Sąd Okręgowy w Lublinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 1030/14
Data wyroku: 2016-03-31 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Sędzia Sądu Okręgowego Dariusz Iskra, Sędzia Sądu Okręgowego Andrzej Mikołajewski, Sądu Rejonowego Krzysztof Niezgoda ()
Słowa kluczowe: Dział Spadku
Podstawa prawna: art. 211 k.c., art. 212 k.c, art. 1035 k.c., art. 46 krio

Sygn. akt II Ca 1030/14
II Ca 1031/14

POSTANOWIENIE
Dnia 31 marca 2016 roku
Sąd Okręgowy w Lublinie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący Sędzia Sądu Okręgowego Andrzej Mikołajewski
Sędziowie: Sędzia Sądu Okręgowego Dariusz Iskra
Sędzia Sądu Rejonowego Krzysztof Niezgoda (del.)

  Prokolonat:  Emilia Trąbka
po rozpoznaniu w dniu 17 marca 2016 roku w Lublinie
na rozprawie
sprawy z wnioskuA. W.
z udziałemA. M.iE. B.
o dział spadku i podział majątku wspólnego
na skutek apelacji wnioskodawczyni i uczestnikaA. M.
od postanowienia Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie z dnia 3 lutego 2014 roku, sygnatura akt I Ns 18/11
oraz na skutek apelacji wnioskodawczyni i uczestnikaA. M.
od postanowienia Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie z dnia 30 czerwca 2014 roku, sygnatura akt I Ns 18/11
postanawia:

I
zmienić zaskarżone postanowienie z dnia 3 lutego 2014 roku:

1
w punkcie I. w ten sposób, że ustalić, że w skład spadku poB. B. (1)wchodzą: nieruchomość położona wK.M., dla której prowadzona jestksięga wieczysta nr (...), składająca się z działek o numerach ewidencyjnych:(...)o powierzchni 6,42 ha, 25 o powierzchni 1,74 ha,(...)o powierzchni 0,36 ha,(...)o powierzchni 1,27 ha i(...)o powierzchni 1,26 ha, wóz konny, sieczkarnia, młynek do zboża, siewnik do koniczyny, narzędzia (młotek, siekiera, 2 komplety kluczy, klucz nastawny, 2 wiertarki), krajzega, szafa trzydrzwiowa, słupek z drugiej meblościanki, a w skład majątku wspólnegoE. B.iB. B. (1)wchodzą: ciągnik(...), brony, udział 1/3 we współwłasności rozsiewacza do nawozówK., udział 1/2 we współwłasności rozrzutnika do obornika, udział 1/3 we współwłasności kopaczki elewatorowej do ziemniaków, śrutownik, dojarka konwiowa, silnik elektryczny 7 kW, kultywator, meblościanka,

2
w punktach II. i III. w ten sposób, że dokonać podziału majątku wspólnegoE. B.iB. B. (1)oraz działu spadku poB. B. (1)w ten sposób, że dokonać podziału fizycznegodziałki numer (...)o powierzchni 6,42 ha, położonej wK.M., objętejksięgą wieczystą nr (...)na działki o numerach:(...)o powierzchni 1,3697 ha i(...)o powierzchni 5,05 ha według wariantu III opinii biegłego geodetyW. K. (1), zaewidencjonowanej w Starostwie Powiatowym wL.(...) Ośrodku (...)za nr(...)oraz

a
przyznaćA. W.na własność: utworzoną w wyniku podziału fizycznegodziałkę numer (...)orazdziałki o numerach (...), wyżej opisane, jak również ciągnik(...),

b
przyznaćA. M.na własność: utworzoną w wyniku podziału fizycznegodziałkę numer (...)orazdziałki o numerach (...), wyżej opisane, jak również: wóz konny, sieczkarnię, młynek do zboża, siewnik do koniczyny, narzędzia (młotek, siekiera, 2 komplety kluczy, klucz nastawny, 2 wiertarki), krajzegę, szafę trzydrzwiową, słupek z drugiej meblościanki, brony, śrutownik, dojarkę konwiową, silnik elektryczny 7 kW, kultywator, meblościankę, a także przyznaćA. M.: udział 1/3 we współwłasności rozsiewacza do nawozówK., udział 1/2 we współwłasności rozrzutnika do obornika i udział 1/3 we współwłasności kopaczki elewatorowej do ziemniaków,

3
w punkcie IV. w ten sposób, że nakazać pobrać na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych: odA. M.kwotę 7432,06 zł (siedem tysięcy czterysta trzydzieści dwa złote i sześć groszy) a odA. W.kwotę 2441,52 zł (dwa tysiące czterysta czterdzieści jeden złotych i pięćdziesiąt dwa grosze);

II
oddalić w pozostałej części apelacje wnioskodawczyni i uczestnikaA. M.od zaskarżonego postanowienia z dnia 3 lutego 2014 roku;

III
zmienić zaskarżone postanowienie z dnia 30 czerwca 2014 roku:

a
w punkcie I.1 w ten sposób, że obniżyć zasądzoną odA. M.na rzeczA. W.tytułem rozliczenia pożytków kwotę 17018 zł (siedemnaście tysięcy osiemnaście złotych) do kwoty 3900,47 zł (trzy tysiące dziewięćset złotych i czterdzieści siedem groszy) i oddalić wniosek o zasądzenie z tego tytułu kwoty 13117,53 zł (trzynaście tysięcy sto siedemnaście złotych i pięćdziesiąt trzy grosze),

b
w punkcie I.2 w ten sposób, że podwyższyć zasądzoną odA. W.na rzeczA. M.tytułem dopłaty kwotę 600 zł (sześćset złotych) do kwoty 32784,17 zł (trzydzieści dwa tysiące siedemset osiemdziesiąt cztery złote i siedemnaście groszy), płatną w terminie do dnia 30 września 2016 roku, z ustawowymi odsetkami w razie uchybienia terminu płatności;

IV
oddalić w pozostałej części apelacje wnioskodawczyni i uczestnikaA. M.od zaskarżonego postanowienia z dnia 3 lutego 2014 roku;

V
oddalić wnioskiA. W.iA. M.o zasądzenie na ich rzecz zwrotu kosztów postępowania odwoławczego;

VI
nakazać pobrać odA. M.iA. W.na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Lublinie kwoty po 1642,46 zł (tysiąc sześćset czterdzieści dwa złote i czterdzieści sześć groszy) tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych;

VII
w pozostałej części przejąć nieuiszczone koszty sądowe na rachunek Skarbu Państwa;

VIII
przyznaje adwokatowiJ. P. (1)od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Lublinie kwotę 6642 zł (sześć tysięcy sześćset czterdzieści dwa złote), uwzględniającą należny podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną uczestnikowi w postępowaniu odwoławczym.

Krzysztof Niezgoda Andrzej Mikołajewski Dariusz Iskra

Sygn. akt: II Ca 1030/14
II Ca 1031/14

UZASADNIENIE
We wniosku z dnia 19 lutego 2007 roku wnioskodawczyniA. W.wniosła o dokonanie działu spadku po ojcuB. B. (1).
W toku postępowania wnioskodawczyni i uczestnicy zgłosili również szereg roszczeń, a mianowicie:

a
roszczenie z tytułu nakładów z majątku wspólnegoE. B.iB. B. (1)na majątek osobistyB. B. (1)w postaci wybudowania domu mieszkalnego, stodoły, spichlerza drewnianego oraz remontu i modernizacji obory o wartości 45000 zł,

b
roszczenie z tytułu nakładu uczestnikaA. M.na spadkowe gospodarstwo rolne w postaci renty,

c
roszczenie z tytułu kosztów pogrzebu i wzniesienia nagrobka granitowego,

d
roszczenieA. W.z tytułu korzystania przez uczestnikaA. M.ze spadkowego gospodarstwa rolnego w zakresie przekraczającym uprawnienia uczestnika do posiadania rzeczy wspólnej za okres od 11 marca 1999 roku do chwili obecnej (zgłoszone w piśmie procesowym z dnia 22 stycznia 2008 roku oraz z dnia 1 sierpnia 2008 roku),

e
roszczenieE. B.z tytułu nakładów na doprowadzenie do budynku wody i linii telefonicznej,

f
roszczenieA. M.z tytułu nakładów w postaci wymiany pieca centralnego ogrzewania,

g
roszczenie z tytułu nakładu w postaci osobistej pracyA. M.w spadkowym gospodarstwie rolnym,

h
roszczenie z tytułu wyłącznego korzystania przezA. W.z ciągnika(...)od 1995 roku.

Postanowieniem z dnia 3 lutego 2014 roku Sąd Rejonowy Lublin-Zachód w Lublinie:
I. ustalił, iż w skład spadku poB. B. (1)wchodzi nieruchomość położona wK.M., gminaJ., dla której w Sądzie Rejonowym Lublin-Zachód w Lublinie urządzona jestksięga wieczysta nr (...), składająca się zdziałki gruntu nr (...)o powierzchni 6,4200 ha, zabudowanej domem mieszkalnym, stodołą, oborą i spichlerzem,działki gruntu nr (...)o powierzchni 1,7400 ha,działki gruntu nr (...)o powierzchni 0,3600 ha,działki gruntu nr (...)o powierzchni 1,2700 ha idziałki gruntu nr (...)o powierzchni 1,2600 ha oraz ruchomości: ciągnik rolniczy(...), brony, wał pierścieniowy, 3 wozy konne, sieczkarnia, młynek do zboża, rozsiewacz do nawozów(...), kosiarka ciągnikowa oraz udział we współwłasności w wysokości 1/2 części w rozrzutniku dwuosiowym i w kopaczce elewatorowej do ziemniaków;
II. dokonał podziału nieruchomości położonej wK.M., gminaJ., oznaczonej jakodziałka gruntu nr (...)o powierzchni 6,4200 ha, dla której Sąd Rejonowy Lublin-Zachód w Lublinie prowadziksięgę wieczystą nr (...), przedstawionej na planie sporządzonym przez biegłego z zakresu geodezji i kartografiiW. K. (1), przyjętym dnia 23 października 2012 roku do Starostwa Powiatowego wL.(...) Ośrodka (...)za nr(...), według wariantu III. na dwie części:
1)działkę gruntu nr (...)o powierzchni 1,3697 ha, zabudowaną domem mieszkalnym, stodołą, oborą i spichlerzem,
2)działkę gruntu nr (...)o powierzchni 5,0500 ha;
III. dokonał działu spadku poB. B. (1)w ten sposób, że:
l. przyznał na własność wnioskodawczyniA. W.: nieruchomość oznaczoną jakodziałka gruntu nr (...)o powierzchni 5,0500 ha, nieruchomość oznaczoną jakodziałka gruntu nr (...)o powierzchni 1,2700 ha oraz ciągnik rolniczy(...),
2. przyznał na własność uczestnikowiA. M.: nieruchomość oznaczoną jakodziałka gruntu nr (...)o powierzchni 1,3697 ha, zabudowaną domem mieszkalnym, stodołą, oborą i spichlerzem, nieruchomość oznaczoną jakodziałka gruntu nr (...)o powierzchni 1,7400 ha, nieruchomość oznaczoną jakodziałka gruntu nr (...)o powierzchni 0,3600 ha, nieruchomość oznaczoną jakodziałka gruntu nr (...)o powierzchni 1,2600 ha oraz następujące ruchomości: brony, wał pierścieniowy, 3 wozy konne, sieczkarnię, młynek do zboża, rozsiewacz do nawozów(...), kosiarkę ciągnikową, rozrzutnik dwuosiowy, kopaczkę elewatorową do ziemniaków oraz udział we współwłasności w wysokości 1/2 części w rozrzutniku dwuosiowym i w kopaczce elewatorowej do ziemniaków;
IV. nakazał pobrać od uczestnikaA. M.na rzecz Skarbu Państwa (Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie) kwotę 9.878,92 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych.
Sąd Rejonowy Lublin-Zachód w Lublinie ustalił następujący stan faktyczny:
E. B.i spadkodawcaB. B. (1)zawarli związek małżeński w dniu 3 marca 1973 roku.E. B.ma synaA. M., a z małżeństwa ze spadkodawcą – córkęA. W..

