Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1505/15
Data wyroku: 2016-02-09 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 k.c.

Sygn. akt III Ca 1505/15

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 2 czerwca 2015 roku Sąd Rejonowy dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi w sprawie z powództwaZ. K.zasądził od pozwanejA. K. (1)na rzecz powodaZ. K.kwotę 24.902,50 złotych wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 15 stycznia 2014 roku do dnia zapłaty (punkt I.1.); oddalił powództwo w pozostałej części (punkt I.2.); nie obciążył pozwanejA. K. (1)obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz powodaZ. K.(punkt I.3.). Natomiast w sprawie z powództwaM. K. (1)iM. K. (2)zasądził od pozwanejA. K. (1)na rzecz powodówM. K. (1)iM. K. (2)kwoty po14.822,91 złotych wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 15 stycznia 2014 roku do dnia zapłaty (punkt II.1.); oddalił powództwa w pozostałej części (punkt II.2.); nie obciążył pozwanejA. K. (1)obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz powodówM. K. (1)iM. K. (2)(punkt II.3.). Ponadto, Sąd Rejonowy nie obciążył pozwanejA. K. (1)obowiązkiem zwrotu na rzecz Skarbu Państwa –Sądu Rejonowego dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi nieuiszczonych kosztów sądowych od uwzględnionej części powództwa (punkt III.); nakazał pobrać odM. K. (1)iM. K. (2)na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi kwoty po 28,22 złotych tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych od oddalonej części powództwa (punkt IV.); nakazał pobrać odZ. K.na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi kwotę 17,96 złotych tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych od oddalonej części powództwa (punkt V.).
Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dniu 12 stycznia 2002 roku zmarłaB. K., aM. K. (3)zmarł w dniu 24 października 2009 roku. W dniu 14 grudnia 2012 roku zmarłS. K.. Prawomocnym postanowieniem z dnia 23 sierpnia 2011 roku Sąd Rejonowy dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi stwierdził, że spadek poB. K.na podstawie testamentu notarialnego nabyła wnuczkaA. K. (1), zaś spadek poM. K. (3)na podstawie testamentu notarialnego nabyła wnuczkaA. K. (1)w całości. Postanowieniem z dnia 18 marca 2013 roku Sąd Rejonowy dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi stwierdził, że spadek poS. K., synuM.iB., na podstawie ustawy nabyli synowie:M. K. (1)iM. K. (2)po ½ części każdy z nich.B. K.pozostawiła po sobie mężaM. K. (3), 4 dzieci:Z. K.,S. K.,A. K. (2)iM. K. (4)oraz dwóch wnukówŁ.iD. K.synów zmarłego synaB.–G. K..M. K. (3)pozostawił po sobieZ. K.,S. K.,A. K. (2)iM. K. (4)oraz dwóch wnukówŁ.iD. K.synów zmarłego synaM. K. (3).
S. K.od 16 czerwca 2005 roku był całkowicie trwale niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji.S. K.chorował na raka i niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji wiązała się z wykryciem u niego tej choroby.
MałżonkowieM.iB. K.byli właścicielami na prawach wspólności majątkowej nieruchomości położonej wŁ.przyulicy (...)działka nr (...)obręb B-12 orazlokalu mieszkalnego nr (...)stanowiącego odrębną nieruchomość wŁ.przyulicy (...). Wartość rynkowa lokalu mieszkalnegonr 16 przyulicy (...)według cen aktualnych i stanu na dzień 12 stycznia 2002 roku i 24 października 2009 roku wynosiła 135.100,00 złotych. Po śmierci dziadków,A. K. (1)wymieniła w mieszkaniu przyul. (...)okna, pomalowała ścianyw łazience, kuchni i przedpokoju z uwagi na zalanie. Innych zmian nie dokonywała.
Wartość rynkowa nieruchomości położonej wŁ.przyulicy (...)na datę 12 stycznia 2002 roku i na datę 24 października 2009 roku wynosi 149.500,00 złotych. Na działce była zlokalizowana drewniana komórka. Wartość nieruchomości oszacowanow podejściu porównawczym, metodą korygowania ceny średniej.
W dniu 4 września 2002 rokuM. K. (3)dokonał darowizny należącego do niego udziału w wysokości ½ części we własności stanowiącego odrębną nieruchomośćlokalu mieszkalnego nr (...)położonego wŁ.przyulicy (...)wraz z odpowiednią częścią związanych z nim praw współwłasności i współużytkowania wieczystego na rzecz pozwanejA. K. (1). W związku z przedmiotową umowąM. K. (4)zobowiązał się do bezpłatnej dożywotniej opieki nad swoim ojcemM. K. (3)i do zapewnienia mu mieszkania do końca jego życia.
