Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie
IV Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: IV Ca 891/16
Data wyroku: 2016-08-10 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Piotr Niezgodzki, Mariusz Jabłoński, Iwona Wróblewska-Pokora
Słowa kluczowe: Stwierdzenie Nabycia Spadku
Podstawa prawna: art 679 k.p.c.

Sygn. akt IV Ca 891/16

POSTANOWIENIE
Dnia 10 sierpnia 2016 r.
Sąd Okręgowy Warszawa Praga w Warszawie IV Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący SSO Iwona Wróblewska-Pokora (sprawozdawca)
Sędziowie SO Piotr Niezgodzki
SO Mariusz Jabłoński
Protokolant  sekr. sądowy Katarzyna Kowal
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 sierpnia 2016 r. w Warszawie
sprawy z wnioskuA. M. (1)
z udziałemB. S.,A. S.iJ. W.
o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku
na skutek apelacji wnioskodawczyni
od postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Południe w Warszawie
z dnia 4 czerwca 2013 r., sygn. akt I Ns 1206/12
postanawia:

I
oddalić apelację;

II
zasądzić odA. M. (1)na rzeczA. S.kwotę 280 (dwieście osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.

Piotr Niezgodzki Iwona Wróblewska-Pokora Mariusz Jabłoński

Sygn. akt IV Ca 891/16

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Rejonowy oddalił wniosekA. M. (1)o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poA. M. (2), wydanego przez Sąd Rejonowy dla Warszawy-Pragi w Warszawie w dniu 03 grudnia 1982 r. w sprawie II Ns 728/82, stwierdzającego, że spadek nabyły wnuki:S. S. (1)iJ. W.z domuM.po 1/2 części każde z nich.
Sąd ustalił, żeA. M. (2)zmarła dnia 06 sierpnia 1981 r.; w chwili śmierci była wdową. Miała dwoje dzieci: synaT., który zmarł 08 lipca 1967 r. (pozostawiając córkęJ. W.) oraz córkęD. S., która w dniu 21 stycznia 1982 r. złożyła przed notariuszem oświadczenie o odrzuceniu spadku po swojej matce wskazując, że do kręgu spadkobierców należeć będą jej synowieB. S.iS. S. (1). W toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku poA. M. (2), wszczętego na wniosekS. S. (1)(w sprawie II Ns 728/82), pełnomocnik uczestnikaB. S., jego ojciecK. S., na rozprawie w dniu 10 września 1982 r. oświadczył, że w imieniu syna odrzuca spadek poA. M. (2). Nie zostało wówczas ujawnione (przez żadnego z uczestników postępowania), że w dacie śmierci spadkodawczyniB. S.miał małoletnią córkęA.. W tej sytuacji Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek poA. M. (2)dziedziczą z mocy ustawy jej wnuki:S. S. (1)iJ. W.z d.M.po 1/2 części każdy z nich.
Rozpoznając wniosek w sprawie niniejszej Sąd Rejonowy uznał, że pełnomocnictwo udzielone przezB. S.w dniu 03 czerwca 1982 r. ojcuK. S.[„upoważniam mego ojcaK.(…) do dokonywania wszelkich czynności prawnych związanych z przypadającym na mniespadkupoA. M. (2)z domuS.” - k. 2 akt sprawy II Ns 728/82] było pełnomocnictwem ogólnym i nie upoważniało do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku; nie znajduje się w nim sformułowanie, aby pełnomocnik był uprawniony do złożenia oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku. Ponadto – jak stwierdził Sąd Rejonowy – z zeznań uczestnikaB. S.złożonych w niniejszej sprawie wynika jednoznacznie, że nie obejmował on świadomością upoważnienia pełnomocnika do złożenia oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku.
Zdaniem Sądu nie budzi wątpliwości, że pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku musi być pełnomocnictwem szczególnym – nawet jeśli przepisart. 1018 § 3 kctego wprost nie stanowi. Musi ono precyzyjnie określać treść oświadczenia, jakie ma złożyć pełnomocnik w imieniu spadkobiercy. Uzasadnione jest to wagą i skutkami złożenia oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku; powyższy pogląd dominuje od dawna w doktrynie.