B. B. (1)był właścicielem gospodarstwa rolnego położonego wK.M., gminaJ., składającego się zdziałek oznaczonych numerami (...)o łącznej powierzchni 11,05 ha, dla których jest prowadzonaksięga wieczysta nr (...). Działki te mają następujące powierzchnie: działka nr(...)– 6,4200 ha, działka nr(...)– 1,7400 ha, działka nr(...)– 0,3600 ha, działka nr(...)– 1,2700 ha, działka nr(...)– 1,2600 ha.
W trakcie trwania małżeństwaE. B.wraz z mężem na części nieruchomości stanowiącejdziałkę nr (...)postawiła murowany, piętrowy dom mieszkalny oraz murowaną stodołę i drewniany spichlerz, a także zmodernizowała oborę.Działki o numerach (...)stanowią las i łąki, a pozostała częśćdziałki nr (...)orazdziałki o numerach (...)stanowią grunty orne.
Podczas trwania małżeństwaE. B.wraz zB. B. (1)zakupili ciągnik(...)oraz brony. Posiadali także wał pierścieniowy, 3 wozy konne, sieczkarnię, młynek do zboża, rozsiewacz do nawozów(...)oraz kosiarkę ciągnikową. Małżonkowie nie dysponowali wystarczającymi środkami pieniężnymi na zakup pozostałego sprzętu rolniczego, dlatego też niektóre maszyny kupili na współwłasność z sąsiadami. Z sąsiademM. Z.kupili rozrzutnik dwuosiowy, a z sąsiademG. J.– kopaczkę do ziemniaków.
A. W.pobierała naukę poza domem, natomiastA. M.wcześnie zakończył swoją edukację w szkole specjalnej i pracował wraz z matkęE. B.i ojczymemB. B. (1)w przedmiotowym gospodarstwie rolnym.
Od 12 grudnia 1969 roku do 31 sierpnia 1985 rokuA. M.przysługiwała renta rodzinna, która była pobierana przezE. B.i przeznaczana na utrzymanie uczestnika, a także na prowadzenie gospodarstwa rolnego, w którym uczestnik pracował, gdzie mieszkał i z którego dochody pokrywały utrzymanie jego orazE. B..
Jeszcze za życia spadkodawcyB. B. (1)doszło do konfliktuA. W.z rodzicami, w wyniku któregoA. W.opuściła ich gospodarstwo i zamieszkała wraz z mężem w swoim gospodarstwie rolnym.
B. B. (1)zmarł w dniu 5 listopada 1990 roku wL.. Postanowieniem z dnia 25 lutego 1991 roku Sąd Rejonowy w Lublinie w sprawie o sygn. akt II Ns 386/91 stwierdził, iż spadek poB. B. (1)z mocy ustawy nabyły: żonaE. B.oraz córkaA. W.po 1/2 części każda z nich i w tych samych częściach odziedziczyły one spadkowe gospodarstwo rolne.
Koszty pogrzebu spadkodawcy w całości pokryłaE. B., zamieszkująca wówczas wraz z synemA. M.i prowadząca z nim gospodarstwo rolne. Z tytułu śmierci spadkodawcy nie otrzymała ona żadnych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W 1992 rokuE. B.zawarła również umowę na wykonanie elementów granitowych nagrobka, za który zapłaciła ponad 4000 zł.
Po śmierci spadkodawcyE. B.wykonała przyłącze wody oraz doprowadziła linię telefoniczną do siedliska nadziałce nr (...). Środki finansowe na ten cel uzyskała z dochodów z gospodarstwa rolnego, a częściowo pożyczyła od swojej siostry.
Spośród maszyn rolniczych wchodzących w skład majątku spadkowegoA. W.wzięła ciągnik(...), z którego korzystała we własnym gospodarstwie rolnym prowadzonym wraz z mężem. Inne maszyny pozostały w gospodarstwie rolnym i były używane przezA. M.iE. B..
W dniu 11 marca 1999 rokuE. B.darowała cały swój udział w gospodarstwie rolnymA. M.. JednocześnieA. M.iA. W.ustanowili nieodpłatnie na rzeczE. B.dożywotnią osobistą służebność polegającą na prawie korzystania według wyboru uprawnionej z domu mieszkalnego nadziałce gruntu nr (...), a ponadto z 1/2 części budynków gospodarczych według wyboru uprawnionej oraz dożywotniego użytkowania 30 arów zdziałki gruntu nr (...).
A. W.wraz ze swoim mężem prowadzi własne gospodarstwo rolne. W murowanym domu położonym nadziałce nr (...)pozostał uczestnikA. M., który zamieszkiwał wraz z żoną i pięciorgiem dzieci, korzystał także z budynków gospodarczych znajdujących się na tej działce.
Po śmierci spadkodawcy oraz po wskazanej wyżej darowiźnieA. W.orazA. M.dokonali pomiędzy sobą faktycznego podziału działek, z których każdy z nich korzystał.
A. W.uprawiała działki gruntu o numerach(...)oraz od 2006 roku częśćdziałki nr (...)siejąc na nich zboże. Możliwe do osiągnięcia przeciętne pożytki z gruntów użytkowanych przezA. W.wynoszą 70948,44 zł, z czego ponad udział – 35474,22 zł.
A. M.od 1999 roku korzystał z większej częścidziałki nr (...)oraz zdziałek o numerach (...). Możliwe do osiągnięcia przez uczestnika dochody zdziałki nr (...)wynoszą za lata 1999 – 2007 kwotę 35539,18 zł. Pożytki możliwe do osiągnięcia przezA. M.zdziałki nr (...)wynoszą łącznie 67937,40 zł, z czego pożytki ponad udział stanowią kwotę 33968,70 zł. Możliwy do osiągnięcia dochód zdziałki nr (...)stanowiącej łąkę za lata 1999 – 2005 wynosi 10299,80 zł, w tym pożytki ponad udział stanowią 5149,90 zł.A. M.nadziałce nr (...)w latach 2000 – 2004 ściął 24 drzewa gatunku olcha czarna o średnicy 35 – 40 cm i jedną olchę w 2009 roku, która była słabej jakości i przeznaczona została w całości na opał. Wartość wyciętego drewna wynosi 1792,20 zł, a pożytki ponad udział – 896,10 zł.
A. M.użytkował nie tylko dom mieszkalny, ale także budynki gospodarcze: stodołę, oborę, spichlerz i kuchnię letnią. Stawka miesięczna dzierżawy budynku mieszkalnego wynosi 2,5 zł/m2, budynku gospodarczego – 0,5 zł/m2, a stodoły, spichlerza i kuchni letniej, z uwagi na zły stan tych budynków, nie więcej niż 0,25 zł/m2. Tym samym dwunastoletni koszt dzierżawy budynku mieszkalnego wynosi około 7110 zł, stodoły – 9540 zł, obory – 1134 zł, spichlerza – 306 zł, a kuchni letniej – 261 zł. Łącznie pożytkiA. M.ponad udział z zabudowań za okres 12 lat wynoszą 18351 zł. Jedynie w części stodoły, w zapolach,A. W.około 2004 roku złożyła słomę w belkach i koniczynę, która w chwili obecnej nie nadaje się już do użytkowania.

