zamurowano
otwór w ścianie, a kącik z kratką został połączony kanałem wentylacyjnym.
Na zlecenie pozwanegoZakład Usług (...), prowadzony przez Mistrza
KominiarskiegoA. D., przeprowadza okresowe kontrole przewodów
kominowych, spalinowych i wentylacyjnych w Areszcie. Przeprowadzone w dniach
24.09.2013 r., 03.10.2014 r., 02.10.2015 r. kontrole wykazały ich drożność.
O czystość cel i toalet dbają osadzeni, którzy okresowo otrzymują stosowne środki
czystości.
Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny wN.decyzją z dnia 23.06.2014 r.
nakazał doprowadzić do właściwego stanu techniczno-sanitarnego brudne, zakurzone z
ciemnym nalotem i ubytkami farby ściany i sufity w pomieszczeniu mieszkalnym wraz z
kącikiem sanitarnym w celi nr 104.
Po przeprowadzonych kontrolach, protokołami z dni 27.01.2015 r., 27.10.2015 r.
Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny wN.potwierdził wykonanie przez
Areszt Śledczy wN.zaleceń wydanych w decyzji z dnia 23.06.2014 r.
W miarę możliwości finansowych, technicznych i organizacyjnych cele, w tym m.in.
cele, w których przebywał powód nr 103, 104, 105, 106, 111, były odnawiane sukcesywnie,
były malowane ściany, na podłogach kładziono płytki podłogowe ceramiczne. W 2014 r.
wszystkie okna w celach wymieniono na plastikowe.
Sąd na podstawie powyższych ustaleń faktycznych zważył, iż powództwo zasługuje
na uwzględnienie w części.
W związku z tym, że powód domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa
zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych spowodowanego bezprawnym zachowaniem
strony pozwanej, sąd I instancji wskazał, iż materialnoprawna podstawa rozstrzygnięcia
przedmiotowego sporu tkwi w przepisach konstytucyjnych iart. 417 k.c.orazart. 23 i art. 24
w zw. zart. 448 k.c.
Sąd przywołałart. 30 Konstytucji RPorazart. 10 ust. 1ratyfikowanego przez Polskę
Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U.
1977 r., Nr 38, poz. 167 i 169), a także art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw
Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950 r., ratyfikowany przez Polskę w
1993r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 z późno zm.)
Sąd I instancji wskazał, iż za utrwalone w orzecznictwie Sądu Najwyższego uznać
trzeba stanowisko, zgodnie z którym dochodzący roszczenia o zadośćuczynienie na
podstawieart. 448 k.c.w związku z naruszeniem dóbr osobistych, a w szczególności godności
odbywającego karę pozbawienia wolności w warunkach niehumanitarnych, nie jest obciążony
wykazaniem bezprawności naruszenia.
Sąd stwierdził, że w przedmiotowej sprawie powód podczas pobytu w Areszcie
Śledczym wN.w grudniu 2013 r. przebywając w celi nr 111 został ukąszony przez
pluskwy. Sąd Rejonowy wskazał, iż fakt ten został dostatecznie udowodniony. Sąd
szczegółowo omówił wskazujące na taki stan rzeczy dowody przeprowadzone w sprawie:
zeznania świadkaJ. O.- kierownika oddziału kwatermistrzowskiego w
Areszcie Śledczym wN., zeznania świadkaM. M. (1)oraz wpisy w książeczce
3
zdrowia powoda, w której odnotowano, iż w dniu 27 grudnia 2013 r. powód był pogryziony
przez pluskwy. W dniu 30 grudnia 2013 r. zapisano zalecenie: "Dezynsekcja celi".
Pozwany, pomimo zawartej umowy zM. S.prowadzącym
działalność gospodarczą podfirmą (...)M. S.z siedzibą wŻ., nie
zapobiegł skutecznie występowaniu insektów w Areszcie Śledczym wN., mogących
stanowić zagrożenie dla zdrowia i samopoczucia powoda i innych osadzonych. Czynności
przeprowadzane przezFirmę Usługową (...)M. S.były albo nieskuteczne,
albo za rzadko wykonywane. Sąd wskazał, iż sam fakt zawarcia umowy z firmą specjalizującą
się w deratyzacji, dezynfekcji i dezynsekcji nie zwalnia pozwanego z obowiązku
monitowania skuteczności przeprowadzonych czynności na terenie Aresztu oraz skutecznego
zapobiegania występowania insektów. To na pozwanym bowiem ciąży obowiązek
zapewnienia takich warunków, by osadzeni mogli odbywać kary pozbawienia wolności w
sposób humanitarny, zgodny z przepisami prawa. Sąd ustalił, iż w niniejszym stanie
faktycznym doszło do naruszenia dobra osobistego powoda w postaci godności, prawa do
godnego odbywania kary pozbawienia wolności.
