Sąd Rejonowy w Zgierzu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 577/11
Data wyroku: 2016-06-07 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Monika Malinowska – Wasiak

Sygn. akt I C 577/11

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 czerwca 2016 roku
Sąd Rejonowy w Zgierzu, I Wydział Cywilny w następującym składzie:
Przewodnicząca: Sędzia SR Monika Malinowska – Wasiak
Protokolant: Monika Makowska
po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2016 roku w Zgierzu na posiedzeniu niejawnym
z powództwaR. K.
przeciwkoM. G.
o zapłatę

1
zasądza od pozwanejM. G.na rzecz powódkiR. K.kwotę 70.444 zł (siedemdziesiąt tysięcy czterysta czterdzieści cztery złote) wraz z odsetkami ustawowymi o dnia 13 lipca 2011 roku do dnia 4 maja 2015 roku co do kwoty 44.444 zł (czterdzieści cztery tysiące czterysta czterdzieści cztery złote), wraz z odsetkami ustawowymi o dnia 5 maja 2015 roku do dnia 31 grudnia 2015 roku oraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 1 stycznia 2016 roku do dnia zapłaty co do kwoty 70.444 zł (siedemdziesiąt tysięcy czterysta czterdzieści cztery złote)

2
nie obciąża pozwanej obowiązkiem zwrotu na rzecz powódki kosztów procesu.

Sygn. akt I C 577/11

UZASADNIENIE
W pozwie z dnia 14 października 2011 r.R. K.wystąpiła o zasądzenieodM. G.kwoty 44.444 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 13 lipca 2011 r. do dnia zapłaty oraz kosztów procesu tytułem zachowku po matceO. H.. (pozew – k. 2-4)
W odpowiedzi na pozew,M. G.zakwestionowała kwotę dochodzoną pozwem. Wskazała, że wartość nieruchomości jest zawyżona, a masa spadkowa nie stanowi wartości całej nieruchomości. (odpowiedź na pozew – k. 15, k. 18-19)
Pismem procesowym z dnia 1 sierpnia 2014 r. pozwana wniosła o zasądzenieod powódki kosztów procesu. Podniosła, iż powódce przysługuje zachowek wynoszący ½a nie 2/3 udziału spadkowego. Pozwana podniosła także, że powódka otrzymała kwotę należnego jej zachowku w postaci darowizn od matkiO. H.. Matka przekazała bowiem powódce kwotę pieniężną na zakup mieszkania wS.. Poza tym otrzymała również nieruchomość położoną wA.przyul. (...). Wartość darowizn znacznie przekracza wartość należnego powódce zachowku. Z ostrożności procesowej pozwana podniosła, iż powództwo winno ulec oddaleniu z uwagi na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Pozwana nie posiada bowiem środków na pokrycie zachowku oraz przez wiele lat mieszkała ze spadkodawczynią i się nią opiekowała, podczas gdy powódka wyjechała doS., gdzie zakupiła za otrzymane od matki pieniądze mieszkanie i nie interesowała się stanem zdrowia matki. Nie partycypuje również w kosztach utrzymania przedmiotowej nieruchomości, które poznosi wyłącznie pozwana. Powódka posiada ponadto znaczny majątek i otrzymuje wysoką emeryturę. Pozwana zakwestionowała ostatecznie żądanie zasądzenia odsetek od dnia poprzedzającego dzień wyrokowania. (pismo procesowe – k. 151-154)
Na terminie rozprawy 7 października 2014 r. powódka zaprzeczyła jakoby otrzymała od matki jakiekolwiek darowizny. Wskazała, że sytuacja majątkowa stron pozostajebez wpływu na wysokość należnego zachowku. (protokół – k. 196)
Pismem procesowym złożonym na rozprawie w dniu 5 maja 2015 r. powódka rozszerzyła powództwo do kwoty 70.444 z ustawowymi odsetkami od kwoty 44.444 złza okres od dnia 13 lipca 2011 r. do dnia 4 maja 2015 r. i od kwoty 70.444 zł za okresod 5 maja 2015 r. do dnia zapłaty. (pismo procesowe – k. 228)