A. M.od 1999 roku użytkuje maszyny wchodzące w skład spadku takie jak: brony, wał pierścieniowy do wyrównywania pola, 3 wozy konne, sieczkarnię, młynek do zboża, rozsiewacz do nawozów(...), kosiarkę ciągnikową(...), rozrzutnik dwuosiowy, kopaczkę elewatorową do ziemniaków. Maszyny te są przestarzałe i mocno zużyte, niemniej jednak gdyby ich nie posiadał, wówczas musiałby je wynająć. Uwzględniając roczną ilość godzin pracy i średni koszt najmu za jedną godzinęA. M.osiągnął z maszyn łączne pożytki w kwocie 164013,60 zł.
A. M.w latach 1999 – 2007 użytkował także z majątku spadkowego inwentarz żywy w postaci średnio 4 krów mlecznych i 7 świń. Przeciętny dochód z czterech krów mlecznych w latach 1999 – 2007 wyniósł 16925,84 zł, a dziewięcioletni dochód z 7 sztuk trzody chlewnej wyniósł 27090 zł.
Łącznie pożytki uzyskane przezA. M.z hodowli inwentarza żywego wyniosły 44015,84 zł, z tego pożytki ponad udział wynoszą 11003,96 zł.
Od uzyskania pełnoletności, tj. od 1986 roku do 1999 rokuA. M.nieodpłatnie pracował w przedmiotowym gospodarstwie rolnym. Średni miesięczny ekwiwalent za pracę w tych latach wyniósł łącznie 181999,51 zł.A. M.wykonując nieodpłatną pracę w gospodarstwie rolnym uzyskiwał także dla siebie dobra konsumpcyjne (żywność, odzież, korzystał z wody, prądu, środków czystości czy leków), a dobra te stanowią 95 % wszystkich wydatków w gospodarstwie domowym rolnika. W latach 1987 – 1990, przed założeniem rodziny, konsumpcja uczestnika była mniejsza, jednakże uczestnik żył w gospodarstwie domowymE. B.iB. B. (1). W 1991 roku.A. M.zawarł związek małżeński i ma pięcioro dzieci (urodzonych odpowiednio w latach 1992, 1994, 1995, 1997 i 1998). Dlatego też wynagrodzenie za pracę uczestnikaA. M.w gospodarstwie spadkowym miesięcznie wynosiło 58,33 zł.
A. M.po 1999 roku w dalszym ciągu prowadził gospodarstwo rolne. Zarabiał również pracując u sąsiadów w ich gospodarstwach. Obecnie jedynie w ograniczonym zakresie gospodaruje w swoim gospodarstwie, pracując głównie u sąsiadaW. C..
A. M.mieszka wraz z żoną i piątką dzieci. Ma złą sytuację finansową i nie posiada środków na ewentualne spłaty. Posiada kilkuletnie zadłużenie w opłatach w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oraz w należnościach podatkowych za nieruchomości. Z powodu niepłacenia podatku oraz składek na ubezpieczenie, na nieruchomości ustanowione zostały hipoteki.
Z koleiE. B.po śmierci spadkodawcy utrzymywała się z renty oraz do czasu darowizny prowadziła wraz z synem gospodarstwo rolne.E. B.pomimo przysługującej jej służebności ma inne miejsce zamieszkania i nie mieszka z synem i jego rodziną.
Po śmierci spadkodawcyA. W.wzięła z majątku spadkowego dwie krowy, w tym młodą jałówkę.
Przeciętny dochód z krowy w latach 1999 – 2010 wyniósł 5933,70 zł. Dochody z jałówki są niższe od kosztów hodowli o około 100 zł rocznie. Tymi samym pożytki z krowy i jałówki w ciągu 12 lat wynoszą 4733,70 zł, z tego pożytki ponad udział wynoszą 3550,28 zł.
PonadtoA. W., w ramach faktycznego podziału majątku spadkowego wzięła za zgodą matki i przyrodniego brata ciągnik(...), wymagający znacznego remontu kosztującego około 5000 zł, który wykonał mążA. W..A. W.użytkuje ten ciągnik, a jej dochód z tytułu wyłącznego korzystania z ciągnika za lata 1999 – 2010 wynosi 249000 zł, czysty dochód, po odliczeniu kosztów remontu, wynosi 244000 zł, a ekwiwalent ponad udział – 183000 zł.
Pomiędzy wnioskodawczyniąA. W.a uczestnikamiA. M.orazE. B.istnieje konflikt, który rozpoczął się jeszcze ze życia spadkodawcy. Następnie, po śmierciB. B. (1)oraz po dokonaniu darowizny w 1999 roku, pomiędzy matką a przyrodnim rodzeństwem powstały dodatkowo nieporozumienia na tle podziału majątku po zmarłym.
W dniu 22 kwietnia 2004 rokuA. W.złożyła zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przezA. M.polegającego na przywłaszczeniu sobie maszyn rolniczych: młockarni, prasy, bukownika, żniwiarki, snopowiązałki, siewnika konnego, kosiarki konnej ogólnej wartości około 2.500 zł. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Lublinie z dnia 27 września 2004 roku, sygn. akt XVI K 920/04,A. M.został skazany za przywłaszczenie tych maszyn rolniczych. Jednocześnie sąd karny zobowiązałA. M.do naprawienia szkody w całości poprzez zapłatęA. W.kwoty 2500 zł i kwota ta została w całości wyegzekwowana przez komornika na rzeczA. W..
W dniu 18 grudnia 2006 rokuA. M.zawarł z(...) Bankiem S. A.z siedzibą wW.Oddział wL.umowę kredytu w kwocie 3801,20 zł na zakup pieca centralnego ogrzewania, który został zainstalowany w budynku mieszkalnym nadziałce nr (...).
Aktualna wartość działek wynosi:
-działki nr (...)– 32500 zł,
-działki nr (...)– 29700 zł,
-działki nr (...)– 18400 zł,
-działki nr (...)– 3300 zł.
Biegły geodetaW. K. (1)wykonał trzy projekty podziałudziałki nr (...)o powierzchni 6,42 ha na dwie osobne nieruchomości w taki sposób, aby działka wydzielona miała nie mniej niż l ha fizyczny i jednocześnie nie mniej niż l ha przeliczeniowy, co umożliwiA. M.kontynuację ubezpieczenia w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Wariant trzeci przewiduje utworzeniedziałki nr (...)o powierzchni 1,3697 ha orazdziałki nr (...)o powierzchni 5,05 ha. W tym wariancie wartośćdziałki nr (...)wynosi 117400 zł, a wartośćdziałki nr (...)wynosi 136900 zł.
Sąd Rejonowy wskazał, na podstawie jakich dowodów ustalił powyższy stan faktyczny.
Nie budziła wątpliwości Sądu Rejonowego autentyczność dokumentów, znajdujących się w aktach niniejszej sprawy. Żadna ze stron nie kwestionowała ich prawdziwości.
Sąd Rejonowy dał również wiarę zeznaniomA. W.,E. B.iA. M., wskazując, że w większości stan faktyczny był podawany przez nich zgodnie. Ewentualne różnice wynikają z upływu czasu i są normalne w sprawach skomplikowanych, obejmujących przestrzeń ponad dwudziestu lat oraz w sprawach, w których strony są silnie zaangażowane emocjonalnie, a tym bardziej pozostają w konflikcie. W większości różnice w zeznaniach nie dotyczą istoty sprawy, a odnoszą się do kwestionowania opinii biegłych, przyjętej przez nich metodologii pracy czy wysnuwanych wniosków w zakresie dokonywanych rozliczeń.
Dostrzegając niespójność w zeznaniach odnoszącą się do ilości inwentarza żywego, jaki wzięłaA. W.z majątku spadkowego, Sąd Rejonowy uznał, że była to jedna krowa i jedna jałówka. Wynika to w szczególności z zeznańM. Z.(k. 245).
Sąd Rejonowy dał również wiarę świadkomJ. W.,Z. K.,M. Z.,W. K. (2),G. J.,J. M.orazU. Z.. Ewentualne rozbieżności w tych zeznaniach również są spowodowane upływem czasu, wielością opisywanych okoliczności oraz skonfliktowaniem stron.
, Sąd Rejonowy uznał za rzetelne: opinię biegłego geodetyW. K. (1)w zakresie możliwości podziałudziałki nr (...), a także opinię biegłego rzeczoznawcy majątkowegoJ. P. (2)w zakresie wartości nieruchomości.
Sąd Rejonowy ustalił na podstawie opinii biegłej z zakresu rolnictwa, ochrony środowiska i gleboznawstwaI. S.wielkość pożytków pobranych przezA. M.orazA. W.ze składników majątkowych wchodzących w skład spadku oraz wielkość wynagrodzenia uczestnikaA. M.odpowiadającego nakładowi jego osobistej pracy w spadkowym gospodarstwie.
Opinie biegłych są pełne, jasne, niesprzeczne, zostały sporządzone przez specjalistów w swoich dziedzinach, zgodnie ze wskazaniami wiedzy i nauki, zaś logiczność rozumowania biegłych nie budzi wątpliwości. Wnioski zawarte w opiniach sformułowane zostały w sposób kategoryczny i jednoznaczny oraz zostały w sposób dostateczny uzasadnione.
W toku postępowania kwestionowane były jedynie opinie biegłejI. S., jednakże biegła do wszystkich zarzutów odniosła się w sposób należyty, racjonalnie objaśniając swoje wywody.
Dokonując oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego Sąd Rejonowy wskazał, że przedmiotem postępowania jest dział spadku poB. B. (1)oraz zniesienie współwłasności nieruchomości stanowiących gospodarstwo rolne.
W skład spadku poB. B. (1)wchodziły również wskazane wyżej maszyny rolnicze (w tym udziały we współwłasności rozrzutnika dwuosiowego i kopaczki elewatorowej do ziemniaków), które zostały nabyte w czasie trwania związku małżeńskiegoE. B.iB. B. (1).
Sąd Rejonowy wskazał, że w podziale uczestniczyli wnioskodawczyniA. W.oraz uczestnikA. M., którym przysługiwały udziały w dzielonym majątku po 1/2 części.
W myślart. 1035 k.c.jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Jeżeli cały majątek spadkowy lub poszczególne rzeczy wchodzące w jego skład stanowią współwłasność z innego tytułu niż dziedziczenie, dział spadku i zniesienie współwłasności mogą być połączone w jednym postępowaniu (art. 689 k.p.c.).
Art. 211 k.c.iart. 212 k.c.przewidują trzy sposoby wyjścia ze współwłasności majątku: poprzez podział rzeczy wspólnej, przyznanie rzeczy wspólnej jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych, sprzedaż rzeczy wspólnej, a następnie podział pomiędzy współwłaścicieli sumy pieniężnej uzyskanej ze sprzedaży. Pierwszeństwo ma zniesienie współwłasności przez fizyczny podział jej przedmiotu i jest to sposób preferowany przez ustawodawcę.
Jeżeli zniesienie współwłasności następuje z mocy orzeczenia sądu, sąd powinien przede wszystkim wziąć pod uwagę ten sposób wyjścia ze wspólności, chyba że współwłaściciele sformułowali zgodny wniosek o zniesienie współwłasności w oznaczony sposób, żądają przyznania rzeczy wspólnej jednemu z nich w zamian za spłaty, albo sprzedania stosownie do przepisówk.p.c.
Stosownie do treściart 213 k.c.jeżeli zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego przez podział między współwłaścicielami byłoby sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, sąd przyzna gospodarstwo temu współwłaścicielowi, na którego wyrażą zgodę wszyscy współwłaściciele. W niniejszej sprawie brak było okoliczności wskazujących na to, że podział gospodarstwa rolnego byłby sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, ponadto należy też mieć na uwadze, iż działki są w faktycznym posiadaniu zarówno wnioskodawczyni, jak i uczestnika, którzy korzystają z nich od wielu lat.
Sąd Rejonowy uznał, że właściwym sposobem działu spadku i zniesienia współwłasności nieruchomości jest przyznanie wnioskodawczyni i uczestnikowi poszczególnych działek wchodzących w skład gospodarstwa rolnego oraz podziałdziałki nr (...)na dwie działki według wariantu III. projektu biegłego geodetyW. K. (1).
Wnioskodawczyni wniosła o przyznanie jejdziałki nr (...)według wariantu I. orazdziałek o numerach (...), a uczestnik wniósł o przyznanie mudziałki nr (...)orazdziałek o numerach (...). Bezspornym w sprawie było, iż podział powinien dokonać się bez dopłat ze strony uczestnika na rzecz wnioskodawczyni z uwagi na sytuację majątkową uczestnika.
Sąd Rejonowy miał na uwadze, że uczestnik zamieszkuje wraz z rodziną na zabudowanej częścidziałki nr (...)i stanowi ona jego centrum życiowe. Także wnioskodawczyni wnosiła o podziałdziałki nr (...). Uczestnik chciał pozostać właścicielem działki posiadającej nie mniej niż l ha fizyczny i nie mniej niż l ha przeliczeniowy z uwagi na chęć kontynuowania ubezpieczenia w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.
Sąd Rejonowy uznał za właściwy podziałdziałki nr (...)zgodnie z wariantem III. opinii biegłego geodetyW. K. (1). Podział według tego wariantu pozwala, przy uwzględnieniu pozostałych działek i ich wartości, na dokonanie działu spadku w sposób pozwalający wykluczyć konieczność dokonywania dopłat przez uczestnika na rzecz wnioskodawczyni, których nie jest on w stanie poczynić. Jednocześnie uwzględnia interesy wnioskodawczyni i pokrywa się z dotychczasowym zakresem korzystania przez nią zdziałki nr (...). Uczestnikowi pozwala także zachować prawo do ubezpieczenia w KRUS oraz przyznaje mu część obejmującą dom i budynki gospodarcze, z których korzysta on i jego liczna rodzina. Dwa pozostałe warianty podziału przedstawiają większe dysproporcje co do wartości powstałych w wyniku podziału działek, co utrudniałoby dokonanie działu spadku bez zasądzania stosownych dopłat na rzecz współwłaścicieli.
Sąd Rejonowy przyznał wnioskodawczynidziałkę nr (...), a uczestnikowidziałki o numerach (...), z których oni faktycznie korzystają. Sąd Rejonowy dążąc do zminimalizowania dopłaty przyznał natomiast uczestnikowidziałkę nr (...), o którą ubiegała się wnioskodawczyni i z której ona dotychczas korzystała.
Stosownie doart. 684 k.p.c.skład i wartość spadku ulegającego podziałowi ustala sąd. W doktrynie prawa cywilnego powszechnie przyjmuje się, że ustalenie składu i stanu spadku przez sąd następuje według chwili jego otwarcia (art. 924 k.c.) a jego wartości na podstawie cen rynkowych z chwili dokonywania działu.
Zgodnie zart. 212 § l k.c.jeżeli zniesienie współwłasności następuje na mocy orzeczenia sądu, wartość poszczególnych udziałów może być wyrównana przez dopłaty pieniężne.
Sąd Rejonowy podkreślił, że uczestnik nie ma realnej możliwości dokonania dopłaty na rzecz wnioskodawczyni. Nie ma stałego dochodu, nie pracuje zawodowo, pracuje jedynie dorywczo w ramach prac sezonowych przy prowadzeniu sąsiednich gospodarstw rolnych. Ma na utrzymaniu niepracującą żonę i pięcioro dzieci. Z powodu nieopłacania przez uczestnika podatków powstała zaległość zabezpieczona hipotecznie na nieruchomości spadkowej.
Wartość przyznanychA. W.iA. M.nieruchomości jest porównywalna i wynosi odpowiednio 169400 zł (wnioskodawczyni) i 168800 zł (uczestnik).
Jednocześnie Sąd Rejonowy ustalił, iż w skład majątku spadkowego wchodziły określone ruchomości (bądź udziały we współwłasności ruchomości) i przyznał je tym osobom, w których posiadaniu się one znajdują.
Sąd Rejonowy przywołał równieżart. 520 § 1 i § 2 k.p.c., wskazując, że co do zasady każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Jeżeli jednak uczestnicy są w różnym stopniu zainteresowani w wyniku postępowania lub interesy ich są sprzeczne, sąd może stosunkowo rozdzielić obowiązek zwrotu kosztów lub włożyć go na jednego z uczestników w całości. To samo dotyczy zwrotu kosztów postępowania wyłożonych przez uczestników. Zdaniem Sądu Rejonowego między uczestnikami nie istniała sprzeczność interesów, mimo częściowo odmiennych wniosków zgłaszanych w postępowaniu.
Rozstrzygnięcie zpunktu IV.orzeczenia w przedmiocie wydatków na opinie biegłych Sąd Rejonowy uzasadniłart. 113 ust. l ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(Dz. U. z 2005 roku, Nr 167, poz. 1398, ze zm.).
*
Apelacje od tego postanowienia wnieśli wnioskodawczyniA. W.i uczestnikA. M..
UczestnikA. M.zaskarżył postanowienie Sądu Rejonowego w całości, zarzucając zaskarżonemu postanowieniu:
1. naruszenie przez Sąd pierwszej instancjiart. 233 § 1 k.p.c.poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, polegające na przyznaniu wiary opiniom biegłych i sporządzeniu w oparciu o te opinie zaskarżonego postanowienia pomimo tego, że są wewnętrznie sprzeczne oraz niedokładne, a wnioski w nich zawarte można uznać za sprzeczne z zasadami logiki nawet bez posiadania specjalistycznej wiedzy z zakresu rolnictwa oraz geodezji, co było wielokrotnie sygnalizowane przez pełnomocnika uczestnika postępowaniaA. M.,
2. naruszenieart. 619 § 1 k.p.c.poprzez brak ustalenia wartości masy spadkowej, wartości wchodzących w skład masy spadkowej ruchomości, wartości pochówku spadkodawcy i postawienia na jego grobie pomnika, a także brak ustalenia wartości przedmiotu zniesienia współwłasności,
3. naruszenieart. 686 k.p.c.polegające na niedokonaniu jakichkolwiek rozliczeń pomiędzy stronami poczynionych nakładów na nieruchomości i ruchomości wchodzące w skład masy spadkowej oraz pożytków pobieranych z tejże masy przez uczestników postępowania, ponieważ zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 1988 roku, III CZP 61/88, brak rozstrzygnięcia przez Sąd pierwszej instancji o wzajemnych roszczeniach z tytułu posiadania rzeczy wchodzących w skład majątku spadkowego jest samoistną przesłanką do wniesienia apelacji,
4. naruszenieart. 686 k.p.c.poprzez brak rozliczenia nakładów poczynionych na przedmiotowe gospodarstwo z majątku dorobkowegoE. B.oraz nierozliczenie pracy wykonywanej w tymże gospodarstwie przez uczestnika postępowaniaA. M.,
5. naruszenieart. 623 k.p.c.poprzez wydanie postanowienia częściowego, zawierającego rozstrzygnięcie o podziale nieruchomości w naturze, bez równoczesnego wyrównania wartości udziałów współwłaścicieli spłatami lub dopłatami i bez rozstrzygnięcia istniejącego sporu o nakłady, jeżeli wielkość tych nakładów mogłaby rzutować na sposób podziału albo wysokość spłat lub dopłat,
6. naruszenieart. 619 § 1 k.p.c.poprzez błędne nieuwzględnienie obciążenia budynku mieszkalnego znajdującego się nadziałce nr (...)służebnością osobistą dożywotniego zamieszkiwania oraz dożywotniego prawa użytkowania 30 arów gruntu ornego ustanowioną na rzeczE. B., co w oczywisty sposób wpływa na wartość tej nieruchomości, nieuwzględnienie tej okoliczności przez Sąd pierwszej instancji doprowadziło do pokrzywdzenia uczestnika postępowaniaA. M.podczas działu spadku,
7. naruszenieart. 212 § 1 k.c.poprzez przyznanie uczestnikowi postępowaniaA. M.ruchomości, o których przyznanie nie tylko nie wnioskował, ale wręcz nie chciał ich przyznania,
8. naruszenieart. 1031 § 1 k.c.poprzez nieuwzględnienie nakładów poczynionych przezE. B.na pochówek spadkodawcy i wybudowanie pomnika na jego grobie, które z mocy prawa weszły w skład długów spadkowych i powinny być rozliczone pomiędzy stronami, należy podkreślić, że był to znaczny wydatek uszczuplający de facto tylko majątek uczestników postępowania i niedopuszczenie w tym zakresie wnioskowanego przez pełnomocnika uczestnika w piśmie z dnia 12 grudnia 2011 roku dowodu z uzupełniającej opinii biegłego,
9. naruszenieart. 212 § 1 k.c.poprzez przyznanie uczestnikowi postępowania nieruchomości oznaczonej ewidencyjnym numeremdziałki (...)w sytuacji, gdy uczestnik postępowania jednoznacznie wskazał, iż nie chce, aby ta nieruchomość została przyznana na jego rzecz,
10. naruszenieart. 328 § 2 k.p.c.poprzez nieuzasadnienie faktycznych podstaw wydania postanowienia, w części dotyczącej dokonania działu spadku uzasadnienie jest na tyle lakoniczne, że nie sposób wywnioskować, w jaki sposób Sąd pierwszej instancji dokonał rozliczeń i dlaczego część rozliczeń pomiędzy stronami pominął, 11. naruszenieart. 108 § 1 k.p.c.iart. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnychpoprzez bezpodstawne obciążenie uczestnika kosztami postępowania w całości, bez wyszczególnienia składników tychże kosztów sądowych, a także bez wykazania, na jakiej podstawie tylkoA. M.jest zobowiązany do ponoszenia kosztów postępowania; należy też podkreślić, że Sąd pierwszej instancji nie przychylił się w całości do wniosków żadnej ze stron, co dodatkowo czyni niezrozumiałym obciążenie kosztami postępowania tylko uczestnika i to pomimo tego, że uiszczał zaliczki na biegłych w takim samym zakresie jak wnioskodawczyni.
Uczestnik wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego zmianę w ten sposób, by przyznaćdziałkę nr (...)wnioskodawczyni ze stosowną spłatą na rzecz uczestnika.
WnioskodawczyniA. W.zaskarżyła postanowienie Sądu Rejonowego w części, a mianowicie w zakresie rozstrzygnięć z punktów I., II. i III.
Wnioskodawczyni zarzuciła zaskarżonemu orzeczeniu:
1. błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, iż wnioskodawczyni nie była zainteresowana przyznaniem jejdziałek o numerach (...), gdyż z nich nie korzysta i nie są jej potrzebne do prowadzenia gospodarstwa rolnego, podczas gdy wnioskodawczyni w toku postępowania wielokrotnie wyrażała wolę objęcia własności tychże nieruchomości wobec prowadzenia szeroko zakrojonej działalności rolnej (uczestnik nie prowadzi gospodarstwa rolnego), a ponadtoA. M.dopiero w piśmie z dnia 12 grudnia 2011 roku domagał się przyznania mu tych działek, nie oponując przed tą datą co do przyznania ich wnioskodawczyni, jak również z uwagi na to, że wnioskodawca nie ma żadnych możliwości spłaty i jedynym sposobem podziału jest podział w naturze celem zrównoważenia świadczeń,
2. błąd w ustaleniach faktycznych polegający na pominięciu, iż w skład masy spadkowej wchodzą także ruchomości wymienione w piśmie z dnia 7 lutego 2010 roku: pług, śrutownik, przyczepa do zboża, rozsiewacz do nawozów, dojarka do mleka, 3 silniki elektryczne, siewnik do koniczyny, krajzega, kultywator, wyposażenie domu i warsztatu, jak również inwentarz żywy: 4 krowy, 25 sztuk trzody chlewnej oraz 20 ton zboża, 15 ton ziemniaków, 40 ton buraków cukrowych, 3. naruszenie przepisów postępowania, tj.art. 233 k.p.c., poprzez nieprawidłową ocenę zgromadzonego materiału dowodowego, wbrew zasadom doświadczenia życiowego i zasadom logiki, przez dokonanie podziałudziałki nr (...)według wariantu III. sporządzonego przez biegłego geodetęW. K. (1), podczas gdy według tego wariantu uczestnik uzyskał powierzchnię o wielkości niespełna 1,4 ha, która jest mu zbędna wobec faktu nieprowadzenia działalności rolnej i nieposiadania sprzętu rolniczego, w sytuacji gdy wnioskodawczyni prowadzi gospodarstwo rolne, z którego się utrzymuje, a przyznanie jej nieruchomości o większym areale zrekompensuje jej także niedobór rozliczeniowy,
4. naruszenie przepisów postępowania pod postaciąart. 321 § l k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.poprzez orzeczenie wbrew żądaniu strony i przyznanie prawa własnościdziałki nr (...)uczestnikowiA. M., podczas gdy z treści pisma z dnia 13 grudnia 2011 roku jednoznacznie wynikało, iż wyraził on wolę przyznania tego składnika masy spadkowej wnioskodawczyniA. W.i stanowisko takie podtrzymywał w dalszym postępowaniu,
5. naruszenie przepisów postępowania pod postaciąart. 686 k.p.c.w zw. zart. 316 § l k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.poprzez nieuwzględnienie roszczeń wnioskodawczyni w przedmiocie rozliczenia pożytków pobranych z nieruchomości i ruchomości przez uczestnika ponad przysługujący mu udział w całości, których wysokość szczegółowo wyliczona została przez biegłąI. S.i tym samym niezasądzenie na jej rzecz stosowej spłaty.
Wnioskodawczyni wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w zaskarżonej części przez:
1. ustalenie, iż w skład masy spadkowej poB. B. (1)wchodzą także następujące ruchomości: pług, śrutownik, przyczepa do zboża, rozsiewacz do nawozów, dojarka do mleka, 3 silniki elektryczne, siewnik do koniczyny, krajzega, kultywator, wyposażenie domu i warsztatu, jak również inwentarz żywy w postaci: 4 krów, 25 sztuk trzody chlewnej oraz 20 ton zboża, 15 ton ziemniaków, 40 ton buraków cukrowych,
2. dokonanie podziału nieruchomości stanowiącejdziałkę nr (...)według wariantu I. sporządzonego przez biegłego geodetęW. K. (1),
3. dokonanie działu spadku poB. B. (1)w ten sposób, aby przyznać na własność wnioskodawczyniA. W.takżedziałki o numerach (...)oraz utworzoną w wyniku podziałudziałkę nr (...)o powierzchni 5,4100 ha, zaś pozostałe składniki – przyznać na własnośćA. M.,
4. zasądzenie od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwoty 17018 zł tytułem zwrotu pożytków pobranych przez uczestnika ponad przysługujący mu udział,
5. zasądzenie od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kosztów postępowania stosownie do treściart. 108 § l k.p.c.w zw. zart. 98 § l k.p.c.iart. 13 § 2 k.p.c.za obie instancje.
We wniosku ewentualnym wnioskodawczyni domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy.
*
WnioskodawczyniA. W.złożyła również wniosek o uzupełnienie postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 3 lutego 2014 roku w zakresie brakujących rozstrzygnięć:
- o żądaniu wnioskodawczyni rozliczenia pożytków pobranych przez uczestników z gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem postępowania ponad ich udział,
- o żądaniu spłaty od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni wynikającej z różnicy wartości poszczególnych działek oraz pobranych pożytków, wobec całkowitego braku możliwości spłaty po stronie uczestnika,
- o żądaniu ustalenia, że w skład spadku poB. B. (1)wchodzą również: pług, śrutownik, przyczepa do zboża, snopowiązałka, żniwiarka, bukownik, siewnik do zboża, rozsiewacz do nawozów, dojarka do mleka, 3 silniki elektryczne, krajzega, kultywator, młynek do zboża, wyposażenie domu i warsztatu oraz inwentarz żywy.
*
Postanowieniem z dnia 30 czerwca 2014 roku Sąd Rejonowy Lublin-Zachód w Lublinie:
I. uzupełnił postanowienie Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie z dnia 3 lutego 2014 roku w ten sposób, że:
1. zasądził od uczestnikaA. M.na rzecz wnioskodawczyniA. W.kwotę 17018 zł tytułem zwrotu pożytków pobranych przez uczestnikaA. M.ponad przysługujący mu udział w spadku;
2. zasądził od wnioskodawczyniA. W.na rzecz uczestnikaA. M.kwotę 600 zł tytułem wyrównania udziału w spadku;
II. oddalił wniosek w pozostałej części.
Uzasadniając postanowienie uzupełniające Sąd Rejonowy podtrzymał ustalenia faktyczne poczynione w uzasadnieniu postanowienia z dnia 3 lutego 2014 roku i ocenę dowodów, która do nich doprowadziła.
Sąd Rejonowy wskazał, że zgodnie zart. 351 § l k.p.c.strona może w ciągu dwóch tygodni od ogłoszenia wyroku, a gdy doręczenie wyroku następuje z urzędu – od jego doręczenia, zgłosić wniosek o uzupełnienie wyroku, jeżeli sąd nie orzekł o całości żądania, o natychmiastowej wykonalności albo nie zamieścił w wyroku dodatkowego orzeczenia, które według przepisów ustawy powinien był zamieścić z urzędu. Na podstawieart. 13 § 2 k.p.c.przepis ten znajduje odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym.
Uzupełniając ocenę prawną ustalonego stanu faktycznego Sąd Rejonowy wskazał, że zgodnie zart. 207 k.c.pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom w stosunku do wielkości udziałów, w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną. Możliwość domagania się przez współwłaściciela przypadającej na niego części pożytków i przychodów jest niezależna od wykonywania przez niego prawa do współposiadania i współużytkowania rzeczy wspólnej.
Sąd Rejonowy wskazał, że zgodnie z opiniami biegłejI. S.łącznie pożytki osiągnięte przez wnioskodawczynięA. W.ponad przypadający jej udział wyniosły 199761,75 zł, a pożytki osiągnięte przez uczestnikaA. M.ponad przypadający mu udział wyniosły 216779,75 zł.
Różnica między pożytkami osiągniętymi z majątku spadkowego posiadanego przez uczestnikaA. M.a tymi uzyskanymi z majątku spadkowego posiadanego przez wnioskodawczynięA. W., wyniosła zatem 17018 zł.
Jeżeli chodzi o dopłatę, łączna wartość przyznanychA. W.nieruchomości wynosi 169400 zł, zaś łączna wartość nieruchomości przyznanychA. M.wynosi 168800 zł. Wnioskodawczyni powinna zatem dopłacić uczestników kwotę 600 zł.
W pozostałym zakresie Sąd Rejonowy oddalił wniosek o uzupełnienie postanowienia z dnia 3 lutego 2014 roku jako bezzasadny.
*
Apelacje od tego postanowienia wnieśli uczestnikA. M.i wnioskodawczyniA. W..
Uczestnik zaskarżył postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 30 czerwca 2014 roku w zakresie punktu I., zarzucając zaskarżonemu orzeczeniu:
- naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.art. 118 k.c.w zw. zart. 117 § 2 k.c.poprzez nieuwzględnienie podniesionego w toku postępowania przez uczestnika zarzutu przedawnienia roszczenia o pożytki jako roszczenia okresowego, co do którego obowiązuje trzyletni okres przedawnienia,
- naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.art. 233 § 1 k.p.c., przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów poprzez przyjęcie za podstawę ustaleń stanu faktycznego dowodu z opinii biegłejI. S., która dokonała błędnego wyliczenia wartości nieruchomości, nakładów oraz pożytków z rzeczy,
- naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.art. 328 § 2 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.w zw. zart. 361 k.p.c.poprzez brak zgodnego z wytycznymi ustawowymi uzasadnienia oceny dowodów w zakresie dowodu z opinii biegłejI. S..
Uczestnik wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia w zaskarżonej części przez oddalenie wnioskuA. W.o zwrot pożytków, a tym samym o ponowne dokonanie rozliczenia pożytków uzyskanych przezA. M.powstałych jedynie w okresie od 2004 roku, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
WnioskodawczyniA. W.zaskarżyła postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 30 czerwca 2014 roku w części, tj. w zakresie punktów I.2 oraz II.
Wnioskodawczyni zarzuciła temu orzeczeniu:
1. błąd w ustaleniach faktycznych polegający na pominięciu, iż w skład masy spadkowej poB. B. (1)wchodzą także ruchomości wymienione w piśmie z dnia 7 lutego 2010 roku: pług, śrutownik, przyczepa do zboża, snopowiązałka, żniwiarka, bukownik, siewnik do zboża, rozsiewacz do nawozów, dojarka do mleka, 3 silniki elektryczne, krajzega, kultywator, młynek do zboża, wyposażenie domu i warsztatu, jak również inwentarz żywy w postaci: 4 krów, 25 sztuk trzody chlewnej oraz 20 ton zboża, 15 ton ziemniaków, 40 ton buraków cukrowych i niedokonanie podziału tych składników masy spadkowej,
2. naruszenie przepisów postępowania pod postaciąart. 328 § 2 k.p.c.poprzez wadliwe sporządzenie uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia i niewskazanie przyczyn oddalenia wniosku o uzupełnienie postępowania Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie z dnia 3 lutego 2014 roku w pozostałej części, co uniemożliwia ocenę toku wywodu prowadzącego do wydania zaskarżonego postanowienia w punkcie II.; zaniechanie wyjaśnienia podstawy prawnej zapadłego w sprawie postanowienia bez przytoczenia przepisów prawa, na podstawie których Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek o uzupełnienie postanowienia w pozostałym zakresie,
