Sąd Okręgowy w Bydgoszczy
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 554/14
Data wyroku: 2015-02-19 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Janusz Kasnowski, Maria Leszczyńska Sędziowie Aurelia Pietrzak
Słowa kluczowe: Spadek
Podstawa prawna: art. 1019 § 2 i 3 k.c. w zw. z art. 84 § 2 k.c.

Sygn. akt II Ca 554/14

POSTANOWIENIE
Dnia 19 lutego 2015r.Sąd Okręgowy w Bydgoszczy II Wydział Cywilny - Odwoławczy
w następującym składzie:
Przewodniczący: SSO Maria Leszczyńska Sędziowie: SO Aurelia Pietrzak
SO Janusz Kasnowski (spr.)
Sekretarz sąd. Tomasz Rapacewicz
po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2015 roku w Bydgoszczy na rozprawie sprawy
z wniosku
S. G.iE. G.przy uczestnictwie

(...)Kasy(...)wG.o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku poH. G.

na skutek apelacji wnioskodawczyniS. G.i wnioskodawczyniE. G.od postanowienia Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia 25 września 2013r. w sprawie o sygn. II Ns 1203 / 13
postanawia:
1/ sprostować z urzędu oczywistą omyłkę w postanowieniu Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia 25 września 2013r. powstałą w określeniu sygnatury akt sprawy przez wpisanie w miejsce „II Ns 1203 / 12" - „II Ns 1203/13", jak być powinno;
2/ oddalić apelację;
3/ oddalić wniosek uczestniczkiozasądzenie zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