Na ostatnim terminie rozprawy 12 stycznia 2016 r. pozwana z ostrożności procesowej wniosła o odroczenie terminu płatności zachowku na 6 miesięcy bądź rozłożenie spłaty należności na raty. (protokół rozprawy – k. 285)

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:
Nieruchomość będąca przedmiotem postępowania położona wA.na ul. 11-ego Listopada 72 oznaczona jakodziałka numer (...), dla której prowadzona jestksięga wieczysta (...), stanowiła współwłasnośćO. H.i jej mężaM. H.w udziałach po ½ części. (bezsporne)
Spadek poM. H.zmarłym w dniu 26 września 1975 r. nabyły żonaO. H.oraz córkiR. K.iM. G.po 1/3 części spadku każda z nich. (bezsporne, nadto kopia postanowienia – k. 27)
Spadek poO. H.zmarłej 12 lutego 2009 r. wZ.na podstawie testamentu z dnia 4 maja 2005 r. otwartego i ogłoszonego w dniu 9 czerwca 2009 r.w sprawie I Ns 479/09 nabyła w całości córkaM. G.z domuH.. (bezsporne, nadto poświadczona za zgodność kopia postanowienia – k. 7, postanowienie – k. 16 załączonych akt I Ns 479/09)
Prawomocnym wyrokiem z dnia 20 grudnia 2013 r. wydanym w sprawie I C 355/13 Sąd Rejonowy w Zgierzu uzgodnił treśćksięgi wieczystej numer (...)prowadzonej dla nieruchomości położonej wA.na ul. 11-ego Listopada 72 w ten sposób, że w miejsce udziału we współwłasności nieruchomości przysługującegoR. K.wynoszącego 1/3 części wpisał 1/6 części, a w miejsce udziałów we współwłasności nieruchomości przysługującychM. G.wynoszących łącznie 2/3 części wpisał 5/6 części. Nieruchomość stanowiła bowiem własnośćO. H.oraz jej mężaM. H.. Obecnie zatem współwłasność nieruchomości przysługujeR. K.w wysokości 1/6 zaśM. G.w wysokości 5/6 części. (bezsporne, nadto poświadczona za zgodność kopia wyroku – k. 136, wyrok – k. 88, uzasadnienie – k. 99-103v, załączonych akt I C 355/13, odpisy księgi wieczystej – k. 9-11v, k. 116-124)
Wartość rynkowa nieruchomości położonej wA.na ul. 11-ego Listopada 72 oznaczonej jakodziałka numer (...), dla której prowadzona jestksięga wieczysta (...)według stanu na dzień 12 lutego 2009 r. a cen aktualnych wynosi 317.000 zł. (pisemna opinia biegłego z zakresu szacowania nieruchomości wraz z załącznikami –k. 48-77, ustna opinia uzupełniająca – k. 111-112, pisemna opinia uzupełniająca – k. 160-183, ustna opinia uzupełniająca – k. 232v)
R. K.mieszkała wS.. Kontaktowała się z matką telefonicznie kilka razy w tygodniu. Pozostawały w dobrych relacjach.O. H.odwiedzała córkęwS.. Podczas jednej z wizyt powódka zakupiła matce okulary korekcyjne. WysyłałaO. H.pieniądze na opał, leczenie, wyżywienie. Zapłaciła za operację raka twarzy matki w 1998 r. Załatwiła również matce emeryturę po mężu. (przesłuchanie powódki –k. 233v, k. 284, listy – k. 256, potwierdzenia przekazów pocztowych – k. 256)
Powódka odwiedzała matkę średnio raz w roku. (przesłuchanie pozwanej – k. 234, zeznania świadków:W. U.– k. 268,A. P.– k. 268v)
R. K.partycypowała w opłacaniu podatku od nieruchomości. (przesłuchanie powódki – k. 233v, k. 284, potwierdzenia zapłaty podatku – k. 256)
W dacie śmierci matki powódka miała ukończone 69 lat. (poświadczona za zgodność kopia odpisu skróconego aktu małżeństwa – k. 257)
O. H.ok. 10 lat przed śmiercią zaczęła wymagać pomocy córkiw czynnościach życia codziennego. Wcześniej radziła sobie sama. (zeznania świadkaW. U.– k. 268-268v)
Pozwana pomagała matce w pracach fizycznych na nieruchomości, przynosiła jej węgiel, paliła w piecu, przygotowywała obiady. (przesłuchanie pozwanej – k. 234, zeznania świadkaL. S.– k. 267-267v, zeznania świadkaH. S.– k. 267v, zeznania świadkaW. U.– k. 268-268v, zeznania świadkaA. P.– k. 268v, zeznania świadkaZ. Z.– k. 269, zeznania świadkaK. Ł.– k. 269-269v)
O. H.mówiła, że kocha obie córki, ale cieszy się, że pozwana mieszka blisko niej. (zeznania świadkaW. U.– k. 268)
O. H.zapisała spadek testamentem pozwanej, ale powiedziała, jejaby podzieliła się majątkiem po połowie z siostrą. (przesłuchanie pozwanej – k. 284)
Strony nie były skonfliktowane do czasu śmierci matki. (przesłuchanie powódki –k. 233v)
Pismem z dnia 29 czerwca 2011 r.R. K.wezwałaM. G.do zapłaty kwoty 44.445 zł tytułem zachowku po matceO. H.do dnia 12 lipca 2011 r. (wezwanie – k. 14, potwierdzenie nadania – k. 12)
Pismem z dnia 4 lipca 2011 r. pozwana wskazała, iż żądana kwota jest zawyżona. (pismo – k. 15)
Powódka utrzymuje się z emerytury w kwocie 2.650 zł netto. Posiada mieszkanie własnościowe wS., 1/6 udziału we współwłasności wA., działkę z domem letniskowym wP.. Leczy się na cukrzycę, kręgosłup i serce. Na leki wydaje 200-700 zł miesięcznie. Mąż powódki chorował na cukrzycę do czasu swojej śmierci w 1986 r. Miał zakładane bajpasy, stymulator serca, operację nogi. Uzyskiwała emeryturę w kwocie ok. 1000 zł. Leczył się prywatnie. Jego leczenie było bardzo kosztowne. Na leki wydawali nawet 3000 zł. Powódka zaciągała kredyty na bieżące wydatki. (przesłuchanie powódki –k. 233v, k. 284, kopia umów kredytowych – k. 272-281, pismo z Urzędu SkarbowegowS.– k. 300, kopie rocznych obliczeń podatku przez organ rentowy – k. 304-320)
Pozwana uzyskuje emeryturę w kwocie 1.200 zł. Pozostaje we wspólnym gospodarstwie z mężem, który otrzymuje emeryturę w kwocie ok. 1000 zł. Posiada nieruchomość o pow. 670 m2oraz udział w wysokości 5/6 nieruchomości położonejwA.. Pozostaje pod stałą opieką lekarską. (przesłuchanie pozwanej –k. 234, k. 284, deklaracje podatkowe – k. 289-297)
Oceniając zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, Sąd nie dał wiary zeznaniom pozwanej, zgodnie z którymi powódka nie partycypowała w opłacaniu podatkuod nieruchomości. Zaprzeczyła temu w zeznaniach powódka, a ponadto przedstawiła potwierdzenia zapłaty podatku. Pokwitowania zapłaty podatku z k. 243-248 złożoneprzez pozwaną obejmują lata 2010-2015, jednakże jedynie za 2012 r. obejmują wszystkie cztery raty podatku. Powódka w 2012 r. nie partycypowała zatem w uiszczaniu podatku, jednakże z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zasadniczo partycypowała w innych latach w jego opłacaniu.
Pozwana nie udowodniła, iż powódka otrzymała od matki darowiznę pieniężnąna zakup mieszkania wS.. Powódka zaprzeczyła wskazanej okoliczności. Zeznała,iż nabyła mieszkanie za własne pieniądze. Poza tym pozwana zeznała, iż strony w przeszłości otrzymały od rodziców zabudowane działki, przy czym powódka sprzedała swoją działkę(k. 284). Można z tego wnioskować, iż generalnie posiadała środki na nabycie mieszkania.Z informacji przesłanej przez Naczelnika Urzędu Skarbowego wS.wynika przy tym, że powódka nie zgłaszała żadnych darowizn do opodatkowania. W tej sytuacji same zeznania pozwanej nie stanowiły wystarczającego dowodu na okoliczność darowizn poczynionych przez spadkodawczynię na rzecz powódki.
Pozwana nie udowodniła również, aby w niniejszej sprawie zachodziły szczególne okoliczności przemawiające za zastosowaniem przepisuart. 5 kc.Powódka mieszkała daleko od matki, wobec czego oczywistym jest, że nie mogła sprawować nad nią opieki w takim zakresie jak pozwana. Utrzymywała jednakże zO. H.kontakt telefoniczny, odwiedzała ją i przyjmowała matkę u siebie, wspomagała ją finansowo, opłacała jej leczenie. Sama pozwana zeznała, że matka pozostawiła jej testament, ale zastrzegła, aby podzieliła się majątkiem po połowie z powódką. Potwierdza to, żeO. H.nie chciała pozbawić powódki spadku. Również siostry nie były skonfliktowane.
Zaświadczenie Prezesa ZarząduK.Związku (...)z k. 236 potwierdza pośrednio, żeO. H.wymagała pomocy finansowej, którą zapewniała jej powódka. Sąd pominął poświadczone za zgodność kopie potwierdzeń zapłaty należności za prądz k. 237-239. Powódka nie mieszkała na przedmiotowej nieruchomości, wobec czegonie miała obowiązku uiszczania opłat za prąd.
Wartość nieruchomości Sąd ustalił na podstawie opinii biegłego z zakresu szacunku nieruchomości. Biegły w sposób logiczny i przekonywujący odpowiedział w opiniach uzupełniających na zapytania stron odnośnie opinii pisemnej, wobec czego opinia ta wrazz opiniami uzupełniającymi stanowi wiarygodny dowód w sprawie.

Sąd Rejonowy zważył, co następuje:
W prawie polskim obowiązuje zasada swobodnego testowania, co oznacza,iż spadkodawca może uczynić spadkobiercą swojego majątku dowolną osobę, zarówno tęz kręgu spadkobierców ustawowych jak i spoza nich. W przypadku jednak pominięcia przez spadkobiercę osób najbliższych – zstępnych, małżonka i rodziców, które dziedziczyłybyna podstawie ustawy, osobom tym przysługuje roszczenie o zachowek. Zgodnie zart. 991 k.c.zstępni i małżonek spadkodawcy mogą domagać się zapłacenia przez spadkobiercę na ich rzecz określonej sumy pieniężnej, wyliczonej zgodnie z obowiązującymi przepisami, jeślinie otrzymali należnego im zachowku w postaci darowizny, powołania do spadkulub w postaci zapisu, ani nie zostali wydziedziczeni.
Pozwana podniosła, iż roszczenie powódki jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Powszechnie przyjmuje się, że z uwagi na charakter zachowku obniżenie gona podstawieart. 5 k.c.musi sankcjonować wyłącznie rażące przypadki nadużycia tego prawa. Uzasadnieniem dla wąskiego zakresu zastosowania przepisuart. 5 k.c.jest to,iż ocena, czy żądanie zapłaty sumy odpowiadającej wysokości zachowku stanowi nadużycie prawa podmiotowego nie powinna pomijać, że prawa osoby uprawnionej do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma wobec swoich najbliższych (wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215/03, PiP 2006, z. 6, s. 111). Względy te nakazują szczególną ostrożność przy podejmowaniu oceny o nadużyciu prawa żądania zachowku, która nie może opierać się jedynie na ogólnym odwołaniu się do klauzuli generalnej zasad współżycia (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 31 marca 2011 r., I ACa 99/11, OSAB 2011, z. 1, poz. 21; wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia9 maja 2013 r. I ACa 334/13, Lex nr 1342321).
W wyroku z dnia 07 kwietnia 2004 roku (sygn. akt IV CK 215/03) Sąd Najwyższy wyjaśnił, iż „wskazana sprzeczność z zasadami współżycia zachodziłaby wówczas, gdybyw świetle reguł lub wartości moralnych powszechnie społecznie akceptowanych żądanie zapłaty należności z tytułu zachowku musiało być ocenione negatywnie. Dokonując osądu roszczenia o zachowek w tym aspekcie trzeba przy tym mieć na uwadze, że prawa uprawnionego do zachowku przysługujące mu ze względu na szczególny, bardzo bliski stosunek rodzinny, istniejący między nim a spadkodawcą służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych oraz realizacji zasady, iż nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dobrowolnie, z pominięciem swoich najbliższych. Względy te nakazują szczególną ostrożność przy podejmowaniu oceny nadużycia prawa żądania zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wysokości zachowku, która nie może opierać się jedynie na ogólnym odwołaniu się do klauzuli generalnej zasad współżycia”.
Względy etyczne nakazują szczególną ostrożność przy podejmowaniu ocenyo nadużyciu prawa żądania zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wysokości zachowku, która nie może opierać się jedynie na ogólnym odwołaniu się do klauzuli generalnej zasad współżycia. Sprzeczność z zasadami współżycia społecznego zachodzi tylko wówczas,gdy w świetle reguł lub wartości moralnych powszechnie społecznie akceptowanych żądanie zapłaty należności z tytułu zachowku musiało być ocenione negatywnie. Z uwagi na charakter zachowku pozbawienie go na podstawieart. 5 k.c.musi zatem sankcjonować wyłącznie rażące przypadki nadużycia tego prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2004 roku, IV CK 215/03, Lex nr 152889 oraz z 25 stycznia 2001 roku, IV CKN 250/00,Lex nr 490432).
Trafnie wskazuje się także w orzecznictwie i doktrynie, że o nadużyciu prawaprzez żądanie zapłaty zachowku mogą decydować jedynie okoliczności istniejącew płaszczyźnie „uprawniony – spadkobierca/obdarowany”. Nie można bowiem abstrahować od faktu, że wyłączenia prawa do zachowku, z uwagi na niewłaściwe postępowaniew stosunku do spadkodawcy, dokonuje on sam na drodze wydziedziczenia. Okoliczności występujące na linii uprawniony - spadkodawca nie są oczywiście pozbawione znaczenia. Jednak mogą zostać uwzględnione tylko jako dodatkowe, potęgujące stan sprzecznościz kryteriami nadużycia prawa. Samodzielnie nie mogą dawać podstawy do stwierdzenia nadużycia prawa. (por. T. Juszyński, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2004 roku, IV CK 215/03, „Państwo i Prawo” 2005 rok, nr 6, poz.111, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, I ACa 692/13, LEX nr 1461014)
W niniejszej sprawie zarzut naruszeniaart. 5 k.c.był bezzasadny. Powódka nie była skonfliktowana z siostrą. Pomimo, że mieszkała wS.miała stały kontakt z matką.Co prawda rzadko ją odwiedzała, jednakże utrzymywała z matką stały i częsty kontakt telefoniczny. Co więcej, przysyłała matce pieniądze na bieżące potrzeby, opłacała jej leczenie, partycypowała w opłacaniu podatku od nieruchomości. Oczywistym jest,że powódka z uwagi na fakt, iż mieszkała daleko od matki, nie mogła sprawować nad nią opieki w takim zakresie jak pozwana, jednakże, biorąc pod uwagę odległość jej miejsca zamieszkania od matki, wykorzystywała dostępne sposoby na utrzymywanie z nią stałego kontaktu i świadczyła matce wymierną pomoc.O. H.mówiła sąsiadom, że kocha obie swoje córki. Ostatecznie spisała testament na rzecz pozwanej, ale jej wolą było,aby siostry podzieliły się majątkiem, o czym powiedziała pozwanej. Za zastosowaniemart. 5 kcw niniejszej sprawie nie może również przemawiać sama sytuacja majątkowa stron. Powódka uzyskuje co prawda większą emeryturę niż pozwana, jednakże ich stan majątkowy nie jest drastycznie różny. Powódka posiada mieszkanie własnościowe, działkę letniskową oraz udział 1/6 w spornej nieruchomości, zaś pozwana posiada zabudowaną nieruchomość oraz udział 5/6 w nieruchomości. Roszczenie powódki nie narusza zatem przepisuart. 5 kc.W tym stanie faktycznym należało zasądzić na rzecz powódki od pozwanej należny jej zachowek bez obniżania jego wysokości. Pozwana nie udowodniła przy tym, aby powódka otrzymała od matki darowizny, które należałoby zaliczyć na poczet zachowku.
W orzecznictwie przesądzona została kwestia, iż wartość zachowku ustala się według stanu z chwili otwarcia spadku i według cen z daty orzekania. (uchwała Sądu Najwyższego7 sędziów – zasada prawna, z dnia 26 marca 1985 r., III CZP 75/984, OSNC 1985/10/147, LEX nr 3078, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1985 r., III CZP 69/84, OSNC 1986/3/24, LEX nr 3115)
Wartość nieruchomości według stanu z chwili otwarcia spadku wynosiła 317.000 zł. Nieruchomość stanowiła współwłasnośćO. H.iM. H.w udziałach po ½. Spadek poM. H.nabyłaO. H.,R. K.iM. G.w udziałach po 1/3. W dacie śmierciO. H.była zatem współwłaścicielką nieruchomości w udziale wynoszącym 4/6. Po śmierciO. H.strony na podstawie dziedziczenia ustawowego nabyłyby po matce udziały w nieruchomości wynoszące po 1/3.
Jak stanowiart. 991 § 1 kc, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innychzaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).
Sąd stanął na stanowisku, iż powódce przysługuje zachowek w wysokości 2/3 przysługującego jej udziału w nieruchomości w dziedziczeniu ustawowym. Wobec braku definicji trwałej niezdolności do pracy powołanej w przedmiotowym przepisie, należałow tym zakresie pomocniczo odnieść się doart. 1064 k.c.Przepis ten, co prawda, utracił moc w zakresie, w jakim odnosi się do spadków otwartych od dnia 14 lutego 2001 r. (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 stycznia 2001 r., P 4/99, OTK 2001, nr 1, poz. 5,a także Dz. U. z 2001 r. Nr 11, poz. 91), jednakże może posłużyć w niniejszej sprawie jako wskazówka dla Sądu przy definiowaniu pojęcia „trwałej niezdolności do pracy”w rozumieniuart. 991 § 1 kc.(por. wyrok Sądu Najwyższego z 30 października 2003 r. IV CK 158/02, LEX nr 106579, Biul. SN 2004/4/8). Przedmiotowy przepis upoważnił Radę Ministrów do określenia zasad i trybu stwierdzania trwałej niezdolności do pracy. Stosownie do§ 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych(Dz. U. Nr 89, poz. 519), wydanego na podstawieart. 1064 k.c., które również utraciło moc w zakresie, w jakim odnosi się do spadków otwartych od dnia 14 lutego 2001 r. (Dz. U. z 2001 r. Nr 11, poz. 91), spadkobierców gospodarstwa rolnego uważa się za trwale niezdolnych do pracy, jeżeli osiągnęli wiek - kobiety 60 lat, a mężczyźni 65 lat i nie wykonują stałej pracy, która stanowiłaby dla nich główne źródło utrzymania, lub zostali zaliczeni do I lub II grupy inwalidów w trybie i na zasadach określonych w przepisach o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Ponadto wart. 13 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych(Dz. U. z 2004 r. Nr 39,poz. 353 z późn. zm.) obowiązującym w dacie otwarcia spadku, niezdolność do pracy orzeka się na okres nie dłuższy, niż lat 5 (art. 13 ust. 2), jednakże, jeżeli według wiedzy medycznejnie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed tym okresem niezdolność do pracy orzeka się na okres dłuższy, niż 5 lat (art. 13 ust. 3). Jeżeli osobie uprawnionej do rentyz tytułu niezdolności do pracy przez okres co najmniej ostatnich 5 lat poprzedzających dzień badania lekarskiego brakuje mniej niż 5 lat do osiągnięcia wieku emerytalnego określonegowart. 24 ust. 1, w przypadku dalszego stwierdzenia niezdolności do pracy orzeka się niezdolność do pracy na okres do dnia osiągnięcia tego wieku (art. 12 ust. 3a). Jak wynikaz tego przepisu, osobie, która ma prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy i osiągnęła wiek uprawniający do emerytury, o której mowa wart. 24, przyznaje się z urzędu zamiast renty emeryturę. Oznacza to, że ustawodawca osobie niezdolnej do pracy i osobie, która osiągnęła powszechny wiek emerytalny, nadaje podobny status - za niecelowe uznaje utrzymywanie w stosunku do osoby uprawnionej do renty tego prawa, tak jakby odpadła już definitywnie możliwość rokowań odzyskania zdolności do pracy (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 21 lutego 2014 r. I ACa 698/13, LEX nr 1438985).
