Sąd Apelacyjnyw Białymstoku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 679/15
Data wyroku: 2016-03-10 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Jadwiga Chojnowska, Magdalena Pankowiec, Grażyna Wołosowicz
Słowa kluczowe: Zadośćuczynienie
Podstawa prawna: art. 23, 24 i 448 k.c.

Sygn. akt I ACa 679/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 10 marca 2016 r.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący

:

SSA Magdalena Pankowiec

Sędziowie

:

SSA Jadwiga Chojnowska (spr.)
SSO del. Grażyna Wołosowicz

Protokolant

:

Urszula Westfal

po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2016 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaA. J.
przeciwko(...) S.A.wW.
o zapłatę
na skutek apelacji powódki
od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie
z dnia 29 kwietnia 2015 r. sygn. akt I C 342/14

I
zmienia zaskarżony wyrok:

a
w punkcie I i II o tyle, że zasądzoną w punkcie I kwotę 42.000 zł podwyższa do kwoty 80.000 (osiemdziesiąt tysięcy) zł,

b
w punkcie III w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 280 (dwieście osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów procesu,

c
dodaje pkt IV o treści: nakazuje ściągnąć na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Olsztynie od pozwanego kwotę 4.000 (cztery tysiące) zł tytułem brakujących kosztów sądowych i odstępuje od obciążania powódki pozostałymi brakującymi kosztami sądowymi;

II
oddala apelację w pozostałym zakresie;

III
zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 1.164 (jeden tysiąc sto sześćdziesiąt cztery) zł tytułem zwrotu kosztów procesu w drugiej instancji;

IV
nakazuje ściągnąć na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Olsztynie od pozwanego kwotę 1.900 (jeden tysiąc dziewięćset) zł i odstępuje od obciążania powódki pozostałymi brakującymi kosztami sądowymi.

(...)

