Sąd Apelacyjny w Katowicach
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1213/15
Data wyroku: 2016-06-01 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Piotr Wójtowicz, Tomasz Tatarczyk, Ewa Jastrzębska
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 1008 pkt. 3 k.c.

Sygn. akt I ACa 1213/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 1 czerwca 2016 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący :

SSA Piotr Wójtowicz (spr.)

Sędziowie :

SA Ewa Jastrzębska
SO del. Tomasz Tatarczyk

Protokolant :

Agnieszka Szymocha

po rozpoznaniu w dniu 1 czerwca 2016 r. w Katowicach
na rozprawie
sprawy z powództwaP. O. (1)iC. O.
przeciwkoM. O.,J. O. (1)iP. O. (2)
o zapłatę
na skutek apelacji powodaP. O. (1)
od wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie
z dnia 9 lipca 2015 r., sygn. akt I C 300/13,

1
odrzuca apelację w części, w jakiej skierowana ona została przeciwko orzeczeniom uwzględniającym powództwoC. O.;

2
w pozostałej części apelację oddala;

3
zasądza od powodaP. O. (1)na rzecz pozwanejM. O.2 700 (dwa tysiące siedemset) złotych z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego;

4
przyznaje od Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Częstochowie) na rzecz adwokatS. T.3 321 (trzy tysiące trzysta dwadzieścia jeden) złotych, w tym 621 złotych podatku od towarów i usług, z tytułu wynagrodzenia za udzieloną powodowiP. O. (1)w postępowaniu apelacyjnym pomoc prawną;

5
przyznaje od Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Częstochowie) na rzecz kuratora małoletniegoC. O.,T. O. (1), 3 321 (trzy tysiące trzysta dwadzieścia jeden) złotych, w tym 621 złotych podatku od towarów i usług.