W świetle powyższych rozważań Sąd stwierdził, iż przez osobę trwale niezdolnądo pracy w świetleart. 991 kcnależy uważać osobę, która uzyskała prawo do emerytury wynikające z uzyskania powszechnego wieku emerytalnego. W dacie śmierci matki powódka miała ukończone 69 lat, co uprawnia ją zatem do zachowku wynoszącego 2/3 udziału powódki w majątku spadkowym. Wartość zachowku wynosi zatem 70.444 zł.
Sąd nie uznał za zasadne odroczenie terminu płatności wskazanej kwoty,gdyż pozwana nie wykazała żadnych okoliczności, które by za tym przemawiały. Sądnie uznał również za zasadne rozłożenie spłaty na raty. Stosownie do przepisuart. 320 k.p.c.możliwość taka istnieje w szczególnie uzasadnionych wypadkach. Szczególnie uzasadnione przypadki to sytuacje, gdy ze względu na stan rodzinny i majątkowy pozwanego jednorazowa zapłata byłaby niemożliwa lub znacznie utrudniona bądź też naraziłaby zobowiązanegona niepowetowane szkody. Jednocześnie jednak sytuacja majątkowa pozwanego umożliwia mu spłacenie należności w częściach. W niniejszej sprawie sytuacja majątkowa pozwanejnie pozwala na spłacenie rat w rozsądnej wysokości.
Na podstawieart. 481 § 1 i § 2 k.c.Sąd zasądził odsetki ustawowe od kwoty 44.444 zł żądanej pozwem od dnia następnego po ostatnim dniu terminu do zapłaty określonymw wezwaniu z dnia tj. od dnia 13 lipca 2011 r. do dnia 4 maja 2015 r., tj. dnia poprzedzającego dzień rozszerzenia powództwa. Od całości zasądzonej kwoty 70.444 zł odsetki należało zasądzić od dnia następnego, tj. 5 maja 2015 r. do dnia zapłaty. Mając jednakże na uwadze, iż wyrok w niniejszej sprawie został wydany w dacie obowiązywania znowelizowanych przepisów w zakresie odsetek określonych wKodeksie Cywilnym, niezbędnym było uwzględnienie przedmiotowych zmian w treści wyroku. Zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 9 października 2015 roku o zmianie ustawy o terminach zapłatyw transakcjach handlowych, ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2015/1830)art. 481 k.c.otrzymał, począwszy od jego§ 2, następujące brzmienie: Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnieniew wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Jednakże gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy. Nadto, w dodanych§ 21-24powołanego przepisu, wskazano, iż: maksymalna wysokość odsetekza opóźnienienie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowychza opóźnienie (odsetki maksymalne za opóźnienie) (§ 21); jeżeli wysokość odsetekza opóźnienie przekracza wysokość odsetek maksymalnych za opóźnienie, należą się odsetki maksymalne za opóźnienie (§ 22); postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych za opóźnienie, także w przypadku dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy (§ 23); Minister Sprawiedliwości ogłasza, w drodze obwieszczenia, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie(§ 24).
W dotychczasowym brzmieniu powołanegoart. 481 k.c., wskazywano jedynie,iż odsetki za opóźnienie, w przypadku, gdy ich wysokość nie była z góry oznaczona, równe są wysokości odsetek ustawowych. W przypadku natomiast, gdy wierzytelność była oprocentowana według stopy wyższej niż stopa ustawowa, wierzyciel mógł żądać odsetekza opóźnienie według tej wyższej stopy, bez żadnych ograniczeń.
W myśl art. 56 powołanej ustawy nowelizującej do odsetek należnych za okres kończący się przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe. Zgodnie natomiast z art. 57 tejże ustawy, z wyjątkiem art. 50, art. 51 i art. 54, wchodzi ona w życie z dniem 1 stycznia 2016 roku.
Powyższe rozróżnienie odsetek zasądzonych w wyroku jest tym bardziej uzasadnione, iż do 31 grudnia 2015 rokuKodeks cywilnyposługiwał się jednakowym pojęciem odsetek ustawowych na oznaczenie odsetek kapitałowych (art. 359 § 2 k.c.) i odsetek za opóźnienie (art. 481 § 1 i § 2 k.c.) oraz miały one jednakową wysokość, podczas gdy od 1 stycznia 2016 roku funkcjonują w tej ustawie dwa pojęcia a mianowicie odsetek ustawowych i odsetek ustawowych za opóźnienie, a nadto drugie z nich są wyższe od pierwszych.
Mając na uwadze powyższe, koniecznym było zasądzenie odsetek począwszyod wskazanych powyżej dat do dnia 31 grudnia 2015 roku (tj. dnia poprzedzającego wejściew życie przedmiotowej ustawy nowelizującej, w zakresie przepisów dotyczących odsetek określonych wkodeksie cywilnym) w wysokości odsetek ustawowych, określonychwart. 481 k.c.w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2016 roku, które wynosiły 8 % rocznie,a od dnia 1 stycznia 2016 roku do dnia zapłaty, odsetek ustawowych za opóźnienie, o których mowa wart. 481 k.c.w aktualnym brzmieniu, które wynoszą obecnie 7 % w skali roku.
Sąd nie podziela stanowiska pozwanej, iż odsetki od zachowku należy zasądzićod dnia wyrokowania. W aktualnym orzecznictwie za ugruntowane należy uznać stanowisko, iż roszczenie o zachowek jest roszczeniem bezterminowym, do którego zastosowanie maart. 455 k.c., a więc odsetki ustawowe za opóźnienie należą się od daty wezwania zobowiązanego do zapłaty zachowku. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2013 r.II CSK 403/12, LEX nr 1314389, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 26 maja 2015 r. I ACa 1758/14, LEX nr 1747373, wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 12 maja 2015 r. I ACa 118/15, LEX nr 1740616) W uzasadnieniu powołanego wyroku z 7 lutego 2013 r. Sąd Najwyższy wskazał, iż roszczenie o zachowek jest od początku długiem pieniężnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1999 r., I CKN 248/98, Lexnr 898244). Przepisy nie określają terminu wymagalności roszczenia z tytułu zachowku, wobec czego powinno ono zostać spełnione przez zobowiązanego, zgodnie zart. 455 k.c., niezwłocznie po wezwaniu przez uprawnionego do zachowku. Sama waloryzacja świadczenia pieniężnego dokonywana przez sąd w ramach ustalania wysokości roszczenia o zachowek, według cen obowiązujących w chwili wyrokowania, nie pozwala na uwzględnienie wszystkich negatywnych konsekwencji, jakie poniósł wierzyciel przez czas, gdy nie mógł korzystać z przysługującej mu od zobowiązanego z tytułu zachowku sumy pieniężne.
O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawieart. 102 k.p.c.Zgodnie z powołanym przepisem, w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami.
Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 9 sierpnia 2012 r. (V CZ 26/12, LEX nr 1231638), przepisart. 102 k.p.c.wyraża zasadę słuszności w orzekaniu o kosztach, stanowiąc wyjątek od zasady odpowiedzialności za wynik procesu. Podstawę do jego zastosowania stanowią konkretne okoliczności danej sprawy, przekonujące o tym,że w rozpoznawanym przypadku obciążenie strony przegrywającej kosztami procesu na rzecz przeciwnika byłoby niesłuszne, czy wręcz niesprawiedliwe.Art. 102 k.p.c.znajduje zastosowanie "w wypadkach szczególnie uzasadnionych", które nie zostały ustawowo zdefiniowane i są każdorazowo oceniane przez sąd orzekający na tle okoliczności konkretnej sprawy. Do okoliczności tych zalicza się m.in. sytuację majątkową i osobistą strony, powodującą, że obciążenie jej kosztami może pozostawać w kolizji z zasadami współżycia społecznego. Przy zastosowaniuart. 102 k.p.c.mogą być również brane pod uwagę okoliczności dotyczące charakteru sprawy (zob. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2012 r., II CZ 95/12, LEX nr 1232771, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2012 r., I UZ 86/12, LEX nr 1228427).
W postanowieniu z dnia 26 września 2012 r. (II CZ 100/12, LEX nr 1232760) Sąd Najwyższy wskazał, iż ocena, czy w sprawie zachodzi wypadek szczególnie uzasadniony należy do swobodnej decyzji sądu ze względu na konieczność zapewnienia poczucia sprawiedliwości oraz realizacji zasady słuszności.
W niniejszej sprawie pozwana znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej. Została ponadto obciążona obowiązkiem zapłaty niebagatelnej kwoty 70.444 zł. W tych okolicznościach obciążenie pozwanej kosztami procesu godziłoby w zasady słuszności.
W tym stanie faktycznym należało orzec jak w sentencji.