Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 498/15
Data wyroku: 2015-12-31 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Nieważność Umowy
Podstawa prawna: art. 379 pkt 5

Sygnatura akt III Ca 498/15

UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy dla Łodzi- Widzewa w Łodzi, postanowieniem z dnia 10 października 2013 roku w sprawie z wnioskuZ. S.z udziałemJ. R. (1),M. S. (1),M. S. (2),A. R.,A. P.,Z. B.,B. S.,W. R.,B. R. (1),M. R. (1)iR. R.stwierdził, że spadek poB. R. (2)na podstawie ustawy nabyli: żonaM. R. (2)w 8/32 części, córki:Z. S.iJ. R. (1)oraz synJ. R. (2)po 6/32 części każde z nich oraz wnuki:S. K.iK. B.po 3/32 części każde z nich, zaś wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyli: żonaM. R. (2), córki:Z. S.iJ. R. (1)oraz synJ. R. (2)po ¼ części każde z nich. Ponadto Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek poM. R. (2)na podstawie ustawy nabyli: córki:Z. S.iJ. R. (1), synJ. R. (2)oraz wnuczkaK. B.po ¼ części każde z nich, zaś wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyli: córki:Z. S.iJ. R. (1)oraz synJ. R. (2)po 1/3 części każde z nich. W zakresie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, Sąd Rejonowy ustalił, że każdy z uczestników ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.
Wskazane rozstrzygnięcie Sąd Rejonowy oparł na ustaleniu, żeB. R. (2)iM. R. (2)byli małżeństwem i mieli czworo dzieci:Z. S.,J. R. (1),J. R. (2)iM. K..B. R. (2)zmarł 19 maja 1980 roku, zaśM. R. (2)27 grudnia 1984 roku.J. R. (2)zmarł 31 marca 1989 roku, zaśM. K.24 lutego 1979 roku, pozostawiając dwoje dzieci:S. K., który zmarł 20 lipca 1984 roku jako bezdzietny orazK. B., która zmarła w dniu 1 września 1994 roku. Sąd Rejonowy ustalił także, iż żaden ze spadkodawców nie sporządził testamentu, a w stosunku do wyżej wskazanych spadkobierców ustawowych nie zachodzą okoliczności wyłączające ich od dziedziczenia. Dalej Sąd I instancji ustalił, że w skład spadków po obojgu spadkodawcach wchodziły udziały w gospodarstwie rolnym o powierzchni 3,3202 ha. W oparciu o dowody z zapewnienia spadkowego oraz przesłuchania wnioskodawczyni i uczestników postępowania, a także przepisy obowiązujące w datach otwarcia spadków, w tym przepisy szczególne, dotyczące uprawnień do dziedziczenie gospodarstwa rolnego, Sąd Rejonowy ustalił krąg spadkobierców dziedziczących spadek, w tym w zakresie gospodarstwa rolnego. W tym ostatnim zakresie Sąd I instancji pominął, spośród zstępnych obojga spadkodawców, jedynie dzieci zmarłej przed nimi córkiM. K., tj.:S. K.orazK. B.uznając, że w oparciu o przeprowadzone dowody nie zostało wykazane, aby spełniali oni warunki dziedziczenia gospodarstwa rolnego po swoich dziadkach (co do dziedziczenia udziałuM. R. (2)w gospodarstwie rolnym- ale też co do pozostałego spadku po niej- przezS. K.nie wchodziło ono z kolei w rachubę, gdyżS. K.zmarł przezM. R. (2)). O kosztach postępowania orzeczono w oparciu oart. 520§1 kpc.
Apelację od powyższego postanowienia wniosła wnioskodawczyni podnosząc, że Sąd Rejonowy nie uwzględnił przy rozstrzyganiu sprawy, że złożyła wniosek o stwierdzenie zasiedzenia gospodarstwa rolnego rodziców (postępowanie wszczęte tym wnioskiem zostało umorzone). Z treści apelacji wynika, iż wnioskodawczyni nie zgadza się z przyznaniem praw do spadku po rodzicach w zakresie gospodarstwa rolnego innym, niż wnioskodawczyni spadkobiercom, gdyż to wyłącznie ona ponosiła ciężary związane z utrzymaniem gospodarstwa rolnego, począwszy od początku lat 80- tych ubiegłego wieku.
Wnioskodawczyni zmarła w dniu 2 maja 2014 roku, już po wniesieniu apelacji. Z tej przyczyny, postanowieniem z dnia 19 maja 2014 roku Sąd Okręgowy zawiesił postępowania apelacyjne, a następnie w dniu 27 marca 2015 roku podjął je z udziałem następców prawnych zmarłej wnioskodawczyni:D. B.,A. Z.,M. S. (3)iM. S. (4).
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
apelacja jest zasadna o tyle, że skutkuje uchyleniem zaskarżonego postanowienia.
