Sąd Okręgowy w Gliwicach
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 410/16
Data wyroku: 2016-11-30 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Anna Hajda, Magdalena Hupa-Dębska, Joanna Łukasińska-Kanty
Słowa kluczowe: Odrzucenie Spadku
Podstawa prawna: art. 1019 kc

Sygn. akt III Ca 410/16

POSTANOWIENIE
Dnia 30 listopada 2016 r.
Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w następującym składzie:
Przewodniczący - Sędzia  SO Magdalena Hupa - Dębska
Sędziowie:    SO Anna Hajda (spr.)
SR (del.) Joanna Łukasińska - Kanty
Protokolant   Justyna Chojecka
po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2016 r. na rozprawie sprawy
z wnioskuG. B.
z udziałemBanku (...) Spółki AkcyjnejwG.
o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku poZ. B.
na skutek apelacji wnioskodawczyni
od postanowienia Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej
z dnia 22 października 2015 r., sygn. akt I Ns 660/14
postanawia:

1
zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie 1 w ten sposób, że zatwierdzić uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia przezG. B., córkęW.iM.z domuS.oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku poZ. B., synuW.iM.zmarłym w dniu 19 stycznia 2011 r. wR.i tam ostatnio stale zamieszkałym, w ustawowym terminie;

2
zasądzić od uczestnika postępowania na rzecz wnioskodawczyni kwotę 110 zł (sto dziesięć złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.

SSR(del.) Joanna Łukasińska-Kanty SSO Magdalena Hupa-Dębska SSO Anna Hajda

UZASADNIENIE
WnioskodawczyniG. B.wniosła o odebranie oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku poZ. B.zmarłym w dniu 19 stycznia 2011 roku oraz o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w terminie.
Uczestnik postępowaniaBank (...) Spółka AkcyjnawG.nie złożył odpowiedzi na wniosek i nie zajął stanowiska w sprawie.
Postanowieniem z dnia 22 października 2015 roku Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej oddalił wniosek i ustalił, że każdy z uczestników postepowania ponowi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie.
Podstawą tej treści rozstrzygnięcia były następujące ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy.
SpadkodawcaZ. B.zmarł w dniu 19 stycznia 2011 roku wR., gdzie ostatnio zamieszkiwał. Wnioskodawczyni nie utrzymywała od wielu lat kontaktów z bratem. Pod koniec 2011 roku została poinformowana przez synową brata –H. B., że cała rodzina odrzuciła po nim spadek. W związku z uzyskaniem informacji, że może być powołana do dziedziczenia, wnioskodawczyni oraz jej synowie:P. B. (1)iE. B.w dniu 11 stycznia 2012 roku odrzucili spadek poZ. B.przed notariuszemJ. D.w Kancelarii Notarialnej wS., za nr. rep. A(...). Wnioskodawczyni była przekonana, że tym samym dochowała wszelkich formalności. Pismami z dnia 2 lutego 2012 roku poinformowano:M. B.,F. B.,W. B.iO. B.– wnuki wnioskodawczyni o odrzuceniu spadku przez wnioskodawczynię i jej dzieci:P. B. (1)iE. B..
Przed Sądem Rejonowym w Rudzie Śląskiej w sprawie o sygn. akt I Ns 560/12, toczyło się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku poZ. B.z wnioskuBanku (...) Spółki AkcyjnejwG.. Uczestnikami postępowania w przedmiotowym postępowaniu byli:P. B. (2),A. B. (1),J. B.,D. B. (1),A. B. (2),D. B. (2),K. B.,A. B. (3)i wnioskodawczyni.
W toku postępowania wnioskodawczyni otrzymała odpis wnioskuBanku (...) Spółki AkcyjnejwG.wszczynającego postępowanie oraz postanowienie z dnia 15 czerwca 2012 roku o wezwaniu jej do udziału w sprawie w charakterze uczestniczki.