Powodowie mieli dobre relacje zB.iM. K. (3), odwiedzali ich zarówno w sytuacjach okolicznościowych jak i spontanicznie, jednakże stałą bezpośrednią opiekę nad spadkodawcami, w tym głównie nadM. K. (3)sprawowałM. K. (4)i jego rodzina w tym w szczególnościA. K. (1), w tymA. K. (1)przede wszystkim nad dziadkiem. Przy czym przez pewien czas po śmieciB. K.,M. K. (3)opiekowała się jego przyjaciółka.
S. K.iZ. K.nie otrzymali od rodziców żadnych większych przysporzeń materialnych, a jedynie wychowanie, żadnych specjalnych przysporzeń od dziadków nie otrzymali takżeM.iM. K. (2).
Powodowie przed wytoczeniem powództwa w niniejszej sprawie pismem z dnia18 grudnia 2013 roku wezwali pozwaną do zapłaty na rzeczZ. K.kwoty 29.000,00 złotych, zaś na rzecz powodówM.iM. K. (2)kwot po 19.000,00 złotych tytułem zachowku poB.iM. K. (3).
Powyższy stan faktyczny Sąd Rejonowy ustalił na podstawie załączonych do akt sprawy dokumentów urzędowych, prywatnych, zeznaniach świadkaM. K. (4)oraz zeznań stron, których prawdziwość nie była kwestionowana. Przy czym Sąd nie dał wiary zeznaniom powodaM. K. (2)w takim zakresie w jakim powód utrzymywał, żeM. K. (3)do śmierci opiekowała się jego przyjaciółka, nie zaś pozwana i jej rodzice z tego względu, że relacja powoda w tym względzie nie znajdowała oparcia w pozostałym zgromadzonym w tej sprawie materiale dowodowym, w tym także w zeznaniach powodaZ. K., który wprost potwierdził relacje pozwanej i jej ojca – świadkaM. K. (4), że w ostatnich latach przed śmierciąM. K. (3)opiekowała się nim wnuczkaA. K. (1)i jej rodzina, a jedynie przez pewien czas po śmierciB. K.jego przyjaciółka. Ustalenia Sąd czynił także na podstawie dwóch opinii biegłego do spraw szacunku nieruchomości. Sąd uznał obie opinie za wyczerpujące, jasne i stanowiące pełnowartościowy materiał dowodowy. Opinie te nie zostały także zakwestionowane przez żądną ze stron niniejszego postępowania. Sąd oddalił wniosek pozwanej o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego geodety na okoliczność możliwości zabudowy nieruchomości przyul. (...), oceny funkcjonalności tej działki oraz możliwości jej prawidłowego zagospodarowania, możliwości wytyczenia drogi wewnątrz przedmiotowej działkii funkcjonalności działki po jej wytyczeniu, gdyż w ocenie Sądu okoliczności te nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Ewentualny wpływ podniesionych w tym względzie przez pozwaną czynników na wartość przedmiotowej nieruchomości mógł być bowiem podnoszony w ramach kwestionowania wniosków płynących z opinii biegłegoz zakresu szacunku nieruchomości, jednakże przedmiotowa opinia nie została w ogóle zakwestionowana przez pozwaną. Uwarunkowania dotyczące działki przyul. (...)nie były także kwestionowane przez stronę powodową. Sąd oddalił także wniosek pozwanejo dopuszczenie dowodu z zeznań świadkaB. B.na okoliczność starań pozwanej w zakresie scalenia nieruchomości i braku zgody części współwłaścicieli na dokonanie takiego scalenia. Okoliczności na jakie zeznawać miała wskazana świadek, starania pozwanej jak i uwarunkowania dotyczące działki przyul. (...)nie były bowiem kwestionowane przez stronę powodową.
