Sąd Apelacyjny w Gdańsku
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 1742/15
Data wyroku: 2016-03-23 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Alicja Podlewska, Maria Sałańska-Szumakowicz, Bożena Grubba
Słowa kluczowe: Ubezpieczenia Społeczne
Podstawa prawna: art. 477^14a^kpc w zw.z art. 386§4 kpc

Sygn. akt III AUa 1742/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 23 marca 2016 r.
Sąd Apelacyjny - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wG.
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Alicja Podlewska

Sędziowie:

SSA Bożena Grubba (spr.)
SSA Maria Sałańska - Szumakowicz

Protokolant:

stażysta Sylwia Gruba

po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2016 r. w Gdańsku
sprawyP. M.iJ. M.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.
o składki
na skutek apelacjiP. M.
od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 czerwca 2015 r., sygn. akt VI U 1085/14

1
uchyla zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Oddział wB.i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu;

2
odstępuje od obciążania pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.kosztami zastępstwa procesowego poniesionymi przez ubezpieczonego.

SSA Bożena Grubba SSA Alicja Podlewska  SSA Maria Sałańska - Szumakowicz
Sygn. akt III AUa 1742/15

UZASADNIENIE
UbezpieczonyP. M.oraz płatnik składekJ. M.wnieśli odwołania od decyzji ZUS Oddział wB.z dnia 5 marca 2014 r., którą ustalono, że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie społeczneP. M.z tytułu zatrudnieniauJ. M.wynosi 1.600 zł tj. minimalne wynagrodzenie za pracę obowiązująceod 1 stycznia 2013 r. do 31 grudnia 2013 r. oraz 1.680 zł tj. minimalne wynagrodzenieza pracę obowiązujące od 1 stycznia 2014 r. Strona odwołująca się domagała się orzeczenia, iż podstawą wymiaru składek na ubezpieczenie społeczneP. M.jako osoby podlegającej ubezpieczeniom z tytułu zatrudnienia u płatnika składekJ. M.jest kwota z umowy o pracę, zadeklarowana przez płatnika składek.
W odpowiedzi na odwołanie pozwany wniósł o jego oddalenie.
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 10 czerwca 2015 r. oddalił odwołaniaJ. M.–(...)orazP. M.(sygn. akt VI U 1085/14).
Sąd Okręgowy orzekał na podstawie następujących ustaleń faktycznych i rozważań prawnych.
UbezpieczonyP. M.w dniu 9 maja 2013 r. został zatrudniony na stanowisku menagera ds. sprzedaży w firmie brata –(...)J. M.. Do zadań ubezpieczonego należało znajdowanie kontrahentów. Umowa zawarta została na czas określony tj. do 30 kwietnia 2015 r. Wynagrodzenie określono na poziomie 10.000 zł brutto. Po nawiązaniu stosunku pracy odwołujący przeszedł wymagane badania wstępne i szkolenie w dziedzinie BHP. Przed zatrudnieniem u brataP. M.korzystał z zasiłkudla bezrobotnych. Wcześniej był zatrudniony w(...)jako pracownik administracyjny. Jeszcze wcześniej przez rok i 2 miesiące z wynagrodzeniem 4000 zł brutto pracował w firmie należącej do przyszłej żony i zajmującej się pośrednictwem finansowym. Przez 10 lat tj. od 2001 do 2011 r. prowadził działalność gospodarczą polegającąna pośrednictwie finansowym, zakończoną z uwagi na brak klientów w tamtym okresie.

