Sąd Okręgowy w Lublinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 323/15
Data wyroku: 2015-07-02 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Sędzia Sądu Okręgowego Dariusz Iskra, Sędzia Sądu Okręgowego Andrzej Mikołajewski
Słowa kluczowe: Zniesienie Współwłasności
Podstawa prawna: art. 213 k.c., art. 373 k.p.c.

Sygn. akt II Ca 323/15

POSTANOWIENIE
Dnia 2 lipca 2015 roku
Sąd Okręgowy w Lublinie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący  Sędzia Sądu Okręgowego Dariusz Iskra
Sędziowie: Sędzia Sądu Okręgowego Andrzej Mikołajewski
Sędzia Sądu Rejonowego Marta Postulska-Siwek (delegowana)
Protokolant Asystent sędziego Aleksandra Frączkiewicz
po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2015 roku w Lublinie, na rozprawie
sprawy z wnioskuG. S.
z udziałemH. S.iE. M.

o podział majątku wspólnegoL. S.iS. S., dział
spadku poL. S.iS. S.i zniesienie
współwłasności nieruchomości
na skutek apelacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego
Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku z dnia 21 stycznia 2015 roku,
w sprawie I Ns 480/11
postanawia:
I. zmienić częściowo zaskarżone postanowienie:
a) w punkcie VII w ten sposób, że zasądzoną odE. M.na rzeczG. S.spłatę w kwocie 50905,83 zł (pięćdziesiąt tysięcy dziewięćset pięć złotych osiemdziesiąt trzy grosze) rozłożyć na dwie raty:

-

pierwsza rata w kwocie 25000 zł (dwadzieścia pięć tysięcy złotych),płatna w terminie do dnia 31 lipca 2015 roku z odsetkami ustawowymi nawypadek uchybienia terminowi płatności,

druga rata w kwocie 25905,83 zł (dwadzieścia pięć tysięcy dziewięćsetpięć złotych osiemdziesiąt trzy grosze), płatna w terminie do dnia 31 grudnia2015 roku z odsetkami ustawowymi na wypadek uchybienia terminowipłatności,

b) w punkcie XII, w ten sposób, że uchylić zawarte tam rozstrzygnięcie;

II
odrzucić apelację w części, w jakiej obejmuje wniosek o zmianęzaskarżonego postanowienia w punkcie VIII poprzez zasądzenie odH.

(...)S.na rzeczG. S.kwoty 3000 zł(trzy tysiące złotych) z ustawowymi odsetkami;

III
oddalić apelację w pozostałej części;

    IV.zasądzić odG. S.na rzeczH.

(...)S.kwotę 400 zł (czterysta złotych) tytułem zwrotu kosztówpostępowania odwoławczego;

    V.zasądzić odG. S.na rzeczE. M.
kwotę 1400 zł (tysiąc czterysta złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowaniaodwoławczego.
Sygn. akt II Ca 323/15

