Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 752/16
Data wyroku: 2016-08-12 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Pożyczka, Wady Oświadczenia Woli
Podstawa prawna: art. 720 k.c., art. 83 k.c.

III Ca 752/16

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 4 lutego 2016 r. Sąd Rejonowy dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi oddalił powództwoG. C.o zapłatę skierowane przeciwkoW. P..
Sąd I instancji ustalił, że w okresie od lipca do października 2013 r. pozwany zawarł z powodem reprezentowanym przez(...) Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnościąwT.cztery umowy pożyczki na okres 1 miesiąca, jednak w rzeczywistości tylko pierwsza z nich wiązała się z otrzymaniem przez niego kwoty 500,00 zł, natomiast kolejne zawierał wyłącznie w celu przedłużenia terminu spłaty, uiszczając za każdym razem z tego tytułu kwotę 228,00 zł. Całkowite koszty uzyskania pożyczki wynosiły 228,00 zł, w tym 37,00 zł jako pięcioprocentowa prowizja i 191,00 zł jako koszt ustanowienia zabezpieczenia pożyczki. Niespłacenie pożyczki w całości w umówionym terminie powodowało uznanie niespłaconej części za zadłużenie przeterminowane, a wówczas powód mógł – zgodnie z treścią umowy – naliczać odsetki maksymalne od dnia następującego po dniu wymagalności spłaty. Po powstaniu zadłużenia przeterminowanego spłaty miały zaliczać się kolejno na koszty, odsetki i kapitał.
Dalej Sąd wywiódł, że zgodnie zart. 720 k.c.przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na biorącego pożyczkę określoną ilość pieniędzy, a biorący pożyczkę zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy. Strony zawarły pierwszą (najwcześniejszą) z umów pożyczki, natomiast pozostałe umowy dotknięte są wadą pozorności, a zatem z mocyart. 83 § 1 k.c.nieważne. W tej sytuacji Sąd uznał, że uiszczane przez pozwanego trzykrotnie opłaty w kwotach po 228,00 zł należy uznać za zapłacone nienależnie i zaliczył je na poczet zwrotu pożyczonej przezW. P.sumy. Zauważył dalej, że ryczałtowe ustalenie w umowie kosztów windykacji stanowi w istocie karę umowną za nieterminowe spełnienie świadczenia pieniężnego, co jest sprzeczne zart. 483 § 1 k.c., a tym samym z mocyart. 58 § 1 k.c.należy uznać takie zastrzeżenie umowne za nieważne. Wątpliwości Sądu co do zgodności z prawem wzbudził też umowny zapis o kosztach ustanowienia zabezpieczenia pożyczki, który w ocenie Sądu zmierzał do obejściaart. 359 § 21k.c., a wobec tego należało go uznać za nieważny na podstawieart. 58 § 1 k.c.
Od wyroku tego apelację złożył powód, zaskarżając go w całości i wnosząc o jego zmianę poprzez uwzględnienie powództwa w całości i zasądzenie od pozwanego na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania przed Sądami obu instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Przedmiotowemu rozstrzygnięciu zarzucono:

⚫

nierozpoznanie istoty sprawy poprzez nieprawidłowe pominięcie dowodów przedstawionych przez powoda przy jednoczesnym uwzględnieniu w całości nieudowodnionych oświadczeń pozwanego, co doprowadziło do uwzględnienia powództwa w całości;

naruszenieart. 232 k.p.c.poprzez niewłaściwe przyjęcie – pomimo braku jakiegokolwiek materiału dowodowego w tym zakresie – że pozwany wykazał, iż:

w okresie od lipca do października 2013 r. zawarł z powodem cztery umowy pożyczki na okres 1 miesiąca;

zawierając pierwszą z tych umów otrzymał kwotę 500,00 zł, natomiast kolejne umowy zawierał jedynie w celu przedłużenia terminu spłaty, płacąc za każdym razem 228,00 zł;

dokonał wpłat na rzecz powoda w łącznej kwocie 684,00 zł;

naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny materiału dowodowego i w konsekwencji dokonanie ustaleń sprzecznych z zebranym materiałem dowodowym, polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu, pomimo braku jakiegokolwiek materiału dowodowego w tym zakresie i opierając się tu wyłącznie na oświadczeniach pozwanego, którym Sąd I instancji nadał szczególną moc dowodową:

że pozwany w okresie od lipca do października 2013 r. zawarł z powodem cztery umowy pożyczki na okres 1 miesiąca;

że tylko zawierając pierwszą z tych umów otrzymał kwotę 500,00 zł, natomiast kolejne umowy zawierał jedynie w celu przedłużenia terminu spłaty, płacąc za każdym razem 228,00 zł;

naruszenieart. 328 § 2 k.p.c.poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy wskutek naruszenia przepisów postępowania polegającego na niewłaściwie sporządzonym uzasadnienia wyroku, w którym Sąd I instancji nie wskazał, z jakiej przyczyny i na jakiej podstawie dał wiarę oświadczeniom pozwanego dotyczącym rzekomych czterech umów pożyczki zawartych w okresie od lipca do października 2013 r., rzekomych wpłat pozwanego w łącznej kwocie 684,00 zł oraz tego, w jakim dniu strony zawarły umowę pożyczki uznaną przez Sąd za prawidłowo i skutecznie zawartą, a w jakim dniu strony zawarły umowy dotknięte wadą pozorności, ponieważ z uzasadnienia wyroku nie sposób wywnioskować, które umowy zostały uznane za nieważne;

błąd w ustaleniach faktycznych mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy polegające na nieuzasadnionym przyjęciu, pomimo braku jakiegokolwiek materiału dowodowego w tym zakresie, że pozwany:

w okresie od lipca do października 2013 r. zawarł z powodem cztery umowy pożyczki na okres 1 miesiąca;

zawierając pierwszą z tych umów otrzymał kwotę 500,00 zł, natomiast kolejne umowy zawierał jedynie w celu przedłużenia terminu spłaty, płacąc za każdym razem 228,00 zł;

dokonał wpłat na rzecz powoda w łącznej kwocie 684,00 zł;

naruszenieart. 65 k.c.poprzez jego błędną wykładnię i w efekcie nieprawidłową interpretację celu i zamiaru stron w związku z postanowieniami § 10 zawartej pomiędzy nimi umowy;

naruszenieart. 876 § 1 k.c.w związku zart. 359 § 21k.c.iart. 58 § 1 k.c.poprzez nieuzasadnione uznanie, że ustalenie wynagrodzenia należnego poręczycielowi na kwotę 191,00 zł zmierza do obejścia przepisów o odsetkach maksymalnych;

naruszenieart. 76 k.c.poprzez jego niezastosowanie w niniejszej sprawie i w konsekwencji nieprawidłowe przyjęcie, że strony ustnie zmieniły warunki umowy pożyczki zawartej w dniu 24 października 2013 r., w tym § 2 tej umowy, podczas gdy zgodnie z § 11 tej umowy wszelkie jej zmiany wymagały formy pisemnej pod rygorem nieważności;

naruszenieart. 83 k.c.przez nieprawidłowe przyjęcie, że strony zawarły umowę pożyczki dla pozoru;

naruszenieart. 720 k.c.przez nieprawidłowe przyjęcie, że pozwany z tytuł zawarcia umowy pożyczki zobowiązany jest przenieść na rzecz powoda sumę mniejszą niż ilość pieniędzy, która na jego własność została przeniesiona;

