Sąd Okręgowy w Tarnowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ca 9/14
Data wyroku: 2015-03-11 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION
Sędziowie: Edward Panek, Ewa Gut
Słowa kluczowe: Spadek
Podstawa prawna: Art. 679 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego

Sygn. akt I Ca 9/14

POSTANOWIENIE
Dnia 11 marca 2015 r.
Sąd Okręgowy w Tarnowie – Wydział I Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSO Edward Panek (spr.)

Sędziowie:
Protokolant:

SSO Ewa Gut
SSO Mariusz Musiał
st. sekretarz sądowy Paweł Chrabąszcz

po rozpoznaniu w dniu 3 marca 2015 r. w Tarnowie
na rozprawie
sprawy z wnioskuM. M. (1)
przy uczestnictwieA. K. (1),A. K. (2),P. K.,K. M. (1),K. P.iK. Ś.
o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w Bochni z dnia 6 czerwca 2005 r. (I Ns 696/04) o stwierdzenie nabycia spadku poE. M.
na skutek apelacji wnioskodawczyniM. M. (1)i uczestniczkiK. M. (1)
od postanowienia Sądu Rejonowego w Bochni
z dnia 10 kwietnia 2008 r., sygn. akt I Ns 352/06
postanawia:

I

oddalić apelację;

II

nakazać pobrać solidarnie od wnioskodawczyniM. M. (1)i uczestniczkiK. M. (1)na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Tarnowie kwotę 3.916,43 zł tytułem zwrotu wydatków poniesionych w postępowaniu apelacyjnym;

III

orzec, że strony pozostają przy poniesionych kosztach postępowań odwoławczych.

Sygn. akt: I Ca 9/14

Uzasadnienie postanowienia Sądu Okręgowego w Tarnowiez dnia 11 marca 2015 roku .
M. M. (1)we wniosku skierowanym do Sądu Rejonowego w Bochni domagała się zmiany postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku poE. M.zmarłej w dniu 2 sierpnia 1991 roku wB., wydanego przez Sąd Rejonowy w Bochni w dniu 6 czerwca 2005 roku w sprawie o sygnaturzeI Ns 696/04.
Wedle pierwotnie sformułowanego żądania wnioskodawczyni , zmiana wymienionego wyżej postanowienia Sądu Rejonowego winna polegać na ustaleniu, że spadkobiercami zmarłej na podstawie testamentu własnoręcznego - co do części majątku spadkowego, który został nim objęty - są : synT. M.w 1/2 części oraz wnuczkiK. M. (1)iK. M. (2)po 1/4 części.
Jeżeli zaś chodzi o część masy spadkowej, która nie została objęta testamentem, to zdaniem wnioskodawczyni spadkobranie winno zostać potwierdzone na rzecz tych samych podmiotów i w tych samych częściach tyle tylko , że w oparciu o ustawowy porządek dziedziczenia.
W toku postępowania przed Sądem I instancji wnioskodawczyniM. M. (1)zmodyfikowała pierwotne żądanie wniosku , domagając się ostatecznie zmiany postanowienia spadkowego poE. M.poprzez stwierdzenie , że spadkobiercami testamentowymi spadkodawczyni - z dobrodziejstwem inwentarza - są : synT. M.oraz wnuczkiK. M. (1)iK. M. (2)­ - wszyscy po 1/3 części.
Uzasadniając żądanie , wnioskodawczyni wskazała w pierwszej kolejności, że jest czynnie legitymowana do złożenia wniosku o zmianę stwierdzenia nabycia spadku poE. M.. Jej legitymacja wynika stąd , że jako spadkobierczyni ustawowa swojego mężaS. M.( synaE. M.) ma -w następstwie nieprzeprowadzenia działu spadków poR.iW. M.- nieokreślony ułamkowo udział w nieruchomości położonej wB.przyul. (...), jak również w ruchomościach oraz innych składnikach majątkowych pozostawionych w masie spadkowej.
Dalej wnioskodawczyni twierdziła, że Sąd Rejonowy, który postanowieniemz dnia 6 czerwca 2005 roku ( sygn. akt I Ns 696/04 ) stwierdził , że spadek poE. M.na podstawie testamentu dziedziczą :T. M.w 26414 / 50764 części orazK. M. (1)iK. M. (2)- po 12175/50764 części , orzekał przyjmując niewłaściwe podstawy wyceny majątku spadkowegoE. M., tj. nieprawidłowo ustalony skład masy spadkowej oraz wadliwy moment dla ustalenia wartości składników majątkowych wymienionych w testamencie .
I tak zdaniem wnioskodawczyni wycena majątku spadkowego objętego testamentem z dnia 10 września 1990 roku dokonana w postępowaniu o sygnaturze I Ns 696/04 SR przez biegłego sądowegoA. M., która stała się podstawą ustalenia udziałów spadkowych w orzeczeniu z dnia 6 czerwca 2005 roku jest wadliwa. Owa wadliwość wynika z objęcia nią: ruchomości, które nie stanowiły wyłącznej własności spadkodawczyni ( co najwyżej stanowiły jej udziały w nicho nieoznaczonej wysokości , wobec nieprzeprowadzenia postępowań działowych po mężu spadkodawczyniW.orazR. M.oraz bezudziałowego charakteru majątku objętego wspólnością majątkową małżeńską zmarłej i jej męża ) . Ponadto opinia ta oparta była na założeniu, że do masy spadkowej poE. M.przynależy nieruchomość lokalowa stanowiąca odrębny przedmiot własności, położona wB.przyul. (...), podczas gdy treść wpisóww księdze wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości nie odpowiadała wówczas jak i w dacie składania wniosku rzeczywistemu stanowi prawnemu, powodując że co najwyżej spadkodawczyni była współwłaścicielką (o nieustalonym udziale) całej realności położonej wB.przyul. (...), która miała charakter nieruchomości gruntowej, a jej częścią składową był cały budynek mieszkalny .
Wnioskodawczyni podała dodatkowo, że orzeczenie byłego Sądu Powiatowego w Bochni wydane w sprawie I Ns 32/75 , na podstawie któregoE. M.została ujawniona jako wyłączna właścicielka lokalu na piętrze budynku ( traktowanego jako odrębny lokal ) , zostało sfałszowane . Nadto prawo to nie zostało nigdy prawidłowo ujawnione w księdze wieczystej , przez co odpisyz ksiąg obejmujących ten lokal oraz udział w nieruchomości wspólnej nie odzwierciedlały rzeczywistego stanu własności. W konsekwencji przedmiotowe wpisy w księgach wieczystych winny być w zupełności pominięte w niniejszym postępowaniu o zmianę stwierdzenia nabycia spadku .
W uznaniu wnioskodawczyni za wadliwością orzeczenia Sądu Rejonowego , skutkującą koniecznością jego zmiany, przemawia także to, że określenie wówczas składu majątku spadkowego nie obejmowało wszystkich jego elementów.W testamencie nie wymieniono bowiem nieruchomości gruntowej położonejwB., objętejksięgą wieczystą nr (...)oraz innych dwóch nieruchomości - jak wskazywała wnioskodawczyni – „o powierzchni około 1.300 m2i nieustalonej lokalizacji" .
Wreszcie wnioskodawczyni podnosiła, że w toku postępowania mogą zostać ujawnione również inne składniki majątkowe przynależne do majątku spadkowego po zmarłej . Do tych dodatkowych składników wnioskodawczyni zaliczała : środki pieniężne uzyskane przez spadkodawczynię z tytułu sprzedaży nieruchomości , fortepian oraz biżuterię .
Żądanie wniosku w pełni poparły uczestniczki :K. M. (1)iK. M. (2)( obecnieŚ.) , które dla uzasadnienia swojego stanowiska procesowego przytoczyły tożsame lub bardzo zbliżone argumenty natury faktycznej i prawnej do tych na jakich opierało się żądanie zmiany orzeczenia spadkowego sformułowane przez wnioskodawczynię .
UczestniczkaK. M. (1), dodatkowo wskazywała, że postanowienie objęte żądaniem zmiany jest orzeczeniem nieistniejącym, gdyż prawdopodobnie nie zostało ono podpisane przez sędziego przed ogłoszeniem , a w komparycji nie wskazuje się osoby, po której określone zostały udziały spadkowe . Wymieniona uczestniczka twierdziła także , iż w skład majątku spadkowego poE. M.wchodził pominięty uprzednio udział wynoszący 3/6 części w prawie własności nieruchomości objętejksięgą wieczystą nr (...)o powierzchni 1.766 m2 .
Obydwie uczestniczki ostatecznie żądały , by Sąd dokonał zmiany postanowienia Sądu Rejonowego w Bochni z dnia 6 czerwca 2005 roku ( sygn. aktI Ns 696/04 ) i stwierdził , że spadek poE. M.na podstawie testamentu nabyli z dobrodziejstwem inwentarza :T. M.,K. M. (1)iK. Ś.- wszyscy po 1/3 części .
UczestniczkaE. K.wniosła o oddalenie wnioskuM. M. (1), przede wszystkim z uwagi na brak po jej stronie legitymacji czynnej do występowania z wnioskiem o zmianę stwierdzenia nabycia spadku poE. M.. W przypadku uznania , że wnioskodawczyni posiada jednak legitymację do żądania zmiany postanowienia spadkowego , uczestniczka domagała się stwierdzenia nabycia spadku poE. M.na podstawie jej testamentu , przy ustaleniu udziałów spadkowych :T. M.,K. M. (1)iK. Ś.wedle wartości składników majątkowych przeznaczonych dla nich w rozrządzeniu ostatniej woli.
Sąd Rejonowy w Bochni postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2008 roku ( sygn.I Ns 352/06 ) :
- oddalił wniosekM. M. (1),
- ustalił i przyznał biegłej sądowejG. S.wynagrodzenie za sporządzenie opinii z zakresu geodezji ,
- obciążyłM. M. (1)kosztami w kwocie 600 zł wyłożonymi na wykonanie opinii przez biegłą z zakresu geodezji ,
- zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczkiE. K.kwotę 360 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Powyższe orzeczenie zostało następnie uzupełnione postanowieniem z dnia28 maja 2006 roku - na podstawieart. 1081k.p.c.- którym Sąd Rejonowy ustaliłi przyznał wynagrodzenie za wykonanie opinii biegłemu sądowemu z zakresu szacowania nieruchomościA. M.w kwocie 610,60 zł i powyższymi kosztami obciążył wnioskodawczynię.
Wydając tej treści orzeczenie Sąd I instancji ustalił następujące fakty istotne dla rozstrzygnięcia:
E. M.zmarła w dniu 2 sierpnia 1991 roku wB., gdzie stale przed śmiercią zamieszkiwała. Była tylko raz zamężna zW. M., który zmarł przed nią – w dniu 17 maja 1966 roku . Z małżeństwa tego miała dwóch synów w osobach:S. M.iT. M.. Spadkobiercami poW. M.na podstawie testamentu jaki pozostawił są wdowaE. M.w 3/6 części oraz synowie:S. M.w 1/6 części orazT. M.w 2/6 części .S. M.zmarł przed matką , w dniu 26 stycznia 1990 roku , a jego spadkobiercami są : wdowaM. M. (1)oraz córki :K. M. (1)iK. Ś.- wszystkie po 1/3 części.
Drugi z synów spadkodawczyniT. M.zmarł w dniu 31 sierpnia 2004 roku , a jego jedyną spadkobierczynią jestE. K..
E. M.nie miała innych dzieci , w tym pozamałżeńskichi przysposobionych.
E. M.pozostawiła testament własnoręczny z dnia 10 września 1990 roku , który zawierał rozrządzenia następującej treści : „piętro domu przyul. (...)wraz z ogródkiem zapisuję mojemu synowiT.i dwóm córkom zmarłego synaS.,K.iK.po połowie; wszystkie ruchomości synowiT., aby nimi rozporządził według własnej woli".
Na podstawie umowy sprzedaży z dnia 5 kwietnia 1960 roku , dokonanejw formie aktu notarialnegoZ. S.sprzedała na współwłasność po 1/2 części na rzeczR. M.orazW.iE. M.( udział tych ostatnich był objęty wspólnością majątkową małżeńską ) nieruchomość położonąwB.przyul. (...), a stanowiącą parcelę budowlaną oznaczoną nr(...), objętą LWH(...)gm. kat.B..
Przedmiotem tej umowy były również odrębne lokale wydzielone w budynku położonym na parceli nr(...). Lokal na parterze budynku o charakterze mieszkalno- użytkowym , przypadłR. M., zaś współwłaścicielami lokalu mieszkalnego na piętrze stali się :E.iW. M.. Na podstawie tej umowy dla nieruchomości objętej tak współwłasnościąR. M.oraz małżonkówM.oraz dla lokali na parterze i piętrze budynku przyul. (...)wB.zostały założone księgi wieczyste o numerach :(...).
Na podstawie prawomocnego postanowienia wydanego przez były Sąd Powiatowy w Bochni w sprawie I Ns 32/75 o stwierdzenie nabycia spadku poR. M., dział spadku i zniesienie współwłasności i wniosku spadkodawczyni ujawniono, żeE. M.jest wyłączną właścicielką lokalu na piętrze budynku objętegoksięgą wieczystą nr (...), z którym związany jest udział wynoszący 1/2 części we współwłasności nieruchomości objętejksięgą wieczystą nr (...).
Drugim współwłaścicielem tej realności byłT. M., któremu przysługiwało prawo własności do lokalu użytkowo - mieszkalnego położonego na parterze , objętegoksięga wieczystą nr (...).
Obok wymienionego wyżej składnika majątkowego , spadkodawczyni była ujawniona w dziale IIksięgi wieczystej nr (...)prowadzonej do nieruchomości składającej się z parcel gruntowych : pgr.(...)i(...). Jedna z nich ,a mianowicie parcela nr(...)została przez spadkodawczynię sprzedanaH.iW. S.na podstawie aktu notarialnego z dnia 19 grudnia 1967 roku , czego nie odnotowano w prowadzonej dla niej dotąd księdze wieczystej. Część parceli gruntowej nr(...)weszła w składdziałki ewidencyjnej nr (...)i stała się elementem drogi pozostającej w administracji GminyM. (...), natomiast pozostały jej fragment podlegał synchronizacji , tworzącdziałki ewidencyjne nr (...)