I

II ca 554 / 14

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 25 września 2013r. Sąd Rejonowy w Bydgoszczy odmówił wnioskodawczyniomS. G.iE. G.zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po zmarłymH. G..
Sąd Rejonowy ustalił, żeH. G.zmarł 10 lutego 2011r. wB., gdzie ostatnio stale zamieszkiwał. Pozostawał w związku małżeńskim zE. G., która od 2007r. zamieszkiwała oddzielnie. Z tego małżeństwa pochodziła córkaS. G., która zamieszkiwała poza krajem. Spadkodawca zamieszkiwał wraz z bratem, utrzymywał się z renty w kwocie 700 zł (miesięcznie) i dzielił z bratem koszty utrzymania mieszkania, w czym dodatkowo pomagała mu zonaE. G.. SpadkodawcaH. G.nadużywał alkoholu. Z dalszych ustaleń faktycznych Sądu rejonowego wynika, że po śmierci spadkodawcy ani żona, ani córka nie pytały jego brataM. G., czy spadkodawca miał jakieś długi, nie rozmawiały na ten temat z innymi członkami rodziny, czy znajomymi, nie zwracały się też z pytaniami ani do ZUS, ani do urzędu skarbowego, co wynikało z zeznań wnioskodawczyń.
Przy ocenie pranej tych ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy odwołał się do treściart.1019∫ 2 i 3kc, z którego wynika, że spadkodawca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie może uchylić od skutków prawnych niezachowania terminu, przy czym to uchylenie się wymaga zatwierdzenia przez Sąd. Błąd spadkobiercy musi dotyczyć być jednak prawnie doniosły (art.84∫ 2kc). Do tej kategorii nie należy – zdaniem Sądu – nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca w związku przyczynowym z nie dołożeniem przez spadkobiercę należytej staranności w ustaleniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego. W sprawie wnioskodawczynie wskazały, że nie podjęły żadnych kroków w celu ustalenia składu majątku spadkowego. Tymczasem mogły uzyskać wiedzę na temat zobowiązań spadkodawcy choćby poprzez zapytanie zamieszkującego z nim brataM. G.. Nie wystąpiły tez do żadnych instytucji z zapytaniem, czy spadkodawca pozostawił jakieś długi, gdyż nie były tym zainteresowane. Sposób życia spadkodawcy, w tym nadużywanie alkoholu, znana wnioskodawczyniom wysokość renty w kwocie 700 zł miesięcznie, częściowe przeznaczenie dochodów na utrzymanie mieszkania, opłacenie mediów, znane z doświadczenia życiowego koszty wyżywienia oraz brak pomocy finansowej winien skłonić wnioskodawczynie – zdaniem Sądu – do refleksji, że spadkodawca nie był sam w stanie ponieść tych wszystkich wydatków i pożyczał pieniądze od innych osób lub instytucji. To z kolei nakazywało podjęcie odpowiednich kroków w celu uzyskania informacji pozwalających ocenić, czy celowe byłoby złożenie oświadczenia w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia spadku. Wnioskodawczynie nie podjęły żadnych działań w tym kierunku, a zatem brak było podstaw do przyjęcia, że uchyliły się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku i zatwierdzenia takiego oświadczenia (w ramachart.1019∫ 1 i 2kc).
W apelacji od postanowienia wnioskodawczynie domagały się jego zmiany poprzez zatwierdzenia ich oświadczenia o uchyleniu się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzucenia spadku po zmarłymH. G..
Apelujące zarzuciły Sądowi Rejonowemu, że:
- zachowały należytą, stosowną do okoliczności staranność przy ustalaniu sytuacji majątkowej spadkodawcy, która czyniła spadkodawcę mało wiarygodnym kredytobiorcą (nie miał tzw. zdolności kredytowej), a w konsekwencji nie powinien był otrzymać żadnego kredytu;
- pozostawał w związku małżeńskim z wnioskodawczyniąE. G., a zaciągnięte przez niego zobowiązania finansowe wykraczały poza zakres czynności zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, przez co czynności z tym związane są nieważne;
- stwierdzenie, iż spadkobierca nie dołożył należytej staranności powinno być poprzedzone oceną okoliczności konkretnej sprawy i ustaleniem, jakich aktów staranności można było od niego wymagać tj. sprecyzowania czynności, które faktycznie i prawnie spadkodawca mógłby podjąć;
- wnioskodawczynie dokonały zawiadomienia banku, w którym spadkodawca posiadał rachunek i korzystał z karty bankomatowej, a przegląd jego rzeczy nie doprowadził do wykrycia zobowiązań kredytowych.
W odpowiedzi na apelację uczestnik(...)Kasa(...)wG.wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie na jej rzecz od wnioskodawczyń solidarnie zawrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja wnioskodawczyń nie znajduje uzasadnienia. Sąd Rejonowy, głównie za sprawą ich zeznań, poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne w sprawie i dokonał właściwej ich oceny prawnej. Sąd odwoławczy przyjmuje te ustalenia także za podstawę swego orzeczenia i podziela tę ocenę prawną, z wnioskiem końcowym, że w sprawie brak uzasadnionych podstaw do uznania, iż każda z wnioskodawczyń uchyliła się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po zmarłym w dniu10 lutego 2011r.H. G., gdyż działała pod wpływem błędu.