W ocenie sądu I instancji nie ulega wątpliwości istnienie związku przyczynowego
pomiędzy zaniechaniem funkcjonariuszy Aresztu Śledczego wN.a krzywdą, która
wystąpiła u powoda. Gdyby bowiem pozwany w pełni zadbał o warunki odbywania kary dla
powoda i innych osadzonych, poprzez bieżące monitowanie skuteczności przeprowadzonych
czynności przez firmę specjalizującą w deratyzacji, dezynfekcji oraz dezynsekcji, a nie
zdawał się wyłącznie na zgłoszenia osadzonych, to powód i inni osadzeni nie zostaliby
pogryzieni przez insekty. Co więcej sąd ustalił również, iż pozwany wiedział, iż w Areszcie
Śledczym wN.problem insektów występuje, a czynności deratyzacji, dezynfekcji i
dezynsekcji, przeprowadzane przez zobowiązaną na podstawie umowy firmę nie przynoszą
oczekiwanych efektów(vide:zeznania świadkaJ. O.i dokumentacja medyczną
powoda). Mimo, że rozpoznanie to dokonane zostało w dniu 27 grudnia 2013 r., dopiero po 3
dniach, tj. 30 grudnia 2013 r. zalecono dezynsekcję celi, a sama dezynsekcja przeprowadzona
została po kolejnych 4 dniach, w dniu 03.01.2014 r. (protokół z dnia 03.01.2014 r., k. 57).
Pomimo posiadanej wiedzy co do występowania pluskiew, pozwany poza standardowymi
procedurami nie podejmował żadnych innych środków celem zapewnienia godnych,
humanitarnych warunków pobytu osadzonych w ich placówce. Ww. środki pozwany
podejmował dopiero po zgłoszeniu przez osadzonego ukąszenia przez insekty. W tym stanie
rzeczy należało uznać, że pozwany poprzez zlecenie specjalistycznejfirmie (...)
S.nie zapobiegł skutecznie występowaniu insektów w Areszcie Śledczym w
N.w celi nr 111, których to występowanie doprowadziło do zmian skórnych
powoda. Jednocześnie Sąd nie dał wiary zeznaniom powoda w części, w której zeznawał o
ukąszeniu przez pluskwy podczas przebywania w celi nr 105, bowiem w książeczce zdrowia
powoda brak jest wzmianki o ukąszeniach z okresu, w którym powód przebywał we
wskazanej celi, tj. od dnia 13.01.2014 r. do dnia 02.03.2014 r. Powyższe nie neguje jednak
faktu samego występowania pluskiew w celi nr 105. Jak wynika bowiem z protokołu odbioru
z dnia 03.01.2014 r., dezynsekcja przeprowadzona została nie tylko w celi nr 111, ale także w
celi 105 oraz 113.
Sąd podkreślił, że osoba pozbawiona wolności przez sam fakt uwięzienia nie traci
podstawowych praw gwarantowanych przezKonstytucjęi akty prawa międzynarodowego.
4
Poszanowanie i ochrona jej godności jest obowiązkiem władzy publicznej, wypełniającej
zadania represyjne państwa. Realizacja pozbawienia wolności wiąże się z ustaleniem
poziomu, na którym warunki uwięzienia są "odpowiednie" i nie naruszają przyrodzonej i
niezbywalnej godności człowieka.
Sąd nie uwzględnił w całości żądania powoda co do wysokości zadośćuczynienia za
doznaną krzywdę i uznał, iż zasądzona kwota 600 zł, jest sumą właściwą i odpowiednią.
Skutki ukąszenia powoda przez pluskwy były powierzchowne i miały charakter przejściowy.
Powód zdołał wykazać, że został ukąszony w grudniu 2013 r., a skutkiem ukąszeń tych
insektów był świąd i złe samopoczucie.
