Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 1608/13
Data wyroku: 2015-10-20 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Sędziowie: Paweł Szymański

Sygn. akt I C 1608/13

UZASADNIENIE

wyroku z dnia 5 października 2015 roku
PowodowieA. P. (1)iK. P.wnieśli o zasądzenie od pozwanejM. K.kwot po 86.458 zł dla każdego z nich, tytułem zachowku należnego powodom poD. P.zmarłej w dniu 26 grudnia 2010 r. wW., ostatnio stale zamieszkałej wW.przyulicy (...)59/13 oraz zasądzenie od pozwanej na rzecz powodów kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu pozwu wskazali, że postanowieniem z dnia 21 lutego 2013r. wydanym w sprawie o sygn. II Ns 1865/12 Sąd stwierdził nabycie spadku poD. P.na podstawie ustawy na rzecz mężaA. P. (2)oraz dzieciM. K.,K. P.orazA. P. (1)po 1/4 części spadku. Powodowie podnieśli, że w przedmiotowym postanowieniu Sąd stwierdził również, że spadek poA. P. (2)zmarłym w dniu 28 marca 2011 r. wW., ostatnio stale zamieszkałym w(...)przyul. (...)59/13 na podstawie ustawy nabyły dzieci:M. K.z domuP.,K. P.iA. P. (1)po 1/3 części spadku każdy z nich. W skład masy spadkowej poD. P.wchodził udział ½ we własnościlokalu mieszkalnego nr (...), położonego wW.przyul. (...)59/13. Powodowie podnieśli, że spadkodawczyni za życia umową darowizny z dnia 2 grudnia 1999 r. darowała pozwanejlokal mieszkalny nr (...)usytuowany wbudynku nr (...), położonym w(...)przyul. (...), natomiast umową z dnia 2 grudnia 1999 r. własnośćlokalu mieszkalnego nr (...), usytuowanego wbudynku nr (...)położonym wW.przyul. (...)bez spłat i dopłat nabyli na zasadach małżeńskiej wspólności ustawowejK.iA. K. (1). Powodowie podnieśli, że z uwagi na fakt, że przysporzenie na rzecz wymienionych osób nastąpiło pod tytułem darmym, opisaną czynność prawną należy potraktować jak darowiznę uczynioną przez spadkodawczynię. Łączna wartość uczynionych przez spadkodawczynię darowizn wynosi 375.000 zł. Powodowie wycenili cały spadek na kwotę 525.000 zł oraz wskazali, że należny im zachowek, przy uwzględnieniu faktu, żeA. P. (2)był trwale niezdolny do pracy i należny mu zachowek wynosił 2/3 udziału przypadającego mu po swojej żonieD. P., a w przypadku powodów wartość przypadającego im zachowku wynosi 1/2 udziału dla każdego z nich, z tytułu spadkobrania poD. P.i przy uwzględnieniu odziedziczonego przezA. P. (2)prawa do zachowku, należy im się po 86.458 zł(pozew k. 2-6).
W toku postępowania powodowie pismem z dnia 4 września 2013 r. zmodyfikowali żądanie pozwu o zachowek, wnosząc o zasądzenie od pozwanej na rzecz powodów kwot po 43.229 zł dla każdego z nich tytułem zachowku należnego im poD. P.oraz zasądzenie od pozwanej kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych(zmodyfikowany pozew k. 14-18).
Pozwana w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów kosztów postępowania według norm przepisanych. Z ostrożności procesowej, w przypadku uznania, że roszczenie powodów jest zasadne, wniosła o przyznanie, że odpowiednią częścią udziału spadkowego w formie zachowku należnegoA. P. (2)jest wartość wynosząca 1/2, nie zaś jak wskazano w pozwie 2/3, nieuwzględnianie umowy zniesienia współwłasności jako umowy darowizny i nie traktowanie jej jako składnika podlegającego zaliczeniu na schedę spadkową. W uzasadnieniu swojego stanowiska pozwana wskazała, że strony postępowania dziedziczyły spadek po swoich rodzicach na podstawie ustawy i nie było sporządzonego testamentu, dlatego powództwo o zachowek powinno zostać oddalone. Dodatkowo pozwana wskazała, że łączyła ją bardzo silna więź z matką, miała ona częstszy kontakt z matką, pomagała jej w potrzebie i wspierała w różnych sytuacjach życiowych, dlatego uczyniona przezD. P.darowizna wynikała z chęci zadbania o dom po jej rodzicach, który popadał w ruinę. Ponadto powódka wskazała, że powodowie byli właścicielami nieruchomości przyul. (...)wW., lecz wyzbyli się prawa własności. Odnosząc się do niezdolności do pracyA. P. (2), pozwana wskazała, że ojciec stron w związku z osiągnięciem wieku emerytalnego nabył prawo do emerytury, która stanowi substrat wynagrodzenia za pracę i w tym przypadku nie można mówić o niezdolności do pracy(odpowiedź na pozew k. 42-45).
Strony w toku postępowania wyraziły chęć zawarcia ugody pozasądowej, jednakże po przeprowadzeniu pertraktacji nie doszło do porozumienia między nimi(pismo pełnomocnika powodów k. 101, pismo pozwanej k. 106).
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
W dniu 3 listopada 1983 r. pomiędzyA. P. (1),K. P.iJ. K.została zawarta umowa ustanowienia odrębnej własnościlokali nr (...)położonych w budynku przyul. (...)wW.. Na mocy tej umowylokal nr (...)stał się własnościąK. P., alokal mieszkalny nr (...)należał doA. P. (1). Ponadto ustanowiono służebność osobistą mieszkania dlaJ. K.uprawniającą do korzystania zlokalu nr (...), stanowiącego własnośćA. P. (1)(dowód: umowa ustanowienia odrębnej własności lokali, akt notarialny rep. A-II nr(...)k. 144-149).
W dniu 7 września 1984 r.A. P. (1)podarował swojej babciJ. K.,lokal mieszkalny nr (...)położony wW.przyul. (...), wraz z przynależnym do niego udziałem w częściach wspólnych budynku pozostałych po wydzieleniu lokali i w prawie własności gruntu wynoszącym 1/2 części.(dowód: umowa darowizny akt notarialny k. 156-160).
W dniu 24 listopada 1999 r.K. M.sprzedała małżonkomM. K.iA. K. (2)należący do niej udział wynoszący ½ części we własnościlokalu mieszkalnego nr (...), usytuowanego w budynku położonym przyul. (...)wW., wraz z udziałem przynależnym do tego lokalu, za cenę 29.775 zł. MałżonkowieK.nabyli ten udział na zasadach wspólności ustawowej(dowód: umowa sprzedaży akt notarialny Rep. A nr(...)k. 150-155).
W dniu 2 grudnia 1999 r.D. P.oraz jej córkaM. K.zawarły umowę darowizny w formie aktu notarialnego rep. A nr(...), na mocy którejD. P.darowała do majątku odrębnego swojej córceM. K.cały stanowiący jej własnośćlokal mieszkalny nr (...), położony w budynku przyul. (...)wW., dla którego Sąd Rejonowy dla Warszawy - Mokotowa wW., VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę o nr(...), o łącznej powierzchni 67,40 m2wraz z przynależnym do tego lokalu udziałem w częściach wspólnych budynku pozostałych po wydzieleniu lokali w działce gruntu wynoszącego 1/2, aM. K.darowiznę tę przyjęła. Strony w umowie wskazały, że jest to pierwsza dokonana darowizna przez darczyńcę na rzecz obdarowanej oraz określiły jej wartość na kwotę 59.550 zł, w tym wartość lokalu na kwotę 12.240 zł oraz wartość gruntu na kwotę 47.310 zł(dowód: umowa darowizny w formie aktu notarialnego rep. A nr(...)k. 46-48).
W tym samym dniu tj. 2 grudnia 1999 r.D. P., jej córkaM. K.oraz mążK. K. (1)A. K. (2)zawarli umowę zniesienia współwłasności w formie aktu notarialnego rep. A nr(...), na podstawie której dokonali zniesienia współwłasnościlokalu mieszkalnego nr (...)usytuowanego w budynku przyul. (...)wW., wraz z przynależnym do tego lokalu udziałem w częściach wspólnych budynku i w nieruchomości wynoszącego 1/2 , w ten sposób, że cały ten lokal wraz z przynależnym do niego udziałem nabyliM.iA.małżonkowieK.na zasadach wspólności ustawowej, bez żadnych spłat i dopłat. Strony umowy określiły wartość całego lokalu wraz z przynależnym do niego udziałem na kwotę 59.550 zł(dowód: umowa zniesienia współwłasności w formie aktu notarialnego rep. A nr(...)k. 49-51).
Postanowieniem z dnia 21 lutego 2013 r. Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy wW.II Wydział Cywilny w sprawie o sygn. II Ns 1865/12 stwierdził w pkt I, że spadek poD. P.z domuK., zmarłej w dniu 26 grudnia 2010 r. wW., ostatnio stale zamieszkałej wW.przyul. (...)59/13, na podstawie ustawy nabyli: mążA. P. (2)oraz dzieci: córkaM. K.i synowie:K. P.,A. P. (1)po ¼ części każdy z nich oraz w pkt II stwierdził, że spadek poA. P. (2)zmarłym w dniu 28 marca 2011 r. wW., ostatnio stale zamieszkałym wW.przyul. (...)59/13, na podstawie ustawy nabyły dzieci: córkaM. K.oraz synowieK. P.iA. P. (1)w części po 1/3 każde z nich(okoliczność niesporna; dowód: postanowienie z dnia 21 lutego 2013 r. k. 7).
W skład majątku wspólnego małżonkówD. P.iA. P. (2)wchodziłlokal mieszkalny nr (...), położony wW.przyul. (...)59, dla którego Sąd Rejonowy dla Warszawy – Mokotowa VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o nr (...)o powierzchni 62,57 m2. Z prawem własności tej nieruchomości związany jest udział wynoszący(...)części w nieruchomości wspólnej, którą stanowi prawo użytkowania wieczystego gruntu oraz części budynku i urządzenia, które nie służą wyłącznie do użytku właścicieli lokali. Ponadto w skład wspólności majątkowej małżeńskiejD. P.iA. P. (2)wchodziły środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym wSpółdzielczej (...).S., w wysokości 14800 zł(okoliczność niesporna).
M. K.poniosła koszty związane z pogrzebemA. P. (2), w wysokości 11.870,40 zł oraz koszty pogrzebuD. P.w wysokości 2.335,08 zł(dowód: zaświadczenia k. 169-170).
A. P. (2)cierpiał na chorobę Alzheimera. Był emerytem, nabył prawo do emerytury z dniem 1 kwietnia 1991 r. Emeryturę pobierał ostatnio w wysokości 2.670,88 zł brutto plus dodatek pielęgnacyjny w wysokości 186,71 zł. Nie miał orzeczonej niezdolności do pracy(okoliczności niesporne; dowód: zaświadczenie k. 171).
Standard i stan technicznybudynku nr (...)położonego przyul. (...)wW., na datę 2 grudnia 1999 r. jest znacznie poniżej aktualnych wymogów rynkowych, budynek nadaje się do generalnego remontu bądź wyburzenia. Sam budynek nie podnosił wartościlokali nr (...), okolicznością wpływającą na wartość tej nieruchomości jest grunt. Oszacowana wartość rynkowa prawa własności nieruchomości przyul. (...)wW.stanowiąca sumaryczną wartośćlokali mieszkalnych nr (...)według stanu na dzień 2 grudnia 1999 r. i cen aktualnych wynosi 341.130,00 zł. Oszacowana wartość rynkowa prawa własnościlokalu mieszkalnego nr (...)znajdującego się w budynku przyul. (...)59 wW., według stanu na dzień 26 grudnia 2010 r. i cen aktualnych wynosi 418.218 ,00 zł(dowód: operat szacunkowy sporządzony przez biegłegoS. S.k. 179-208).
Stan faktyczny w przedstawionym zakresie nie był sporny między stronami. Sąd ustalił go na podstawie powołanych wyżej dowodów z dokumentów oraz twierdzeń przyznanych wprost i niezaprzeczonych przez stronę przeciwną, na podstawieart. 229 k.p.c.iart. 230 k.p.c.
Wartość rynkową prawa własnościlokali mieszkalnych nr (...)wraz z udziałem w nieruchomości wspólnej, położonych przyul. (...)wW.oraz wartość rynkową prawa własnościlokalu mieszkalnego nr (...)znajdującego się w budynku przyul. (...)59 wW., Sąd ustalił na podstawie opinii pisemnej biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości rzeczoznawcy majątkowegoS. S., sporządzonej w formie operatu szacunkowego. Opina została sporządzona w sposób charakterystyczny dla tego typu dokumentów, po dokonaniu analizy rynku nieruchomości, oględzin nieruchomości oraz porównaniu nieruchomości wycenianych z nieruchomościami podobnymi. Biegły w opinii w sposób nie budzący wątpliwości przedstawił podstawy wyceny, co pozwala to uznać opinię za w pełni rzetelną i fachową.
Wobec zakwestionowania opinii przez strony, Sąd dopuścił dowód z opinii ustnej uzupełniającej biegłego, który podtrzymał w całości sporządzoną w tym zakresie opinię pisemną. Biegły w swych ustnych wyjaśnieniach do opinii w sposób rzeczowy i wyczerpujący odniósł się do zastrzeżeń strony sformułowanych wobec opinii pisemnej. Podkreślenia wymaga, że po złożeniu przez biegłego ustnych wyjaśnień, żadna ze stron nie podniosła umotywowanych zastrzeżeń wobec wniosków sformułowanych przez biegłego, a Sąd nie znalazł z urzędu podstaw do zakwestionowania wartości dowodowej opinii.
Sąd oddalił wniosek strony powodowej o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego z zakresu szacowania nieruchomości, ponieważ w ocenie Sądu w świetle przedstawionych ustaleń wynikających z opinii biegłego - wykluczających możliwość ustalenia wartości samychlokali mieszkalnych nr (...)usytuowanych w budynku przyul. (...)wW., ze względu na ich stan techniczny oraz braku możliwości pozyskania informacji o podobnych lokalach mieszkalnych, a zatem braku możliwości zestawienia z istniejącymi obecnie lokalami na rynku nieruchomości - bezprzedmiotowe było prowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie.
Sąd oddalił również wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego neurologa na okoliczność ustalenia czy w dniu 26 października 2010 r.A. P. (2)był niezdolny do pracy z uwagi na fakt, że dowód ten był nieprzydatny dla rozstrzygnięcia, bowiem okolicznością niesporną było, żeA. P. (2)był osobą schorowaną cierpiącą na chorobę Alzheimera.
Nieprzydatne do dokonania ustaleń faktycznych w zakresie wartości przedmiotowych nieruchomości były prywatne opinie sporządzone przez rzeczoznawcę majątkowegoE. C.(k. 233-234) orazT. B.(k. 235). Opinie te sporządzone dla konkretnych postępowań i na ich potrzeby, jako dokumenty prywatne, wobec sporu stron w tym zakresie, stanowić mogły jedynie dowód tego, że osoby, które je podpisały, złożyły oświadczenia zawarte w tych dokumentach (art. 245 k.p.c.)
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w części.
Zgodnie zart. 991 § 1 k.c., zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Stosownie doart. 991 § 2 k.c., jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci otrzymanej od spadkodawcy darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Dla uzyskania konkretnej sumy zachowku należy pomnożyć udział spadkowy stanowiący podstawę obliczenia zachowku przez wartość tzw. substratu zachowku, który stanowi czysta wartość spadku, powiększona ewentualnie o wartość podlegających zaliczeniu darowizn. Czystą wartość spadku ustala się odejmując od aktywów spadkowych wartość długów spadkowych, z tym że przy tej operacji – zgodnie zart. 994 § 1 k.c.– nie uwzględnia się jednak zapisów i poleceń, mimo że stanowią one długi spadkowe. (tak: Elżbieta Skowrońska-Bocian, w: Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 2005, s. 165-166).
Ogólną regułę ustawowego porządku dziedziczenia wyznaczaart. 931 § 1 k.c., w myśl którego w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych, z tym że część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.
W przekonaniu Sądu nie może budzić wątpliwości, że powodowie jako zstępni spadkodawczyniD. P.należeli do kręgu osób uprawnionych do zachowku.
Powodowie w niniejszym postępowaniu dochodzili uzupełnienia zachowku należnego im poD. P.oraz odziedziczonego poA. P. (2)zachowku, który by mu przysługiwał poD. P..
Zaznaczyć należy, że roszczenie o zachowek przysługuje uprawnionemu, choćby został powołany do spadku, nawet z ustawy, i choćby współspadkobierca - adresat jego roszczenia sam też był uprawniony do zachowku. Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w przepisachart. 999 i 1005 § 1 k.c., regulujących sytuacje, w których spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku jest sam uprawiony do zachowku(tak trafnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 lutego 2004 roku, II CK 444/02, Lex nr 112/873). Fakt, że pozwana jest współspadkobiercą wraz z powodami i uprawnioną do zachowku nie zwalnia jej od obowiązku zadośćuczynienia roszczeniu powodów. Dlatego żądanie powodów uzupełnienia zachowku co do zasady zasługiwało na uwzględnienie.
Podkreślenia następnie wymaga, okoliczność niesporna w rozpatrywanej sprawie, że powodowie uzyskali część przysługującego im zachowku - kwoty niezbędnej do jego pokrycia - w drodze powołania do spadku, a zatem przysługuje im przeciwko spadkobiercy stosownie doart. 991 § 2 k.c., roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do jego uzupełnienia (tj. ponad kwoty po 25.000 zł, którą uzyskali). Pozwana nie wykazała przy tym, że powodowie uzyskali pozostałą część należnego im zachowku w postaci zapisu, darowizny bądź świadczeń określonych wart. 997 k.c.
Powodowie są osobami dorosłymi i nie są oni trwale niezdolni do pracy, zatem należny im zachowek winien wynosić po matceD. P.1/8 (1/4 x 1/2). Odnosząc się do wielkości zachowku dziedziczonego po ojcuA. P. (2)należy zauważyć, że nie można uznać go za trwale niezdolnego do pracy, ponieważ pomimo tego, że był on osobą w podeszłym wieku i cierpiał na chorobę Alzheimera, był emerytem i pobierał z tego tytułu świadczenie emerytalne od 1 kwietnia 1991 r. w kwocie 2.670,88 zł brutto plus dodatek pielęgnacyjny w wysokości 186,71 zł. Wobec tych rozważań nie można traktowaćA. P. (2)jako niezdolnego do pracy w rozumieniuart. 991 § 2 k.c., ponieważ pomimo tego, że nie świadczył pracy, otrzymywał świadczenie zastępujące zarobek. Dlatego powodowie po ojcuA. P. (2)odziedziczyli udział 1/12 (2/3 x 1/4 = 1/6 : 2=1/12).
Do majątku wspólnegoD. P.iA. P. (2)wchodziłlokal mieszkalny nr (...), położony wW.przyul. (...)59, dla którego Sąd Rejonowy dla Warszawy – Mokotowa VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o nr (...)o powierzchni 62,57 m2wraz z udziałem wynoszącym(...)części w nieruchomości wspólnej. Ustalona przez biegłego z zakresu wyceny nieruchomości wartość rynkowa prawa własnościlokalu mieszkalnego nr (...)znajdującego się w budynku przyul. (...)59 wW., według stanu na dzień 26 grudnia 2010 r. i cen aktualnych wynosi 418218,00 zł.
Ponadto w skład wspólności majątkowej małżeńskiejD. P.iA. P. (2)wchodziły środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym wSpółdzielczej (...), w wysokości 14800 zł. Ponieważ powodowie wskazywali, że w skład majątku wspólnego po ich rodzicach wchodziły środki pieniężne w wysokości 14.600,47 zł, Sąd przyjął wartość pośrednią tych środków w wysokości 14800 zł.
W ramach ustalania substratu zachowku do tak ustalonej czystej wartości spadku doliczyć należało, wartość darowizn dokonanych przez spadkodawcę, w myśl zasad określonych wart. 993-995 k.c.
Zgodnie zart. 994 § 1 k.c., przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
W okolicznościach niniejszej sprawy należy wskazać, że w dniu 2 grudnia 1999 r.D. P.oraz jej córkaM. K.zawarły umowę darowizny na mocy, którejD. P.darowała do majątku odrębnego swojej córceM. K., cały stanowiący jej własnośćlokal mieszkalny nr (...), położony w budynku przyul. (...)wW.. NastępnieD. P., jej córkaM. K.oraz jej mążA. K. (2)zawarli umowę zniesienia współwłasności na podstawie, której dokonali zniesienia współwłasnościlokalu mieszkalnego nr (...)usytuowanego w budynku przyul. (...)wW., wraz z przynależnym do tego lokalu udziałem w częściach wspólnych budynku i w nieruchomości wynoszącego 1/2, o powierzchni 68 m2, w ten sposób, że cały ten lokal wraz z przynależnym do niego udziałem nabyli małżonkowieM.iA. K. (2)na zasadach wspólności ustawowej, bez żadnych spłat i dopłat.
W ocenie Sądu, do majątku spadkowego poD. P.należy również doliczyć darowizny dokonane na rzecz jej córkiM. K.. Chociaż zdarzenie to nastąpiło po upływie 11 lat, od daty otwarcia spadku, to czynność ta dokonana była na rzecz spadkobiercy i osoby uprawnionej do zachowku, a więc należy wartośćlokali mieszkalnych nr (...)również doliczyć do majątku spadkowego. Nie zasługiwał na uwzględnienie w tym miejscu zarzut pozwanej, że powodowie wyzbyli się prawa własnościlokali mieszkalnych nr (...), położonych wW.przyul. (...), ponieważ fakt, że w dniu 7 września 1984 r.A. P. (1)podarował swojej babciJ. K.lokal mieszkalny nr (...)położony wW.przyul. (...), wraz z przynależnym do niego udziałem w częściach wspólnych budynku nie ma znaczenia, biorąc pod uwagę, że lokal ten wrócił do masy spadkowej. Ponadto powodowie dokonali wyżej wymienionych czynności prawnych na długo przed otwarciem spadków poD. P.iA. P. (2), dlatego też za niedopuszczalne Sąd uznał czynienie im z tego tytułu jakichkolwiek zarzutów. W czasie dokonywania tych czynności nie byli obowiązani rozpatrywać jej w kontekście ewentualnych przyszłych sporów o zachowek, do czego nie istniały wówczas najmniejsze przesłanki faktyczne. Wskazać przy tym należy, że zarówno umowa darowizny jak i umowa zniesienia współwłasności nieruchomości prowadzi do nabycia własności nieruchomości nieodpłatnie. Dlatego również umowa zniesienia współwłasności nieruchomości, która była bez spłat i dopłat na rzecz pozwanej i jej małżonka powinna być wliczana do majątku spadkowego. W świetleart. 888 § 1 k.c.w zw. zart. 889 k.c.każde rozporządzenie pod tytułem darmym może zostać ocenione jako darowizna, wyjąwszy te wymienione wart. 889 k.c., które to ustawodawca wyraźnie pozbawił takiego charakteru i skutków prawnych. Za uznaniem umowy zniesienia współwłasności za darowiznę w rozumieniuart. 993-994 k.c.przemawia w okolicznościach niniejszej sprawy również to, że umowa ta została zawarta między członkami najbliższej rodziny, a w tak ukształtowanym kręgu podmiotów nieodpłatne przysporzenia są zjawiskiem powszechnym.
Wartość przedmiotu darowizny, według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku (art. 995 k.c.), Sąd ustalił w oparciu o miarodajny w tym zakresie dowód z opinii biegłego z zakresu(...). Mając na uwadze, że ustalona w ten sposób wartość rynkowa prawa własności nieruchomości przyul. (...)wW.stanowiąca sumaryczną wartośćlokali mieszkalnych nr (...)według stanu na dzień 2 grudnia 1999 r. i cen aktualnych wynosi 341.130,00 zł, to wartość przedmiotu darowizny wyniosła odpowiednio 170565 zł (1/2 wartości lokalu).
Wobec tego, że powodowie dochodzili uzupełnienia zachowku z uwagi na konieczność zaliczenia do masy spadkowej darowizny nieruchomości lokalowej przyulicy (...), substrat zachowku należało obliczyć z pominięciem tych składników majątku spadkowego, które powodom przypadły z tytułu powołania do spadku, czyli nieruchomości lokalowej przyul. (...). Wobec powyższego substrat zachowku i wysokość kwoty należnej tytułem uzupełnienia zachowku poD. P.wynosiła 1/8 x 341130 zł = 42641,25 zł, wobec czego każdemu z powodów przypada połowa tej sumy, tj. 21320,62 zł. Ponadto z tytułu udziału w kwocie środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku w(...)1/8 x 7400 zł = 925 zł. Łącznie zatem po 22245,62 zł. Substrat zachowku i wysokość kwoty należnej tytułem uzupełnienia zachowku należnegoA. P. (2), a odziedziczonemu po nim przez powodów wynosi(...)=(...), czyli po(...),5 dla każdego z powodów. Łącznie zatem każdemu z powodów należy się tytułem uzupełnienia zachowku kwota 22245,62 zł + 28427,50 zł = 50673,12 zł. Od tej kwoty należy odjąć w stosunku do każdego z powodów kwoty po 25000 zł, albowiem powodowie przyznali, że otrzymali ze spadku 50000 zł. Pozostanie na rzecz każdego z powodów kwota 25673,12 zł.
Strona pozwana podnosiła w niniejszym postępowaniu, że realizacja żądania powodów stanowi nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 k.c.), z uwagi na fakt, że powodowie nie interesowali się rodzicami oraz nie pomagali w sprawowaniu opieki nad nimi. W sprawie o zachowek nie jest co do zasady wyłączone obniżenie wysokości należnej z tego tytułu sumy na podstawieart. 5 k.c.nie można jednak pomijać tu, że prawa osoby uprawnionej do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma wobec swoich najbliższych. Względy te nakazują szczególną ostrożność przy podejmowaniu oceny o nadużyciu prawa żądania zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wysokości zachowku, która nie może opierać się jedynie na ogólnym odwołaniu się do klauzuli generalnej zasad współżycia(zob. wyrok SA w Białymstoku z dnia 31 marca 2011 r., I ACa 99/11, OSAB 2011, z. 1, poz. 21).
Zarzut ten zasługiwał częściowo na uwzględnienie, ponieważ powodowie nie zaprzeczali, że wyłączną opiekę nad ich wspólnymi rodzicami z pozwaną sprawowała pozwana osobiście oraz członkowie jej rodziny. Pozwana ponosiła koszty utrzymania rodziców, poniosła także koszty związane z ich pogrzebem. Powodowie nie zaproponowali żadnych środków dowodowych dla wykazania, że czynili jakiekolwiek starania osobiste lub ponosili wydatki finansowe, na poczet opieki nad rodzicami, bądź że z jakichś względów nie mogli sprawować tej opieki lub wspierać starań osobistych pozwanej finansowo. Dlatego Sąd okoliczności te uznał za przyznane. Wobec tego w ocenie Sądu należny powodom zachowek, obliczony powyżej należało obniżyć o połowę. Zapewnienie pomocy starzejącym się rodzicom u schyłku ich życia stanowi bowiem podstawowy obowiązek moralny dzieci. odpowiada on trudom utrzymania i wychowania ponoszonym wcześniej przez rodziców. Uchylanie się od jego realizacji stanowi jaskrawe naruszenie reguł moralnych powszechnie uznawanych w społeczeństwie polskim i z tego względu winno być sankcjonowane na gruncieprawa spadkowego. Zważywszy na to, że ojciec powodówA. P. (2)cierpiał na chorobę Alzheimera, która wywołuje potrzebę niejednokrotnie całodobowej opieki nad chorym oraz ponoszenia znacznych wydatków na leczenie i środki pomocnicze, Sąd uznał, że wysiłek pozwanej pozbawionej wsparcia braci usprawiedliwia odzwierciedlenie go w zmniejszeniu należnego im zachowku w tak dużym stopniu.
Zasądzeniu na rzecz każdego z powodów podlegały, zatem kwoty po 12.836,56 zł. W pozostałym zakresie powództwo zostało oddalone jako niezasadne. Powodowie nie wnosili o zasądzenie odsetek ustawowych od należnej im kwoty zachowku, dlatego Sąd nie rozstrzygnął o odsetkach, ponieważ wyszedłby ponad żądanie pozwu w myślart. 321 § 1 k.p.c.
Orzekając o kosztach postępowania w pkt. III wyroku Sąd zastosował zasadę finansowej odpowiedzialności za wynik sprawy na podstawieart. 98 § 1 k.p.c.i dokonał ich stosunkowego rozdzielenia, stosownie do reguły zart. 100 zd. 1 k.p.c.Z dochodzonych kwot po 43.229 zł powodowie utrzymali się ze swym żądaniem co do kwot 12.836,56 zł, zatem wygrali sprawę w 30 % , a przegrali w 70 %, zaś pozwana w takim stosunku sprawę wygrała. Strony powinny zatem ponieść koszty procesu w następujących udziałach: powodowie w 70 %, a pozwana w 30%.
Powodowie ponieśli faktycznie koszty postępowania w wysokości 5.579 zł, na co składają się opłata od pozwu w wysokości 2.162 zł, opłata skarbowa od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł, wynagrodzenie pełnomocnika procesowego w wysokości 2.400 zł, ustalone na podstawie § 6 pkt. 5 w zw. z § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 461)oraz 1000 zł tytułem zaliczki na wynagrodzenie biegłego. Pozwana poniosła natomiast koszty w wysokości 2.417 zł, na co składają się opłata skarbowa od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika procesowego w wysokości 2.400 zł, ustalone na podstawie § 6 pkt. 5 w zw. z§ 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 490). Łączne koszty stron w sprawie wyniosły zatem 7.996 zł, z czego pozwany powinien pokryć koszty w wysokości 2.398,80 zł (7.996 zł x 30%), a poniosła w wysokości 2.417 zł. Powodowie powinni, zatem zwrócić pozwanej część poniesionych przez nią kosztów procesu w wysokości 18,20 zł (2.417 zł minus 2.398,90 zł), czyli każdy z powodów po 9.10 zł.
Rozstrzygnięcie zawarte w pkt IV i V sentencji wyroku znajduje swą podstawę prawną w treści art. 113 ust. 1 i 2 pkt 1 u.k.s.c. Tymczasowo ze Skarbu Państwa pokryte zostało wynagrodzenie biegłego z zakresu szacowania wartości nieruchomości za sporządzoną przez niego opinię pisemną i ustną uzupełniającą, w łącznej kwocie 2.759,10 zł i zapłatą odpowiedniej części wskazanej kwoty, stosownie do przedstawionego wyniku sprawy, obciążyć należało powodów w kwotach po 965,69 zł (70 % z 2.759,10 zł : 2) i pozwaną w kwocie 827,73 zł (30 % z 2.759,10 zł).
Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji.
SSR Paweł Szymański
Zarządzenie: odpisy wyroku z uzasadnieniem doręczyć pełnomocnikom stron.