Sąd Okręgowy w Kielcach
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 260/16
Data wyroku: 2016-07-06 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Elżbieta Ciesielska, Hubert Wicik, Rafał Adamczyk
Słowa kluczowe: Zdrowie Psychiczne, Nierozpoznanie Istoty Sprawy, Nieważność Postępowania
Podstawa prawna: art. 379 pkt 5 k.p.c., art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.; art. 8, art. 29, art. 42 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r., poz. 546, ze zmianami)

Sygn. akt II Ca 260/16

POSTANOWIENIE
Dnia 6 lipca 2016 r.
Sąd Okręgowy w Kielcach II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Rafał Adamczyk (spr.)
Sędziowie: SSO Elżbieta Ciesielska
SSO Hubert Wicik
Protokolant: starszy protokolant Beata Wodecka
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 lipca 2016 r. sprawy
z wnioskuMiejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie wK.
z udziałemS. G.
o umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym
na skutek apelacji uczestnika
od postanowienia Sądu Rejonowego w Kielcach
z dnia 4 lutego 2016 r. sygn. akt III RNs 2499/15
postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie, znieść w całości postępowanie przed Sądem Rejonowym w Kielcach i przekazać sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.
II Ca 260/16

UZASADNIENIE
Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie wK.domagał się umieszczeniaS. G., bez jego zgody, w szpitalu psychiatrycznym. W uzasadnieniuwniosku podniósł, że uczestnik jest osobą chorą psychicznie, bezkrytyczną wobecswojej choroby, wymaga leczenia psychiatrycznego w warunkach szpitalnych, a jegoniepodjęcie spowoduje pogorszenie się stanu zdrowiaS. G.(k. 2 - 3).
UczestnikS. G.nie odniósł się jednoznacznie do żądania wniosku(k. 15).
Postanowieniem z dnia 4 lutego 2016 r. Sąd Rejonowy w Kielcach orzekło umieszczeniu w szpitalu psychiatrycznymS. G., urodzonego(...)(k. 18).
Sąd Rejonowy ustalił, żeS. G.ma 54 lata, mieszka z 77-letniąmatką, jest kawalerem, nie ma dzieci, pobiera zasiłek z Miejskiego Ośrodka PomocySpołecznej. Uczestnik leczył się psychiatrycznie w poradni zdrowia psychicznegood 16 - 17 roku życia, jednak od około 10 lat zaniechał leczenia, a nadto spożywa dużeilości alkoholu. Lekarz psychiatraE. P.w dołączonej do wniosku opiniipsychiatrycznej, po przeprowadzeniu ambulatoryjnego badania psychiatrycznegostwierdziła, żeS. G.jest osobą chorą psychicznie, cierpi na organicznezaburzenia urojeniowe, podobne do schizofrenii oraz zespół zależności alkoholowej.Uczestnik jest całkowicie bezkrytyczny wobec swojej choroby, wskazane jest jegoleczenie psychiatryczne w warunkach szpitalnych. Zdaniem psychiatryE. P.,nieprzyjęcieS. G.do szpitala psychiatrycznego spowoduje dalszepogorszenie stanu zdrowia psychicznego uczestnika. Zgodnie z opinią sądowo- psychiatryczną, sporządzoną przez biegłego lekarza psychiatręM. Ć.,S. G.ma zaburzenia urojeniowe oraz jest uzależniony od alkoholu.Świadczą o tym: dysforyczny nastrój, napięty afekt, urojenia ksobne, prześladowcze,doznawanie omamów słuchowych, nieufność, podejrzliwość, dziwacznośći nieadekwatność zachowań, niespójność reakcji emocjonalnych, zaburzony krytycyzmodnośnie choroby, leczenia. Opiniowany nie zgłasza się do psychiatry, pije ciągamialkohol, nadużywaR., wchodzi w konflikt z prawem, jest bezkrytyczny wobecpotrzeby leczenia.S. G.jest osobą chorą psychicznie. Uczestnik wymagaleczenia w szpitalu psychiatrycznym. Jego dotychczasowe zachowanie wskazuje na to,że nieprzyjęcie go do szpitala psychiatrycznego spowoduje znaczne pogorszenie jegostanu zdrowia psychicznego.
