Sąd Apelacyjny w Katowicach
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 972/15
Data wyroku: 2016-04-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Zbigniew Gwizdak, Anna Petri, Ewelina Kocurek-Grabowska
Słowa kluczowe: Umowa O Pracę – Nieważność
Podstawa prawna: art. 58 § kodeksu cywilinego

Sygn. akt III AUa 972/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 kwietnia 2016 r.
Sąd Apelacyjny w KatowicachIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:

Przewodniczący

SSA Zbigniew Gwizdak

Sędziowie

SSA Ewelina Kocurek - Grabowska
SSO del. Anna Petri (spr.)

Protokolant

Beata Kłosek

po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2016r. w Katowicach
sprawy z odwołaniaP. K.(P. K.)
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wS.
przy udziale zainteresowanegoM. P.
o wysokość podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne
na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wS.
od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w Częstochowie z dnia 18 lutego 2015r. sygn. akt IV U 1787/14
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu – Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie.
/-/SSA E.Kocurek-Grabowska /-/SSA Z.Gwizdak /-/SSO del. A.Petri

Sędzia    Przewodniczący  Sędzia
Sygn. akt III AUa 972/15

UZASADNIENIE
UbezpieczonyP. K.wniósł odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wS.z dnia 16 lipca 2014r. ustalającej, że od 18 października 2013r. podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonego,jako osoby zatrudnionej na podstawie umowy o pracę u płatnika składekM. P.prowadzącegoFirmę Handlowo-Usługową (...)wZ., stanowi kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę w przeliczeniu za pełny miesiąc, tj. od października 2013r. - 1.600 zł, a od stycznia 2014r. - 1.680zł. Ubezpieczony domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji i umorzenia postępowania. Zarzucił naruszenie przepisówart. 20 ust. 1w związku zart. 18 ust. 1 ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznychiart. 22 § 1 k.p.,art. 29 pkt 3 k.p.,art. 11 k.p.,art. 78 § 1 k.p.iart. 92 § 1 k.p.w związku zart. 86 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez znaczące ograniczenie autonomii i woli stron umowy o pracę, w której ustalono jego wynagrodzenie na kwotę 3.500 zł brutto bez należytego rozważenia wielorakich kwalifikacjii doświadczenia ubezpieczonego, co miało decydujące znaczenie dla zawarcia umowy o pracę z 18 października 2013r. Ubezpieczony zarzucił, że jej celem nie było uzyskanie świadczenia z pracowniczego ubezpieczenia społecznego w sposób sprzeciwiający się ustawielub zasadom współżycia społecznego w rozumieniuart. 58 k.c.lubart. 353 k.c., bądź z racji pozorności umowy o pracę w rozumieniuart. 83 k.c.w związku zart. 300 k.p.Ubezpieczony podniósł nadto, że jakkolwiek chorował wcześniej, będąc zatrudnionym przed18 października 2013r., to było to następstwo jego stażu zawodowego i rodzaju wykonywanych robót i wynikało ze stanu organizmu. Dodał, iż wysokość jego wynagrodzenia za pracę nie była szczególnie wysoka, jeżeli przyjąć godzinową stawkę wynagrodzenia, wynoszącą 12 zł brutto dla pracownika niewykwalifikowanego, co daje miesięcznie 1.930zł.
Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania podnosząc, że duże wątpliwości budzi fakt, iż ubezpieczony był już we wcześniejszych okresach zgłoszony do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego przez tego samego płatnika składek i za każdym razem po krótkotrwałym okresie pracy przebywał na zwolnieniu lekarskim, korzystającze świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Tym razem także już od 2 grudnia 2013r.był niezdolny do pracy z powodu choroby. Organ rentowy nie kwestionował przy tym samego faktu świadczenia przez ubezpieczonego pracy na rzecz zainteresowanego. Jednakże co do wysokości przyznanego mu wynagrodzenia przyjął, iż zgodnie zart. 83 k.c., ustalenie go na tak wysokim poziomie było pozorną czynnością prawną ukierunkowaną na uzyskanie prawa do świadczeń z pracowniczego ubezpieczenia społecznego w wyższym wymiarze.
ZainteresowanyM. P.formalnie nie zajął żadnego stanowiskaw sprawie.
Wyrokiem z dnia 18 lutego 2015r. Sąd Okręgowy w Częstochowie zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne za okres od 18 października 2013r. dla ubezpieczonego, jako osoby zatrudnionejna podstawie umowy o pracę u płatnika składekM. P.prowadzącego(...)wZ., wynosi 3.500 zł.
Sąd I instancji ustalił, że w dniu 18 października 2013r. strony zawarły umowę o pracę na czas nieokreślony. Na jej podstawie zainteresowany powierzył ubezpieczonemu wykonywanie prac ogólnobudowlanych w pełnym wymiarze czasu pracy za wynagrodzeniem 3.500 zł brutto miesięcznie.(...)to firma instalacyjna zajmująca się instalacjami wodno-kanalizacyjnymi i grzewczymi, zawsze osiąga dochód, rocznie wynosion kilka procent. Zainteresowany wcześniej poszukiwał pracowników poprzez Powiatowy Urząd Pracy wZ., lecz przysyłano mu alkoholików i piekarzy, więc uznał, iż kwota wskazana w umowie o pracę nie była wygórowana dla fachowca.