SSO del. Tomasz Tatarczyk

SSA Piotr Wójtowicz

SSA Ewa Jastrzębska

Sygn. akt I ACa 1213/15

UZASADNIENIE
PowódP. O. (1)domagał się ostatecznie uznania bezskuteczności wydziedziczenia go przez zmarłąE. O.oraz zasądzenia jego rzecz od pozwanych:M. O.41911,76 zł,P. O. (2)41911,76 zł iJ. O. (1)66176,46 zł, w każdym przypadku z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu.
PowódC. K.domagał się z kolei zasądzenia jego rzecz od pozwanych:M. O.18627,45 zł,P. O. (2)18627,45 zł iJ. O. (1)29411,76 zł, także w każdym przypadku z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu.
Oba, konkurencyjne względem siebie, roszczenia wywodzone były z zachowku, jaki synowi zmarłej,P. O. (1)należałby się od będących spadkobiercami ustawowymi pozwanych gdyby wydziedziczenie go przez spadkodawczynię okazało się być bezskuteczne, lub jaki wnukowi zmarłej i synowiP.,C.należałby się od tych spadkobierców w razie skutecznego wydziedziczenia jego ojca.
Pozwane wniosły o oddalenie powództwaP. O. (1)w całości, uznały natomiast, co do zasady, roszczenieC. O., zarzucając jedynie jego wygórowanie.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy zasądził na rzeczC. O.odJ. O. (1)20333,33 zł z ustawowymi odsetkami dnia 8 lutego 2014 r., odM. O.12877,77 zł z ustawowymi odsetkami od 20 lutego 2014 r. i odP. O. (2)12877,77 zł z ustawowymi odsetkami od 11 lutego 2014 r., zastrzegając prawo tej pozwanej do powoływanie się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie jej odpowiedzialności do stanu czynnego spadku, w pozostałej zaś części, w tym w całości powództwoP. O. (1), oddalił oraz orzekł o kosztach. Przytoczył Sąd następujące motywy swego rozstrzygnięcia:
P. O. (1)jest ojcem powodaC. O.i synem spadkodawczyniE. O..C. O.pochodzi z drugiego małżeństwaP. O. (1).
E. O.zmarła(...)r. Sporządziła ona testament własnoręczny, na podstawie którego spadek po niej nabyły, będące dziećmiP. O. (1)z jego pierwszego małżeństwa zJ. O. (2)jej wnuki:T. O. (2)iJ. O. (1), odpowiednio w95/170 i w75/170.
T. O. (2)zmarł(...)r., a spadek po nim w częściach równych nabyły jego żonaM. O.i jego córkaP. O. (2).
E. O.sporządziła w sumie trzy testamenty. Testamentem z dnia 25 stycznia 2001 roku, sporządzonym w formie aktu notarialnego, powołała ona do spadku po ½T. O. (2)iJ. O. (1). Również notarialnym testamentem z dnia 5 lutego 2002 r. powołała do spadkuJ. O. (1), którą zobowiązała do przeniesienia na rzeczT. O. (2)wynoszącego ½ udziału w położonej przyul. (...)nieruchomości. W testamencie tym zawarła też rozrządzenie dotyczące wydziedziczeniaP. O. (1)z powodu nieutrzymywania z nią kontaktów od około dwóch lat. Testamentem allograficznym z dnia 26 grudnia 2004 r.T. O. (2)zapisała położoną przyul. (...)wC.działkę, a mieszkanie własnościowe przyul. (...)wC.zapisałaJ. O. (1). W tymże testamencie allograficznym ponownie oświadczyła wolę wydziedziczeniaP. O. (1)z uwagi na brak zainteresowania od kilku lat, brak odwiedzin w czasie choroby i pobytu w szpitalu.
Powołanym w pierwszej kolejności do dziedziczenia ustawowego poE. O.byłP. O. (1). Miał on troje dzieci: z pierwszego małżeństwaT.iJ., z drugiego małżeństwa zaś –C..
W skład spadku poE. O.wchodzi zabudowana budynkiem mieszkalnym nieruchomość o powierzchni 0,0674 ha, położona wC.przyul. (...), dla której Sąd Rejonowy wC.prowadziksięgę wieczystą (...)oraz położony wC.przyul. (...)lokal mieszkalny nr (...), dla którego Sąd Rejonowy wC.prowadziksięgę wieczystą (...), których łączna wartość na dzień otwarcia spadku i w dniu wyrokowania wynosiła 206400,-zł, a także ruchomości o łącznej wartości 1000,-zł. Łączna wartość masy spadkowej wynosiła zatem 207400,-zł.
StosunkiP. O. (1)iE. O.były złe.P. O. (1)jeszcze podczas wspólnego zamieszkiwania z matką zachowywał się wobec niej nagannie: dokuczał jej, polewał ją wodą w czasie snu, wyrzucał jej ubrania przez balkon, nie wpuszczał jej do mieszkania. Po rozwodzie z pierwszą żoną i zerwaniu kontaktów z dziećmi z pierwszego małżeństwa zerwał również kontakty z matką, nie interesował się jej losem ani stanem jej zdrowia, nie pomagał jej, nie kontaktował się z nią nawet z okazji jej urodzin, imienin czy też świąt. Jego kontakty z nią sprowadzały się do przypadkowych spotkań; podczas takiego spotkania w tramwaju przedstawił on jej swojego najmłodszego synaC..P. O. (1)próbował również zabronić matce kontaktów ze swoimi dziećmi z pierwszego małżeństwa.E. O.przed śmiercią starała się nawiązać kontakty z nim, on jednak tych kontaktów unikał.