Zarządzeniem z dnia 29 czerwca 2012 roku, wydanym w powyższej sprawie, poinformowano wnioskodawczynięG. B., że oświadczenie o odrzuceniu spadku złożone przez nią przed notariuszem w dniu 11 stycznia 2012 roku jest bezskuteczne z uwagi na złożenie go przed osobami powołanymi do dziedziczenia z pierwszej grupy spadkobierców ustawowych. Powyższe pouczenie wnioskodawczyni otrzymała w dniu 10 lipca 2012 roku. Postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 24 czerwca 2013 roku wydanym w sprawie o sygn. akt I Ns 560/12, stwierdzono, że spadek poZ. B.nabyła wnioskodawczyni w całości. Pismem z dnia 12 marca 2014 rokuBank (...) Spółka AkcyjnawG.wezwał wnioskodawczynię jako spadkobierczynięZ. B.do zapłaty. Bank przesłał również wnioskodawczyni odpis postanowienia Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej z dnia 24 czerwca 2013 roku o stwierdzeniu nabycia spadku.
Wobec takich ustaleń faktycznych zważył Sąd Rejonowy, że konstrukcja uchylenia się od skutków prawnych złożonego pod wpływem błędu oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (art. 1019 par. 1 k.c.) została rozciągnięta na sytuacje, w których pod wpływem błędu spadkobierca nie złożył żadnego oświadczenia w terminie (art. 1019 par. 2 k.c.), a więc takie w których spadkobierca uchyla się od skutków biernego zachowania - w tym wypadku niezłożenia oświadczenia. Stosownie do przepisów ogólnych o wadach oświadczenia woli, w przypadku gdy wadą ma być błąd, to musi on dotyczyć treści czynności prawnej oraz musi być istotny (art. 84 par. 1 i 2 k.c.).
W rozpoznawanej sprawie Sąd Rejonowy uznał – wbrew twierdzeniu wnioskodawczyni, że nie pozostawała w błędzie, który spowodował niezłożenie oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku. Co prawda wnioskodawczyni złożyła w dniu 11 stycznia 2012 roku oświadczenie o odrzuceniu spadku poZ. B.przed notariuszemJ. D.w Kancelarii Notarialnej wS., za nr rep.(...), jednak bezskutecznie z uwagi na złożenie go przed osobami powołanymi do dziedziczenia z pierwszej grupy spadkobierców ustawowych. O powyższym fakcie wnioskodawczyni została poinformowana w toku toczącego się postępowania o stwierdzenie nabycia spadku poZ. B..
Z istoty odrzucenia spadku wynika, że może ono odnieść skutek prawny określony w art. 1020 tylko wówczas, gdy składający takie oświadczenie dziedziczy spadek Z uwagi na powyższe, nie sposób uznać, że dopiero kiedy wnioskodawczyni otrzymała wezwanie do zapłaty dowiedziała się, że jej oświadczenie złożone przed notariuszem jest bezskuteczne.
W ocenie Sądu Rejonowego niezłożenie oświadczenia przez wnioskodawczynię nie było skutkiem błędu, wynikało natomiast z niezachowania należytej staranności, co nie może być podstawą zatwierdzenia przez Sąd uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie. Wnioskodawczyni, wbrew twierdzeniom zawartym we wniosku, wiedziała o długu spadkodawcy, gdyż otrzymała wniosek banku inicjujący postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po spadkodawcy, czemu w toku postępowania nie zaprzeczała. W takim wypadku powinna dochować należytej staranności by choćby zainteresować się wynikiem postępowania i rozstrzygnięciem zapadłym w w/w sprawie.
Wobec powyższego Sąd uznał, że wnioskodawczyni nie pozostawała w błędzie, a niezłożenie oświadczenia było skutkiem niezachowania staranności.
Z uwagi na fakt, że wnioskodawczyni nie działała pod wpływem błędu nie ma przesłanek do zatwierdzenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku poZ. B.i na mocyart. 1019 par. 2 k.c.w zw. zart. 84 k.c.wniosek podlegał oddaleniu.