Sąd pierwszej instancji orzekł, że roszczenie powodów opiera się oart. 991 § 1 k.c.(uprawnienie do zachowku). Ponadto, zgodnie zart. 1002 k.c.roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. W myślart. 931 § 1 k.c.w pierwszej kolejności powołane są do dziedziczenia z mocy ustawy dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. W przedmiotowej sprawie do kręgu spadkobierców ustawowych poB. K.należą mążM. K. (3)w ¼ części oraz czterej synowie (M.,Z.,A.iS.w udziałach po 3/20) i dwaj wnukowie (D.iŁ.– synowieG. K.zmarłego przed spadkodawczynią). Zatem udziały spadkowe powodaZ. K.i ojca powodówS. K.w razie dziedziczenia ustawowego wynosiłyby po 3/20. Z kolei do kręgu spadkobierców ustawowych poM. K. (3)należą czterej synowie (M.,Z.,A.iS.) w udziałach po 1/5 i dwaj wnukowie (D.iŁ.– synowie zmarłegoG. K.) w udziałach po 1/10. Zatem udziały spadkowe powodaZ. K.i ojca powodówS. K.w razie dziedziczenia ustawowego wynosiłyby po 1/5.
Ojciec powodówM.iM. K. (2)zmarł w dniu 14 grudnia 2012 roku. Spadek po nim nabyli powodowie, którzy zarazem jako zstępni należą do kręgu osób uprawnionych do zachowku po zmarłych dziadkach. Spadek po zmarłychB. K.iM. K. (3)nabyła w całości na podstawie testamentu pozwana. W tym stanie rzeczy, powodowiZ. K.przysługuje, a ojcu powodówM.iM. S.K.przysługiwało prawo do zachowku, którego nie otrzymali w postaci darowizny, powołania do spadku czy zapisu, a przysługującego im prawa nie zostali jednocześnie pozbawieni w drodze wydziedziczenia. Roszczenie o zachowek po zmarłych rodzicach przysługująceS. K.przeszło zaś na jego spadkobierców – powodówM.iM. K. (2), którzy jako synowieS. K., a zarazem zstępniB.iM.należą do kręgu osób uprawnionych do zachowku po nich.
Sąd Rejonowy powołałart. 991 § 1 k.c., zgodnie z którym wysokość należnego powodowiZ. K.zachowku odpowiada połowie wartości udziału, który przypadałby mu przy dziedziczeniu ustawowym, gdyż powód nie jest małoletni ani trwale niezdolny do pracy. Ojciec powodówM.iM. S.K.był zaś osobą trwale niezdolną do pracy, która to okoliczność nie została zakwestionowana przez stronę pozwaną. Jednakże niezdolność ta, jak wynikaz przedstawionych w tej sprawie dowodów, w tym również zeznań samych powodów, stwierdzona została u niego dopiero począwszy od 2005 roku i jako taka wpływać może jedynie na wysokość zachowku należnego powodomM.iM. K. (2)poM. K. (3), który zmarł w 2009 roku. Przy ustalaniu przesłanki małoletniości lub trwałej niezdolności do pracy należy brać pod uwagę stan istniejącyw chwili otwarcia spadku. Spadek poB. K.otworzył się zaś w 2002 roku. PowodowiZ. K.i ojcu powodówS. K.w razie dziedziczenia ustawowego poB. K.przypadałby udział w wysokości 3/20, a poM. K. (3)w wysokości 1/5. W związku z powyższym powódZ. K.ma prawo żądać zasądzenia tytułem zachowku połowy udziału, jaki przypadałby mu w drodze dziedziczenia ustawowego, czyli 3/40 wartości majątku spadkowego poB. K.i 1/10 wartości majątku spadkowego poM. K. (3). Z kolei ojciec powodówS. K.miał prawo żądać zasądzenia tytułem zachowku połowy udziału jaki przypadałby mu w drodze dziedziczenia ustawowego, czyli 3/40 wartości majątku spadkowego poB. K.i 2/15 wartości majątku spadkowego poM. K. (3). W tym stanie rzeczy każdy z powodów jako spadkobierca po zmarłymS. K.po 1/ 2 części mógł domagać się zasądzenia na swoją rzecz tytułem zachowku należnego po zmarłych spadkodawcach odpowiednio 3/80 wartości majątku spadkowego poB. K.i 2/30 wartości majątku spadkowego po zmarłymM. K. (3).
Podstawę do wyliczenia należnej kwoty zachowku stanowi masa czynna spadku powstała z pomniejszenia całości spadku o długi spadkowe. W niniejszej sprawie Sąd nie pomniejszył wartości majątku spadkowego o długi spadkowe, gdyż nie były one wskazywane przez strony w toku postępowania. W sprawie bezsporne było, że w chwili śmierciB. K.wraz z mężemM. K. (3)byli oni współwłaścicielami naprawach małżeńskiejwspólności ustawowej nieruchomości położonej wŁ.przyul. (...)orazlokalu mieszkalnego nr (...)wŁ.przyulicy (...). Łączna wartość tych składników majątkowych to kwota 284.600,00 złotych.