W szczególności nie znajdują uzasadnienia dwa ostatnie zarzuty apelacji wnioskodawczyniE. G.iS. G..
Wstępnie przypomnieć należy, że spadkobierca w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania do spadku, może złożyć oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku, a brak takiego oświadczenia w tym terminie oznacza przyjęcie spadku wprost, jak stanowiart.1015&1 i 2kc.Spadkobierca, który nie złożył żadnego oświadczenia w wymaganym terminie, bo działał pod wpływem błędu może uchylić się od skutków prawnych niezachowania tego terminu, co dopuszczaart.1019&2kc.Powtórzyć należy za Sądem Rejonowym, że wymaga się jednak, by błąd spadkobiercy byłistotny, a więc uzasadniający przypuszczenie, że gdyby nie działał on pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, to nie zaniechałby złożenia oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku (zgodnie zart.84&2kc). Rozpoznając skargę kasacyjną od innego orzeczenia Sądu Okręgowego w Bydgoszczy w podobnej sprawie Sąd Najwyższy wyjaśnił, żebłędem istotnym spadkobiercy (w ujęciuart.1019&2kcw związku zart.84&2kc) jest brak wiedzy o stanie spadku (długach spadkowych), mimo powziętych przez tego spadkobiercę odpowiednich, możliwych działań zmierzających do ustalenia rzeczywistego stanu spadku(postanowienie SN z dnia 05.07.2012r. w sprawie IV CSK 612/11 – opublikowane w systemie informacji prawnej LEX). Innymi słowy Sąd Najwyższy potwierdził dotychczas prezentowane stanowisko, że nie stanowibłędu istotnegonieznajomość przedmiotu spadku (długów spadkowych), gdy z braku dołożenia przez spadkobiercę należytej staranności w ustaleniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego (por. choćby jego postanowienia z dnia 30.06.2005r. w sprawie IV CK 799/04, z dnia18.03.2010r. w sprawie V CSK 337/09 czy z dnia 01.12.2011r. w sprawie I CSK 85/11 – wszystkie opublikowane w systemie informacji prawnej LEX). Zatem w niniejszej sprawie rozważyć należało, jakich konkretnie aktów staranności dokonały wnioskodawczynie (matka i córka), by dowiedzieć się czegoś o stanie spadku (w tym długach spadkowych) po zmarłym mężu i ojcuH. G.i ewentualnie, jakich aktów staranności można było od nich wymagać.
Można przypuszczać, że gdyby wnioskodawczynie wiedziały o długu spadkodawcy wobec uczestniczki(...)Kasy(...)wG.z tytułu niespłaconego kredytu, to zapewne złożyłyby oświadczenie o odrzuceniu spadku po nim lub o przyjęciu spadku jedynie z dobrodziejstwem inwentarza (tj. z ograniczeniem odpowiedzialności każdej z nich do wartości stanu czynnego spadku). Nie można było też oczekiwać, że z chwilą śmierciH. G.powinny były zasięgnąć wiadomości w instytucjach finansowych (bankach) czy nie pozostawił on zaciągniętych i niespłaconych kredytów, bo pomijając już ograniczenia ustawowe w dostępie do takich informacji (z uwagi na tajemnicę bankową) musiałyby wiedzieć, do którego z banków trzeba się zwrócić o uzyskanie stosownych informacji. Nie można oczekiwać, że powinny były zwrócić się do wszystkich banków działających choćby na danym terenie, bo w praktyce – po śmierci spadkodawcy - nikt tak nie postępuje. Zważyć jednak należy, co wnioskodawczynie same przyznały, że po śmierciH. G.(męża i ojca) nie podjęły żadnych czynności zmierzających do ustalenia stanu spadku, w tym ewentualnych długów spadkowych, jakie pozostawił. WnioskodawczyniE. G.(żona) zeznała, że spadkodawca utrzymywał się z renty w kwocie 700 zł, nie wie czy wystarczało mu na życie, że nadużywał alkoholu i nie wie skąd brał na to pieniądze (k.39). Wnioskodawczyni dodatkowo przyznała, że spadkodawca mieszkał z bratemM., z którym ona nie rozmawiała po śmierci męża na temat tego, czy miał on długi; nie zrobiła też nic, by się dowiedzieć; nie zwróciła się do ZUS, ani do urzędu skarbowego czy banku, w którym spadkodawca miał konto (k.39). Podobne zeznania złożyła wnioskodawczyniS. G.- córka zmarłego (k.40). Zatem z zeznań wnioskodawczyń wynika wprost, że nie podjęły żadnych czynności zmierzających do ustalenia, czy spadkodawca, z którym od pewnego czasu żonaE. G.nie zamieszkiwała na co dzień, nie posiada jakichś zobowiązań finansowych. Tymczasem nie zamieszkując ze spadkodawcą i mając tak dużą wiedzę na temat jego życia, w tym nadużywania alkoholu i niewielkich środków finansowych, z których się utrzymuje, wnioskodawczynie powinny były dochować większej staranności w ustaleniu, czy przypadkiem nie posiada on jakichś zobowiązań. Uprawnione zatem jest stwierdzenie, że w ich działaniu nie było nie tylko należytej staranności, ale w istocie żadnej staranności, a tym samym trudno mówić, że brak wiedzy o stanie spadku był wynikiem