Aktualna wartość nieruchomości położonej wB.przyul. (...)– ustalona na podstawie opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomościA. M.– wynosi 473.000 zł , natomiast wartość nieruchomości objętejksięgą wieczystą nr (...), to kwota 14.992 zł.
Postępowanie zakończone wydaniem przez Sąd Rejonowy w Bochni orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M.w dniu 10 czerwca 2005 roku w sprawie I Ns 696/04 zostało zapoczątkowane wnioskiemK. M. (1), która wnosiła wówczas o stwierdzeniepraw spadkowychpo swojej babci na podstawie testamentu z dnia 10 września 1990 roku .
Z treści oświadczeń stron :K. M. (2)(Ś.) ,K. M. (1)orazE. K.oraz dowodów przeprowadzonych w tamtym postępowaniu wynikało, że żadna z nich nie kwestionowała tego, że tak nieruchomość lokalowa jak i ruchomości o jakich stanowił testament przynależały do majątku spadkowego i wspólnie wyczerpywały cały spadek po zmarłej. Dokonana wówczas wycena składników majątku spadkowego , stanowiąca podstawę określenia udziałów spadkowych, także nie była przez zainteresowanych kwestionowana.
Wydane w sprawie postanowienie z dnia 6 czerwca 2005 roku nie zostało przez żadną ze stron zaskarżone apelacją .
W takim stanie faktycznym sprawy Sąd I instancji swoje rozważania prawne rozpoczął od oceny legitymacjiM. M. (1)do wystąpienia z wnioskiem o zmianę stwierdzenia nabycia spadku.
Na wstępie Sąd Rejonowy przyznał , że krąg podmiotów, którym przysługuje taka legitymacja jest zbieżny z tymi podmiotami , które mogą występowaćz wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku po określonej osobie, mając ku temu interes prawny rozumiany jako potrzeba wywołania skutków , jakie prawo wiążez wydaniem postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.
W uznaniu Sądu I instancji ,M. M. (1), która nie jest spadkobierczyniąE. M.nie posiada interesu prawnego w rozumieniu wcześniej podanym , a co za tym idzie i legitymacji czynnej do występowaniaz wnioskiem o zmianę postanowienia spadkowego , tym bardziej że wedle treści jej żądania korekta orzeczenia spadkowego ma odnosić się jedynie do wielkości udziałów w spadku . Wnioskodawczyni nie neguje zaś samej podstawy dziedziczenia, którą nadal ma być testament spadkodawczyni , ani też kręgu spadkobierców , którymi nadal mają pozostawać te same osoby wymienionew orzeczeniu z dnia 6 czerwca 2005 roku .
Z uwagi jednak na fakt , że wniosekM. M. (1)był popierany przez jej córki należące do kręgu spadkobierców testamentowych poE. M., Sąd Rejonowy rozważył , czy okoliczności ujawnione w toku postępowania nie uzasadniają zmiany orzeczenia z dnia 6 czerwca 2005 roku.
Sąd Rejonowy doszedł do przekonania , że zmiana orzeczenia w kierunku podawanym we wniosku nie jest możliwa .
Odwołując się do poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych , Sąd I instancji wskazał , iż spadkodawczyniE. M.w dacie sporządzenia testamentu oraz w chwili otwarcia spadku była właścicielką nieruchomości lokalowej położonej na piętrze przyul. (...), parceli gruntowej nr(...)( także położonejwB.) oraz ruchomości. Wprawdzie w testamencie z dnia 10 września 1990 roku spadkodawczyni nie rozdysponowała nieruchomością stanowiącą parcelę gruntową nr(...), ale ta okoliczność pozostawała bez wpływu na wielkość udziałów spadkobierców testamentowych . Jak bowiem wynika z opinii biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości pominięty składnik ma nieznaczną wartość w porównaniu z wartością nieruchomości lokalowej , stanowiąc niewiele ponad 3% wartości tej ostatniej . Jak się okazało był to jedyny składnik majątku spadkowego , który nie został wymieniony w testamencie z dnia 10 września 1990 roku . Pomimo bowiem , że wnioskodawczyni oraz uczestniczki wskazywały na inne jeszcze składniki przynależne do majątku spadkowego w postaci nieruchomości, ruchomości, środków pieniężnych , czy też biżuterii , to jednak twierdzeń w tym zakresie w toku postępowania nie udowodniły .
Podnoszone tak przez wnioskodawczynię jak i przez uczestniczki zarzuty : nieważności czynności prawnej ustanawiającej odrębną własność lokalu, którym spadkodawczyni zadysponowała w testamencie , zarzut niezgodności stanu prawnego lokalu objętegoksięgą wieczystą nr (...)oraz innych nieruchomości mających wchodzić w skład majątku spadkowego , z rzeczywistym stanem prawnym – w ocenie Sądu - nie mogły stanowić przedmiotu badaniaw postępowaniu opartym na przepisieart. 679 k.p.c.Sąd uznał , że te zarzuty winny podlegać kontroli w odrębnych postępowaniach sądowych.
Sąd I instancji nie podzielił również zaprezentowanej przez wnioskodawczynię oraz przez uczestniczki takiej wykładni testamentuE. M., wedle której udziały wszystkich spadkobierców testamentowych powinny być równe i wynosić po 1/3 części .
W ocenie Sądu I instancji treść rozporządzenia testamentowego , przy uwzględnieniu reguł wykładni testamentu zart. 948 k.c.nie daje podstaw do formułowania takich wniosków . Przeciwnie z treści testamentu wynika wyraźne zróżnicowanie pomiędzyT. M.a pozostałymi spadkobiercami , jeśli chodzi o rodzaj przeznaczonych im składników majątkowych. W tej sytuacji udziały poszczególnych spadkobierców powołanych do dziedziczenia należało ustalić na podstawie reguły interpretacyjnej wynikającej zart. 961 k.c.
Powyższe orzeczenie Sądu Rejonowego zaskarżyły w całości apelacją : wnioskodawczyniM. M. (1)oraz uczestniczkaK. M. (1), domagając się jego zmiany poprzez stwierdzenie ( w wyniku zmiany postanowieniaz dnia 6 czerwca 2005 roku ) , że spadek poE. M.na podstawie testamentu z dnia 10 września 1990 roku nabyli :T. M.orazK. M. (1)iK. Ś.w częściach równych po 1/3 części .
Na wypadek nieuwzględnienia tego wniosku skarżące żądały zmiany orzeczenia poprzez stwierdzenie nabycia spadku poE. M.na podstawie testamentu , przy określeniu udziałów spadkowych każdego z powołanych spadkobierców w oparciu o ustalenie rzeczywistego składu majątku spadkowego oraz jego wartości z daty sporządzenia testamentu lub otwarcia spadku.
Apelujące wnosiły również o zwrot poniesionych przez siebie kosztów postępowania.
Środek odwoławczy skarżące oparły na zarzutach :
- naruszenia przepisów :art. 2, art. 7 , art. 21 , art. 45 i art. 64 Konstytucji RP,
- naruszenia - poprzez niewłaściwe zastosowanie – przepisów :art. 922 k.c.,
art. 925 k.c.,art. 948 k.c.,art. 960 k.c.iart. 961 k.c.,
- naruszenia przepisów postępowania w sposób mający wpływ na treść
rozstrzygnięcia, a to norm :art. 210 § 3 k.p.c.,art. 211 k.p.c.,art. 217
k.p.c.,art. 233 k.p.c.,art. 325 k.p.c.,art. 328 § 2 k.p.c.,art. 677 k.p.c.iart. 679 k.p.c.
W bardzo obszernym uzasadnieniu środka odwoławczego , zawierającym rozwinięcie poszczególnych zarzutów , skarżące przede wszystkim nie zgodziły sięz oceną Sądu I instancji co do braku po stronie wnioskodawczyniM. M. (1)legitymacji czynnej do złożenia wniosku o zmianę postanowienia spadkowego poE. M..
W tej kwestii wskazywały w apelacji , żeM. M. (1)jako następca prawnyW. M.jest współwłaścicielką tak nieruchomości spadkowych jak i przynależnych do spadku po zmarłej ruchomości i wierzytelności. Ów udział i przymiot współwłaścicielki wynika z nieprzeprowadzonych dotąd postępowań działowych tak poW. M.jak i poR. M..
Przy istnieniu legitymacji czynnej po stronie wnioskodawczyni – zdaniem apelujących – do zmiany orzeczenia wydanego w sprawie I Ns 696/04 winno dojść już z tego powodu , że postanowienie z dnia 9 czerwca 2005 roku jest orzeczeniem fikcyjnym ( nieistniejącym ) . Fikcyjność tego orzeczenia wynika z faktu , że protokół posiedzenia bezpośrednio poprzedzającego zamknięcie rozprawy nie został podpisany przez protokolanta.
Odnosząc się do dalszych podstaw uzasadniających zmianę orzeczenia spadkowego , skarżące podały , iż błędne ustalenie wielkości udziałów spadkobierców testamentowych w postanowieniu z dnia 6 czerwca 2005 roku zostało spowodowane niewłaściwym zastosowaniem przepisuart. 961 k.c.Ustalenie to opierało się bowiem na nieprawidłowym założeniu , że w skład spadku poE..M.wchodzi odrębna własność lokalu mieszkalnego położonego na piętrze budynku wB.przyul. (...)oraz ruchomości, które objęte zostały spisem przedłożonym przez uczestniczkęE. K..
Tymczasem ustanowienie odrębnej własności lokalu dokonane w kontrakcie z dnia5 kwietnia 1960 roku nie było skuteczne , a tym samym spadkodawczyni nie mogła stać się wyłączną właścicielką wyodrębnionego i oznaczonego nr(...)lokalu na piętrze budynku przyul. (...)w oparciu o postanowienie Sądu Powiatowego w Bochni , wydane w sprawie I Ns 32/75.
Podobnie przedstawiony przez uczestniczkęE. K.wykaz ruchomości był nierzetelny i niepełny , skoro nie obejmował fortepianuB.. Ponadto wykaz ten obrazował stan ruchomości z daty jego złożenia w Sądzie .
Przepisart. 961 k.c.wymaga zaś uwzględnienia stanu majątku spadkowegoz daty sporządzenia testamentu lub z daty otwarcia spadku . Na ten moment należy również ustalać wartość majątku spadkowego .
Sąd I instancji przeoczył , że w dacie otwarcia spadku spadkodawczyni była – co najwyżej - współwłaścicielką całej nieruchomości przyul. (...). Wobec tego wycena tego składnika majątkowego dokonana w sprawie I Ns 696/04 przez biegłego sądowegoA. M., obejmująca całą nieruchomość lokalową oraz wartość części wspólnych , była w samym założeniu wadliwa . Ponadto biegły dokonał wyceny tej nieruchomości , przyjmując jej stan i poziom cen z chwili orzekania , a nie z chwili sporządzenia testamentu , ewentualnie z chwili otwarcia spadku. Ten sam błąd został powielony przez Sąd I instancji przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia .
Z uwagi na tą wadliwość dokonanej wyceny - zdaniem apelacji – wnioskodawczyni nie powinna być obciążana kosztami nieprzydatnej dla sprawy opinii biegłego .
Za zbędną dla rozstrzygnięcia skarżące uznały również opinię biegłejz zakresu geodezji . Jak podały dla końcowego rozstrzygnięcia nie było istotne oznaczenie nieruchomości oraz jej powierzchnia , lecz to że nie doszło do wydania decyzji administracyjnej , na podstawie której możliwy byłby podział ciał geodezyjnych objętych pierwotnieksięgą wieczystą nr (...). Już na tej podstawie Sąd mógł przyjąć nieważność wszystkich czynności prawnych .
W dalszej części motywów, autorki apelacji - zarzucając wadliwą interpretację treści ostatniej woli spadkodawczyni przez Sąd Rejonowy - wskazywały, że należyta wykładnia testamentu powinna odbyć się z zastosowaniem wskazówek zawartychwart. 960 k.c.Ten kierunek wykładni uzasadniał zmianę orzeczenia poprzez stwierdzenie, że dziedzicami testamentowymi zmarłejE. M.są : synT.oraz wnuczkiK.iK.- po 1/3 części.
Apelację wnioskodawczyniM. M. (1)i uczestniczkiK. M. (1)poparła w pełni uczestniczkaK. Ś., dodając do ich argumentacji , że księgi wieczyste o numerach :(...)mają charakter fikcyjny, albowiem zawierają wpisy niepodpisane przez żadnego z sędziów byłego Sądu Powiatowego w Bochni .