Sąd uznał, że skoro pełnomocnictwo udzieloneK. S.nie zawiera wyraźnego umocowania do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniuB. S., to takie odrzucenie spadku było nieskuteczne. W tej sytuacji nie może znaleźć zastosowania przepisart. 931 § 1 kcw zw. zart. 1020 kc, zgodnie z którym udział spadkowy, jaki przypadał odrzucającemu spadek, przypada jego dzieciom. Wobec tego, żeB. S.nie został skutecznie wyłączony od dziedziczenia poA. M. (2), wnioskodawczyni nie jest jej spadkobierczynią, więc nie jest zainteresowanym w rozumieniuart. 679 kpc. Z uwagi na brak legitymacji czynnej wnioskodawczyni jej wniosek o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poA. M. (2)podlegał oddaleniu.
Zdaniem Sądu Rejonowego stosowny wniosek mógł złożyćB. S.– w terminie wskazanym w treściart. 679 § 1 zd. 2 kpc; ponieważ był on formalnie uczestnikiem postępowania w sprawie II Ns 728/82, musiałby wykazać szczególną podstawę swojego żądania, której nie mógł powołać w poprzednim postępowaniu. Od momentu, gdy uczestnik ten dowiedział się o odrzuceniu spadku w jego imieniu (a jak sam wskazał było to około 2003 roku), już dawno upłynął okres jednego roku, o jakim mowa w powołanym przepisie.
Od powyższego orzeczeniaapelację wniosła wnioskodawczyniA. M. (1), zarzucając: naruszenie prawa materialnego –art. 98 kciart. 1018 § 3 kcpolegające na uznaniu, że pełnomocnictwo do przyjęcia lub odrzucenia spadku musi być pełnomocnictwem szczególnym w rozumieniuart. 98 zd. 2 kc; naruszenie prawa materialnego –art. 104 kcw zw. zart. 103 § 1 kcpolegające na niezastosowaniu tych przepisów i nie uznaniu oświadczenia o odrzuceniu spadku złożonego w imieniuB. S.za ważne; błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, polegający na uznaniu, żeB. S.„nie obejmował swoją świadomością upoważnienia pełnomocnika do złożenia oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku”, choć nic takiego nie wynika z jego zeznań.
Na podstawieart. 368 § 1 ust. 4 kpcskarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu z oświadczenia tego uczestnika z dnia 16 lipca 2013 r. o potwierdzeniu przez niego czynności dokonanej w jego imieniu, a przekraczającej zakres udzielonego pełnomocnictwa, przez jego pełnomocnikaK. S., polegającej na odrzuceniu spadku poA. M. (2)w postępowaniu w sprawie II Ns 728/82 – wskazując, że „powołanie tego dowodu w postępowaniu przed Sądem I instancji nie było możliwe, bowiem oświadczenie to powstało po ogłoszeniu orzeczenia”.
Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i uwzględnienie wniosku o zmianę postanowienia w sprawie II Ns 728/82 poprzez stwierdzenie, że spadek poA. M. (2)nabyli wnuczkaJ. W.z d.M.w 1/2 części, wnukS. S. (1)w 1/4 części i prawnuczkaA. M. (1)w 1/4 części. Wniosła też o obciążenie w całości kosztami postępowania uczestniczkęA. S.(małoletnią córkęS. S. (1), zmarłego 01 października 2011 r.) – jako „stronę przegrywającą sprawę”.
W toku postępowania apelacyjnego uczestnikB. S.przyłączył się do wniosku o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zmianę postanowienia z dnia 03 grudnia 1982 r. o stwierdzeniu nabycia spadku – i stwierdzenie tak, jak żąda skarżąca w apelacji, albo alternatywnie, że spadek dziedziczą spadkobiercy ustawowi -J. W.w 1/2 części,S. S. (1)w 1/4 części iB. S.w 1/4 części (k. 192-195 i k. 207).
Postanowieniem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt IV Ca 1459/13 Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawiezmienił zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego oraz postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 03 grudnia 1982 r. i stwierdził, że spadek poA. M. (2)z d.S.zmarłej dnia 06 sierpnia 1981 roku, nabyli na mocy ustawy: wnuczkaJ. W.z d.M.w 1/2 części, wnukS. S. (1)w 1/4 części oraz wnukB. S.w 1/4 części oraz stosownie orzekł o kosztach postępowania.