W skład spadku poB. K.wszedł zatem udział w wysokości ½w majątku wspólnym. Wartość spadku wynosiła tym samym 142.300,00 złotych. Wartość spadku jaki pozostawił po sobieM. K. (3)w świetle poczynionychw przedmiotowej sprawie ustaleń również wyniosła 142.300,00 złotych. Zważyć wszak należy, żeM. K. (3)nie dziedziczył po wcześniej zmarłej żonie, gdyż poB. K.dziedziczyła pozwana. W skład spadku poM. K. (3)wchodził zatem udział w wysokości 1/ 2 części w nieruchomości położonej przyulicy (...). Jak wynika z poczynionych ustaleńM. K. (3)rozporządził natomiast swoim udziałem w wysokości 1/ 2 części w lokalu mieszkalnym położonym wŁ.przyul. (...)na rzecz pozwanej. Niemniej jednak uwzględniono, że zgodnie zart. 994 § 1 k.c.przy obliczaniu zachowku do spadku doliczeniu podlegają darowizny dokonane na rzecz spadkobiercy. A skoro tak, także przedmiotowa darowizna podlegać musi doliczeniu do spadku jaki pozostawił po sobieM. K. (3). Pozwana jest spadkobiercąM. K. (3). Przedmiotowej darowiznyM. K. (3)dokonał w 2002 roku. Wedleart. 995 § 1 k.p.c.wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.
Wartość zachowku należnego powodowiZ. K.wynosiła zatem z tytułu zachowku poB. K.10.672,50 złotych (142.300 złotych x 3/40) a poM. K. (3)14.230 złotych (142.300 złotych x 1/10). Łączniez tytułu zachowku po zmarłych rodzicach na rzecz powodaZ. K.zasądzeniu podlegać winna zatem kwota 24.902,50 złotych. W pozostałym zakresie roszczenieZ. K.podlegało zaś oddaleniu jako niezasadne.
Z kolei wartość zachowku należnego każdemu z powodówM.iM. K. (2)z tytułu zachowku poB. K.wynosiła 5.336,25 złotych (142.300 złotych x 3/80) a poM. K. (3)9.486,66 złotych (142.300 x 2/30). Łącznie z tytułu zachowku po zmarłychB.iM. K. (3)na rzecz każdego z wymienionych powodów należało zatem zasądzić kwotę 14.822,91 złotych. W pozostałym zakresie roszczeniaM.iM. K. (2)jako niezasadne podlegały oddaleniu.
W toku postępowania pozwana wnosiła o miarkowanie wysokości zachowków należnych powodom. Sąd Rejonowy zważył, że jakkolwiek dopuszczalna jest możliwość miarkowania wysokości zachowku należnego uprawnionemu przy uwzględnieniu sytuacji materialnej osoby zobowiązanej do jego zapłaty, to jednak zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem judykatury w odniesieniu do zachowku możliwość ta winna ograniczać się do sytuacji zupełnie wyjątkowych. W realiach niniejszej sprawy tego rodzaju sytuacja natomiast nie zachodzi. Ocena roszczenia o zachowek w aspekcieart. 5 k.c.musi mieć przede wszystkim na uwadze, że prawa uprawnionego służą urzeczywistnianiu zasad moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych oraz realizacji zasady, że nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dobrowolniez pominięciem swoich najbliższych. Zastosowanieart. 5 k.c.nie może zatem udaremniać celów przepisu o zachowku. Do tego zaś w ocenie Sądu pierwszej instancji prowadziłoby uwzględnienie stanowiska pozwanej, która w niniejszym postępowaniu konsekwentnie wnosiła przede wszystkim o oddalenie powództwa. Podstawy do miarkowania zachowkóww niniejszej sprawie nie może także stanowić akcentowana przez pozwaną okoliczność, że relacje jej i jej rodziców i rodzeństwa z dziadkami były bliższe i bardziej zażyłe niż powodów.
W ocenie Sądu Rejonowego, nie zachodziły również powody do uwzględnienia wniosku pozwanej o rozłożenie świadczenia na raty. Powodowie prowadzili z pozwaną rozmowy odnośnie wypłaty należnego im zachowku już od 2013 roku. Jak też rozwiązanie to może być zastosowane wtedy, gdy jego przyjęcie pozwala na wyprowadzenie wniosku, że przyczyni się ono do lepszego, prawidłowego zaspokojenia powodów. W realiach niniejszej sprawy pozwana przedstawiła zaś swoją sytuację materialną i nie wynika z niej, aby rozłożenie przedmiotowych świadczeń na raty faktycznie mogło pozwolić pozwanejw lepszym stopniu zaspokoić powodów.