    istotnego błędu. Zaakceptowanie takiej postawy wnioskodawczyń i przyjęcie, że uchyliły się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po zmarłym mężu i ojcu oznaczałoby pominięcie ograniczeń czasowych do złożenia oświadczenia i konsekwencji jego niezłożenia w terminie przewidzianych wart.1015&1 i 2kc, a nadto pominięcie wymogów przewidzianych wart.1019&1 i 2kcwarunkujących uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie. Innymi słowy prowadziłoby do naruszenia tych przepisów prawa materialnego, a w konsekwencji – jak trafnie podnosi uczestniczka w odpowiedzi na apelację – do naruszenia porządku lub sposobu dziedziczenia, a tym samym stabilności stosunków prawnych wynikających z zachowania podstawowej zasady odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe. Sąd Okręgowy podziela co do zasady zapatrywanie, że spadkobiercy – nie znając sytuacji majątkowej spadkodawcy - nie mają obowiązku składania w terminie, niejako z daleko posuniętej ostrożności, oświadczeń o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza lub o odrzuceniu spadku, by w ten sposób chronić swoją odpowiedzialność. Jednak w sytuacji, gdy wiedzą tak wiele na temat stanu majątkowego spadkodawcy za jego życia, że jest ona zła, że ma niewielką rentę i nadużywa alkoholu, to można od nich oczekiwać zachowania większej ostrożności, a tym bardziej w sytuacji, gdy dotyczy to małżonka, z którym spadkobierczyni pozostawała w ustawowej wspólności małżeńskiej. W apelacji wnioskodawczyniE. G., podobnie jak iS. G., co prawda podnosiły, że przeglądały rzeczy osobiste spadkodawcy, ale nie doprowadziło to do wykrycia istnienia jego zobowiązań. Takie twierdzenia na etapie apelacji pozostają w sprzeczności z ich zeznaniami złożonymi na rozprawie, z których wynikało, że nie podjęły one żadnych czynności wyjaśniających (k.39 – 41). Można zatem powiedzieć, że takie odmienne stanowisko prezentowane w apelacji pojawiło się po tym, jak Sąd Rejonowy w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia wskazał, że wnioskodawczynie ani nie zapytały brata spadkodawcy, z którym zamieszkiwał, czy posiadał on długi, nie rozmawiały z innymi członkami rodziny, nie zwróciły się do ZUS ani do urzędu skarbowego i stwierdził, że brak wiedzy wnioskodawczyń o rzeczywistym stanie majątku spadkowego po zmarłymH. G.był wynikiem braku staranności po ich stronie. Zatem te odmienne twierdzenia skarżących w apelacji, podniesione w zarzucie trzecim, stanowią w istocie próbę poprawienia sytuacji procesowej po tym, jak w zeznaniach złożonych na rozprawie wskazały na zupełny brak działań zmierzających do ustalenia stanu majątku spadkowego, w tym ewentualnych zobowiązań spadkodawcy, a tym samym nie przekonują.
Reasumując stwierdzić należy, że wnioskodawczynieE.iS. G.poprzestały na przypuszczeniu, że spadkodawca za życia nie zaciągał zobowiązań i tym samym nie miał długów, co – w ocenie Sądu odwoławczego - nie może być uznane za błąd istotny, a raczej za niefrasobliwość, która nie daje podstawy do uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia na podstawie przepisów o wadach oświadczenia woli.
Niewątpliwie inaczej należałoby ocenić sytuację, gdyby wnioskodawczynie nie zamieszkując ze spadkodawcą od długiego czasu, nie miały z nim żadnego kontaktu, a tym samym i wiedzy na temat jego sytuacji majątkowej i jego życia, a o jego śmierci dowiedziały się z opóźnieniem. Dla porównania w odmiennym stanie faktycznym Sąd Najwyższy stwierdził,że wieloletni brak bliższych kontaktów syna z ojcem, konflikt z krewnymi spadkodawcy (ojca) o czym świadczy niepoinformowanie przez nich syna o śmierci ojca sprawia, że nie można postawić uczestnikowi (synowi) zarzutu braku wiedzy o stanie spadku będącego wynikiem braku z jego strony należytej staranności(patrz wyżej przywołane postanowienie SN z dnia 01.12.2011r. wraz z uzasadnieniem w sprawie ICSK 85/11 – opublikowane w systemie informacji prawnej LEX). Jest to daleko odmienna sytuacja faktyczna o tej, jaka wystąpiła w niniejszej sprawie. Można powiedzieć, że okoliczności faktyczne tej konkretnej sprawy nie dawały podstaw do zatwierdzenia uchylenia się przez wnioskodawczynię (spadkobierczynię) od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku.
Z tych zasadniczych przyczyn nie znajdują uzasadnienia dwa ostatnie zarzuty apelacji złożonej przez wnioskodawczynie.
Nie mogły też odnieść spodziewanego skutku dwa pierwsze zarzuty apelacji, które zmierzały do wykazania, iż spadkodawcaH. G.był w takiej sytuacji majątkowej, która czyniła go mało wiarygodnym kredytobiorcą (nie miał zdolności kredytowej), a w konsekwencji nie powinien był otrzymać żadnego kredytu. Nadto, że pozostawał w związku małżeńskim z wnioskodawczyniąE. G., a zaciągnięte przez niego zobowiązania finansowe wykraczały poza zakres czynności zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, przez co czynności z tym związane (umowy kredytowe) były nieważne. Nie czyniąc szczegółowej ich oceny stwierdzić należy, że takie zarzuty, co najwyżej, mogłyby być przedmiotem oceny, ale w innym postępowaniu dotyczącym ewentualnej zapłaty długu, w którym fakt istnienia zaciągniętego zobowiązania (jego ważności) miałby zasadnicze znaczenie. Ta ostatnia uwaga, co podkreśla się, w żadnym stopniu nie przesądza o skuteczności takich zarzutów.
Z tych zasadniczych przyczyn Sąd odwoławczy oddalił apelację wnioskodawczyń, jako nieuzasadnioną (na podstawieart.385 kpcw związku zart.13§2 kpc). Na podstawieart.350 § 1 i 3 kpcdokonał sprostowania z urzędu oczywistej omyłki w określeniu sygnatury akt sprawy przez Sąd I instancji. Oddalił też wniosek uczestniczki o zasądzenie na jej rzecz od wnioskodawczyń zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, bowiem nie zachodziły okoliczności do odstąpienia od zasady ich ponoszenia przez uczestników postępowania we własnym zakresie (zgodnie zart.520 § 1 kpc).