UZASADNIENIE
A. J.wniosła o zasądzenie od(...) S.A.z siedzibą wW.- w związku ze śmiercią jej córki w wypadku drogowym, do którego doszło w dniu(...)- kwoty 200.000 zł tytułem zadośćuczynienia wraz z ustawowymi odsetkami oraz kosztami procesu.
(...) S.A.z siedzibą wW.wniósł o oddalenie powództwa w całości wskazując, że żądana kwota jest wygórowana. Podniósł też, iż zmarła w chwili zdarzenia miała niezapięte pasy, co skutkować powinno przyjęciem co najmniej 50% przyczynienia się do skutków wypadku.
Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2015 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 42.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 29 kwietnia 2015 r. do dnia zapłaty. W pozostałej części natomiast powództwo oddalił, znosząc wzajemnie między stronami koszty procesu.
Sąd ustalił, że w dniu(...)na trasieS.–O.doszło do wypadku, w którym kierująca samochodem markiR. (...)nie dostosowała prędkości do panujących warunków drogowych i ograniczeń, wskutek czego zjechała na przeciwległy pas jezdni bezpośrednio pod samochód ciężarowy markiV.. Na skutek zderzenia czołowego śmierć na miejscu poniosła kierującaE. J. (1)oraz jedna z pasażerekD. Z.. Córka powódkiE. J. (2)zmarła po przewiezieniu jej do szpitala w dniu(...)Ciężko ranne były takżeM. W.iA. R..
W chwili zdarzeniaE. J. (2)siedziała z tyłu. Wszystkie osoby podróżujące z tyłu nie miały zapiętych pasów. Postępowanie karne wobec śmierci sprawcy wypadku zostało umorzone postanowieniem z dnia 5 października 2006 r.
Z ustaleń Sądu wynikało też, iż posiadacz pojazdu, którym kierował sprawca wypadku, korzystał z ochrony ubezpieczeniowej w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych na podstawie zawartej umowy z pozwanym.
Powódka zgłosiła swoje roszczenia wobec ubezpieczyciela. Otrzymała kwotę 20.000 zł. tytułem odszkodowania oraz zwrot kosztów pogrzebu.
Sąd ustalił również, iż w chwili zdarzenia powódka mieszkała z mężem i ze swoją córką. Oprócz córki powódka ma jeszcze synaA.rok młodszego od zmarłej córki.
W dacie zdarzenia córka powódki miała 23 lat, studiowała zaocznie fizjoterapię, pracowała dorywczo.
Po śmierci córki powódka korzystała z pomocy psychiatry. Przez okres 3 tygodni była na zwolnieniu lekarskim, zaś przez okres około pół roku zażywała ziołowe lekarstwa na uspokojenie. Powódka odwiedza codziennie grób córki.
Sąd odwołał się do opinii biegłej sądowej z zakresu psychologii, która uznała, że u powódki po śmierci córki wystąpiła naturalna, prawidłowo przebiegająca reakcja żałoby. W aktualnym stanie psychicznym powódka nie wymaga specjalistycznego leczenia, a proces żałoby zastał niezakończony.
Sąd wskazał, że podstawą prawną odpowiedzialności pozwanego zakładu sąart. 448 k.c.w zw. zart. 24 k.c.i art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych (Dz. U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.), albowiem sprawca wypadku ubezpieczony był w zakresie odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu w pozwanym(...). W tym kontekście powołał się na ugruntowany pogląd Sądu Najwyższego, zgodnie z którym „art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych(Dz. U. Nr 124, poz. 1152 z późn. zm.) - w brzmieniu sprzed dnia 11 lutego 2012 r. - nie wyłączał z zakresu ochrony ubezpieczeniowej zadośćuczynienia za krzywdę osoby, wobec której ubezpieczony ponosił odpowiedzialność na podstawieart. 448 k.c.".
W związku z powyższym Sąd uznał, że na skutek śmierci córki u powódki doszło do zerwania łączących ich więzi rodzinnych, stanowiących dobro osobiste podlegające ochronie prawnej.
Przechodząc z kolei do oceny wysokości należnego powódce zadośćuczynienia Sąd dostrzegł, że zarówno z zeznań świadków, samej powódki oraz opinii biegłego sądowego psychologa wynikało, że stopień doznanej przez powódkę krzywdy wynikłej ze śmierci córki był znaczny. Zerwaniu uległa bowiem silna więź łącząca rodziców z dzieckiem, na dodatek w tragicznych okolicznościach, wskutek wypadku samochodowego. Przeżycia towarzyszące śmierci dziecka, aczkolwiek typowe i niewywołujące trwałych uszczerbków na zdrowiu psychicznym, są odczuwane przez powódkę do dzisiaj, przy czym ujawniane przez nich reakcje mają charakter indywidualny – pustka i smutek po śmierci dziecka, z którym łączyła powódkę silna więź, a to z racji tego, żeE. J. (2)była pierworodnym dzieckiem, do tego córką, z którą oboje rodzice wiązali plany na przyszłość. Sąd podkreślił przy tym, żeE. J. (2)w dacie zdarzenia miała zaledwie 23 lata.
Mając na uwadze to, że celem zadośćuczynienia jest kompensacja doznanej krzywdy, czyli złagodzenie cierpienia wywołanego śmiercią osoby bliskiej oraz pomoc osobie pokrzywdzonej w dostosowaniu się do zmienionej w związku z tym rzeczywistości Sąd doszedł do wniosku, że wysokość należnego powódce zadośćuczynienia powinna wynosić 60.000 zł.
Tak ustaloną kwotę Sąd pomniejszył o 30% z uwagi na przyczynienie się córki do skutków wypadku. Zaznaczył, że z akt karnych wprost wynika, iżE. J. (2)podróżowała z tyłu, nie mając zapiętych pasów. Ta okoliczność zaś uzasadniała przyjęcie przyczynienia się córki powódki do wypadku w powyżej wskazanej wysokości. W ocenie Sądu tak ustalona kwota zadośćuczynienia, tj. 42.000 zł (60.000 zł – 18.000 zł = 42.000 zł) powinna zrekompensować negatywne przeżycia związane z utratą córki, a uwzględniając standard życiowy powódki przed i po wypadku, nie doprowadzi jednocześnie do bezpodstawnego jej wzbogacenia.
Od zasądzonej kwoty 42.000 zł Sąd na podstawieart. 481 § 1 i 2 k.c.zasądził odsetki od dnia wyrokowania do dnia zapłaty. W pozostałej części zaś powództwo oddalił, uznając je za wygórowane w stosunku do ustalonych okoliczności. O kosztach procesu orzekł na podstawieart. 100 k.p.c.
Apelację od tego wyroku, w części oddalającej powództwo, wniosła powódka, która zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:

1
naruszenieart. 448 k.c.w zw. zart. 24 k.c.poprzez przyjęcie, iż kwota 60.000 zł tytułem zadośćuczynienia pomniejszona o przyczynienie się w wysokości 30% jest kwotą odpowiednią i zadośćuczynienie w tej wysokości wypełni funkcje kompensacyjne doznanej przez nią krzywdy;

2
obrazę przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie:

a)art. 233 § 1 k.p.c.poprzez:
- dowolne uznanie, że adekwatną kwotą należnego jej zadośćuczynienia jest kwota 60.000 zł pomniejszona o 30% przyczynienia, zaś żądana przez nią kwota 200.000 zł byłaby uznana za nadmierną,
- dowolną ocenę materiału dowodowego, a polegającą na uznaniu, że wystąpiła u niej naturalna, prawidłowo przebiegająca reakcja żałoby, gdy tymczasem z opinii biegłej wynika, iż „żałoba powódki przebiegała w sposób atypowy, z bardzo silnym i długotrwałym cierpieniem i do dziś nie została zakończona”,
- przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów poprzez uznanie, iż jej córka nie miała zapiętych pasów bezpieczeństwa, podczas gdy powyższe po pierwsze nie wynika z dowodów przeprowadzonych przed Sądem orzekającym w niniejszej sprawie, a po drugie ze zgromadzonego materiału dowodowego w żaden sposób nie wynika, aby niezapięcie pasów bezpieczeństwa miało wpływ na zwiększenie się rozmiarów szkody, do którego miałaby się przyczynićE. J. (2),
b)art. 328 § 2 k.p.c.poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku, które nie spełnia wymogów określonych w tym przepisie, bowiem nie wyjaśnia podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa (w zakresie przyjętego przyczynienia), co uniemożliwia kontrolę instancyjną.
Mając na uwadze powyższe wnosiła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie od pozwanego na jej rzecz dalszej kwoty 158.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami oraz kosztami procesu za obie instancje. Jako ewentualny, w przypadku uznania, iż w sprawie nie została rozpoznana istota sprawy, sformułowała wniosek o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
W piśmie procesowym z dnia 10 listopada 2015 r., które zostało zgłoszone na etapie postępowania międzyinstancyjnego, powódka wniosła dodatkowo o dołączenie do akt sprawy nowego dowodu: opinii biegłego ds. medycyny sądowej z dnia 26 sierpnia 2015 r. wykonanej na potrzeby sprawy z powództwaJ. J.na okoliczność braku przyczynienia się zmarłej do zaistniałego wypadku oraz niezasadnego uznania przez Sąd I instancji 30% przyczynienia się zmarłej do wypadku.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja zasługiwała na uwzględnienie jedynie w części.
Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe, przeprowadzając dowód z dokumentu – opinii sądowo-lekarskiej złożonej w innej sprawie, na który powołała się skarżąca w piśmie procesowym z dnia 10 listopada 2015 r. W oparciu o przeprowadzony dowód Sąd Apelacyjny poczynił odmienne ustalenie od Sądu I instancji odnośnie istnienia podstaw do obniżenia przyznanego powódce zadośćuczynienia w związku z przyczynieniem się jej zmarłej córki do skutków wypadku, za którego odpowiedzialność z mocy zawartej umowy ubezpieczenia ponosił pozwany zakład ubezpieczeń.
Zaznaczyć w tym miejscu należy, iż decyzja o obniżeniu odszkodowania (zadośćuczynienia) z uwagi na przyczynienie się poszkodowanego do powstania szkody jest uprawnieniem sądu, przy czym konieczne jest rozważenie wszystkich okoliczności in casu, w wyniku konkretnej i zindywidualizowanej oceny. Do okoliczności, o których mowa wart. 362 k.c., zaliczają się m.in. wina lub nieprawidłowość zachowania poszkodowanego, porównanie stopnia winy obu stron, rozmiar doznanej krzywdy i ewentualne szczególne okoliczności danego przypadku, a więc zarówno czynniki subiektywne, jak i obiektywne. Samo przyczynienie ma charakter obiektywny, a elementy subiektywne mają znaczenie dopiero na etapie „miarkowania” odszkodowania. Natomiast