Sąd pierwszej instancji przytoczył następnie przepisart. 29 ust. 1 ustawyz dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego(tekst jednolity Dz. U.z 2016 r., poz. 546; dalej powoływana jakou. o.z.p.),zgodnie z którym do szpitalapsychiatrycznego może być rówmez przyjęta, bez zgody wymaganejwart. 22 U.O.Z.p., osoba chora psychicznie, której dotychczasowe zachowanie wskazujena to, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowiapsychicznego (punkt 1), bądź która jest niezdolna do samodzielnego zaspokajaniapodstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie
w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia (punkt 2). ZdaniemSądu Rejonowego, z wiarygodnych, logicznych i korespondujących ze sobą opiniilekarza psychiatryE. P.oraz biegłego sądowego - specjalisty psychiatryM. Ć.wynika, iżS. G.jest chory psychicznie, cierpina zaburzenia urojeniowe oraz uzależnienie od alkoholu. Dotychczasowe zachowanieuczestnika wskazuje, że nieprzyjęcie go do szpitala psychiatrycznego spowodujeznaczne pogorszenie stanu jego zdrowia psychicznego.S. G.na rozprawienie był w stanie odnieść się do dowodów z opinii biegłych i trudne było nawiązanielogicznej rozmowy z uczestnikiem. Dlatego też Sąd pierwszej instancji, na podstawieart. 29 ust. 1 U.O.Z.p. orzekł o umieszczeniuS. G.w szpitalupsychiatrycznym.
Uczestnik wniósł apelację od powyższego postanowienia. Zaskarżył orzeczenieSądu Rejonowego w całości. Zarzucił:
1. naruszenie prawa materialnego:
a) art. 23 ust. 1 u.o.z.p. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w sprawie i uznanie,że zaistniała przesłanka wskazana w tym przepisie, uzasadniająca przyjecie do szpitalapsychiatrycznego bez zgody uczestnika, podczas gdy analiza materiału dowodowegozgromadzonego w sprawie nie pozwala na poczynienie takich ustaleń,
b) art. 29 ust. 1 U.O.Z.p. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w sprawie i uznanie,że zaistniała przesłanka wskazana w tym przepisie, uzasadniająca przyjecie do szpitalapsychiatrycznego bez zgody uczestnika, podczas gdy na podstawie opinii biegłegosądowego nie można z całą stanowczością stwierdzić jakiego rodzaju chorobąpsychiczną jest dotknięty uczestnik, . bo nie wynika to z treści opinii, a nadto nieustalono, w jaki sposób dotychczasowe zachowanie uczestnika świadczy o tym,iż nieprzyjęcie do szpitala psychiatrycznegoS. G.spowoduje znacznepogorszenie stanu jego zdrowia psychicznego;
2. naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:
a)art. 5 i art. 212 § 2 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.,art. 42U.O.Z.p.iart. 48U.O.Z.p. poprzez nieudzielenie uczestnikowi pouczenia o celowości złożeniawniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, a także o możliwości składaniawniosków dowodowych w sprawie, co w konsekwencji doprowadziło do pozbawieniauczestnika możliwości obrony swoich praw, skutkującego nieważnością postępowaniana podstawieart. 379 pkt 5 k.p.c.,
b)art. 233 § 1 k.p.c.przez błędną ocenę materiału dowodowego w sprawie i brakwszechstronnego rozważenia materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziłodo oparcia rozstrzygnięcia na wniosku biegłego zawartym w opinii, a nie na własnymrozważeniu zgromadzonego materiału dowodowego.
Wskazując na powyższe zarzuty, uczestnik wniósł o zmianę zaskarżonegopostanowienia przez oddalenie wniosku, ewentualnie o uchylenie zaskarżonegopostanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania,a nadto o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonejw postępowaniu apelacyjnym, które nie zostały w żadnej części uiszczoneprzez uczestnika.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje :
Apelacja odniosła skutek w postaci uchylenia zaskarżonego postanowienia,zniesienia w całości postępowania przed Sądem Rejonowym w Kielcach i przekazaniasprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania - z uwagi na nieważnośćpostępowania przed Sądem pierwszej instancji, przejawiającą się pozbawieniemuczestnikaS. G.możności obrony jego praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.),