W uzupełnieniu apelacji (k. 452 - k.456 akt) skarżące wniosłyo przeprowadzenie nowych dowodów, których nie mogły powołać wcześniej ,a które w ich ocenie stanowią dostateczną podstawę do stwierdzenia, że lokal na piętrze budynku przyul. (...)wB.nigdy nie został skutecznie wyodrębniony jako nieruchomość lokalowa . Z tego skarżące wywodziły , że spadkodawczyniE. M.sporządzając testament chciała powołać do całości spadku tak synaT.jak i wnuczki ­( córki zmarłego synaS.) w częściach równych , nie mając przy tym świadomości, że jest wyłączną właścicielką piętra w budynku przyul. (...), traktowanego jako nieruchomość odrębna.
Odpowiadając na apelację , uczestniczkaE. K.domagała się jej oddalenia jako pozbawionej usprawiedliwionych podstaw, przy równoczesnym oddaleniu wniosków dowodowych w niej zawartych oraz powołanych w kolejnym piśmie procesowym .
Ponadto zarówno wnioskodawczyniM. M. (1)jak i uczestniczkaK. M. (1)złożyły zażalenie na postanowienie Sądu I instancji z dnia 28 maja 2008 roku , którym Sąd na podstawieart. 1081k.p.c.określił i ustalił wynagrodzenie biegłego z zakresu szacowania nieruchomościA. M.oraz kosztami związanymi z jej wykonaniem w wysokości 610,60 zł obciążył wnioskodawczynięM. M. (1).
Autorki zażalenia - powołując się na naruszenie przez Sąd art. 92 ustawyo kosztach sądowych w sprawach cywilnych orazart. 14 dekretu o należnościach świadków, biegłych i stron w postępowaniu sądowym z dnia 26 października 1950 roku- domagały się uchylenia zaskarżonego postanowienia .
Postanowieniem z dnia 10 lutego 2009 roku ( sygn. akt I Ca 305/08 i I Cz 272/08 ) Sąd Okręgowy w Tarnowie oddalił zarówno apelację jak i zażalenie.
W rozważaniach prawnych Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu I instancji , który uznał , żeM. M. (1)nie posiada legitymacji czynnej do występowania z żądaniem zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M..
Sąd II instancji podkreślił , że uprawnionym do złożenia wniosku o zmianę postanowienia spadkowego jest każdy, kto ma legitymację do żądania stwierdzenia nabycia spadku po określonej osobie , czyli taki podmiot, który ma własny interes prawny w wykazaniu prawidłowego następstwa po spadkodawcy.
Tak rozumianego interesu prawnego Sąd Odwoławczy nie dopatrzył się po stronieM. M. (1). Jak bowiem zauważył Sąd , wnioskodawczyni jest spadkobierczynią ustawową synaE. M.-S., który zmarł przed matką. Zatem nawet gdyby przyjąć, że podstawą ustalenia kręgu osób dziedziczących po niej spadek jest ustawa , a nie testament z dnia 10 września 1990 roku , to i tak potencjalneprawa spadkoweS. M.po matce w dacie jego śmierci przeszłyby z mocy prawa nie na jego żonę , ale na jego dzieciw częściach równych, a przecież podstawą dziedziczenia poE. M.jest testament , w którym w ogóle nie wymienia się wnioskodawczyni jako osoby uprawnionej do spadku .
Ponadto z treści wniosku o zmianę orzeczenia spadkowego ( w ostatecznie podtrzymywanej wersji żądania ) oraz okoliczności faktycznych przytoczonych na jego uzasadnienie nie wynikało , ażebyM. M. (1)domagała się zmiany stwierdzenia nabycia spadku poprzez stwierdzenie praw do spadku poE. M.na jej rzecz . Wnioskodawczyni konsekwentnie wnosiła , by orzeczeniem zmieniającym skorygować jedynie udziały w spadku osób wymienionychw postanowieniu z dnia 6 czerwca 2005 roku .
Z podanych wyżej względów - w ocenie Sądu II instancji - Sąd Rejonowy trafnie oddalił wniosekM. M. (1), skoro nie jest ona czynnie legitymowana do złożenia wniosku o zmianę postanowienia spadkowego.
Mając jednak na uwadze fakt , że żądanie zmiany postanowienia spadkowego było popierane przez uczestniczki :K. M. (1)iK. Ś., które bez wątpliwości są legitymowane do złożenia tego rodzaju wniosku , Sąd rozważył , czy przytoczone okoliczności nie uzasadniają zmiany orzeczenia z dnia6 czerwca 2005 roku .
PonieważK. M. (1)iK. Ś.brały udziałw postępowaniu w sprawie I Ns 696/04 , Sąd Okręgowy wskazał na szczególnie ostre warunki postawione przez ustawodawcę wart. 679 k.p.c.tym podmiotom( inicjatorom postępowania o zmianę postanowienia spadkowego ) , które uczestniczyły w postępowaniu zakończonym prawomocnym orzeczeniem objętym wnioskiem . Otóż w takim przypadku przyczyną żądania zmiany może być taka podstawa, której wnioskodawca nie mógł powołać w postępowaniu zakończonym prawomocnym postanowieniem spadkowym, a ponadto przyczynę ( podstawę ) tę musi przytoczyć we wniosku składanym nie później niż przed upływem roku od chwili, w której mógł powołać się na tę przyczynę .
W uznaniu Sądu Okręgowego powyższe warunki ustawowe nie zostały spełnione zarówno przezK. Ś.jak i przezK. M. (1), tzn. wymienione uczestniczki nie zachowały rocznego terminu (K. M. (1)poparła wniosek matki pismem procesowym przesłanym do Sądu Rejonowegow dniu 1 grudnia 2006 roku , a więc podstawy do zmiany orzeczenia spadkowego poE. M.powołała ona dopiero po upływie 17 miesięcy od daty prawomocności orzeczenia objętego wnioskiem , zaś stanowiskoK. Ś.co do żądania zmiany orzeczenia spadkowego - po raz pierwszy - zostało zaprezentowane w piśmie procesowym przesłanym do Sądu w dniu 12 kwietnia 2007 roku , a zatem po upływie blisko 22 miesięcy od daty prawomocności orzeczenia z dnia 6 czerwca 2005 roku ) , a nadto wszystkie podstawy ewentualnej zmiany orzeczenia spadkowego powołane w pismach procesowych nie miały cechy nowości - w rozumieniuart. 679 k.p.c.- i mogły być przytaczane przez uczestniczki tak w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku , jak i w środku odwoławczym złożonym od postanowienia Sądu Rejonowegow Bochni z dnia 6 czerwca 2005 roku.
Sąd Okręgowy nie zgodził się również z zarzutami podniesionymi przez skarżące w zażaleniu od postanowienia Sądu Rejonowego w Bochni z dnia 28 maja 2008 roku, podając , iż wykonanie zadania eksperckiego na podstawie postanowienia Sądu , który uzna je za konieczne do podjęcia stanowczego rozstrzygnięcia zawsze wiąże się z koniecznością pokrycia przez strony związanych z tym kosztów, co następuje nawet wtedy , gdy ostatecznie Sąd nie wykorzysta opinii przy rozstrzyganiu sprawy.
Jednocześnie Sąd II instancji uznał , że powołany w zażaleniu przepis art. 92 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w przypadku wynagrodzenia dla biegłego sądowegoA. M.w ogóle nie miał zastosowania , gdyż wprawdzie rachunek za wykonaną opinię biegły złożył z przekroczeniem wymienionego tam terminu , ale w aktach sprawy brak jest stosownego pouczenia dla biegłego wynikającego z brzmienia ust. 4 tego przepisu . Oznacza to , że termin trzydniowy , o jakim mowa w ust.2 tej normy nie rozpoczął biegu.
Ponieważ interesy stron były w postępowaniu wzajemnie sprzeczne( pomiędzy wnioskodawczynią a uczestniczkąE. K.) , to Sąd I instancji mógł kosztami postępowania obciążyć wnioskodawczynię - na podstawieart. 520 § 2 k.p.c.- której żądanie zostało w całości oddalone.
Od postanowienia Sądu Okręgowego w Tarnowie z dnia 10 lutego 2009 roku skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego złożyły wnioskodawczyniM. M. (1)oraz uczestniczkaK. M. (1).
W wyniku rozpoznania przedmiotowej skargi kasacyjnej , Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2010 roku ( sygn. akt III CSK 178/09 ) uchylił zaskarżone postanowienie w części oddalającej apelację oraz zażalenie ( w zakresie punktu II postanowienia Sądu Rejonowego w Bochni z dnia 28 maja 2008 roku)i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Tarnowie , pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu do swojego orzeczenia na wstępie odniósł się do zawartych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa procesowego ,w tym zarzutu nieważności postępowania przed Sądem Okręgowym oraz zarzutu nieuwzględnienia przez Sąd Okręgowy nieważności postępowania w sprawie I Ns 696/04 .
Zarzuty te Sąd Najwyższy uznał za niezasadne .
Sąd Najwyższy podkreślił , że zarzutu nieważności postępowania przed Sądem II instancji nie można wywodzić z faktu nieuwzględnienia przez Sąd Okręgowy zarzucanej przez wnioskodawczynię i uczestniczki postępowania :K. M. (1)K. Ś., nieważności postępowania w innym prawomocnie zakończonym postępowaniu przed Sądem Rejonowym w Bochnio sygnaturze I Ns 696/04. Jak podał Sąd Najwyższy zarzut nieważności tego postępowania mógł być wykazywany jedynie w razie wniesienia apelacji od postanowienia kończącego to postępowanie albo w postępowaniu o jego wznowienie na podstawieart. 524 k.p.c.w zw. zart. 399 k.p.c.iart. 13 § 2 k.p.c.W postępowaniu prowadzonym na podstawieart. 679 § 1 k.p.c.nie podlegała zaś badaniu prawidłowość postępowania, które zakończyło się wydaniem prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M., w tym również, czy postępowanie to dotknięte było nieważnością . Dlatego dla rozstrzygnięciaw sprawie wszczętej na podstawieart. 679 § 1 k.p.c.nie ma żadnego znaczenia eksponowana w skardze kasacyjnej okoliczność podpisania z opóźnieniem przez protokolanta protokołu rozprawy z dnia 31 maja 2005 roku przed Sądem Rejonowym w Bochni w sprawie o sygnaturze I Ns 696/04.
Sąd Najwyższy nie dostrzegł również uchybień w działaniach Sądu II instancji polegających na pominięciu wniosków dowodowych oraz zaniechaniu zbadania przytoczonych podstaw na uzasadnienie zmiany orzeczenia z dnia 6 czerwca 2005 roku , a to z tego powodu , że Sąd Okręgowy ( podobnie jak Sąd I instancji ) uznawał, że wnioskodawczyniM. M. (1)nie posiada legitymacji do zgłoszenia wniosku o zmianę postanowienia spadkowego , zaś uczestniczki popierające ten wniosek mogły powołać się na te podstawy w postępowaniuo stwierdzenie nabycia spadku .
Za trafny Sąd Najwyższy uznał natomiast podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszeniaart. 679 k.p.c.w zw. zart. 1025 k.c.w brzmieniu obowiązującym w chwili złożenia wniosku o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zgodnie z którym Sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę.
Sąd Najwyższy odwołując się do wcześniejszych swoich orzeczeń wskazał , na szeroką interpretację interesu, o którym stanowiart. 1025 § 1 k.c., co oznacza , że interes posiadają nie tylko spadkobiercy, osoby uprawnione do zachowku, zapisu, czy też wierzyciele spadku . Uprawnienie do złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po współwłaścicielu nieruchomości na rzecz jego spadkobierców ma również współwłaściciel nieruchomości, chociaż sam nie rości sobie praw do spadku .