Wyrokiem z dnia 22 września 2014 r. Sąd Rejonowy wC.uznałP. O. (1)za winnego tego, że (z przerwami) od 1 stycznia 2006 r. do 30 września 2012 r. uporczywie uchylał się od łożenia na utrzymanie córkiJ., że od 1 stycznia 2006 r. do 31 sierpnia 2006 r. uporczywie uchylał się od łożenia na utrzymanie synaT.i że od 1 listopada 2006 r. do 30 września 2008 r. (także z przerwami) uporczywie uchylał się od łożenia na utrzymanie synaC., przez co naraził ich na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.
Nie zasługiwały na wiarę zeznaniaI. O., jakoby w czasie trwania jej związku zP. O. (1)jego stosunki z matką były poprawne, są one bowiem sprzeczne z zeznaniami pozostałych świadków i z zeznaniami pozwanych, z których wynika jednoznacznie, nie utrzymywał on kontaktów z matką; nawet jednak gdyby dać wiarę jej zeznaniom, to opisuje ona kontakty pomiędzyP. O. (1)a jego matką jedynie w latach 1997-2002.
Odmówić wiary należało również zeznaniomP. O. (1), który wskazywał na normalność jego relacji z matką. Sam wszak przyznał, że nie uczestniczył w jej pogrzebie matki, co jednoznacznie wskazuje na brak między nimi normalnych relacji, i że jego ostatni z nią kontakt miał miejsce rok lub dwa lata przed jej śmiercią, co unaocznia brak jego nią zainteresowania matką. Podkreślić należy, że zeznał on, że matka zapraszała jego i jego drugą żonę na wigilię i inne okazje rodzinne, nie podał jednak, że z zaproszeń tych korzystał. Potwierdza to tezę, żeE. O.dążyła do kontaktów z synem, a ten kontaktów z nią unikał.
Stwierdzić w tej sytuacji należy, że zachodziły przesłanki wydziedziczeniaP. O. (1)przezE. O., co w rezultacie pozbawiało go prawa do żądania zachowku i implikowało konieczność oddalenia powództwa.
Zgodnie zart. 1008 k.c.spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeśli uprawniony do zachowku, między innymi, uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. W myślart. 1009 k.c.przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu.
Dokonane przezE. O.wydziedziczenieP. O. (1)było skuteczne, a wskazana w sporządzonym przez nią testamencie przyczyna wydziedziczenia go była rzeczywista i uzasadniająca takie rozrządzenie, mieści się bowiem w dyspozycji wart. 1008 pkt 3 k.c.Nie ulega wątpliwości, iż brak jakiegokolwiek kontaktuP. O. (1)z matką na przestrzeni wielu lat, brak jakiegokolwiek zainteresowania jej losem, a także nieuczestniczenie przezeń w jej pogrzebie stanowi przejaw niedopełniania obowiązków rodzinnych, a owo niedopełnianie obowiązków rodzinnych, z uwagi na jego długotrwałość i powtarzalność (wielokrotność), zakwalifikować należało jako uporczywe. Bez znaczenia dla takiej oceny pozostają incydentalne kontaktyP. O. (1)ze spadkodawczynią, podczas przypadkowych spotkań na ulicy lub w tramwaju, skoro w żaden sposób nie służyły one podtrzymywaniu więzi rodzinnej. Z zeznań świadków nie wynika, że spadkodawczyni nie życzyła sobie kontaktów z synem; przeciwnie – jednoznacznie wskazują oni, że zachowanie powoda było dla niej źródłem cierpienia i że czuła się ona przez niego opuszczona.
Skoro zachodziły podstawy do wydziedziczeniaP. O. (1)przezE. O., powództwo jego podlegało oddaleniu.
Powództwo jego podlegałyby oddaleniu także w oparciu oart. 5 k.c.Powód skazany wszak został za przestępstwo niealimentacji pozwanejJ. O. (1)iT. O. (2), którego następczyniami są pozwaneM. O.iP. O. (2). Uporczywe niełożenie na utrzymanie dzieci i brak jakiegokolwiek zainteresowania nimi jednoznacznie wskazuje na sprzeczność kierowanych względem nich przez powoda roszczeń z zasadami współżycia społecznego.
Wobec uznania wydziedziczeniaP. O. (1)za skuteczne i oddalenia wniesionego przezeń powództwa na częściowe uwzględnienie zasługiwało roszczenieC. O., zgodnie bowiem zart. 1011 k.c.zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.