art. 481 § 1 k.c.w związku zart. 720 k.c.przez błędną odmowę zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda odsetek umownych w wysokości czterokrotności stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego w skali roku od udzielonej i niespłaconej przez pozwanego kwoty pożyczki naliczanych od dnia wymagalności roszczenia do dnia zapłaty.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja nie jest zasadna.
W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że w postępowaniu uproszczonym apelacja ma charakter ograniczony, a celem postępowania apelacyjnego nie jest tu ponowne rozpoznanie sprawy, ale wyłącznie kontrola wyroku wydanego przez Sąd I instancji w ramach zarzutów podniesionych przez skarżącego. Innymi słowy mówiąc, apelacja ograniczona wiąże Sąd odwoławczy, a zakres jego kompetencji kontrolnych jest zredukowany do tego, co zarzuci w apelacji skarżący. Wprowadzając apelację ograniczoną, ustawodawca jednocześnie określa zarzuty, jakimi może posługiwać się skarżący i zakazuje przytaczania dalszych zarzutów po upływie terminu do wniesienia apelacji – co w polskim porządku prawnym wynika zart. 5059§ 11i 2 k.p.c.(tak w uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów SN z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC Nr 6 z 2008 r., poz. 55; tak również M. Manowska, „Apelacja w postępowaniu cywilnym. Komentarz. Orzecznictwo”, Warszawa 2013, s. 305 – 306).
Po dokonaniu analizy zawartych w apelacji zarzutów Sąd odwoławczy jest zdania, że ich podniesienie nie może skutkować wydaniem orzeczenia reformatoryjnego lub kasatoryjnego. Skarżący zarzuca przede wszystkim dokonanie przez Sądmeritibłędnych ustaleń faktycznych sprzecznych z zebranym materiałem dowodowym, co miało swoje źródło w przekroczeniu granic swobodnej oceny tego materiału i w bezzasadnym przyjęciu, że twierdzenia pozwanego o okolicznościach faktycznych zostały wykazane, choć w rzeczywistości pozwany żadnych dowodów na poparcie swoich twierdzeń nie powołał. Chodzi tu o twierdzenia, iżW. P.zawarł z powodem umowę pożyczki w lipcu 2013 r., natomiast kolejne trzy umowy – w tym także ta, z której strona powodowa wywodzi swoje roszczenia objęte pozwem – zawierane były jedynie dla pozoru. Pożyczkobiorca występował mianowicie z ofertą modyfikacji treści umowy dotychczasowej poprzez przedłużenie terminu płatności o następny miesiąc, a przedstawiciel powoda wyrażał na to zgodę, o ile pozwany uiści kwotę 228,00 zł. Dla ukrycia tej czynności strony zawierały kolejną umowę pożyczki, w ramach której pozwany nie otrzymywał przewidzianej nią sumy pożyczki, ale za to wynikało z niej zobowiązanie do zapłaty kwoty 228,00 zł tytułem prowizji i kosztów ustanowienia zabezpieczenia.
Autor apelacji mija się z prawdą, twierdząc, że w aktach sprawy brak jakiegokolwiek materiału dowodowego na poparcie tych okoliczności, a Sąd Rejonowy swoje ustalenia oparł wyłącznie na oświadczeniach pozwanego (w apelacji omyłkowo – powoda), którym nadał szczególną moc dowodową. Istotnie – na rozprawie sądowej w dniu 1 lutego 2016 r.W. P.przedstawił swoje twierdzenia co do tej materii faktycznej, jednak nie ograniczył się do tego, lecz poparł je dowodem z własnego przesłuchania w charakterze strony. Nadmienić trzeba w tym miejscu, że powód nie stawił się na tej rozprawie mimo prawidłowego powiadomienia, co skutkowało po pierwsze tym, że twierdzeniom pozwanego nie zaprzeczył, a ponadto tym, że Sąd – w ramach gromadzenia materiału dowodowego – ograniczył w trybieart. 302 § 1zd. IIk.p.c.przeprowadzony dowód do przesłuchania tylko jednej ze stron. Rozpoznając sprawę w granicach zarzutu naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c., możliwe byłoby zakończenie na tym oceny prawidłowości stosowania tego przepisu, jako że twierdzenie skarżącego o braku jakiegokolwiek materiału dowodowego na poparcie okoliczności decydujących o oddaleniu powództwa nie znalazło oparcia w faktach. Można jednak tu dodać, że w apelacji nie przytoczono ponadto jakichkolwiek argumentów, które przemawiałyby za odmową wiarygodności i mocy dowodowi z przesłuchaniaW. P.w charakterze strony. Analizując zgromadzony materiał dowodowy, stwierdzić należy, że w wyjaśnieniach pozwanego nie ma jakichkolwiek sprzeczności czy niekonsekwencji, zaś z dowodów złożonych przez stronę powodową nie wynikają fakty, które zaprzeczałyby twierdzeniom przedstawionym na rozprawie. Przedstawiony dokument umowy pożyczki z października 2013 r. jest w myślart. 