Sąd Okręgowy w Kaliszu
II Wydział Cywilny
Sygnatura akt: II Ca 719/15
Data wyroku: 2016-04-07 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Marian Raszewski, Wojciech Vogt, Barbara Mokras

Sygn. akt II Ca 719/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
K., dnia 7 kwietnia 2016 r.
Sąd Okręgowy w Kaliszu II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:

Przewodniczący:

SSO Wojciech Vogt (spr.)

Sędziowie:

SSO Barbara Mokras
SSO Marian Raszewski

Protokolant:

st. sekr. sąd. Jolanta Bąk

po rozpoznaniu w dniu 07/04/2016r. w Kaliszu
na rozprawie
sprawy z powództwaM.(...)
przeciwkoA. Ś.
o zachowek
na skutek apelacji powódki
od wyroku Sądu Rejonowego w Kaliszu
z dnia 4 listopada 2015r. sygn. akt I C 120/15
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.
SSO Barbara Mokras SSO Wojciech Vogt SSO Marian Raszewski
II Ca 719/15

UZASADNIENIE
PowódkaM. P.wniosła przeciwko córceA. Ś.o zasądzenie na jej rzecz kwoty 60.000 zł tytułem należnego jej zachowku po matceZ. J.zmarłej dnia 11 lutego 2010 r. wraz z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu.
Pozwana wniosła o oddalenie powództwa.
Sąd Rejonowy w Kaliszu wyrokiem z dnia 4 listopada 2015 r. oddalił powództwo i nie obciążył powódki kosztami postępowania. Rozstrzygnięcie swoje oparł na następujących ustaleniach:
Z. J.zmarła w dniu 11 lutego 2010r. Wcześniej przez wiele lat chorowała i wymagała stałej opieki. Opiekę tę świadczyła wnuczkaA. Ś.mieszkająca na stałe z babcią od wczesnego dzieciństwa.M. P.– jedyna córka zmarłejZ.i matka pozwanej powierzyła swojej matce opiekę nad dzieckiem i jej wychowanie z uwagi na problemy małżeńskie. Stan taki trwał niezmiennie przez wiele lat i akceptowany był przez dziadków wówczas małoletniejA.. Do czasu śmierci dziadkaM. J.sytuacja finansowa państwaJ.była stabilna i nie dochodziło do konfliktów na tle utrzymania małoletniej. Sytuacja ta zmieniła się po roku 2002r. kiedy zmarłM. J.. Powódka ostatecznie rozwiodła się z mężem i zamieszkała osobno z córkąA.. Zaczęły się problemy finansowe i wzajemne oskarżenia. Małoletnia wówczasA.zaczęła oddalać się emocjonalnie od rodziców i wzrastała w poczuciu żalu do matki. ^ako osobę najbliższą traktowała babcię, z którą była bardzo związana.Z.na ciągłe nieporozumienia i konflikty w rodzinieZ. J.wystąpiła do Sądu Rodzinnego o ograniczenie władzy rodzicielskiej rodzicówA.i ustanowienie rodziny zastępczej, Sąd Rejonowy w Kaliszu uwzględnił wniosek w sprawę III NSm 556/02.
PaństwoJ.byli właścicielami dwóch mieszkań – jednego przyul. (...)wK., w którym mieszkali wspólnie z małoletniąA.i drugiego położonego przyul. (...)wK.. Po śmierciM. J.,Z. J.iM. P.dokonały rozporządzeń majątkowych w ten sposób, że dokonały działu spadku poM. J.i jednocześnie zniesienia współwłasności w ten sposób, żeZ. J.nabyła w całości własność mieszkania przyul. (...), a pozwana drugiego mieszkania przyul. (...)bez wzajemnych spłat i dopłat.
Wartość pierwszego mieszkania strony ustaliły na 115.000 zł. a mieszkania przyul. (...)na 40.000 zł. Mieszkanie powódki zostało zlicytowane z uwagi na zadłużenie (bezsporne k. 104 i dokumenty w aktach Km 1834/10).
PozwanaA. Ś.bardzo przeżyła śmierć babci, a z uwagi na trudne relację rodzinne i brak oczekiwanego wsparcia ze strony rodziców targnęła się na własne życie.
Obecnie jest mężatką i wspólnie z mężem mieszkają w tym lokalu po babci. Pozwana pracuje z wynagrodzeniem 1.200 zł neto, mąż jest bezrobotny. Nie posiadają żadnych oszczędności.
Pismem z 14 stycznia 2015r. powódka wezwała pozwaną do zapłaty kwoty 60.000 zł tytułem zachowku wyznaczając termin spełnienia świadczenia do 23 stycznia 2015r. Pozwana nie spełniała żądania.
Z okoliczności sprawy wynika, że powódka nie realizowała należycie swoich obowiązków rodzicielskich, co przekłada się obecnie na relacje pomiędzy stronami. Pozwana całe życie mieszkała z babcią i była przez nią wychowywana. Babcia zabezpieczyła też jej potrzeby bytowe w przyszłości pozostawiając w spadku mieszkanie, w którym pozwana się wychowywała.
Powódka także miała zabezpieczone przez rodziców prawo do mieszkania, które utraciła na skutek swoich życiowych decyzji. W tych okolicznościach roszczenie o zachowek nie zasługuje na uwzględnienie a powództwo podlega oddaleniu.
Apelację od tego rozstrzygnięcia złożyła powódka zaskarżając wyrok w całości. Zarzuciła:
- naruszenie 233§ 1 k.p.c.poprzez sprzeczność ustaleń Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym i uznanie, że powódka nie realizowała należycie swoich obowiązków rodzicielskich względem pozwanej, co przedkłada się na relacje między stronami podczas gdy jak wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie do zerwania relacji pomiędzy stronami doszło dopiero gdy powódka wystąpiła z roszczeniami spadkowymi po zmarłejZ. J.;
-art. 233 § l k.p.c.poprzez brak wszechstronnych ustaleń Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym i nieuwzględnienie, że powódka prawidłowo spełniała swoje moralne obowiązki wobec matkiZ. J.wobec matkiZ. J.;
-art. 232 k.p.cw zw. zart. 6 k.c.poprzez uznanie, że strona pozwana udowodniła dlaczego roszczenie powódki jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego
- naruszenie prawa materialnego -art. 991 § 1 i § 2 k.c.w zw. zart. 5 k.c.iart. 5 k.c.
W oparciu o te zarzuty wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia i uwzględnienie powództwa w całości i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.
Pozwana wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja zasługuje na uwzględnienie.
Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy nawet w aspekcie zgodności roszczenia z zasadami współżycia społecznego.
Nie ulega wątpliwości, że sztywność przyjętej konstrukcji ochrony osób najbliższych spadkodawcy i brak uzależnienia roszczenia o zachowek od sytuacji spadkobiercy prowadzić może do sytuacji, w której realizacja roszczenia będzie sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
Należy podkreślić, że zgodność roszczenia zachowkowego z zasadami współżycia społecznego należy badać w następujących aspektach:

