Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie
VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: VII U 361/16
Data wyroku: 2016-07-19 00:00:00
Typ orzeczenia: REGULATION, SENTENCE, REASON
Sędziowie: Małgorzata Jarząbek
Słowa kluczowe: Zwrot Nienależnie Pobranych Świadczeń Z Ubezpieczenia
Podstawa prawna: art. 138 ust. 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

Sygn. akt VII U 361/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 19 lipca 2016 r.
Sąd Okręgowy Warszawa - Praga w Warszawie VII Wydział Pracyi Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący: SSO Małgorzata Jarząbek
Protokolant: sekretarz sądowy Monika Bąk-Rokicka
po rozpoznaniu w dniu 07 lipca 2016 r. w Warszawie
sprawyM. A.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wC.
o zwrot nienależnie wypłaconego świadczenia
na skutek odwołaniaM. A.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wC.
z dnia 8 października 2015 roku, znak:(...)
- zmienia zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdza, iżM. A.nie jest zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od dnia 1 września 2015r. do dnia 30 września 2015r. w kwocie 1.786,44 (jeden tysiąc siedemset osiemdziesiąt sześć 44/100) złotych.
Sygn. akt VII U 361/15

UZASADNIENIE
W dniu 5 listopada 2015 r.M. A.wniosła za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału wC.odwołanie od decyzji ww. organu rentowego z dnia z dnia 8 października 2015 r., znak:(...), na mocy której organ ten zobowiązałM. A.do zwrotu nienależnie pobranej renty w kwocie 1.786,44 zł należnejL. O.. Odwołująca podniosła, że decyzja jest dla niej krzywdząca. Zaskarżonej decyzji odwołująca zarzuciła naruszenie przez organ rentowy zart. 138 ust. 6pktustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych(Dz. U. z 2013 r.poz. 1440 z późn. zm.)poprzez nieuwzględnienie szczególnych okoliczności zaistniałych u odwołującej, uzasadniających odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
W uzasadnieniu odwołująca podała, że pozostawała w błędzie, uważając,iż świadczenie, które wpłynęło na konto wspólne odwołującej iL. O.obejmowało świadczenie należne za sierpień tj. ostatni miesiąc w którymL.O.żyła. Odwołująca jednocześnie podniosła, że wszystkie środki uzyskane z tytułu renty należnejL. O.zostały spożytkowane na budowę nagrobka ubezpieczonej.W dalszej części odwołania odwołująca wskazała, że znajduje się w ciężkiej sytuacji majątkowej, jest jedynym żywicielem rodziny, utrzymującym chorego męża oraz trójkę dzieci, przy czym u jednego z dzieci stwierdzono niepełnosprawność.
W odpowiedzi na odwołanie z dnia 3 grudnia 2015 r.,Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wC.wniósł o jego oddalenie na podstawieart. 47714§ 1 k.p.c.
Uzasadniając swoje stanowisko w sprawie organ rentowy wskazał, że ustanie prawa do świadczenia rentowego następuje z chwilą śmierci świadczeniobiorcy, a zatem świadczenia wypłacane za każdy następny okres są świadczeniami nienależnymi, podlegającymi obowiązkowi zwrotu, a obowiązana do zwrotu jest osoba, która je pobrała w tym wypadku. W niniejszej sprawie odwołująca jako osoba upoważnionado dysponowania sumami znajdującymi się na rachunku wspólnym dla nieji ubezpieczonej jest zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranej sumy. Organ rentowy podniósł również, iż zgodnie zart. 84 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jeżeli osoba powiadomiła organ o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń, a świadczenia dalej były wypłacane to kwoty te podlegają zwrotowi, ale bez odsetek za zwłokę. Nadto organ wskazał, że wiedzę o śmierci ubezpieczonej powziął w dniu 24 sierpnia 2015 roku, a świadczenia są wypłacanedo 1 dnia każdego miesiąca, W świetle czego świadczenie wpłacone na rachunek należący wcześniej do ubezpieczonej w dniu 31 sierpnia 2015 roku było świadczeniem za wrzesień.