Ubezpieczony zajmował się u zainteresowanego montażem nowej instalacji, doprowadzaniem jej do stanu użytecznego, zgrzewaniem plastikowych rureki wykonywaniem różnego rodzaju prac instalacyjnych. Z tego tytułu otrzymywał wynagrodzenie nieco poniżej 2.500 zł netto. Inny pracownik zainteresowanego też zajmował się pracami instalacyjnymi.
Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika również, że ubezpieczony przebywałna zwolnieniu lekarskim od 2 grudnia 2013r. do 30 maja 2014r., a następnie od 5 czerwca 2014r. do 30 listopada 2014r. Po powrocie ze zwolnienia lekarskiego pracował około tygodnia, jednak, z uwagi na zbyt ciężką pracę, wystąpił o rozwiązanie stosunku pracy, które nastąpiło za porozumieniem stron 31 grudnia 2014r. Obecnie ubezpieczony nigdzienie pracuje, jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku.
Sąd I instancji uznał, że odwołanie ubezpieczonego zasługuje na uwzględnienie. Zakwestionował przy tym co do zasady uprawnienie organu rentowego do weryfikacji wynagrodzenia ubezpieczonego i ustalenia go w wymiarze analogicznym do innego pracownika. Wniosek ten organ orzekający wywiódł m.in. z uchwały Sądu Najwyższegoz dnia 21 kwietnia 2010r. (II UZP 1/10), odnoszącej się wprawdzie do przedsiębiorców,ale wskazującej wprost, iż do stosunków z zakresu ubezpieczeń społecznych nie stosuje się przepisów prawa cywilnego. Ponadto zakaz taki wynika z przewidzianej wart. 8 k.p.zasady semiimperatywności, która oznacza, iż postanowienia umów o pracę mogą być korzystniejsze, niż ogólne zasady prawa pracy, czy też regulacje odnoszące się do innych pracowników.Na tle tej zasady organy stosujące prawo nie mogą zewnętrznie, poza stronami umowy zdefiniować pojęcia godziwego wynagrodzenia. Może to jedynie uczynić ustawodawca, tworząc w drodze ustawy ograniczenie wynagrodzenia na potrzeby ustalenia podstawy wymiaru składki ubezpieczeniowej.
Organ orzekający zauważył, iż rygoryzm prawa publicznego nie może byćzaś łagodzony konstrukcją nadużycia prawa podmiotowego przewidzianą wart. 5 k.c.lub wart. 8 k.p.Zarzut ten (nadużycia prawa podmiotowego albo czynienia ze swego prawa podmiotowego użytku niezgodnego z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa) w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych musiałby być odniesiony do czynności organu rentowego, który - wydając decyzję -nie korzysta ze swoich praw podmiotowych (regulowanych prawem prywatnym -Kodeksem cywilnymlubKodeksem pracy), lecz realizuje ustawowe kompetencje organuwładzy publicznej. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 29 października 1997r.(II UKN 311/97, OSNP 1998 nr 15; poz. 465) w sprawach odsetek za zwłokęod nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenie społeczne pracowników nie stosuje się przepisuart. 5 k.c., natomiast stosownie do wyroku z dnia 12 stycznia 2000r.(II UKN 293/9, OSNP 2001 nr 9; poz. 231) podstawę przyznania świadczeń z ubezpieczenia społecznego mogą stanowić tylko przepisy prawa, a nie zasady współżycia społecznego. Podobny pogląd Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z 19 czerwca 1986r. (II URN 96/86, Służba Pracownicza 1987r., nr 3) i w wyroku z dnia 26 maja 1999r. (II UKN 669/98,OSNP 2000 nr 15, poz. 597).
Sąd Okręgowy podkreślił, iż w gospodarce rynkowej nie istnieje normatywne pojęcie godziwego wynagrodzenia. W praktyce orzeczniczej przyjmuje się albo minimalne wynagrodzenie za pracę, albo wynagrodzenie uzyskiwane na podobnych stanowiskach, ewentualnie wynagrodzenie ocenione, jako należne, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności (rodzaju pracy, stanowiska, wykształcenia itp.). Opowiedzenie się za pierwszym z nich może powodować, że przyjęte minimalne wynagrodzenie za pracę będzie rażąco nieadekwatne w stosunku do wykonanej pracy. Przy uwzględnieniu pozostałych rozwiązań można narazić się na zarzut nadmiernej dowolności oceny. Sąd I instancji zaakcentował,iż sporna umowa była wykonana, a organ rentowy przyjął składkę w wymiarze adekwatnym do wynagrodzenia umownego.