Uczestnik łączy zarzut nieważności postępowania przede wszystkimz niepouczeniem go przez Sąd o możliwości złożenia wniosku o ustanowienieprofesjonalnego pełnomocnika. Obowiązek przewidziany wart. 5k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.jest uzależniony od ujawnienia się w toku postępowaniaokoliczności wskazujących na problemy uczestnika (strony) w samodzielnymprowadzeniu sprawy i potrzebę skorzystania z fachowej pomocy i aktualizuje sięw szczególności wtedy, gdy z opinii biegłego psychiatry wynika, że zakłóceniaw odbiorze rzeczywistości przez uczestnika (stronę) mogą mu utrudnić podjęcieracjonalnej obrony jego interesów (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższegoz 22 lipca 2010 r., I CSK 234110, OSNC - ZD 2011/2/32). Zdaniem Sądu Okręgowego,w niniejszej sprawie występowały tego rodzaju przesłanki, o czym świadczy nie tylkotreść opinii biegłego psychiatry (stwierdzenie uS. G.zaburzeńurojeniowych, dziwaczność i nieadekwatność zachowań uczestnika - k. 10), lecz takżeanaliza wypowiedzi uczestnika w toku postępowania, dowodzących niewystarczającejorientacji skarżącego co do przedmiotu postępowania (k. 15) - co dostrzegł SądRejonowy w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, podnosząc, iż uczestniknie był w stanie odnieść się na rozprawie do przeprowadzonych dowodów i trudno byłonawiązać logiczną rozmowę zeS. G.(k. 23v). Stosownie doart. 48U.O.Z.p., sąd może ustanowić dla osoby, której postępowanie dotyczy bezpośrednio,adwokata z urzędu, nawet bez złożenia wniosku, jeżeli osoba ta ze względu na stanzdrowia psychicznego nie jest zdolna do złożenia wniosku, a sąd uzna udział adwokataw sprawie za potrzebny. Sąd pierwszej instancji skorzystał z tej możliwości dopieropo wydaniu zaskarżonego postanowienia, na etapie postępowania międzyinstancyjnego(k. 29). Skarżący ma rację, że Sąd Rejonowy naruszył przepisyart. 5 k.p.c.iart. 212 § 2 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.iart. 42u.o.z.p. - poprzeznieudzielenie uczestnikowi niezbędnych ze względu na specyfikę postępowaniapouczeń co do możliwości zgłoszenia wniosków dowodowych w sprawie.Sąd pierwszej instancji dysponował pisemną opinią biegłego psychiatryM.Ć., sporządzoną na sześć dni przed rozprawą (k. 8); odpis opinii nie zostałdoręczonyS. G., który nie zapoznał się wcześniej z treścią opiniii nie mógł zgłosić jeszcze przed rozprawą ewentualnych uwag i zarzutów do opinii.Rozprawa w dniu 4 lutego 2016 r. trwała piętnaście minut, a odebrane przez Sąddwuzdaniowe ustne wyjaśnienia do opinii biegłego nie dają odpowiedzi na zagadnieniaistotne z punktu widzenia przepisów prawa materialnego, zastosowanych przez SądRejonowy. Wymienione uchybienia procesowe Sądu pierwszej instancji stanowią- w oceme Sądu Okręgowego - wadliwości proceduralne równoznaczne
z pozbawieniem uczestnika możności obrony jego praw i skutkujące nieważnościąpostępowania na podstawieart. 379 pkt 5 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.W orzecznictwie przyjmuje się, iż pozbawienie strony możności obrony praw polegana tym, że ze względu na wadliwe czynności procesowe sądu strona, wbrew swej woli,została faktycznie pozbawiona możności działania w toku całego postępowanialub w jego istotnej części, jeżeli skutków tego uchybienia nie można było usunąć przedwydaniem orzeczenia w danej instancji i to niezależnie od tego, czy takie działaniestrony mogłoby mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia (zob. wyrok Sądu Najwyższegoz 4 marca 2009 r., IV CSK 468/08, LEX nr 515415 i powołane tam orzeczenia SąduNajwyższego).S. G.nie miał realnej możliwości obrony w postępowaniuprzed Sądem pierwszej instancji, nie mógł zgłosić konstruktywnych wnioskówdowodowych, a niemożność właściwego korzystania z instytucji procesowychprzez osobę uznaną za chorą psychicznie powoduje konieczność ustanowienia przez sądpełnomocnika, czego Sąd Rejonowy nie uczynił przed wydaniem merytorycznegoorzeczenia w sprawie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 28 listopada 2002 r.,II CKN 399/01, LEX nr 196607; postanowienie Sądu Najwyższegoz 15 czerwca 2011 r., V CSK 390110, LEX nr 1129178; postanowienie SąduNajwyższego z 5 kwietnia 2013 r., III CSK 222/12, LEX nr 134168).