O odsetkach ustawowych Sąd Rejonowy orzekł zgodnie z żądaniem pozwu. Podstawą żądania powodów zasądzenia na ich rzecz odsetek ustawowych jestart. 481 § 1 k.c.Powodowie jeszcze przed wytoczeniem powództwa w niniejszej sprawie pismem z dnia18 grudnia 2013 roku wysłanym pozwanej przesyłka poleconą wezwali pozwaną do zapłaty na rzeczZ. K.kwoty 29.000,00 złotych, zaś na rzecz powodówM.iM. K. (2)kwot po 19.000,00 złotych tytułem zachowku poB.iM. K. (3), (wyrok: k. 232 – 233; uzasadnienie: k. 234 – 253).
Powodowie w apelacji od opisanego wyroku w zakresie punktu I.2 i 3 w stosunku doZ. K.w części oddalającej powództwo i w zakresie punktu II.2 i 3w stosunku doM. K. (1)iM. K. (2)w części oddalającej powództwo oraz w części dotyczącej obowiązku zwrotu przez powodów nieuiszczonych kosztów procesu, tj. co dopunktu IV i V, zarzucili naruszenie prawa materialnego –art. 991§ 1 k.c.poprzez błędne obliczenie wartości udziału spadkowego, który przypadłby powodom przy dziedziczeniu ustawowym poM. K. (3); naruszenie prawa procesowego –art. 102 i 98 k.p.c.poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek odstąpienia od obciążania pozwanej kosztami procesuw całości. Powodowie wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie od pozwanej na rzeczZ. K.kwoty 28.460 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia15 stycznia 2014 r. do dnia zapłaty i kwoty 4.667 zł tytułem zwrotu niezbędnych kosztów procesu; na rzeczM. K. (1)iM. K. (2)kwot po 17.194,58 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 15 stycznia 2014 r. do dnia zapłaty i kwot po 4.667 zł tytułem zwrotu niezbędnych kosztów procesu (apelacja: k. 259 – 264).
Pozwana w apelacji od opisanego wyroku w zakresie ponad kwotę 19.922 zł zasądzonej na rzeczZ. K.wraz z datą początkową, od której Sąd naliczył odsetki ustawowe od całej zasądzonej kwoty; ponad kwoty po 8.893,75 zł zasądzone na rzeczM. K. (1)iM. K. (2)wraz z datą początkową, od której Sąd naliczył odsetki ustawowe od całej zasądzonej kwoty, zarzuciła naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.art. 233 § 1 k.p.c.poprzez zaniechanie wszechstronnego i wyczerpującego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności pominięcie zeznań powodówM.iM. K. (1)oraz pozwanej, z których wynika rozkład więzi emocjonalnych między powodami a zmarłymi spadkodawcami, co uzasadniałoby zastosowanie miarkowania należnego im zachowku; naruszenieart. 316 k.p.c.na skutek uznania, że nieruchomość gruntowa przyulicy (...)nadaje się do sprzedażyi ewentualnego zaspokojenia uprawnionych do zachowku, w sytuacji, gdy nieruchomości nie można sprzedać z uwagi na rozpoczęcie prac nad uchwaleniem miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego z przeznaczeniem nieruchomości do wykupu pod planowaną drogę publiczną.
Skarżąca zarzuciła także naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 991 § 1w zw. zart. 5 k.c.poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że nie istnieją podstawy do miarkowania należnego powodom zachowku ze względu na trudną sytuację materialną pozwanej, ze względu na brak możliwości pozyskania przez pozwaną kolejnych pożyczek lub uzyskania środków z innych źródeł; art. 991 § 1 w zw. zart. 481 k.c.poprzez jego błędne zastosowanie i zasądzenie odsetek od zachowku za okres sprzed ustalenia jego wysokości, czyli za okres niestanowiący opóźnienia w spełnieniu świadczenia.
Pozwana wniosła o zmianę wyroku w żądanym zakresie, ewentualnie o jego uchyleniei przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji orazo zasądzenie od powodów na jej rzecz kosztów procesu za drugą instancję, w tym kosztów zastępstwa procesowego, (apelacja: k. 269 – 275).
Strona powodowa wniosła o oddalenie apelacji pozwanej (protokół rozprawy: 00:02:05, k. 320).
Strona pozwana w odpowiedzi na apelację powodów wniosła o jej oddalenie (odpowiedź na apelację: k. 315 – 318).
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacje powodów i pozwanej jako bezzasadne należało oddalić w całości.
