Sąd Apelacyjnywe Wrocławiu
II Wydział Karny
Sygnatura akt: II AKa 160/16
Data wyroku: 2016-07-08 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Tadeusz Kiełbowicz, Andrzej Kot, Grzegorz Kapera
Słowa kluczowe: Odszkodowanie Za Niesłuszne Skazanie, Tymczasowe Aresztowanie Lub Zatrzymanie
Podstawa prawna: art. 552 § 2 kpk

Sygnatura akt II AKa 160/16

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 8 lipca 2016 r.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu II Wydział Karny w składzie:
Przewodniczący: SSA Andrzej Kot (spr.)
Sędziowie: SSA Tadeusz Kiełbowicz
SSA Grzegorz Kapera
Protokolant: Beata Sienica
przy udziale prokuratora Prokuratury Regionalnej Urszuli Piwowarczyk - Strugały

po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2016 r.
sprawyM. K.
o odszkodowanie i zadośćuczynienie
na skutek apelacji wniesionej przez wnioskodawcę
od wyroku Sądu Okręgowego w Legnicy
z dnia 4 marca 2016 r. sygn. akt III Ko 162/15

I
utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok;

II
zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw.P. R.240 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawcyM. K.w postępowaniu odwoławczym oraz 55,20 zł tytułem zwrotu VAT;

III
stwierdza, że koszty sądowe za postępowanie odwoławcze ponosi Skarb Państwa.

UZASADNIENIE
WnioskodawcaM. K.złożył do Sądu Okręgowego w Legnicy wniosek o zasądzenie od Skarbu Państwa na jego rzecz kwoty 200.000,00 zł tytułem odszkodowania i kwoty 100.000,00 zł tytułem zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie w sprawie Sądu Okręgowego w Legnicy sygn.akt. III K 96/09.
Sąd Okręgowy w Legnicy wyrokiem z dnia 4 marca 2016 r., sygn.. akt: III Ko 162/15 wniosek wnioskodawcy o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie oddalił.
Apelację od tego wyroku wniósł pełnomocnik wnioskodawcy zaskarżając wyrok w całości.
Na podstawieart. 438 pkt 1w zw. zart. 427 § 2 k.p.k.wyrokowi temu zarzucił:

1
obrazę przepisów prawa materialnego, a mianowicieart. 552a k.p.k.poprzez jego błędną wykładnię – a w jej wyniku niezastosowanie – polegającą na uznaniu, że zaliczenie okresu stosowanego zatrzymania i tymczasowego aresztowania na poczet orzeczonej wobec poszkodowanego kary pozbawienia wolności w każdym przypadku rekompensuje wnioskodawcy poniesioną szkodę i krzywdę wynikającą z faktu rzeczywistego pozbawienia wolności, co skutkowało oddaleniem wniosku brakiem kompensacji doznanej przez wnioskodawcę krzywdy i szkody majątkowej, podczas gdy wnioskodawca został uniewinniony od zarzutu, który stanowił podstawę zatrzymania i tymczasowego aresztowania w okresie od 17 września 2008 roku do dnia przedstawienia zarzutów, za które ostatecznie został skazany dopiero wyrokiem z dnia 27 stycznia 2009 roku;

2
obrazę przepisów prawa materialnego, a to art. 552a § 1 poprzez jego błędną wykładnię i niezastosowanie poprzez uznanie, że skazanie wnioskodawcy za zarzuty inne niż stanowiący podstawę do zastosowania wobec wnioskodawcy zatrzymania i tymczasowego aresztowania wyłącza stosowanie w/w regulacji i możliwość zasądzenia na jego rzecz zadośćuczynienia i odszkodowania;

3
naruszenie art. 5 ust. 5 Konwencji z 1950 roku o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności orazart. 41 ust. 5 Konstytucji RPpoprzez oddalenie wniosku o zasądzenie zadośćuczynienia i odszkodowania za niesłuszne zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie zastosowane wobec wnioskodawcy, w sytuacji gdy zaliczenie okresu rzeczywistego pozbawienia wolności w całości na poczet kary pozbawienia wolności orzeczonej za czyny inne aniżeli stanowiły podstawę zatrzymania, przedstawione dopiero na kilka miesięcy po dniu faktycznego zatrzymania, przy uniewinnieniu od zarzutu będącego podstawą do pierwotnego zatrzymania, nie stanowiło sprawiedliwego zadośćuczynienia za szkodę i krzywdę poniesione przez wnioskodawcę.