Sąd Najwyższy podkreślił , iż wnioskodawczyniM. M. (1)nie była uczestnikiem postępowania w sprawie I Ns 696/04 , a zatem miał do niej zastosowanieart. 679 § 2 k.p.c.Przepis ten nie określa zaś pojęcia zainteresowanego , a w orzecznictwie oraz w doktrynie prawa przyjmuje się, że pojęcie zainteresowanego, który może zgłosić wniosek o wszczęcie postępowaniaw trybieart. 679 § 2 k.p.c., należy interpretować szeroko. W konsekwencji przyjmuje się, że krąg osób, które mogą zainicjować postępowanie w tym trybie odpowiada temu samemu kręgowi osób, które mogą wystąpić w wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku . Nadto przy wykładniart. 679 § 2 k.p.c.należy mieć na uwadze, że przepis ten w odróżnieniu odart. 524 § 2 k.p.c.- regulującego możliwość żądania wznowienia postępowania nieprocesowego przez zainteresowanego, który nie był uczestnikiem postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem orzekającym co do istoty sprawy - nie uzależnia prawa do żądania zmiany bądź uchylenia prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku od wykazania, że orzeczenie to narusza jego prawa.
Przy tych uwagach Sąd Najwyższy – odmiennie od Sądu Okręgowego – uznał, że wnioskodawczyniM. M. (1)była zainteresowanąw rozumieniuart. 679 § 2 k.p.c.do wszczęcia postępowania o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M.. Wnioskodawczyni wprawdzie nie rościła sobie żadnych praw do spadku po spadkodawczyni , jednakże była spadkobierczynią zmarłego w dniu 26 stycznia 1990 rokuS. M., (syna wnioskodawczyni), który z kolei był spadkobiercąW. M.( męża spadkodawczyniE. M.), zmarłego w dniu 17 maja 1966 roku . Dlatego, co do przedmiotów wchodzącychw skład masy spadkowej poW. M.pomiędzy jego spadkobiercami (bądź ich następcami) a spadkobiercamiE. M.zachodzi stosunek współwłasności. Z chwilą bowiem śmierciW. M.wspólność ustawowa pomiędzyE.iW.- małżeństwemM.uległa przekształceniu we wspólność ułamkową. Wnioskodawczyni może być więc współwłaścicielem rzeczy i praw wchodzących w skład wspólności majątkowej małżeńskiejE.iW. M..
Nie ma przy tym znaczenia, że wnioskodawczyni żądała zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku tylko w zakresie przyjętych ułamków, w jakich wskazani w tym postanowieniu spadkobiercy odziedziczyli spadek. Według bowiemart. 679 § 1 k.p.c.w ramach żądania zmiany prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku można domagać się także ustalenia, że udział spadkobiercy jest inny niż stwierdzony w prawomocnym postanowieniu.
Sąd Najwyższy zakwestionował również stanowisko Sądu Okręgowego , zgodnie z którym warunków do zmiany orzeczenia spadkowego w trybieart. 679 § 1 k.p.c.nie zachowały również uczestniczkiK. M. (1)iK. Ś., które popierały wniosekM. M. (1), wskazując na brak konsekwencji w wypowiedziach Sądu . Z jednej bowiem strony Sąd Okręgowy uznał, że uczestniczki nie dochowały warunków określonych wart. 679 § 1 k.p.c., warunkujących możliwość wystąpienia z wnioskiem o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, a z drugiej zaś strony Sąd Okręgowy przyjął, że uczestniczki nie udowodniły swoich twierdzeń dotyczących składników masy spadkowej poE. M.. Sąd Najwyższy zgodził się z Sądem Okręgowym , żeart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.- w odniesieniu do osoby , która była uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku - wymaga , aby żądanie zmiany postanowienia stwierdzającego nabycie spadku opierała na podstawie, której nie mogła powołać w tym postępowaniu .
W przypadku wymienionych uczestniczek żądanie zmiany prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku było jednak uzasadnione przede wszystkim tym, że w skład spadku poE. M.nie wchodził wyodrębnionylokal nr (...)położony na piętrze budynku położonego wB.przyul. (...), a tej podstawy uczestniczki nie mogły powołać w prawomocnie zakończonym postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Z dokumentów sądowych przedstawiających stan prawny tego lokalu i nieruchomości wspólnej wynikało bowiem , że w czasie, gdy toczyło się postępowanie spadkowe zakończone prawomocnym postanowieniem lokal ten został prawnie wyodrębniony i stanowił własnośćE. M.. Taki też stan prawny został przyjęty przez Sąd Rejonowy, który orzekał w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku poE. M.oraz przez Sąd Rejonowy, który orzekał w sprawie o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M..
Sąd Okręgowy nie uwzględnił jednakże tej okoliczności , że wnioskodawczyni i uczestniczkaK. M. (1)dopiero z pisma Departamentu Sądów Powszechnych Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 10 stycznia 2006 roku dowiedziały się, że wniosekE. M.z dnia 15 kwietnia 1975 roku o wpis do ksiąg wieczystych jej praw do nieruchomości położonej wB.przyul. (...)oraz wyodrębnionej z niej nieruchomości lokalowej, nie został faktycznie rozpoznany oraz , że po interwencji Ministerstwa Sprawiedliwości zostały wydane rozstrzygnięcia sądowe dotyczące tych nieruchomości , przesądzające o ich statusie prawnym.
W konsekwencji tego - zdaniem Sądu Najwyższego - nie można odeprzeć zarzutu naruszeniaart. 679 § 1 k.p.c.w stosunku do uczestniczki postępowaniaK. M. (1), jak również zarzutu naruszeniaart. 381 k.p.c., albowiem wnioski dowodowe złożone na etapie postępowania apelacyjnego zmierzały – między innymi - do wykazania treści rozstrzygnięć, jakie zapadły w stosunku do nieruchomości wspólnej oraz lokalu mieszkalnego ­wchodzących w skład spadku poE. M.oraz wykazania istnienia innych składników masy spadkowej. Sąd Okręgowy nie wyjaśnił zaś , które z powołanych okoliczności i dowodów i dlaczego uznał za spóźnione.
Sąd Najwyższy uznając za uzasadnioną powołaną w skardze kasacyjnej podstawę naruszenia prawa procesowego , stwierdził , iż przedwczesne byłoby wypowiadanie się co do podniesionych w skardze zarzutów naruszenia prawa materialnego.
Już po wydaniu orzeczenia przez Sąd Najwyższy , zmarła uczestniczkaE. K..
Postanowieniem z dnia 19 września 2012 roku Sąd Okręgowy w Tarnowie wezwał do udziału w sprawie w charakterze uczestników następców prawnychE. K., a to :K. P.,A. K. (2),A. K. (1)iP. K..
W dniu 25 czerwca 2013 roku wnioskodawczyniM. M. (1)i uczestniczkaK. Ś.złożyły pismo procesowe ( z dnia 14 czerwca 2013 roku , k. 855 ) , w którym podtrzymały swoje dotychczasowe stanowisko prezentowane przed Sądem I instancji oraz w toku postępowań odwoławczych , tj. domagały się zmiany orzeczenia z dnia 6 czerwca 2005 roku poprzez stwierdzenie , że spadek poE. M.dziedziczą na podstawie testamentu w równych częściach - po 1/3 części :T. M.,K. M. (1)orazK. Ś..
W uzasadnieniu tego stanowiska wnioskodawczyni i uczestniczka podały , że w sprawie nie występuje wątpliwość co do charakteru dokonanego rozrządzeniaw testamencie z dnia 10 września 1990 roku , toteż nie ma zastosowania przepisart. 961 k.c.Z drugiej strony już sam fakt nieistnienia odrębnej własnościlokalu nr (...)przesądza o tym , że ustalone w sprawie I Ns 696/04 udziały nie odpowiadają rzeczywistemu stanowi . Wnioskodawczyni i uczestniczka podniosły , iż dokonanie wyceny składników majątku spadkowegoE. M.na chwilę obecną nie jest możliwe , toteż dla ustalenia udziałów spadkobierców testamentowych należy sięgnąć do rozwiązania wynikającego z przepisuart. 960 k.c.
W wyniku ponownego rozpoznania apelacji i zażalenia wnioskodawczyniM. M. (1)i uczestniczkiK. M. (1), Sąd Okręgowy wydałw dniu 25 czerwca 2013 roku postanowienie ( sygn. akt I Ca 371/12 i I Cz 326/12 ) , którym :
- uchylił postanowienie Sądu Rejonowego w Bochni z dnia 10 kwietnia 2008 rokuw punktach : 1 , 3 i 4 i w tym zakresie sprawę przekazał Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowań odwoławczych ( pkt I),
- oddalił apelację w pozostałej części ( pkt II ) ,
- uchylił postanowienie Sądu Rejonowego w Bochni z dnia 28 maja 2008 rokuw punkcie II i w tym zakresie sprawę przekazał do ponownego rozpoznania SądowiI instancji ( pkt III) ,
- oddalił zażalenie w pozostałym zakresie ( pkt IV) .
Sąd Okręgowy w Tarnowie wydając tej treści rozstrzygnięcia przyjął , że Sąd Rejonowy w Bochni , powołując się przede wszystkim na brak legitymacji czynnejM. M. (1)do złożenia wniosku o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku , nie rozpoznał istoty sprawy .
Powyższe orzeczenie Sądu Okręgowego zaskarżyły zażaleniem do Sądu Najwyższego wnioskodawczyniM. M. (1)oraz uczestniczkaK. M. (1).
Postanowieniem z dnia 18 października 2013 roku ( III CZ 45/13 ) Sąd Najwyższy :
- uchylił postanowienie Sądu Okręgowego w części uchylającej postanowienie Sądu Rejonowego w Bochni z dnia 10 kwietnia 2008 roku ( pkt I ) , pozostawiając Sądowi Okręgowemu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego ,
- odrzucił zażalenie w pozostałej części .
W uzasadnieniu do tego orzeczenia Sąd Najwyższy nie podzielił poglądu Sądu II instancji o nierozpoznaniu przez Sąd Rejonowy istoty sprawy , w sytuacji gdy w uzasadnieniu do zaskarżonego orzeczenia zawarte jest stwierdzenie , iż znikoma wartość pominiętych przez spadkodawczynię w testamencie składników masy spadkowej nie może stanowić wystarczającej podstawy do zmiany orzeczenia spadkowego .
Zażalenie odnoszące się do rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego o kosztach postępowania przed Sądem I instancji , Sąd Najwyższy odrzucił jako niedopuszczalne .
W kolejnych pismach procesowych z dnia 11 kwietnia 2014 roku ( k.964 ) oraz z dnia 14 kwietnia 2014 roku ( k. 965- 969 ) wnioskodawczyniM. M. (1)oraz uczestniczkaK. M. (1)żądały jak poprzednio , tzn. domagały się zmiany postanowienia z dnia 6 czerwca 2005 roku poprzez stwierdzenie , że spadek poE. M.na podstawie testamentu z dnia 10 września 1990 roku dziedziczą z dobrodziejstwem inwentarza :T. M.,K. M. (1)iK. Ś.– po 1/3 części .
Skarżące ponownie podały , iż treść testamentu spadkodawczyni nie wywołuje wątpliwości co do charakteru dokonanego w nim rozporządzenia .
Wymienione w testamencie osoby zostały powołane do spadku , stąd też stosowanie w sprawie przepisuart. 961 k.c.jest wyłączone .
Niezależnie od tego apelujące podały , że w oparciu o domniemania faktyczne można ustalić , iż spadkodawczyni w chwili sporządzania testamentu posiadała znaczne oszczędności , pochodzące z uzyskanych środków ze sprzedaży nieruchomości . W chwili obecnej nie da się jednak ustalić składu , ani wartości majątku spadkowego na datę sporządzenia testamentu , ewentualnie na datę otwarcia spadku , co sprawia , że do ustalania udziałów spadkowych nie może być stosowany przepisart. 961 k.c.
Ponadto skarżące zaakcentowały , iż na skutek orzeczeń wydanychw postępowaniu wieczystoksięgowym , a przede wszystkim na skutek wyroku Sądu Okręgowego w Tarnowie wydanego w sprawie I C 152/08 , którym ustalono , że czynność prawna ustanowienia lokali w budynku przyul. (...)( w tymlokalu nr (...)) jest nieważna , nie można przyjąć , że spadkodawczyni w testamencie rozporządziła lokalem . Tymczasem wycena odrębnej własności lokalu sporządzona przez biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości decydowała o ustaleniu wielkości udziałów spadkobierców w majątku spadkowym .
Wobec opisanej wyżej sytuacji – w ocenie skarżących – udziały osób wymienionych w testamencie z dnia 10 września 1990 roku winny zostać określone , przy uwzględnieniu wskazań zawartych wart. 960 k.c.

Sąd Okręgowy rozważył , co następuje :
Apelacja wnioskodawczyniM. M. (1)i uczestniczkiK. M. (1)nie zasługiwała na uwzględnienie .
Na wstępie rozważań należy wskazać , iż w odniesieniu do części zarzutów apelacyjnych wypowiedział się już Sąd Najwyższy w wydanym – w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej wnioskodawczyni i uczestniczkiK. M. (1)– w dniu 9 kwietnia 2010 roku postanowieniu ( III CSK 178/09 ).
Sąd Najwyższy w powołanym orzeczeniu przede wszystkim przesądził legitymacjęM. M. (1)do złożenia wniosku – na podstawieart. 679 k.p.c.– o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w Bochni z dnia 6 czerwca 2005 roku o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M.. Co więcej Sąd Najwyższy uznał , że uczestniczkaK. M. (1), popierająca wniosek o zmianę stwierdzenia nabycia spadku mogła żądać zmiany orzeczenia z dnia 6 czerwca 2005 roku z powołaniem się na tę okoliczność , że w skład spadku poE. M.nie wchodził wyodrębnionylokal mieszkalny nr (...)znajdujący się na piętrze budynku położonego wB.przyul. (...). Tej podstawy nie mogła bowiem powołać w toku postępowania w sprawie I Ns 696 /04 , skoro dopieroz pisma Departamentu Sądów Powszechnych Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 10 stycznia 2006 roku dowiedziała się , że wniosekE. M.z dnia 15 kwietnia 1975 roku o wpis do ksiąg wieczystych jej praw do nieruchomości położonej wB.przyul. (...)oraz wyodrębnionej z niej nieruchomości lokalowej , nie został faktycznie rozpoznany .
Wreszcie Sąd Najwyższy odniósł się do eksponowanego również w apelacji zarzutu nieważności postępowania w sprawie I Ns 696/04 , „fikcyjnego” charakteru tej sprawy – między innymi – z tego powodu , że pod protokołem zamknięcia rozprawy z dnia 31 maja 2005 roku nie było podpisu protokolanta . Otóż Sąd Najwyższy stwierdził , że zarzut nieważności tego postępowania mógł być wykazywany jedynie w razie wniesienia apelacji od postanowienia kończącego to postępowanie albo w postępowaniu o jego wznowienie na podstawieart. 524 k.p.c.w zw. zart. 399 k.p.c.iart. 13 § 2 k.p.c.W postępowaniu prowadzonym na podstawieart. 679 § 1 k.p.c.nie podlegała zaś badaniu prawidłowość postępowania, które zakończyło się wydaniem prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poE. M., w tym również, czy postępowanie to dotknięte było nieważnością .
Sąd Okręgowy rozpoznając ponownie apelację od postanowienia Sądu Rejonowego w Bochni z dnia 10 kwietnia 2008 roku – na podstawieart. 39820k.p.c.– był związany wykładnią prawa dokonaną w tym zakresie przez Sąd Najwyższy .
Wobec powyższego związania nie ma potrzeby wypowiadania sięponownie w tych samych kwestiach stanowiących przedmiot zarzutów apelacyjnych, ani też odnoszenia się do zgłoszonych na te okoliczności wniosków dowodowych .
Analizę zarzutów apelacyjnych wykraczających poza sporne zagadnienia , rozstrzygnięte już przez Sąd Najwyższy , należy rozpocząć od tych , które dotyczą podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia . W ramach tych zarzutów skarżące zwracały uwagę na naruszenie szeregu przepisów prawa procesowego regulujących postępowanie dowodowe . Zasadnicze zastrzeżenia dotyczyły : pominięcia przez Sąd I instancji istotnych dowodów z dokumentów , dowodu z przesłuchania stron , błędnie dokonanej wyceny składników majątku spadkowego ( wedle cen z daty orzekania ) oraz naruszenia reguł oceny dowodów wynikających z przepisuart. 233 § 1 k.p.c.
Sąd Okręgowy na etapie postępowania apelacyjnego uzupełnił postępowanie dowodowe i na rozprawie w dniu 6 marca 2014 roku ( k. 934 ) dopuścił dowodyz dokumentów zalegających w aktach spraw ( w tym również w aktach ksiąg wieczystych ) wskazanych przez skarżące w apelacji , jak również dowódz przesłuchania stron .
Poddając kontroli całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego( zebranego tak przed Sądem I instancji jak i na etapie postępowania apelacyjnego) , Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do zakwestionowania poczynionych przez Sąd Rejonowy ustaleń faktycznych co do składu majątku spadkowego spadkodawczyniE. M., poza ustaleniami dotyczącymi stanu prawnego nieruchomości położonej wB.przyul. (...).
I tak dokumenty zgromadzone w aktach ksiąg wieczystych prowadzonych przez Sąd Rejonowy w Bochni o numerach :(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...)i(...)potwierdzają , że spadkodawczyniE. M.poza nieruchomością wymienioną w testamencie była jedynie właścicielką parceli gruntowej nr(...)objętejksięgą wieczystą nr (...). Jak wynika z opinii biegłej sądowejz zakresu geodezjiG. S., parcela ta w części wchodzi w składdziałki ewidencyjnej nr (...)stanowiącej drogę , pozostającą w zarządzie GminyM. (...), a w części została włączona dodziałek ewidencyjnych : nr (...)( po wydzieleniu są todziałki : nr (...)) . Jak słusznie zauważa Sąd I instancji składnika majątku spadkowego nie mogła stanowić objęta równieżksięgą wieczystą nr (...), parcela gruntowa nr(...). Ta bowiem parcela na podstawie umów : sprzedaży i przeniesienia własności z dnia 19 grudnia 1967 roku i z dnia 21 marca 1968 roku jest objętaksięgą wieczystą nr (...).
Do spadku poE. M.nie należała również parcela gruntowa nr(...), która na podstawie wyroku Sądu Powiatowego w Bochni z dnia 8 kwietnia 1968 roku ( I C 98/68 ) została wydzielona w oparciu o plan sytuacyjny i urządzono dla niej nowąksięgę wieczystą nr (...), z wpisem prawa własności na rzeczT. P..
Prawdą jest , że w toku niniejszego postępowania skarżące przytaczały szereg okoliczności , które w ich ocenie świadczyć miały o nieważności czynności prawnych dokonywanych z udziałem spadkodawczyni ( między innymi z uwagi na brak decyzji administracyjnej zatwierdzającej podział parcel objętychksięgą wieczystą nr (...)) , jednakże te zastrzeżenia nie miały istotnego znaczenia dla końcowego rozstrzygnięcia , z uwagi na konieczność przyjmowania stanu rzeczy z chwili sporządzenia testamentu , który oceniał i uwzględniał sam testator ( do tego zagadnienia Sąd jeszcze powróci w dalszej części rozważań ) .
Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał również na określenie odmiennego od przyjętego w postępowaniu w sprawie I Ns 696/04 składu mienia ruchomego pozostałego w spadku poE. M., jak również na ustalenie , że w spadku poE. M.pozostały środki pieniężne( oszczędności ) . Wprawdzie skarżące w toku postępowania przed Sądem I instancji w licznych pismach procesowych oraz w apelacji wskazywały na składniki majątku spadkowego w postaci wartościowej biżuterii , wartościowego fortepianu firmyB.oraz na pozostawione przez spadkodawczynię oszczędności , ale na tę okoliczność nie przedstawiły żadnych dowodów . Z przeprowadzonego zaś na etapie postępowania apelacyjnego dowodu z przesłuchania stron wcale nie wynika , byw dacie sporządzania testamentu ( w dniu 10 września 1990 roku ) wymienione składniki miały przynależeć do majątku spadkodawczyni .
Zarówno wnioskodawczyniM. M. (1)jak i uczestniczki :K. M. (1)iK. Ś.w toku słuchania w charakterze strony nie zgłaszały istotnych zastrzeżeń do listy ruchomości sporządzonej w toku postępowania w sprawie I Ns 696/04 , które następnie zostały objęte wyceną przez biegłego sądowego . WnioskodawczyniM. M. (1)po okazaniu jej spisu ruchomości zawartego w opinii biegłego sądowegoA. M.oraz zalegających w aktach sprawy fotografii podała : „Ja mówiąc o pięknym wyposażeniu jej lokalu miałam na myśli meble , porcelanę widoczne na fotografiach”; ( po okazaniu wnioskodawczyni wykazu ruchomości ) „…….te przedmioty stanowiły majątek spadkowy , a dodatkowo podaję , że były jeszcze : całe wyposażenie kuchni, łazienki , pralka , wieszaki w przedpokoju , dywany” ( k. 935 ) . Podobnie zeznawały uczestniczki :K. M. (1)iK. Ś.i tak :
-K. M. (1)zeznała : „Wiadomo mi , że została w poprzednim postępowaniu sporządzona lista tych przedmiotów . Ja w zasadzie do tej listy nie mam zastrzeżeń” ( k. 1065 ) ;
-K. Ś.: „Mnie również była znana lista przedmiotów spisanaw poprzednim postępowaniu . Wydaje mi się , że ta lista była zupełna” ( k. 1066 ) .
Zarówno wnioskodawczyni jak i uczestniczki twierdziły jedynie , iż wspomniana lista nie obejmowała fortepianu . O ile wnioskodawczyni i uczestniczki były zgodne co do tego , że widziały fortepian w lokalu zajmowanym przez spadkodawczynięE. M., to już kwestia przynależności tego składnika do majątku spadkowego oraz fakt pozostawania tego instrumentu w mieszkaniu spadkodawczyni nie były jasne .Wnioskodawczyni ogólnie zeznawała , że widziała w lokalu zajmowanym przezE. M.fortepian i zaprzeczyła , by miała ten instrument do siebie zabrać . UczestniczkaK. M. (1), chociaż zaliczała do składników majątku spadkowego fortepian , to jednak podała , że : „wydaje mi się , że tego fortepianu w mieszkaniu nie było już za życiaE. M.” ( k. 1065 ) . Z kolei uczestniczkaK. Ś.w tej kwestii złożyła następującej treści zeznania : „Fortepian został zakupiony przezR. M.. Był to prezent dla wnuków , między innymi dla mojego ojca , który na tym fortepianie grał . Nie wiem , kiedy ten fortepian zniknął z lokalu , ale nie było go na pewno po śmierciE. M.. Od mojego ojca wiem , że ten fortepian zakupiłaR. M.i że był to prezent od niej dla niego” ( k.1066 ) . Pomimo tak stanowczych zeznań( z powołaniem się na informacje uzyskane od ojca ) , uczestniczkaK. Ś.po odczytaniu jej zeznań sprostowała swoją wypowiedź , podając , iż fortepian istotnie zakupiłaR. M., ale dokładnie nie wie , czy był to prezent dla ojca, przy czym wie , że ojciec na tym fortepianie grał ( k. 1066 ) .
W żadnym razie przynależności fortepianu do majątku spadkodawczyniw dacie sporządzania testamentu nie potwierdziła uczestniczkaE. K.. Wymieniona uczestniczka w złożonym w toku postępowania przed Sądem I instancji piśmie z dnia 5 grudnia 2006 roku wprawdzie stwierdziła , że fortepian wchodziłw skład spadku poW. M.iE. M., ale podała że fortepian został zabrany przez wnioskodawczynię ( pismo z dnia 5 grudnia 2006 roku , k. 29 ) . Będąc zaś słuchana w charakterze strony , uczestniczkaE. K.zeznała : „ Ja nie znalazłam w domu innych ruchomości należących doE. M., które nie byłyby objęte spisem sporządzonym przez biegłegoM.” ( k. 138 ) .
W oparciu o zeznania wnioskodawczyni i uczestniczek nie można było również poczynić ustaleń w kwestii przynależności do majątku spadkowegoE. M.biżuterii oraz oszczędności .
Uczestniczki :K. M. (1)iK. Ś.wprost zeznały , iż nie wiedzą , czy w spadku poE. M.pozostały jakieś oszczędności , ani też nie posiadają informacji na temat pozostawionej przez spadkodawczynię biżuterii ( k. 1065 i 1066 ) .
WnioskodawczyniM. M. (1)słuchana dwukrotnie w charakterze strony , również nie przekazała precyzyjnych informacji , które by pozwalały na zaliczenie do spadku poE. M.wartościowej biżuterii oraz oszczędności .
Składając zeznania przed Sądem I instancji wnioskodawczyni zeznała : „Nie wykluczam również , że w skład spadku poE. M.mogła wchodzić również biżuteria , czy pieniądze . Na pewno miała i pieniądze i biżuterię . Nie potrafię wskazać kwoty tych pieniędzy . Nie potrafię również sprecyzować dokładnie, jaką biżuterię posiadałaE. M.. Natomiast konkretnie , co to było i jak wyglądało , to tego ja już nie wiem” ( k. 137 ) .
W trakcie ponownego słuchania w charakterze strony , wnioskodawczyniz kolei zeznawała :
- „Ja w zasadzie do chwili śmierci spotykałam się zE. M.i wiem , że ona sprzedawała nieruchomości i wspominała o dolarach , które posiada” ( k. 934) ;
- „O sprzedaży nieruchomości przezE. M.ja dowiedziałam się po jej śmierci ; tak więc przed śmiercią nie mówiła mi , że ma pieniądze ze sprzedaży gruntów , ale mówiła , że dolary posiada . Ja nie wypytywałam , jaka to była ilość tych dolarów” ( k. 934 ) ;
- „Z biżuterii , to widziałam uE. M.jedynie skromny pierścioneki obrączkę oraz naszyjnik” ( k. 935 ) .
Rozpytywana na te same okoliczności uczestniczkaE. K.podała : „Z tego co ja pamiętam , babciaE. M.nigdy nie nosiła żadnej biżuterii ,z wyjątkiem obrączki , w której została pochowana . Sądzę , że babcia nie zostawiła żadnych pieniędzy . Gdyby tak było , to napisałaby coś o tym w testamencie . Nie mam żadnej wiedzy na temat biżuteriiE. M., jak również na temat jej pieniędzy . Ja w domu również nie znalazłam żadnej biżuterii” ( k. 138 ) .
Jak stąd wynika wnioskodawczyniM. M. (1)swoje twierdzenieo pozostawionych w spadku oszczędnościach opiera na wnioskowaniu , tj. z faktu sprzedaży nieruchomości wyprowadza wniosek , że środki stąd uzyskane musiała spadkodawczyni zgromadzić w postaci oszczędności . Tenże fakt został również wskazany w piśmie pełnomocnika uczestniczkiK. M. (1)z dnia 14 kwietnia 2014 roku ( k. 966 ) jako podstawa domniemania faktycznego .
Stosownie do treściart. 231 k.p.c., Sąd może uznać za ustalone fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy , jeżeli wniosek taki można wyprowadzić z innych ustalonych faktów .
Fakt dokonywania przezE. M.czynności prawnych ( umów sprzedaży nieruchomości ) , również w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia jest bezsporny . Na tej podstawie - przy zastosowaniu zasad logiki i doświadczenia życiowego – nie jest możliwe stwierdzenie z wysokim stopniem prawdopodobieństwa , że wnioskodawczyni poczyniła oszczędności i w dacie sporządzania testamentu posiadała środki pieniężne . Przeciwnie z dowodów osobowych ( w tym również zeznań wnioskodawczyniM. M. (1)) wynika , że spadkodawczyniE. M.żyła skromnie , nie miała własnych dochodów i utrzymywała się z renty po mężu , a dodatkowo dbała o nieruchomość położoną wB.przyul. (...). Zasady doświadczenia życiowego podpowiadają , że w takiej sytuacji ( przy uwzględnieniu ówczesnej sytuacji właścicieli nieruchomości ) spadkodawczyni zmuszona była przeznaczać środki pochodzące ze sprzedaży nieruchomości na swoje własne utrzymanie oraz utrzymanie nieruchomości w należytym stanie technicznym .
Niezależnie od tego skarżące nie przedstawiły jakichkolwiek dowodów dla wykazania wysokości ewentualnych oszczędności pozostałych w spadku poE. M..
Odmiennie przedstawia się - tak mocno akcentowana w toku postępowania przez skarżące – kwestia stanu prawnego nieruchomości położonej wB.przyul. (...), do której odnosi się dyspozycja spadkodawczyni zawarta w testamencie z dnia 10 września 1990 roku . Tak wnioskodawczyni jak i uczestniczki powołując się na nieważność czynności prawnej ustanowienia odrębnej własności lokali ,w tymlokalu nr (...), jak również na uchybienia popełnione w postępowaniu wieczystoksięgowym przy dokonywaniu wpisów wksięgach wieczystych : nr (...)Sądu Rejonowego w Bochni wskazywały , że rozrządzenie spadkodawczyni nie dotyczyło nieruchomości lokalowej (lokalu nr (...)) , lecz co najwyżej udziału w nieruchomości objętejksięgą wieczystą nr (...), której częścią składową jest budynek położony wB.przyul. (...).
Sąd I instancji w stanie faktycznym sprawy ustalił , że na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w Bochni z dnia 5 lutego 1975 roku ( sygn. aktI Ns 32/75 ) spadkodawczyniE. M.była wyłączną właścicielkąlokalu nr (...)zlokalizowanego na piętrze budynku przyul. (...)i z lokalem tym związany był udział wynoszący ½ części w prawie własności nieruchomości objętejksięgą wieczystą nr (...). Jednocześnie Sąd Rejonowy wskazał , iż dopóki nie zostaną zakończone właściwe postępowania dotyczące nieruchomości położonej wB.przyul. (...), brak jest podstaw do czynienia ustaleń sprzecznychz treścią dokumentów urzędowych .
W toku postępowania apelacyjnego sytuacja uległa zmianie o tyle , że zakończyło się prawomocnym wyrokiem toczące się przed Sądem Okręgowymw Tarnowie postępowanie z powództwaK. Ś.o ustalenie nieważności czynności prawnej , tj. umowy z dnia 5 kwietnia 1960 roku ( Rep.(...)) .
Na podstawie akt sprawy I C 152/08 Sąd Okręgowy ustalił , że w dniu 12 maja 2009 roku Sąd Okręgowy w Tarnowie wydał wyrok , w którym :
- ustalił , że czynność prawna ustanowienia odrębnej własności lokali objęta aktem notarialnym z dnia 5 kwietnia 1960 roku ( Rep.(...)) jest nieważna ,
- ustalił , iż ważna i skuteczna jest zawarta w formie aktu notarialnego z dnia5 kwietnia 1960 roku ( Rep.(...)) umowa sprzedaży nieruchomości położonej wB., objęta LWH(...)składającej się zdziałki budowlanej nr (...)o powierzchni 6a 69 m(

    2 ), której częścią składową jest dom murowany , jednopiętrowy położony wB.ul. (...)przezM. G.jako pełnomocnika , imieniemZ. S.–R. M.w połowie orazW. M.i jego żonieE. M.do wspólności ustawowej w drugiej połowie .
W tym zakresie ustalenia faktyczne Sądu I instancji podlegały modyfikacji .
Powyższa zmiana , wynikająca z powołanego wyżej orzeczenia z dnia 12 maja 2009 roku nie powodowała jednakże konsekwencji , na które zwracają uwagę skarżące w swoich pismach procesowych , w tym w apelacji . W szczególności nie można przyjąć , iż wskutek stwierdzenia nieważności czynności prawnej ustanowienia odrębnej własności lokalu , błędny był przedmiot wyceny (lokal nr (...)) zarówno w postępowaniu w sprawie I Ns 696/04 oraz w toku niniejszego postępowania , a już zupełnie nie do przyjęcia jest stwierdzenie , by ta okoliczność miała uzasadniać ustalenie wysokości udziałów spadkobierców testamentowychE. M.w oparciu o wskazania zawarte w przepisieart. 960 k.c.
Faktem jest , że nieważność czynności prawnej , o której mowa wart. 58 k.c.( nieważność bezwzględna ) oznacza , iż czynność prawna nie wywołała i nie może wywołać żadnych skutków prawnych objętych wolą stron. Nieważność powstajez mocy samego prawa i datuje się od samego początku , tzn. od chwili dokonania nieważnej czynności prawnej .
Trzeba jednak ponownie nawiązać do wcześniejszej wypowiedzi , która zostanie rozwinięta w rozważaniach poświęconych zarzutom naruszenia prawa materialnego , że przy wykładni testamentu musi być analizowany stan rzeczyz chwili sporządzenia testamentu , który oceniał i uwzględniał sam testator .
Tak więc objęcie wycenąlokalu nr (...)było prawidłowe .
Trzeba natomiast zgodzić się ze skarżącymi , że w opiniach sporządzonychw toku niniejszego postępowania ( podobnie jak w postępowaniu zakończonym postanowieniem z dnia 6 czerwca 2005 roku ) zastosowano błędną metodę wyceny składników majątku spadkowego , tzn. przyjęto ich aktualną wartość . Tymczasem w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się , że miarodajną chwilą dla oceny , czy przedmioty przeznaczone oznaczonym osobom w testamencie wyczerpują cały spadek oraz jaki jest udział w spadku , odpowiadający wartości przeznaczonych przedmiotów , jest chwila sporządzenia testamentu . Z tej daty należy przyjmować zarówno stan przedmiotów wymienionych w testamencie jak i ich wartość ( zob. między innymi postanowienie Sądu Naj. z dnia 3 listopada 2004 roku, III CK 472/03, Lex nr 146714 , postanowienie Sąd Naj. z dnia 14 lipca 2005 roku , III CK 694/04 , nie publikowane oraz postanowienie Sądu Naj. z dnia 23 stycznia 2008 roku , V CSK 378/07 , Lex nr 515714 ) .
Wskazana wadliwość opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości,sporządzonej w toku niniejszego postępowania nie miała jednak istotnego znaczenia dla końcowego rozstrzygnięcia , bo opinia ta posłużyła jedynie do oceny , czy przedmioty wymienione w testamencie wyczerpują prawie cały spadek .
Przy uwzględnieniu powyższych uwag oraz modyfikacji podstawy faktycznej wynikającej z wydanego w dniu 12 maja 2009 roku przez Sąd Okręgowyw Tarnowie wyroku , Sąd II instancji w pozostałym zakresie podziela ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i przyjmuje je za własne .
W stanie faktycznym sprawy powyżej zaprezentowanym brak było przesłanek do zmiany zaskarżonego orzeczenia w kierunku uwzględnienia wniosku o zmianę postanowienia stwierdzającego spadek poE. M..
WnioskodawczyniM. M. (1)oraz popierające jej wnioseko zmianę stwierdzenia nabycia spadku uczestniczki :K. M. (1)iK. Ś.na uzasadnienie żądania zmiany postanowienia Sądu Rejonowego w Bochni z dnia 6 czerwca 2005 roku przytoczyły identyczne podstawy. Trzeba jednak wskazać , iż przepisart. 679 k.p.c.odmiennie określa sytuację ( w zakresie możliwości przytaczania podstaw do zmiany orzeczenia stwierdzającego spadek ) osób , które były uczestnikami poprzedniego postępowania w stosunku do osób , które zostały w tym w postępowaniu pominięte .
Z przepisuart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.wynika jednoznacznie , że osoba , która była uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku , może tylko wówczas żądać zmiany postanowienia stwierdzającego spadek , gdy żądanie to opiera na podstawie , której nie mogła powołać w tamtym postępowaniu , a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia , w którym uzyskała tę możność . Taka osoba musi więc wykazać , że powołane przez nią fakty i dowody na uzasadnienie żądania zmiany orzeczenia spadkowego pozostawały poza jej dostępem podczas poprzedniego postępowania , przy uwzględnieniu , że chodzi o obiektywną możliwość ich powołania . Ten wymóg podyktowany jest celem postępowania przewidzianego wart. 679 k.p.c., które nie służy ani naprawie błędów Sądu popełnionych w postępowaniu spadkowym , ani usunięciu skutków zaniedbań, ewentualnie nieznajomości prawa przez uczestników tego postępowania , lecz umożliwieniu zmiany postanowienia spadkowego w razie wykrycia okolicznościi dowodów , których zainteresowany nie mógł z różnych przyczyn powołaćw postępowaniu spadkowym ( zob. postanowienie Sądu Naj. z dnia 13 października 2004 roku , III CK 82/03 , Lex nr 589986 oraz postanowienie Sądu Naj. z dnia 11 września 2014 roku , III CSK 239/13 , Lex nr 1523438 ) .
Tak więc uczestniczki :K. M. (1)iK. Ś., które były uczestnikami postępowania w sprawie I Ns 696/04 nie mogły powoływać się na okoliczności w postaci wadliwie ustalonego składu majątku spadkowego , błędnej wykładni testamentu oraz nieprawidłowości popełnionych przy wydawaniu opinii przez biegłego sądowego , która następnie wraz ze zgodnymi oświadczeniami stron co do wartości obrazów stanowiła podstawę do określenia udziałów spadkobierców testamentowych . Na te uchybienia uczestniczki mogły zwracać uwagę w toku postępowania przed Sądem I instancji lub poprzez złożenie apelacji od orzeczeniaz dnia 6 czerwca 2005 roku . Jak zostało to już przesądzone w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 2010 roku , uczestniczki mogły żądanie zmiany postanowienia spadkowego opierać jedynie na tej podstawie , że już po wydaniu orzeczenia w sprawie I Ns 696/04 dowiedziały się o zmianie stanu prawnego nieruchomości położonej wB.przyul. (...).
Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja wnioskodawczyniM. M. (1), która nie była uczestnikiem postępowania zakończonego postanowieniem z dnia 6 czerwca 2005 roku . Wnioskodawczyni miała osobiste uprawnienie do podnoszenia wszelkich twierdzeń i zgłaszania wniosków dowodowych - bez ograniczeń przewidzianych wart. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.- dla wykazania , że udziały spadkobierców testamentowych dziedziczących spadekoE. M.są inne niż określone w postanowieniu Sądu Rejonowegow Bochni z dnia 6 czerwca 2005 roku .
Wnioskodawczyni w toku postępowania przed Sądem I instancji orazw trakcie postępowania odwoławczego przytoczyła szereg podstaw , które w jej ocenie przemawiają za koniecznością zmiany postanowienia spadkowego w zakresie wysokości wskazanych w nim udziałów . I tak wnioskodawczyni podawała, żew postępowaniu w sprawie I Ns 696/04 Sąd nie uwzględnił wszystkich składników majątku spadkowego , dokonał błędnej wyceny tychże składników ( na chwilę orzekania , a nie na moment sporządzenia testamentu), nie uwzględnił tej istotnej okoliczności , że umowa ustanowienia odrębnej własności lokali w nieruchomości położonej wB.przyul. (...)była nieważna , a zatem testamentemE. M.nie został objętylokal nr (...). Ostatecznie wnioskodawczyni stwierdziła , że nie jest możliwe ustalenie składu i wartości majątku pozostałego w spadku poE. M.i zaproponowała określenie udziałów spadkobierców wymienionychw testamencie z dnia 10 września 1990 roku przy zastosowaniu przepisuart. 960 k.c.
Już w tym miejscu trzeba jasno powiedzieć , iż treść testamentu spadkodawczyniE. M.z dnia 10 września 1990 roku nie uzasadniała ustalenia równych udziałów ( po 1/3 części ) spadkobierców testamentowychw oparciu o regułę zawartą w przepisieart. 960 k.c.
Wskazany przepis i reguła interpretacyjna w nim zawarta znajduje zastosowanie w przypadku , gdy w testamencie nie zostały określone udziały spadkowe powołanych spadkobierców lub też udziały te zostały określone jedyniew stosunku do niektórych ze spadkobierców testamentowych .
Zarówno w orzecznictwie jak i w literaturze podkreśla się , że z brakiem określenia wysokości udziałów spadkowych poszczególnych spadkobierców mamy do czynienia jedynie wówczas , gdy mimo wykładni testamentu nie można ustalić wysokości udziałów dla wszystkich lub niektórych spadkobierców . Jeżeli zaśw treści testamentu zawarte są pewne sugestie ( wskazówki ) co do udziałów poszczególnych spadkobierców , to decydujące znaczenie ma wola spadkodawcy.
Z dyrektywy zawartej w przepisieart. 948 § 1 k.c.wprost bowiem wynika , że przy tłumaczeniu treści testamentu należy dążyć do zapewnienia możliwie pełnegoi wiernego urzeczywistnienia ostatniej woli spadkodawcy . Właściwa – jako wynikająca z teorii woli – jest metoda subiektywno – indywidualna wykładni testamentów ( zob. postanowienie Sądu Naj. z dnia 6 maja 2005 roku , II CK 676/04 , Lex nr 603159 ; S. Wójcik : System prawa prywatnego , Prawo spadkowe , T. 10 , Wyd. C.H. Beck INP PAN Warszawa 2009 , str. 358 oraz E. Skowrońska – Bocian : Komentarz do Kodeksu cywilnego , Księga czwarta – Spadki , Lexis Nexis Warszawa 2008 , str. 143 ) .
W ocenie Sądu Okręgowego z treści testamentu spadkodawczyniE. M.można w drodze jego wykładni – wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżących – wyprowadzić wskazówki co do wielkości udziałów spadkobierców testamentowych . W testamencie tym czytamy bowiem , iż spadkodawczyni zapisuje piętro domu przyul. (...)wraz z ogródkiem synowiT.i córkom zmarłego synaS.:K.iK.– po połowie , a nadto wszystkie ruchomości synowiT.. Treść tego rozrządzenia odnosząca się do poszczególnych przedmiotów majątkowych , tj. piętra domu oraz ruchomości wyraźnie wskazuje , że ostatecznie zamiarem spadkodawczyni było zróżnicowanie udziałów synaT.oraz spadkobierców nieżyjącego drugiego syna spadkodawczyniS., skoroT.spadkodawczyni przeznaczyła nadto w testamencie ruchomości ( nie wymieniając ich z nazwy ) . Przy tak sformułowanej dyspozycji na wypadek śmierci oraz uwzględnieniu uzupełniającej reguły interpretacyjnej zart. 961 k.c., była możliwość określenia wysokości udziałów spadkobierców testamentowych , które odpowiadały stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów . Taką też metodę ustalenia wysokości udziałów spadkowych przyjął Sąd Rejonowy w Bochni w postępowaniu w sprawie I Ns 696/04.
Zaprezentowane przez skarżące - tak w apelacji jak i w licznych pismach procesowych - stanowisko o potrzebie zastosowania do ustalenia wysokości udziałów spadkowych przepisuart. 960 k.c.nie ma oparcia w treści testamentu oraz pozostaje w sprzeczności z jego zapisami . Przepisart. 960 k.c.mógł znaleźć zastosowanie jedynie w zakresie określenia udziałów uczestniczek :K. M. (1)orazK. Ś.w odniesieniu do połowy nieruchomości( piętra domu ) , bowiem spadkodawczyni podała w testamencie , że piętro domu zapisuje synowiT.i córkom zmarłego synaS.:K.iK.– po połowie ( bez określenia udziałówK. M. (1)iK. Ś.w tej połowie ) .