Sąd pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe, na podstawie którego dokonał istotnych do rozstrzygnięcia sprawy ustaleń. Ustalenia te Sąd Okręgowy w Łodzi przyjmuje za własne. Należy bowiem przywołać utrwalone stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z którym w postępowaniu apelacyjnym nie wymaga się dokonywania ustaleń na podstawie dowodów przeprowadzonych we własnym zakresie oraz ich samodzielnej oceny, jeżeli sąd odwoławczy nie dostrzega potrzeby ponowienia dowodów dopuszczonychw postępowaniu pierwszoinstancyjnym oraz podziela ocenę ich wiarygodności wyrażoną przez sąd pierwszej instancji. Wówczas wystarczająca jest aprobata dla stanowiska przedstawionego w orzeczeniu sądu pierwszej instancji (zob. m.in. postanowienie SN z dnia 22 lipca 2010 r., sygn. I CSK 313/09, niepubl.; wyrok SN z dnia 16 lutego 2005 r., sygn.IV CK 526/04, niepubl.; wyrok SN z dnia 20 maja 2004 r., sygn. II CK 353/03, niepubl.). Sąd Okręgowy w Łodzi podziela przedstawiony pogląd.
Zarzut naruszeniaart. 991 § 1 k.c.podniesiony w apelacji powodów jest bezzasadny. Sąd pierwszej instancji w sposób prawidłowy obliczył wartości udziału spadkowego, który przypadłby powodom przy dziedziczeniu ustawowym poM. K. (3). Słusznie bowiem przyjął Sąd Rejonowy, że wartość spadku jaki pozostawił po sobieM. K. (3)wyniosła kwotę 142.300,00 złotych, zważywszy, że nie dziedziczył on po wcześniej zmarłej żonie, gdyż poB. K.na podstawie testamentu dziedziczyła w całości pozwana. Twierdzenia powodów w tej kwestii są całkowicie bezzasadne i niezrozumiałe. Niniejsza sprawa nie dotyczyła zachowku należnegoM. K. (3)po jego żonieB. K.,a w konsekwencji ustalenia jego udziału w spadku po żonie przy przyjęciu dziedziczenia ustawowego.
Jako bezzasadne należało ocenić także zarzuty apelacji powodów dotyczące naruszeniaart. 102 i 98 k.p.c.poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek odstąpienia od obciążania pozwanej kosztami procesu w całości. Zgodnie zart. 102 k.p.c.w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Trzeba podkreślić, że w orzecznictwie utrwalony jest słuszny pogląd, iż zastosowanie powołanego przepisu przez sąd powinno być oceniane w całokształcie okoliczności, które by uzasadniały odstępstwo od podstawowych zasad decydujących o rozstrzygnięciu w przedmiocie kosztów procesu. Do kręgu tych okoliczności należy zaliczyć zarówno fakty związane z samym przebiegiem procesu, jak i fakty leżące na zewnątrz procesu zwłaszcza dotyczące stanu majątkowego (sytuacji życiowej). Należy także zwrócić uwagę, że sposób skorzystaniazart. 102 k.p.c.jest suwerennym uprawnieniem jurysdykcyjnym sądu orzekającego i do jego oceny należy przesądzenie, czy wystąpił szczególnie uzasadniony wypadek, który uzasadnia odstąpienie, a jeśli tak, to w jakim zakresie, od generalnej zasady obciążenia kosztami procesu strony przegrywającej spór. Ustalenie, czy w danych okolicznościach zachodzą „wypadki szczególnie uzasadnione”, ustawodawca pozostawia swobodnej ocenie sądu, która następuje niezależnie od przyznanego zwolnienia od kosztów sądowych (zob. wyrok SNz dnia 19 maja 2006 r., III CK 221/05, LEX nr 439151; wyrok SN z dnia 22 listopada2006 r., V CSK 292/06, LEX nr 1554424; wyrok SA w Warszawie z dnia 2 października 2015 r., I ACa 2058/14, LEX nr 1820933). W odniesieniu do zasady słuszności wart. 102 k.p.c.określone zostały przesłanki, których zaistnienie warunkuje możliwość obciążenia strony przegrywającej jedynie częścią kosztów albo nieobciążania jej w ogóle tymi kosztami. Obejmują one wystąpienie w sprawie wypadków szczególnie uzasadnionych, które powodują, że zasądzenie kosztów na rzecz wygrywającego przeciwnika w całości, a nawet w części, byłoby sprzeczne z powszechnym odczuciem sprawiedliwości oraz zasadami współżycia społecznego. Zalicza się do tych „wypadków” okoliczności związane z przebiegiem postępowania, jak charakter dochodzonego roszczenia, jego znaczenie dla strony, przedawnienie roszczenia, subiektywne przekonanie o zasadności roszczenia wsparte na obiektywnych podstawach, które jednak doznaje osłabienia w postępowaniu apelacyjnym.Do warunków leżących poza procesem należy sytuacja majątkowa i życiowa strony.