Zdaniem Sądu Okręgowego, przepisy ujęte w decyzji ZUS nie dają podstawy kompetencyjnej do weryfikacji wynagrodzeń pracowniczych w zgodzie z zasadamikonstytucji, gdyż nie zawierają kryteriów weryfikacji. Ich sądowe uzupełnianie, poprzez stosowanieKodeksu cywilnego,Kodeksu pracy, czy zasad prawa wydobytych z systemu(z poziomu ustawy), narusza standard nie tylko pewności prawa, ale także wymóg ustawowej regulacji tej materii (art. 84, art. 87 i art. 217 Konstytucji). Tym samym, zarówno ZUS,jak i sądy wkraczają w dziedzinę zarezerwowaną dla ustawodawcy, naruszającart. 7, art. 10i art. 87 Konstytucji.
Praktyka ZUS weryfikacji podstawy wymiaru składki ZUS opiera się na założeniu,iż indywidualna relacja wysokości składki do świadczenia jest nadużyciem prawa (wykorzystaniem systemu ubezpieczeń) w sytuacji otrzymywania nadmiernie wygórowanego wynagrodzenia. Organ ZUS, odwołując się do zasady solidaryzmu, analizuje indywidualne relacje wysokości składki do świadczenia. Idea solidaryzmu oparta jest jednakna nieekwiwalentności składki i świadczenia w relacji indywidualnej. Idea weryfikacji podstawy składki jest zatem wewnętrznie sprzeczna i oparta na błędnym założeniu.
Organ rentowy nie jest uprawniony do weryfikowania wysokości wynagrodzeniaza pracę. Takie działanie nie znajduje uzasadnienia na gruncie konstytucyjnych zasad. Analiza uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia (II UZP 2010r.) wprost odrzuca wykładnię dozwalającą stosować prawo cywilne w stosunkach ubezpieczeniowych wobec pracodawców i pracowników, a zabrania wobec przedsiębiorców, dyskryminując tych pierwszych.
Zdaniem Sądu Okręgowego, skoro brak ustawowo określonych reguł weryfikacji wysokości wynagrodzenia będącego podstawą składki ZUS, to pozostawienieich konkretyzacji organom stosującym prawo, tworzy nieprzewidywalne prawo.Tak, jak ujawniono w niniejszej sprawie, stosowaniein concretonormy kompetencyjnej weryfikującej wysokość podstawy daniny, rodzi rozbieżne skutki. Jeden ZUS i sąd uznają minimum, a inny średnie wynagrodzenie pracowników, jako podstawę składki. Pojawia się przy tym też problem momentu weryfikacji. Dokonanie jej z mocą wsteczną rodzi istotne problemy dla ubezpieczonego. Jest on zaskakiwany decyzją ZUS, wszak organ przyjął składkę i jej nie weryfikował. Takie stosowanie prawa, oparte na kwestionowanej normie kompetencyjnej, podważa zasady państwa prawa i zaufanie obywatela do stanowionegoi stosowanego prawa.
Sąd I instancji pokreślił, iż organ rentowy nie może definiowaćad hocpojęcia płacy godziwej w danych stosunkach pracy, albo też w oparciu o takie argumenty wywodzić pozorność umowy. Uprawnienie takie naruszyłoby zasadę demokratycznego państwa prawa. Ocena właściwego wynagrodzenia przebiega wówczas według zasad słuszności pod hasłem sprawiedliwości społecznej i ochrony budżetu. W ramach takich kryteriów wszelkie konstytucyjne zasady państwa prawa tracą na znaczeniu.
W ocenie organu orzekającego, akty stosowania prawa, takie, jak zaskarżona decyzja ZUS, nie mogą tworzyć nieprzewidywalnego prawa, gdyż prowadzi to do naruszenia wyrażonej wart. 2 Konstytucjizasady państwa prawnego. Nie można bowiem doprowadzać do sytuacji, w której ubezpieczony, mimo zawarcia umowy o pracę i przyjęcia składki przez ZUS, znajduje się w stanie niepewności prawnej, co do skuteczności takiej umowy w sferze ubezpieczeń. Jeśli szukać ograniczeń do nadużywania prawa do świadczeń, to powiniento robić ustawodawca, tworząc czytelny mechanizm kompetencji kontroli i zasad ich przyznawania. W społecznej gospodarce rynkowej nie istnieje w sensie normatywnym pojęcie płacy rażąco wysokiej, przewyższającej wkład pracy. Istnieją tylko wynagrodzenia graniczne. Zasada swobody umów pozwala na swobodne zawieranie i ustalenie wysokości wynagrodzenia przez pracodawcę i pracownika w umowie o pracę.
Sąd Okręgowy wskazał, iż norma, którą stworzyła praktyka stosowania prawa oznacza, iż podstawa składki ubezpieczeniowej jest ustalana według reguł ustawy,ale pod warunkiem, iż wynagrodzenie to jest godziwe, nie jest nadmierne i nie stanowi wykorzystania systemu ubezpieczeń społecznych. Nadto, organ rentowy może w każdym czasie, już po nadejściu ryzyka ubezpieczeniowego, dokonać jej weryfikacji, mimo,iż pobierał składkę adekwatną do umowy wykonanej. Może także oceniać zasadność decyzji pracodawcy zatrudniania danego pracownika i wysokości przyznanego mu wynagrodzenia. Gdyby tak odkodowana norma kompetencyjna ZUS została ujęta w ramach prawa pozytywnego, to wprost wskazywałaby na jej nieprzewidywalność i zupełne władztwo organów stosujących prawo wobec obywatela w materii świadczeń ubezpieczeniowychi prawa daninowego.
