Sąd Rejonowy w Opocznie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 89/15
Data wyroku: 2016-06-30 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Zofia Michałowska
Teza: nieważność oświadczenia woli strony z powodu wad wymienionych w art. 82 k.c. (stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli) przy sporządzaniu aktu notarialnego.

Sygn. akt: I C 89/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 30 czerwca 2016 r.
Sąd Rejonowy w Opocznie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSR Zofia Michałowska

Protokolant:

st. sekr. sądowy Elżbieta Lesińska

po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2016 r. w Opocznie
sprawy z powództwaT. G.
przeciwkoZ. K. (1)
o stwierdzenie nieważności aktu notarialnego

1
oddala powództwo;

2
zasądza od powódkiT. G.na rzecz pozwanejZ. K. (1)kwotę 2.417,00 (dwa tysiące czterysta siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sygn. akt: I C 89/15

UZASADNIENIE
W pozwie z dnia 19 lutego 2015 roku powódkaT. G.– reprezentowana przez pełnomocnika adwokata – wniosła o stwierdzenie nieważności aktu notarialnego A nr(...)- umowy dożywocia sporządzonego przez notariuszaT. D.z dnia 11 czerwca 2014 roku, zawartej pomiędzyI. C.a jej córkąZ. K. (1)oraz zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
W uzasadnieniu pozwu podała, iż w dniu 11 czerwca 2014 rokuI. C.stawiła się wraz z córkąZ. K. (1)i jej mężemZ. K. (2)u notariuszT. D.celem sporządzenia umowy dożywocia. Zgodnie z treścią aktu notarialnego A nr(...)Z. K. (1)otrzymała odI. C.udział wynoszący 20/32 części we współwłasności zabudowanej nieruchomości rolnej położonej w obrębie(...)w miejscowościS.w gminieB., w powiecie(...), w województwie(...)w zamian za jej dożywotnie utrzymanie.
Powódka argumentowała, iżI. C.w chwili sporządzenia aktu notarialnego znajdowała się w stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji i wyrażenia woli, co motywowała wiekiem matki, która w chwili czynności miała 91 lat, zaś trzy miesiące po złożeniu oświadczenia woli zmarła w szpitalu.
Ponadto podała, że od roku 2006 rokuI. C.była kilkakrotnie hospitalizowana i jej stan zdrowia stopniowo się pogarszał. Z karty informacyjnej wynika, że uI. C.rozpoznano niedokrwistość megalabotyczną, zaburzenia krążenia mózgowego oraz zatrzymanie krążenia i oddechu, jednakże rodzina odmówiła dokonania sekcji zwłok. Na potwierdzenie pogarszającego się stanu zdrowiaI. C.podała, iż w latach 2011- 2014 znajdowała się pod stałą opieką lekarzy i pielęgniarek.
Powódka wskazała, że akt notarialny A nr(...)pomniejszył masę spadkową po zmarłejI. C.. W związku z tym, iż w Sądzie Rejonowym w Opocznie toczy się postępowanie w sprawie sygn. akt I Ns 968/14 o dział spadku i zniesienie współwłasności powódkaT. G.wskazała na interes prawny w ustaleniu bezwzględnej nieważności czynności prawnej.