Sąd uznał także, że powodowi nie przysługuje zadośćuczynienie za warunki bytowe
panujące w celach, w których był osadzony. Wymogi dotyczące warunków bytowych w
celach mieszkalnych zakładów karnych i aresztów śledczych uregulowane zostały wart. 110
§ 2 k.k.w., w sposób odpowiadający też normom prawa międzynarodowego. Zgodnie ze
wskazanym przepisem cela winna między innymi zapewniać dostateczny dopływ powietrza.
Powód nie wykazał aby przez działanie lub zaniechanie pozwanego jego dobra osobiste
doznały istotnego uszczerbku wywołującego krzywdę, w szczególności aby w celach, w
których przebywał, nie zapewniono dostatecznego dopływu powietrza. Sąd szczegółowo
omówił stan wentylacji w celach oraz toaletach i wskazał, iż postępowanie dowodowe
pozwoliło na ustalenie, że dotychczasowe istniejące w chwili pobytu powoda w Areszcie w
2013 r. - 2015 r. wymagały korekty, ale nie był to stan utrudniający wymianę i dopływ
świeżego powietrza.
Sąd, ustosunkowując się do pozostałych zarzutów, związanych z warunkami
bytowymi panującymi w pozwanym Areszcie stwierdził, iż powód w toku procesu nie
udowodnił, jakoby miały miejsce rażące zaniedbania - godzące w jego godność. W ocenie
sądu nie można uznać, że efekt taki wywoływał stan wykładzin, kafelek, ścian i okien w
celach nr 103, 105, 111. Miało to jedynie wpływ na estetykę pomieszczeń i stanowiło
nieznaczne utrudnienia przy utrzymaniu czystości. Sąd uznał, iż warunki osadzenia
pozbawionych wolności w Areszcie Śledczym wN.odpowiadały prawu i nie
naruszały zakazu nieludzkiego lub poniżającego traktowania. Brak jest również podstaw do
stwierdzenia bezprawności działania lub zaniechania funkcjonariuszy Skarbu Państwa w
zakresie opisanych przez powoda okoliczności. Sąd podkreślił, że samo naruszenie norm
określonych wKodeksie karnym wykonawczymi przepisów rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno -
porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności, rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób
osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych oraz rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 19 kwietnia 2006 r., obowiązującego w okresie pobytu powoda w
Areszcie Śledczym wN., nie może prowadzić do przyjęcia, że doszło do naruszenia
konkretnego dobra osobistego, bowiem dobro osobiste, samo w sobie, nie jest wprost
powiązane z normą prawną gwarantującą minimalne standardy dla osób odbywających karę
pozbawienia wolności.
Sąd I instancji ocenił, iż odbywanie kary pozbawienia wolności wiąże się z
dolegliwościami dla osób osadzonych, które mają stanowić dla nich karę za czyn, którego się
dopuścili. Osadzeni w żadnym razie nie mogą oczekiwać od Państwa, że w zakładach karnych
5
stworzone zostaną im warunki odpowiadające warunkom, jakie mieliby poza zakładem
karnym, lepsze niż w szpitalach, sanatoriach, zakładach opieki. Sąd omówił warunki
istniejące w Areszcie Śledczym wN.i uznał je za dolegliwe, jednak wskazał że jest
to przede wszystkim efekt działania samych osadzonych (niszczenie wyremontowanych cel)
oraz efekt konieczności przebywania w niewielkim pomieszczeniu z kilkoma osobami, z
pozbawieniem możliwości swobody i ograniczeniu intymności wiązanych z potrzebami
fizjologicznymi. Dolegliwości opisywane przez powoda nie są jednak nieludzkie i
niehumanitarne.
Przeprowadzone w sprawie postępowanie nie daje podstaw do stwierdzenia
bezprawności działania lub zaniechania przy wykonywaniu władzy publicznej przez Areszt
Śledczy wN.w zakresie utrzymywania prawidłowego stanu podłóg, ścian oraz
wentylacji w celach, to z kolei wyłącza odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa.
Roszczenia o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych, w oparciu o treśćart. 448 k.c.,
uzależnione jest od zawinionej bezprawności naruszenia. Sąd oparł się na zgromadzonych
dowodach z dokumentów oraz zeznań świadków. Ustalenia faktyczne poczynione przez sąd
stanowią wynik analizy zeznań funkcjonariuszy pozwanej jednostki i zeznań świadkaM.