Z tych przyczyn, z mocyart. 47714§ 2 k.p.c.Sąd I instancji zmienił zaskarżoną decyzję uznając, iż podstawa wymiaru składek ubezpieczonego w spornym okresie jest taka, jak przewidywała umowa łącząca strony.
Apelację od tego wyroku wniósł organ rentowy.
Apelujący zaskarżył wyrok w całości, domagając się jego zmiany i oddalenia odwołania, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawydo ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Apelujący zarzucił zaskarżonemu wyrokowi:
-  naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.art. 58 § 2 k.c.w związku zart. 300 k.p.i z art. 41 ust. 12 i 13 ustawy systemowej, poprzez jego niezastosowanie, co było  konsekwencją uznania przez Sąd, iż ocena przez organ rentowy ważności treści umów  o pracę według wskazanych reguł prawa cywilnego, jest niedopuszczalna;
-  naruszenie istotnych przepisów postępowania, które to uchybienia miały bezpośredni  wpływ na wynik sprawy, tj.art. 233 § 1 k.p.c., poprzez brak oceny zgromadzonychw sprawie dowodów.
Zdaniem organu rentowego, stanowisko Sądu Okręgowego jest nieprawidłowe. Skarżący podniósł, że kompetencja do dokonywania kontroli przez organ rentowy zawarcia umowy o pracę oraz jej poszczególnych elementów, w tym wysokości wynagrodzeniaza pracę w zakresie zgodności z zasadami współżycia społecznego, wynika z art. 86 ust. 2 ustawy systemowej, który upoważnia organ rentowy do kontroli wykonywania zadańi obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych. Kontrola ta obejmuje w szczególności zgłoszenie do ubezpieczenia oraz prawidłowość i rzetelność obliczenia, potrącenia i płacenia składki. W ramach art. 41 ust. 12 i 13 ustawy systemowej organ rentowy może także zakwestionować wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składekna ubezpieczenia chorobowe, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że zostało wypłaconena podstawie umowy sprzecznej z prawem, zasadami współżycia społecznegolub zmierzającej do obejścia prawa. Przepis art. 41 ust. 13 ustawy systemowej uprawnia organ rentowy do zmiany przekazanych przez płatnika składek informacji o wysokości wynagrodzenia. Ponadto art. 68 pkt 1c ustawy upoważnia organ rentowy do wymierzenia składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W kwestii dopuszczalności podważeniaprzez organ rentowy wysokości wynagrodzenia za pracę i stosownego jego obniżenia, wielokrotnie wypowiedział się już Sąd Najwyższy - m.in. w uchwale z 27 kwietnia 2005r.(II UZP 2/05).
Apelujący podniósł, że prawo ubezpieczeń społecznych nie reguluje sposobu,w jaki organ ubezpieczeń społecznych może zastępować nieważne z mocyart. 58 § 3 k.c.poszczególne klauzule umowy o pracę. Biorąc jednak pod uwagę wszystkie ustalonew trakcie postępowania wyjaśniającego okoliczności, w szczególności zapisy na koncie ubezpieczonego w KSI ZUS, organ rentowy przyjął za podstawę wymiaru składki kwotę minimalnego wynagrodzenia za pracę. Ostateczna weryfikacja zasadności tak ustalonego wynagrodzenia powinna należeć do Sądu. Sąd jednak nie przeprowadził stosowanego postępowania dowodowego w celu ustalenia, czy postanowienia umowy o pracę będącej przedmiotem tego postępowania w zakresie wysokości wynagrodzenia, są sprzecznez zasadami współżycia społecznego, z uwagi na niegodziwość celu, albo zderzenie sięz prawem innych ubezpieczonych, jak również nie ocenił dowodów dostarczonychprzez organ rentowy.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja organu rentowego, zmierzająca do wzruszenia zaskarżonego wyroku, zasługuje na uwzględnienie.
Sąd II instancji podziela argumenty podniesione przez apelującego, podważającw pełni ocenę prawną zasadności odwołania ubezpieczonego, dokonaną przez Sąd Okręgowy. Przedstawione tam poglądy mają charakter odosobniony i całkowicie odbiegającyod ugruntowanej linii orzecznictwa sądowego w tym zakresie.
Istotę sporu stanowiło rozstrzygnięcie, czy ustalona w łączącej strony umowie o pracę z 18 października 2013r. wysokość wynagrodzenia ubezpieczonego, zatrudnionego celem wykonania prac ogólnobudowlanych, określona na 3.500 zł brutto miesięcznie, stanowi wynagrodzenie niegodziwe i uzasadnia przyjęcie, iż ustalenie jej w takiej kwocie miałona celu wyłącznie uzyskanie wysokich świadczeń z ubezpieczeń społecznych z tytułu niezdolności do pracy, czyniąc w tym zakresie umowę o pracę nieważną z mocyart. 58§ 3 k.c., jako sprzeczną z zasadami współżycia społecznego.