J. M., od wielu lat wyjeżdża do Niemiec „na kontrakty”, które trwają 9 i 10 miesięcy, czasami krócej z powodu warunków atmosferycznych. Kapitał na uruchomienie firmy -(...)J. M., pochodził z oszczędności płatnika, pochodzących z dochodów z pracy za granicą. Z powodu swojej nieobecności w kraju, wszystkimi sprawami związanymi z prowadzeniem firmy zajmował sięP. M..W okresie od 04/2013 r. do 11/2013 r. firma pozyskała tylko jednego klienta, z czego osiągnęła przychód jedynie w miesiącu 05/2013 w wysokości 37.500 zł z tytułu sprzedanych towarów i usług na rzecz kontrahenta(...) Sp. z o.o.Płatnik, opróczP. M.zatrudniał jeszcze jednego pracownika, przy czym osoba ta otrzymywała wynagrodzeniena poziomie wynagrodzenia minimalnego.
Ubezpieczony otrzymał wynagrodzenie za maj 2013 r. W czerwcu (od 14 czerwca 2013 r. do 26 czerwca 2013 r.), lipcu i w sierpniu 2013 r. (od 22 lipca 2013 r. do 10 sierpnia 2013 r.) było częściowo wypłacone wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy. Następnie w okresie od 11 sierpnia 2013 r. do 3 listopada 2013 r. ubezpieczony pobierał zasiłek chorobowy. Wypłata zasiłku chorobowego została wstrzymana od 4 listopada 2013 r.do 18 listopada 2013 r., od 21 listopada 2013 r. do 31 listopada 2013 r. , od 15 stycznia2014 r. do 22 stycznia 2014 r. i od 8 lutego 2014 r. do 24 lutego 2014 r.
Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie zeznań ubezpieczonegoP. M., płatnikaJ. M.oraz świadków:M. B.iM. B., jak również przedłożonych do sprawy dokumentów. Sąd uznał za wiarygodne zeznania świadków, natomiast zeznania powoda oraz zainteresowanego zostały uznaneza wiarygodne tylko w zakresie dotyczącym nawiązania stosunku pracy. W pozostałym zakresie - dotyczącym przyczyn zatrudnienia oraz przesłanek dotyczących wysokości wynagrodzenia, Sąd odmówił tym zeznaniom wiarygodności, gdyż są one wyraźnie sprzeczne z dokumentacją organu rentowego. Nadto pozostają, zdaniem Sądu, w całkowitej sprzeczności z zasadami doświadczenia życiowego.
Sąd I instancji podkreślił, że fakt powiązania stosunkiem zależności, jakim jest stosunek pracy, nie zmienia relacji rodzinnych. Jak wynika z zeznań ubezpieczonegoi zainteresowanego, pozostawali oni w dobrych stosunkach, pomagali sobie wzajemnie. Powyższe rzutuje, jak podkreślił Sąd, w sposób oczywisty na ocenę zeznań powodai zainteresowanego w zakresie dotyczącym ustalonej w umowie o pracę wysokości wynagrodzenia. Podnoszone zarówno przez ubezpieczonego, jak i przez zainteresowanego powody ustalenia wynagrodzenia powoda w wysokości 10.000 zł nie znajdują żadnego uzasadnienia ani w jego wysokich kwalifikacjach, ani też w sytuacji przedsiębiorstwa. Jedynym powodem, dla którego zainteresowany mógł wyróżnić powoda tak wysokim wynagrodzeniem były więzy pokrewieństwa i zaufanie, jakim darzył swojego brata. Sąd okręgowy zwrócił uwagę, że dla pracownika szczebla kierowniczego wynagrodzeniew kwocie 10.000 zł nie jest wygórowane, jednak doświadczenie życiowe podpowiada,że uzależnione być powinno od osiągniętych wyników, szczególnie w sytuacji,gdy przedsiębiorca dopiero rozpoczyna swą działalność na rynku. Przedsiębiorstwo zainteresowanego nie było, w chwili zatrudniania powoda, w dobrej kondycji finansowej. Zainteresowany wykonywał sam czynności, które dopiero w chwili zawarcia umowy powierzył bratu. Powód nie zdążył uzyskać wymiernych wyników, pozyskał zaledwie jednego klienta, uzyskując tym samym przychód w wysokości 37.500 zł. Mając na względzie, iż w okresie przypadającym na czas zatrudnienia powoda firma uzyskała tylko w/w przychód można nawet stwierdzić, w ocenie Sądu, iż ubezpieczony zapracował jedynie na swoje wynagrodzenie, tymczasem firma generowała szereg innych kosztów związanychm.in. z zatrudnieniem drugiego pracownika, czy wynajmem lokalu. Sąd podkreślił również, że płatnik wcześniej zatrudniał inną osobę z zadeklarowaną podstawą wymiaru składekw kwotach, które nie przekraczały minimalnego wynagrodzenia.