M.osadzonego z powodem w celi 104 i 108 i przesłuchania powoda. Sąd uznał zeznania
powoda za wiarygodne w części dotyczącej warunków bytowych znajdujących
potwierdzenie w protokołach kontroli Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego.
Natomiast za wyolbrzymione sąd uznał skutki tego stanu. To skutkowało orzeczeniem jak w
sentencji wyroku.
O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawieart. 102 k.p.c.wyrażającym zasadę
słuszności. Uznanie, czy w sprawie zachodzi wypadek szczególnie uzasadniony w rozumieniu
tego przepisu, jest przejawem dyskrecjonalnej władzy sądu, przy czym ocena wystąpienia
takiego przypadku winna być należycie umotywowana. Mając powyższe na uwadze wskazać
należy, że powództwo było uzasadnione co do zasady, natomiast wygórowane co do
wysokości. Rozliczenie kosztów stosunkowo praktycznie pozbawiłoby powoda uzyskania
zadośćuczynienia. Ponadto Sąd miał na uwadze, że powód został zwolniony od kosztów
sądowych w całości, obecnie przebywa w zakładzie karnym, a także, że ze złożonego
oświadczenia wynika, iż nie posiada żadnego majątku ani żadnych dochodów. Z uwagi zatem
na powyższe w okolicznościach niniejszej sprawy, zdaniem sądu, zasady słuszności
przemawiają za nieobciążaniem strony powodowej kosztami procesu. (k.125-130)
Apelację od tego wyroku złożył pozwany Skarb Państwa - Areszt Śledczy w Nowej
Soli zaskarżając wyrok w części, tj. w punkcie 1 i 3 zarzucając naruszenie prawa
materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanieart. 448 k.c.poprzez
przyjęcie, że pogryzienie powoda przez insekty doprowadziło do naruszenia jego dobra
osobistego w postaci godności" prawa do godnego odbywania kary pozbawienia wolności"
orazart. 5 k.c.Pozwany wskazując na te zarzuty wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej
części poprzez oddalenie powództwa (pkt 1) oraz o zasądzenie od powoda na rzecz
pozwanego kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje według norm przepisanych
(pkt 2), ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do
ponownego rozpoznania.
6
W uzasadnieniu apelacji pozwany podniósł, iż Sąd Rejonowy na potrzeby toczącego
się procesu stworzył swoistego rodzaju dobro osobiste w postaci prawa do godnego
odbywania kary pozbawienia wolności. Przywołując w tym względzie stanowisko Sądu
Najwyższego wskazał, iż nie ma dobra osobistego pod nazwą "prawo do godnych warunków
odbywania kary pozbawienia wolności w zakładach karnych". Dobrem osobistym jest
godność, a w toku procesu powód nie wykazał, że w związku z odbywaniem kary
pozbawienia wolności (tymczasowego aresztowania) doszło do naruszenia jego godności.
Powód zdołał wykazać jedynie, na podstawie dokumentacji lekarskiej, że "został ukąszony w
grudniu 2013 r., a skutkiem tych ukąszeń insektów był świąd i złe samopoczucie". Nie
udowodnił więc, że doszło do naruszenia jego godności określanej mianem czci
wewnętrznej, co obejmuje wyobrażenie człowieka o własnej wartości oraz oczekiwanie
szacunku ze strony innych ludzi.
Apelujący wskazał, iż odbywanie kary pozbawienia wolności wiąże się z istoty z
dolegliwościami dla osób osadzonych, które mają stanowić dla nich karę za czyn, którego się
dopuścili. Odbywanie kary pozbawienia wolności ma być karą, a dolegliwości z tym
związane należą do istoty kary. Ponadto nawet w przypadku ustalenia, iż dobro osobiste
zostało naruszone, nie musi się łączyć w każdym wypadku, gdy domaga się tego powód, z
zasądzeniem odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia. Do takiego wniosku prowadzi
wykładniaart. 448 k.c.Skutki kilkakrotnych ukąszeń przez insekty były powierzchowne i
miały charakter przejściowy, a zasądzenie na rzecz powoda zadośćuczynienia, czy
odszkodowania z tego tytułu jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego iart. 5 k.c.