W myślart. 931§1 k.c.w pierwszej kolejności powołane są do spadku z ustawy dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a stosownie doart. 931§2 k.c.jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych.P. O. (1)był jedynym dzieckiem spadkodawczyni, a zatem w przypadku dziedziczenia ustawowego spadek przypadałby w częściach równych jego dzieciom:T.,J.iC.. PonieważC. O.jest małoletnim zstępnym spadkodawczyni, należny zachowek wynosi, stosownie doart. 991§1 k.c., dwie trzecie wartości udziału spadkowego, jaki przypadałby mu w przypadku dziedziczenia ustawowego, a zatem2/9 wartości masy spadkowej, czyli 46088,88 zł. Wobec nabycia spadek poE. O.w75/170 przezJ. O. (1)i w95/170 przezT. O. (2)(którego spadkobierczyniami w częściach równych sąM. O.iP. O. (2))C. O.należy się odJ. O. (1)20933,33 zł, odM. O.iP. O. (2)zaś – po 12877,77 zł, wraz z należnymi na podstawieart. 481§1 k.c.odsetkami od doręczenia im odpisów pozwu. W pozostałej części żądanieC. O.podlegało oddaleniu.
Jako podstawę rozstrzygnięć o kosztach przywołał Sąd normyart. 102 k.p.c.i art. 113 ust 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, a także §19 pkt 1 w związku z 2ust. 1, §3 ust. 1 i §6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzęduoraz§3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 sierpnia 1982 r.w sprawie stawek, warunków przyznawania i wypłaty … należności kuratorów.
W apelacji od opisanego wyżej wyroku powódP. O. (1)zaskarżył go w punktach 1., 2. i 3., uwzględniających powództwoC. O., oraz w punkcie 4., oddalającym jego powództwo. Zarzucił on obrazęart. 233§1 k.c., a w konsekwencji tego – takżeart. 1011 k.c.W oparciu o te zarzuty wniósł o zmianę wyroku przez uznanie wydziedziczenia go przezE. O.za bezskuteczne i przez zasądzenie na jego rzecz odM. O.iP. O. (2)po 28975,-zł, od pozwanejJ. O. (1)zaś – 45750,-zł lub o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, a na wypadek nieuwzględnienia apelacji – o nieobciążanie go kosztami. Jego pełnomocnik z urzędu wniósł nadto o przyznanie mu od Skarbu Państwa kosztów pomocy prawnej, jakiej udzielił powodowi w postępowaniu apelacyjnym.
Pozwane wniosły o oddalenie apelacji, o oddalenie apelacji wniósł także ustanowiony dla małoletniegoC. O.kurator.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
W pierwszym rzędzie stwierdzić trzeba, że zaskarżenie przezP. O. (1)wyroku w tej części, w jakiej uwzględnione nim zostało powództwo małoletniegoC. O., było niedopuszczalne. Sąd Apelacyjny ma wprawdzie pełną świadomość tego, że roszczenia obu powodów były względem siebie konkurencyjne w tym sensie, że uwzględnienie powództwaC. O.możliwe było jedynie w przypadku oddalenia powództwaP. O. (1), procedura polska nie zezwala jednak na zaskarżenie przez jednego z powodów wyroku dotyczącego działającego po tej samej stronie procesowej innego powoda; wyrok uwzględniający powództwoC. O.zaskarżyć mogły tylko pozwane, skoro jednak tego nie uczyniły, wyrok ów stał się prawomocny. W tej sytuacja skierowana przeciwko punktom 1.-3. skarżonego wyroku apelacjaP. O. (1)podlec musiała odrzuceniu. Z tej przyczyny zresztą udziałC. O.w postępowaniu apelacyjnym był w istocie zbędny, ale skoro jego kurator został zawiadomiony o terminie rozprawy i na nią przybył, należało uwzględnić to przy orzekaniu o kosztach postępowania apelacyjnego.
Kolejną wymagającą rozważenia kwestią było, czyP. O. (1)mogło w ogóle służyć (niezależnie od merytorycznej zasadności) roszczenie o ustalenie bezskuteczności wydziedziczenia go. Roszczenie takie podstawę swą znajdować mogłoby jedynie w normieart. 189 k.p.c., w myśl której ten, kto ma interes prawny w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa, może domagać się, by sąd takiego ustalenia dokonał. Rzecz w tym, że interesu prawnego w żądaniu ustalenia nie ma (z wyjątkami, które w sprawie niniejszej nie zaistniały) ten, kto może domagać się bezpośrednio świadczenia, w tym przypadku zachowku. Oczywiste jest wprawdzie, że sam byt roszczenia osoby wydziedziczonej o zachowek uzależniony jest uprzedniego stwierdzenia bezskuteczności wypowiedzenia, stwierdzenia takiego dokonuje się jednak wyłącznie przesłankowo (a więc w ewentualnych motywach rozstrzygnięcia), nie zaś w sentencji wyroku. Badanie tej przesłanki doprowadziło Sąd Apelacyjny do wniosków tożsamych z tymi, do jakich doszedł Sąd Okręgowy.