O kosztach orzeczono na podstawieart. 520 §1 k.p.c.
Z wyżej wskazanym rozstrzygnięciem nie zgodziła się wnioskodawczyni wywodząc apelację i zaskarżając postanowienie w całości. Skarżąca zarzuciła: - naruszenie prawa procesowego tj.art. 217 § 1 i 3 kpcorazart. 227 kpcpoprzez nieuzasadnione oddalenie wniosków o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadkówP.,E.,M.iA. B. (4), w sytuacji gdy przeprowadzenie tego dowodu mogło przyczynić się do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy – co w konsekwencji mogło doprowadzić do nieprawidłowych ustaleń faktycznych będących podstawą rozstrzygnięcia; - sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, będącego następstwem naruszeniaart. 233 § 1 kpcpoprzez przyjęcie, że: - wnioskodawczyni nie pozostawała w usprawiedliwionym błędzie co do skuteczności złożonego przed notariuszem oświadczenia o odrzuceniu spadku od dnia złożenia tego oświadczenia tj. od 11.01.2012 roku do końca marca 2014 roku tj. do chwili kiedy wnioskodawczyni otrzymała odpis postanowienia o stwierdzeniu nabycia przez nią spadku odBanku (...) SAwG., - wraz z pierwszym wezwaniem do zapłaty z dnia 12.03.2014 rokuBank (...) SAwG.przesłał wnioskodawczyni odpis postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, w sytuacji gdy odpis tego postanowienia został przesłany dopiero na skutek odpowiedzi wnioskodawczyni na wezwanie z dnia 18.03.2014 roku, w którym wskazuje na odrzucenie spadku przed notariuszem, co świadczy o pozostawaniu przez nią w błędzie co do skuteczności oświadczenia złożonego przed notariuszem, - wnioskodawczyni skutecznie i zrozumiale ( mając na uwadze przeciętny stan świadomości prawnej społeczeństwa) została w toku toczącej się sprawy o stwierdzenie nabycia spadku pouczona o konieczności złożenia dodatkowego oświadczenia o odrzuceniu spadku, - wnioskodawczyni nie działała pod wpływem błędu istotnego, - niezłożenie przez wnioskodawczynię dodatkowego ( kolejnego, drugiego) oświadczenia o odrzuceniu spadku było wynikiem niezachowania przez nią należytej staranności, a nie błędu; - niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy mających wpływ na rozstrzygnięcie, poprzez nieuwzględnienie przy ustalaniu stanu faktycznego okoliczności dotyczących odrzucenia przez zstępnych wnioskodawczyni spadku, zawiadomień w tym zakresie otrzymywanych z Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej, zezwolenia Sądu Rejonowego Szczecin Centrum wS.na odrzucenie spadku przezF. B., co w konsekwencji doprowadziło do niepełnych ustaleń faktycznych skutkujących błędną oceną stanu świadomości wnioskodawczyni i pozostawania przez nią w błędzie co do skuteczności złożonego oświadczenia o odrzuceniu spadku po zmarłym bracie; - naruszenieart. 328 § 2 kpcpoprzez nie wskazanie w uzasadnieniu postanowienia dowodów, na których Sąd oparł swoje ustalenia faktyczne w zakresie niedołożenia należytej staranności wnioskodawczyni, niepozostawania wnioskodawczyni w błędzie oraz przyczyn, dla których zeznaniom wnioskodawczyni odmówił wiarygodności i mocy dowodowej w zakresie w którym wskazuje, że do czasu otrzymania odpisu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku zBanku (...) SAwG.była przekonana, że zrobiła wszystko co trzeba było zrobić żeby spadek po bracie odrzucić. Równocześnie skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego tj.art. 84 kciart. 1019 kcpoprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że błąd umożliwiający uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku to jedynie błąd co do tytułu powołania lub co do przedmiotu spadku, w sytuacji gdy błędem tym może być również błąd co do prawa. Konsekwencją tego naruszenia było także uchybienieart. 88 § 2 kcprzez pominięcie przy jego stosowaniu możliwości wystąpienia w sprawie błędu co do prawa.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca domagała się dopuszczenia i przeprowadzenia dowodu z przesłuchania świadków przed Sądem Okręgowym w Gliwicach, zmiany zaskarżonego postanowienia przez uwzględnienie wniosku w całości oraz zasądzenia od uczestniczki postępowania na swoja rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na apelację uczestniczka postępowania domagała się jej oddalenia i zasądzenia od wnioskodawczyni na swoją rzecz kosztów postępowania odwoławczego według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelację wnioskodawczyni uznał Sąd Okręgowy za zasadną, aczkolwiek z nieco odmiennych przyczyn niż w niej podnoszone.