W postępowaniu przed Sądem I instancji nie brał udziału pełen krąg osób zainteresowanych, tj. spadkobiercy zmarłej żonyS. C.K.. SkoroS. K.zmarł w dniu 20 lipca 1984 roku jako bezdzietny, Sąd Rejonowy winien, zgodnie zart. 510§2 kpc, ustalić i wezwać do udziału w sprawie jego spadkobierców, skoro postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku poB. K.dotyczyło ich praw (S. K., który zmarł po swoim ojcuB. K.mógł posiadać uprawnienia do dziedziczenia po nim gospodarstwa rolnego, tymczasem został w tym zakresie pominięty w zaskarżonym postanowieniu). Sąd Rejonowy poprzestał na ustaleniu, żeC. K.zmarła po swoim mężu i nie mieli dzieci. Nie poczynił natomiast dalszych ustaleń co do spadkobiercówC. K.. W toku czynności podjętych przez Sąd Okręgowy w celu ustalenia spadkobiercówC. K.począwszy od rozprawy w dniu 7 sierpnia 2015 roku uzyskano informację, żeC. K.zmarła w dniu 19 kwietnia 2001 roku i pozostawiła córkę,K. N., która została wezwana do udziału w sprawie postanowieniem z dnia 26 października 2015 roku.
Zgodnie zart. 378§1 kpc, sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W orzecznictwie i judykaturze istnieje rozbieżność co do tego, czy brak wezwania do udziału w sprawie, wskutek uchybieniaart. 510§2 kpc, osoby zainteresowanej stanowi przyczynę nieważności postępowania. Zwolennicy stanowiska, iż postępowanie nie jest dotknięte nieważnością wskazują, że przepisart. 379 pkt 5 kpcwyraźnie stanowi o pozbawieniu możności obrony swych praw przez „stronę” (w postępowaniu nieprocesowym uczestnika) w rozumieniu prawnotechnicznym, a więc przez podmiot, który miał w postępowaniu taki status, nie zaś o podmiot, który nie uzyskał przymiotu strony (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 2015 roku w sprawie II PZ 29/14). Wyrażany jest także pogląd, że w takiej sytuacji nie mamy do czynienia z nieważnością, a jedynie z ewentualnym naruszeniem przepisów postępowania, które mogą skutkować uchyleniem zaskarżonego orzeczenia- o ile miało wpływ na wynik postępowania- ale bez piętna nieważności (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2015 roku w sprawie II UZ 78/14). Jednak prawidłowe wydaje się stanowisko trzecie, zgodnie z którym nieważność postępowania zachodzi niezależnie od tego, czy dany podmiot miał status uczestnika postępowania i doszło do pozbawienia go możności obrony swych praw wskutek naruszenia przepisów postępowania, czy też pozbawienie możności obrony swych praw polegało właśnie na tym, iż podmiot uprawniony w ogóle nie stał się uczestnikiem postępowania, wskutek naruszeniaart. 510§2 kpc(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1966 roku w sprawie III CR 78/66). Należy zauważyć, że taki podmiot ma prawo wnieść skargę o wznowienie postępowania (art. 524§2 kpc). Należy zatem przyjąć, że w razie stwierdzenia omawianej wadliwości jeszcze przed uprawomocnieniem się orzeczenia, na etapie postępowania apelacyjnego, czy to wskutek podniesionego zarzutu, czy też z urzędu, należy ją usunąć w ramach toczącego się postępowania. Odmienne rozwiązanie oznaczałoby, że mimo poddania orzeczenia badaniu przez sąd odwoławczy, niejako pozostawia on otwartą kwestię naruszenia praw osoby, która nie brała udziału w postępowaniu, a tym samym otwartą drogę do wniesienia skargi o jego wznowienie. Wydaje się, że takie rozwiązanie jest nie do przyjęcia. Trzeba także przytoczyć postanowienie z dnia 21 maja 2002 roku, w którym Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że wstąpienie zainteresowanego do udziału w sprawie dopiero w postępowaniu apelacyjnym (w tym wskutek wezwania go przez sąd), powodujące pozbawienie go prawa do zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji, winno prowadzić do uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji, oczywiście w razie ustalenia przez sąd odwoławczy, że zaskarżone orzeczenie może wywoływać skutek prawny zagrażający prawnie chronionym interesom osób, które wskutek uchybieniaart. 510§2 kpcnie wstąpiły do sprawy w postępowaniu przed sądem I instancji, co uniemożliwiało im prawo do obrony swoich praw w tym postępowaniu.
Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy, na podstawieart. 386§2 i 108§2w zw. zart. 13§2 kpc, uchylił zaskarżone postanowienie, zniósł postępowanie w całości i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.
Sąd Rejonowy, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, przeprowadzi dowód z zapewnienia spadkowego, przesłuchania wnioskodawców i uczestników postępowania oraz ewentualne nowe dowody, w celu ustalenia pełnego kręgu osób zainteresowanych, oraz uprawnień do dziedziczenia spadku po spadkodawcach, w tym w zakresie gospodarstwa rolnego.