Pozwany przywołał w tym miejscu stanowisko judykatury. Wszystko to czyni, w ocenie
pozwanego, apelację zasadną. (k.135-139)
Powód nie złożył odpowiedzi na apelację.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja pozwanego Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego wN.częściowo
tylko zasługuje na uwzględnienie, co skutkowało zmianą zaskarżonego orzeczenia w punkcie
dotyczącym orzeczenia o kosztach procesu.
W pierwszej kolejności należy podnieść, że w uzasadnieniu wyroku sąd I instancji
zaprezentował ustalony stan faktyczny oraz przeprowadził wywód wskazujący na motywy,
którymi kierował się wydając zaskarżone orzeczenie. Poczynione przez sąd pierwszej
instancji ustalenia faktyczne oraz wywiedzione z nich skutki prawne, sąd odwoławczy
przyjmuje za własne, czyniąc je integralną częścią swojego uzasadnienia z zastrzeżeniem
jednak, iż zastosowanie wobec powodaart. 102 k.p.c.i nieobciążanie go kosztami
postępowania (pkt 3 orzeczenia) - zdaniem sądu drugiej instancji - nie można uznać za
właściwe.
Biorąc nadto pod uwagę, że kontrola instancyjna nie dała podstaw do stwierdzenia
nieważności w sprawie, dalszy zakres kognicji sądu odwoławczego wyznaczała treść
orzeczenia oraz zakres zarzutów podniesionych w apelacji.
Apelujący podnosi, iż sąd I instancji "stworzył" na potrzeby niniejszego procesu dobro
osobiste pod nazwą "prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności", podczas gdy
7
Sąd Najwyższy wskazał, iż dobro takie nie istnieje, a dobrem naruszonym jest w takim
godność człowieka - którego to naruszenia, w ocenie pozwanego, powód w postępowaniu nie
wykazał. Ze stanowiskiem pozwanego trudno się zgodzić. Prawo do godnego odbywania kary
pozbawienia wolności należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie, a
działania naruszające to prawo rodzą odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24
k.c.i 448k.c.(tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2010 r., II CSK 486/09, LEX
(...); wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 3 kwietnia 2014 r., I ACa 1371/13, LEX
(...), wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 11 czerwca 2014 r., I ACa 323/14,
LEX 1496028, wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 6 maja 2015 r., I ACa 243/15,
LEX 1740675). Sąd Apelacyjny w Łodzi wskazał natomiast, iż dopiero takie naruszenia dóbr
osobistych, które przekraczają normy wykonywania kary pozbawienia wolności mogą być, w
konkretnych okolicznościach uznane za dające podstawę do stosowania środków ochrony
prawnej, jakimi są przepisyart. 24 § 1 k.c.iart. 448 k.c.(wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi
z dnia 25 lutego 2014 r, I ACa 1150/13, LEX 1439207). Przywołać należy również wyrok
Sądu Najwyższego, który orzekł, iż osadzenie skazanego odbywającego karę pozbawienia
wolności w przeludnionej celi, w której nie oddzielono urządzeń sanitarnych od reszty
pomieszczenia i nie zapewniono wszystkim skazanym osobnego miejsca do spania, może
stanowić naruszenie dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności oraz
uzasadniać odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawieart. 24 i 448 k.c.(wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 431/06, LEX 255593). Wywnioskować więc
należy, iż w pewnych sytuacjach warunki odbywania kary pozbawienia wolności mogą
stanowić naruszenie dóbr osobistych - zatem ocena, czy warunki odbywania kary
pozbawienia wolności stanowią naruszenie dóbr osobistych winna być dokonywana
indywidualniead casum.
Wymóg zapewnienia przez Państwo godziwych warunków odbywania kary
pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymogów nowożytnego państwa prawa,
znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Stanowi o tym wprost art. 10 ust.
l Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19.12. 1966 r., głoszący,
że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z
poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Także art. 3 Europejskiej Konwencji Praw
Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 04.12.1950 r. stanowiący, że nikt nie może być
poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu, wprowadza
obowiązek władzy publicznej zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych
godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności,
nienaruszających godności ludzkiej. Łączy się z tym wynikający z art. 8 ust.l Konwencji
nakaz poszanowania życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, co w odniesieniu
do osób osadzonych w zakładach karnych oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków
bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają
istotnego uszczerbku. Odpowiednikami przywołanych norm prawa międzynarodowego są art.