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

M. A.w sierpniu 2015 r. oraz do chwili obecnej znajduje sięw trudnej sytuacji życiowej. Odwołująca jest zatrudniona w Wydziale(...)Uniwersytetu(...). Jest jedynym żywicielem rodziny, ma na utrzymaniu męża oraz trójkę małoletnich dzieci w wieku 10, 6 i 2 lat. Mąż odwołującej,S. A., w związku z urazem w postaci zerwania ścięgna Achillesa lewego nie pracuje – od września 2015 r. posiada status osoby bezrobotnej z prawem do zasiłku w wysokości 831,10 zł brutto. Najmłodsza córka odwołującej,A. A. (2), ma orzeczenie o niepełnosprawności

    (odwołanie k. 2-3 a.s., dowód z przesłuchaniaM. A.k. 38-39 a.s., karta informacyjna leczenia szpitalnego k. 3-4 a.s., decyzje Prezydenta m.(...)W.ws. statusuS. A.jako osoby bezrobotnej k. 11 i 12-13 a.s., legitymacja osoby niepełnosprawnej k. 15-16 a.s.).

L. O.,urodzona w dniu (...), była siostrą matki odwołującej.L. O.była niezamężna i bezdzietna, w ostatnich miesiącach przebywała whospicjum (...)wK.. Odwołująca, jako najbliższa jej osoba, co tydzień przyjeżdżała do niej wraz z rodziną w celu sprawowania nad nią opieki oraz zapewnieniu towarzystwa rodziny w ostatnich chwilach życia.M. A.orazL. O.miały wspólny rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowyw(...) Banku (...) SA((...) SA)(odwołanie k. 2-3 a.s., dowód z przesłuchaniaM. A.k. 38-39 a.s.).
L. O.miała przyznane prawo do emerytury od dnia 8 października1996 r. i pobierała ją aż do śmierci. Wysokość świadczenia emerytalnego przysługującegoL. O.była kilkukrotnie waloryzowana i przeliczana na jej wniosek. Na dzień 1 marca 2011 r. wysokość świadczenia emerytalnegoL. O.do wypłaty wyniosła 1.608,69 zł(decyzja ZUS z 08.10.1996 r. k. 10v-11 a.r., decyzje ZUS w przedmiocie waloryzacji i przeliczenia wysokości emerytury – nieoznaczone kart a.r.).
W dniu 20 lipca 2015 r.L. O.złożyła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału wC.pisemną dyspozycję przekazywania całości przysługującego jej świadczenia emerytalnego od dnia 1 sierpnia 2015 r. na jej rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy prowadzony w(...) SA, wspólny z jej siostrzenicąM. A.(dyspozycja przekazywania świadczenia pieniężnego – nieoznaczona karta a.r.).
L. O.zmarła w dniu 21 sierpnia 2015 r. wK.(odpis skrócony aktu zgodnu k. 5 a.s.).
W dniu 24 sierpnia 2014 r. (data prezentaty w ZUS)M. A.poinformowała Zakład Ubezpieczeń Społecznych(...)Oddział wC.o śmierciL. O., przesyłając organowi rentowemu kopię odpisu skróconego aktu zgonu oraz legitymację emeryta-rencisty(nieoznaczona karta a.r.).
Zakład Ubezpieczeń Społecznych(...)Oddział wC.w sierpniu 2015 r. wypłacił świadczenie emerytalneL. O.za wrzesień 2015 r. w kwocie1.786,44 zł w drodze przelewu środków pieniężnych na rachunek bankowyL. O.w(...) SA. Środki pieniężne pochodzące ze wskazanego wyżej przelewu zostały pobrane przezM. A.i przeznaczone na koszty pogrzebu oraz pomnikaL. O.(odwołanie k. 2-3 a.s., dowód z przesłuchaniaM. A.k. 38-39 a.s., faktury i rachunki w zw. z pogrzebemL. O.k. 6-10i 14 a.s.).
Pismem z dnia 31 sierpnia 2015 r. organ rentowy zwrócił się do(...) Banku (...) SAz prośbą o zwrot kwoty świadczenia emerytalnego, wskazując, iż zostało ono nienależnie wypłacone ze względu na śmierć osoby uprawnionej do świadczenia. W odpowiedzi Bank poinformował organ rentowyo niemożności dokonania zwrotu nienależnego świadczenia oraz o fakcie współwłasności rachunku bankowegoL. O.orazM. A.(odwołanie k. 2-3 a.s., dowód z przesłuchaniaM. A.k. 38-39 a.s., pismo ZUS 31.08.2015 r. – nieoznaczona karta a.r.).
Decyzją z dnia 8 października 2015 roku organ rentowy na podstawieart. 138 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznychwezwał odwołującą się do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 września2015 r. do 30 września 2015 r. w kwocie 1.786,44 zł, przysługującegoL. O., uzasadniając, iż odwołująca jest osobą nieuprawnioną do pobrania wskazanego świadczenia(skarżona decyzja ZUS z 08.10.2015 r. – nieoznaczona karta a.r.).