1
relacje spadkodawca - uprawniony do zachowku. W tym aspekcie usunięcie niezgodności aksjologicznej, która może nastąpić w konkretnej sytuacji, służy instytucja wydziedziczenia i uznania uprawnionego za niegodnego dziedziczenia (zachowku). Jeżeli nie zachodzą przyczyny zart. 928 lub 1008 k.c., należy przyjąć, że żądanie zachowku w tej relacji nie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i nie może być z tego punktu widzenia kwestionowane;

2
relacja zobowiązany do zachowku – uprawniony do zachowku. W tym aspekcie istnieje możliwość oceny zgodności z zasadami współżycia społecznego dochodzenia roszczenia o zachowek (art. 5 k.c.). Ochrona przyznana w ten sposób może mieć charakter przejściowy. Nie zawsze prowadzi do pozbawienia prawa do zachowku uprawnionego. W razie zmiany okoliczności określone uprawnienia mogą być realizowane (por. Paweł Księżak,Zachowek w polskim prawie spadkowym, Warszawa 2010, s. 354). Należy przy tym pamiętać, że konieczne jest uwzględnienie charakteru wierzytelności z tytułu zachowku, okoliczności, że dłużnik otrzymał nieodpłatnie korzyść, jaką jest spadek oraz zasady odpowiedzialności za długi spadkowe.

W ramach tej relacji możliwe jest – jeżeli istnieją wątpliwości aksjologiczne, czyli istnieje możliwość niezgodności dochodzenia roszczenia z zasadami współżycia społecznego – rozważanie, czyart. 5 k.c.nie może być:

⚫

podstawą do obniżenia zachowku ( II CKN 20/96; IV CK 215/03, glosa P. Justyńskiego, PiP 2005, nr 6, s. 111),

podstawą zastosowaniaart. 320 k.p.c.mówiącego o możliwości rozłożenia na raty zasądzonego świadczenia (III PZP 11/70 – zasada prawna, III CZP 126/06.

Sąd nie rozpoznał sprawy w tym aspekcie, który to aspekt jest bogatszy i zakresowo szerszy. Dlatego też przy ponownym rozpoznaniu należy sprawę rozpoznać uwzględniając wyżej wymienione rozważania prawne. Należy jedynie podkreślić, że w aktualnych warunkach społeczno-ekonomicznych dobrym obyczajem jest dbanie przez rodziców, aby w miarę ich możliwości, wspomóc dziecka w zdobyciu mieszkania i zapewnienia mu przez to łatwiejszego startu życiowego. Natomiast działania powódki zmierzają w odwrotnym kierunku i mogą prowadzić do pozbawienia jej dziecka – przynajmniej w części – tego podstawowego dobra, jaki jest posiadania własnego mieszkania. Działania takie w pewnych warunkach mogą więc naruszać zasady współżycia społecznego.
Sąd rozpoznający sprawę nie wyjaśnił jej również w tym aspekcie.
Mając na uwadze powyższe okoliczności należało, zgodnie zart. 386 k.p.c., orzec jak w sentencji.