Dodatkowo należy podnieść, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy.Przymusowa hospitalizacja osoby chorej psychicznie na podstawieart. 29 U.O.Z.p. jest ingerencją w sferę wolności i nietykalności osobistej człowieka.Z tej przyczyny kontrola sądu w zakresie spełnienia ustawowych podstawdo zastosowania tej ingerencji powinna być szczególnie wnikliwa. Sąd musi więcsprawdzić w pierwszej kolejności, czy z uprawnienia przewidzianego wart. 29 ust. 2 i 3U.O.Z.p. korzystają podmioty wyliczone wyczerpująco w tych przepisach. Stosowniedo treści art. 29 ust. 3 U.O.Z.p., wniosek o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego osoby,o której mowa w ust. 1 tego przepisu, może również zgłosić organ do spraw pomocyspołecznej, o ile ta osoba jest objęta oparciem społecznym, o którym mowawart. 8 U.O.Z.p. Konieczne było zatem zbadanie, czyS. G.jest objętyoparciem społecznym, określonym wart. 8 u.O.Z.p. Sąd Rejonowy dysponował jedynieoświadczeniem uczestnika, złożonym do protokołu rozprawy: "dostaję około 230 złmiesięcznie z MOPR-u" (k. 15), jednak nie zostały poczynione bliższe i jednoznaczneustalenia w tym przedmiocie.
Przepis art. 29 ust. 1 U.O.Z.p. pozwala na przymuszenie osoby chorej psychiczniedo podjęcia leczenia w szpitalu psychiatrycznym jedynie wówczas, gdy:(1) dotychczasowe postępowanie tej osoby wskazuje na to, że nieprzyjęcie jejdo szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznegobądź (2) osoba ta jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzebżyciowych, a uzasadnione jest przewidywanie, iż leczenie w szpitalu psychiatrycznymprzyniesie poprawę jej stanu zdrowia. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowieniazdaje się wynikać, że Sąd Rejonowy uznał, iż zachodzi pierwszy z tych wypadków,chociaż przy omawianiu podstawy prawnej orzeczenia Sąd podał przepis art. 29 ust. 1U.O.Z.p., nie dostrzegając, że przepis ten reguluje w dwóch punktach odrębnepodstawy przyjęcia do szpitala psychiatrycznego osoby chorej psychicznie, bez jej
zgody. Skarżący trafnie zarzuca naruszenie przez Sąd Rejonowy przepisuart. 233 § 1 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.poprzez zaniechanie kompleksowejoceny dowodu z opinii biegłego psychiatry. Sąd pierwszej instancji wadliwie oparłswoje ustalenia na dołączonej do wniosku opinii psychiatrycznejE. P.,traktując ten dokument jako dowód z opinii biegłego w rozumieniuart. 278 k.p.c.Opinie pozasądowe, wykonane na zlecenie stron lub innych organów niż sądorzekający, nawet jeżeli zostały sporządzone przez biegłego sądowego, nie mogą byćtraktowane jak dowód z opinii biegłego. Są one elementem stanowiska stronyoraz stanowią - jako dokument prywatny - jedynie dowód tego, że osoba, którapodpisała opinię, wyraziła zawarty w niej pogląd, nie korzystają natomiastz domniemania zgodności z prawdą zawartych w nich twierdzeń (zob. wyroki SąduNajwyższego: z 11 czerwca 1974 r., II CR 260/74, LEX nr 7517; z 8 listopada 1988 r.,II CR 312/88, LEX nr 8925; z 8 czerwca 2001 r., I PKN 468/00, OSNP 2003, nr 8,poz. 197; z 15 stycznia 2010 r., I CSK 199/09, LEX nr 570114). Sąd Rejonowyprzytoczył również wnioski opinii biegłego psychiatryM. Ć., zawierającepowtórzenie ustawowego sformułowania z art. 29 ust. 1 pkt 1 u.o.z.p. Dokonywanaprzez Sąd kontrola występowania w stanie faktycznym sprawy przesłanek ustawowychnakazujących uwzględnienie wniosku powinna być dokładna, zwłaszcza gdy osoba,której dotyczy wniosek kwestionuje, iż jej zachowanie uzasadnia w świetleobowiązującego prawa przymusową hospitalizację. Sąd nie może biernie poprzestaćna ocenie wyrażonej przez biegłego lekarza psychiatrę. Opinia biegłego nie może byćuznana za wyłączne źródło poczynionych przez Sąd pozytywnych ustaleńco do wystąpienia materialnoprawnych podstaw wniosku szczególnie wówczas, gdy bezszerszej motywacji przytacza tylko ustawowe zwroty stanowiące przesłankiprzymusowego umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym. Należy przy tym podkreślić,że o potrzebie przymusowego umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym orzeka sąda nie biegły, wobec czego sąd musi dysponować nie tylko stanowiskiem biegłego,lecz także zapoznać się z przesłankami jego rozumowania, a więc z