UZASADNIENIE
(postanowienia z dnia 2 lipca 2015 roku
z wyłączeniem rozstrzygnięcia zawartego w punkcie II)
Postanowieniem z dnia 21 stycznia 2015 roku Sąd Rejonowy Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku postanowił:
I. ustalić, że po spadkodawcachL. S.iS. S.na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej wchodzą w skład spadku następujące składniki:
1. nieruchomość oznaczona w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), położona wŁ.(...)nr(...), gminaW., o powierzchni 2,9902 ha, dla której założona jestksięga wieczysta nr (...), prowadzona przez Sąd Rejonowy Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku,
2. nieruchomości położone wB., gminaW., co do których został wydany akt własności ziemi w dniu 27 grudnia 1976 roku, nr(...), składające się z dwóch działek oznaczonych w ewidencji gruntów nr(...), o powierzchni 0,28 ha oraz nr(...), o powierzchni 0,20 ha i nie mających założonych ksiąg wieczystych;
II. ustalić, że umowa darowizny z dnia 14 listopada 2007 roku, sporządzona przez asesora notarialnegoM. W., Rep.(...), zawarta między darczyńcąH. S.a obdarowanąE. M., na podstawie którejE. M.nabyła udział 5/6 części w nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), położonej wŁ.(...)nr(...), gminaW., o powierzchni 2,9902 ha, dla której założona jestksięga wieczysta nr (...), prowadzona przez Sąd Rejonowy Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku, jest skuteczna wobecG. S.,
III. dokonać działu spadku poL. S.iS. S.w ten sposób, że nieruchomości położone wB., gminaW., składające się z działek oznaczonych w ewidencji gruntów nr(...), o powierzchni 0,28 ha i nr(...), o powierzchni 0,20 ha, dla której został wydany akt własności ziemi w dniu 14 maja 1974 roku nr(...), przyznać na własnośćH. S.,
IV. zasądzić odH. S.na rzeczG. S.kwotę 688 zł tytułem spłaty,
V. dokonać zniesienia współwłasności nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), położonej wŁ.(...)nr(...), gminaW., o powierzchni 2,9902 ha, dla której założona jestksięga wieczysta nr (...), prowadzona przez Sąd Rejonowy Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku, w ten sposób, że nieruchomość tę przyznać na własnośćE. M.,
VI. zasądzić odE. M.na rzeczG. S.kwotę 50905,83 zł tytułem spłaty;
VII. świadczenie zasądzone w pkt VI tytułem spłaty rozłożyć na trzy raty, przy czym pierwsza rata w kwocie 20905,83 zł, zaś kolejne dwie raty w kwotach po 15000 zł, z zaznaczeniem, że raty będą płatne co pięć miesięcy, począwszy od pierwszego miesiąca po uprawomocnieniu postanowienia do dziesiątego dnia każdego miesiąca z ustawowymi odsetkami w razie uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat;
VIII. oddalić żądanieG. S.o zasądzenie odE. M.wynagrodzenia z tytułu pożytków;
IX. umorzyć postępowanie w zakresie zasądzenia spłaty z udziału 1/2 części z budynku posadowionego na nieruchomości położonej wŁ., a oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...);
X. kosztami postępowania obciążyćG. S.w 1/6 części w zakresie postępowania o dział spadku co do nieruchomości szczegółowo opisanych w punkcie I.2, zaś uczestnikaH. S.w 5/6 części, pozostawiając szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu.
XI. kosztami postępowania obciążyćG. S.w 1/6 części w zakresie postępowania o zniesienie współwłasności nieruchomości szczegółowo opisanej w punkcie I.1, zaś uczestniczkęE. M.w 5/6 części, pozostawiając szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu;
XII. zasądzić odG. S.na rzeczE. W.kwotę 1217 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego (k. 692-695).
÷
W uzasadnieniu postanowienia Sąd Rejonowy wskazał, że poza sporem pozostaje, iż Sąd Rejonowy w Lublinie postanowieniem z dnia 23 września 1997 roku, wydanym w sprawie II Ns 2496/97, stwierdził, że spadkobiercami ustawowymi poL. S.zmarłym w dniu 10 lutego 1985 roku są żona –S. S.i dzieci –G. S.iH. S.każde w udziałach po jednej trzeciej części zarówno co do ogółu spadku, jak i co do gospodarstwa rolnego. Postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2001 roku, wydanym w sprawie I Ns 366/01, Sąd Rejonowy orzekł, że spadkobiercami ustawowymi po spadkodawczyniS. S.zmarłej w dniu 24 października 1998 roku są dzieci –G. S.iH. S.w udziałach po jednej drugiej części, przy czym gospodarstwo rolne odziedziczył jedynie synH. S..
Sąd wskazał, że poza sporem pozostaje, że po spadkodawcach –L. S.iS. S.na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej wchodzą w skład spadku następujące składniki: nieruchomość oznaczona w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), położona wŁ.(...)nr(...), gminaW., o powierzchni 2,9902 ha, dla której założona jestksięga wieczysta nr (...), prowadzona przez Sąd Rejonowy Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku, oraz nieruchomości położone wB., gminaW., co do których został wydany akt własności ziemi w dniu 27 grudnia 1976 roku, nr(...), składające się z dwóch działek oznaczonej w ewidencji gruntów nr(...), o powierzchni 0,28 ha oraz nr(...), o powierzchni 0,20 ha i nie mają założonych ksiąg wieczystych.
Sąd wskazał, że bezsporne jest, że umową darowizny z dnia 14 listopada 2007 roku, Repertorium(...), zawartą międzyH. S.aE. M.,E. M.nabyła udział 5/6 części w nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), położonej wŁ.(...)nr(...), gminaW., o powierzchni 2,9902 ha, dla której założona jestksięga wieczysta nr (...), prowadzona przez Sąd Rejonowy Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku.G. S.nie wyraziła zgody na zawarcie umowy darowizny z dnia 14 listopada 2007 roku.
Sąd ustalił, żeG. S.nie posiada kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Jest osobą starszą, bez wykształcenia rolniczego i wiedzy praktycznej do prowadzenia gospodarstwa. Nie posiada żadnego sprzętu rolniczego. Mieszka na stałe wŁ., a więc w znacznej odległości od spadkowego gospodarstwa wŁ.. Wnioskodawczyni nie posiada majątku. Wnioskodawczyni w maju 2004 roku wyraziła zgodę na pobieranie dopłat unijnych przez uczestnikaH. S..