Zważywszy, że stosowanieart. 102 k.p.c.jest przejawem dyskrecjonalnej władzy sędziego, zmiana postanowień w tym zakresie może być jedynie wyjątkowa i spowodowana rażącym naruszeniem przepisów. W niniejszej sprawie nie doszło do takiego kwalifikowanego naruszenia przepisu. Sąd pierwszej instancji szczegółowo wyjaśnił, że o ile okoliczności podnoszone przez pozwaną w kontekście miarkowania zachowku nie mogły stanowić podstawy do miarkowania świadczeń, o tyle pozwalały wyprowadzić wniosek, iż postawa procesowa pozwanej wynikała z jej błędnego, lecz usprawiedliwionego okolicznościami subiektywnego przekonania o słuszności jej racji. Pozwana, uwzględniając relacje jej oraz relacje powodów ze spadkodawcami oraz fakt, iż zamieszkuje w mieszkaniu spadkowym, mogła działać w subiektywnym przekonaniu, że roszczenia wysuwane względem niej są krzywdzące. Taki stan rzeczy, przy porównaniu opisanej w ramach stanu faktycznego sytuacji majątkowej i życiowej pozwanej i powodów oraz przy uwzględnieniu wysokości zasądzonych zachowków i konsekwencji płynących z rozstrzygnięcia dla sytuacji życiowej pozwanej, doprowadził do wniosku, że rozliczenie kosztów procesu zgodniez zasadą odpowiedzialności za jego wynik sprzeciwiałoby się względom słuszności.
Zarzuty podniesione w apelacji pozwanej, a dotyczące naruszenia przepisów postępowania, tj.art. 233 § 1 k.p.c.iart. 316 k.p.c.oraz naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 991 § 1 w zw. zart. 5 k.c.sprowadzają się do zakwestionowania przyjętego przez Sąd pierwszej instancji braku podstaw do miarkowania należnego powodom zachowku. Natomiast co do zarzutu naruszenia art. 991 § 1 w zw. zart. 481 k.c.pozwana kwestionuje podstawę zasądzenia odsetek od zachowku za okres sprzed ustalenia jego wysokości.
Należy zaakceptować pogląd, iż w sprawie o zachowek nie jest wyłączone obniżenie wysokości należnej z tego tytułu sumy na podstawieart. 5 k.c.Zakres zastosowania powyższego przepisu powinien być jednak stosunkowo wąski, bowiem ocena sądu, czy żądanie zapłaty sumy odpowiadającej wysokości zachowku stanowi nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 k.c.), nie powinna pomijać, że prawa osoby uprawnionej do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma wobec swoich najbliższych (zob. uchwała SN z dnia 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, OSNC 1981, Nr 12, poz. 228; wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215/03, LEX nr 152889). Biorąc pod uwagę powyższe, należy przyjąć szczególną ostrożność przy podejmowaniu ocenyo nadużyciu prawa żądania zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wysokości zachowku, która nie może opierać się jedynie na ogólnym odwołaniu się do klauzuli generalnej zasad współżycia. Obniżenie wysokości zachowku może więc mieć miejsce w przypadkach wyjątkowych, albowiem już samo pozbawienie uprawnionego do zachowku korzyści ze spadku w drodze dziedziczenia jest dla niego okolicznością krzywdzącą i dolegliwą, a stanu tego nie powinno jeszcze pogłębiać drastyczne ograniczenie możliwości realizacji roszczeńz tytułu zachowku. W powyższym kontekście Sąd pierwszej instancji prawidłowo zastosowałart. 991 § 1w zw. zart. 5 k.c., po uprzednim także prawidłowym ustaleniu stanu faktycznego. Należy bowiem podkreślić, że ocena braku podstaw do obniżenia wysokości należnego powodom zachowku nie została przeprowadzona wyłącznie w kontekście możliwości sprzedaży nieruchomości przyulicy (...)wŁ.. Sąd Rejonowy szczegółowo rozważył sytuację materialną i życiową pozwanej. Ustalono, że prowadzi ona jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie ma nikogo na utrzymaniu, posiada stałe źródło dochodu, jest zatrudniona na umowę o pracę. Pozwana miała świadomość, iż powodowie