Sąd Okręgowy uznał, że zaskarżone postanowienie podlega zmianie, choć nie z przyczyn wskazanych przez skarżącą w apelacji. Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i ich ocenę prawną, z wyjątkiem poglądu o braku legitymacji czynnej wnioskodawczyni w niniejszej sprawie. Składając wniosek w niniejszej sprawie wnioskodawczyni swój interes prawny wywodziła z tego, że wobec odrzucenia spadku przezB. S., jako jego córka, nie została wezwana do udziału w sprawie jako uczestniczka postępowania spadkowego. Po odrzuceniu spadku przez ojca byłaby bowiem spadkobierczynią ustawową swojej prababciA. M. (2)w udziale 1/4. W świetle tych okoliczności Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawczyni miała interes prawny w żądaniu przeprowadzenia postępowania o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku poA. M. (2)i nie utraciła go w toku niniejszego postępowania; ważność i skuteczność oświadczenia o odrzuceniu spadku na podstawie pełnomocnictwa udzielonego przezB. S.swojemu ojcu były w sprawie kwestią sporną, również w toku postępowania apelacyjnego. W tej sytuacji wniosek skarżącej nie podlegał oddaleniu na podstawieart. 679 kpcz przyczyn wskazanych przez Sąd Rejonowy, lecz w związku z jego rozpoznaniem i koniecznością ustalenia z urzędu prawidłowego kręgu spadkobierców zmarłejA. M. (2), konieczna okazała się zmiana postanowienia spadkowego z 03 grudnia 1982 r. i stwierdzenie, jacy spadkobiercy ustawowi, i w jakich udziałach nabyli spadek poA. M. (2).
W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego z 21 października 2014 r. uczestniczkaA. S.zarzuciła, że zostało ono wydane z naruszeniem:
-art. 679 § 2 kpcprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że w celu skutecznego złożenia wniosku o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku wystarczające jest subiektywne poczucie posiadania interesu (bycie zainteresowanym) przez wnioskodawcę;
-art. 670 kpcpoprzez jego zastosowanie i badanie sprawy z urzędu co do istoty przy braku legitymacji wnioskodawczyni do złożenia wniosku;
-art. 679 § 1 kpcw związku zart. 670 kpcpoprzez ich zastosowanie i dokonanie zmiany prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku z 03 grudnia 1982 r. przez uwzględnienie w porządku dziedziczenia uczestnikaB. S., który był uczestnikiem pierwszego postępowania i którego uprawnienie do żądania zmiany postanowienia ograniczone jest terminem jednego roku oraz istnieniem podstawy, której nie mógł powołać w pierwotnym postępowaniu. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2016 r., sygn. akt I CSK 298/15 Sąd Najwyższyuchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu Warszawa-Praga w Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Sąd Okręgowy ponownie rozpoznając sprawę ustalił i zważył, co następuje:
Apelacja podlegała oddaleniu, jako pozbawiona uzasadnionych podstaw prawnych.
Sąd Okręgowy podziela ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd I instancji i ich ocenę prawną.
Sąd Okręgowy w całości podziela stanowisko Sądu Rejonowego, zgodnie z którym pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku musi być pełnomocnictwem szczególnym. Zarzuty skarżącej dotyczące naruszenia przez Sąd Rejonowy powołanych w apelacji przepisów prawa materialnego są nieuzasadnione.
Przepisart. 1018 § 3 zd. 3 kcistotnie stwierdza jedynie, że pełnomocnictwo takie „powinno być pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym”. Wymagania co do treści pełnomocnictwa nie są w literaturze ujmowane jednolicie, przeważa jednak pogląd, że powinno to być pełnomocnictwo szczególne, określające zarówno osobę spadkodawcy, jak i dokładną treść oświadczenia co do przyjęcia (również sposobu przyjęcia) lub odrzucenia spadku [por.Kodeks Cywilny– komentarz pod red. Jerzego Ciszewskiego, wyd. LexisNexis; komentarz Andrzej Kidyba, Elżbieta Niezbecka; M. Pazdan, K. Pietrzykowski;Prawo spadkowew zarysie, J. Gwiazdomorski].
Nie ulega wątpliwości, że pełnomocnictwo, którym dysponowałK. S., składając w dniu 10 września 1982 r. w imieniu synaB.oświadczenie o odrzuceniu spadku poA. M. (2), nie spełniało powyższych wymagań. Sformułowanie, że pełnomocnik jest upoważniony „do dokonywania wszelkich czynności prawnych związanych z przypadającym na mnie spadku poA. M. (2)z domuS.” (k. 2 akt II Ns 728/82) wskazuje jedynie osobę spadkodawcy, nie daje natomiast podstaw do wysnucia jednoznacznego wniosku, czy wolą udzielającego pełnomocnictwo było w istocie odrzucenie spadku, czy też jego przyjęcie.
Wbrew zarzutom skarżącej w niniejszej sprawie nie doszło do naruszeniaart. 104 kcw zw. zart. 103 § 1 kc; ten ostatni przepis nie mógł mieć zresztą w ogóle zastosowania, dotyczy bowiem zawarcia przez nienależycie umocowanego pełnomocnika umowy, tymczasem złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest jednostronną czynnością prawną. Zgodnie z treściąart. 104 kcczynność taka dokonana w cudzym imieniu bez umocowania lub z przekroczeniem jego zakresu jest nieważna – i jest to nieważność bezwzględna, nie ma zatem możliwości potwierdzenia takiej czynności przez udzielającego pełnomocnictwo. Ponieważ oświadczenie o odrzuceniu spadku nie jest kierowane do określonej osoby (nie ma konkretnego adresata), brak jest podstaw do zastosowania przepisuart. 104 zd. 2 kc(przewidującego zgodę adresata oświadczenia na działanie przez składającego oświadczenie bez umocowania).
Oświadczenie o odrzuceniu spadku złożone przezK. S.w imieniu synaB. S.było zatem nieskuteczne.
Wskazać należy, że wnioskodawczyni wywodziła swoją legitymację do wystąpienia z wnioskiem o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poA. M. (2)z tego, że jako powołana do spadku powinna brać udział w pierwszym postępowaniu o stwierdzenie jego nabycia. Nie oznacza to jednak, że każda osoba twierdząca, iż jako powołana do spadku powinna brać udział w prawomocnie zakończonym postępowaniu o jego stwierdzenie, może doprowadzić do zmiany takiego postanowienia spadkowego, niezależnie od tego, czy okoliczności ustalone w postępowaniu zainicjowanym jej wnioskiem potwierdzą, że rzeczywiście - jako powołana do spadku - powinna uczestniczyć w poprzednim postępowaniu.
Podzielić należało stanowisko Sądu Rejonowego, że wnioskodawczyniA. M. (1)nie przysługuje legitymacja do ubiegania się o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poA. M. (2)– co potwierdził także Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 29 kwietnia 2016 r. Tylko skuteczne złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku poA. M. (2)przezB. S.uaktualniałoby bowiem zainteresowanie wnioskodawczyni – jako zstępnejB. S.– w sprawie spadkowej poA. M. (2).
Kwestia skuteczności oświadczeniaB. S.o odrzuceniu spadku poA. M. (2)istotnie okazała się sporna. Oznacza to, że wnioskodawczyni mogłaby być dopuszczona do udziału w toczącym się w 1982 r. postępowaniu ze względu na potrzebę wiążącego rozstrzygnięcia, czy jej ojciec skutecznie odrzucił spadek. Mogłaby wówczas zabiegać o uznanie jej za spadkobiercęA. M. (2)w związku ze skutecznym odrzuceniem spadku po niej przez ojca powołanego do dziedziczenia w wyżej kolejności, i tylko ta okoliczność mogła uzasadniać przypisanie wnioskodawczyni statusu zainteresowanej w sprawie.
Po wydaniu prawomocnego postanowienia spadkowego wnioskodawczyni – która, jak się okazało, bezpodstawnie uważa się za powołaną do dziedziczenia – nie może doprowadzić do zmiany tego postanowienia na korzyść ojca, który jako uczestnik postępowania spadkowego nie składał w nim środków zaskarżenia i nie złożył wniosku, o jakim mowa wart. 679 § 1 kpc.
Podnieść należy, że postępowanie przewidziane wart. 679 kpcnie służy naprawieniu błędów sądu ani stron w postępowaniu spadkowym, a przewidziany wart. 670 kpcobowiązek badania z urzędu, kto jest spadkobiercą, powstaje wtedy, gdy wniosek o zmianę postanowienia spadkowego składa ten, kto może wykazać swoje zainteresowanie w sprawie.
Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd Okręgowy na mocyart. 385 kpcw zw. zart. 13 § 2 kpcpostanowił jak w punkcie I sentencji.
Nadto Sąd Okręgowy w punkcie II sentencji zasądził na mocyart. 520 § 2 kpcna rzeczA. S.odA. M. (1), której apelacja nie została uwzględniona, kwotę 280 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego i kasacyjnego. Uczestniczce postępowaniaA. S.należy się bowiem zwrot kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym przed Sądem Okręgowym (60 zł - § 9 pkt 2 w zw. z§ 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu- Dz. U. 2013, poz. 461), zwrot kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym (120 zł - § 9 pkt 2 w zw. z § 13 ust. 4 pkt 2 w/w rozporządzenia) oraz uiszczonej przez uczestniczkę opłaty od skargi kasacyjnej – 100 zł.

    Piotr Niezgodzki   Iwona Wróblewska-Pokora  Mariusz Jabłoński