Ocena ta nabiera szczególnego znaczenia na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych, w którym ustalanie podstawy wymiaru składki z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy oparte jest na zasadzie określonej wart. 6 ust. 1 i art. 18 ust. 1w związku zart. 20 ust. 1i art. 4 pkt 9, z zastrzeżeniemart. 18 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych(t.j. Dz. U. z 2015r., poz. 121 z późn. zm.), zwanej dalej ustawą systemową. Przewidują one, że podstawę wymiaru składki stanowi przychód, o którym mowa wustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych, a więc wszelkiego rodzaju wpłaty pieniężne, a w szczególności wynagrodzenie zasadnicze, wynagrodzenie za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwalenty i wszelkie inne kwoty, niezależne od tego, czy ich wysokość została ustalona z góry, a ponadto świadczenie pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych świadczeńlub świadczeń częściowo odpłatnych -art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991r. o podatku dochodowym od osób fizycznych(t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 361 z późn. zm.).
Należy przy tym zwrócić uwagę na podkreślany w utrwalonym orzecznictwie sądowym pogląd, iż dosłowne odczytanie tych przepisów może prowadzić do wniosku,że dla ustalenia wysokości składek znaczenie decydujące i wyłączne ma fakt dokonania wypłaty wynagrodzenia w określonej wysokości. Tymczasem, trzeba mieć na względzie fakt, że umowa o pracę wywołuje skutki nie tylko bezpośrednie, dotyczące wprost wzajemnych relacji między pracownikiem i pracodawcą, lecz także dalsze, pośrednie, odnoszące się także do dziedziny ubezpieczeń społecznych. Kształtuje tam stosunek ubezpieczenia społecznego, określa wysokość składki, a w konsekwencji, prowadzi do uzyskania świadczeń ubezpieczeniowych. Skutki te mają bardzo doniosłe znaczenie zarówno z punku widzenia interesu pracownika (ubezpieczonego), jak i interesu publicznego. Stąd też - wbrew odmiennemu i odosobnionemu poglądowi Sądu I instancji - ocena postanowień umownych może i powinna być dokonywana także z punktu widzenia prawa ubezpieczeń społecznych. Co więcej, godziwość wynagrodzenia - jedna z zasad prawa pracy (art. 13 k.p.) - zyskuje dodatkowy walor aksjologiczny. W prawie ubezpieczeń społecznych istnieje bowiem znacznie mocniejsza, niż w prawie pracy, bariera działania w ramach prawa, opartana wymagającym ochrony interesie publicznym i zasadzie solidarności ubezpieczonych. Względność zasady godziwości wynagrodzenia, wyrażająca się koniecznością odniesienia się nie tylko do potrzeb pracownika, ale także świadomości społecznej oraz ogólnej sytuacji ekonomicznej i społecznej, nie powinna zresztą budzić wątpliwości. W związku z tym, nadmiernemu uprzywilejowaniu płacowemu pracownika, które w prawie pracy mieściłoby się w ramachart. 3531k.c., w prawie ubezpieczeń społecznych, w którym pierwiastek publiczny zaznacza się bardzo wyraźnie, można przypisać - w okolicznościach każdego konkretnego wypadku - zamiar nadużycia świadczeń przysługujących z tego ubezpieczenia. Należy bowiem pamiętać, że alimentacyjny charakter tych świadczeń i zasada solidaryzmu wymagają, żeby płaca - stanowiąca jednocześnie podstawę wymiaru składki - nie była ustalana ponad granicę płacy słusznej, sprawiedliwej i zapewniającej godziwe utrzymanie oraz żeby rażąco nie przewyższała wkładu pracy, a w konsekwencji, żeby składkanie przekładała się na świadczenie w kwocie nienależnej. Jest tak również dlatego, iż choć przepisy prawa ubezpieczeń społecznych w swej warstwie literalnej odnoszą wysokość składek do wypłaconego wynagrodzenia, to w rzeczywistości odwołują się do takiego przełożenia pracy i uzyskanego za nią wynagrodzenia na składkę, które pozostaje w harmonii z poczuciem sprawiedliwości w korzystaniu ze świadczeń z ubezpieczenia, udzielanychz zasobów ogólnospołecznych (tak m.in. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia1 grudnia 2015r., III AUa 2658/14).