245 k.p.c.dowodem tego, żeW. P.złożył oświadczenia woli tam zawarte – czemu pozwany nie zaprzecza, natomiast zgłasza jednocześnie i wykazuje twierdzenie, iż złożył te oświadczenia jedynie dla pozoru. Również załączone do pozwu wezwania do zapłaty świadczą jedynie o tym, że powód uważał się za wierzyciela swojego kontrahenta, a fakt zredagowania ich w ten sposób, by dotyczyły zobowiązań z umowy pożyczki z października 2013 r. nie zaprzecza sam w sobie wywodomW. P., skoro przyczyną zawarcia umowy symulowanej jest możliwość powoływania się na nią wobec innych podmiotów, w tym także wobec Sądu w związku z wykazywaniem swoich roszczeń. W rezultacie Sąd odwoławczy nie stwierdza zasadności zarzutu odnoszącego się do naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.przy ustalaniu stanu faktycznego sprawy, w szczególności żaden z zawartych w apelacji argumentów nie podważa oceny materiału dowodowego w tym zakresie dokonanej przez Sąd I instancji. W konsekwencji chybiony jest także zarzut naruszeniaart. 232 k.p.c., jako że pozwany należycie wykazał swoje twierdzenia co do faktów przydatnym do tego celu dowodem z własnego przesłuchania, a – idąc dalej – stwierdzić trzeba, że na podstawie tych dowodów poczyniono prawidłowe ustalenia co do tych okoliczności i nie sposób skutecznie zarzucić Sądowi Rejonowemu błędów opisanych w apelacji.
Kończąc rozważania dotyczące prawidłowości stosowania przepisów prawa procesowego przez Sądmeriti, podnieść należy, że nie można zgodzić się z podniesionymi w apelacji zarzutami naruszeniaart. 328 § 2 k.p.c.Wydaje się, że skarżący niezbyt uważnie odczytał treść powołanego przepisu i nie dostrzegł, iż unormowanie to nie nakłada na Sąd obowiązku wyjaśniania, z jakich przyczyn dał wiarę dowodowi z przesłuchaniaW. P.(który to dowód nazywany jest przez skarżącego oświadczeniem), ale zobowiązuje do wskazania powodów, dla których określonym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a ponadto ustalenia faktów, które Sąd uznał za udowodnione i dowodów, na których się oparł, a także wyjaśnienia podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa. Wszystkie te elementy znajdują się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku i umożliwiają dokonanie jego kontroli instancyjnej. Nie ma też racji autor apelacji, twierdząc, że z uzasadnienia tego nie sposób jednoznacznie odczytać, które z czterech zawartych – według ustaleń Sądu – umów zostały uznane za nieważne ze względu na ich pozorność, ponieważ Sąd ten – po uprzednim ustaleniu, że strony zawarły cztery umowy – zaznaczył, że po udzieleniu pozwanemu pożyczki, kolejne umowy – a więc następne trzy – były dotknięte wadą pozorności i ich celem było jedynie przedłużenie czasu spłaty pożyczki udzielonej wcześniej.
Sąd II instancji jest zdania, że do właściwie ustalonego stanu faktycznego Sąd Rejonowy prawidłowo zastosowałart. 83 k.c.Jeśli strony w sierpniu, wrześniu i październiku 2013 r. złożyły oświadczenia woli, w myśl których dający pożyczkę zobowiązał się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy gatunku, a biorący zobowiązał się zwrócić tę samą ilość pieniędzy oraz świadczyć już przy zawarciu umowy prowizję i koszty ustanowienia zabezpieczenia w kwocie 228,00 zł, podczas gdy w rzeczywistości zgodnie zamierzały ukryć w ten sposób fakt przedłużenia czasu trwania poprzednio zawartej umowy o kolejny miesiąc za zapłatą tejże kwoty 228,00 zł jako odpłatności za dalsze korzystanie z pożyczonego kapitału, to sytuacja taka wyczerpuje w zupełności hipotezęart. 