Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 297/16
Data wyroku: 2016-07-25 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 k.c.

Sygn. akt III Ca 297/16

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 10 listopada 2015 r. wydanym w sprawie I C 246/15 Sąd Rejonowy w Pabianicach w punkcie 1. wyroku oddalił powództwoK. Ł.o zasądzenie od pozwanejM. B.kwoty 12.500 zł tytułem zachowkuz ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia pozwanej odpisu pozwu; w punkcie 2. nakazał wypłacić z sum Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Pabianicach na rzeczE. W.kwotę 2.952 zł w tym 23 % vat tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu.
(wyrok – k. 66)
Podstawę rozstrzygnięcia Sądu I instancji stanowiły następujące ustalenia faktyczne:
Umową darowizny z dnia 15 stycznia 2007 r.T.iM.małżonkowieK.darowali swojej córceM. B.spółdzielcze własnościowe prawo dolokalu mieszkalnego nr (...)o powierzchni 54,75 m2, położone wP.przyul. (...). Wartość darowizny strony określiły na kwotę 55.000 zł.
T. K.zmarła 25 lutego 2010 r. Spadek poT. K.na podstawie ustawy nabyli: mążM. K.oraz dzieciJ. B.,M. B.iK. Ł.po 1/4 części.
T. K.w dniu 25 lutego 2010 r. posiadała wBanku (...) S.A.rachunek oszczędnościowo - rozliczeniowy z saldem 10.542,17 zł oraz lokatę w kwocie 15.000 zł. Po śmierciT. K.nie były podejmowane środki pieniężne z rachunkui lokaty.
M. B.w dniu 7 kwietnia 2014 r. sprzedała spółdzielcze własnościowe prawo dolokalu mieszkalnego nr (...)o powierzchni 54,75 m2, położone wP.przyul. (...)za kwotę 133.000 zł.
W dniu 2 marca 2013 r. powódka otrzymała od swojej siostryM. B.kwotę 5.000 zł tytułem „rekompensaty pieniężnej" z tytułu zachowku po rodzicach.K. Ł.złożyła w wyżej wymienionym dniu pisemne oświadczenie, że „nie będzie wnosiła dalszych roszczeń spadkowych" wobecM. B..
K. Ł.jest niezdolna do samodzielnej egzystencji.
M. B.pomagała wielokrotnie swojej siostrzeK. Ł.finansowo z uwagi na chorobę i trudną sytuację materialną powódki.M. B.przekazałaK. Ł.poprzez przekazy pocztowe łączną kwotę 1.780 zł.
M. B.zakupiła powódce telefon komórkowy za około 100 zł, dała jej 550 zł na rehabilitację, 950 zł na rekonwalescencję po zabiegu. Pozwana przekazała również mężowi powódki 600 zł na leczenieK. Ł.w październiku 2014 r. Zdarzało się również, iż pozwana wykupywała powódce leki.
Powódka otrzymała od swoich rodziców darowiznę w kwocie ponad 6.000 złna zapłatę świadczeń wobec spółdzielni mieszkaniowej, ponieważ groziła jej eksmisja.
Sąd Rejonowy dokonał ustaleń faktycznych w oparciu o powołane dowodyz dokumentów urzędowych i prywatnych, zeznania świadkaJ. B.oraz zeznania pozwanej. Nie ulegało wątpliwości, w ocenie Sądu, żeM. B.przekazała powódce kwotę 5.000 zł w dniu 2 marca 2013 r. Z treści podpisanego przez pozwaną oświadczenia wynika, iż pieniądze zostały przekazane z tytułu zachowku po rodzicach,co faktycznie oznacza zachowek po matce, gdyż ojciec stron zmarł w kwietniu 2015 r.na co wskazała w swoich zeznaniachJ. B..

W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy zważył, co następuje:
Powódka wywodziła swoje roszczenie zart. 991 kc.Na należny powódce zachowek po matce zgodnie zart. 996 kc.podlegała zaliczeniu kwota 3.000 zł stanowiąca połowę darowizny otrzymanej od rodziców na zapłatę należności wobec spółdzielni mieszkaniowej oraz kwota 5.000 zł przekazana przez pozwaną w dniu 2 marca 2013 r. Powódka otrzymała zatem łącznie 8.000 zł z tytułu zachowku po swojej matce. Ponadto Sąd Rejonowy podkreślił, iżK. Ł.zrzekła się swoich roszczeń spadkowych wobec pozwanejw oświadczeniu z dnia 2 marca 2013 r. Oświadczenie to nie zostało zakwestionowane w toku procesu i nie mogło być uznane za wadliwe lub niewiążące strony. Gdyby nawet przyjąć,iż wskazane powyżej oświadczenie nie wiąże stron i powódce nadal służy roszczenieo zapłatę zachowku, to z uwagi na podniesiony przez pozwaną zarzut przedawnienia roszczenia o zapłatę zachowku oraz treśćart. 1007 § 2 kc.zgodnie, z którym roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanejod spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem lat trzech od otwarcia spadku, roszczenie powódki o zapłatę zachowku jako przedawnione podlegało oddaleniu. Do otwarcia spadku poT. K.doszło 25 lutego 2010 r., powódka złożyła pozew 24 lutego 2015 r. , to jest po upływie trzyletniego okresu przedawnienia określonego wart. 1007 § 2 kc.
Od powyższego wyroku apelację wniosła powódka, zaskarżając wyrok w zakresie punktu 1.
Skarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na treść orzeczenia:art. 224 § 1w zw. zart. 227 kpcprzez zamknięcie przewodu sądowego mimo nieprzeprowadzenia dowodu, którego przedmiotem są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie, co skutkowało niewyjaśnieniemprzez Sąd Rejonowy istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności. W uzasadnieniu apelacji powódka wyjaśniła, że w toku postępowania przed Sądem Rejonowym odbyła się tylko jedna rozprawa, na której nie przesłuchano powódki ani jedynego świadka zawnioskowanegoprzez jej pełnomocnika w osobie męża powódkiS. Ł.. Sąd przesłuchał natomiast pozwaną i zgłoszonego przez nią świadka, co skutkowało zaburzeniem równowagi interesów stron. Nieprzeprowadzenie dowodu z zeznań świadkaS. Ł.miało istotny wpływ na treść orzeczenia, gdyż świadek dysponował wiedzą o istotnych okolicznościach, w szczególności dotyczących autentyczności oświadczenia z dnia 2 marca 2013 r. i stanu zdrowia powódki.
Powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w punkcie 1. poprzez uwzględnienie powództwa, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.
Wniosła również o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadkaS. Ł.na okoliczności istotne w przedmiotowej sprawie, w szczególności dotyczące autentyczności oświadczenia powódki z dnia 2 marca 2013 r. oraz stanu zdrowia powódki.
Powódka wystąpiła o nieobciążanie kosztami postępowania odwoławczegooraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika nieopłaconych kosztów zastępstwa w postępowaniu odwoławczym.
(apelacja – k. 74-76)
W odpowiedzi na apelację pozwanaM. B.wniosła o jej oddalenie w całości i obciążenie powódki kosztami procesu. Podniosła, iż powódka reprezentowana przez fachowego pełnomocnika, nie podnosiła zarzutów w trybieart. 162 kpc, wobec czego utraciła prawo powoływania się na zarzuty dotyczące naruszenia przepisówart. 224 i 227 kpc.
(odpowiedź na apelację – k. 83-85v)
Na terminie rozprawy apelacyjnej pełnomocnik powódki poparła apelacje, wniosła o nieobciążanie powódki kosztami postępowania apelacyjnego. Wniosła o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu. Podniosła, iż wbrew stanowisku zaprezentowanemu przez Sąd Rejonowy roszczenie nie uległo przedawnieniu.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jako bezzasadna podlegała oddaleniu.
Rozpoczynając analizę zarzutów apelacji, należy odnieść się w pierwszej kolejności do zarzutów prawa procesowego, gdyż prawidłowo ustalony i oceniony stan faktyczny determinuje kierunek dalszych rozważań w aspekcie prawa materialnego.
Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisówart. 224 kpci227 kpc.
Stosownie doart. 224 § 1 kpc, przewodniczący zamyka rozprawę po przeprowadzeniu dowodów i udzieleniu głosu stronom.
Zgodnie zart. 227 kpc, przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie.
W uzasadnieniu apelacji pełnomocnik powódki podniósł, iż Sąd zamknął przewód sądowy bez przeprowadzenia dowodu, którego przedmiotem są fakty mającedla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie, co skutkowało niewyjaśnieniem przez Sąd Rejonowy istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności. Sąd nie przesłuchał bowiem powódki ani jedynego świadka zawnioskowanego przez jej pełnomocnika w osobie męża powódkiS. Ł.. W pierwszej kolejności należy wskazać, iż powódka nie wnosiłao dopuszczenie dowodu z jej zeznań. Bezspornym przy tym było, że jest ciężko chora, wobec czego nie stawiła się na terminie rozprawy i Sąd nie mógłby dopuścić dowodu z jej zeznań. Pełnomocnik powódki nie wskazał przy tym, na jakie okoliczności miałaby zeznawać powódka.
Na rozprawie w dniu 27 października 2015 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek powódki o dopuszczenie dowodu z zeznań świadkaS. Ł.. Obecny na rozprawie pełnomocnik powódki nie zgłosił zastrzeżenia w trybieart. 162 kpc.
Celem regulacji zawartej wart. 162jest zapobieganie nielojalności procesowejprzez zobligowanie stron do zwracania na bieżąco uwagi sądu na uchybienia procesowew celu ich niezwłocznego wyeliminowania i niedopuszczenie do celowego tolerowaniaprzez strony takich uchybień z zamiarem późniejszego wykorzystania ich w środkach odwoławczych (wyrok SN z dnia 10 lutego 2010 r., V CSK 234/09, LEX nr 589835). Skutkiem niezgłoszenia przez stronę wniosku o wpisanie zastrzeżenia do protokołu jest utrata prawa powoływania się na takie uchybienie w dalszym toku postępowania, chyba że chodzi o przepisy postępowania, których naruszenie sąd powinien wziąć pod rozwagę z urzędu, albo że strona uprawdopodobni, iż nie zgłosiła zastrzeżeń bez swojej winy. Uchybienia brane przez sąd pod uwagę z urzędu to te, które powodują nieważność postępowania (art. 379 kpci1099 kpc) oraz okoliczności wymienione wart. 202 kpc.
W niniejszej sprawie powódka w żaden sposób nie wykazała braku winyw niezgłoszeniu zastrzeżenia w trybieart. 162 kpc. Wobec powyższego, utraciła prawodo powoływania się na naruszenie przez Sąd Rejonowy przepisówart. 224 i 227 kpc.
Na marginesie należy jednakże wskazać, iż w pozwie powódka zgłosiła wnioseko dopuszczenie dowodu z zeznań świadkaS. Ł.na okoliczność korzystania przez pozwaną z konta bankowego spadkobierczyni także po jej śmierci, ceny sprzedaży nieruchomości i stanu zdrowia powódki. W toku postępowania pozwana przedstawiła akt notarialny sprzedaży nieruchomości, wobec czego ustalona została cena nieruchomościna podstawie dowodu z dokumentu. Zbędne były zatem zeznaniaS. Ł.na wskazaną okoliczność. Na podstawie pisma z(...) S.A.Sąd Rejonowy ustalił również, że po śmierci spadkodawczyni nie były podejmowane żadne środki przez pozwanąz rachunku bankowego i lokatyT. K.. Zeznania świadkaS. Ł.nie podważyłyby zatem dowodu z powołanego dokumentu. Stan zdrowia powódki był natomiast bezsporny.
Pełnomocnik powódki na terminie rozprawy podniosła, iż wbrew rozważaniom Sądu Rejonowego nie doszło do przedawnienia roszczenia. Wydaje się, że apelująca zgłaszając wspomniany zarzut, w istocie zmierzała do wykazania naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego poprzez naruszenieart. 1007 k.c.Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, iż Sąd meriti dopuścił się naruszenie tegoż przepisu. Sąd meriti błędnie przyjął, iż w przedmiotowej sprawie do szło do przedawnienia z upływem trzech lat. Zgodnie z treścią pierwotnego brzmieniaart. 1007 par 2 k.c.(Dz U 1964.16.93) roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem trzech lat od otwarcia spadku. Zgodnie z treścią art. 8 ustawy z dnia 18 marca 2011 roku o zmianie ustawy – kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U 2011.85.458) do roszczeń o których mowa w art. 1007 ustawy o której mowa w art. 1 powstałych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy (dnia 23 października 2011 roku) i w tym dniu jeszcze nie przedawnionych, stosuje się przepisy tego art. W brzmieniu nadanym niniejsza ustawą. Natomiast w myślart. 1007 par 2 k.c.w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku. W przedmiotowej sprawie mając na uwadze układ okoliczności faktycznych i prawnych znajdzie zastosowanie 5 letni termin przedawnienia, a w związku z tym jednoznacznie wskazać należy, iż nie doszło do upływu terminu przedawnienia.
Powyższe nie ma jednak ostatecznie wpływu na prawidłowość rozstrzygnięcia Sądu I instancji, bowiem analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wskazuje, iż zgodnie z treścią oświadczenia z dnia 2 marca 2013 roku doszło do w myślart. 508 k.c.do zwolnienia z długu. Co prawda pełnomocnik powódki w toku postępowania twierdziła, iż powódka podpisała czysta kartkę, a treść naniesionego oświadczenia nie była jej znana, ale wykazanie powyższego należało do strony powodowej. W toku całego postępowania nie pojawił się wniosek dowodowy, który miałby potwierdzać tę tezę pełnomocnika powódki.
W tym stanie faktycznym apelacja podlegała oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c.
Na podstawie§ 2, §19 oraz § 13 ust. 1 pkt 1w zw. z§ 6 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz. U. z 2013 r. poz. 461) Sad przyznał pełnomocnikowi z urzędu powódki kwotę 1.476 zł wynagrodzenia w tym należny podatek od towarów i usług.