Sąd ustalił, że wnioskodawczyni orazH. S.iE. M.płacili podatek rolny za spadkowe nieruchomości.
Sąd wskazał, że nieruchomość położona wŁ.(...), oznaczona w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...)o powierzchni 1,59 ha, dla której był wydany akt własności ziemi nr(...), „dotyczy”H. S.iC. S., a więc nieruchomość ta nie weszła do spadkowego majątku, ponieważ nabycie własności na podstawie przepisówart. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych(Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.) jest pierwotnym sposobem uzyskania tytułu własności. Ponadto dom drewniany posadowiony na tej działce nie jest odrębnym przedmiotem własności. Obecnie właścicielką nieruchomości jestE. W..
Sąd ustalił, że wartośćdziałki oznaczonej numerem (...)wynosi 305435 zł. Wartośćdziałki nr (...)wynosi 2408 zł, adziałki nr (...)– 1720 zł.
Sąd Rejonowy omówił pojęcie gospodarstwa rolnego oraz zasady zniesienia współwłasności rzeczy, w tym zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego.
Sąd wskazał, żeG. S.urodziła się w dniu (...), jest z wykształcenia technikiem dziewiarzem. Wnioskodawczyni nie posiada kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego. W 1975 roku przeniosła się zŁ.(...)doŁ., gdzie obecnie zamieszkuje wraz z mężem i synem wlokalu mieszkalnym nr (...), położonym przyul. (...). Obecnie zatrudniona jest w Centrum(...)wŁ.na stanowisku starszej pokojowej. Z pracy zawodowej uzyskuje miesięczny dochód w wysokości 1510,02 zł. Nie posiada żadnych nieruchomości ani oszczędności. Spłaca obecnie kredyt w ratach o wysokości 200 zł miesięcznie. Jak sama stwierdziła, znajduje się w trudnej sytuacji życiowej i z tego powodu wniosła o zwolnienie jej przez sąd od kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Sąd częściowo uwzględnił jej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.
Sąd wskazał, żeE. M.urodziła się w dniu (...), jest z wykształcenia technikiem rolnikiem. Poza wykształceniem rolniczym posiada także doświadczenie praktyczne w faktycznym i aktualnym prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Od 2007 roku wraz z mężemA. M.prowadzi gospodarstwo rolne w skład, którego wchodzi takżedziałka nr (...). PonadtoE. M.iA. M.są właścicielami gospodarstwa rolnego, na które składają się również inne grunty rolne o łącznej powierzchni 2,84 ha oraz las o powierzchni 0,935 ha, a także stanowiący ich własność sprzęt rolniczy i budynki gospodarcze.E. M.jest zatrudniona w(...), zaśA. M.pracuje jako górnik. Na ich utrzymaniu znajduje się dwóch małoletnich synów. Obecnie w skład przedmiotowego gospodarstwa rolnego wchodzi takżedziałka o nr (...).
Sąd wskazał, że miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego dzielidziałkę nr (...)na dwie części – jedną przeznaczoną pod mieszkalnictwo rolnicze (MR) oraz drugą przeznaczoną pod uprawy polowe (RP).
Sąd ustalił, że od 1998 roku do 2007 roku, to jest od śmierciL. S., gospodarstwo to faktycznie prowadził uczestnikH. S.. Ponosił również wszystkie związane z tym koszty. W 2007 rokuH. S.przekazał posiadane przez siebie udziały w tym gospodarstwie swojej córce –E. M..
Sąd Rejonowy wyjaśnił, żeE. M.wskazała na okoliczności przemawiające za zachowaniem substancji gospodarstwa w całości. Ocena taka wynika również z opinii biegłego sądowego z zakresu rolnictwaJ. D..
Sąd Rejonowy uznał zatem za celowe, aby nie dokonywać podziału nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), lecz przyznać ją w całościE. M..
Sąd Rejonowy wskazał, że zasądził odE. M.na rzeczG. S.kwotę 50905,83 zł tytułem spłaty. Kwota ta odpowiada 1/6 wartości nieruchomości, zgodnie z opinią biegłego sądowegoJ. O..Działka nr (...)przedstawia wartość 305435 zł.
Sąd Rejonowy przytoczył treść przepisuart. 212 § 3 k.c.i wyjaśnił, że skoro postępowanie toczyło się tak długo, to strony powinny zabezpieczyć stosowne środki celem ewentualnej dopłaty. Jednakże wobec znacznej kwoty Sąd Rejonowy uznał, że wystarczające będzie rozłożenie zasądzonego świadczenia na trzy raty, przy czym pierwsza rata w kwocie 20905,83 zł, zaś kolejne dwie raty w kwotach po 15000 zł, z zaznaczeniem, że raty będą płatne co pięć miesięcy, począwszy od pierwszego miesiąca po uprawomocnieniu postanowienia do dziesiątego dnia każdego miesiąca z ustawowymi odsetkami w razie uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat.
Sąd Rejonowy wyjaśnił jakie przepisy regulują postępowanie w sprawie o dział spadku i wskazał, że dział spadku poL. S.iS. S.obejmował nieruchomości położone wB., gminaW., składające się z działek oznaczonych w ewidencji gruntów nr(...), o powierzchni 0,28 ha i nr(...), o powierzchni 0,20 ha. Dział spadku nastąpił w drodze przyznania obu nieruchomości na własnośćH. S., a na rzeczG. S.zasądzona została odH. S.kwota 688 zł tytułem spłaty.
Sąd uznał, że wnioskodawczyni niezasadnie domagała się zasądzenia od uczestników roszczeń pieniężnych.
Pomimo, że wnioskodawczyni była reprezentowana przez fachowego pełnomocnika, to sąd wezwałG. S.do dokładnego określenia żądania pieniężnego, mając na uwadze podaną sprzeczną podstawę prawną w piśmie z dnia 13 września 2013 roku, czy domaga się wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy od współwłaściciela, czy też domaga się roszczenia z tytułu zwrotu pożytków i innych przychodów z rzeczy w terminie 7 dni pod rygorem zwrotu żądania. GminaW.udzieliła informacji o dochodzie z gospodarstwa rolnego, lecz były to dane co do szacunkowego dochodu, a nie rzeczywistego. W urzędzie brak jest dokumentów poświadczających fakt jakichkolwiek dochodów z nieruchomości oznaczonej jakodziałka nr (...). Wprawdzie współwłaściciel może domagać się od pozostałych współwłaścicieli, korzystających z rzeczy wspólnej z naruszeniemart. 206 k.c.w sposób wyłączający jego współposiadanie, wynagrodzenia za korzystanie z tej rzeczy na podstawieart. 224 § 2 lub art. 225 k.c., jednak wnioskodawczyni powinna udowodnić wysokość żądania, czego nie uczyniła, a Sąd dał temu wyraz zpkt VIIIoddalając żądanie.