zamierzają skorzystać z przysługującego im uprawnienia do zachowku już od około 2013 roku, a pierwsze sygnały w tym zakresie, jak wynika z jej własnych zeznań, otrzymała jużw 2010 roku. Sąd Rejonowy uznał zatem, że czas jaki upłynął od tego momentu do chwili obecnej był wystarczający, aby pozwana przeanalizowała swoje możliwości majątkowe i podjęła takie decyzje, które pozwoliłby jej zgromadzić wystarczające środki na zaspokojenie należności powodów. Podstawy do miarkowania zachowków w niniejszej sprawie nie może także stanowić akcentowana przez pozwaną okoliczność, że relacje jej i jej rodzicóworaz rodzeństwa z dziadkami były bliższe i bardziej zażyłe niż powodów. Sąd pierwszej instancji wskazał także, że pozwana ma możliwość zaspokojenia swoich potrzeb mieszkaniowych poprzez zamieszkanie wraz z rodzicami, z którymi pozostaje w doskonałych relacjach i, z którymi zamieszkiwała wspólnie z dwójką rodzeństwa do chwili przeprowadzenia się do mieszkania dziadków. Warunki lokalowe mieszkania rodziców jak i relacje jakie łączą pozwaną z jej rodzicami w pełni pozwalają na zamieszkanie w nim pozwanej. Sąd ustalił, że w chwili obecnej w mieszkaniu rodziców zamieszkują wyłącznie rodzice pozwanej. Wobec tego, pozwana ma faktyczną możliwość, aby swoje potrzeby mieszkaniowe zaspokoić poprzez powrót do mieszkania wspólnie z rodzicami.
Jako bezzasadny należało ocenić także zarzut naruszeniaart. 991 § 1w zw. zart. 481 k.c.poprzez zasądzenie odsetek od zachowku za okres sprzed ustalenia jego wysokości. Sąd Okręgowy orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w orzecznictwie, iż roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnymsensu stricto. Odsetki za czas opóźnienia w jego spełnieniu biegną od daty wezwania dłużnika do zapłaty zgodnie zart. 455 k.c.Stan opóźnienia może więc nastąpić także przed wyrokowaniem przez sąd (tak SN w wyrokach:z dnia 25 czerwca 2015 r., III CSK 375/14, LEX nr 1794316; z dnia 17 września 2010 r.,II CSK 178/10, LEX nr 942800; z dnia 7 lutego 2013 r., II CSK 403/12, LEX nr 1314389;z dnia 6 marca 2014 r., V CSK 209/13, LEX nr 1446457). O stanie opóźnienia można mówić wówczas, gdy zobowiązany znał już wszystkie obiektywnie istniejące okoliczności pozwalające mu racjonalnie ocenić zasadność i wysokość zgłoszonego roszczenia z tytułu zachowku. Może to nastąpić także w dacie poprzedzającej chwilę wyrokowania. W niniejszej sprawie, jak prawidłowo ustalił to Sąd Rejonowy, powodowie jeszcze przed wytoczeniem powództwa w piśmie z dnia 18 grudnia 2013 roku wysłanym pozwanej przesyłką poleconą, wezwali ją do zapłaty na rzeczZ. K.kwoty 29.000,00 złotych, zaś na rzecz powodówM.iM. K. (2)kwot po 19.000,00 złotych tytułem zachowku poB.iM. K. (3).
Mając na uwadze powyższe, należało uznać, że obie apelacje jako bezzasadne podlegają oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c.
O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy w Łodzi orzekł na podstawieart. 100 zd. 1w zw. zart. 108 § 1 k.p.c., wzajemnie znosząc je pomiędzy stronami. Należy mieć bowiem na uwadze, iż w sprawie nastąpiło oddalenie wzajemnych apelacji stronw całości – każda ze stron jest przegrana w sprawie z apelacji własnej i wygrana w sprawiez apelacji przeciwnika procesowego, zaś wysokość kosztów poniesionych przez przeciwnika strony wnoszącej apelację ogranicza się do zbliżonych kosztów zastępstwa procesowego. Trzeba także pamiętać, że o zastosowaniu zasady wzajemnego zniesienia kosztów procesu decyduje kryterium słusznościowego rozłożenia obowiązku ponoszenia tych kosztów, nie jest natomiast bezwzględnie wymagane dokładne wyliczenie stosunku wygranej do przegranej. Słuszność leży u podłoża każdego rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów procesu.