W pierwszej jednak kolejności wskazania wymaga, że wnioski dowodowe zawarte w apelacji, a składane już w toku postępowania przed Sądem I instancji, nie mogły zostać uwzględnione. Podzielił Sąd Okręgowy stanowisko zaprezentowane w pisemnych motywach zaskarżonego orzeczenia, iż przeprowadzenie wnioskowanych dowodów było nieprzydatne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Tym samym zarzut apelacji w tym zakresie uznać należy za bezzasadny. Podobnie ocenić należy zarzut sprzeczności ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, będącego następstwem naruszeniaart. 233 § 1 kpc. Odnosząc się do zarzutu apelacji dotyczącego trafności poczynionych przez Sąd Rejonowy ustaleń faktycznych, wskazania wymaga, że Sąd odwoławczy ma ograniczone możliwości ingerencji w ustalenia faktyczne poczynione przez sąd pierwszej instancji. Ewentualna zmiana tychże ustaleń może być dokonywana zupełnie wyjątkowo, w razie jednoznacznej wymowy materiału dowodowego oraz oczywistej błędności oceny tegoż materiału. Jeżeli z materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się ostać, choćby w równym stopniu, na podstawie tego materiału dawały się wysnuć wnioski odmienne. Tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo-skutkowych, to przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona. Odnosząc powyższe uwagi do okoliczności rozpoznawanej sprawy nie sposób przypisać Sądowi Rejonowemu uchybień wskazanych powyżej, które uprawniałyby do ingerencji w treść poczynionych przez ten Sąd ustaleń faktycznych. Zresztą – zdaniem Sądu Okręgowego – skarżąca w istocie nie kwestionuje prawidłowości dokonanych przez Sąd I instancji ustaleń faktycznych, stawiając zarzuty odnośnie do wyprowadzonych przez Sąd Rejonowy wniosków z prawidłowo ustalonego stanu faktycznego.
Wskazać należy, że rozpoznając niniejszą sprawę należało w pierwszym rzędzie rozważyć, czy istotnie wnioskodawczyni miała podstawy do tego by skutecznie uchylić się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku, o którym mowa wart. 1015 k.c.Stosownie do treści tego przepisu oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Jak więc wynika z przytoczonej regulacji termin na złożenie przedmiotowego oświadczenia wynosi 6 miesięcy i zasadniczo zwykle otwiera się dla spadkobierców z datą otwarcia spadku tj. datą śmierci spadkodawcy. W tej dacie bowiem spadkobiercy mają już wiedzę o tym, że dziedziczą po zmarłym spadkodawcy. Od tej reguły zdarzają się jednak wyjątki.