Art. 233§1 k.p.c., obrazę którego zarzuca skarżący, normuje sposób oceny dowodów pod kątem ich wiarygodności i mocy, pozostawiając w tym zakresie sądowi orzekającemu pełną swobodę, ograniczoną jedynie koniecznością pozostawania przy tym w zgodzie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Uchybienia tej normie skarżący upatruje jednak nie w naruszeniu tych zasad, a w poczynieniu ustaleń niezgodnych z wybiórczo przywołanym przezeń materiałem dowodowym, na podstawie którego prezentuje swoją wersję stanu faktycznego. Tego rodzaju zabieg, co do zasady, nie może odnieść pożądanego przez stronę skutku, ustalanie istotnych dla rozstrzygnięcia faktów należy bowiem nie do niej, a do sądu orzekającego.
Jeśli jednak rozumieć ów zarzut jako zmierzający do podważenia odmowy wiarygodności zeznaniom powoda i świadkaI. O.oraz wytykający pominięcie przy owej ocenie i ustaleniach materiału fotograficznego, to jest uzasadniony o tyle, że istotnie nie było podstaw do zdyskwalifikowania tych zeznań świadka, w których opisywała ona spotkania ze spadkodawczynią, nie wydaje się bowiem by była ona zainteresowana korzystnym dlaP. O. (1)rozstrzygnięciem. Zeznanie jej nadto znajduje częściowe potwierdzenie w zdjęciach, obrazujących spotkania spadkodawczyni z synem i synową (drugą, to jestI. O.), to zaś w jakimś stopniu potwierdza zeznanie samegoP. O. (1), że matka zapraszała go do siebie na święta. Rzecz w tym, że owe opisywane przezI. O.i udokumentowane fotograficznie zdarzenia miały miejsce najdalej na przełomie wieków, a zapewne nawet przed rokiem 2000 (charakterystyczny jest brak na zdjęciachurodzonego (...)C., co nie jest – w świetle doświadczenia życiowego – typowe dla spotkań rodzinnych), nie stoją zatem w żadnej sprzeczności z kluczowym dla rozstrzygnięcia ustaleniem, że w okresie kilku lat poprzedzających śmierćE. O.P. O. (1)zerwał z nią wszelkie kontakty. Owa data zaprzestania przez niego wszelkich, nawet formalnych spotkań z matką konweniuje z treścią drugiego z jej testamentów (pierwszego, w którym wydziedziczyła syna); w testamencie tym, z dnia 5 lutego 2002 r., jako przyczynę wydziedziczenia wskazała wszak zerwanie przez niego z nią kontaktów od około dwóch lat.
Mimo zatem częściowej zasadności zarzutu obrazyart. 233§1 k.p.c.(w zakresie wyżej wskazanych) na pełne podzielenie zasługuje to najistotniejsze ustalenie Sądu Okręgowego, że wskazana w testamencie notarialnym z dnia 5 lutego 2002 r. i powtórzona w testamencie alograficznym z dnia 26 grudnia 2004 r. przyczyna wydziedziczeniaP. O. (1)rzeczywiście istniała.
Na tle prawidłowo (z zastrzeżeniem korekty dotyczącej kontaktówP. O. (1)ze spadkodawczynią) ustalonego stanu faktycznego, w tym co do kwestii najistotniejszej, jaką było zaniechanie od początku roku 2000 kontaktuP. O. (1)z matką i brak zainteresowania jej losem, równie prawidłowo zastosował Sąd Okręgowy prawo materialne. W szczególności słusznie doszedł do przekonania, że wskazana przez spadkodawczynię i rzeczywiście istniejąca przyczyna wydziedziczenia zakwalifikowana być winna jako uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych, mieści się w zatem w przewidzianej wart. 1008 pkt 3 k.c.podstawie do pozbawienia spadkobiercy ustawowego prawa do zachowku. Skoro zatem dokonane przezE. O.wydziedziczenieP. O. (1)okazało się być skuteczne, nie mógł on skutecznie dochodzić od spadkobierców testamentowych zachowku.
Nie było w tej sytuacji już potrzeby sięgania doart. 5 k.c.Dla porządku zatem jedynie warto wskazać, że także zasady współżycia społecznego przemawiałyby przeciwko uwzględnieniu powództwa z przyczyn, które wskazał Sąd Okręgowy. Trudno wszak z nimi pogodzić żądanie od córki i od następców prawnych syna zapłaty zachowku na rzecz ojca, który dzieci swych, wbrew ustawowemu i moralnemu obowiązkowi, nie alimentował.
Skoro wydziedziczenieP. O. (1)było skuteczne, zasadnie w świetleart. 1011 k.c.Sąd Okręgowy uznał za uprawnionego do zachowku powodaC. O.i zasądził na jego rzecz od pozwanych stosowne kwoty. Dotyczący jego roszczenia wyrok Sądu pierwszej instancji uprawomocnił się bez zaskarżenia go przez osoby do tego uprawnione, analizowanie go jawi się zatem jako zbędne.
Z powyższych względów na podstawieart. 385 k.p.c.iart. 373 k.p.c.w związku zart. 370 k.p.c.Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji.
Rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego podstawę swą znajdują w normachart. 98 k.p.c.oraz w przepisach rozporządzeń normujących wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu i kuratora.

SSO Tomasz Tatarczyk   SSA Piotr Wójtowicz   SSA Ewa Jastrzębska