/vide: pozew wraz z uzasadnieniem k. 2-5/.
W odpowiedzi na pozew z dnia 12 maja 2015 roku pozwanaZ. K. (1)wniosła o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powódki na jej rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
W uzasadnieniu podała, iż powódka nie utrzymywała kontaktów z matką, nie pomagała jej w chorobie oraz pozostawała z nią w stałym konflikcie. NatomiastI. C.mimo wieku i związanych z tym kłopotów zdrowotnych w dacie sporządzenia umowy dożywocia zachowała nieograniczoną zdolność rozpoznawania, świadomość podejmowanych decyzji oraz z pełną odpowiedzialnością podjęła decyzję o przekazaniu majątku. Przeniesienie przez zmarłą udziału we współwłasności nieruchomości rolnej na jej rzecz wynikało z faktu, iż była ona jedyną córką, która faktycznie sprawowała nad nią opiekę.Z. K. (1)podniosła również, że powódka znęcała się psychicznie i fizycznie nad matką oraz podejmowała szereg inicjatyw zmierzających do pozbawienia jej szeregu praw.
/vide: odpowiedź na pozew wraz z uzasadnieniem k. 56-57/.
W toku procesu powódka i pozwana reprezentowane przez pełnomocników – adwokatów - podtrzymały zajęte stanowiska w sprawie.
/bezsporne/.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
Na podstawie aktu notarialnego Rep. A Nr(...)z dnia 11 czerwca 2014 r. w miejscowościB., przyul. (...)wlokalu mieszkalnym nr (...)przed notariuszemT. D.prowadzącą Kancelarię Notarialną w formie Spółki Cywilnej wO., przyulicy (...)PaniI. C.zawarła umowę dożywocia, mocą której przeniosła na rzecz córkiZ. K. (1)udział wynoszący 20/32 części we współwłasności nieruchomości rolnej zabudowanej położonej w obrębie(...)-S., gminyB., powiat(...), województwo(...)oznaczonej numerami działek:(...),(...).(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...).(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...)i(...)o łącznej powierzchni(...)ha, aZ. K. (1)w zamian za to zobowiązała się zapewnić Zbywcy dożywotnie utrzymanie polegające na: przyjęciu jej jako domownika, dostarczeniu jej wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnieniu odpowiedniej pomocy i pielęgnowaniu w razie choroby oraz do sprawienia własnym kosztem pogrzebu zgodnie z miejscowym zwyczajem oraz wyraziła zgodę na przeniesienie na jej rzecz opisanego udziału we współwłasności nieruchomości i dodała, że pozostaje w związku małżeńskim, a umów majątkowych małżeńskich nie zawierała.I. C.oświadczyła, ze przenosi na rzecz córkiZ. K. (1)samoistne posiadanie działek położonych w gminieB., powiat(...), województwo(...)o powierzchni 6,31 ha, aZ. K. (1)wyraziła na to zgodę.