3. naruszenie przepisów postępowania pod postaciąart. 321 § l k.p.c.w zw. zart. 351 § l k.p.c.w zw. zart. 361 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.poprzez orzeczenie co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem uczestnika i zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz uczestnikaA. M.kwoty 600 zł tytułem wyrównania udziału w spadku, podczas gdy uczestnik nie wnosił o uzupełnienie postanowienia Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie z dnia 3 lutego 2014 roku w tym zakresie, a Sąd nie może orzekać w tym zakresie z urzędu.
Wnioskodawczyni wniosła o zmianę postanowienia w zaskarżonej części poprzez ustalenie, iż w skład masy spadkowej poB. B. (1)wchodzą wskazane wyżej ruchomości i dokonanie podziału tych składników masy spadkowej oraz uchylenie rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji z punktu I.2. i umorzenie postępowania w tym zakresie.
Apelacji wnioskodawczyni w części, w jakim zakresem zaskarżenia objęła ona rozstrzygnięcie z punktu II. postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 30 czerwca 2014 roku, Sąd Okręgowy nadał bieg jako zażaleniu, które zostało rozpoznane pod sygn. akt II Cz 1380/15.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacje wnioskodawczyni i uczestnika, zarówno od postanowienia z dnia 3 lutego 2014 roku jak i od postanowienia uzupełniającego z dnia 30 czerwca 2014 roku, są częściowo zasadne.
Należy przyznać rację skarżącym, że, pomimo wieloletniego postępowania w sprawie, Sąd Rejonowy zaniechał ustalenia wszystkich faktów koniecznych dla rozstrzygnięcia sprawy, a ponadto dokonując oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego nie rozważył właściwie konsekwencji ustalonych okoliczności faktycznych.
W szczególności tylko częściowo Sąd Rejonowy ustalił skład majątku podlegającego działowi, gdyż nie wypowiedział się w ogóle co do szeregu ruchomości wskazywanych przez uczestników postępowania (czy istnieją, czy były bądź są składnikami majątku podlegającego działowi) i w ogóle nie ustalił wartości ruchomości podlegających działowi (ani tych, które objął podziałem, ani tych, które bezzasadnie pominął). O ile w zakresie nieruchomości ustalenia Sądu pierwszej instancji należy uznać za wyczerpujące, o tyle ta część majątku podlegającego działowi nie była przedmiotem szczegółowych rozważań Sądu Rejonowego.
Sąd Rejonowy ustalił również, że w dniu 3 marca 1973 rokuE. B.iB. B. (1)zawarli związek małżeński, jednakże pominął okoliczność, że skoro nie został ujawniony żaden fakt mogący świadczyć o istnieniu między nimi rozdzielności majątkowej, należało stwierdzić, że do śmierciB. B. (1)w dniu 5 listopada 1990 roku istniała między małżonkami wspólność ustawowa. O ile nie rzutowało to w sposób istotny na stan prawny nieruchomości, które spadkodawcaB. B. (1)nabył przed zawarciem związku małżeńskiego, o tyle szereg ruchomości objętych postępowaniem zostało nabytych w trakcie trwania wspólności ustawowej, a zatem zgodnie z ówcześnie obowiązującymart. 32 § 1 k.r.io. (w brzmieniu obowiązującym przed dniem 20 stycznia 2005 roku) należały do majątku wspólnegoE. B.iB. B. (1), niezależnie od tego, czy zostały nabyte z dochodów z majątku wspólnego czy z dochodów z majątku odrębnego (art. 32 § 2 k.r.io. w ówczesnym brzmieniu). Niniejsze postępowanie należało zatem uznać również za postępowanie w przedmiocie podziału majątku wspólnegoE. B.iB. B. (1), a wniosekA. W.o wszczęcie postępowania o dział spadku za zawierający również dorozumiany wniosek o podział majątku wspólnegoE. B.iB. B. (1), bowiem podział ich majątku wspólnego jest konieczny do działu spadku poB. B. (1)(por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1998 roku, II CKU 56/98, Prok.i Pr.-wkł. 1999/2/35). Dodać jedynie w tym miejscu należy, że do podziału majątku wspólnego w niniejszej sprawie zastosowanie miały przepisyk.r.io. w brzmieniu sprzed 20 stycznia 2005 roku, tj. sprzed zmian dokonanych ustawą z dnia 17 czerwca 2004 roku o zmianieustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy(Dz.U. z 2004 roku, Nr 162, poz. 1691) ze względu na treśćart. 5 ust. 5 pkt 3cyt. nowelizacji.
Zarazem Sąd Okręgowy przyjął, że w sytuacji, gdy przed postępowaniem doszło do zbycia udziałów w przedmiotach należących do spadku i majątku wspólnego, a nabywca bierze udział w postępowaniu działowym, nie ma miejsca zniesienie współwłasności, gdyż zbycie tych udziałów podlegało w niniejszej sprawie ograniczeniu zart. 1036 k.c.i nie można wobec tego przyjąć, że istnieje współwłasność z innego tytułu niż dziedziczenie i wspólność majątku objętego małżeńską wspólnością ustawową (por.art. 689 k.p.c.).
Istotnym uchybieniem Sądu pierwszej instancji było również nieorzeczenie w postanowieniu z dnia 3 lutego 2014 roku o dopłacie, podczas gdy zgodnie zart. 212 § 1 k.c.w zw. zart. 1035 k.c.iart. 46 k.r.io. orzeczenie o dopłacie było obowiązkiem Sądu Rejonowego, względnie, jeżeli uznawał (czego nie potwierdza treść postanowienia uzupełniającego z dnia 30 czerwca 2014 roku), że dział nastąpił w sposób odpowiadający udziałom wnioskodawczyni i uczestnika, powinien wyraźnie orzec, że następuje on bez dopłaty.
Odnosząc się w tym miejscu do wnioskuA. W.o uzupełnienie postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 3 lutego 2014 roku należy zauważyć, że w zakresie, w jakim zdaniem wnioskodawczyni Sąd Rejonowy nieprawidłowo ustalił skład majątku podlegającego podziałowi i nie orzekł o dopłacie, właściwym środkiem zaskarżenia była apelacja, gdyż wprawdzie rozstrzygnięcia te powinny znaleźć się w orzeczeniu działowym, ale zarazem są one objęte integralnością tego orzeczenia działowego, a zatem ich istnienie nie warunkuje dopuszczalności zaskarżenia orzeczenia Sądu pierwszej instancji w ich przedmiocie (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2015 roku, II CZ 82/14, czy uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1969 roku, III CZP 70/69, OSNC 1970/6/96). Wbrew stanowisku skarżącej wnioskodawczyni, Sąd Rejonowy orzekając w postanowieniu uzupełniającym o dopłacie, nie był związany oczekiwanym przez skarżącą kierunkiem rozstrzygnięcia, gdyż wniosek o uzupełnienie orzeczenia nie narzuca sądowi dopuszczalnego kierunku orzeczenia, a tylko ma na celu zamieszczenie rozstrzygnięcia, które powinno w orzeczeniu się znaleźć, ale na skutek błędu sądu nie zostało w nim zamieszczone. Przykładowo, jeżeli w wyroku sąd nie orzekł o całości żądania pozwu, we wniosku o uzupełnienie strona może domagać się wydania takiego rozstrzygnięcia. Rozstrzygnięcie uzupełniające może jednak być dla niej zarówno korzystne jak i niekorzystne (oddalenie powództwa w tej części, uwzględnienie powództwa w tej części), a stronie na zasadach ogólnych będzie służyła od takiego rozstrzygnięcia apelacja.
Inaczej jest, wbrew stanowisku skarżącego uczestnika (wspartym odosobnionym poglądem Sądu Najwyższego) w przypadku roszczeń „dodatkowych”, do których należy zaliczyć m. in. roszczenia z tytułu posiadania rzeczy należących do spadku po jego otwarciu. O roszczeniach takich sąd orzeka tylko na żądanie uprawnionego i jest związany takimi żądaniami (art. 321 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.). Oznacza to, że jeżeli sąd nie orzekł o tych żądaniach, uprawnionemu służy jedynie wniosek o uzupełnienie orzeczenia, a nie apelacja, zaś orzeczenie o tych żądaniach powinno nastąpić całościowo (uwzględnienie w całości bądź w części, oddalenie w całości bądź w części), przy czym nieprawidłową jest praktyka kompensowania takich roszczeń ze spłatami bądź dopłatami, albo z roszczeniami innego uczestnika (dokonywanie swoistego potrącenia). W ocenie Sądu Okręgowego okoliczność, że roszczenia takie są objęte prekluzją, o której mowa wart. 618 § 3 k.p.c.w zw. zart. 1035 k.c.iart. 46 k.r.io., nie przesądza o objęciu tych roszczeń zasadą integralności orzeczenia działowego.
W przypadku zatem szeregu roszczeń zgłoszonych przez uczestników w toku postępowania Sąd Rejonowy powinien orzec o nich zamieszczając odpowiednie rozstrzygnięcia w orzeczeniu działowym, a w razie ich braku – uczestnicy powinni domagać się uzupełnienia orzeczenia o takie rozstrzygnięcia. Z wnioskiem o uzupełnienie postanowienia z dnia 3 lutego 2014 roku wystąpiła jedynie wnioskodawczyni i tylko w zakresie zgłoszonego przez nią roszczenia o rozliczenie się przez uczestnikaA. M.z tytułu posiadania spadkowego gospodarstwa rolnego i tzw. „korzystania ponad udział”. Roszczenie takieA. W.po raz pierwszy zgłosiła w piśmie z dnia 22 stycznia 2008 roku (k. 119-120), a jego wysokość ostatecznie określiła na kwotę 17018 zł w piśmie z dnia 7 lutego 2012 roku (k. 801-816).
Tym samym nie mogły zostać przez uczestnikaA. M.skutecznie podniesione zarzuty nierozstrzygnięcia przez Sąd Rejonowy o rozliczeniu długu spadkowego związanego z pochówkiem spadkodawcy i postawieniem mu nagrobka oraz z tytułu poczynionych nakładów na rzeczy należące do spadku i pożytków czerpanych ze spadku, a także z tytułu roszczeńA. M.związanych z jego pracą w spadkowym gospodarstwie rolnym i przeznaczaną na to gospodarstwo rentą. Co najwyżej można byłoby stwierdzić, że skoro o nakładach z majątku wspólnego na majątek odrębny orzeka sąd z urzędu (art. 45 § 1 k.r.io.), apelacja byłaby możliwa tylko w zakresie, w jakim Sąd Rejonowy nie orzekł o nakładach z majątku wspólnegoE. B.iB. B. (1)na nieruchomości stanowiące majątek odrębnyB. B. (1).
Należy jednak zwrócić uwagę, że to ostatnie roszczenie przysługiwałoby co najwyżejE. B., podobnie jak roszczenie z tytułu pochówku spadkodawcy i postawienia mu nagrobka, aE. B.apelacji nie wniosła.
Przede wszystkim zaś kwestia tych roszczeń w znacznej części nie mogła rzutować na wynik postępowania z tej przyczyny, że w toku postępowania, w dniu 30 stycznia 2010 roku,A. W.,E. B.iA. M.zawarli ugodę w obecności biegłejI. S.i świadkaJ. R.(k. 509), która objęła zdecydowaną ich większość. Sąd Rejonowy wprawdzie w części wstępnej uzasadnienia przywołał tę okoliczność, ale w żaden sposób nie rozważał konsekwencji prawnych tej czynności, zadowalając się stwierdzeniem, że uczestnikA. M., poprzez swojego pełnomocnika, w piśmie z dnia 24 marca 2010 roku (k. 522-523) zakwestionował tę ugodę, uznając ją za bezskuteczną.
W tej pozasądowej ugodzie wskazano, żeA. W.żąda pożytków jedynie zdziałki nr (...)(1,90 ha gruntów ornych) i spłaty należnej części budynków w naturze, zrzeka się zaś pozostałych pożytków. Z koleiE. B.iA. M.zgodzili się na propozycjęA. W.i zrzekali się żądanych pożytków i zwrotu poniesionych nakładów (finansowo i praca).
Sąd Okręgowy przeprowadzając dowód z uzupełniającego przesłuchania uczestników ustalił, że strony istotnie zawarły taką ugodę, która miała kompleksowo uregulować objęte nią roszczenia (k. 1234, 1235, 1235). Zarazem zeznania żadnej ze stron nie dają podstaw do wykładni tej ugody w sposób odmienny od jej treści, a zatem należało tej wykładni dokonać zgodnie zart. 65 § 1 i § 2 k.c.
Należy podkreślić, że w myślart. 917 k.c.przez ugodę strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego w tym celu, aby uchylić niepewność co do roszczeń wynikających z tego stosunku lub zapewnić ich wykonanie albo by uchylić spór istniejący lub mogący powstać. Uchylenie się od skutków prawnych ugody zawartej pod wpływem błędu jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy błąd dotyczy stanu faktycznego, który według treści ugody obie strony uważały za niewątpliwy, a spór albo niepewność nie byłyby powstały, gdyby w chwili zawarcia ugody strony wiedziały o prawdziwym stanie rzeczy (art. 918 § 1 k.c.). W realiach niniejszej sprawy nie zostało wykazane, aby którakolwiek ze stron zawarła tę ugodę pod wpływem błędu i aby skutecznie się od niej uchyliła, w szczególności nie daje do tego podstaw określenie tej ugody przez pełnomocnika uczestnika jako „bezskutecznej”, czy też lakoniczne stwierdzenie uczestnika, że jest ona dla niego niesprawiedliwa. Nic nie wskazuje, aby ugoda ta była w całości bądź w części nieważna (art. 58 k.c.).
Na podstawie przedmiotowej wyżej ugody należało przyjąć, żeA. W.zrzekła się wszystkich pożytków poza pożytkami zdziałki nr (...)(1,90 ha gruntów ornych), aE. B.iA. M.zrzekli się wszystkich żądanych pożytków i nakładów. Strony nie porozumiały się natomiast co do sposobu działu ani też co do żądanych przezA. W.pożytków zdziałki nr (...)(1,90 ha gruntów ornych). W ugodzie nie wskazano bowiem ani wysokości należnychA. W.pożytków zdziałki nr (...)(1,90 ha gruntów ornych), ani też okresu, za jaki miałaby zostać jej uiszczona kwota z tego tytułu. Nie ma natomiast żadnych podstaw, aby przyjąć, że zrzeczenie się przezA. W.pożytków nie dotyczyło korzystania z maszyn rolniczych i wyciętego przez uczestnika drewna, jak wywodził jej pełnomocnik w toku postępowania (k. 438-440 – postanowienie dowodowe, k. 520 – pismo pełnomocnika wnioskodawczyni), skoro w oświadczeniu woliA. W.wyraźnie mowa o zrzeczeniu się pozostałych pożytków, zaś odpowiada mu oświadczenie woliE. B.iA. M.o zrzeczeniu się roszczeń z tytułu wszystkich pożytków i nakładów. Wobec powyższego zbędnie Sąd Rejonowy prowadził obszerne postępowanie dowodowe w celu ustalenia wysokości tych roszczeń, które zostały objęte przedmiotową ugodą, zamiast ograniczyć je do roszczeniaA. W.z tytułu pożytków zdziałki nr (...)(1,90 ha gruntów ornych), o którym szerzej będzie mowa w dalszej części uzasadnienia Sądu Odwoławczego.
Te wszystkie wstępne uwagi były konieczne, aby wyjaśnić, w jakim zakresie i z jakich przyczyn Sąd Odwoławczy uzupełnił z urzędu postępowanie dowodowe. Zarazem, mimo istotnych uchybień Sądu pierwszej instancji, Sąd Okręgowy uznał, że częściowo nieprawidłowe ustalenie przedmiotu postępowania, składu majątku podlegającego podziałowi w zakresie ruchomości i wysokości zasadnego roszczeniaA. W.z tytułu posiadania przez uczestnika części spadkowego gospodarstwa rolnego w postaci 1,90 ha gruntów ornych, nie jest równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy w rozumieniuart. 386 § 4 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.i nie rodzi konieczności uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Nie istniała potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, ani nie zachodziła nieważność postępowania (art. 386 § 2 i § 4 k.p.c.).
Ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji należy uzupełnić w ten sposób, że dodatkowo ustalić następujące okoliczności:
W skład majątku wspólnegoE. B.iB. B. (1)wchodziły przedmioty nabyte przez nich w trakcie trwania wspólności ustawowej:

1
ciągnik C-330, w posiadaniuA. W., o wartości 18000 zł,

2
brony, w posiadaniuA. M., o wartości 500 zł,

3
udział 1/3 we współwłasności rozsiewacza do nawozówK., w posiadaniuA. M., o wartości rzeczy 700 zł,

4
udział ½ we współwłasności kosiarki(...), obecnie nieistniejącej, wcześniej posiadanej przezA. M., o wartości rzeczy 700 zł,

5
udział ½ we współwłasności rozrzutnika do obornika, w posiadaniuA. M., o wartości rzeczy 2900 zł,

6
udział 1/3 we współwłasności kopaczki elewatorowej do ziemniaków, w posiadaniuA. M., o wartości rzeczy 2700 zł,

7
pług dwuskibowy, sprzedany po otwarciu spadku przezE. B., o wartości rzeczy 300 zł,

8
śrutownik, w posiadaniuA. M., o wartości 250 zł,

9
dojarka konwiowa, w posiadaniuA. M., o wartości 1100 zł,

10
trzy silniki elektryczne, w posiadaniuA. M., z których obecnie zachował się jeden o mocy 7 kW, o łącznej wartości 1350 zł,

11
kultywator, w posiadaniuA. M., o wartości 400 zł,

12
meblościanka I z lat osiemdziesiątych XX wieku, w posiadaniuA. M., o wartości 400 zł.

W skład spadku poB. B. (1)wchodziły przedmioty nabyte przez niego przed zawarciem związku małżeńskiego:

1
wał pierścieniowy, obecnie nieistniejący, wcześniej w posiadaniuA. M., o wartości 300 zł,

2
3 wozy konne, z których istnieje jeden, w posiadaniuA. M., o łącznej wartości 1050 zł,

3
sieczkarnia, w posiadaniuA. M., o wartości 500 zł,

4
młynek do zboża, w posiadaniuA. M., o wartości 300 zł,

5
siewnik do koniczyny, w posiadaniuA. M., o wartości 60 zł,

6
krajzega, w posiadaniuA. M., o wartości 350 zł,

7
narzędzia (młotek, siekiera, 2 komplety kluczy, klucz nastawny, 2 wiertarki ręczne), w posiadaniuA. M., o łącznej wartości 470 zł,

8
2 szafy z lat sześćdziesiątych, z których szafa trzydrzwiowa jest w posiadaniuA. M., zaś szafa dwudrzwiowa już nie istnieje, o łącznej wartości 350 zł,

9
meblościanka II z lat sześćdziesiątych, z której w posiadaniuA. M.zachował się słupek, o wartości 100 zł.

Jeżeli chodzi o książki, to brak ich na stanie majątku i nie zostało wykazane, czy i jakie pozycje były własnością spadkodawcy. Biegły wskazał, że książki miały zostać zabrane przez brata spadkodawcy.
W skład spadku poB. B. (1)wchodziły również: młockarnia, prasa, bukownik, żniwiarka, snopowiązałka, siewnik konny, kosiarka konna. W sprawie o sygn. akt XVI K 920/04 prawomocnym wyrokiem z dnia 27 września 2004 rokuA. M.został skazany za ich przywłaszczenie i zobowiązany do naprawienia szkody poprzez zapłatęA. W.kwoty 2500 zł (co nastąpiło). Z ustaleń dokonanych w postępowaniu karnym wynikało, że przedmioty teA. M.sprzedał na złom, a szkodaA. W.(także przez nią samą) została oszacowana na kwotę 2500 zł.
Jeżeli chodzi o inwentarz i płody rolne, to w skład majątku wspólnegoE. B.iB. B. (1)wchodziły:

1
4 krowy o wartości 3200 zł każda, z których jedną zabrałaA. W.,

2
2 jałówki o wartości 1750 zł każda, z których jedną zabrałaA. W.,

3
2 cielęta o łącznej wartości 1700 zł,

4
2 byki o łącznej wartości 9870 zł,

5
20 prosiąt o łącznej wartości 3000 zł,

6
15 ton ziemniaków o łącznej wartości 3000 zł,

7
20 ton zboża o łącznej wartości 10000 zł,

8
40 ton buraków cukrowych o łącznej wartości 4600 zł.

Z dzierżawy gruntów ornych o powierzchni 1,90 ha, stanowiących częśćdziałki nr (...), możliwe było uzyskanie czynszu dzierżawnego:
- za 2007 rok w kwocie 1323,98 zł,
- za 2006 rok w kwocie 1291,67 zł,
- za 2005 rok w kwocie 1284,82 zł.
Powyższe ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy poczynił częściowo na podstawie zeznańA. W.,E. B.iA. M., w tym składanych na rozprawie apelacyjnej w dniu 24 września 2015 roku, na podstawie opinii biegłegoJ. P. (3)i na podstawie opinii biegłegoR. K., jak również na podstawie dokumentów z akt wskazanej wyżej sprawy karnej.
Jeżeli chodzi o zeznania uczestników w zakresie wskazanych wyżej składników majątkowych, w dużej części były one zgodne i wiarygodne, natomiast istniejące sprzeczności co do ruchomości zostaną omówione szczegółowo w dalszej części uzasadnienia. Duża część rozbieżności była spowodowana upływem czasu i zawodnością pamięci zeznających, aczkolwiek niewątpliwie wpływ na ich zaistnienie miało skonfliktowanie uczestników postępowania.
Opinia biegłegoJ. P. (3)nie została zakwestionowana przez żadną ze stron, natomiast uczestnikA. M.i uczestniczkaE. B.wprawdzie zakwestionowali opinię biegłegoR. K., jednakże ograniczyli się do sformułowania lakonicznych zarzutów o zawyżonej wycenie ruchomości. Z tego też względu, zważywszy na okoliczność, że biegłyR. K.dokonywał oględzin ruchomości, ustalał ich cechy i istnienie, a przyjął ich wycenę na podstawie cen uzyskiwanych w obrocie rynkowym, z zastosowaniem odpowiednich korekt, Sąd Okręgowy podzielił wnioski tej opinii, nie widząc przy tym potrzeby jej dodatkowego wyjaśniania przez biegłego (o co strony nie wnioskowały). Należy podkreślić, że biegłyR. K.szacował wartość rzeczy według cen obecnych, ale według ich stanu z chwili otwarcia spadku. Należy przy tym zauważyć, że biegłyR. K.zweryfikował również twierdzenia stron co do tego, które z ruchomości nadal istnieją i w tym zakresie Sąd Okręgowy oparł się także na tej opinii jako najbardziej miarodajnej, gdyż uczestnicy nie zawsze jednoznacznie wypowiadali się co do losu poszczególnych ruchomości. Należy też zaznaczyć, że ruchomości nabyte przed zawarciem małżeństwa przezE. B.iB. B. (1), do których Sąd Okręgowy zaliczył rzeczy wskazywane przez uczestników postępowania jako nabyte przed zawarciem tego małżeństwa bądź nabyte w latach sześćdziesiątych XX wieku (np. meble, narzędzia), należały do majątku odrębnegoB. B. (1), natomiast rzeczy nabyte w trakcie trwania ich małżeństwa zgodnie z domniemaniem zart. 32 § 1 k.r.io. w brzmieniu sprzed 20 stycznia 2005 roku należały do ich majątku wspólnego. Do majątku wspólnego Sąd Okręgowy zaliczył również płody rolne i inwentarz, mając na względzie, że pochodzą one z okresu trwania wspólności ustawowej, nie jest prawdopodobne, aby inwentarz pochodził sprzed 1973 roku i nie zostało wykazane, aby w jakiejś części te zwierzęta były objęte surogacją do majątku odrębnegoB. B. (1)ze względu na ich nabycie za zwierzęta hodowane przez niego przed zawarciem związku małżeńskiego.
Odnosząc się do poszczególnych ruchomości należących do majątku odrębnegoB. B. (1)należy wskazać, że:
- nie było sporu co do wału pierścieniowego, aczkolwiek obecnie on już nie istnieje (opinia biegłegoR. K.),
-nie było sporu co do przynależności do spadku 3 wozów konnych, z których istnieje jeden (opinia biegłegoR. K.), Sąd Okręgowy przyjął ich wartość przy założeniu, że nieistniejące już wozy były „żelaźniakami”, gdyż wnioskodawczyni w żaden sposób nie wykazała twierdzenia, że jeden z nieistniejących wozów był wozem na kołach gumowych, a opuściła dom rodzinny na wiele lat przed śmierciąB. B. (1),
- nie było sporu co do sieczkarni,
- nie było sporu co do młynka do zboża,
- nie było sporu co do przynależności do spadku siewnika do koniczyny, aczkolwiek z opinii biegłegoR. K.wynika, że jest on na stanie (wbrew zeznaniomA. M.),
- nie było sporu co do krajzegi,
- nie było sporu co do narzędzi,
- nie było sporu co do mebli pochodzących z lat sześćdziesiątych XX wieku, z których zachowała się jedna szafa trzydrzwiowa oraz część meblościanki,
- co do książek – biegły nie stwierdził ich na stanie, nie znana jest ich ilość czy dokładne tytuły i autorzy, nie wiadomo, czy rzeczywiście były własnością spadkodawcy, nic też nie wiadomo o takim rozporządzeniu książkami, który rodziłby obowiązek rozliczenia się z tego w dziale spadku.
Odnosząc się do rzeczy należących do majątku wspólnegoE. B.iB. B. (1)należy wskazać, że:
- nie było sporu co ciągnika C-330,
- nie było sporu co do bron,
- jeżeli chodzi o współwłasność rozsiewacza do nawozówK.Sąd Okręgowy dał wiarę zeznaniomE. B., że został on nabyty z dwoma innymi rolnikami (k. 1235v), a więc do majątku wspólnego należy zaliczyć udział 1/3 w jego współwłasności; Sąd Rejonowy tej okoliczności nie uwzględnił, w żaden sposób się do niej nie odnosząc, przy czym podkreślić należy, że już w 2007 rokuA. M.podnosił, że przedmiotem postępowania powinien być tylko udział w tym przedmiocie (k. 37),
- nie było sporu co do udziału we współwłasności kosiarki(...), aczkolwiek obecnie brak jej na stanie (opinia biegłegoR. K.),
- nie było sporu co do udziału we współwłasności rozrzutnika do obornika,
- nie było sporu co do udziału we współwłasności kopaczki elewatorowej do ziemniaków, aczkolwiek wnioskodawczyni podawała, że nie wie, jaki był udział rodziców i nieprecyzyjnie określiła pozostałych współwłaścicieli; Sąd Rejonowy uwzględnił udział ½ we współwłasności tej rzeczy, nie wyjaśniając z jakich przyczyn, aE. B.już w 2008 roku wskazywała, że kopaczka została nabyta przez 3 osoby (k. 100v),
- nie było ostatecznie sporu co do pługa dwuskibowego,
- nie było sporu co do śrutownika,
- nie było sporu co do dojarki konwiowej,
- nie było sporu co do 3 silników elektrycznych, aczkolwiek na stanie jest tylko jeden (opinia biegłegoR. K.),
- nie było sporu co do kultywatora,
- nie było sporu co do meblościanki z lat osiemdziesiątych XX wieku.
Odnosząc się do inwentarza i płodów rolnych należy zwrócić uwagę, że w tym zakresie zeznania uczestników istotnie się różniły:

a
co do krów – wgA. W.było ich cztery, z czego wzięła jedną (k. 1234), wgA. M.– cztery, z czegoA. W.wzięła jedną (k. 1235), wgE. B.– sześć, z czegoA. W.wzięła 3 (k. 1235v); Sąd Okręgowy dał w tym zakresie wiarę zgodnym zeznaniomA. W.iA. M., zwłaszcza, że takżeM. Z.zeznał, iż słyszał, że wnioskodawczyni wzięła 2 krowy (k. 245, jedna z nich była jałówką – o czym niżej),

b
co do jałówek – wgA. W.było ich dwie, z czego wzięła jedną (k. 1234), wgA. M.– cztery czy pięć, z czegoA. W.wzięła jedną (k. 1235), wgE. B.– dwie, z czegoA. W.wzięła jedną (k. 1235v); Sąd Okręgowy dał w tym zakresie wiarę zgodnym zeznaniomA. W.iE. B.,

c
co do cieląt – wgA. W.było ich ze sześć (k. 1234), wgA. M.– dwa lub trzy (k. 1235), wgE. B.– dwa lub trzy (k. 1235v), Sąd Okręgowy dał w tym zakresie wiarę zgodnym zeznaniomE. B.iA. M.,

d
co do byków – wgA. W.było ich dwa (k. 1234), wgA. M.– dwa lub trzy (k. 1235), wgE. B.– nie było (k. 1235v), Sąd Okręgowy dał w tym zakresie wiarę zgodnym zeznaniomA. W.iA. M.,

e
co do prosiąt – wgA. W.było ich ze 25 sztuk, z czego nie wzięła żadnego (k. 1234), wgA. M.– około 20 sztuk (k. 1235), wgE. B.– 10-15 sztuk, z czegoA. W.wzięła 4-5 (k. 1236); wobec tak daleko idących rozbieżności Sąd Okręgowy w tym zakresie przyjął, że prosiąt było w przybliżeniu 20 sztuk i brak dowodów, aby jakieś wzięłaA. W.,

f
co do ziemniaków – wgA. W.było ich z 15 ton (k. 1234), wgA. M.– ze 20 ton (k. 1235), wgE. B.– ze 6 ton (k. 1236); wobec tak daleko idących rozbieżności Sąd Okręgowy w tym zakresie przyjął, że ziemniaków było w przybliżeniu 15 ton, a w braku dowodów co do ich jakości – wycenę jako ziemniaków paszowych,

g
co do zboża – wgA. W.było około 20 ton (k. 1234), wgA. M.– trudno powiedzieć (k. 1235), wgE. B.– z 5-6 ton (k. 1236); wobec tak daleko idących rozbieżności Sąd Okręgowy dał w tym zakresie wiaręA. W.(mając na względzie wielkość gospodarstwa i uprawianego areału), a ze względu na to, że nie znana była ilość poszczególnych rodzajów zboża, przyjął do wyceny – cenę mieszanki i owsa jako najniższe,

h
co do buraków cukrowych – wgA. W.było około 40 ton (k. 1234), wgA. M.– trudno powiedzieć (k. 1235), wgE. B.– trudno powiedzieć, sprzedała je po śmierci męża (k. 1236); wobec tego Sąd Okręgowy dał wiaręA. W., a szacując ich wartość uwzględnił ceny obecne.

Twierdzenia wnioskodawczyni co do tego, że w skład spadku (czy też majątku wspólnegoE. B.iB. B. (1)) wchodziła przyczepa, Sąd Okręgowy uznał za niewiarygodne, tym bardziej, że wnioskodawczyni dopytywana o to stwierdziła, że przyczepa była, ale nie wie, czy była własnością ojca (k. 1235v). Nie znała ona bliższych szczegółów jej nabycia, aE. B.iA. M.wiarygodnie zeznali, że przyczepa jest własnością uczestnika, nabytą od siostryE. B.(k. 1234v, 1235v).
W pozostałym zakresie odnoszącym się do składu majątku spadkowego i jego wartości (tj. w zakresie nieruchomości) oraz sposobu korzystania z tych nieruchomości, jak również co do sytuacji materialnej i rodzinnej uczestników postępowania – Sąd Okręgowy przyjmuje za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i podziela ocenę dowodów dokonaną przez Sąd Rejonowy.
Odnosząc się do zarzutów apelacji uczestnika w tym zakresie należy wskazać, że:

a
zarzutA. M.naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.poprzez danie wiary wadliwym opiniom biegłych jest lakoniczny i nie poddaje się kontroli instancyjnej; uczestnik nie wykazał żadnej wadliwości opinii geodezyjnej ani opinii szacującej wartość nieruchomości, kwestia zaś czerpanych dochodów z gospodarstwa rolnego została całkowicie odmiennie rozstrzygnięta przez Sąd Okręgowy, co zostanie omówione w dalszej części uzasadnienia,

b
wbrew zarzutowi uczestnikaA. M.z opinii biegłegoJ. P. (3)wynika, że uwzględnił obciążenie nieruchomości służebnością osobistą dożywotniego zamieszkiwania oraz dożywotniego prawa użytkowania 30 arów gruntu ornego ustanowioną na rzeczE. B., gdyż wyceniając część siedliskową określił jego wartość z obciążeniem służebnością (k. 916, 921).

Jeżeli zaś chodzi o zarzuty apelacji wnioskodawczyni:

a
kwestia przyznaniadziałek o numerach (...)należy nie tyle do sfery faktów, co oceny prawnej, komu należy przyznać te działki dokonując podziału w naturze, co zostanie omówione w dalszej części uzasadnienia,

b
podobnie jak w ppkt a) ocenić należy kwestię sposobu podziałudziałki nr (...), gdyż jest to zagadnienie związane ze sposobem podziału nieruchomości w naturze, a nie z kwestią przekroczenia przez Sąd Rejonowy granic swobodnej oceny dowodów.

Przechodząc do oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego, uzupełniając uwagi sformułowane w części wstępnej uzasadnienia, należy wskazać, że podział majątku wspólnegoE. B.iB. B. (1)oraz dział spadku poB. B. (1)jest dokonywany na podstawieart. 211 k.c.iart. 212 k.c.w zw. zart. 1035 k.c.iart. 46 k.r.io. Nic też w sprawie nie wskazywało, że podział gospodarstwa rolnego jest sprzeczny z prawidłowymi zasadami gospodarki rolnej (art. 213 k.c.), a niewątpliwie w sprawie należało dążyć do podziału dzielonych składników w naturze, w miarę możliwości uwzględniając wnioski uczestników w tym przedmiocie (przy czym brak było zgodnego wniosku co do całości działu), dążąc przy tym do zminimalizowania dopłaty i uwzględniając dotychczasowy sposób korzystania z nieruchomości.
Kierując się tymi kryteriami Sąd Okręgowy uznał za właściwy podziałdziałki nr (...)według wariantu III. biegłego geodety i przyznanieA. M.własności częściowo zabudowanejdziałki nr (...), zaśA. W.– własnościdziałki nr (...). Z rozliczenia całości podziału wynika (co zostanie niżej przedstawione), że przy przyznaniuA. W.własnościdziałki nr (...)i tak otrzyma ona przedmioty przewyższające należny jej udział w dzielonym majątku i powstanie po jej stronie obowiązek dokonania istotnej dopłaty na rzecz uczestnika. Nie było zatem podstaw, aby kierując się tym argumentem dążyć do zmniejszeniadziałki nr (...)przyznanej uczestnikowi. Należy również zauważyć, że podział tej nieruchomości w tym wariancie tworzydziałkę nr (...)w najbardziej regularnym kształcie, co niewątpliwie ma znaczenie ze względu na jej potencjalną atrakcyjność w przyszłości. Wprawdzie na chwilę obecnąA. M.nie zajmuje się uprawą gospodarstwa rolnego, jednakże zważywszy na to, że nie ma on realnych możliwości uzyskiwania dochodów z innych źródeł poza pracami dorywczymi, a na utrzymaniu ma pięcioro dzieci, nieruchomość w ten sposób wydzielona może w przyszłości stać się jednym ze źródeł utrzymania jego rodziny.A. W.i tak w wyniku podziału otrzymuje zdecydowaną większość gruntów nadających się pod uprawę.
Sąd Okręgowy uznał też, żeA. W.opróczdziałki nr (...)należało przyznać równieżdziałkę nr (...). Sąd Rejonowy, dążąc do zminimalizowania dopłaty, przyznał tę ostatnią działkę uczestnikowi, pomimo tego, że wnioskodawczyni i uczestnik w tym zakresie byli zgodni co do tego, że działkę powinna otrzymać wnioskodawczyni. Niewątpliwie argument dotyczący wielkości dopłaty ma znaczenie, nie może jednak on przeważyć w sytuacji, gdy wola uczestników postępowania jest wyraźnie odmienna, a nie ma dowodów na to, abyA. W.znajdowała się w złej sytuacji materialnej i aby nie była w stanie podołać umiarkowanej wielkościowo dopłacie, nawet jeżeli dotychczas nie brała jej pod uwagę.
Mając na względzie to, że jednak ostatecznieA. M.domagał się przyznania mudziałek o numerach (...), a wnioskodawczyni i tak już otrzymała nieruchomości przenoszące wartościowo istotnie jej udział, należało – tak jak uczynił to Sąd Rejonowy – przyznać obie te działkiA. M.. Skoro pierwszeństwo ma podział w naturze odpowiadający w miarę możliwości udziałom w dzielonym majątku (art. 211 k.c.w zw. zart. 1035 k.c.iart. 46 k.r.io.), nie jest decydującą okoliczność, że, w przeciwieństwie do uczestnika, wnioskodawczyni aktywnie prowadzi gospodarstwo rolne, zwłaszcza, że nie wykazała, aby te nieruchomości (łąka i las) były jej w tym celu potrzebne.
Jeżeli chodzi o podział ruchomości, w pierwszej kolejności należy wskazać, że w składzie majątku podlegającego podziałowi i objętego podziałem należało wymienić jedynie ruchomości istniejące w chwili dokonywania działu. Ruchomości zbyte bądź zużyte po otwarciu spadku i po ustaniu wspólności ustawowej przez jednego ze współuprawnionych bez zgody pozostałych powinny zostać rozliczone jedynie rachunkowo po stronie tego uczestnika (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2010 roku, IV CSK 429/09, Lex nr 678022).
Sąd Okręgowy dostrzega również, że umowa darowizny z dnia 11 marca 1999 roku, zawarta przezE. B.iA. M.w formie aktu notarialnego, wskazywała wyraźnie jako jej przedmiot jedynie udział w nieruchomościach rolnych odziedziczonych przezE. B.poB. B. (1). W niniejszej sprawie należy jednak przyjąć, że jednocześnieE. B.darowałaA. M.również należne jej udziały w ruchomościach, gdyż darowizna miała za przedmiot cały udział w gospodarstwie rolnym (por.art. 553k.c.), taki wniosek wynika też ze stanowisk uczestników, które były zgodne co do tego, że dział ma nastąpić pomiędzyA. M.iA. W.. Zarazem zarównoart. 526 k.c.obowiązujący w dacie tej czynności jak i odpowiadający mu obecnieart. 554k.c.stanowią, że nabywca gospodarstwa rolnego odpowiada solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. W ocenie Sądu Okręgowego przepis ten jest podstawą prawną odpowiedzialnościA. M.za zobowiązania związane z czynnościami polegającymi na prowadzeniu gospodarstwa rolnego dokonanymi przezE. B.(sprzedaż płodów rolnych, inwentarza, pługu dwuskibowego itp.).
Rozliczenie składników dzielonego majątku przedstawia się następująco:

1
A. M.otrzymał spadkowe nieruchomości o łącznej wartości 139100 zł aA. W.– spadkowe nieruchomości o łącznej wartości 199100 zł, suma tych wartości daje kwotę 338200 zł, udział ½ wynosi 169100 zł, a zatemA. W.otrzymała działki przewyższające jej udział o kwotę 30000 zł,

2
całość ruchomości należących do majątku odrębnegoB. B. (1)przyznanoA. M.(wóz konny, sieczkarnia, młynek do zboża, siewnik do koniczyny, narzędzia, krajzega, szafa trzydrzwiowa, słupek z meblościanki z lat sześćdziesiątych XX wieku), po jego stronie należało rozliczyć również nieistniejące: wał pierścieniowy, 2 wozy „żelaźniaki” i szafę dwudrzwiową; łączna wartość tych ruchomości wynosi 3480 zł, a zatemA. W.należy się kwota 1740 zł odpowiadająca jej udziałowi,

3
z ruchomości należących do majątku wspólnegoE. B.iB.B.A. W.otrzymała ciągnik(...)o wartości 18.000 zł, zaśA. M.otrzymał pozostałe ruchomości o łącznej wartości 7233,33 zł (brony, udział ½ w rozsiewaczu do nawozówK., udział ½ w rozrzutniku do obornika, udział 1/3 w kopaczce elewatorowej do ziemniaków, śrutownik, dojarka, silnik 7 kW, kultywator, meblościanka z lat osiemdziesiątych XX wieku, przy czym w kwocie tej uwzględniono rachunkowo również nieistniejące: udział ½ w kosiarceO., pług dwuskibowy i dwa silniki elektryczne); łącznie wartość tych przedmiotów wynosi 25233,33 zł, przy czym udziałA. W.wynosi ¼ a udziałA. M.¾ (gdyżE. B.przysługiwał udział ½ w tych rzeczach jako jej udział w majątku wspólnym i udział ¼ w tych rzeczach nabyty przez nią w spadku poB. B. (1), całe te udziały darowałaA. M.); tym samym udziałA. W.powinien odpowiadać kwocie 6308,33 zł i otrzymała ona ciągnik przewyższający jej udział o kwotę 11691,67 zł,

4
jeżeli chodzi o płody rolne i inwentarz, to w ocenie Sądu Okręgowego z uwagi na upływ ponad 25 lat od otwarcia spadku i ustania wspólności ustawowej rzeczy te nie istnieją, jednakże powinny one zostać rozliczone rachunkowo pomiędzy wnioskodawczynię (krowa i jałówka o łącznej wartości 4950 zł) i uczestnika (3 krowy, 1 jałówka, 2 cielęta, 2 byki, 20 świń, 15 ton ziemniaków, 20 ton zboża, 40 ton buraków – o łącznej wartości 43520 zł); łącznie wartość tych przedmiotów wynosi 48470 zł, przy czym udziałA. W.wynosi ¼ a udziałA. M.¾ (gdyżE. B.przysługiwał udział ½ w tych rzeczach jako jej udział w majątku wspólnym i udział ¼ w tych rzeczach nabyty przez nią w spadku poB. B. (1), całe te udziały darowałaA. M.); tym samym udziałA. W.powinien odpowiadać kwocie 12117,50 zł i należy się jej do wyrównania udziału kwota 7167,50 zł;

5
ostateczne rozliczenie dopłaty wygląda następująco:A. W.powinna uiścićA. M.kwotę 30000 zł (pkt 1.) i kwotę 11691,67 zł (pkt 3.), zaś należą się jej odA. M.kwoty 1740 zł (pkt 2) i 7167,50 zł (pkt 4.); tym samymA. W.powinna uiścićA. M.na podstawieart. 212 § 1 k.c.w zw. zart. 1035 k.c.iart. 46 k.r.io. dopłatę w kwocie 32784,17 zł.