Pełnomocnik wnioskodawcyM. K.wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie zgodnie z wnioskiem.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje.
Apelacja pełnomocnika wnioskodawcy nie zasługiwała na uwzględnienie, chociaż podniesiono w niej wiele trafnych argumentów.
Rację ma pełnomocnik wywodząc w apelacji, że zgodnie z treściąart. 4 § 1 kkroszczenie wnioskodawcy powinno być oceniane na gruncie przepisówkpkobowiązujących od 1 lipca 2015 roku do 15 kwietnia 2016 roku, jako względniejszych dla wnioskodawcy, choćby z uwagi na brzmienieart. 555 kpk. Zasadnie także poddaje apelująca krytyce dokonaną przez Sąd orzekający, w sposób bardzo spłycony, wykładnię przepisuart. 552a § 2 kpk.
Prawidłowo wszakże Sąd Okręgowy ustalił, że zgodnie z treściąart. 552a § 1 kpkskazanie oskarżonego w tej sprawie, w której stosowane było tymczasowe aresztowanie nie daje podstaw do zasądzenia odszkodowania i zadośćuczynienia. Literalna wykładnia powołanego przepisu prowadzi jednoznacznie do takiego wniosku. Żądanie wnioskodawcy należało zatem oceniać na podstawieart. 552a § 2 kpk, stanowiącego, że roszczenie o odszkodowanie lub zadośćuczynienie, o którym mowa w§ 1, przysługuje także oskarżonemuw razie skazaniaz tytułu niezasadnego wykonywania środków zapobiegawczych lub zabezpieczenia majątkowego w zakresie, w jakim z uwagi na rodzaj i rozmiar orzeczonych kar lub środków karnych nie można było zaliczyć na ich poczet okresów wykonywania odpowiednich środków zapobiegawczych podlegających takiemu zaliczeniu lub w pełni wykorzystać zastosowanego zabezpieczenia majątkowego.
W wypadku wyroku skazującego pierwszym warunkiem przyznania odszkodowania i zadośćuczynienia za tymczasowe aresztowanie w sprawie, w której wyrok ów zapadł jest stwierdzenie, że było ono niezasadnie wykonywane. Sąd Okręgowy wyraził błędny pogląd w tej kwestii. Z analizowanego przepisu wynika jasno, że odszkodowanie i zadośćuczynienie przysługuje w razie skazania tylko z tytułu niezasadnego wykonywania (wszystkich) środków zapobiegawczych (nie tylko w wypadku "niewątpliwie niesłusznego" tymczasowego aresztowania lub zatrzymania). Nie ma zatem istotnie wymogu wykazywania „niewątpliwej niesłuszności” wykonywania środka zapobiegawczego, co rozszerza zakres odpowiedzialności Skarbu Państwa.Kodeks postępowania karnego z 1969 r.mówił wart. 487 § 4 d.k.p.k."o oczywiście niesłusznym tymczasowym aresztowaniu lub zatrzymaniu", a kodeks z 1928 r. wart. 510 § 3"o oczywiście bezzasadnym pozbawieniu wolności przez tymczasowe aresztowanie". Już na gruncie przepisówkodeksu postępowania karnego z 1969 r.w piśmiennictwie wyrażany był pogląd, że zastąpienie określenia "oczywiście bezzasadne" określeniem "oczywiście niesłuszne" ma charakter tylko redakcyjny, a więc w obu wypadkach chodzi o tę samą kategorię tymczasowego aresztowania. Dokonanie kolejnej zmiany polegającej na zamianie „niesłuszny” na „niezasadnie wykonywany”, bez jakiegokolwiek stwierdzenia dotyczącego tej sprawy w uzasadnieniu do projektu ustawy zmieniającej, pozwala przyjąć, że mamy do czynienia tylko ze zmianą redakcyjną.
Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy, należało przyjąć - wbrew stanowisku Sądu Okręgowego -, że w sprawie, w której wnioskodawca został ostatecznie skazany, było niezasadnie ( niesłusznie) wykonywane tymczasowe aresztowanie. Dotychczas przyjmowano w orzecznictwie, że niewątpliwa niesłuszność tymczasowego aresztowania występuje bowiem w dwóch różnych sytuacjach procesowych. Po pierwsze, ma miejsce wówczas, gdy tymczasowe aresztowanie zastosowano z naruszeniem przepisów prawa. Po drugie - wówczas, gdy w świetle okoliczności znanych w chwili zastosowania tymczasowego aresztowania może być ono oceniane jako słuszne, niemniej w świetle całokształtu okoliczności sprawy, w szczególności treści końcowego orzeczenia okaże się, że stosowanie tego środka zapobiegawczego było zbędne. W przypadku wnioskodawcy mamy do czynienia z ta drugą sytuacją. Poza sporem jest bowiem, że podstawą tymczasowego aresztowaniaM. K.był zarzut popełnienia czynu od którego ostatecznie został uniewinniony. Można więc mówić nie tylko o niezasadności czy niesłuszności tego środka lecz nawet o jego niewątpliwej niezasadności (niesłuszności).
Dla sytuacji wnioskodawcy kluczowe znaczenie ma jednak dalsza treść komentowanego przepisuart. 552a § 2 kpk, z której wynika w sposób oczywisty, że w pewnych przypadkach zaliczenie okresu środka zapobiegawczego na poczet kary, wyklucza roszczenie o odszkodowanie i zadośćuczynienie. Otóż nie może budzić wątpliwości w świetle owej treści, że roszczenie o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niezasadnie wykonywane wobec wnioskodawcy tymczasowe aresztowanie nie przysługuje, ponieważ zaliczono je w całości na poczet rodzajowo odpowiedniej kary (kara pozbawienia wolności jest rodzajowo tożsama z izolacyjnym środkiem zapobiegawczym). W przypadku wnioskodawcymożna byłobowiem zaliczyć tymczasowe aresztowanie na poczetrodzajowo odpowiedniejkaryw rozmiarze, który pozazakresowej kary nie wykracza.
Inaczej rzecz wyglądałaby, gdyby wnioskodawca skazany został na karę ograniczenia wolności lub grzywnę. Wówczas, zaliczenie w całości na jej poczet tymczasowego aresztowania, według regułart. 63 § 1 kk, nie eliminowało by roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie za jego niezasadne wykonywanie, w przypadku stwierdzenia, że owa odmienna rodzajowo kara nie zrekompensowałaby w całości szkody i krzywdy wynikłej z tymczasowego aresztowania. W takim przypadku, zdaniem Sądu Apelacyjnego, możliwe , bo niekolidujące z brzmieniemart.552a § 2 kpk, byłoby łączne stosowanie dwóch reżimów odszkodowawczych tj. tego określonego w przepisachkodeksu cywilnegoi tego wskazanego wart. 63 § 1 kk.
U podstaw oddalenia wniosku legło zatem też i to (dał temu wyraz Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku), że szkoda i krzywda wynikła z owego niewątpliwie niesłusznego izolacyjnego środka zapobiegawczego została w całości zrekompensowana jego zaliczeniem w całości na poczet wymierzonej wnioskodawcy kary pozbawienia wolności w tej sprawie, w której ów środek był stosowany, co wyklucza przyznanie żądanego odszkodowania i zadośćuczynienia.
Stanowisko powyższe Sąd Apelacyjny co do zasady zaakceptował. Dotychczas w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych dominował pogląd, że szkoda i krzywda wywołana niewątpliwie niesłusznym tymczasowym aresztowaniem musi być uznana za wystarczająco zrekompensowaną gdy okres tymczasowego aresztowania został zaliczony na poczet kary, na podstawieart. 63 § 1 k.k.iart. 417 k.p.k.( Postanowienie SN z dnia 20 września 2007 r., sygn. I KZP 28/07, OSNKW 2007, nr 10, poz. 7. Tak też sądy apelacyjne – por. np. wyrok SA w Szczecinie z dnia 29 maja 2013 r., sygn. II AKa 85/13, LEX nr 1349974; wyrok SA we Wrocławiu z dnia 25 stycznia 2013 r.,sygn. II AKa 401/12, LEX nr 1283547; wyrok SA w Gdańsku z dnia 21 sierpnia 2012 r.,sygn. II AKa 238/12, LEX nr 1236110.) Sądy orzekające wywodziły, że istnieją dwa, wzajemnie wykluczające się, sposoby pełnego rekompensowania dolegliwości wynikłych z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania. Pierwszy polega na jego zaliczeniu na poczet orzeczonej wobec poszkodowanego kary (w tej samej lub w innej sprawie), a drugi na zasądzeniu odpowiedniej sumy pieniężnej. Zastosowanie jednej z form rekompensaty wyklucza możliwość zastosowania drugiej.
Rację należy przyznać skarżącej, że powyższe stanowisko było krytykowane w doktrynie ( Por.: Ł. C h o j n i a k, Odszkodowanie…, s. 172–177; P. D oma g a ł a, Glosa do postanowienia składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2007 r., sygn. I KZP 28/07, Prokurator 2008, nr 4, s. 93–100; W. J a s i ń s k i, Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 29 maja 2013 r., sygn. II AKa 85/13, Prokuratura i Prawo 2014, nr 9, s. 175–186; t e g o ż, Komentarz doart. 555 k.p.k., teza 42, (w:) J. S k o r u p k a (red.), Komentarz

    on-linedoKodeksu postępowania karnego, wyd. 16, Legalis; A. L u d wi c z e k, Kompensacja szkód i krzywd w ramach postępowania o odszkodowanie z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania, część 1, Pal. 2010, nr 3, s. 23–32; t e g o ż, Kompensacja szkód i krzywd w ramach postępowania o odszkodowanie z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania, część 2, Pal. 2010, nr 5–6, s. 63–70; K. P a c h n i k, Glosa do postanowienia SN z dnia 20 września 2007 r., sygn. I KZP 28/07, Przegląd Sądowy 2012, nr 2, s. 118–122; M. Wą s e k -Wi a d e r e k, O odszkodowaniu za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie – uwagi na tle wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 10 maja 2011 r. w sprawie Włoch przeciwko Polsce (nr 2), (w:) M. Hu d z i k, L. P a p r z y c k i, J. Go d y ń (red.), Zagadnienia prawa dowodowego, Warszawa 2011, s. 156–160, t e j ż e, Kilka uwag o nowym modelu odszkodowania za niesłuszne tymczasowe aresztowanie, (w:) P. Ho fma ń s k i (red.),

    Fiat iustitia pereat mundus. Księga jubileuszowa poświęcona Sędziemu Sądu Najwyższego Stanisławowi Zabłockiemu z okazji 40-lecia pracy zawodowej, Warszawa 2014, s. 582–583.) a nawet w niektórych judykatach ( Wyrok SN z dnia 20 czerwca 2013 r., sygn. III KK 47/13, LEX nr 1347871)
W wymienionych publikacjach prezentowany był pogląd, że zaliczenie niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania na poczet kary nie wyłącza odpowiedzialności majątkowej Skarbu Państwa za szkodę i krzywdę, wynikłe z wykonania tego środka, natomiast fakt zaliczenia należy uwzględnić przy określaniu wysokości odszkodowania (zadośćuczynienia). Podnoszono, że w przypadku zaliczenia okresu tymczasowego aresztowania na poczet kary grzywny stosowanieart. 63 § 1 k.k.może prowadzić do kompensacji, która w praktyce będzie miała wymiar symboliczny. Ponadto, mechanizm zaliczania okresu tymczasowego aresztowania na poczet orzekanej kary , jeżeli traktować go jako sposób kompensacji poniesionej przez pozbawionego wolności krzywdy, zrównuje sytuację osób, które były aresztowane słusznie, z tymi, które zostały niewątpliwie niesłusznie pozbawione wolności. W związku z powyższym doktryna podnosiła, że rozwiązanie stworzone przez ustawodawcę wart. 63 § 1 k.k., którego charakter, co warto podkreślić, jest z perspektywy poszkodowanego przymusowy, okazuje się być, jeżeli traktować je jako alternatywę dla dochodzenia roszczeń cywilnych w postępowaniu uregulowanym wrozdziale 58 k.p.k., w stosunku do przynajmniej części skazanych, niesprawiedliwe. W praktyce bowiem dzięki możliwości zaliczenia okresu tymczasowego aresztowania na poczet kary grzywny i uznaniu w orzecznictwie, że stanowi to równorzędny w stosunku do cywilnoprawnego mechanizm kompensacji poniesionej krzywdy, Skarb Państwa w łatwy sposób zwalniany jest z ponoszenia pełnej odpowiedzialności za skutki niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania.