charakterystykązdiagnozowanej jednostki chorobowej, jej przebiegiem, sposobami leczeniaoraz prognozami co do skutków zaniechania tego leczenia, konfrontując przesłankioceny biegłego z faktami ustalonymi na podstawie innych dowodów przeprowadzonychw sprawie. Z opinii biegłegoM. Ć.nie wynika jednoznacznie, jaką chorobąpsychiczną jest dotknięty uczestnik oraz czy zaburzenia urojeniowe stanowią takąchorobę. Dodatkowa trudność w sprawie z wniosku o przyjęcie do szpitala bez zgodychorego wynika ze specyficznego charakteru ustaleń faktycznych, wyrażającego sięw tym, że rozstrzygnięcie opiera się na prognozie, czyli hipotetycznej ocenie sąduco do skutków mogących nastąpić w przyszłości. Przewidywanie "znacznegopogorszenia" stanu zdrowia ma być, stosownie do wskazania ustawy, opartena "dotychczasowym zachowaniu" chorego. Przez pojęcie "znaczne pogorszenie stanuzdrowia psychicznego" - uwzględniając art. 2 ust. 1 pkt 2 u.o.z.p. - należy rozumiećdoprowadzenie się przez osobę chorą psychicznie, na skutek niepodejmowania leczenia,do stanu uniemożliwiającego jej funkcjonowanie w rodzinie, w miejscu zamieszkanialub w pracy. Takie rozumienie tego pojęcia pozwala ograniczyć hospitalizacjęprzymusową tylko do tych osób, dla których jest ona niezbędna. Nie należy bowiem
ułatwiać jej stosowania wobec osób chorych psychicznie, które zachowują się w sposóbnawet rażąco odbiegający od wymagań społecznych, ale mogą funkcjonowaćbez większych trudności w rodzinie, miejscu zamieszkania i pracy (zob. postanowienieSądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2010 r., V CSK 384/09, LEX nr 688057).Wymaganie art. 46 ust. 2 u.o.z.p., aby podstawę ustaleń sądu stanowił, między innymi,dowód z opinii jednego lub kilku lekarzy psychiatrów musi być postrzegane takżew kontekście umiejętnego rozróżnienia pomiędzy kompetencją biegłego do udzieleniainformacji i wiadomości specjalnych niezbędnych do ustalenia i oceny okolicznościsprawy a kompetencją sądu jako wyłącznie uprawnionego do ustalenia faktów i ocen(również hipotetycznych) na podstawie tej opinii oraz innych dowodów. Sąd pierwszejinstancji nie wyjaśnił, jakie konkretnie dotychczasowe zachowania uczestnikauzasadniają prognozę znacznego pogorszenia stanu jego zdrowia w razie nieprzyjęciaS. G.do szpitala, na czym będzie polegało to pogorszenie oraz jakisposób leczenia w szpitalu psychiatrycznym jest konieczny w przypadku jednostkichorobowej występującej u uczestnika. W konsekwencji, słuszny jest zarzut naruszeniaprzez Sąd Rejonowy art. 29 ust. l pkt l u.o.z.p. przez jego niewłaściwe zastosowanie,ponieważ fakty ustalone przez Sąd pierwszej instancji nie wypełniały przesłanek tegoprzepisu.
W świetle powyższych rozważań, w postępowaniu przed Sądem pierwszejinstancji doszło do nieważności postępowania, przejawiającej się pozbawieniemuczestnikaS. G.możności obrony jego praw, a ponadto Sąd Rejonowynie dokonał należytej analizy materialnoprawnych podstaw żądania z art. 29 ust. l pkt 1i ust. 3 u.o.z.p., w tym uprawnienia wnioskodawcy do złożenia wniosku w trybieart. 29 ust. 3 tej ustawy - przez co doszło do nierozpoznania istoty sprawy. Skutkowałoto koniecznością uchylenia zaskarżonego postanowienia, zniesienia w całościpostępowania przed Sądem Rejonowym w Kielcach i przekazania sprawydo ponownego rozpoznania temu Sądowi - stosownie doart. 386 § 2 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowyprzeprowadzi postępowanie dowodowe zgodnie z przedstawionymi wcześniej uwagamii oceni zasadność wniosku, z uwzględnieniem okoliczności wskazanych przez Sądodwoławczy. W przypadku wykazania przez wnioskodawcę uprawnieniaz art. 29 ust. 3 u.o.z.p., Sąd pierwszej instancji ustali, czy zaistniały przesłankiz art. 29 ust. 1 pkt l u.o.z.p. Trzeba przy tym pamiętać, że rozpoznanie wnioskuMiejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie wK.następuje w postępowaniunieprocesowym, a cele tego postępowania są szersze niż przyznanie racjiwnioskodawcy bądź uczestnikowi. W razie braku odpowiedniej inicjatywy dowodowejuczestników Sąd może również rozważyć dopuszczenie w takiej sytuacji dowodówz urzędu.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie
art. 108 § 2 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.