Sąd wskazał, że trafnie pełnomocnik uczestników kwestionował, że informacja od GminyW.dotyczy szacunkowego rocznego dochodu osiąganego zdziałki nr (...). Treść dokumentu nie wskazuje natomiast na faktyczny osiągany dochód z przedmiotowego gospodarstwa rolnego. Pełnomocnik podniósł również, że wnioskodawczyni nie wykazała faktycznego dochodu, a ciężar dowodowy spoczywał na niej. Wnioskodawczyni w piśmie procesowym z dnia 23 lipca 2014 roku domagała się zasadzenia na podstawieart. 207 k.c.na swoją rzecz tytułem zwrotu pożytków wyliczonych jako odpowiednik udziału w czynszu dzierżawnym za lata 2004-2009 odH. S.i następnie za lata 2010-2014 odE. M.. Dla podania wysokości wniosła o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego sądowego rolnika zadziałki nr (...)oraz zadziałki nr (...)za lata 2004-2014. Żądanie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego dla wykazania korzystnych dla siebie skutków prawnych było spóźnione. Wnioskodawczyni w piśmie procesowym z dnia 7 lutego 2014 roku również nie domagała się dopuszczenia dowodu z opinii biegłego w szczególności z zakresu rolnictwa. Żądanie opierała w dalszym ciągu informacji udzielonych przez GminęW.oraz na komunikacie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego. Zatem wniosek dowodowy o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu rolnictwa jako spóźniony podlegał oddaleniu.
Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia o kosztach postępowania Sąd Rejonowy wskazał przepisyart. 520 § 1 k.p.c.w zw. zart. 108 § 1 k.p.c.w zw.art. 13 § 2 k.p.c., a rozstrzygnięcia o kosztach postępowania zawartego w punkcie XII postanowienia przepisart. 520 § 3 k.p.c.
*
Od postanowienia z dnia 21 stycznia 2015 roku apelację wniosłaG. S., wskazując, że zaskarża postanowienie w punkcie V, VI, VII, VIII, X oraz w punkcie XII.
Wnioskodawczyni zarzuciła:
„rażące naruszenie prawa materialnego, mające wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, przez błędne zastosowanie, a mianowicie:
1.art. 212 k.c.przez dokonanie zniesienia współwłasności nieruchomości stanowiącejdziałkę gruntu nr (...)położonej wŁ.(...)przez przyznanie jej na własnośćE. M., w sytuacji gdy materiał dowodowy, w tym opinie wszystkich biegłych – geodezyjne M.R., biegłegoO.orazD.wskazywały, iż możliwe byłoby wydzielenie działki gruntu o powierzchni 2000 m(
    2)dlaG. S.zdziałki nr (...)- według wariantu V biegłegoO.uzupełniająca opinia z dnia 27.05.2014 r. (k. 519 i następna, w tym k. 529), co nie naruszyłoby konstrukcji i funkcjonowaniagospodarstwa rolnego (...).M., a więc winien być zastosowanyart. 211 k.c.i zniesienie współwłasności winno być dokonane przez podział rzeczy wspólnej, bowiem nie jest sprzeczny z przepisami ustawy, ani ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy, a także nie pociągnie zmiany rzeczy, ani też nie będzie skutkować zmniejszeniem jej wartości;
2.art. 212 § 3 k.c.w zw. zart. 320 k.p.c.przez błędne zastosowanie w zakresie w jakim Sąd zasądzone wpunkcie VIświadczenie odE. M.na rzecz G.S.rozłożył na raty, co jest wynikiem dokonania oceny na niekorzyść G.S., a także zasądzenie spłaty w kwocie 50.905,83 zł, mimo iżE. M.nie wykazała, że posiada środki na spłatę G.S., a także poprzez niezabezpieczenie spłaty należnej G.S.(art. 212 § 3 zd. 1 k.c.) mimo jej rozłożenia na raty poprzez wpis hipoteki przymusowej w dziale IV księgi wieczystej Nr(...)prowadzonej dla nieruchomości stanowiącejdziałkę gruntu nr (...)położonej wŁ.(...);
3. nierozpoznanie istoty sprawy w zakresie roszczenia G.S.wobecH. S.o zwrot pożytków, wobec nieodniesienia się w postanowieniu do tego żądania;
a nadto zarzuciła:
4. rażące naruszenie prawa procesowego tj.art. 227 k.p.c.w zw. zart. 217 § 1 i 2 k.p.c.w zw. zart. 232 zd. 2 k.p.c.przez bezzasadne oddalenie wniosku dowodowego wnioskodawczyni dot. zgłoszonego roszczenia o zasądzenie pożytków odH. S.iE. M.uzyskiwanych zdziałki nr (...), mimo jego sprecyzowania na zobowiązanie Sądu, w terminie zakreślonym przez Sąd w piśmie z dnia 23 lipca 2014 r., a także zgłoszenie wniosku dowodowego (zgodnie z wezwaniem Sądu) o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu rolnictwa (który to dowód winien Sąd również dopuścić z urzędu), celem wyliczenia czynszu dzierżawnego i tym samym wyliczenia wartości pożytków (vide protokół rozprawy z dnia 03 września 2014 r.), co było wynikiem błędnego uznania przez Sąd, iż wniosek jest sprekludowany (art. 217 k.p.c.) skoro Sąd udzielił pełnomocnikowi dodatkowego terminu do sprecyzowania roszczenia i wniosku dowodowego, na rozprawie z dnia 18 07.2014 r. a który to termin został zachowany przez pełnomocnika G.S.; dodatkowo zarzucam:
5. rażące naruszenie prawa procesowego, tj.art. 217 § 1 i 2 k.p.c.w zw. zart. 618 § 1 k.p.c., a takżeart. 233 k.p.c.mające wpływ na treść orzeczenia przez dokonanie nienależytej oceny i analizy materiału dowodowego bez wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego, z ukierunkowaniem oceny na niekorzyść G.S., co skutkowało pozbawieniem wnioskodawczyni możliwości dochodzenia należnego jej roszczenia z tytułu pożytków, bezpodstawnego uznania zarówno roszczenia jak i wniosku za sprekludowane, mimo złożenia pisma przez pełnomocnika wnioskodawczyni z dnia 23 lipca 2014 r. w terminie zakreślonym przez Sąd (vide protokół rozprawy z 18.07.2014 r.), a także przez niedokonanie podziału fizycznegodziałki nr (...), mimo istnienia takiej możliwości zarówno w planie zagospodarowania przestrzennego i wszystkich opiniach biegłych, w tymD.”.
G. S.wniosła o:
„1. uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie niniejszej sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
ewentualnie (…) o:
2. zmianę zaskarżonego postanowienia w punktach:
a) V - przez dokonanie zniesienia współwłasności nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałki nr (...)położonej wŁ.(...), w ten sposób, że dokonać jej podziału na dwie działki opisane w opinii biegłegoO.(wariant V) o nr(...)o powierzchni 2000 m(