Z tego względu,art. 18 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznychw związkuzart. 12 ust. 1 ustawy o podatku dochodowymoraz z przepisamirozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe(Dz. U. Nr 161,poz. 1106 ze zm.) - musi być uzupełniony w ramach systemu prawnego stwierdzeniem,że podstawę wymiaru składki ubezpieczonego, będącego pracownikiem, stanowi wynagrodzenie godziwe, a więc należne, właściwe, odpowiednie, rzetelne, uczciwei sprawiedliwe, zachowujące cechy ekwiwalentności do pracy. Ocena godziwości wynagrodzenia wymaga z kolei uwzględnienia okoliczności każdego konkretnego przypadku, a zwłaszcza rodzaju, ilości i jakości świadczonej pracy oraz wymaganych kwalifikacji(tak uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 listopada 1997r., U 6/96,OTK-ZU 1997 nr 5-6, poz. 66 i wyrok Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1999r.; I PKN 465/99, OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 345).
Negowane przez organ orzekający kompetencje kontrolne organu rentowego wynikają wprost z art. 86 ust. 2 ustawy systemowej, który przewiduje, iż Zakład Ubezpieczeń Społecznych upoważniony jest do kontroli wykonywania zadań i obowiązkóww zakresie ubezpieczeń przez płatników składek. Kontrola ta obejmuje m.in. zgłoszeniedo ubezpieczenia oraz prawidłowość i rzetelność obliczenia, potrącenia i płacenia składki. Oznacza to przyznanie organowi rentowemu kompetencji do badania zarówno tytułu zawarcia umowy, jak i ważności jej poszczególnych postanowień. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może więc ustalać stosunek ubezpieczenia społecznego na ściśle określonych warunkach, będąc niezwiązanym nieważną czynnością prawną. Realna możliwość takiej kontroli powstaje po przekazaniu przez płatnika raportu miesięcznego, przedkładanego zgodniez art. 41 ust. 1 ustawy systemowej. Stanowisko to jest ugruntowane w orzecznictwie sądowym (tak m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2005r., II UZP 2/05, OSNP 2005/21/338, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 2005r., II UK 16/05,OSNP 2006/11-12/191, z dnia 22 kwietnia 2008r., II UK 210/07, z dnia 2 kwietnia 2008r.,II UK 215/07).
Po myśliart. 58 § 2 i 3 k.c., nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba, że z okoliczności wynika,że bez postanowień dotkniętych nieważnością, czynność nie zostałaby dokonana. Jak wynika z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2009r. (III UK 7/09) i z dnia 5 czerwca 2009r.(I UK 19/09), organ rentowy może kwestionować wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że zostało wypłaconena podstawie umowy sprzecznej z prawem, zasadami współżycia społecznegolub zmierzającej do obejścia prawa. Podobne stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w wyrokuz dnia 9 sierpnia 2005r. (III UK 89/05), według którego ustalenie w umowie o pracę rażąco wysokiego wynagrodzenia za pracę może być, w konkretnych okolicznościach, uznaneza nieważne, jako dokonane z naruszeniem zasad współżycia społecznego, polegającymna świadomym osiąganiu nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu (art. 58 § 3 k.c.w związku zart. 300 k. p.).
W uzasadnieniu powołanej wyżej uchwały z dnia 27 kwietnia 2005r. Sąd Najwyższy sformułował tezę, zgodnie z którą na gruncieart. 3531k.c.autonomia stron umowyw kształtowaniu jej postanowień podlega ochronie w ramach wartości uznawanychi realizowanych przez system prawa, a strony obowiązuje nie tylko respektowanie własnego interesu jednostkowego, lecz także wzgląd na interes publiczny. W prawie ubezpieczeń społecznych w okolicznościach każdego konkretnego wypadku stronom umowy można przypisać zamiar nadużycia świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Cel zawarcia umowyw postaci osiągnięcia świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie jest sprzeczny z ustawą,ale nie może to oznaczać akceptacji dla nagannych i nieobojętnych społecznie zachowańoraz korzystania ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych przy zawarciu umowy o pracęna krótki okres przed zajściem zdarzenia rodzącego uprawnienie do świadczenia i ustalenie wysokiego wynagrodzenia w celu uzyskania świadczeń obliczonych od tej podstawy. Taka umowa jest nieważna w części ustalającej wygórowane, nieusprawiedliwione rzeczywistymi warunkami świadczenia pracy wynagrodzenie - jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Takie stanowisko wyraził także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 lutego 2009r. (III UK 70/08).
W świetle powyższych uwag, nie sposób zaakceptować stanowiska Sądu I instancji, zgodnie z którym ani organ rentowy, ani też sąd, nie są uprawnione do podważania wysokości ustalonego przez strony stosunku pracy wynagrodzenia ubezpieczonych w przypadku,gdy jest ona sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Posiadanie takich kompetencji kontrolnych organów stosujących prawo potwierdzał wielokrotnie Sąd Najwyższy uznając,iż w oparciu oart. 58 k.c., organ rentowy może zakwestionować wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że zostało wypłacone na podstawie umowy sprzecznej z prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierzającej do obejścia prawa (tak uchwała Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2005r., II UZP 2/05, OSNP 2005 Nr 21, poz. 338 i wyrok Sądu Najwyższegoz 18 października 2005r., II UK 43/05). Powoływane przez organ rentowy orzecznictwojest całkowicie nieprzydatne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, jako, że odnosi siędo braku podstaw do wywodzenia uprawnienia do świadczeń ubezpieczeniowych z zasad współżycia społecznego w przypadku, gdy na ich przyznanie nie pozwalają regulacje ubezpieczeniowe. Tymczasem w rozpoznawanym sporze ubezpieczony nie występujez żądaniem przyznania mu świadczeń w oparciu o klauzule generalne. Nie ma zatem przeszkód do ich stosowania przy ocenie ważności postanowień łączącej strony umowyo pracę. Sąd odwoławczy nie dopatrzył się przy tym naruszenia przez organ rentowy żadnejz zasad konstytucyjnych.