Mając na względzie wyniki przeprowadzonego postępowania dowodowego, SądI instancji doszedł do przekonania, że nie istniały żadne realne przesłanki uzasadniające ustalenie wynagrodzenia w tak dużej wysokości. Zatem decyzja organu rentowego ustalająca podstawę wymiaru składek w wymiarze minimalnego wynagrodzenia za pracę jest prawidłowa.
Sąd Najwyższego w uchwale z dnia 27 kwietnia 2005 r. (II UZP 2/05, OSNP 2005nr 21, poz. 338) stwierdził, iż dopuszczalne jest dokonywanie przez organ ubezpieczeń społecznych kontroli i zakwestionowanie wysokości wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, jeżeli okoliczności sprawy wskazują,że zostało wypłacone na podstawie umowy sprzecznej z prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierzającej do obejścia prawa (art. 58 k.c.). W uchwale tej Sąd Najwyższy - na gruncieart. 3531k.c., który ma odpowiednie zastosowanie do stosunku pracy (art. 300 k.p.) - sformułował tezę, że autonomia stron umowy w kształtowaniu jej postanowień podlega ochronie jedynie w ramach wartości uznawanych i realizowanych przez system prawa,a strony obowiązuje nie tylko respektowanie własnego interesu jednostkowego, lecz także wzgląd na interes publiczny. Uznał, że wymaganie, by treść stosunku pracy lub jego cel nie sprzeciwiał się właściwości (naturze) tego stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego, nie jest sprzeczne z zasadami prawa pracy (por.art. XII § 3p.w.k.c.). Stanowisko to przeniósł na grunt prawa ubezpieczeń społecznych, w którym ustalanie podstawy wymiaru składki z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy oparte jestna zasadzie określonej wart. 6 ust. 1 i art. 18 ust. 1w związku zart. 20 ust. 1 i art. 4 pkt 9,z zastrzeżeniemart. 18 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznychi stwierdził, że przepisyart. 18 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznychw związku zart. 12 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych(jednolity tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.) orazz przepisamirozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r.w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe(Dz. U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.) muszą być uzupełnione w ramach systemu prawnego stwierdzeniem, że podstawę wymiaru składki ubezpieczonego będącego pracownikiem może stanowić wyłącznie wynagrodzenie godziwe, a więc należne, właściwe, odpowiednie, rzetelne, uczciwe i sprawiedliwe, zachowujące cechy ekwiwalentności względem pracy.
Natomiast w wyroku z dnia 4 sierpnia 2005 r. w sprawie II UK 16/05 (OSNP 2006/11-12/191) Sąd Najwyższy stwierdził, iż nie do przyjęcia jest pogląd, że ubezpieczony "przychodzi" do ubezpieczenia z kwotą wynagrodzenia ustaloną w drodze umowylub przepisów płacowych, które – jako podstawa wymiaru składki - nie może być weryfikowane w inny sposób, jak tylko wynikający z przepisów ustaw ubezpieczeniowych. Umowa o pracę wywołuje skutek nie tylko bezpośredni, ustalający wzajemne stosunki między pracownikiem i pracodawcą, lecz także dalszy, gdyż umówione wynagrodzenieza pracę kształtuje również stosunek ubezpieczenia społecznego; określa wysokość składki ubezpieczeniowej i w konsekwencji prowadzi do uzyskania świadczeń na odpowiednimdo niej poziomie.
Ochronna funkcja prawa pracy nie zabezpiecza wystarczająco interesu ogólnego chronionego w ramach stosunku ubezpieczenia społecznego i ocena tych postanowień umowy może być dokonywana także z punktu widzenia prawa ubezpieczeń społecznych. Dostrzegając, że bez konieczności sięgnięcia do klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego prawo pozostałoby bezsilne wobec praktyki nieuzasadnionego wydatkowania funduszy ubezpieczeniowych, Sąd Najwyższy w omawianej uchwale stanął na stanowisku,że kontrola wynagrodzenia za pracę w aspekcie świadczeń z ubezpieczenia społecznego - zarówno w zakresie zgodności z prawem, jak i zasadami współżycia społecznego - może być prowadzona przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który stosownie doart. 86 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, upoważniony jest do kontroli wykonywania zadańi obowiązków w zakresie ubezpieczeń przez płatników składek. Kontrola ta obejmuje między innymi zgłoszenie do ubezpieczenia oraz prawidłowość i rzetelność obliczenia, potrąceniai płacenia składki. Oznacza to przyznanie Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych kompetencji do badania zarówno tytułu zawarcia umowy o pracę, jak i ważności jej poszczególnych postanowień i - w ramach obowiązującej go procedury - zakwestionowania tych postanowień umowy o pracę w zakresie wynagrodzenia, które pozostają w kolizji z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierzają do obejścia prawa.
Mając na względzie powyższe Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy zgłoszenie do ubezpieczenia chorobowego dotyczyło zamierzonego krótkotrwałego wykonywania umowy o pracę za bardzo wysokim wynagrodzeniem, w celu uzyskania jak najwyższych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Podniesione przez stronę powodową argumenty nie zdołały zaprzeczyć temu stanowisku.
Kierując się powyższym Sąd Okręgowy na podstawieart. 47714§ 1 k.p.c.orzekł,jak w sentencji.
Apelację od wyroku wywiódł ubezpieczonyP. M., zarzucając:
1. naruszenieart. 41 ust. 13 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznychw związkuzart. 58 § 1 i 2 k.c., w związku zart. 300 k.p.orazart. 83 § 1 k.c.w związku zart. 300 k.p.przez zakwestionowanie wysokości wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, należne ubezpieczonemu z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, pomimo że zarówno umowa ta, jak i jej poszczególne postanowienia nie były sprzeczne z prawem, nie zmierzały do obejścia prawa i nie były sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, podczas gdy wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek może być zakwestionowana przez organ rentowy i Sąd tylkowe wskazanych wyżej przypadkach, a takie w niniejszej sprawie nie wystąpiły;
2. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 36 i 37 ustawy o świadczeniach pieniężnychz ubezpieczenia społecznego w razie choroby lub macierzyństwa przez bezpodstawne przyjęcie, że podstawą wymiaru zasiłku chorobowego ubezpieczonego jest wynagrodzenie minimalne w wysokości 1.600 zł, podczas gdy rzeczywiste wynagrodzenie ubezpieczonego za faktycznie świadczoną pracę wynosiło 10.000 zł i to właśnie ta kwota winna stanowić podstawę wymiaru zasiłku chorobowego;
3. sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego polegających na przyjęciu, że ustalone w umowie wynagrodzenie za faktycznie świadczoną pracę, co nie było kwestionowane, nie odpowiada cechom wynagrodzenia godziwego oraz że nie istniały żadne realne przesłanki uzasadniające ustalenie wynagrodzenia w tak dużej wysokości, a wniosek ten został przez Sąd wyprowadzony rzekomo w oparciuo zasady doświadczenia życiowego, gdy tymczasem twierdzenia te są nieudowodnionei sprzeczne z materiałem dowodowym jednoznacznie wskazującym, iż zostało ono ustalonew sposób rzetelny, uczciwy, przy jednoczesnym zachowaniu cechy ekwiwalentności względem wykonywanej przez ubezpieczonego pracy, jak również posiadanych przez niego umiejętności i predyspozycji do wykonywanej pracy;
4. naruszenie prawa procesowego, tj.art. 233 § 1 k.p.c., mogące mieć wpływ na wynik sprawy, poprzez dokonanie oceny zgromadzonego materiału dowodowego w sposób wybiórczy i dowolny, a nie swobodny, przez co Sąd dokonał ustaleń nie odpowiadających zasadom doświadczenia życiowego, tj. że wynagrodzenie ustalone pomiędzy zainteresowanymi stronami jest wygórowane, podczas gdy charakter i rodzaj wykonywanej pracy, zakres obowiązków ubezpieczonego oraz wykonywanie przez niego innych czynności zasadniczo odpowiadających prowadzeniu działalności gospodarczej prowadzą do wniosków wprost odmiennych, przy czym okoliczności tych Sąd Okręgowy nie wziął pod uwagę, poprzestając wyłącznie na zakwestionowaniu wysokości ustalonego wynagrodzenia,bez podjęcia próby ustalenia innego miarodajnego i ekwiwalentnego wynagrodzenia, mogącego stanowić podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne.
W związku z powyższym ubezpieczony wniósł o zmianę zaskarżonego wyrokuprzez ustalenie podstawy wymiaru składek ubezpieczonegoP. M.od podstawy wynikającej z wynagrodzenia przewidzianego jego umową o pracę oraz rozstrzygnięcieo kosztach procesu za obydwie instancje, w tym o kosztach zastępstwa procesowego ubezpieczonego, według norm przepisanych.
W odpowiedzi na apelację organ rentowy wniósł o jej oddalenie i zasądzenieod ubezpieczonego na rzecz organu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja ubezpieczonego skutkuje uchyleniem wyroku oraz poprzedzającej go decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu.
Sąd Apelacyjny podkreśla na wstępie, że w ramach kontroli decyzji organu rentowego sprawowanej przez sąd ubezpieczeń społecznych zasadą jest wydanie przez sąd pierwszej instancji - w razie uwzględnienia odwołania - wyroku zmieniającego decyzję (w całościlub w części) i orzekającego co do istoty sprawy (art. 47714§ 2 k.p.c.).
Możliwość przekazania sprawy organowi rentowemu przez sąd pierwszej instancji została ograniczona do sytuacji zupełnie wyjątkowych. Jedynie, gdy w toku wstępnego badania sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych okaże się, że występują istotne brakiw materiale, a jego uzupełnienie w postępowaniu sądowym byłoby połączone ze znacznymi trudnościami, przewodniczący lub wyznaczony przez niego sędzia może zwrócić organowi rentowemu akta sprawy w celu uzupełnienia materiału sprawy. To samo dotyczy wypadku,w którym decyzja organu rentowego nie zawiera podstawy prawnej i faktycznej, wskazania sposobu wyliczenia świadczenia lub stosownego pouczenia o skutkach prawnych decyzjii trybie jej zaskarżenia (art. 467 § 4 k.p.c.) oraz wypadku wskazanego wart. 47714§ 4 k.p.c.Poza tymi przypadkami sąd ubezpieczeń społecznych pierwszej instancji nie jest uprawnionydo uchylenia kwestionowanej decyzji organu rentowego i przekazania temu organowi sprawy do ponownego rozpoznania, lecz obowiązany jest rozstrzygnąć sprawę merytorycznie(co do istoty).
Z powyższego względu należy uznać, żeart. 47714ak.p.c.(będący dopełnieniemart. 386 § 2 lub 4 k.p.c.) powinien być przez Sąd odwoławczy stosowany w sytuacjach wyjątkowych, gdy wystąpiły przesłankiart. 386 § 2 lub 4 k.p.c., a nadto wady postępowania przed organem rentowym (wady decyzji) były tak poważne, że nie było możliwe ich naprawienie w postępowaniu sądowym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia26 marca 2013 r., II UZ 136/12, Legalis). Uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji i zaskarżonej decyzji oraz przekazanie sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania może nastąpić, na gruncie prawa procesowego cywilnego w przypadku stwierdzenia nieważności postępowania (art. 386 § 2w zw. z art. 379), nierozpoznaniaprzez sąd pierwszej instancji istoty sprawy bądź gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4) (por. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2011 r., II UK 368/10, LEX nr 989130).W doktrynie wskazuje się, że w postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznychdo uchylenia decyzji organu rentowego i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu może dojść zwłaszcza wówczas, gdy istnieją poważne braki w materiale dowodowym. Omawiany przepis znajduje zatem zastosowanie w sytuacji, gdy okaże się, że w aktach sprawy (materiale dowodowym) istnieją na tyle obszerne i istotne braki, które należy uzupełnić jeszcze w postępowaniu przed organem rentowym.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego w niniejszej sprawie zaskarżona decyzja z dnia5 marca 2015 r. dotknięta była wadami, które Sąd I instancji powinien dostrzec i zwrócić organowi rentowemu akta sprawy w celu uzupełnienia materiału sprawy na podstawieart. 476 § 4 k.p.c.Należy bowiem podkreślić, iż na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu przed organem rentowym nie sposób wywieść, jakobyJ. M.iP. M.łączył w spornym okresie stosunek pracy.
W ocenie Sądu Apelacyjnego zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala zatemna dokonanie kategorycznych ustaleń faktycznych w zakresie niezbędnymdla rozstrzygnięcia.
J. M.iP. M.niewątpliwie podpisali w dniu 9 maja 2013 r. umowę o pracę, w dokumentacji osobowejP. M.znajdują się dokumenty stwierdzające zapoznanie go z zagrożeniami i ryzykiem zawodowym związanym z czynnościami wykonywanymi na powierzonym mu stanowisku pracy, odbycie szkolenia wstępnegow dziedzinie BHP oraz stosowne zaświadczenie lekarskie zezwalające na podjęcie zatrudnienia. Niemniej jednak należy mieć świadomość, że do ustalenia, iż doszłodo powstania pomiędzy stronami stosunku pracy nie jest wystarczające spełnienie warunków formalnych zatrudnienia takich, jak zawarcie umowy o pracę, przygotowanie zakresu obowiązków, odbycie szkolenia BHP, uzyskanie zaświadczenia lekarskiego o zdolnoścido pracy, czy zgłoszenie do ubezpieczenia, a konieczne jest ustalenie, że strony miały zamiar wykonywać obowiązki stron stosunku pracy i to czyniły.
Nawiązanie stosunku pracy skutkuje równoległym powstaniem stosunku ubezpieczenia. Obydwa te stosunki, jakkolwiek mają inne cele, to wzajemnie się uzupełniająi zabezpieczają pracownika materialnie - pierwszy, na co dzień, drugi na wypadek zdarzeń losowych. Należy zatem przyjąć, iż stosunek ubezpieczenia społecznego pracowniczego jest konsekwencją stosunku pracy i jako taki ma charakter wtórny. Ubezpieczenie społeczne nie może, bowiem istnieć bez stosunku pracy. Uruchomienie stosunku ubezpieczeniowego może odnosić się wyłącznie do ważnego stosunku pracy, a więc takiego, który stanowi wyraz woli obu stron realizowania celów, którym umowa ma służyć. Przesłankę nawiązania pracowniczego stosunku ubezpieczenia oraz wynikającego z tego stosunku prawado świadczenia stanowi nie samo zawarcie umowy o pracę, lecz zatrudnienie.
Za pracownika uważa się w świetleustawy z dnia 13 października 1998 r.o systemie ubezpieczeń społecznychosobę pozostającą w stosunku pracy.
Stosownie do treściart. 22 k.p.przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcyi pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę,a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.
Uszczegóławiając powyższe należy wskazać, iż w literaturze i orzecznictwie „praca” w rozumieniuart. 22 k.p., to działalność:

1
zarobkowa;

2
wykonywana osobiście przez pracownika (z możliwością zastępstwaprzy wykonywaniu niektórych czynności, za zgodą pracodawcy, przez innego pracownika);

3
wykonywana stale, powtarzająca się w codziennych lub dłuższych odstępach czasu, niebędąca więc jednorazowym wytworem lub czynnością jednorazową;

4
wykonywana "na ryzyko" pracodawcy, który z reguły dostarcza pracownikowi środków niezbędnych do wykonywania umówionych obowiązków oraz ponosi konsekwencje niezawinionych błędów popełnianych przez pracownika(tzw. ryzyko osobowe), a ponadto jest obowiązany do zapłaty pracownikowi wynagrodzenia w przypadkach zakłóceń w funkcjonowaniu zakładu pracy,np. przestojów (tzw. ryzyko techniczne) lub złej sytuacji finansowej przedsiębiorstwa (tzw. ryzyko gospodarcze);

5
świadczona "pod kierownictwem" pracodawcy, co oznacza, że pracownik powinien stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy (art. 100§ 1), i pozostawać do dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy - w czasie wyznaczonym przez pracodawcę (art. 128).

Umowa o wykonanie (lub wykonywanie) pracy nieodpowiadającej ww. cechom nie powoduje powstania stosunku pracy, nawet jeżeli praca ta spełnia niektórez podanych warunków (por.Kodeks pracy. Komentarz., R. Celeda, L. Florek,
  K. Gonera, G. Goździewicz, A. Hintz, A. Kijowski, Ł. Pisarczyk, J. Skoczyński,
  B. Wagner, T. Zieliński, LEX 2011). W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2001 r., (I PKN 256/00, OSNAPiUS 2002, nr 23, poz. 564) wskazano jednoznacznie, iż: „W razie ustalenia, że w łączącym strony stosunku prawnym występowały elementy obce stosunkowi pracy (np. brak podporządkowania, możliwość zastąpienia pracownika osobą trzecią), nie jest możliwa ocena, że zawarta została umowa o pracę”.
Jak już wyżej wskazano, w materiale dowodowym zgromadzonym przez organ rentowy występują istotne braki, uniemożliwiające rozstrzygnięcie, czyJ. M.iP. M.faktycznie łączył stosunek pracy. W szczególności dotyczy to elementarnych cech konstrukcyjnych stosunku pracy, a mianowicie nadzorunad pracownikiem i jego podporządkowania pracodawcy. Nie jest zaś możliwe uznanie umowy za umowę o pracę, jeżeli wykonawca czynności lub usługi nie jest obowiązanydo wykonywania poleceń zleceniodawcy, czyli gdy brak jest elementu podporządkowania (tak Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 11 kwietnia 1997r., I PKN 89/97, OSNAPiUS 1998, nr 2, poz. 35; z dnia 4 grudnia 1997r., I PKN 394/97, OSNAPiUS 1998, nr 20, poz. 595 orazz dnia 7 września 1999 r., I PKN 277/99, OSNAPiUS 2001, nr 1, poz. 18).
Ewidentne braki na etapie postępowania administracyjnego w zasadzie winny skutkować zastosowaniem przez Sąd I Instancji przepisuart. 467 § 4 k.p.c.i zwróceniem organowi rentowemu akt sprawy w celu uzupełnienia materiału sprawy.
Powyższa okoliczność uszła jednak uwadze Sądu I instancji, który ograniczył siędo weryfikacji wysokości wynagrodzeniaP. M.pod kątem jego ekwiwalentności względem pracy, pomijając kwestię o bardziej podstawowym znaczeniu,a mianowicie, czy wynagrodzenie to istotnie było wynagrodzeniem z tytułu stosunku pracy.
Skoro sprawa zawisła przed Sądem I instancji, to podkreślić trzeba, że odwołanieod decyzji organu rentowego wszczyna postępowanie nie jest zwykłym postępowaniem cywilnym, w którym regułą jest, że powód zawsze powinien udowodnić fakty, na których opiera powództwo. W postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych kontroli podlega decyzja organu rentowego i rozkład ciężaru dowodów będzie zależał od rodzaju decyzji. Jeżeli jest to decyzja, w której organ zmienia sytuację prawną ubezpieczonego, to powinien wykazać uzasadniające ją przesłanki faktyczne, a wiążące ustalenia w tym zakresie wymagają pewnych i niebudzących wątpliwości ustaleń faktycznych.
Ani Sąd Okręgowy, ani też organ rentowy na etapie postępowania administracyjnego nie wyjaśnił w sposób dostateczny i wszechstronny okoliczności istotnych do rozstrzygnięcia sprawy i tym samym nie zgromadził materiału dowodowego w sposób dostatecznydo wydania decyzji zmieniającej sytuację prawną ubezpieczonego.
Sąd drugiej instancji nie ma obowiązku prowadzenia postępowania dowodowego zmierzającego do wyjaśnienia rzeczywistej treści stosunków faktycznych i prawnychw sytuacji, gdy zarówno organ rentowy, jak i sąd pierwszej instancji zaniechały właściwego rozważenia poddanych przez strony pod osąd żądań i twierdzeń. Jak bowiem trafnie wywodził Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 10 marca 2015 r. (III AUa 502/14, LEX nr 1667623) Sąd nie działa w zastępstwie organu rentowego i choć samodzielnie oraz we własnym zakresie rozstrzyga wszelkie kwestie objęte treścią zaskarżonej decyzji, to jego rozstrzygnięcie odnosi się do tejże decyzji (art. 477 § 2, art. 47714§ 2 i art. 47714ak.p.c.). Dokonywanie ustaleń w przedstawionym powyżej zakresie i ich oceny prawnej dopieroprzed sądem drugiej instancji wykraczałoby poza granice zakreślone zaskarżoną decyzją,a strony pozbawiałoby prawa sądowej kontroli zapadłego orzeczenia.
Wobec powyższego należy podkreślić, że dokonywanie przez Sąd odwoławczy dopiero na obecnym etapie postępowania ustaleń w przedmiocie charakteru stosunku prawnego łączącegoJ. M.iP. M.byłoby nieuprawnione, pozbawiające w szczególności strony możliwości sądowej kontroli tak dokonanych ustaleń faktycznych i ich oceny prawnej.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ rentowy winien zatem w pierwszej kolejności ustalić, czy stosunek pracy łączącyJ. M.iP. M.rzeczywiście posiada cechy pozwalające na uznanie go za stosunek pracy, badającw szczególności kwestię podporządkowaniaP. M.J. M.i wykonywania przez pracodawcę nadzoru nad pracownikiem. Konieczne jest przy tym wyjaśnienie charakteru i zakresu pełnomocnictwa udzielonegoP. M.do reprezentowania firmyJ. M.(

    vide: k. 81-82 akt ZUS, przesłuchanieP. M.- k. 109 a.s.).
Dopiero po wyjaśnieniu tych okoliczności – z powołaniem dowodów, na których oparto ustalenia i z powołaniem podstawy prawnej, możliwe jest prawidłowe określenieprzez organ rentowy charakteru łączącego skarżących stosunku prawnego i tytułudo ubezpieczenia społecznego, a dopiero w dalszej kolejności - ewentualnej weryfikacji wysokości ustalonego wynagrodzeniaP. M..
Brak wyjaśnienia powyższych kwestii przy pierwszorazowym rozpoznawaniu sprawy przy braku stosownego materiału dowodowego oraz wobec konieczności dokonania niezbędnych ustaleń już w postępowaniu administracyjnym, upoważnia Sąd Apelacyjnydo uchylenia zarówno zaskarżonego wyroku, jak i poprzedzającej go decyzji organu rentowego oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania bezpośrednio temu organowi przy zastosowaniuart. 47714ak.p.c.w zw. zart. 386 § 4 k.p.c., o czym Sąd Apelacyjny orzekł, jak w pkt I sentencji wyroku.
Rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego w postaci uchylenia zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego oraz poprzedzającej go decyzji organu rentowego i przekazania sprawydo ponownego rozpoznania organowi rentowemu czyni zbędnym analizowanie zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego.
W pkt II sentencji wyroku Sąd Apelacyjny odstąpił od obciążania pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wB.kosztami zastępstwa procesowego poniesionymi przez ubezpieczonego, działając na podstawiaart. 102 k.p.c.
SSA Alicja Podlewska SSA Bożena Grubba SSA Maria Sałańska - Szumakowicz