83 § 1 k.c.Strony nie chciały wywołania skutków prawnych wynikających z kolejnych umów pożyczki, jednocześnie jednak dążyły do wywołania pozoru rzeczywistego dokonania czynności prawnej w takiej postaci, na jaką wskazywało ich uzewnętrznione oświadczenie woli. Kontrahenci zmierzali w ten sposób do ukrycia innej, rzeczywiście przez nich zamierzonej i dokonanej czynności dysymulowanej – a oczywistym celem ukrywania jej pod pozorem innej czynności prawnej była jej niezgodność z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, w szczególności zart. 359 § 21-23k.p.c., określającymi maksymalne wynagrodzenie za korzystanie z cudzego kapitału w postaci odsetek kapitałowych. Stosując do umów stron z sierpnia, września i października 2013 r. dyspozycjęart. 83 k.c., Sąd I instancji słusznie uznał te czynności prawne za nieważne z mocy prawa. W kontekście ustalonej pozorności umów niezbyt zrozumiały wydaje się podniesiony w apelacji zarzut naruszeniaart. 76 k.c.zmierzający do przekonania Sądu odwoławczego, iż strony nie mogły zmienić ustnie warunków umowy pożyczki z października 2013 r., skoro w jej treści zawarto postanowienie o wymogu zachowania formy pisemnej przy dokonywaniu jej zmian. Podnieść tu wypada, że powód i pozwany w żadnym razie nie zmieniali ustnie treści zawartej umowy pisemnej z października 2013 r. – wbrew postanowieniom tej umowy wiążącym ich w zakresie formy dokonywania takiej zmiany – ale już przy składaniu oświadczeń woli stanowiących elementy tej czynności prawnej zgodzili się co do tego, że czynią to tylko dla pozoru, a treść tej umowy – w przeciwieństwie do postanowień ustnie uzgodnionej czynności dysymulowanej – w rzeczywistości nie będzie ich wiązać. Po pierwsze więc, nie doszło tu w ogóle do następczej zmiany ważnej umowy pisemnej, po drugie zaś, zastrzeżenie formy pisemnej zawarte w umowie pożyczki z października 2013 r. dotknięte było wraz z całą tą czynnością prawną wadą nieważności.
Konstatacja o pozorności pożyczki z października 2013 r. rozstrzyga w zasadzie kwestię słuszności żądania objętego pozwem, ponieważ wynika z niej, żeG. C.wywodził swoje roszczenia z umowy nieważnej, która nie wykreowała po stronieW. P.ważnych zobowiązań, mogących być tych roszczeń odpowiednikiem. W tej sytuacji zbędne wydają się być dalsze wywody Sądumeriti, który wdał się w ustalenia, w jakiej części zaspokojone zostały wierzytelności powoda poprzez wpłaty uiszczane przez pozwanego, skoro wierzytelności takie nie mogły powstać z umów nieważnych, w szczególności z ostatniej z nich, opisanej w uzasadnieniu pozwu, zaś powód nie obejmował z kolei ważnej, zdaniem Sądu, umowy pożyczki z lipca 2013 r. ramami podstawy faktycznej swojego powództwa. Z tych samych przyczyn nie jest jasne również, w jakim celu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku pojawiły się wywody dotyczące niezgodności z bezwzględnie obowiązującymi przepisami ustawy postanowień umownych zastrzegających na rzecz pożyczkodawcy opłaty za wysłanie korespondencji związanej z nieterminową spłatą pożyczki i przekazaniem sprawy do windykacji oraz związanej z zabezpieczeniem pożyczki. Wobec prawidłowego potraktowania przez Sąd umowy objętej podstawą faktyczną pozwu jako nieważnej z powodu jej pozorności i ustalenia, że w efekcie nie wynikają z niej zobowiązania pozwanego do spłaty pożyczki i spełnienia innych przewidzianych nią świadczeń, stwierdzić trzeba, że pozostałe podniesione w apelacji zarzuty naruszenia prawa materialnego – w szczególności odnoszące się do sposobu wykładni § 10 tej umowy, uznania, że postanowienie umowne co do kosztów ustanowienia zabezpieczenia zmierza do obejścia przepisów o odsetkach maksymalnych – nie mogą wywrzeć jakiegokolwiek wpływu na treść ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy; wniosek ten dotyczy także z tych samych powodów zarzutów naruszeniaart. 720 k.c.iart. 481 k.c.
Wobec bezzasadności wywodów apelacji, które nie mogą stanowić uzasadnionej podstawy dla uwzględnienia zgłoszonych tam wniosków, złożony środek zaskarżenia podlega oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c.