40, 41ust. 4 i 47 Konstytucji RPwprowadzające wyżej wskazane zasady na grunt prawa
polskiego.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, mając na uwadze
zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, sąd odwoławczy podtrzymuje zważenia sądu I
instancji. Rzeczywiście rację ma apelujący, iż odbywanie kary pozbawienia wolności wiąże
8
się z pewnymi dolegliwościami i nie można Państwa obciążać zadaniem zapewnienia
osadzonemu warunków zbliżonych poziomem do warunków wolnościowych. Jednak te
zastrzeżenia nie mogą dotyczyć sytuacji, gdy osadzony narażony jest na ugryzienia insektów.
Pozwany nie neguje faktu, iż takie zdarzenie miało miejsce. Zostało ono zresztą w
postępowaniu dowodowym przed sądem I instancji udowodnione. Przemawiały za takim
ustaleniem zarówno dowody z dokumentu - Książeczki zdrowia osadzonego, jak i dowody
osobowe - przesłuchanie świadkówJ. O.,M. M. (1)oraz częściowo
zeznania powoda. Nie można uznać, iż ugryzienia przez pluskwy są normalną konsekwencją
spowodowaną przez fakt przebywania powoda w Areszcie Śledczym. Takimi czynnikami są
natomiast standard wyposażenia w celach, czy uciążliwości związane z warunkami
związanymi z przebywaniem w celach wieloosobowych, które to ustalenie było przyczyną
oddalenia powództwa w pozostałej części. Nie dotyczy to jednakże pluskiew i podobnych
insektów. Ich występowanie związane jest z nienależytym utrzymaniem obiektu,
nieszczelnościami, zawilgoceniem ścian, czy też nieodpowiednią temperaturą. Nie można w
XXI wieku uznawać sytuacji, iż jest to rzecz normalna, a dolegliwości tego rodzaju "należą
do istoty kary" - jak to twierdził w apelacji pozwany.
Następnie pozwany wskazywał, iż zasądzenie na rzecz powoda zadośćuczynienia czy
odszkodowania jedynie za kilkakrotne ukąszenie przez insekty, których skutki były
powierzchowne i miały charakter przejściowy, byłoby sprzeczne z zasadami współżycia
społecznego. Argument ten, biorąc pod uwagę ww. zważenia, nie może się ostać. Sąd
Rejonowy wziął pod uwagę przejściowy charakter i powierzchowność ran powoda -
zasądzając najego rzecz jedynie kwotę 600 zł, a nie żądane przez powoda 20.000 zł. Kwota ta
została przez sąd I instancji uznana za adekwatną do doznanych przez powoda skutków i sąd
odwoławczy to stanowisko podtrzymuje. Należy jednak wziąć pod uwagę, iż na mocy art. 417
k.c.pozwany jest odpowiedzialny za zaistniałe zdarzenie. Postępowanie dowodowe
wykazało, iż pozwany nie dołożył należytej staranności, aby sytuacjom takim zapobiegać.
Podejmował odpowiednie działania (typu dezynsekcja) dopiero po zgłoszeniu problemu przez
osadzonego, a nadto nie można uznać, iż podejmował je natychmiast (co w ocenie sądu
odwoławczego byłoby właściwe, biorąc pod uwagę, iż chodzi o ugryzienia ludzi przez
pluskwy), lecz dopiero po siedmiu dniach. Pozwany w apelacji nie odniósł się do tej części
zważeń sądu I instancji, nie neguje zatem tychże faktów.
Nie mogą zmienić stanowiska sądu odwoławczego przywoływane przez apelującego
orzeczenia sądów dotyczące stosowaniaart. 5 k.c.Podkreśla się w nich m.in., iż należy brać
pod uwagę realia społeczno-gospodarcze w kraju oraz fakt, iż sam powód wystąpił przeciwko
zasadom współżycia społecznego popełniając przestępstwo. Jednak powtórzyć w tym miejscu
należy, iż odróżnić trzeba realia zakładów karnych, czy aresztów śledczych i normalne
związane z pobytem w takich placówkach dolegliwości od zapewnienia osadzonym takich
warunków godnego odbywania kary pozbawienia wolności aby nie byli narażeni na ukąszenia
przez pluskwy, gdyż niewątpliwie przekracza to normy wykonywania kary pozbawienia
wolności
R.- w ocenie sądu odwoławczego - orzeczenie sądu I instancji w zakresie
zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda kwoty 600 zł jest prawidłowe, a podnoszone w
apelacji zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego są niezasadne i nie mogą
prowadzić do wzruszenia zaskarżonego orzeczenia.