Dodać należy , iż skarżące w zakresie objętych testamentem ruchomości prezentowały zmienne stanowisko , utrzymując ( w nawiązaniu do testamentuR. M.) , że rozrządzenie spadkodawczyni odnosiło się do rzeczy osobistych spadkodawczyniE. M., które nie przedstawiają większej wartości , by jednocześnie twierdzić , iż w spadku po spadkodawczyni pozostały wartościowe przedmioty , w szczególności obrazy oraz fortepian . Tymczasem spadkodawczyniw testamencie nie wypowiada się jakie konkretnie ruchomości przeznacza ( zapisuje)T. M.. Należało więc przyjmować , że dyspozycja odnosiła się do wszystkich ruchomości opisanych w postępowaniu w sprawie I Ns 696/04 , które znajdowały się w lokalu zajmowanym przez spadkodawczynię . Gdyby istotnie tak wykładać testament , tzn. że objęte nim ruchomości to jedynie bezwartościowe przedmioty , to istniałyby przesłanki do określenia udziałów – bez potrzeby wyceny składników majątku spadkowego - w taki sposób , żeT. M.przypada udział wynoszący ½ części , zaś uczestniczkom :K. M. (1)iK. Ś.udziały po ¼ części .
Zupełnie nie do przyjęcia jest takie uzasadnienie dla zastosowania przepisuart. 960 k.c., zgodnie z którym niemożność ustalenia składu i wartości składników majątkowych wymienionych w testamencie , winna prowadzić do określenia równych udziałów spadkobierców testamentowych – po 1/3 części .
Nie można zapominać , że Sąd Rejonowy w sprawie I Ns 696/04 ustalił skład majątku spadkowego , a następnie wyliczając wartości tychże składników( w oparciu o opinię biegłego sądowego oraz zgodne oświadczenia stron co do wartości obrazów )  , określił udziały w jakich nabyli spadek poE. M.jej spadkobiercy testamentowi . W postępowaniu o zmianę stwierdzenia nabycia spadku wnioskodawca musi udowodnić , że ustalone udziały postanowieniem , którego wniosek dotyczy nie odpowiadają rzeczywistemu stanowi rzeczy . Nie może się więc zasłaniać przeszkodą w postaci niemożności ustalenia składu i wartości majątku spadkowego z uwagi na upływ czasu , ewentualnie rozporządzenie tymi składnikami przez innego uczestnika postępowania już po otwarciu spadku .
Uwzględniając powyższe uwagi Sąd Okręgowy podziela stanowisko Sądu I instancji , w myśl którego do ustalenia udziałów spadkobierców testamentowych powinien znaleźć zastosowanie przepisart. 961 k.c.
Przepis ten – po pierwsze – zawiera regułę interpretacyjną , która pozwala na rozstrzygnięcie ( w razie wątpliwości ) , czy zamiarem spadkodawcy sporządzającego testament było powołanie do spadku , czy też ustanowienie zapisu, a po drugie w przypadku rozporządzenia w testamencie przedmiotami majątkowymi na rzecz kilku osób , wskazuje , że osoby te są powołane do spadku w częściach ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów. W przepisie tym zawarta jest więc wskazówka , w jaki sposób należy w takiej sytuacji ustalać wielkość udziałów w majątku spadkowym .
Skarżące nie kwestionowały , że zamiarem spadkodawczyni sporządzającej testament z dnia 10 września 1990 roku było powołanie wymienionych w nim spadkobierców do spadku , a nie ustanowienie na ich rzecz zapisów .
Istotnie jest tak jak podają skarżące , a mianowicie , że dopiero niemożność usunięcia wątpliwości - czy zamiarem spadkodawcy było powołanie do spadku , czy też ustanowienie zapisu - w świetle ogólnych reguł wykładni , otwiera drogę do stosowania przepisuart. 961 k.c.( tak Sąd Naj. : w postanowieniu z dnia 1 grudnia 2011 roku , I CSK 419/10 , Lex nr 1129075 ; w uzasadnieniu uchwały z dnia 18 grudnia 1990 roku , III CZP 68/90 , OSP z 1991 roku , poz. 182 , w uchwale z dnia 16 września 1993 roku , III CZP 122/93 , OSP z 1994 roku , poz. 177) . Jeżeli więc spadkodawca przeznacza w testamencie określonej osobie ( osobom ) pewne prawa majątkowe , które nie wyczerpują całości spadku , a z wykładni tegoż oświadczenia wynikać będzie , że wolą spadkodawcy było uczynienie jej ( ich ) spadkobiercą , toart. 961 k.c.nie znajdzie zastosowania .Art. 961 k.c.musi bowiem ustąpić naczelnej regule interpretacyjnej , wedle której testament należy tak tłumaczyć , aby najpełniej urzeczywistnić wolę spadkodawcy ( por. E. Skowrońska : Z problematyki powołania spadkobiercy w testamencie , Palestra z 1993 roku , Z. 1-2 , str. 5 oraz
  M. Niedośpiał : glosa do postanowienia Sądu Naj. z dnia 8 kwietnia 1999 roku ,III CKN 190/98 , P.i P. z 2000 roku , Z. 5 , str. 114 ) .
Treść testamentu z dnia 10 września 1990 roku oraz okoliczności jego sporządzenia wskazują , iż wyszczególnione tam osoby zostały powołane do spadku. Oczywiście do takich samych wniosków prowadziło zastosowanie przez Sąd I instancji wskazanej wyżej reguły wykładni z przepisuart. 961 k.c., przy uwzględnieniu wartości składników wymienionych w testamencie oraz pozostających poza testamentem , tyle tylko że Sąd w zaleceniach dla biegłego oznaczył błędnie moment na jaki należy ustalać wartości składników majątkowych wymienionychw testamencie oraz pozostających poza testamentem ( w tym przypadku rzecz dotyczyła jedynie niewielkiej powierzchniowo parceli gruntowej nr(...)) .
Skarżące niezależnie od prezentowanego konsekwentnie stanowiska , że udziały spadkobierców testamentowych powinny być ustalone , z zastosowaniem przepisuart. 960 k.c., podważały również przyjęte przez Sąd Rejonowy w sprawieI Ns 696/04 podstawy ustalenia udziałów w oparciu o przepisart. 961 k.c.
Wnioskodawczyni zarzucała przede wszystkim nieobjęcie wyceną wszystkich ruchomości , błędne przyjęcie , iż w testamencie spadkodawczyni rozporządziłalokalem nr (...), w sytuacji gdy umowa ustanowienia odrębnej własności lokali była nieważna , nieuwzględnienie , że ruchomości opisane przez biegłego w sprawieI Ns 696/04 stanowiły składnik majątku wspólnegoE. M.iW. M.i wreszcie wadliwie dokonaną przez biegłego wycenę składników majątku spadkowego , która to wadliwość przejawiała się w tym , że szacunek dotyczył odrębnej własnościlokalu nr (...), a nadto biegły dokonał oszacowania składników majątkowych , przyjmując ich wartość z daty zbliżonej do orzekaniaw sprawie o stwierdzenie nabycia spadku .
Spośród tych zarzutów uczestniczkaK. M. (1)- popierająca żądanie zmiany postanowienia spadkowego - mogła się powołać jedynie na zmianę stanu prawnego nieruchomości położonej wB.przyul. (...), z przyczyn wcześniej podanych .
Jak już stwierdzono w części uzasadnienia poświęconej ocenie dowodów , wnioskodawczyni nie zdołała udowodnić , by poza przedmiotami ( ruchomościami ) opisanymi w sprawie I Ns 696/04 , miały pozostać w spadku poE. M.inne jeszcze składniki mienia ruchomego , ewentualnie oszczędności .
Najpoważniejszy zarzut związany ze zmianą stanu prawnego nieruchomości przyul. (...)wB.również nie stanowił okoliczności , która mogłaby mieć wpływ na wysokość ustalonych udziałów .
Obecnie nie ma już wątpliwości , że umowa ustanowienia odrębnej własności lokali z dnia 5 kwietnia 1960 roku jest czynnością nieważną , bo przesądził ten fakt Sąd Okręgowy w Tarnowie w prawomocnym wyroku z dnia 12 maja 2009 roku . Konsekwencją tego ustalenia jest to , że istotnie w budynku wB.przyul. (...)nie doszło do ustanowienia odrębnej własności lokali i w dacie sporządzania testamentu przez spadkodawczynię nie istniała odrębna własnośćlokalu nr (...)położonego na piętrze budynku (nieważność czynności prawnej powstajez mocy samego prawa i datuje się od samego początku , tzn. od chwili dokonania nieważnej czynności prawnej ustanowienia odrębnej własności lokali ) .
Powyżej już wielokrotnie akcentowano , że miarodajną chwilą dla interpretacji( wykładni ) rozrządzeń zawartych w testamencie jest moment sporządzenia testamentu . Tylko stan rzeczy z chwili sporządzenia testamentu , który oceniałi uwzględniał testator , jest miarodajny dla wykładni jego oświadczenia . Podstawowym bowiem założeniem interpretacyjnym powinno być zapewnienie pełnego i wiernego urzeczywistnienia ostatniej woli spadkodawcy .
Poglądy te odpowiadają założeniom interpretacyjnym treści testamentu zart. 948 k.c.Jeżeli ma się bowiem zrealizować dyrektywa zart. 948 k.c.( zapewnienie możliwie najpełniejszego urzeczywistnienia woli spadkodawcy ) , to wykładni oświadczenia woli testatora nie można dokonywać przez pryzmat okoliczności , które nastąpiły po jego złożeniu , a już zupełnie nie do przyjęcia jest uwzględnianie stanu rzeczy z okresu rozstrzygania przez Sąd o nabyciu spadku ( również o żądaniu zmiany postanowienia stwierdzającego nabycie spadku ) .
W orzecznictwie nie ma sporu co do tego , że takie subiektywne podejście preferujące punkt widzenia i intencje testatora , obowiązuje również przy wykładniart. 961 k.c.( zob. postanowienie Sądu Naj. z dnia 23 stycznia 2008 roku , V CSK 378/07 , Lex nr 515714 , postanowienie Sądu Naj. z dnia 21 listopada 2002 roku ,III CKN 1338/00 , Lex nr 1162682 oraz postanowienie Sądu Naj. z dnia 14 lipca 2005 roku , III CK 694/04 , Lex nr 604040 ) .
Stosując się do takiego kierunku wykładni oświadczenia ostatniej woli , Sąd Okręgowy nie ma wątpliwości , że spadkodawczyniE. M.rozporządzając piętrem domu przyul. (...)miała na myśli przysługujące jej prawo własnościlokalu nr (...), którego pomieszczenia zlokalizowane były właśnie na tej kondygnacji budynku . Nie można zapominać , że spadkodawczyni uczestniczyła w sporządzaniu umowy ustanowienia odrębnej własności lokali w budynku przyul. (...). Co najważniejsze po śmierci mężaW. M., nie kto inny jak spadkodawczyni ( wraz zT. M.iS. M.) wystąpiła z wnioskiem o dział spadku i zniesienie współwłasności , wymieniając we wniosku , że przedmiotem postępowania jest - między innymi – położony na I piętrze domu przyul. (...)lokal mieszkalny nr (...)objęty księgą wieczystą nr(...). Spadkodawczyni słuchana następnie w toku tego postępowania w charakterze strony potwierdziła , że przedmiotem postępowania jest – między innymi - wskazany lokal i chciałaby w wyniku działu spadku oraz zniesienia współwłasności otrzymać właśnie tenże lokal . Jednocześnie spadkodawczyni wskazywała na odrębną własność drugiegolokalu nr (...), który miał przypaśćT. M.( zob. wniosek i protokół rozprawy z dnia5 lutego 1975 roku w aktach sprawy I Ns 32/75 Sądu Powiatowego w Bochni ) .W wydanym w sprawie I Ns 32/75 postanowieniu z dnia 5 lutego 1975 roku, spadkodawczyniE. M.otrzymała na wyłączną własnośćlokal nr (...)objętyksięgą wieczystą nr (...). Następnie spadkodawczyni we wniosku z dnia 15 kwietnia 1975 roku – powołując się na postanowienie Sądu Powiatowego w Bochniz dnia 5 lutego 1975 roku – domagała się dokonania w dziale IIksięgi wieczystej nr (...)prowadzonej dlalokalu nr (...)wpisu prawa własności na swoją rzecz –w miejsceE. M.iW. M..
W tej sytuacji brak jest jakichkolwiek przesłanek do twierdzenia , że spadkodawczyniE. M.w dacie sporządzania testamentu nie uważała się za wyłącznego właścicielalokalu nr (...). Opisywanych obszernie przez skarżącew toku niniejszego postępowania uchybień popełnionych na etapie dokonywania wpisów wksięgach wieczystych : nr (...)Sądu Rejonowego w Bochni spadkodawczyni nie obejmowała swoją świadomością .
Pomimo więc nieważności czynności prawnej ustanowienia odrębnej własności lokali , trafnie Sąd Rejonowy zarówno w sprawie I Ns 696/04 , jak również w niniejszym postępowaniu przyjmował , że rozrządzenie zawarte w testamencie odnosiło się dolokalu nr (...), a tym samym prawidłowo został sprecyzowany przedmiot wyceny w opinii biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości .
Okoliczność , że spadkodawczyni nie objęła działem spadku i zniesieniem współwłasności w sprawie I Ns 32/75 ruchomości ujętych w spisie sporządzonym przezE. K., a następnie wymienionych w opinii biegłego sądowego nie oznacza , że nie czuła się ona ich wyłączną właścicielką . Były to przedmioty pozostające na wyposażeniulokalu nr (...), który spadkodawczyni otrzymała na wyłączną własność na mocy postanowienia Sądu Powiatowego w Bochni z dnia5 lutego 1975 roku . Dla wyjścia ze współwłasności rzeczy ruchomych nie jest konieczne przeprowadzenie postępowania sądowego . Dokonanie działu spadkui zniesienia współwłasności w odniesieniu do mienia ruchomego nie wymaga także zawarcia umowy z zachowaniem szczególnej formy . Nawet więc przy założeniu , że ruchomości te stanowiły składniki majątku wspólnego spadkodawczyni i zmarłego mężaW. M., to spadkodawczyni korzystając z tych składników przez wiele lat ( przy dorozumianej zgodzie pozostałych spadkobiercówW. M.) mogła uważać się za wyłącznego właściciela tych rzeczy .
Można jeszcze dodać , iż w orzecznictwie oraz w literaturze rozważane było zagadnienie rozporządzenia przez spadkodawcę w testamencie przedmiotami nie należącymi do niego oraz wpływu takiej dyspozycji na określenie udziałóww spadku. W tym zakresie przeważa stanowisko – akceptowane również przez Sąd Okręgowy – zgodnie z którym w razie rozporządzenia przez spadkodawcęw testamencie cudzymi przedmiotami , ich wartość należy także brać pod uwagę przy ustalaniu wielkości udziałów poszczególnych spadkobierców . Spadkodawca rozporządzając bowiem nawet przedmiotem nie należącym do spadku daje wyraz swej woli , aby określony spadkobierca otrzymał w wyniku dziedziczenia pewną wartość ( zob. orzeczenie Sądu Naj. z dnia 19 maja 1975 roku , III CRN 87/75 , nie publikowane , postanowienie Sądu Naj. z dnia 28 października 1997 roku , I CKN 276/97 , OSNC z 1998 roku , Z. 5 , poz. 63 ; E. Skowrońska – Bocian : Komentarz do Kodeksu cywilnego , Księga czwarta – Spadki , Lexis Nexis Warszawa 2008 , str. 146 – 147 oraz S. Wójcik : System prawa cywilnego – Prawo spadkowe , Wyd. PAN , Warszawa – Wrocław – Kraków 1986 , str. 229 oraz M. Pazdan : Kodeks cywilny – Komentarz do art. 450 – 1088 , T.II , Wyd. C.H. Beck Warszawa 2005 , str. 995 ) .
I z tego więc powodu przy ustalaniu udziałów w spadku należało uwzględniać wartośćlokalu nr (...)oraz pełną wartość ruchomości .
W niniejszej sprawie skarżące w ogóle nie powoływały się na nieważność testamentu z powodu pozostawania spadkodawczyni w błędzie co do przedmiotu rozrządzenia testamentowego . Jak zresztą wynika z treściart. 945  § 2 k.c.na nieważność testamentu z przyczyn wymienionych§ 1( w tym nieważnośćz powodu błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści ) nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała sięo przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku. Ten drugi termin dawno już upłynął .
Jedyną więc okolicznością , która mogła decydować o innych udziałach spadkobierców testamentowych ( w stosunku do udziałów określonych postanowieniem z dnia 6 czerwca 2005 roku ) było przyjęcie przez biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości wartości składników majątku spadkowego z daty orzekania o stwierdzeniu nabycia spadku . We wcześniejszych rozważaniach przesądzono ( podzielając zarzut apelacji ) , że miarodajną chwilą dla oceny , czy przedmioty przeznaczone oznaczonym osobom w testamencie wyczerpują cały spadek oraz jaki jest udział w spadku odpowiadający wartości przeznaczonych przedmiotów , jest chwila sporządzenia testamentu . Z tej daty należy przyjmować zarówno stan przedmiotów wymienionych w testamencie jak i ich wartość .
Sąd Okręgowy zdecydował się na uzupełnienie postępowania dowodowegoi dopuścił na etapie rozpoznawania apelacji dowód z opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości oraz z zakresu szacowania ruchomości i wyceny dzieł sztuki .
Powyższa decyzja ( pomimo sprzeciwu ze strony skarżących ) wynikała – po pierwsze - stąd , że skarżące wnosząc w apelacji o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w Bochni z dnia 6 czerwca 2005 roku poprzez stwierdzenie spadku poE. M.na rzecz :T. M.,K. M. (1)iK. Ś.– z zastosowaniem przepisuart. 960 k.c.– po 1/3 części , sformułowały również żądanie ewentualne , tj. domagały się stwierdzenia nabycia spadku , przy uwzględnieniu przepisuart. 961 k.c.i ustalenia udziałów wedle wartości poszczególnych przedmiotów wyliczonych wedle cen z daty sporządzenia testamentu lub też z daty otwarcia spadku .
Ponadto Sąd Okręgowy miał na uwadze , iż w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku ( podobnie w postępowaniu o zmianę stwierdzenia nabycia spadku ) rola Sądu jest determinowana ustawowym obowiązkiem działania z urzędu ,a rozstrzygnięcie zapada bez względu na wnioski stron , lecz stosownie do wyników postępowania dowodowego oraz norm prawa materialnego , znajdujących zastosowanie w ustalonym stanie faktycznym sprawy . Oznacza to , że wskutek złożenia wniosku o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku , może zapaść orzeczenie niekorzystne dla wnioskodawcy . Zakaz reformationis in peius obowiązuje bowiem tylko w ramach postępowania odwoławczego ( zob. postanowienie Sądu Naj. z dnia 11 września 2014 roku ,III CSK 239/13 , Lex nr 1523438 , postanowienie Sądu Naj. z dnia 14 października 2009 roku , V CSK 118/09 , Lex nr 564983 oraz postanowienie Sądu Naj. z dnia 19 listopada 1998 roku , III CKN 28/98 , Lex nr 78215 ) .
Niestety sporządzone w toku postępowania apelacyjnego opinie przez biegłą sądową z zakresu szacowania nieruchomościD. Ś.oraz przez biegłą sądową z zakresu wyceny dzieł sztukiJ. K.- z uwagi na podniesione w tych opiniach powody - nie dawały podstaw do ustalenia udziałów w spadku , przy uwzględnieniu cen i stanu składników majątkowych z daty sporządzenia testamentu .
I tak biegła sądowa z zakresu szacowania nieruchomościD. Ś.wskazała na niemożność wycenydziałki nr (...)na dzień 10 września 1990 roku , wobec braku cen rynkowych nieruchomości porównywalnych zgodniez obowiązującymi przepisami prawa w zakresie wyceny ; dlatego też biegła ograniczyła się do wskazania jedynie średniego poziomu cen działek budowlanychw analizowanym okresie . Jeśli zaś chodzi o wycenęlokalu nr (...), to wprawdzie biegła ustaliła jego wartość na kwotę 4.847 zł , ale w uzasadnieniu do tej opinii biegła podkreśliła , iż ceny nieruchomości w analizowanych okresie zmieniały się bardzo dynamicznie , występował duży wzrost cen oraz duża inflacja .W celu więc uwzględnienia wpływu czasu , jaki upłynął od daty zawarcia transakcji nieruchomości porównawczych a datą , na którą została określona wartość przedmiotu wyceny , zastosowano wskaźnik zmiany cen. Z wyliczeń zmienności cen na rynku przedstawionych przez biegłą wynika , iż w roku 1990 , kiedy sporządzany był testament średni miesięczny trend zmiany cen wynosił 17,92 % w skali jednego miesiąca .
Z kolei wyniki opinii biegłej sądowejJ. K.w ogóle nie przystawały do cen podanych w opinii biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości . Pomimo , że wymieniona biegła w piśmie z dnia 20 lutego 2015 roku ( k. 1221) wyjaśniła , iż wskazane w pierwotnej opinii kwoty w odniesieniu do wyszczególnionych tam ruchomości uwzględniają wartości ruchomości na datę sporządzenia testamentu , to jednak nie do przyjęcia jest , by ruchomości mogły przewyższać wartość nieruchomości lokalowej . Biegła jednocześnie zaznaczyła , że w oparciu o tak ogólne dane nie jest w stanie dokonać właściwej wyceny przedmiotów .
Podejmowanie w takiej sytuacji kolejnych prób ( z urzędu ) w celu ustalenia wartości składników majątku spadkowego , którymi rozporządziła spadkodawczyniw testamencie – np. za pomocą opinii innych biegłych – Sąd Odwoławczy uznał za niecelowe .
Jakkolwiek Sąd w sprawie zainicjowanej wnioskiem o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku obowiązany jest podejmować działania z urzędu i ma pełną swobodę orzekania wyznaczoną jedynie normami prawa materialnego oraz wynikami przeprowadzonego postępowania dowodowego , to jednak w razie stwierdzenia , że zgłoszone dowody nie są wystarczające dla wypełnienia obowiązków ciążących na nim z mocyart. 670 k.p.c., może nałożyć na wnioskodawcę określone obowiązki dowodowe , egzekwować ich wykonanie ,a w razie potrzeby zastosować konsekwencje procesowe ich niewykonania .Art. 670 k.p.c.nie zwalnia bowiem uczestników postępowania od obowiązku wskazywania dowodów dla stwierdzenia faktów , z których wywodzą skutki prawne . Na uczestniku ( wnioskodawcy ) , który podniósł fakt lub zarzut spoczywa zatem także ciężar udowodnienia jego prawdziwości ( zob. postanowienie Sądu Naj. z dnia 21 grudnia 2011 roku , IV CSK 199/11 , Lex nr 1131131 , postanowienie Sądu Naj.z dnia 8 listopada 2012 roku , I CSK 163/12 , Lex nr 1267159 , postanowienie Sądu Naj. z dnia 27 lutego 2013 roku , IV CSK 380/12 , lex nr 1314431 oraz powoływane już wcześniej postanowienie Sądu Naj. z dnia 11 września 2014 roku ) .
Skarżące pomimo podniesionego zarzutu wadliwie ustalonej wartości składników majątku spadkowego , a tym samym błędnie określonych udziałóww spadku , nie domagały się przeprowadzenia dowodu z opinii biegłych , a wręcz sprzeciwiały się prowadzeniu takich dowodów .
Przy takim stanowisku skarżących oraz wynikach przeprowadzonych dowodów z opinii biegłych na etapie postępowania apelacyjnego , Sąd był zwolniony z podejmowania dalszych działań z urzędu . To wnioskodawca musi udowodnić- składając wniosek o zmianę postanowienia spadkowego – że udziaływ postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku zostały wadliwie ustalone . Jeżeli tych okoliczności nie udowodni , to powinien liczyć się z tym , że jego wniosek zostanie oddalony .
Wszystkie przytoczone powyżej powody pozwoliły przyjąć , że orzeczenie Sądu I instancji oddalające wniosek o zmianę postanowienia spadkowego jest trafne, a tym samym apelacja wnioskodawczyni i uczestniczki jako bezzasadna musiała podlegać oddaleniu .
Wobec oddalenia wniosku i sprzeczności interesów stron , Sąd Rejonowy zasadnie obciążył wnioskodawczynię – na podstawie przepisuart. 520 § 2 k.p.c.– kosztami postępowania . Prawidłowo również wnioskodawczyni została obciążona kosztami opinii biegłej z zakresu geodezji w oparciu o przepis 83 ust. 2 w zw. zart. 113 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
Uwzględniając powyższe orzeczono jak w sentencji w oparciu o przepisart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
Na etapie postępowania apelacyjnego zostały poniesione wydatki w związkuz wydanymi opiniami przez biegłych sądowych :D. Ś.orazJ. K.. Ponieważ powyższe dowody Sąd dopuścił z urzędu , kwotę 3.916,43 zł ( zob. postanowienie Sądu Okręgowego w Tarnowie z dnia6 lutego 2015 roku , którym ustalono wynagrodzenie dla wymienionych biegłych ) potrzebną na pokrycie wydatków z tym związanych wyłożył Skarb Państwa .
Z uwagi zaś na oddalenie apelacji powyższymi wydatkami Sąd II instancji obciążył skarżące , tj. wnioskodawczynięM. M. (1)i uczestniczkęK. M. (1)– po myśliart. 83 ust. 2w zw. zart. 113 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.