Odnosząc powyższe rozważania do osoby wnioskodawczyni bez wątpienia złożyła ona oświadczenie w przedmiocie odrzucenia spadku po zmarłym bracie w dniu 11 stycznia 2012 roku. Bez wątpienia także oświadczenie to jest bezskuteczne z uwagi na złożenie go przed osobami powołanymi do dziedziczenia z pierwszej grupy spadkobierców ustawowych. Wiedzę o powyższej okoliczności wnioskodawczyni powzięła z treści informacji Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej kierowanej do niej w postępowaniu oznaczonym sygn. akt I Ns 560/12. Informacja powyższa została wnioskodawczyni doręczona w dniu 10 lipca 2012 roku wraz z postanowieniem Sądu w przedmiocie wezwania jej do udziału w sprawie. Zatem, w ocenie Sądu Okręgowego, termin do złożenia oświadczenia, o którym mowa wart. 1015 kcdla wnioskodawczyni należy liczyć najwcześniej od 10 lipca 2012 roku. Oświadczenie w przedmiocie odrzucenia spadku poZ. B.wnioskodawczyni złożyła ostatecznie w dniu 31 lipca 2015 roku, a więc niewątpliwie z przekroczeniem terminu wyznaczonego przez ustawę. W związku z powyższym zaszła konieczność rozpoznania jej wniosku w kontekście brzmieniaart. 1019 kc.W doktrynie wskazano, że by uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku, było skuteczne istotne jest by błąd, na który powołuje się osoba składająca oświadczenie był zarówno obiektywnie, jak i subiektywnie istotny i był usprawiedliwiony okolicznościami sprawy.
Rozważając zatem okoliczności niniejszej sprawy zwrócił uwagę Sąd Okręgowy, na to że wnioskodawczyni zareagowała na zawiadomienie kierowane do niej z Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej w sprawie spadkowej, kierując do tego Sądu pismo. W piśmie tym wnioskodawczyni z jednej strony zawarła informację, że złożyła oświadczenie w przedmiocie odrzucenia spadku poZ. B., z drugiej zaś strony wskazała, że „oświadczenie nie traci swojej mocy, jest obowiązujące i nadal aktualne, ponieważ nie zostało odwołane lub zmienione”. Równocześnie wnioskodawczyni wskazała, że „prosi o uwzględnienie oświadczeń woli o odrzuceniu spadku poZ. B.złożonych przez nią i jej najbliższych krewnych jako nadal aktualnych i skutecznych”. W tej sytuacji – zdaniem Sądu Okręgowego – rolą sądu spadku było - zgodne z zamiarem skarżącej - odebranie od niej oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku po zmarłym bracie. Treść wskazanego wyżej pisma jednoznacznie wskazuje na intencje wnioskodawczyni i jej wolę odrzucenia spadku po spadkodawcy. Czynności tej Sąd Rejonowy zaniechał i postanowieniem z dnia 24 czerwca 2013 roku stwierdził nabycie spadku poZ. B.na rzecz wnioskodawczyni. W ocenie Sądu II instancji skarżąca mogła zasadnie oczekiwać, iż zostanie wezwana przez Sąd celem złożenia oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku. W rezultacie zaś pozostawała w błędzie co do tytułu swego powołania do spadku aż do dnia otrzymania od uczestnika postępowania odpisu postanowienia w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku poZ. B..
Mając na uwadze te okoliczności Sąd Okręgowy uznał, że ziściły się przesłanki przewidziane wart. 1019 § 2 kc, które warunkowały zatwierdzenie oświadczenia wnioskodawczyni o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku po zmarłymZ. B..
Z tej to przyczyny apelację wnioskodawczyni uwzględniono zmieniając zaskarżone orzeczenie jak w sentencji, stosownie do treściart. 386  §  1 kpcw zw. zart. 13  §  2 kpc.
O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono stosownie do dyspozycjiart. 520  §  3 kpc. Oczywistym bowiem jest, że interesy uczestników niniejszego postępowania były sprzeczne, zatem jego kosztami należało obciążyć uczestnikaBank (...) SAwG.jako przegrywającego to postępowanie .
SSR (del.) Joanna Łukasińska – Kanty SSO Magdalena Hupa – Dębska SSO Anna Hajda