/dowód: - wypis aktu notarialnego Rep. A Nr(...)

z dnia 11.06.2014 r. k. 22/
Ostatnie kilka lat przed śmierciąI. C.zamieszkiwała wB.ze swoją córkąZ. K. (1)i jej mężem.Z. K. (1)miała z matką bardzo dobre stosunki, wcześniej pomagała rodzicom w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, a potem opiekowała się matką aż do jej śmierci w wieku 91 lat.I. C.miała kłopoty z widzeniem, była jednak na tyle sprawna, że sama wykonywała podstawowe czynności higieniczne – chodziła do toalety, myła się, prała swoje rzeczy. Nie miała problemów z rozpoznawaniem osób w jej najbliższym otoczeniu. Dobrze czuła się w mieszkaniu córkiZ. K. (1), była zadowolona z opieki jaką ta ją otaczała. Skarżyła się na zachowanie pozostałych córek, które były ze sobą skłócone i w ogóle nie interesowały się jej osobą.
W związku z tym od dłuższego czasu stała na stanowisku, iż chce swój majątek przekazać córceZ. K. (1).
/dowód: - zeznania świadków:
A. D.– skrócony protokół
rozprawy z dnia 07.09.2015 r. min.
00:16:55 – 00:21:09 k. 80,
nagranie koperta k. 82,
H. G.– skrócony protokół
rozprawy z dnia 07.09.2015 r. min.
00:21:16 – 00:28:29 k. 80v,
nagranie koperta k. 82,
D. K.– skrócony protokół
rozprawy z dnia 07.09.2015 r. min.
00:28:29 – 00:40:03 k. 80v – 81,
nagranie koperta k. 82,
- zeznania pozwanejZ. K. (1)– skrócony protokół
rozprawy z dnia 29.06.2016 r. min. 00:19:16 – 00:30:41
k. 156v – 157, nagranie koperta k. 158/
I. C.od 2006 r. kilkakrotnie przebywała w szpitalu wO.na oddziale wewnętrznym, gdzie była leczona z powodu różnych jednostek chorobowych i w 2011 r. na oddziale ortopedycznym, z powodu złamania szyjki kości udowej.
/bezsporne: dokumentacja medyczna k. 27- 46 i 65/.
I. C.podpisała pismo z dnia 10.07.2010 r. w którym został opisany m. in. stosunek jej córekT.,K.iE.do niej. Stosunek tych córek do niej i jej męża został opisany także w piśmie - w oświadczeniu z dnia 12.08.2007 r. podpisanym przezI. C..
K. C.złożyła wniosek o wymeldowanie z pobytu stałegoI. C.wB.przyul. (...).
W toku czynności administracyjnych zeznania jako świadek składałaT. G..
/bezsporne: kserokopie pism k. 62-64
kserokopia Decyzji Wójta GminyB.
z dnia 09.02.2007 r. k. 58-60/.
Przed sporządzeniem aktu notarialnego, w przedmiocie umowy dożywocia, który miał miejsce w mieszkaniuZ. K. (1), notariuszT. D.przeprowadziła wyczerpującą rozmowę z paniąC.rozpytując o sytuację rodzinną i zdrowotną.
Notariusz zmierzała do ustalenia, czy wolą paniC.jest istotnie zawarcie umowy dożywocia i ustaliła, bez wątpliwości, że taka jest jej wola.
PaniC.miała trudności z poruszaniem się, natomiast psychicznie i emocjonalnie nie było niczego takiego, co by mogło budzić niepokój. Mówiła ona, że ma uprane, ugotowane, że córka u której przebywa dba o nią oraz, że inne córki nie utrzymują z nią żadnych kontaktów.
/dowód: - zeznania świadków:T. D.– skrócony protokół
rozprawy z dnia 07.09.2015 r. min.
00:06:32 – 00:16:55 k. 79v – 80,
nagranie koperta k. 82,
Otępienie jest procesem nieodwracalnym.I. C.w dacie testowania cierpiała na otępienie o nasileniu co najmniej umiarkowanym (taka ilościowa ocena wynika z wpisów psychiatry i neurologa z 2006, 2007). Dokumentacja medyczna nie dostarcza wystarczających danych, aby stwierdzić iż składająca oświadczenie woli cierpiała na bardziej zaawansowane, głębsze postacie otępienia (w 2011 roku była uznana za zdolną do świadomego wyrażenia zgody na operację ortopedyczną).
Powyższą ocenę ilościową należy odnieść do skali deterioracji ogólnej (G.D. S., GDtS) opracowanej przezR.. Zgodnie z tą skalą otępienie umiarkowane cechuje się wyraźnym deficytem ujawniającym się w dokładnym badaniu klinicznym i dotyczący następujących obszarów:

