Sąd Okręgowy w Kielcach
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 399/14
Data wyroku: 2015-05-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Teresa Strojnowska, Cezary Klepacz, Rafał Adamczyk
Słowa kluczowe: Wznowienie Postępowania, Nieważność Postępowania
Podstawa prawna: art.379 pkt 5 kpc

Sygn. akt II Ca 399/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 maja 2015 r.
Sąd Okręgowy w Kielcach II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący: SSO Cezary Klepacz
Sędziowie: SSO Teresa Strojnowska
SSO Rafał Adamczyk (spr.)
Protokolant: starszy protokolant sądowy Beata Wodecka
po rozpoznaniu w dniu 22 maja 2015 r. w Kielcach na rozprawie
sprawy ze skargiR. P.
o wznowienie postępowania w sprawie z powództwaR. P.
przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział wR.
o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, sygn. akt I C 53/02 Sądu Rejonowego
wJ.
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Rejonowego w Jędrzejowie
z dnia 20 grudnia 2013 r. sygn. I C 137/13
uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie w zakresie rozprawy z dnia 20 grudnia 2013r. i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w Jędrzejowie do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.
Sygn. akt II Ca 399/14

UZASADNIENIE
R. P.domagał się wznowienia postępowania w sprawie I C 53/02 Sądu Rejonowego w Jędrzejowie i zmiany wydanego w tej sprawie w dniu 20 września 2002 r. wyroku - poprzez uwzględnienie powództwa. Skarżący podniósł, że nie został zawiadomiony o terminie rozprawy, na którym zapadło orzeczenie końcowe oraz nie rozpoznano wnioskuR. P.o ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział wR.wniosła o oddalenie skargi jako bezzasadnej.
Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2013 r., sygn. akt. I C 137/13, Sąd Rejonowy w Jędrzejowie oddalił skargę (punkt I) i odstąpił od obciążania powoda kosztami procesu należnymi stronie pozwanej (punkt II).
Sąd Rejonowy ustalił, że w pozwie z dnia 4 marca 2012 r.R. P.domagał się zobowiązania pozwanej Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa Oddziału Terenowego wR.do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na rzecz powoda prawa własności szeregu nieruchomości, których faktycznie bliżej nie określił.R. P.miał je nabyć w toku przetargów publicznych, lecz odmówiono zawarcia umów. Powód złożył także wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, który jednak nie został rozpoznany do momentu wydania wyroku. Jako swój adresR. P.wskazał ulicę(...)wK.. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa, podnosząc, że to powód odmówił zawarcia umów notarialnych (z wyjątkiem jednej nieruchomości położonej we wsiP.). Odpowiedź na pozew nie została doręczona powodowi przez wydaniem wyroku.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem powołane w niej podstawy okazały się bezzasadne. W pierwszej kolejności Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że powód jako swoje miejsce zamieszkania wskazał w pozwie ulicę(...)wK.i na ten adres wysłanoR. P.wezwanie na termin rozprawy w dniu 20 września 2002 r. Powód odebrał wcześniej pod tym adresem osobiście jedną z przesyłek z Sądu.R. P.twierdził, iż podał adres „ulica(...)”, lecz wyraźnie widać na oryginale pozwu, iż cyfra „0” została dopiero później przerobiona na cyfrę „8”, a wynika to również z przedstawionego przez stronę pozwaną odpisu pozwu. Następnie Sąd pierwszej instancji wskazał, że faktycznie przez przeoczenie nie rozpoznano wniosku powoda o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jednak nie jest to wystarczająca przesłanka do wznowienia postępowania, gdyżR. P.nie wykazał, iż w ten sposób pozbawiono go realnie możności obrony swych praw. Powód jest bowiem z wykształcenia prawnikiem, świetnie radzi sobie z formułowaniem pism procesowych i wykazuje znajomość przepisów procedury, stąd wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu i tak nie zostałby uwzględniony, a ustanowienie pełnomocnika nie wpłynęłoby odmiennie na końcowy wynik postępowania. W dalszej kolejności Sąd Rejonowy zaznaczył, żeR. P.nie doręczono odpowiedzi na pozew, jednak ten zarzut nie został zgłoszony w skardze, lecz w piśmie z dnia 10 lipca 2003 r., a powód miał dostrzec fakt niedoręczenia mu odpowiedzi na pozew dopiero w dniu 13 maja 2003 r., co - według Sądu pierwszej instancji - jest niewiarygodne ze względu na obszerność tego dokumentu (74 kartki). SkoroR. P.przeglądał akta sprawy I C 53/02 w dniu 18 października 2002 r., to trudno założyć, aby nie odkrył wtedy istnienia wymienionego dokumentu – tym samym zgłoszenie tego zarzutu w lipcu 2003 r. było, zdaniem Sądu Rejonowego, spóźnione. Poza tym powód otrzymał odpowiedź na pozew w maju 2003 r., a najpóźniej w toku niniejszego postępowania; mimo to nie odniósł się do twierdzeń w niej zawartych, więc Sąd pierwszej instancji uznał je za przyznane zgodnie z treściąart. 230 k.p.c.Sąd Rejonowy podkreślił, iż nawet istnienie podstawy do wznowienia postępowania nie przesądza jeszcze o merytorycznej wadliwości wyroku, gdyż trzeba rozważyć, jaki wpływ miała ta podstawa na treść wyroku. W ocenie Sądu pierwszej instancji, żądaniaR. P.wyartykułowane w pozwie z 2002 r. były bezzasadne. Powód był wzywany przez pozwanego do zawarcia umów sprzedaży w wymaganej formie, lecz nie stawił się w umówionym terminie u notariusza. Kupując nieruchomości nie zdawał sobie sprawy z konieczności uiszczenia ceny w znacznej wysokości, a nie posiadał żadnych źródeł dochodów. NadtoR. P.nie zapłacił umówionej ceny ani też nie zgłosił takiej chęci w pozwie. Jak zaznaczył Sąd Rejonowy, nie jest logiczne, aby pozwany sprzedał tylko jedną działkę, a uchylił się od zawarcia transakcji dotyczącej pozostałych nieruchomości.
Powód wniósł apelację od powyższego wyroku. Zaskarżył orzeczenie Sądu Rejonowego w całości, zarzucając nieważność postępowania z powodu pozbawieniaR. P.możności obrony jego praw. Powód zwrócił uwagę, iż wyrok został wydany po zamknięciu rozprawy w dniu 20 grudnia 2013 r., mimo żeR. P.usprawiedliwił swoją nieobecność na tej rozprawie i na mocyart. 214 k.p.c.wniósł o jej odroczenie. Zdaniem powoda, nieważność postępowania wynika też z faktu, że Sąd pierwszej instancji niewłaściwie określił stronę pozwaną, bowiem Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział wR.nie ma ani zdolności sądowej, ani procesowej, natomiast takimi legitymuje się Agencja Nieruchomości Rolnych z siedzibą wW., którą może reprezentować tylko jej Prezes, a właściwym miejscowo do rozpoznania sprawy jest Sąd Okręgowy w Warszawie, ewentualnie Sąd Okręgowy w Kielcach.R. P.podniósł, iż nie został prawidłowo zawiadomiony o terminie rozprawy z 20 października 2002 r., po której zapadł wyrok w sprawie I C 53/02; powód nie był w tej sprawie należycie reprezentowany i został pozbawiony możności działania. Zaznaczył, że w pozwie wskazał adresR. P.przy ulicy(...)wK., a nie - jak stwierdził Sąd Rejonowy – przy ulicy(...)wK., bowiem pod tym ostatnim adresem znajduje się urząd pocztowy i poczta powinna zwrócić przesyłkę do Sądu z adnotacją, iż adresat przy ul.(...)nie mieszka, a awizowanie przesyłek sądowych pod tym adresem nie jest możliwe, co w konsekwencji doprowadziłoby do zawieszenia postępowania do czasu ustalenia właściwego adresu powoda.R. P.podniósł, że wyrok Sądu pierwszej instancji z dnia 20 września 2002 r., sygn. akt I C 53/02 nie ma uzasadnienia, co stanowi naruszenieart. 329 k.p.c.Zdaniem skarżącego, rozpoznanie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu mogło mieć znaczenie dla końcowego wyniku postępowania, gdyż pełnomocnik odebrałby wezwanie na rozprawę wyznaczoną na dzień 20 października 2002 r., powiadomił o niej powoda, który mógłby w terminie wnieść środek zaskarżenia, a tym samym wpłynąć na rozstrzygnięcie. Ponadto Sąd nie mógł wydać wyroku w sprawie, w której nie zostało dokładnie określone żądanie. Sąd nie doręczyłR. P.przed rozprawą z dnia 20 września 2002 r. odpowiedzi na pozew, co stanowi obrazęart. 207 k.p.c.i pozbawiłoR. P.powoda możności obrony praw, a w konsekwencji doprowadziło do nieważności całego postępowania zgodnie zart. 379 pkt 5 k.p.c.w zw. zart. 401 pkt 2 k.p.c.Skarżący zauważył również, iż powoływany przez Sąd pierwszej instancji przepisart. 230 k.p.c.ma zastosowanie jedynie gdy obie strony są obecne na rozprawie, a jedna z nich nie wypowie się co do twierdzeń strony przeciwnej, natomiast powód nie uczestnicząc w rozprawie w dniu 20 grudnia 2013 r. nie mógł odnieść się do twierdzeń strony przeciwnej. Powód wskazał też na merytoryczną wadliwość wyroku z dnia 20 września 2002 r. i błędną ocenę w tym zakresie zaskarżonego wyroku, bowiem bliżej nieokreślone roszczenie nie mogło zostać uznane za bezzasadne przez Sąd Rejonowy.
Wskazując na powyższe,R. P.wniósł o:
- uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, zniesienie postępowania przed Sądem pierwszej instancji ze względu na nieważność postępowania i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi właściwemu rzeczowo i miejscowo - to jest Sądowi Okręgowemu w Warszawie lub Sądowi Okręgowemu w Kielcach jako sądowi pierwszej instancji,
- wyłączenie od rozpoznania sprawy Sędziego Sądu Rejonowego w JędrzejowieL. G.,
- zasądzenie od strony pozwanej kosztów procesu według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Zaskarżony wyrok podlega uchyleniu z uwagi na nieważność postępowania przed Sądem pierwszej instancji, zaistniałą podczas rozprawy w dniu 20 grudnia 2013 r., bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku.
Zgodnie zart. 379 pkt. 5 k.p.c., nieważność postępowania zachodzi jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw.
W orzecznictwie przyjmuje się, iż pozbawienie strony możności obrony swych praw polega na tym, że ze względu na wadliwe czynności procesowe sądu strona, wbrew swej woli, została faktycznie pozbawiona możności działania w toku całego postępowania lub w jego istotnej części, jeżeli skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji i to niezależnie od tego, czy takie działanie strony mogłoby mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 4 marca 2009 r., IV CSK 468/08, LEX nr 515415 i powołane tam orzeczenia Sądu Najwyższego).
Brak możliwości usunięcia skutków uchybień najczęściej występuje wówczas, gdy doszło do nich na rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku w pierwszej lub drugiej instancji.
Przy analizie, czy doszło do pozbawienia strony możności działania należy najpierw rozważyć, czy nastąpiło naruszenie przepisów procesowych, w drugiej kolejności trzeba sprawdzić, czy uchybienie to wpłynęło na możność działania strony w postępowaniu; w końcu należy zbadać, czy pomimo realizacji tych przesłanek, strona mogła bronić swych praw.
Prawo strony do brania udziału w rozprawie jest jedną z podstawowych gwarancji należytego sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Udział w rozprawie stanowi uprawnienie strony i w zasadzie nie pociąga za sobą obowiązku stawiennictwa. Prawo to jednak, zwłaszcza w sprawach, w których prowadzenie rozprawy jest obligatoryjne, jest elementem prawa strony do obrony. Strona nie musi korzystać z przywileju uczestnictwa w rozprawie, ale obowiązkiem sądu jest zapewnienie jej takiej możliwości. Dlategoart. 214 § 1 k.p.c.nakłada na sąd obowiązek odroczenia rozprawy, jeżeli nieobecność strony jest wywołana znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć. Z zawartego w tym przepisie unormowania wynika zatem, że jeżeli nieobecność strony występującej bez pełnomocnika na rozprawie, w której strona chce wziąć udział i wnosi o jej odroczenie, jest wywołana inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, obowiązkiem organu orzekającego jest wykorzystanie dostępnych środków procesowych w celu realizacji prawa strony do udziału w rozprawie. Taki postulat wynika także z zasady równouprawnienia stron.
Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia ma fakt, że przed rozprawą wyznaczoną na dzień 20 grudnia 2013 r., Sąd Rejonowy w Jędrzejowie powziął wiadomość o przyczynie niemożności stawienia sięR. P.na ten termin rozprawy. Swoją nieobecność oraz wniosek o odroczenie rozprawy skarżący usprawiedliwił wezwaniem do osobistego stawiennictwa w tym samym dniu na przesłuchanie w charakterze świadka w Komendzie Miejskiej Policji wL.. Tym samym zachodziła obiektywna, niezależna odR. P.przeszkoda – w rozumieniuart. 214 § 1 k.p.c.– uniemożliwiająca skarżącemu uczestnictwo w rozprawie w dniu 20 grudnia 2013 r. Tego rodzaju sytuacja uzasadniała odroczenie rozprawy przez Sąd Rejonowy w Jędrzejowie, tym bardziej iż – jak wynika z treści protokołu rozprawy i uzasadnienia wyroku - na rozprawie tej było prowadzone postępowanie dowodowe, które zdecydowało o wyniku sprawy.
Przeprowadzenie rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku, mimo że strona złożyła uzasadniony wniosek o odroczenie rozprawy, powoduje nieważność postępowania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 20 maja 2009 r., I CSK 377/08, LEX nr 515439; wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2014 r., III CSK 155/13, LEX nr 1489246).
Nie jest trafne stanowisko Sądu Rejonowego, iż jeśliR. P.chciał wziąć udział w rozprawie, to powinien usprawiedliwić niestawiennictwo na Policji. Bez znaczenia pozostaje okoliczność, iż faks nie stanowi pisma procesowego. W sytuacjach wskazanych wart. 214 § 1 k.p.c.„rozprawa ulega odroczeniu”, nie jest więc konieczny wniosek strony o odroczenie rozprawy. Z przedłożonego przez skarżącego wezwania i pouczenia wynikało, że stawiennictwoR. P.na przesłuchaniu w Komendzie Miejskiej Policji wL.w dniu 20 grudnia 2013 r. było obowiązkowe, natomiast stawiennictwo na rozprawie w Sądzie Rejonowym w Jędrzejowie mało fakultatywny charakter. Aby uniknąć negatywnych konsekwencji związanych z niestawiennictwem na przesłuchaniu, a jednocześnie uznając za konieczny swój udział w rozprawie przed Sądem Rejonowym w Jędrzejowie, powód mógł zasadnie domagać się odroczenia rozprawy.
Przedstawione okoliczności dają podstawę do stwierdzenia, iż z uwagi na naruszenie przez Sąd Rejonowy przepisuart. 214 k.p.c.,R. P.został pozbawiony możności działania w istotnej części postępowania - na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku, a skutków decyzji procesowej Sądu nie można już było usunąć. Taki stan rzeczy uzasadnia wniosek o pozbawieniu skarżącego możności obrony jego praw w rozumieniuart. 379 pkt. 5 k.p.c., ale tylko w zakresie obejmującym rozprawę w dniu 20 grudnia 2013 r.
Chybiony jest zarzutR. P., iż w niniejszej sprawie doszło do nieważności postępowania ze względu na to, że Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział wR.nie ma zdolności sądowej ani procesowej. Zgodnie z art. 3 ust. 1, art. 4, art. 7 ust. 1 i art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 1187 ze zmianami), Agencja Nieruchomości Rolnych jest państwową osobą prawną z siedzibą wW., działającą na podstawie ustawy oraz statutu, a organem reprezentującym ją na zewnątrz jest Prezes Agencji. Z § 13 ust. 1 Statutu Agencji Nieruchomości Rolnych, stanowiącego załącznik dorozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 5 grudnia 2011 r. w sprawie nadania statutu Agencji Nieruchomości Rolnych(Dz. U. nr 262, poz. 1567) wynika, że wchodzącymi w skład struktury organizacyjnej Agencji oddziałami terenowymi kierują dyrektorzy, którzy reprezentują Agencję w zakresie terytorialnej i rzeczowej właściwości oddziałów, stosownie do postanowień statutu i pełnomocnictw udzielonych przez Prezesa. Zgodnie ze statutem, Prezes może udzielić dyrektorom oddziałów terenowych pełnomocnictw do dokonywania wszelkich czynności prawnych, przy czym może on w pełnomocnictwie zawrzeć postanowienie zezwalające na ustanowienie przez pełnomocnika innych pełnomocników do dokonywania wszystkich lub niektórych czynności prawnych w granicach udzielonego mu pełnomocnictwa (§ 14 w zw. z § 16). Pełnomocnictwo powinno być udzielone w tej samej formie, jaka jest wymagana do ważności czynności prawnej będącej przedmiotem pełnomocnictwa, jednak w każdym przypadku powinno być udzielone na piśmie (§ 17). Prezes Agencji Nieruchomości Rolnych udzielił dyrektorowi Oddziału Terenowego Agencji Nieruchomości Rolnych wR.w dniu 1 marca 2012 r. pełnomocnictwa procesowego ogólnego do prowadzenia spraw Agencji w zakresie związanym z działalnością Oddziału Terenowego wR.przed wszystkimi sądami. Pełnomocnictwo to obejmowało umocowanie do udzielania dalszych pełnomocnictw (k. 28, 29). Dyrektor Oddziału Terenowego Agencji Nieruchomości Rolnych wR.udzielił radcy prawnemuD. P.pełnomocnictwa do reprezentowania Agencji Nieruchomości Rolnych przed sądami powszechnymi (k. 27). Nie można zgodzić się ze skarżącym, iż niniejszą sprawę powinien rozpoznawać w pierwszej instancji Sąd Okręgowy w Warszawie lub Sąd Okręgowy w Kielcach. Do wznowienia postępowania z przyczyn nieważności właściwy jest sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, a do wznowienia postępowania na innej podstawie właściwy jest sąd, który ostatnio orzekał co do istoty sprawy (art. 405 k.p.c.). Wartość przedmiotu sporu w sprawie ze skargi o wznowienie postępowania nie może być wyższa niż wartość przedmiotu sporu we wznawianej (pierwotnej) sprawie, gdyż wartość ta może obejmować tylko te roszczenia, które były dochodzone we wcześniejszej sprawie, a istotą wznowienia postępowania jest ponowne rozpoznanie sprawy. Wartość przedmiotu sporu w sprawie I C 53/02 została określona przez powoda na kwotę 5000 zł (k. 1 akt I C 53/02). Wartość ta nie była sprawdzana z urzędu przez Sąd pierwszej instancji (art. 25 § 1 k.p.c.), a pozwany przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy nie zgłosił w tym względzie stosownego zarzutu (art. 25 § 2 k.p.c.). Oznacza to, że w sprawie doszło do utrwalenia wartości przedmiotu sporu i tym samym brak podstaw do odmiennego określenia wartości przedmiotu sporu w skardze o wznowienie postępowania.
Wobec stwierdzonej nieważności postępowania, bezprzedmiotowe stało się rozpoznawanie pozostałych zarzutów apelacji, a sąd odwoławczy na podstawieart. 386 § 2 k.p.c.musiał uchylić zaskarżony wyrok, znieść postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazać sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.
Ponownie rozpoznając sprawę, Sąd Rejonowy przede wszystkim wnikliwie rozważy, czy niewydanie przez Sąd postanowienia w przedmiocie wnioskuR. P.o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie I C 53/02 Sądu Rejonowego w Jędrzejowie nie pozbawiło powoda możności działania w tamtej sprawie.