    2), którą przyznaćG. S. (1)na własność orazdziałkę nr (...)o powierzchni 2,7902 ha przyznać na własnośćE. M.;
b) VI - zasądzić odG. S.na rzeczE. M.spłatę, celem wyrównania wartości udziałów w nieruchomości objętej współwłasnością w kwocie 26.906,16 zł płatną w terminie 5 m-cy od daty uprawomocnienia się postanowienia w tej sprawie z ustawowymi odsetkami na wypadek uchybienia terminu płatności;
c) uchylić punkt VII;
d) zmienić postanowienie w punkcie VIII i zasądzić odH. S.na rzecz G.S.kwotę 3.000,00 zł oraz odE. M.na rzecz G.S.kwotę 5.000,00 zł z ustawowymi odsetkami, płatną w terminie 3 m-cy od uprawomocnienia się postanowienia w tej sprawie, tytułem należnego udziału w pobranych pożytkach zdziałki nr (...);
e) uchylić punkt XII postanowienia”1 (k. 726-733).
*
W odpowiedzi na apelację uczestnicy, reprezentowani przez pełnomocnika, wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie odG. S.na rzeczE. M.iH. S.kosztów postępowania odwoławczego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych (k. 753-757v).
Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik wnioskodawczyni popierał apelację. Pełnomocnik uczestników wnosił o oddalenie apelacji (k. 767).
*
Sąd Okręgowy zważył co następuje:
Apelacja wnioskodawczyni jest zasadna częściowo.
Uzasadniony jest zarzut dotyczący niewłaściwego rozłożenia na raty spłaty zasądzonej odE. M.na rzeczG. S., przy czym w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca naruszenie przepisówart. 212 § 3 k.c.iart. 320 k.p.c., lecz Sąd Rejonowy dokonał niewłaściwych ustaleń co do okoliczności faktycznych stanowiących podstawę zastosowania przepisuart. 212 § 3 k.c.w zakresie dotyczącym rozłożenia na raty należności z tytułu dopłat lub spłat.
Z zeznań złożonych przezE. M.w dniu 18 lipca 2014 roku wynikało, że połowę spłaty na rzecz wnioskodawczyni chciała zapłacić jednorazowo, a drugą połowę w ciągu roku w miesięcznych ratach (k. 594).
E. M.otrzymała odpis wniosku w dniu 8 października 2010 roku. Od początku wnosiła o przyznanie sobie spornej nieruchomości, a zatem musiała się liczyć z obowiązkiem uiszczenia spłaty lub dopłaty na rzecz wnioskodawczyni.
Powyższe okoliczności faktyczne uzasadniają rozłożenie zasądzonej spłaty na krótszy okres niż to wynika z postanowienia Sądu pierwszej instancji.
Pierwsza rata, odpowiadająca w przybliżeniu połowie dopłaty, powinna być uiszczona niezwłocznie po uprawomocnieniu się postanowienia orzekającego dział spadku i zniesienie współwłasności, a więc do końca miesiąca, w którym wydane zostało postanowienie Sądu drugiej instancji rozstrzygające apelację wnioskodawczyni.
Druga rata powinna zostać uiszczona do końca 2015 roku.
Rozłożenie należności z tytułu dopłaty na raty na dłuższy okres nie znajduje uzasadnienia w okolicznościach sprawy.
Mając na uwadze powyższe rozważania na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy postanowił zmienić częściowo zaskarżone postanowienie w punkcie VII w ten sposób, że zasądzoną odE. M.na rzeczG. S.spłatę w kwocie 50905,83 zł rozłożyć na dwie raty:
- pierwsza rata w kwocie 25000 zł, płatna w terminie do dnia 31 lipca 2015 roku z odsetkami ustawowymi na wypadek uchybienia terminowi płatności,
- druga rata w kwocie 25905,83 zł, płatna w terminie do dnia 31 grudnia 2015 roku z odsetkami ustawowymi na wypadek uchybienia terminowi płatności.
Przepisart. 320 k.p.c.nie został naruszony przez Sąd pierwszej instancji, gdyż nie został zastosowany w rozpoznawanej sprawie. Przepisart. 320 k.p.c.nie ma w ogóle zastosowania do rozstrzygnięcia o należnościach z tytułu spłat i dopłat, które mogą być zasądzane w postępowaniu o zniesienie współwłasności, dział spadku i podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej. Przepisart. 212 § 3 k.c.jest przepisem szczególnym w stosunku do przepisuart. 320 k.p.c.
÷
Apelacja wnioskodawczyni jest również zasadna w części, w jakiej odnosi się do rozstrzygnięcia zawartego w punkcie XII postanowienia.
Należy zwrócić uwagę, że rozstrzygnięcie to dotyczy kosztów postępowania na rzecz osoby, która nie jest już uczestnikiem postępowania w rozpoznawanej sprawie. Postanowieniem z dnia 11 września 2013 roku Sąd Rejonowy Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku postanowił zmienić postanowienie z dnia 9 listopada 2012 roku w punkcie III i odmówićE. W.udziału w sprawie w charakterze uczestniczki (k. 467).
Postanowienie to nie zostało zaskarżone i uprawomocniło się. Postanowienie to kończyło zatem postępowanie w sprawie w aspekcie podmiotowym i przedmiotowym w stosunku doE. W.i w tym postanowieniu powinno znaleźć się rozstrzygnięcie o kosztach w relacji międzyE. W.a pozostałymi uczestnikami postępowania, w tym wnioskodawczynią. Postanowienie z dnia 11 września 2013 roku nie zawierało rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów postępowania we wskazanej wyżej relacji. Wnioskodawczyni i uczestnicy nie składali wniosku o uzupełnienie tego postanowienia o rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania w omawianym zakresie. W związku z tym niedopuszczalne było orzekanie o tych kosztach w postanowieniu z dnia 21 stycznia 2015 roku.
Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie XII tego ostatniego postanowienia wydane zostało nie tylko przez Sąd z urzędu, ale również po upływie terminu do złożenia wniosku o uzupełnienie postanowienia z dnia 11 września 2013 roku.
W związku z powyższym, na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy postanowił zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie XII, w ten sposób, że uchylić zawarte tam rozstrzygnięcie.
*
Sąd Okręgowy postanowił odrzucić apelację w części, w jakiej obejmuje wniosek o zmianę zaskarżonego postanowienia w punkcie VIII poprzez zasądzenie odH. S.na rzeczG. S.kwoty 3000 zł z ustawowymi odsetkami. Argumentacja w tym zakresie znajduje się w osobnym uzasadnieniu.
*
W pozostałej części apelacja wnioskodawczyni jest bezzasadna i w związku z tym podlega oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
Nie jest uzasadniony wniosek o uchylenie postanowienia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
W części, w jakiej apelacja wnioskodawczyni obejmuje wniosek o zmianę zaskarżonego postanowienia w punkcie VIII poprzez zasądzenie odH. S.na rzeczG. S.kwoty 3000 zł z ustawowymi odsetkami, apelacja ta podlegała odrzuceniu, gdyż postanowienie Sądu pierwszej instancji nie zawierało rozstrzygnięcia w tym przedmiocie.
Skoro brak było rozstrzygnięcia we wskazanym wyżej zakresie, to odpada potrzeba analizy, czy w zakresie żądaniaG. S.zasądzenia odH. S.kwoty 3000 zł z tytułu zwrotu pożytków z ustawowymi odsetkami rozpoznana została istota sprawy, czy też nie, gdyż rozważania na ten temat są całkowicie bezprzedmiotowe.
W pozostałym zakresie zaskarżenia wynikającym z apelacji wnioskodawczyni również nie zachodzą podstawy do uchylenia postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
Z przepisówart. 386 § 2 i 4 k.p.c., mających odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.), wynika, że uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji może nastąpić tylko w razie stwierdzenia nieważności postępowania, w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie postanowienia co do istoty sprawy wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.
W ocenie Sądu Okręgowego w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna ze wskazanych wyżej podstaw uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji nie jest dotknięte nieważnością. Sąd ten rozpoznał istotę sprawy w zakresie wniosku o dział spadku i zniesienie współwłasności, a także w zakresie żądania zasądzenia odE. M.roszczenia dodatkowego, a wydanie postanowienia przez Sąd Okręgowy nie wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, ani też nawet uzupełniania, czy powtarzania postępowania dowodowego.
÷
Nie są uzasadnione zarzuty apelacji dotyczące sposobu zniesienia współwłasności nieruchomości oraz dotyczące prawidłowości rozstrzygnięcia zawartego w punkcie VIII zaskarżonego postanowienia.
W tym zakresie Sąd Rejonowy dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych oraz prawidłowej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego.
Podstawę prawną rozstrzygnięcia znoszącego współwłasność nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...)stanowiły przepisyart. 213 k.c.iart. 214 § 1 k.c.Przepisy te mają charakter przepisów szczególnych w stosunku do przepisówart. 211 k.c.iart. 212 § 2 k.c.Oznacza to, że nawet jeżeli nieruchomość rolna dałaby się podzielić na zasadach określonych wart. 211 k.c., ale podział byłby sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, to nie jest możliwe zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej (gospodarstwa rolnego) przez jej podział.
Sąd Rejonowy trafnie ustalił, że podział nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), w szczególności w sposób oczekiwany przez wnioskodawczynię (wariant V podziału działki), byłby sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej. Nie ma zatem znaczenia, czy zachodzą okoliczności wyłączające podział na podstawieart. 211 k.c., czy też nie.
Sąd Okręgowy podziela przytoczone przez Sąd pierwszej instancji argumenty przemawiające przeciwko podziałowi nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), a wynikające z opinii biegłegoJ. D..
W szczególności należy podkreślić, żedziałka numer (...)sama nie nadaje się do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Z twierdzeń wnioskodawczyni nie wynika przy tym, aby miała ona zamiar nabyć własność innych nieruchomości rolnych w sąsiedztwiedziałki numer (...)w celu założenia i prowadzenia gospodarstwa rolnego. Wnioskodawczyni nie wnosiła przy tym o przyznanie jej całej nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...). Wniosek taki nie byłby wprawdzie uzasadniony w okolicznościach sprawy, gdyżG. S.miała niewielki udział w tej nieruchomości i nie dysponowała możliwościami uiszczenia stosownej spłaty, ale wyrażałby rzeczywisty zamiar prowadzenia gospodarstwa rolnego w oparciu o przedmiotową nieruchomość.