Powyższe argumenty dawały podstawę do oponowania przeciwko uznaniu, że przepisart. 63 § 1 k.k.ustanawia równorzędny cywilnoprawnemu reżim kompensowania krzywdy (szkody) poniesionej w wyniku niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania.
Z punktu widzenia skarżącej istotne znaczenie dla omawianego problemu miało rozstrzygnięcie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 10 maja 2011 r. w sprawieW.przeciwko Polsce (nr 2). W wyroku tym Trybunał strasburski wyraźnie podkreślił, że automatyczne zaliczenie okresu tymczasowego aresztowania na poczet kary nie może zostać uznane za zgodne z art. 5 ust. 5 Konwencji Europejskiej. Ze sprawyW.przeciwko Polsce (nr 2) jasno wynika, że prawo do odszkodowania uregulowane w art. 5 § 5 Konwencji Europejskiej wymaga kompensowania zaistniałych szkód i krzywd w sposób, który bierze pod uwagę ich realną wysokość. Zaznaczyć jednak w tym miejscu należy, że art. 5 § 5 Konwencji Europejskiej, inaczej niż dotychczasowyart. 552 § 4 kpkiart. 552a § 2 kpk, gwarantuje prawo do odszkodowania za bezprawne tymczasowe aresztowanie, a nie za niesłuszne czy niezasadne wykonywanie tego środka zapobiegawczego.
Zaprezentowana wyżej przez Sąd Apelacyjny wykładniaart.552a § 2 kpknie koliduje z literalnym brzmieniem tego przepisu, z drugiej zaś strony uwzględnia przywołane orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i czyni zadość przedstawionym wyżej słusznym postulatom doktryny. Sąd Apelacyjny staje na stanowisku, że brzmienieart. 552a § 1 i 2 kpknakazuje przyjąć, iż w razie skazania na karę pozbawienia wolności, roszczenie o odszkodowanie i zadośćuczynienie za tymczasowe aresztowanie nie przysługuje, w przypadku stwierdzenia, że ów środek zapobiegawczy nie był niezasadnie wykonywany, w sytuacji zaś uznania owej niezasadności, roszczenie to przysługuje tylko wtedy, gdy tymczasowe aresztowanie nie mogło zostać zaliczone w całości na poczet kary pozbawienia wolności w tej lub innej sprawie. Roszczenie o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niezasadne wykonywanie tymczasowego aresztowania nie jest natomiast wykluczone w razie skazania w tej samej sprawie na inną karę niż pozbawienie wolności, nawet wówczas, gdy w całości doszło do zaliczenia tymczasowego aresztowania na jej poczet według reguł określonych wart. 63 § 1 kk, w zakresie w jakim owo zaliczenie, szkody i krzywdy wynikłej z niezasadnego wykonywania tymczasowego aresztowania nie zrekompensowało.
W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny uznał apelację za niezasadną i zaskarżony wyrok utrzymał w mocy.
SSA Tadeusz Kiełbowicz SSA Andrzej Kot SSA Grzegorz Kapera