9
Za zasadny natomiast uznać należało zarzut strony pozwanej dotyczący naruszenia
przez sąd I instancji przez odstąpienie od ogólnej reguły odpowiedzialności za wynik procesu
i zastosowanie w stosunku do powoda nie obciążenia go kosztami zgodnie z zasadą słuszności
na mocyart. 102 k.p.c.Fakt odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności nie może
bowiem sam w sobie uzasadniać zastosowania tego przepisu, a powód występując z
niniejszym powództwem przeciwko Skarbowi Państwa winien liczyć się obowiązkiem
poniesienia z tego tytułu określonych kosztów, tym bardziej, że ich wysokość (... ) nie może
być uznana za wysoką (tak: postanowienie Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 6 kwietnia
2016 r., I ACz 502/16, LEX 2016304). Powód wszczął postępowanie w sprawie i żądał kwoty
20.000 zł. W momencie wszczęcia sprawy przebywał Areszcie Śledczym wN..
Obecnie również jest pozbawiony wolności, jego sytuacja zatem nie zmieniła się. Nie
wykazał żadnego dowodu, iż należy mu się tak wysoka kwota zadośćuczynienia. W ocenie
sądu odwoławczego należy w sprawie zastosować ogólne zasady odpowiedzialności za wynik
procesu. Sąd wziął pod uwagę, iż judykatura jednoznacznie wypowiada się o wąskiej i
wyjątkowej możliwości korygowania rozstrzygnięcia o zastosowaniu, bądź braku
zastosowania,art. 102 k.p.c.w ramach kontroli instancyjnej. Podkreśla się, że tego typu
rozstrzygnięcie może być podważone przez sąd odwoławczy tylko wówczas, gdy jest rażąco
niesprawiedliwe, a reguły sprawiedliwościowe oczywiście naruszone (postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 10 października 2012 r., I CZ 66/12, LEX 1232749; postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2012 r., V CZ 26/12, LEX 1231638). W ocenie Sądu
Okręgowego, taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie. Jak wskazano powyżej, powód
przez sam tylko fakt pozbawienia wolności nie może unikać odpowiedzialności za swoje
czyny i winien ponosić ich konsekwencje - także, jak w tym wypadku, finansowe.
W myśl § 10 ust. 1 pkt 25 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28
września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb
Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu
(j.t. OZ.U z 2013 r. poz. 490) stawka minimalna za sprawę o odszkodowanie lub o
zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary pozbawienia wolności lub
tymczasowego aresztowania wynosi 120 zł. Rozdzielając koszty zgodnie zart. 100 k.p.c.oraz
biorąc pod uwagę stopień, w jakim powód utrzymał się ze swoim roszczeniem (3%) oraz
stopień, w jakim wygrał sprawę pozwany, należało zmienić wyrok w zakresie kosztów i
zasądzić od powoda na rzecz pozwanego kwotę 116,40 zł (pkt I sentencji wyroku).
W pozostałej części apelacja na podstawieart. 385 k.p.c.została oddalona (pkt II
sentencji).
Koszty w postępowaniu apelacyjnym zostały zasądzone na podstawieart. 100 k.p.c.
(pkt III). Biorąc pod uwagę stopień, w jakim żądanie apelującego zostało uwzględnione (a
więc tylko w odniesieniu do kosztów procesu), winien otrzymać on od powoda tytułem
zwrotu kosztów procesu w instancji odwoławczej kwotę 36 zł. Koszty pozwanego wyniosły
na tym etapie 120 zł - poniósł on jedynie koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu
odwoławczym (§ 8 ust. 1 pkt 26 w zw. z § 10 ust. 2 pkt l rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radcy
prawnego, j.t. Oz.U.2015.(...)), których w całości nie wygrał.1\
A
\l