Dla ustalenia zasadności zarzutów organu rentowego, odnoszących się do wysokości wynagrodzenia ubezpieczonego, które legły u podstaw wydania zaskarżonej decyzji,Sąd I instancji nie przeprowadził w zasadzie żadnego postępowania dowodowego. Wyjątkowo skąpe ustalenia faktyczne Sąd ten oparł jedynie na bardzo krótkim przesłuchaniu stron i dowodach zawartych w aktach organu rentowego, nie wskazując nawet na jaką okoliczność przeprowadza te dowody wobec negowaniaa proiorizasadności zaskarżonej decyzji.
Z uzupełnionego w trybieart. 382 k.p.c.w toku postępowania apelacyjnego postępowania dowodowego wynika, iż generalnie, począwszy od 1 stycznia 1999r., ubezpieczony miał status bezrobotnego, z wyjątkiem nielicznych kilkumiesięcznychprzerw związanych ze świadczeniem przez niego w pełnym wymiarze pracy w latach 1999i 2005- 2007 na stanowisku kierowcy lub instalatora za wynagrodzeniem 600 zł, 899,10 zł,a ostatnio - 1.500 zł (w ostatniej kwocie mieściło się wynagrodzenie za godziny nadliczbowe). Okoliczności te potwierdzają jego umowy o pracę i świadectwa pracy(k. 132-139). Dłuższe okresy zatrudnienia łączyły się tylko ze świadczeniem przez niego pracy na rzecz zainteresowanego:
-  od 8 października 2009r. do 15 maja 2010r., przy czym od 16 listopada 2009r.do 14 maja 2010r. przebywał on na zwolnieniu lekarskim;
-  od 1 czerwca 2010r. do 31 grudnia 2010r., przy czym od 1 lipca 2010r. do 29 grudnia  2010r. przebywał on na zwolnieniu lekarskim;
-  od 18 października 2013r. do 31 grudnia 2014r., gdzie od 2 grudnia 2013r.do 30 listopada 2014r. przebywał na zwolnieniu lekarskim z 5-dniową przerwąna okres od 31 maja 2014r. do 4 czerwca 2014r. (tak wykaz okresów ubezpieczenia  sporządzony przez organ rentowy - k. 125-127).
Obecnie, tymczasem ubezpieczony jest zatrudniony na pełnym etacie na podstawie umowy o pracę zawartej z nowym pracodawcą od 29 lutego 2016r. do 31 maja 2016r.,jako kierowca samochodu ciężarowego, za wynagrodzeniem zasadniczym 1.480 złoraz ryczałtem za godziny nadliczbowe, pracę w porze nocnej i dyżury w łącznej kwocie487 zł.
Powyższe okoliczności należy wziąć pod uwagę, analizując akcentowane przez strony doświadczenie zawodowe ubezpieczonego, kwalifikacje (mechanika), wartość rynkową świadczonej przez niego pracy i okresy, w jakich ją realizował. Ustalenia będzie też wymagała przyczyna rozwiązania spornego stosunku pracy na zasadzie porozumienia stronz dniem 31 grudnia 2014r. (świadectwo pracy i oświadczenie o rozwiązaniu umowy -k. 148-149), wobec zdolności ubezpieczonego do jej świadczenia, podkreślanych przez niego potrzeb rodziny uzyskiwania przez niego dotychczasowych przychodów i zapotrzebowania zainteresowanego na pracę świadczoną przez takiego fachowca, jak ubezpieczony.
Niezależnie od powyższego, niezbędne będzie przeanalizowanie zapotrzebowania zainteresowanego na pracę ubezpieczonego za umówionym wynagrodzeniem w kontekście jego możliwości finansowych i zarobków oferowanych innym pracownikom fizycznymi jemu samemu we wcześniejszym okresie. Jak wynika z przedstawionego przez niego wykazu pracowników (k. 141-142), od 2007r. zatrudniał on w pełnym wymiarze czasu pracy instalatora urządzeń sanitarnych -D. C., który do 2013r. uzyskiwał minimalne wynagrodzenie 1.276 zł, jakie w latach 2009-2010 wypłacano także ubezpieczonemu za pracę na takim samym, jak obecnie stanowisku pracownika ogólnobudowlanego. Konieczne będzie przeanalizowanie przyczyn, jakie legły u podstaw jego zwiększenia wyłącznie w przypadku ubezpieczonego, podczas, gdyD. C.pozostawał stale zatrudniony u zainteresowanego za minimalnym wynagrodzeniem i dopiero od 2014r. osiąga je w wyższej kwocie wynoszącej 1.915 zł. Inny instalator -S. M.otrzymywał przy tym w 2015r. i 2016r. najniższe wynagrodzenie - 1.750 zł. Niezbędne będzie ustalenie zakresu obowiązków ubezpieczonego i jego współpracowników, posiadanych kwalifikacji, doświadczenia w wykonywanych pracach instalatorskichi przyczyn tak istotnego zróżnicowania ich wynagrodzenia w kontekście zapotrzebowaniana pracę każdego z nich i rozwiązania już łączącego strony stosunku pracy oraz przejęcia przez nich obowiązków ubezpieczonego. Będzie to wymagało szczegółowego przesłuchania stron, zeznań powyższych osób w charakterze świadków oraz dopuszczenia dowodówz ich umów o pracę. Przy ich ocenie należy uwzględnić treść wyjaśnień zainteresowanego, złożonych przed organem rentowym i dotychczasowego przesłuchania stron.
Powyższe ustalenia pozwolą Sądowi I instancji na dokonanie rzetelnej oceny godziwości wynagrodzenia ubezpieczonego przez pryzmat rodzaju, ilości i jakości świadczonej pracy oraz posiadanych kwalifikacji, a także możliwości finansowych zainteresowanego, znaczenia pracy ubezpieczonego dla prawidłowego funkcjonowania firmy we wszystkich okresach jego zatrudnienia u niego i przełożenia się efektów jego pracyna obroty pracodawcy. Ustaleniu powyższego służyć może książka przychodów i rozchodów zainteresowanego wraz z fakturami wystawionymi dla jego kontrahentów w związkuz pracami zrealizowanymi przez jego poszczególnych pracowników, w tym ubezpieczonego. Zainteresowany winien przy tym wykazać, jakie przychody osiągał miesięcznie, jakie miał wydatki i jakie miało być źródło finansowania przez czas nieokreślony spornego wynagrodzenia ubezpieczonego.
Nie bez znaczenia będzie przy tym ustalenie przyczyn absencji chorobowej ubezpieczonego od 2009r., zaznajomienia z nimi zainteresowanego, jej skutkówdla prowadzonej działalności, sposobów ich niwelowania, jej wpływu na podjęcie decyzjio ponownym nawiązaniu przez strony stosunku pracy na znacznie korzystniejszychdla ubezpieczonego warunkach. W poprzednich okresach zatrudnienia, po przepracowaniu najpierw miesiąca i 8 dni, a następnie już tylko miesiąca, zachodziła konieczność korzystania przez niego z wielomiesięcznych zwolnień lekarskich, która w niniejszej sprawie pojawiła się w podobnym czasie - po miesiącu i 14 dniach. Wyjaśnienia wymaga też przyczyna uzyskania przez ubezpieczonego ostatniego zaświadczenia o zdolności do pracy dopiero po 11 dniachod podjęcia pracy, tj. 29 października 2013r., podczas, gdy jego wydanie powinno ją poprzedzać.
Szczegółowa analiza powyższych okoliczności pozwoli Sądowi na dokonanie miarodajnej oceny zarzutu apelującego, iż celem zatrudnienia ubezpieczonego za relatywnie wysokim wynagrodzeniem, przy uwzględnieniu jego dotychczasowych i obecnych możliwości zarobkowych, relatywnie niskich kwalifikacji zawodowych i znikomego doświadczenia zawodowego, było pozyskanie przez niego wysokich świadczeńz pracowniczego ubezpieczenia społecznego, skoro każdorazowo ryzyko ich wypłaty realizuje się w bardzo krótkim czasie od kolejnego zatrudnienia go przez tego samego pracodawcę. W przypadku potwierdzenia się tych zarzutów, organ orzekający rozważy zawiadomienie Prokuratora Okręgowego o niniejszej sprawie, gdy uzna jego udział w niejza potrzebny (art. 59 k.p.c.), z uwagi na zawarcie przez strony umowy o pracę, któraw zakresie wysokości wynagrodzenia mogła mieć charakter pozorny i zmierzający wyłącznie do wyłudzenia świadczeń z ubezpieczenia społecznego o znacznej wartości. Jak wskazał bowiem Sąd Najwyższy w wyroku z 18 października 2005r. (II UK 43/05, niepubl.), niedopuszczalne jest akceptowanie nagannych i nieobojętnych społecznie zachowań korzystania ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych przy zawieraniu umów o pracęna stosunkowo krótki okres przed zajściem zdarzenia rodzącego uprawnienia do świadczenia, a szczególnie ustalania wysokiego wynagrodzenia w celu uzyskania naliczonych od takiej podstawy świadczeń.
Mając powyższe na względzie, wobec potrzeby przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, Sąd Apelacyjny na mocyart. 386 § 4 k.p.c.orzekł, jak w sentencji.
/-/SSA E.Kocurek-Grabowska /-/SSA Z.Gwizdak /-/SSO del. A.Petri

Sędzia   Przewodniczący   Sędzia
JR