a
zubożona wiedza na temat aktualnych i wcześniejszych wydarzeń

b
występowania pewnych ubytków pamięciowych dotyczących życiorysu

c
zaburzenia koncentracji w czasie wykonywania seryjnego odejmowania

d
ograniczona możliwość odbywania podróży, prowadzenia spraw finansowych

- utrata zdolności wykonywania złożonych zadań
- wyparcie staje się dominującym mechanizmem obronnym
- spłycenie afektu oraz wycofanie się z trudnych przedsięwzięć
- często brak jest zaburzeń w następujących obszarach: zaburzenia orientacji w czasie i przestrzeni, rozpoznawanie znajomych ludzi i twarzy, zdolność podróżowania do znanych miejsc.
Opis zachowania i funkcjonowaniaI. C.w okresie zbliżonym do daty sporządzenia aktu notarialnego w związku z brakiem dokumentacji medycznej z tego okresu możemy oprzeć jedynie o zeznania świadków. Z zeznań świadków (notariusza, osób znających opiniowaną) nie wynika, by w dacie testowania i okresie zbliżonym występowały u niej zaburzenia świadomości, oświadczenie woli uzasadniała motywy swojego działania w zrozumiały sposób, wyrażała poczucie bycia dobrze zaopiekowaną ze strony córkiZ., wyrażała żal z powodu braku zainteresowania ze strony pozostałych córek.
Dokumentacja dotycząca ostatniego dnia życiaI. C.(24.09.2014r.) wskazuje na wystąpienie tego dnia stanu agonalnego u pacjentki. Nie ma znaczenia dla przedmiotowej sprawy, ponieważ dotyczy okresu po dacie wyrażenia woli pod postacią aktu notarialnego.
W zebranym materiale nie znajduje się podstaw do wnioskowania o tym, żeI. C.znajdowała się w stanie wyłączającym zdolność do świadomego i swobodnego wyrażenia woli.
Zebrany materiał nie daje podstaw do wnioskowania, żeI. C.w dacie sporządzenia aktu notarialnego (11.06.2014r.) znajdowała się w stanie wyłączającym świadome i swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli.
Rozpoznawanie osób po głosie świadczy o zachowanej sprawności pamięci słuchowej uI. C.w zakresie kojarzenia indywidualnych cech głosu z właściwą osobą. Brak jest danych aby stwierdzić, że epizody omamowo-urojeniowe i zaburzenia świadomości występowały u testatorki w dacie sporządzenia aktu notarialnego. Dokumentacja medyczna wskazuje, że występowały one w 2006 i 2007 roku podczas hospitalizacji w oddziale wewnętrznym, w związku z powyższym brak podstaw do wnioskowania, że skutkowały one w dacie testowania podatnością na sugestię innych osób.
Zebrany materiał nie daje podstaw do wnioskowania, żeI. C.w dacie sporządzenia aktu notarialnego – 11.06.2014 r. znajdowała się w stanie wyłączającym świadome i swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli.
/dowód: - opinia pisemna biegłego sądowego psychiatry
K. O.k. 93 – 96,
- opinia pisemna uzupełniająca biegłej psychiatryK.
R.-O.k. 106/
W Sądzie Rejonowym w Opocznie w sprawie sygn. akt I Ns 968/14 toczy się postępowanie o dział spadku z wnioskuZ. K. (1)z udziałemT. G.,K. C.iE. M.dotyczące gospodarstwa rolnego nabytego na podstawie postanowienia Sądu o stwierdzenie nabycia spadku poM. C..
/dowód: akta sprawy I Ns 968/14 tutejszego Sadu –
wniosek wraz z załącznikami k. 2-14/.
Z uwagi na zaawansowane postępowanie dowodowe w przedmiotowej sprawie, Sąd oddalił wniosek pełnomocnika powódki zawarty w piśmie z dnia 06.10.2015 r. o przekazanie sprawy do dalszego rozpoznania w trybie art.618
§ 2 k.p.c.-/vide : postanowienie k. 157/.

Sąd zważył, co następuje:
Powództwo jest niezasadne.
W myślart. 82 k.c.nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych.
Sformułowanieart. 82 KCwskazuje, że wada oświadczenia woli określona w tym przepisie obejmuje dwa różne stany faktyczne, które mogą występować samodzielnie, trzeba jednak zauważyć, że granica między stanem wyłączającym świadome powzięcie decyzji a stanem wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest bardzo płynna. Powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest swobodne, gdy zarówno proces decyzyjny, jak i uzewnętrznienie woli nie zostały zakłócone przez destrukcyjne czynniki wynikające z właściwości psychiki czy procesu myślowego osoby składającej oświadczenie woli. Stan wyłączający swobodę musi również wynikać z przyczyny wewnętrznej, umiejscowionej w samym podmiocie składającym oświadczenie woli, a nie w sytuacji zewnętrznej. Tak pojmowanemu brakowi swobody towarzyszyć będzie natomiast najczęściej także pewne ograniczenie świadomości. Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli, o którym mowa wart. 82 KC, nie musi oznaczać całkowitego zniesienia świadomości. Wystarczy istnienie takiego stanu, który oznacza brak rozeznania, niemożność rozumienia zachowań własnych i zachowań innych osób oraz niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia skutków własnego postępowania (patrz postanowienie SN z dnia 20.01.2014 r.(...)).
Odnosząc powyższe rozważania natury prawnej do stanu faktycznego przedmiotowej sprawy Sąd uznał, żeI. C.w chwili zawarcia umowy dożywocia nie znajdowała się w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Powyższe potwierdziła opiniujący w sprawie biegły z dziedziny psychiatriiK. O..
Podkreślenia wymaga, że wydana w sprawie opinia jest pełna i miarodajna, a zawarte w niej wnioski w sposób logiczny uzasadnione.
W ocenie Sądu zasługuje ona na akceptację.
Sąd przyjął, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, że działania podjęte przezI. C.przy sporządzeniu aktu notarialnego w przedmiocie umowy dożywocia były dokonane z pełnym rozeznaniem treści złożonego przez nią oświadczenia i skutków, które chciała przez nie osiągnąć. Takie działanie znajduje także potwierdzenie w wiarygodnych, spójnych i korespondujących ze sobą zeznaniach świadków: notariuszaT. D.,A. D.,H. G.,D. K.oraz pozwanejZ. K. (1). Wszyscy w/w świadkowie zgodnie stwierdzili, iżI. C.pomimo podeszłego wieku oraz związanych z nim różnorodnych problemów zdrowotnych zachowała zdolność rozpoznawania i świadomość podejmowanych czynności, a chęć przekazania swojego majątku córceZ. K. (1)deklarowała już na długi czas przed zawarciem umowy dożywocia.
Sąd uznał za pozbawione wiarygodności zeznania świadkówE. M.iW. G., które dotyczyły stanu zdrowiaI. C.przed sporządzeniem umowy dożywocia.
Zaakcentowania wymaga, że świadekE. M.– córkaI. C., w przekonaniu Sądu, nie mogła mieć pełnej wiedzy na temat stanu zdrowia matki, skoro ostatni raz widziała ją 2 lata przed śmiercią.
Podobnie, nie zasługują na wiarę w ocenie Sądu, zeznaniaW. G.– wnukaI. C., a syna powódkiT. G., który na podstawie – jak twierdził – dwóch krótkich spotkań zI. C.wysnuł wniosek, iż była ona osobą niewidomą, niedosłyszącą, a jej psychiczna kondycja była na tyle zła, że nie była ona zdolna do swobodnego i świadomego podjęcia decyzji. Są to jedynie luźne stwierdzenia świadka nie będącego fachowcem z dziedziny psychologii, ani psychiatrii i nie znajdujące potwierdzenia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. To zaś, że nie został on rozpoznany przezI. C.jako wnuk znajduje wytłumaczenie tym, iż wcześniej jej nie odwiedzał, a jako młody człowiek z pewnością zmienił się wizualnie przez ten okres. Nie może to zatem stanowić podstawy do stwierdzenia, żeI. C.miała problemy z właściwym postrzeganiem rzeczywistości.
W świetle powyższych ustaleń stwierdzić należy, że nie zachodzi podnoszona przez powódkę wada oświadczenia woli zart. 82 k.c., skutkująca nieważnością złożonego oświadczenia woli.
Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w punkcie 1. sentencji wyroku.
O kosztach procesu – na które złożyły się: wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie(...)zł według norm przepisanych i opłata od pełnomocnictwa w kwocie 17,00 zł – Sąd orzekł na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu.