Sąd Okręgowy w Zamościu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ca 105/16
Data wyroku: 2016-03-23 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE
Sędziowie: Teresa Szykuła, Dariusz Krzysiak, Elżbieta Koszel
Słowa kluczowe: Obrona Konieczna
Podstawa prawna: art. 423 kc
Teza: W sytuacji obrony koniecznej mamy do czynienia z działaniem sprawczym, które jednak nie rodzi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę, gdyż jest podjęte w celu odparcia bezpośredniego i bezprawnego zamachu innej osoby na dobro prawnie chronione.

Sygn. akt I Ca 105/16

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 23 marca 2016r.
Sąd Okręgowy w Zamościu I Wydział Cywilny
w składzie następującym :

Przewodniczący:

SSO Elżbieta Koszel (spr.)

Sędziowie:

SSO Teresa Szykuła
SSO Dariusz Krzysiak

Protokolant: st. sekr. sąd. Grażyna Rozkres
po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2016 r. w Zamościu
na rozprawie sprawy
z powództwaA. S.iS. S.
przeciwkoP. M.
o zapłatę
na skutek apelacji powodów
od wyroku Sądu Rejonowego w Krasnymstawie
z dnia 14 grudnia 2015 r. sygn. akt I C 140/15

I
oddala apelację;

II
zasądza od powodówA. S.iS. S.na rzecz pozwanegoP. M.kwotę 2 400 (dwa tysiące czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu za drugą instancję.

Sygn. akt I Ca 105/16

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2015 r. Sąd Rejonowy w Krasnymstawie oddalił powództwo wniesione przezJ. S., podtrzymywane przez jego następców prawnychA. S.iS. S.o zasądzenie od pozwanegoP. M.kwoty 30 000 zł zadośćuczynienia i oraz kwoty 6 000 zł odszkodowania.
Sąd Rejonowy ustalił,
że w dniu 1 stycznia 2010 rokuJ. S.wraz z kolegamiB. S.iŁ. L.udali się doR., celem odzyskania od pozwanegoP. M.pieniędzy za uszkodzenie samochodu, którym pozwany dysponował w czasie oddania mu go do naprawy. Po przybyciu na miejsceJ. S.wraz z kolegami zaczęli poszukiwać pozwanego. W tym czasieP. M.przebywał przy bloku razem zR. M.iA. K.. Zbliżając się do pozwanegoJ. S.zwrócił się do niego z pytaniem o żądane przez niego pieniądze.P. M.widząc zbliżających się także do niego z drugiej strony kolegówJ. S., w obawie przed użyciem wobec niego przemocy zaczął uciekać. W reakcji na zachowanie pozwanegoJ. S.oraz jego koledzy zaczęli ścigaćP. M.krzycząc: „łapać sk…syna”. Pozwany uciekając słyszał, że ścigający go mężczyźni zbliżają się do niego. Trzymanym w ręku pękiem kluczy z doczepioną do nich metalową kulką zamachnął się do tyłu i trafił w twarzJ. S.. Wówczas napastnicy przestali go gonić, dzięki czemu pozwany zdołał uciec do swego mieszkania.
W wyniku uderzenia przezP. M.,J. S.doznał obrażeń ciała w postaci rany przeszywającej wargi górnej po prawej stronie z uszkodzeniem zębów i zębodołu, złamania wyrostka zębodołowego szczęki ok. 11-13, złamania korony zęba 13. Obrażenia te naruszyły funkcje jego organizmu na okres powyżej siedmiu dni.
W dniu 1 stycznia 2013 r. w(...) Wojewódzkim Szpitalu (...)wC.założonoJ. S.szwy na ranę przeszywającą wargi górnej, a w dniu 4 stycznia 2013 r. aparat stały na łuk górny. Przeprowadzono również leczenie kanałowe zębów 11 i 12 oraz założono wypełnienia stałe. Uszkodzenia jakich doznałJ. S.skutkowały procesem gojenia tkanek trwającym 2 - 3 tygodnie. Na skutek doznanego urazuJ. S.był zmuszony do przebycia leczenia ortodontycznego polegającego na ekstruzji korzenia zęba 13, uszeregowaniu zębów 12 i 11, a nadto leczenia endodontycznego tychże zębów oraz wykonania korony porcelanowej na zębie 13. Proces leczenia stomatologicznego i ortodontycznegoJ. S.trwał ponad 1,5 roku i był prowadzony w niepublicznych punktach medycznych. Na leczenie została wydatkowana kwota 6 000 zł.
Zachowanie pozwanegoP. M.było przedmiotem postępowania karnego o przestępstwo zart. 157 § 1 k.k., toczącego się przed Sądem Rejonowym w Krasnymstawie w sprawie II K 114/10. Wyrokiem z dnia 7 grudnia 2010 r. Sąd uniewinniłP. M.od popełnienia zarzucanego mu czynu ustalając, iż działał on w warunkach obrony koniecznej. Wyrok ten został utrzymany w mocy przez Sąd Okręgowy w Zamościu (odpis wyroku Sądu Rejonowego w Krasnymstawie z dnia 7 grudnia 2010 r., sygn. akt II K 114/10; odpis wyroku Sądu Okręgowego w Zamościu z dnia 31 marca 2011 r. sygn. akt II Ka 80/11).
Powyższy stan faktyczny Sąd Rejonowy ustalił na podstawie zeznań przesłuchanej w charakterze stronyA. S., zeznań świadków:P. Z.,R. M.,Ł. L.oraz dokumentów dołączonych do akt sprawy. Dowody te zasadniczo uzupełniają się, dlatego zostały uznane za wiarygodne.
Sąd nie dał wiary zeznaniom świadkaB. S.w zakresie w jakim podał on, iż pozwany uderzyłJ. S.w czasie prowadzonej przez nich rozmowy, gdyż pozostają one w sprzeczności z zeznaniami pozostałych naocznych świadków zdarzenia. Jak wynika z zeznań świadkówP. Z.,R. M.iŁ. L.pozwany już na sam widokJ. S.zaczął uciekać, a do uderzenia doszło w czasie, gdyJ. S.ścigał pozwanego. Z tych względów zeznania świadkaB. S.jako odmienne od pozostałych dowodów należało zdyskwalifikować.
Za wiarygodne Sąd Rejonowy uznał zeznania powódkiA. S.w zakresie odnoszącym się do prowadzonego przezJ. S.leczenia, ponoszonych na ten cel kosztów oraz cierpień jakich doznał na skutek obrażeń ciała. Okoliczności te nie były przez stronę przeciwną kwestionowane.
Sąd podzielił opinię biegłego lekarza sądowego z zakresu stomatologiiE. Z., gdyż nie była ona kwestionowana przez strony, nie jest wewnętrznie sprzeczna i nie pozostaje w sprzeczności z zasadami logiki.
Okoliczności sprawy zasadniczo nie były pomiędzy stronami sporne w zakresie odnoszącym się do uderzeniaJ. S.przez pozwanego, doznanych przez pokrzywdzonego obrażeń ciała, przeprowadzonego leczenia i rozmiaru cierpień.
Sąd Rejonowy dokonał następującej oceny prawnej.
Istota sporu sprowadza się do oceny czy zachowanie pozwanegoP. M.skutkujące doznanymi przezJ. S.obrażeniami ciała stanowiło okoliczność wyłączającą jego odpowiedzialność w związku z działaniem w obronie koniecznej, unormowanej wart. 423 k.c.
W sytuacji obrony koniecznej mamy do czynienia z działaniem sprawczym, które jednak nie rodzi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę, gdyż jest podjęte w celu odparcia bezpośredniego i bezprawnego zamachu innej osoby na dobro prawnie chronione. Treśćart. 423 k.c.koresponduje z unormowaniem przyjętym wart. 25k.k.Stąd też w zasadzie wszelkie poglądy wyrażone w nauce i orzecznictwie z zakresu prawa karnego znajdą bezpośrednie zastosowanie dla oceny obrony koniecznej w rozumieniu przepisówkodeksu cywilnego. Wskazanie przesłanek warunkujących istnienie obrony koniecznej wymaga na wstępie - śladem doktryny prawa karnego - wyróżnienia dwóch jej elementów, do których przesłanki te się odnoszą, tzn. elementu zamachu ze strony innej osoby oraz elementu obrony sprawcy szkody.
Zamach, wobec którego podejmowana jest obrona, musi prowadzić do naruszenia lub - co najmniej - zagrożenia naruszenia cudzego dobra, przy czym bez znaczenia jest wartość tego dobra. Zamach musi być bezprawny i bezpośredni. Niezależnie od innych argumentów, cecha bezprawności zamachu przesądza o tym, że musi on pochodzić od człowieka.
Bezprawność odpieranego zamachu oceniana jest szeroko. Chodzi tu bowiem o każde zachowanie się, które pozostaje w sprzeczności z przepisami prawa lub zasadami współżycia społecznego (tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 maja1965 r.,I CR 5/65, Legalis;Z. Banaszczyk, [w:]Pietrzykowski, Komentarz 2015, t. I, art. 423, Nb 3).
Nie jest konieczne, aby zamach był zawiniony; wystarczy aby był on bezprawny (takM. Nesterowicz, [w:]Winiarz, Komentarz 1989, t. I, s. 416;Radwański,Olejniczak, Zobowiązania, 2012, Nb 502).
Konieczność obrony oznacza, że zastosowane środki muszą być nieodzowne i jedynie niezbędne dla odparcia zamachu, a więc że nie można było go odeprzeć w inny sposób, niż w sposób w danej sytuacji zastosowany (tak wyrok S.N. z dnia 13 listopada 1945 r., C III 428/45, PiP 1946, Nr 3, s. 139). Obrona konieczna musi cechować się "proporcjonalnością", a odparcie zamachu w sposób, w jaki uczynił to sprawca - najlepszym możliwym rozwiązaniem w danej sytuacji (zob.Czachórski, Zobowiązania, 2009, s. 220;A. Szpunar, Glosa do wyroku S.N. z dnia 27 maja 1985 r., N.P. 1987, Nr 6, s. 123).
Nie ulega wątpliwości, że pozwany uderzając pozwanego znajdował się w uzasadnionym okolicznościami stanie niebezpieczeństwa.P. M.widząc trzech mężczyzn prowadzących za nim pościg i zbliżających się do niego, wykrzykujących słowa „łapać sk…syna” miał w pełni uzasadnione obawy, iżJ. S.wraz z kolegami chcą dopuścić się w stosunku do niego działań bezprawnych, związanych z użyciem przemocy. Pozwany uprawniony był zatem do podjęcia działań zmierzających do odparcia kierowanego wobec niego zamachu.
Mając na względzie fakt doganiania pozwanego przez trzech dorosłych mężczyzn, a w konsekwencji istnienie fizycznej przewagi napastnikówP. M.używając dla odparcia zamachu metalowej kulki, zasadniczo jedynego przedmiotu jakim wówczas dysponował w chwili ataku, nie przekroczył granic obrony koniecznej. W przedmiotowej sytuacji był to jedyny sposób w jaki pozwany był w stanie skutecznie odeprzeć zamach bezpośrednio skierowany na jego osobę. Jego zachowanie tym samym nosiło cechy proporcjonalności.
Z przytoczonych wyżej względów, mając na uwadze fakt działania przez pozwanegoP. M.w warunkach obrony koniecznej, Sąd I instancji uznał, że nie odpowiada on za szkodę wyrządzonąJ. S.i oddalił powództwo. O kosztach procesu Sąd orzekł na mocyart. 98 § 1 i 2 k.p.c.
Apelacjęod tego wyroku wniosła strona powodowa zaskarżając orzeczenie w części oddalającej powództwo zakresie kwoty 15 000 zł tytułem zadośćuczynienia.
Apelujący zarzucili:

I
naruszenie prawa procesowego, a mianowicie:

1
art. 244 k.p.c.przez pominięcie dowodu z dokumentu urzędowego, tj. protokołu zawierającego informacyjne przesłuchanieJ. S., podczas gdy przeprowadzenie tego dowodu pozwoliłoby na ustalenie rzeczywistego stanu faktycznego;

2
art. 233 k.p.c.– błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że pozwanyP. M.działał w warunkach obrony koniecznej i dlatego nie odpowiada za szkodę wyrządzonąJ. S., podczas gdy działanie pozwanego przekroczyło granice obrony koniecznej;

3
art. 217 § 1 k.p.c.poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności, w związku z pominięciem dowodu z protokołu zawierającego informacyjne przesłuchanieJ. S.;

II
naruszenie prawa materialnego, tj.art. 423 k.c.poprzez przyjęcie, że zachowanie pozwanego stanowiło okoliczność wyłączającą jego odpowiedzialność w związku z działaniem w obronie koniecznej, podczas gdy działanie pozwanego przekroczyło granice obrony koniecznej.

Podnosząc takie zarzuty apelujący wnosili o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w części dotyczącej zadośćuczynienia, tj. co do kwoty 15 000 zł oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów procesu za I i II instancję.
Sąd Okręgowy zważył,co następuje.
Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem podniesione w niej zarzuty nie są trafne.
W pierwszej kolejności wymagają rozpoznania zarzuty dotyczące prawa procesowego, gdyż tylko przy prawidłowo ustalonym stanie faktycznym możliwe jest właściwe zastosowanie prawa materialnego.
Sąd Rejonowy nie naruszyłart. 244 k.p.c., aniart. 217 § 1 k.p.c., które w istocie sprowadzają się do braku oceny jako dowodu wyjaśnień informacyjnychJ. S.złożonych w niniejszej sprawie, a utrwalonych w dokumencie urzędowym, jakim jest protokół rozprawy. Nie negując wagi dokumentu w postaci protokołu rozprawy należy jednak mieć na względzie charakter wyjaśnień informacyjnych złożonych stosownie doart. 212 § 1 k.p.c.W myśl tego przepisu Sąd na rozprawie przez zadawanie pytań stronom dąży do tego, aby strony przytoczyły lub uzupełniły twierdzenia lub dowody na ich poparcie oraz udzieliły wyjaśnień koniecznych dla zgodnego z prawdą ustalenia podstawy faktycznej dochodzonych przez nie praw lub roszczeń. W ten sam sposób Sąd dąży do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, które są sporne. Wyjaśnienia informacyjne nie stanowią jednak dowodu. Procedura cywilna przewiduje bowiem dowód z przesłuchania stron przewidzianyart. 299 k.p.c., zaś składane podczas rozprawy wyjaśnienia informacyjne ze swej istoty nie mogą być zaliczone w poczet materiału dowodowego.
Wyjaśnienia złożone w trybieart. 212 k.p.c.służą wyłącznie ustaleniu, jakie okoliczności są między stronami sporne. Udowodnienie tych okoliczności, a zatem wykazanie, że twierdzenie o ich istnieniu jest prawdziwe wymaga natomiast przeprowadzenia postępowania dowodowego.a zatem co najmniej dowodu z przesłuchania stron w trybieart. 299 k.p.c.
Jeżeli przeprowadzenie dowodu z przesłuchaniaJ. S.w trybieart. 299 k.p.c.nie mogło mieć miejsca wobec jego śmierci w toku procesu, to Sąd Rejonowy ustaleń faktycznych prawidłowo dokonał na podstawie innych dowodów, w tym przesłuchania w charakterze strony następcy prawnegoA. S..
Sąd I instancji nie dopuścił się błędu w ustaleniach faktycznych, gdyż nie przekroczył granic swobodnej oceny dowodów wyrażonej wart. 233 k.p.c.Kwestionowanie dokonanej przez Sąd oceny dowodów nie może polegać jedynie na zaprezentowaniu własnych korzystnych dla apelującego ustaleń stanu faktycznego, dokonanych na podstawie własnej, korzystnej dla niego oceny materiału dowodowego, a takie stanowisko prezentuje pozwany w apelacji. Jeżeli z materiału dowodowego Sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne doświadczeniem życiowym, nie popadając w sprzeczności, to dokonana ocena nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się ostać. Ustalenia Sądu Rejonowego znajdują oparcie w materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie, wszechstronnie rozważonym, dlatego Sąd Okręgowy przyjmuje je za własne.
Na aprobatę zasługuje też ocena prawna dokonana przez Sąd I instancji. W ustalonym stanie faktycznym należy przyjąć, że pozwany nie przekroczył granic obrony koniecznej. Podjęty przez niego manewr miał niewątpliwie charakter obronny, zaś w sytuacji, gdy zasadnie miał on podstawę przewidywać, że nastąpi atak na jego osobę i nie dysponował inną możliwością ochrony, podjęte działanie nie przekraczało granic obrony koniecznej. Tym samym nie jest zasadny zarzut naruszenia prawa materialnego –art. 423 k.c.
Z tych względów Sąd Okręgowy na mocyart. 385 k.p.c.oddalił apelację jako bezzasadną.
Orzeczenie o kosztach procesu ma podstawę prawną wart. 98 § 1 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.Powodowie przegrywający proces zostali obciążeni kosztami za drugą instancję poniesionymi przez pozwanego. Jest to kwota wynagrodzenia pełnomocnika w osobie adwokata, w wysokości 2 400 zł, obliczona stosownie do§ 2 pkt 5w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. 2015, poz. 1800).