Prawidłowo ustalone okoliczności sprawy związane z sytuacją życiową i majątkową wnioskodawczyni czynią niewiarygodne jej twierdzenia, że zamierza przenieść swoje centrum życiowe zŁ.doŁ.(...)Działka numer (...), o wydzielenie której wnosiG. S., stanowi pole orne. Działka ta pozbawiona jest jakiejkolwiek infrastruktury, w szczególności mieszkalnej. Sytuacja majątkowa wnioskodawczyni wyklucza możliwość wybudowania w najbliższym czasie budynku mieszkalnego na tej nieruchomości i wykonania pozostałej infrastruktury niezbędnej do zamieszkiwania, nie mówiąc o prowadzeniu gospodarstwa rolnego (infrastruktury zagrodowej).
Dodatkowo należy zwrócić uwagę, że wydzieleniedziałki numer (...)w granicach wnioskowanych przezG. S.spowoduje zmniejszenie szerokości od strony drogi pozostałej częścidziałki numer (...)i niewątpliwie uczyni trudniejszą uprawę tej pozostałej części.
Całokształt wskazanych wyżej argumentów przemawia przeciwko tezie, że wydzieleniedziałki numer (...)jest zgodne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej.
÷
Odnosząc się do zarzutów dotyczących prawidłowości rozstrzygnięcia zawartego w punkcie VIII zaskarżonego postanowienia należy w pierwszej kolejności wskazać, jaka była podstawa faktyczna żądania zasądzenia odE. M.na rzeczG. S.oznaczonej kwoty.
Przepisart. 618 § 1 zd. 1 k.p.c.stanowi, że w postępowaniu o zniesienie współwłasności sąd rozstrzyga także spory o prawo żądania zniesienia współwłasności i o prawo własności, jak również wzajemne roszczenia współwłaścicieli z tytułu posiadania rzeczy.
Do wzajemnych roszczeń współwłaścicieli z tytułu posiadania rzeczy należąmiędzy innymi:
a) roszczenia o zwrot wydatków (w tym nakładów) i ciężarów związanych z rzeczą wspólną; podstawę materialnoprawną tego rodzaju roszczeń stanowi przepisart. 207 in fine k.c., zaś rozliczenie następuje w stosunku do wielkości udziałów;
b) roszczenia o zasądzenie pożytków i innych przychodów z rzeczy wspólnej; podstawę materialnoprawną tego rodzaju roszczeń stanowi przepisart. 207in principiok.c., zaś rozliczenie następuje w stosunku do wielkości udziałów;
c) roszczenia o rozliczenie korzyści uzyskanych przez współwłaściciela, który z wyłączeniem pozostałych współwłaścicieli korzysta z nieruchomości wspólnej; postawę materialnoprawną tego rodzaju roszczeń stanowi przepisart. 206 k.c.2; w drodze analogii do poprzednich roszczeń należy przyjąć, że rozliczenie roszczeń o rozliczenie korzyści uzyskanych przez współwłaściciela następuje również w stosunku do wielkości udziałów;
d) roszczenia o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z rzeczy od współwłaścicieli uniemożliwiających jednemu z nich współposiadanie i korzystanie z rzeczy3.
Jak wynika z powyższych rozważań podstawy faktyczne roszczeń finansowych pomiędzy współwłaścicielami rzeczy wspólnej mogą być bardzo różne.
W rozpoznawanej sprawie analiza stanowisk wnioskodawczyni, którym wielokrotnie dawała wyraz, wskazuje, że treścią żądania wnioskodawczyni skierowanego przeciwkoE. M.było ostatecznie żądanie zapłaty kwoty z tytułu rozliczenia pożytków uzyskanych przezE. M.z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Chodziło przy tym o kwotę 3056 zł wskazaną w piśmie z dnia 13 września 2013 roku (k. 474-475), gdyż w późniejszym czasie wnioskodawczyni nie rozszerzyła kwoty żądania z tego tytułu.
Na rozprawie w dniu 18 lipca 2014 roku Sąd Rejonowy zobowiązał wnioskodawczynię, reprezentowaną przez pełnomocnika, do dokładnego określenia żądania pieniężnego, wskazując, że ma na uwadze „podaną sprzeczną podstawę prawną w piśmie z dnia 13 września 2013 roku (k. 474)”, to jest do wskazania, czy domaga się wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy od współwłaściciela, czy też domaga się roszczenia z tytułu zwrotu pożytków i innych przychodów z rzeczy w terminie siedmiu dni pod rygorem zwrotu żądania (k. 590, 595).
W piśmie procesowym wniesionym w dniu 23 lipca 2014 roku wnioskodawczyni wskazała między innymi, że „wnosi o zasądzenie na podstawieart. 207 k.c.na rzecz wnioskodawczyni tytułem zwrotu pożytków wyliczonych jako odpowiednik udziału wnioskodawczyni w czynszu dzierżawnym za lata 2010-2014 odE. M.(tj. do dnia wydania postanowienia w tej sprawie), których wysokość zostanie sprecyzowana po wyliczeniach biegłego z zakresu rolnictwa” (k. 597-600).
W istocie taką podstawę faktyczną swojego żądania wnioskodawczyni określiła już w piśmie z dnia 13 września 2013 roku, domagając się udziału w dochodzie, jaki miało przynieść gospodarstwo rolne, a jedynie błędnie określając podstawę prawną takiego żądania.
Domagając się zasądzenia od uczestniczki kwoty stanowiącej wartość swojego udziału w pożytkach, jakie miało przynieść gospodarstwo rolnego we wskazanym przez siebie okresie, wnioskodawczyni powinna wskazać i udowodnić jakie pożytki uczestniczka uzyskała oraz jaka była ilość i wartość tych pożytków. Chodzi zarówno o pożytki naturalne, jak i pożytki cywilne, jeżeli takie zostały uzyskane. Wnioskodawczyni nie tylko nie udowodniła jakie pożytki uzyskała uczestniczka oraz jaka była ich ilość i wartość, ale nawet nie przytoczyła twierdzeń w tym zakresie.