Na podstawieart. 212 § 3 k.c.w zw. zart. 1035 k.c.iart. 46 k.r.io. Sąd Okręgowy ustaliłA. W.sześciomiesięczny termin uiszczenia dopłaty z ustawowymi odsetkami w razie uchybienia terminu płatności. W ocenie Sądu Odwoławczego termin ten umożliwiA. W.zgromadzenie środków na uiszczenie dopłaty, której kwota wprawdzie jest istotna, jednak stosunkowo niewielka w porównaniu z wartością przyznanego jej majątku.
Jeżeli chodzi o podział ruchomości, Sąd Okręgowy kierował się wolą uczestników postępowania (co do ciągnika C-330 oraz kopaczki elewatorowej do ziemniaków), zaś co do pozostałych ruchomości przyjął, że należało je przyznaćA. M., który od wielu lat z nich korzystał i których obecny stan jest m. in. pochodną ich zużycia przez uczestnika, a także tym, że już podział nieruchomości doprowadził do tego, iżA. W.będzie zobowiązana do uiszczenia istotnej dopłaty. W ocenie Sądu Okręgowego w przypadku działu spadku i podziału majątku wspólnego sąd byłby związany stanowiskiem uczestnika jedynie wówczas, gdyby uczestnik nie chciał otrzymać niczego ze spadku i z majątku wspólnego, natomiast jeżeli uczestnik uczestniczy w podziale tych mas majątkowych w naturze, musi liczyć się również z tym, że, dążąc do wyrównania udziałów i mając na względzie całokształt sytuacji osób uczestniczących w dziale, zostaną mu też przyznane rzeczy, o które nie wnosił.
Sąd Okręgowy nie rozliczył w dziale spadku przedmiotów sprzedanych przezA. M.na złom, za których przywłaszczenie został prawomocnie skazany, gdyż przedmioty te obecnie już nie istnieją, a szkoda wynikająca z ich bezprawnego zbycia została naprawionaA. W.poprzez zapłatę przez uczestnika kwoty 2500 zł.
Jeżeli chodzi o zgłoszone przezA. W.żądanie rozliczenia pożytków czerpanych przezA. M.ze spadkowego gospodarstwa rolnego, w zakresie nie objętym wyżej omówioną ugodą, należało uwzględnić to, że w sytuacji, gdy jeden ze współuprawnionych uprawia spadkowe gospodarstwo rolne i osiąga w ten sposób dochody w znacznej mierze dzięki własnej pracy, staraniom i umiejętnościom, roszczenie innego współuprawnionego z tytułu uzyskiwanych pożytków ogranicza się do wysokości czynszu dzierżawnego, jaki mógłby zostać uzyskany z tych gruntów. Są to zarazem świadczenia okresowe, a zatem podlegają trzyletniemu przedawnieniu przewidzianemu wart. 118 k.c.(por. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1969 roku, III CZP 12/69, OSNC 1970/3/39).
W niniejszej sprawieA. W.zgłosiła roszczenie z tego tytułu po raz pierwszy w piśmie z dnia 22 stycznia 2008 roku. Uczestnik podniósł zarzut przedawnienia. Zważywszy, że rozliczenie takich pożytków powinno zdaniem Sądu Okręgowego następować corocznie, do końca pierwszego kwartału roku następnego, kiedy powinny być już znane wszystkie przychody i wydatki poniesione w gospodarstwie rolnym w danym roku kalendarzowym, należało uwzględnić roszczenieA. W.z tego tytułu w wysokości możliwego do uzyskania czynszu dzierżawnego za trzy wcześniejsze lata (2005, 2006, 2007) i za cały ten grunt (1,90 ha), bowiem przewyższał on udziałA. M.w spadkowym gospodarstwie rolnym. Od 2008 rokuA. W.przejęła już znaczną część spadkowych gruntów i nie było podstaw do uwzględnienia takiego roszczenia za lata następne. Podstawą prawną uwzględnienia tego roszczenia jestart. 207 k.c.w zw. zart. 1035 k.c.
Do takiej samej wysokości roszczenia prowadziłoby także przyjęcie stanowiska, że współwłaściciel może domagać się od pozostałych współwłaścicieli, korzystających z rzeczy wspólnej z naruszeniemart. 206 k.c.w sposób wyłączający jego współposiadanie, wynagrodzenia za korzystanie z tej rzeczy na podstawieart. 224 § 2 k.c.lubart. 225 k.c.(por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2013 roku, III CZP 88/12 OSNC 2013/9/103).
Należy jedynie zauważyć, że duża część opinii biegłych mająca na celu szacowanie „możliwych do uzyskania korzyści” ze składników przedmiotowego gospodarstwa rolnego była zbędna, zarówno ze względu na zawartą przez strony ugodę jak i też z uwagi na to, że biegli – na zlecenie Sądu Rejonowego – starali się odtworzyć zakres upraw w przedmiotowym gospodarstwie rolnym w okresie objętym pierwotnie roszczeniami z tego tytułu i wycenić „korzyści” uzyskane z posiadania budynków i maszyn rolniczych. Nie można oprzeć się refleksji, że zwłaszcza w tej ostatniej kwestii odniesienie się do rynkowych cen najmu nie oddawało w racjonalny sposób wysokości korzyści czerpanych przez wnioskodawcę i uczestnika z posiadania tych przedmiotów. Dodatkowo szacowanie „korzyści” uzyskiwanych z hodowli zwierząt w ogóle nie uwzględniało tego, że zwierzęta hodowane są tylko przez pewien okres i następnie zbywane. Ostatecznie opinie te i ustalenia nimi objęte – niezależnie od ich wadliwości – z przyczyn podanych wyżej nie stały się podstawą rozstrzygnięć w przedmiocie tych roszczeń.
Odnosząc się do zarzutu wnioskodawczyni naruszeniaart. 321 § l k.p.c.w zw. zart. 351 § l k.p.c.w zw. zart. 361 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.należy powtórzyć, że, wbrew stanowisku apelującej, Sąd Rejonowy nie był związany wnioskiem o uzupełnienie orzeczenia co do kierunku zasądzenia dopłaty, wręcz przeciwnie powinien o tej dopłacie orzec z urzędu i to już w postanowieniu z dnia 3 lutego 2014 roku.
Należy też podkreślić, że sprawy działowe stanowią jedną całość w tym sensie, że wydane w nich rozstrzygnięcia są w zasadzie wzajemnie zależne i uwarunkowane (tzw. integralność orzeczeń działowych). Taki nierozerwalny związek zachodzi zwłaszcza pomiędzy rozstrzygnięciami o sposobie podziału oraz o spłatach lub dopłatach, a wadliwość jednego z nich skutkuje koniecznością odpowiedniej zmiany drugiego. Także w postępowaniu odwoławczym zakaz reformationis in peius nie obowiązuje w razie niepodzielności poszczególnych rozstrzygnięć zawartych w zaskarżonym orzeczeniu działowym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2015 roku, II CZ 82/14).
W niniejszej sprawie o tyle nie ma to znaczenia, że postanowienie z dnia 3 lutego 2014 roku uczestnik zaskarżył w całości, kwestionując m. in. brak rozstrzygnięcia o dopłacie, a skoro równocześnie wnioskodawczyni zaskarżyła orzeczenie w zakresie pomijającym szereg przedmiotów, zaś oboje skarżący zaskarżyli częściowo sposób działu, Sąd Odwoławczy władny był zmienić zaskarżone orzeczenia odpowiednio do prawidłowych ustaleń faktycznych i ich prawidłowej oceny prawnej, odnosząc się do zakresu poszczególnych rozstrzygnięć w postanowieniach z dnia 3 lutego 2014 roku i z dnia 30 czerwca 2014 roku oraz nadając im nowe brzmienie z uwagi na rozległość dokonywanych zmian (w celu uniknięcie niejasności co do ich ostatecznej treści).
Odnosząc się do kwestii kosztów postępowania pierwszoinstancyjnego należy zauważyć, że Sąd Rejonowy, mimo omówienia tej kwestii w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia z dnia 3 lutego 2014 roku, w istocie w tym postanowieniu nie zmieścił żadnego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, a orzekł jedynie o nieuiszczonych kosztach sądowych. Z tego względu nie było też podstaw do orzekania przez Sąd Odwoławczy o kosztach postępowania pierwszoinstancyjnego.
Jeżeli chodzi o nieuiszczone koszty sądowe w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, powinny one zostać rozliczone zgodnie z udziałem uczestników w sprawie, co oznacza, żeA. W.iA. M., którzy co do zasady uczestniczyli w dziale w równych częściach (poza rzeczami stanowiącymi majątek wspólnyE. B.iB. B. (1)), powinny ponieść je po połowie (art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnychw zw. zart. 520 § 1 k.p.c.).A. W.uiściła na poczet tych kosztów łącznie kwotę 9878,92 zł (w tym 1000 zł opłaty od wniosku), z czego nie została wydana przez Sąd Rejonowy kwota zaliczek wynosząca 4888,38 zł, co oznacza, że wnioskodawczyni poniosła koszty sądowe w kwocie 4990,54 zł (k. 2, 53, 113, 114, 217, 836, 874, 961, 985).A. M.był zwolniony częściowo od wydatków związanych z pierwszą opinią geodezyjną (k. 75) i wbrew jego twierdzeniom nie uiścił żadnych zaliczek na poczet wydatków postępowania. Ze Skarbu Państwa zostały wyłożone tymczasowo wydatki w łącznej kwocie 9873,59 zł (k. 620, 624, 960, 961, 985). Należało zatem nakazać pobrać odA. W.z tytułu kosztów wyłożonych tymczasowo przez Skarb Państwa kwotę 2441,52 zł, a odA. M.kwotę 7432,06 zł, aby wyrównać ich udziały w kosztach sądowych. Dodać jedynie trzeba, że skoro równocześnieA. W.ma nadpłatę w niewykorzystanych zaliczkach na kwotę 4888,38 zł, może wnieść o jej zaliczenie na poczet należnych od niej kosztów sądowych.
Wobec częściowego uwzględnienia apelacji wnioskodawczyni i uczestnika Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do odstąpienia od zasady, iż każdy uczestnik ponosi koszty postępowania odwoławczego związane ze swym udziałem w sprawie (art. 520 § 1 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 §2 k.p.c.). Z tego względu Sąd Okręgowy oddalił wnioskiA. W.iA. M.o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.
Na podstawieart. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnychw zw. zart. 520 § 1 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy rozdzielił pomiędzy wnioskodawczynię i uczestnika po połowie nieuiszczone wydatki powstałe w postępowaniu odwoławczym w związku z wywołanymi opiniami biegłych (kwota 3284,92 zł), a także przejął na rachunek Skarbu Państwa nieuiszczone opłaty od obu apelacjiA. M.i jednej z apelacjiA. W..
Na podstawieart. 29 ust. l Prawa o adwokaturzeoraz§ 13 ust. 1 pkt 1w zw. z§ 9 pkt 3, § 7 ust. 1 pkt 10, § 6 pkt 7 oraz § 2 ust. l– 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku (Dz. U. z 2013 roku, poz. 461, ze zm.) w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd Okręgowy przyznał pełnomocnikowi uczestnika ustanowionemu z urzędu wynagrodzenie za udzieloną w postępowaniu odwoławczym pomoc prawną w stawce minimalnej za postępowanie drugoinstancyjne, podwyższonej o podatek od towarów i usług.
W sprawie nie miało zastosowania rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2015 roku, poz. 1801) ze względu na unormowanie § 22 cyt. rozporządzenia.
Z tych względów na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.iart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji postanowienia.