Sąd Okręgowy ustalił powyższy stan faktyczny na podstawie dokumentów załączonych do akt sprawy, w tym dokumentów znajdujących się w aktach organu rentowego, jak również na podstawie dowodu z przesłuchania odwołującejM. A.. Dowody zgromadzone w toku postępowania nie były kwestionowane przez strony, w szczególności organ rentowy.
Sąd dał wiarę w pełni zeznaniomM. A.. Treść zeznań ani postawa odwołującej w trakcie ich składania nie budziły zastrzeżeń co do ich wiarygodności. Sąd miał w tym względzie na uwadze fakt, że odwołująca w trakcie przesłuchania powołała się na informacje przedstawione w treści odwołania oraz pisma procesowego z dnia 15 marca 2016 r.(k. 31 i verte). Widniejące w pismach informacje w zakresie sprawowania opieki przez odwołującą nadL. O., sytuacji życiowej odwołującej oraz okoliczności dotyczących członków jej rodziny, jak również dotyczących dokonania przez organ rentowy przelewu świadczenia emerytalnegoL. O.w sierpniu 2015 r. na rachunek bankowy uprawnionej i odwołującej oraz sposób rozporządzenia środkami pochodzącymi z tego przelewu przez odwołującą nie były kwestionowane przez organ rentowy, co w ocenie Sądu pozwalałona uwzględnienie tych informacji w charakterze dowodu z przesłuchania strony.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
OdwołanieM. A.od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wC.z dnia 8.10.2015 r., znak:(...)było zasadne i skutkowało zmianą skarżonej decyzji.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że stosownie do dyspozycjiart. 138 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych(Dz. U. z 2013 r. poz. 1440 z późn. zm.)osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu.
Z kolei w myśl art. 138 ust. 2 cytowanej ustawy za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu ust. 1 uważa się:
1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;
2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia.
Jednocześnie za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu ust. 1 uważa się również świadczenia wypłacone z przyczyn niezależnych od organu rentowego osobie innej niż wskazana w decyzji tego organu (ust. 3 art. 138 ustawy).
Podkreślenia wymaga również, iż zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem doktryny i orzecznictwa przyjmuje się, że organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Wypłacenie świadczenia w sposób, na który nie miała wpływu wina świadczeniobiorcy, nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Nie każde bowiem przekazanie przez osobę wnioskującą o przyznanie świadczenia niewłaściwych danych skutkuje wobec niej zastosowaniem sankcji wynikającej zart. 84 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznychw postaci obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 02 grudnia 2009 r.,I UK 174/09).
Podstawą, na której ubezpieczona oparła swoje odwołanie jest przepisart. 138 ust. 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym organ rentowy może odstąpić od żądania zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, zmniejszyć wysokość potrąceń, ustaloną zgodnie zart. 140 ust. 4 pkt 1lub zawiesić dokonywanie tych potrąceń na okres nie dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności. Odwołująca wskazuje, że w jej przypadku wystąpiły szczególnie okoliczności, na które składa się ciężka sytuacja materialna rodziny związanaz niepełnosprawnością męża i najmłodszego dziecka oraz wysokie koszty pochówku,na pokrycie których zostało przeznaczone sporne świadczenie. Zgodnie z uzasadnieniem wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie w sprawie o sygn. akt III AUa 1231/13, który Sąd Okręgowy w całości podziela, „Jeśli chodzi o kwestię odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, to jego podstawę stanowiart. 138 ust. 6u.e.r.f.u.s., a adresatem tego przepisu jest organ rentowy, który może dokonać takiego odstąpienia. Wprawdzie ta decyzja także podlega kontroli sądu, jednak w pierwszym rzędzie wypowiedzieć się w tym względzie winien ZUS, a dopiero jego decyzja może być kwestionowana w formie odwołania. Wystąpienie szczególnych okoliczności wymaga oceny organu rentowego, który prowadzi w tym zakresie stosowne postępowanie wyjaśniające. Wskazane okoliczności nie mogą być przedmiotem ustaleń sądu w sprawie, w której ubezpieczony kwestionuje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, lecz dopiero w postępowaniu prowadzącym do wykonania decyzji zobowiązującej do zwrotu.”A zatem w świetle przytoczonego orzeczenia na organie rentowym ciąży obowiązek zbadania zaistnienia przesłanek, mogących stanowić szczególnie uzasadnione przypadki, pozwalające na odstąpienie od wezwania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
Przytoczone szczególnie uzasadnione okoliczności o których mowa w art 138 ust. 6 ustawy zostały określone w wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 5 marca 2013 roku ws. o sygn. III AUa 1228/12. Zdaniem Sądu Apelacyjnego „stosownie do art. 138 ust. 6 u.e.r.f.u.s. istnieje możliwość odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, w sytuacji gdy "zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności". Przepis ten ma charakter ochronny - jego celem jestw szczególności zabezpieczenie zobowiązanych do spłaty należności przypadającychna rzecz organu rentowego przed pozbawieniem ich wskutek powyższego możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Ponadto przepis ten ma charakter wyjątkowy. Jeżeli doszło już do nienależnego pobrania świadczeń i przez to zubożenia środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a osoba, która świadczenie nienależnie pobrała, ma obowiązek jego zwrotu, to tylko z wyjątkowych powodów ("szczególnie uzasadnione okoliczności"), jest możliwe odstąpienie od żądania zwrotu. Wśród okoliczności uzasadniających zastosowanie art. 138 ust. 6 ustawy wymienić można przykładowo brak majątku, z którego możliwe byłoby dochodzenie od osoby zobowiązanej zwrotu świadczeń; ustalenie, że w przypadku zwrotu świadczeń osoba zobowiązana lub osoby pozostające na jej utrzymaniu zostałyby pozbawione niezbędnych środków utrzymania; ciężką chorobę powodującą niezdolnośćdo pracy/niepełnosprawność osoby zobowiązanej, członka jej rodziny lub innej osoby pozostającej na jej utrzymaniu; wiek osoby zobowiązanej; zdarzenia losowe (kradzież, wypadek, pożar, powódź, inne klęski żywiołowe) powodujące szczególne trudnościw sytuacji materialnej osoby zobowiązanej.
W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie zachodziły szczególnie uzasadnione okoliczności, o których mowa powyżej. Odwołująca faktycznie wykazała ciężką sytuację rodzinną. Jest ona jedynym żywicielem rodziny, gdyż jako jedyna pozostaje w zatrudnieniu i osiąga relatywnie niewysoki dochód. Mąż odwołującej jest osobą bezrobotną o orzeczonym stopniu niepełnosprawności, a charakter doznanego urazu (zerwane ścięgno Achillesa), uwzględniając zasady doświadczenia życiowego daje podstawy do uznania, że występuje u niego ograniczona sprawność fizyczna nie pozostająca bez wpływu na potencjalne zatrudnienie. Odwołująca ma na utrzymaniu również trójkę dzieci, z czego jedno najmłodsze z nich jest osobą niepełnosprawną.
Ponadto Sąd podzielił stanowisko odwołującej, zgodnie z którym dokonanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych przelewu środków pieniężnych stanowiących świadczenie emerytalne przysługująceL. O.za wrzesień 2015 r. mogło wprowadzić ją w błąd co do okresu, za który to świadczenie przysługuje. Wypłacenie świadczenia przez organ rentowy po 7 dniach od otrzymania przez organ rentowy informacji o śmierci uprawnionej mogło zostać potraktowane przez odwołującą jako wypłata świadczenia należnegoL. O.. Okoliczność ta, zdaniem Sądu, nie może prowadzić do przypisania odwołującej złej woli, w szczególności mając na uwadze fakt, że rozporządzenie środkami pieniężnymi zostało dokonane w celu uczczenia zmarłego członka rodziny poprzez budowę pomnika.
Sąd wskazuje, iż wniosek o odrzucenie odwołania organu rentowegobył bezzasadny. Odwołująca zmieściła się w terminie miesięcznym, składając odwołanie do Sadu za pośrednictwem organu rentowego. Odwołującej doręczono decyzję z dniem 16 października 2015 roku, a odwołanie zostało wniesioneza pośrednictwem operatora pocztowego w 2 listopada 2015 roku.
W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał, że zachodzą szczególne okoliczności, o których mowa w art. 138 ust. 6 ustawy emerytalnej, uzasadniające odstąpienieod żądania zwrotu nienależnie pobranej kwoty świadczenia. Z tej też przyczynySąd zmienił zaskarżoną decyzję na podstawieart. 47714§ 2 k.p.c.i orzekł jakw sentencji wyroku.

ZARZĄDZENIE
(...)
K.S.