porównanie stopnia winy stron, jak również sytuacja, w której tylko sprawcy można winę przypisać, mają niewątpliwie istotne znaczenie przy określaniu ewentualnego „odpowiedniego” zmniejszenia obowiązku odszkodowawczego. Dodać też trzeba, iż w świetle utrwalonego w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych poglądu nawet przyczynienie się poszkodowanego do powstania szkody nie oznacza automatycznie obowiązku proporcjonalnego zmniejszenia należnych świadczeń (por. wyrok SA w Lublinie z 27 marca 2013 r., I ACa 1/13, opubl. w LEX nr 1298948, wyrok SA w Białymstoku z 22 marca 2013 r., I ACa 911/12, opubl. w LEX nr 1294715, wyrok SA w Białymstoku z 6 lutego 2013 r., I ACa 803/12, opubl. w LEX nr 1289371).
Mając to na względzie, jak również wynikający z opinii biegłego sądowego z zakresu medycyny sądowejP. S.(w niniejszej sprawie potraktowanej jako w pełni wiarygodny dokument prywatny) jednoznaczny wniosek o braku znaczenia zapięcia pasów bezpieczeństwa na rozmiar i rodzaj doznanych przez zmarłą córkę powódki urazów, przyjąć należało, iż postawienie jej zarzutu niewłaściwego postępowania, a tym samym uznanie, iż przyczyniła się ona do powstania szkody w jakimkolwiek stopniu, nie znajdywało uzasadnienia. Podkreślić też trzeba, że strona pozwana, która zaznajomiła się z treścią powyższej opinii biegłego, nie złożyła innych dowodów, które mogłyby podważyć jej miarodajność i poprzeć jej stanowisko prezentowane w toku postępowania, co tym bardziej czyni zasadnym wniosek, że w sprawie nie występowały przesłanki do zmniejszenia zadośćuczynienia w związku z przyczynieniem się zmarłej córki powódki do skutków wypadku.
W pozostałym zakresie Sąd Okręgowy poczynił prawidłowe, zgodne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, ustalenia faktyczne. Ustalenia te Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne. Nie były one zresztą na tym etapie postępowania negowane. Przedmiotem zaskarżenia była natomiast kwestia oceny adekwatności przyznanej powódce kwoty zadośćuczynienia w aspekcie regulacji zart. 448 k.c.w zw. zart. 24 § 1 k.c.
W tym kontekście podkreślić trzeba, że przewidziane wart. 448 k.c.zadośćuczynienie ma zrekompensować krzywdę polegającą na cierpieniach psychicznych wywołanych naruszeniem dobra osobistego. Dobrem osobistym zaś podlegającym samoistnej ochronie na gruncie tego przepisu są wartości niemajątkowe: prawo do niezakłóconego życia rodzinnego, obejmującego szeroko rozumiane więzi rodzinne, w tym prawo do życia w pełnej rodzinie. Przy czym na rozmiar krzywdy doznanej wskutek naruszenia dobra osobistego polegającego na prawie do życia w pełnej rodzinie mają wpływ przede wszystkim wstrząs psychiczny i cierpienia moralne wywołane śmiercią osoby bliskiej, poczucie osamotnienia i pustki po jej śmierci, rodzaj i intensywność więzi łączącej pokrzywdzonego ze zmarłym, rola w rodzinie pełniona przez osobę zmarłą, wystąpienie zaburzeń będących skutkiem śmierci osoby bliskiej, stopień, w jakim pokrzywdzony będzie umiał odnaleźć się w nowej rzeczywistości i zdolność do jej zaakceptowania, wiek pokrzywdzonego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2011 r., III CSK 279/10, niepubl.).
Zauważyć też należy, iż krzywdę doznaną w wyniku śmierci osoby bliskiej trudno jest ocenić i wyrazić w formie pieniężnej. Ustawodawca nie wskazuje tu żadnych kryteriów, ale wskazówek w tym zakresie dostarcza orzecznictwo. Ugruntowany jest pogląd opowiadający się za kompensacyjnym charakterem zadośćuczynienia pieniężnego, tj. uznający je za sposób naprawienia szkody niemajątkowej (por. wyrok SN z dnia 30 stycznia 2004 r. I CK 131/03, OSNC 2005/2/40). Przy oznaczeniu zakresu wyrządzonej krzywdy za konieczne uważa się uwzględnienie: rodzaju naruszonego dobra, zakresu naruszenia i trwałości skutków naruszenia (por. wyrok SN z 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 99/05, LEX nr 198509; wyrok SN z 1 kwietnia 2004 r., II CK 131/03, LEX nr 327923; wyrok SN z 19 sierpnia 1980 r., IV CR 283/80, OSN 1981, nr 5, poz. 81; wyrok SN z 9 stycznia 1978 r., IV CR 510/77, OSN 1978, nr 11, poz. 210).