Odwołanie się przez wnioskodawczynię do tezy V uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1969 roku, III CZP 12/694, jest trafne, tyle że wnioskodawczyni tezę tę nietrafnie intepretuje. Domagając się rozliczenia pożytków wnioskodawczyni powinna wskazać i udowodnić jakie pożytki uzyskała uczestniczka w okresie objętym żądaniem oraz jaka była ich ilość i wartość, a dopiero ewentualnieuczestniczkapowinna dowodzić, że wysokość kwoty z omawianego tytułu nie powinna przekroczyć pewnych granic, w szczególności określonych przy zastosowaniu kryterium określonego w tezie V uchwały.
W związku z powyższym należy uznać, że wniosek dowodowy zawarty w piśmie procesowym nie tylko był spóźniony, ale przede wszystkim dotyczył okoliczności nieistotnych dla rozstrzygnięcia. Wnioskodawczyni powinna udowodnić fakt uzyskania pożytków przez uczestniczkę, ich rodzaj, ilość i wysokość, nie zaś fakt jaki byłby czynsz dzierżawny, gdyby nieruchomość objęta wnioskiem została wydzierżawiona. Nieruchomość ta nie była wydzierżawiona, więc uczestniczka nie uzyskała żadnych pożytków cywilnych, a jedynie naturalne. Dowodzenie natomiast hipotetycznego czynszu, jaki mógłby zostać uzyskany z wydzierżawienia gospodarstwa nie świadczy w ogóle o tym, że w okresie objętym żądaniem nieruchomość przyniosła pożytki naturalne.
Wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego był przy tym spóźniony, gdyż na rozprawie w dniu 11 września 2013 roku wyznaczony został termin do złożenia dowodów pod rygorem ich pominięcia (k. 471-472).
÷
Nie jest uzasadniony zarzut naruszenia przepisuart. 212 § 3 zd. 1 k.p.c.poprzez jego niezastosowanie i niezabezpieczenie spłaty należnej wnioskodawczyni przez wpis hipoteki przymusowej wksiędze wieczystej numer (...), prowadzonej dla nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...).
Z powołanego przepisu wynika, że zabezpieczenie płatności dopłat lub spłat może nastąpić w razie potrzeby. Występujące w danej sprawie okoliczności muszą zatem wskazywać na istnienie obiektywnej potrzeby zabezpieczenia płatności. Istnienie takich okoliczności musi być stwierdzone na podstawie zebranego w sprawie materiału procesowego, a więc albo na podstawie materiału dowodowego albo w każdy inny sposób pozwalający zgodnie zKodeksem postępowania cywilnegona dokonanie ustaleń faktycznych (przykładowo: na podstawie wiedzy powszechnie znanej –art. 228 § 1 k.p.c., na podstawie wiedzy urzędowej –art. 228 § 2 k.p.c., na podstawie przyznania faktów przez stronę przeciwną –art. 229 k.p.c., na podstawie uznania faktów za przyznane –art. 230 k.p.c.).
W rozpoznawanej sprawie zebrany przez Sąd pierwszej instancji materiał procesowy nie dawał podstaw do uznania, że występują okoliczności faktyczne uzasadniające obiektywnie potrzebę zabezpieczenia spłaty. Na takie okoliczności faktyczne nie powoływała się w szczególności wnioskodawczyni. Okoliczności takich nie przytacza wnioskodawczyni nawet w apelacji, nie mówiąc już o ich udowodnieniu, ograniczając się jedynie do wyrażenia oceny, żeE. M.nie udowodniła, iż ma możliwość spłaty.
÷
Mając na uwadze powyższe rozważania należało oddalić apelację we wskazanym wyżej zakresie, jako bezzasadną.
*
Na podstawieart. 520 § 3 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.i w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy postanowił zasądzić odG. S.na rzeczH. S.kwotę 400 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.
Na podstawieart. 520 § 3 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.i w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy postanowił zasądzić odG. S.na rzeczE. M.kwotę 1400 zł zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.
Apelacja wnioskodawczyni została uwzględniona w nieznacznej tylko części, dlatego też Sąd Rejonowy zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestników całość poniesionych przez nich w postępowaniu odwoławczym kosztów. Koszty te obejmują wynagrodzenie pełnomocnika procesowego uczestników – 1800 zł, ustalone na podstawie§ 6 pkt 6w zw. z§ 8 pkt 6 i § 9 pkt 3w zw. z§ 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz. U. z 2013 roku, poz. 461 – tekst jednolity ze zmianą).
Łącznie wynagrodzenie pełnomocnika uczestników wyniosło 1800 zł. Ponieważ wartość udziałówH. S.iE. M.nie jest równa, a wartości te pozostają względem siebie w przybliżeniu w stosunku 4 do 14, zwrot kosztów należało zasądzić odG. S.na rzecz uczestników proporcjonalnie do wartości udziałów uczestników.
*
Z tych wszystkich względów i na podstawie powołanych wyżej przepisów Sąd Okręgowy orzekł jak w postanowieniu.
1 Przytoczono dosłowne brzmienie zarzutów i wniosków apelacyjnych.
2 Por. uchwałę SN z dnia 10 maja 2006 roku, III CZP 9/06, OSN C 2007, z. 3, poz. 37.
3 Por. uchwałę SN z dnia 19 marca 2013 roku, III CZP 88/12, OSN C 2013, z. 9, poz. 103.
4 Wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne.