Sąd Okręgowy w Elblągu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 13/16
Data wyroku: 2016-06-07 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Dorota Zientara
Podstawa prawna: art. 189 k.p.c.

Sygn. akt I C 13/16

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 czerwca 2016 roku
Sąd Okręgowy w Elblągu Wydział I Cywilny
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Dorota Zientara
Protokolant: sekr. sądowy Bogumiła Biniewicz
po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2016 r. w Elblągu
na rozprawie
sprawy z powództwa Gminy(...)
przeciwko Skarbowi Państwa - Marszałkowi Województwa(...)wO.,M. K.iK. K. (1)
o ustalenie

1
oddala powództwo;

2
umarza postępowanie w stosunku do pozwanego Skarbu Państwa - Marszałka Województwa(...)wO.;

3
zasądza od powódki Gminy(...)na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 1.800 zł /jeden tysiąc osiemset złotych/ tytułem zwrotu kosztów procesu.

I C 13/16

UZASADNIENIE
Powódka Gmina(...)domagała się ustalenia, że jest właścicielem mostu drogowego na rzeceW., stanowiącego budowlę żelbetową o wysokości ok. 1 metra ponad lustro wody, szerokości 8,00 m i rozpiętości podpór 6,0 m, powierzchni 144 m i osiowej rozpiętości ok. 18 m, położonego w ciągu drogi gminnej w miejscowościB., gm.(...), powiat(...), usytuowanego nadziałce nr (...), ark. 4, jednostka ewidencyjna(...), obrębB., stanowiącej rzekęW.,Kw (...).
W uzasadnieniu pozwu wskazała, że most ten znajduje się w ciągudrogi gminnej nr (...), stanowiącejul. (...)zajmującą m. in. działki o nr ewidencyjnych(...),(...), rozdzielonedziałką nr (...). Most nie posiada żadnej dokumentacji technicznej, nie ustalono również kto go zbudował. Gmina(...), mimo że jest zarządcą drogi publicznej, w ciągu której znajduje się sporny most, nie posiada żadnych dokumentów potwierdzających jej tytuł prawny do tego obiektu.
Wskazano dalej, że zgodnie zart. 2a ust. 2 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych, drogi gminne stanowią własność właściwego samorządu gminy, przy czym droga to budowla wraz drogowymi obiektami inżynierskimi, a zatem również obiektem mostowym, stanowiąca całość techniczno – użytkową, przeznaczona do prowadzenia ruchu drogowego.
Powódka argumentowała, że występowała do Marszałka Województwa(...)jako reprezentującego Skarb Państwa o przekazanie jej spornego mostu. W odpowiedzi uzyskała informację, że most służy zapewnieniu ciągłości komunikacyjnej, jest funkcjonalnie związany z drogą, stąd nie ma prawnych możliwości przekazania mostu. Zdaniem powódki, skoro przepisy administracyjne nie zawierają regulacji pozwalających na uzyskanie prawa własności mostu, to rozstrzygnięcie tej kwestii możliwe jest jedynie w drodze procesu cywilnego, na podstawieart. 189 kpc. Jeżeli powództwo o ustalenie jest jedynym możliwym środkiem ochrony, to powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia.
PozwaniM. K.iK. K. (1)wnieśli o oddalenie powództwa wskazując, że są właścicielami spornego mostu, ponieważ nabyli do niego prawo na podstawie umowy z dnia 30 grudnia 2002 r.
Pozwany Skarb Państwa – Marszałek Województwa(...)również wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie zwrotu kosztów procesu. W odpowiedzi na pozew wskazał przede wszystkim, że powódka nie legitymuje się interesem prawnym w dochodzeniu przeciwko niemu roszczenia o ustalenie, ponieważ nie rości sobie żadnych praw do spornego mostu.
Po doręczeniu odpowiedzi na pozew, a przed rozpoczęciem pierwszej rozprawy, powódka cofnęła pozew w stosunku do pozwanego Skarbu Państwa. Pozwany nie wyraził zgody na cofnięcie pozwu.
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
Sporny most drogowy położony jest w ciągu drogi gminnej, obejmującej stanowiące własność Gminy(...)działki ewidencyjne nr (...). Oparty jest na dwóch betonowych filarach posadowionych w korycie rzekiW., tj. nadziałce gruntu nr (...), stanowiącej własność Skarbu Państwa. Most położony jest w centrum wsiB., korzystają z niego mieszkańcy. Nawierzchnia mostu, podobnie jak przylegającej drogi gminnej, pokryta jest asfaltem.
(dowód: mapa k 12, opis i mapa - k 5 - 9 aktksięgi wieczystej nr (...); fotografie mostu - k 60 - 62, 55 – 57 akt VI C(...)Sądu Rejonowego w Iławie)
W przeszłości właścicielem nieruchomości położonej wB., obejmującej działkę gruntu oznaczoną numerem(...), dla której Sąd Rejonowy w Nowym Mieście Lubawskim prowadziłksięgę wieczystą Kw nr (...)(obecnie(...)) był Skarb Państwa —Państwowe Zakłady (...)w(...)zabudowana była kompleksem młyna wodnego wraz z elektrownią wodną.
Decyzją z dnia 22 kwietnia 1996 r. Wojewoda(...)stwierdził nabycie z dniem 5 grudnia 1990 r. przezWojewódzkie Przedsiębiorstwo (...)wT.prawa użytkowania wieczystego wskazanej nieruchomości gruntowej oraz prawa własności budynków i budowli wzniesionych na przedmiotowym gruncie, w tym mostu drogowego - budowli o konstrukcji żelbetowej wraz ze ścianami oporowymi i spodami żelbetowymi z betonu żwirowego, z balustradami obustronnymi ze stali płaskiej, o wysokości 1,0 m, o szerokości 8,00 m i rozpiętości podpór 6,0 m.
Na mocy zarządzenia Wojewody(...)z dnia 22 lutego 1993 r. wskazane przedsiębiorstwo uległo podziałowi, w wyniku którego powstało m. in.Przedsiębiorstwo (...)w(...), które przejęło majątek w postaci opisanego prawa użytkowania wieczystego gruntu i prawa własności budynków. W dniu 9 maja 1996 r. prawo wskazanego Przedsiębiorstwa ujawniono wksiędze wieczystej nr (...).
(dowód: decyzja k. 122, 123, dokumenty w aktach Kw nr(...))
W 1996 r. dokonano podziałów geodezyjnychdziałki nr (...)- początkowo nadziałki nr (...), przy czymdziałkę nr (...)odłączono z Kw nr(...), a następnie działkę na(...)podzielono nadziałki nr (...)o łącznej powierzchni 3,2201 ha.
(bezsporne, dokumenty w aktach Kw nr(...))
Na mocy umowy sprzedaży z dnia 10 grudnia 1996 r.Przedsiębiorstwo (...)w(...)zbyło prawo użytkowania wieczystego nieruchomości -działek gruntu nr (...)wraz z prawem własności budynków usytuowanych na wskazanych działkach, a także mostu drogowego, na rzeczJ. J.,A. L.,W. C.,J. T.,J. Z., iB. S.—M.— wspólnikówspółki cywilnej (...).
(dowód: umowa sprzedaży z dnia 10 grudnia 1996 r. k 55-58 aktksięgi wieczystej nr (...))
W listopadzie 1998 r.działki gruntu nr (...)uległy podziałowi nadziałki o numerach (...), przy czymdziałki o numerach (...), od(...)odłączono z nieruchomości objętejksięgą wieczystą nr (...).
(dowód: wyciąg z wykazu zmian gruntowych k 93-94 akt Kw(...))
W dniu 30 grudnia 2002 r. wspólnicyspółki cywilnej (...)oraz pozwaniK. K. (1)iM. K.zawarli umowę kupna - sprzedaży. Sprzedający - wspólnicy spółki cywilnej - oświadczyli, iż przysługuje im prawo użytkowania wieczystego stanowiącego własność Skarbu Państwa gruntu w postacidziałek oznaczonych numerami (...), objętychksięgą wieczystą nr (...)oraz prawo własności budynków i budowli stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności, w tym mostu drogowego - budowli żelbetowej o wysokości 1,0 m, szerokości 8,0 m i rozpiętości podpór 6,0 m oraz iż opisane prawo użytkowania wieczystego oraz prawo własności budynków i budowli sprzedająK.iM.małżonkomK., zaś nabywcy oświadczyli, że rzeczy te na zasadach wspólności majątkowej kupują. Uprawnienia nabywców ujawniono wksiędze wieczystej nr (...).
(dowód: akt notarialny z dnia 30 grudnia 2002 r. k 137-144 aktksięgi wieczystej nr (...); odpisksięgi wieczystej nr (...)-k 145 wskazanych akt księgi wieczystej)
W dniu 29 marca 2004 r. reprezentujący Skarb Państwa Starosta(...)oraz małżonkowieK.iM. K.zawarli umowę sprzedaży nieruchomości obejmującej działki gruntu oddane w użytkowanie wieczyste. Stawający do umowy oświadczyli, że wksiędze wieczystej nr (...)prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Nowym Mieście Lubawskim wpisane jest na rzecz nabywców prawo użytkowania wieczystego stanowiącego własność Skarbu Państwa gruntu obejmującegodziałki nr (...)oraz własność budynków i budowli stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności - w tym spornego mostu. Starosta oświadczył, iż sprzedaje wymienione powyżej działki gruntu na rzeczK.iM. I.małżonkówK., pozwani złożyli oświadczenie, że nieruchomość tę na zasadach wspólności ustawowej kupują. Po dokonaniu wpisu prawa własności na rzecz małżonkówK.w dziale Iksięgi wieczystej nr (...)ujawnione byłydziałki Nr (...). W łamie 5 działu I przy oznaczaniu sposobu korzystania wpisano m. in. „zabudowana rola, droga (…) most drogowy budowla żelbetonowa o wysokości 1,0 m, szerokości 8 m i rozpiętości podpór 6 m”.
(dowód: umowa sprzedaży z dnia 29 marca 2004 r. k 161-162 aktksięgi wieczystej nr (...); odpis księgi wieczystej nr 3922 k 163-164 akt księgi wieczystej nr(...)(...))
Na podstawie decyzji Wójta Gminy(...)z 17 stycznia 2005 r. oraz 29 stycznia 2012 r.działki ewidencyjne nr (...)uległy podziałowi nadziałki nr (...).
(okoliczności bezsporne; dowody: wyciągi główne z wykazu zmian gruntowych 73-174, 182-183 aktksięgi wieczystej nr (...))
W dniu 22 grudnia 2011 r. małżonkowieK.iM. K.zawarli z Gminą(...)w formie zwykłej pisemnej umowę przedwstępną sprzedaży nieruchomości. W treści umowy sprzedający — małżonkowieK.oświadczyli, iż są współwłaścicielami na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej mostu drogowego na rzeceW., w ciągu drogi gminnej w miejscowościB., będącego budowlą żelbetową o wysokości 1 m, szerokości 8 m, rozpiętości podpór 6 m i osiowej rozpiętości ok. 18 m, a także nieruchomości gruntowej stanowiącej drogę dojazdową wewnętrzną obejmującądziałkę nr (...), zapisaną w księdze wieczystej nr ELI(...). Zbywcy zobowiązali się sprzedać Gminie wskazany most oraz działkę gruntu w terminie do 30 kwietnia 2012 r. Z uwagi na wątpliwości notariusza co do dopuszczalności objęcia umową mostu drogowego, pozwana Gmina odstąpiła od zamiaru jego kupna.
(dowód: umowa przedwstępna z dnia 22 grudnia 2011 r. k 10 -11akt VI C(...)Sądu Rejonowego w Nowym Mieście Lubawskim)
Na podstawie umowy sprzedaży z dnia 1 sierpnia 2012 r. pozwaniK.iM. K.sprzedali Gminie(...)stanowiącą część nieruchomości objętej księgą wieczystą nr ELI(...)działkę gruntu nr (...).
(dowód: umowa sprzedaży z dnia 1 sierpnia 2012 r., k 1-4 aktksięgi wieczystej nr (...))
Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Nowym Mieście Lubawskim z dnia 20 września 2012 r. z komentarza do migracji w dziale I księgi wieczystej nr ELI(...)usunięto wpisy dotyczące zabudowań, w tym mostu drogowego. Aktualnie w księdze wieczystej nr ELI(...), prowadzonej dla nieruchomości stanowiącej własność pozwanychK. K. (1)iM. K.ujawniono wpisydziałek gruntu nr (...).
(dowód: informacja o treści Kw nr(...)– ms.gov.pl)
PowódkaM. K.w sprawie VI C(...)Sądu Rejonowego domagała się zasądzenia od Gminy(...)kwoty 1.000 zł tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie ze spornego mostu.
Wyrokiem z dnia 11 stycznia 2013 r. Sąd Rejonowy w Nowym Mieście Lubawskim powództwo oddalił. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazał przede wszystkim, żeM. K.nie udowodniła, że przysługuje jej prawo własności spornego mostu. Podkreślono, że sporny most nie znajduje się na żadnej z działek należących do małżonkówK., co więcej nawet nie sąsiaduje z żądną z tych działek.M. K.swojego prawa do mostu nie może zatem wywodzić z zasady superficies solo cedit. Sąd Rejonowy wskazał nadto, że powódka nie wykazała, by most ten stanowił urządzenie wodne w rozumieniuart. 9 ust. 1 pkt 19 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. prawo wodne, powiązane funkcjonalnie z jej nieruchomością.
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.
W myślart. 189 k.p.c.powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Interes prawny jako przesłanka powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa jest kategorią prawa materialnego. Podkreślić należy, że merytoryczne badanie zasadności powództwa poprzedzone być musi wykazaniem przez powoda, że ma on interes prawny w ustaleniu istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego. W tym kontekście zauważyć należy, że zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2002 roku (IV CKN 1519/00, LEX nr 78333) interes prawny nie zachodzi z reguły, gdy zainteresowany może na innej drodze osiągnąć w pełni ochronę swoich praw. Istnienie takiego interesu jest kwestionowane, gdy możliwe są inne formy ochrony praw powoda. Powszechnie aprobowany jest pogląd, że nie ma interesu w ustaleniu prawa lub stosunku prawnego osoba, która może dochodzić bezpośrednio świadczenia należnego z tego stosunku. Zwłaszcza dopuszczalność wytoczenia powództwa o zasądzenie wyklucza, co do zasady, istnienie prawnego interesu w ustaleniu. Konsekwencją niewykazania przez powoda istnienia interesu prawnego jest oddalenie powództwa o ustalenie.
W ocenie Sądu nie budzi wątpliwości, że powódka legitymuje się interesem prawnym w żądaniu ustalenia prawa własności mostu, skoro pomiędzy nią i pozwanymiM.iK. K. (1)istnieje spór co do tego prawa. Okolicznością niesporną jest, że most znajduje się w ciągu drogi gminnej, co powoduje, że powódka jako zarządca tej drogi winna podejmować działania zmierzające do utrzymania tego mostu w należytym stanie, a to wiąże się z koniecznością systematycznego ponoszenia określonych wydatków. Utrzymanie dróg stanowi jedno z zadań własnych gmin.
Skoro powódka legitymuje się interesem prawnym w dochodzeniu roszczenia o ustalenie, to dla oceny żądania pozwu konieczne okazało się zbadanie, czy istotnie przysługuje jej prawo własności. Ciężar dowodu wskazanej okoliczności spoczywał na powódce, zgodnie z ogólną regułą wyrażoną wart. 6 kc.
Gmina(...)przyznała, że nie posiada żadnych dokumentów potwierdzających budowę mostu, przyznała również, że most położony jest nadziałce nr (...), posadowionej w korycie rzekiW.. Nie ulega wątpliwości przy tym, że jest obiektem trwale związanym z gruntem, w tym przypadku zdziałką nr (...), która - co również nie jest dyskusyjne - stanowi własność Skarbu Państwa.
Sporny most stanowi równocześnie fragment drogi gminnej. Taka kwalifikacja mostu jest zgodna zart. 4 pkt 2 i 12 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych(j. t. Dz. U. z 2015 r., poz. 460), wedle których droga to budowla wraz z drogowymi obiektami inżynierskimi, a zatem także obiektami mostowymi, urządzeniami oraz instalacjami, stanowiąca całość techniczno - użytkową, przeznaczoną do prowadzenia ruchu drogowego, zlokalizowaną w pasie drogowym. Z oczywistych względów drogi muszą być na trwałe powiązane z nieruchomością gruntową. Trwałe powiązanie drogi z gruntem oznacza, że jest ona częścią składową nieruchomości gruntowej. W warunkach niniejszej sprawy dotyczy to również spornego mostu, a skoro tak, to również ten obiekt nie jest samodzielnym przedmiotem prawa własności i innychpraw rzeczowych(art. 47 § 1 k.c.).
Zgodnie zart. 2 ust. 1 Ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych(j. t. Dz. U. z 2015 r., poz. 460), drogi publiczne ze względu na funkcje w sieci drogowej dzielą się na drogi krajowe, drogi wojewódzkie, drogi powiatowe i drogi gminne. Wedleart. 2awskazanej ustawy drogi krajowe stanowią własność Skarbu Państwa, zaś drogi wojewódzkie, powiatowe i gminne - właściwego samorządu województwa, powiatu lub gminy.Artykuł 2azostał dodany doustawy o drogach publicznychna mocyart. 52 pkt 1 ustawy z 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej - w związku z reformą ustrojową państwa(Dz. U. Nr 106, poz. 668 ze zm.). Stosownie do postanowień art. 73 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. Nr 133, poz. 872 ze zm.), nieruchomości pozostające w dniu 31 grudnia 1998 r. we władaniu Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, niestanowiące ich własności, a zajęte pod drogi publiczne, z dniem 1 stycznia 1999 r. stawały się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa lub właściwych jednostek samorządu terytorialnego za odszkodowaniem. Odszkodowanie, na wniosek właściciela nieruchomości złożony w okresie od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grudnia 2005 r., wypłacała gmina - w odniesieniu do dróg będących w dniu 31 grudnia 1998 r. drogami gminnymi, a Skarb Państwa - w odniesieniu do pozostałych dróg. Podstawą do ujawnienia w księdze wieczystej przejścia na własność Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego nieruchomości była ostateczna decyzja wojewody.
Ustalenie, kto jest właścicielem drogi publicznej pozwala pośrednio wskazać właściciela nieruchomości zabudowanej tą drogą. Ustawa o drogach publicznych nie daje podstaw do twierdzenia, że istnieje odrębne od nieruchomości prawo własności do drogi publicznej. Dla zaliczenia konkretnej drogi do dróg publicznych konieczne jest jednak przejście prawa własności do nieruchomości zabudowanej drogą na Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego (tak WSA w Gliwicach w wyroku z 30 października 2008 r., II SA/Gl 498/2008, LexPolonica nr 1991227, WSA w Krakowie w wyroku z 16 września 2008 r., III SA/Kr 267/2008, LexPolonica nr 1991145). Podstawą do ujawnienia w księdze wieczystej przejścia na własność Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego nieruchomości zajętych pod drogi publiczne była ostateczna decyzja wojewody (art. 73 ust. 3 p.w.r.a.). W warunkach niniejszej sprawy decyzja taka nie została wydana.
W ocenie Sądu, skoro sporny most jest trwale związany zdziałką (...), stanowiącą własność Skarbu Państwa, a równocześnie nie może być samodzielnym przedmiotem obrotu, to brak jest podstaw do stwierdzenia, że powódka jest jego właścicielem. Sam fakt, że znajduje się on w ciągu drogi gminnej nie jest wystarczającą przesłanką dla nabycia prawa własności. Przywołać w tym miejscu można pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 15 stycznia 2015 r. ( IV CSK 315/14), wedle którego z art. 2a ustawy o drogach publicznych nie wynika, aby samo zaliczenie do kategorii dróg krajowych, wojewódzkich, powiatowych lub gminnych miało skutkować nabyciem prawa własności nieruchomości obejmującej tę drogę, podobnie z zaliczenia nieruchomości do określonej kategorii nie można wywodzić pozbawienia prawa własności jej dotychczasowego właściciela. Co istotne, powództwo wytoczone w trybieart. 189 kpcnie może prowadzić do przeniesienia prawa własności ani nabycia tego prawa. Istotą rozstrzygnięcia w omawianym trybie jest jedynie ustalenie, że określone prawo przysługuje powodowi. W tym kontekście zauważyć należy, że powódka nie przedłożyła żadnych dowodów prawa własności.
W konsekwencji powództwo podlegało oddaleniu.
Powódka cofnęła pozew w stosunku do Skarbu Państwa – Marszałka Województwa(...)wO.. Uczyniła to po wywołaniu pierwszej rozprawy, a przed zajęciem przez strony stanowisk.
Zgodnie zart. 203 § 1 kpc, pozew może być cofnięty bez zezwolenia pozwanego aż do rozpoczęcia rozprawy, a jeżeli z cofnięciem połączone jest zrzeczenie się roszczenia - aż do wydania wyroku. „Rozpoczęcie rozprawy” rozumiane jest jako wywołanie sprawy (tak np.:M. M. (3)w komentarzu doart. 203 kpc, system LEX), albo jako moment rozpoczęcia czynności związanych z rozpoznaniem sprawy (po sprawdzeniu obecności, tak np.:T. Ż.w komentarzu doart. 203 kpc, system LEX). Przyjmując drugą z koncepcji za właściwą, uznać należy, że powódka cofnęła pozew ze skutkiem prawnym, przy czym zgoda pozwanego na tę czynność nie była wymagana, co zgodnie zart. 355 § 1 kpcuzasadnia częściowe umorzenie postępowania.
Pozwany Skarb Państwa domagał się zasądzenia zwrotu kosztów procesu.
Zgodnie zart. 203 § 3 kpcw razie cofnięcia pozwu pozwany może w terminie dwutygodniowym złożyć sądowi wniosek o przyznanie kosztów. Mając na uwadze powyższe oraz wartość przedmiotu sporu określoną przez powoda na kwotę 111.520 zł, pozwanemu przysługiwać winien zwrot kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 3.600 zł (sprawa zawisła w Sądzie pierwszej instancji w 2015 r.,§ 6 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, Dz. U. 2013, poz. 461). Uwzględniając fakt, że pełnomocnik pozwanego w sprawie niniejszej sporządził tylko jedno pismo procesowe zawierające merytoryczne stanowisko, w ocenie Sądu, przy uwzględnieniuart. 102 kpc, zaistniały podstawy do obciążenia powódki jedynie połową kosztów zastępstwa w kwocie 1.800 zł.