Oceniając rozmiar doznanej przez powódkę krzywdy Sąd Apelacyjny miał na względzie dowody przeprowadzone w sprawie, w tym dowód z przesłuchania powódki, jej mężaJ. J., świadkaJ. K.oraz opinię sporządzoną przez biegłą z zakresu psychologiiE. S.. Choć z dowodów tych, a zwłaszcza z opinii istotnie wynikało, że przebieg żałoby u powódki miał charakter atypowy i do chwili obecnej nie została ona zakończona, przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia nie bez znaczenia były również inne okoliczności. Przede wszystkim zwrócić należy uwagę na fakt, że w 2006 r., a więc niemal 10 lat temu, powódka w związku z pogorszeniem jej sytuacji życiowej uzyskała od pozwanego odszkodowanie w kwocie 20.000 zł. Świadczenie to w tym okresie, tj. przed wprowadzeniemart. 446 § 4 k.c., było zaś traktowane także jako tzw. element niemajątkowy i niewątpliwie przedstawiało wówczas realną wartość majątkową, dalece inną niż w chwili obecnej. Nie można też zapominać o tym, że upływ znacznej ilości czasu od chwili zdarzenia siłą rzeczy złagodził doznaną przez powódkę krzywdę związaną z utratą bliskiej jej osoby. Powódka co prawda nadal odczuwa brak córki i jak wynika z opinii biegłej z zakresu psychologii w związku z objawami złego samopoczucia wymaga aktualnie leczenia specjalistycznego, tym niemniej nie jest to stan, który uniemożliwia lub czyni znaczne utrudnienia w jej bieżącym funkcjonowaniu. Powódka pracuje bowiem zawodowo, a w codziennej egzystencji może liczyć na wsparcie syna i męża.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Apelacyjny doszedł do przekonania, że odpowiednią kwotą zadośćuczynienia, która zrekompensuje powódce doznaną przez nią w związku z nagłą utratą córki krzywdę będzie kwota 80.000 zł. Zadośćuczynienie w tej wysokości jako uwzględniające rozmiar doznanych przez powódkę cierpień i nieodwracalność skutków, spełnia przesłankę "odpowiedniości", a zarazem też funkcję kompensacyjną, będąc jednocześnie społecznie uzasadnionym i nie prowadzącym do wzbogacenia powódki w związku ze zdarzeniem, które uzasadniało jego przyznanie. Uwzględnia także kwotę wypłaconą uprzednio powódce w toku likwidacji szkody.
Tej treści ocena przełożyła się na rozstrzygnięcie w zakresie kosztów procesu poniesionych przez strony przed Sądem Okręgowym, które to po myśliart. 100 zd. 1 in fine k.p.c., należało stosunkowo rozdzielić, odpowiednio do ostatecznego wyniku sprawy (40%-60%). Z uwagi zaś na to, że Sąd Okręgowy nie rozstrzygnął o kosztach sądowych Sąd Apelacyjny uzupełnił wyrok w ten sposób, że dodał punkt IV, którym to rozstrzygnął o nieuiszczonych kosztach sądowych (części opłaty od pozwu, od której powódka była zwolniona). Jednocześnie Sąd Apelacyjny uznał, że istnieją podstawy do tego, by nie obciążać powódki pozostałymi nieuiszczonymi kosztami sądowymi.
W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji wyroku na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.iart. 385 k.p.c.
O kosztach procesu w instancji odwoławczej Sąd Apelacyjny rozstrzygnął mając na względzie zakres uwzględnienia apelacji. Apelacja została uwzględniona w około 24% (38.000/158.000), w związku z czym zasądzono od powódki na rzecz pozwanego kwotę 1.164 zł.
Sąd Apelacyjny rozstrzygnął również o nieuiszczonej opłacie od apelacji, nakazując ją ściągnąć w wysokości 1.900 zł od pozwanego z uwagi na uwzględnienie w części apelacji, a mianowicie co do kwoty 38.000 zł. Jednocześnie również i w tym zakresie odstąpił od obciążania powódki brakującymi kosztami sądowymi w kwocie ponad 6.000 zł uznając, że z uwagi na trudną sytuację materialną powódki, kwotę tę należy przejąć na rachunek Skarbu Państwa.

(...)