Sąd Okręgowy w Lublinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 689/15
Data wyroku: 2015-12-18 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Sędzia Sądu Okręgowego Dariusz Iskra, Sądu Okręgowego Elżbieta Żak, Sądu Okręgowego Ewa Bazelan
Słowa kluczowe: Nieruchomości
Podstawa prawna: art. 222 § 1 i 2 k.c.

Sygn. akt II Ca 689/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 18 grudnia 2015 roku
Sąd Okręgowy w Lublinie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący Sędzia Sądu Okręgowego Dariusz Iskra (sprawozdawca)
Sędzia Sądu Okręgowego Ewa Bazelan
Sędzia Sądu Okręgowego Elżbieta Żak
Protokolant   Starszy sekretarz sądowy Jolanta Jaworska
po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2015 roku w Lublinie, na rozprawie
sprawy z powództwaA. G. (1)iK. G.
przeciwkoA. H. (1)
o wydanie nieruchomości i zakazanie przechodu i przejazdu
na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej z dnia 5 czerwca 2015 roku, w sprawie I C 357/12
I.zmienia częściowo zaskarżony wyrok:
1)w punkcie 1 w ten sposób, że oddala powództwo w części obejmującej żądanieA. G. (1)iK. G.wydania przezA. H. (1)opisanej tam części nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), położonej w miejscowościP., GminaB.,
2)w punkcie 4 w ten sposób, że zasądza odA. H. (1)na rzeczA. G. (1)kwotę 92,35 zł (dziewięćdziesiąt dwa złote trzydzieści pięć groszy) tytułem zwrotu kosztów procesu,
3)w punkcie 5 w ten sposób, że zasądza odA. H. (1)na rzeczK. G.kwotę 553,84 zł (pięćset pięćdziesiąt trzy złote osiemdziesiąt cztery grosze) tytułem zwrotu kosztów procesu,
4)w punkcie 6 w ten sposób, że nakazuje pobrać na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej:
a)odA. G. (1)iK. G.kwoty po 367,19 zł (trzysta sześćdziesiąt siedem złotych dziewiętnaście groszy) od każdego z nich tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych,
b)odA. H. (1)kwotę 734,38 zł (siedemset trzydzieści cztery złote trzydzieści osiem groszy) tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych;
II.oddala apelację w pozostałej części;
III.zasądza odA. G. (1)na rzeczA. H. (1)kwotę 30 zł (trzydzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego;
IV.zasądza odK. G.na rzeczA. H. (1)kwotę 120 zł (sto dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego
Ewa Bazelan    Dariusz Iskra    Elżbieta Żak

Sygn. akt II Ca 689/15

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 5 czerwca 2015 roku Sąd Rejonowy w Białej Podlaskiej:
1. nakazałA. H. (1), aby wydałaA. G. (1)iK. G.część nieruchomości oznaczonejnumerem ewidencyjnym (...), położonej w miejscowościP., gminaB., o powierzchni 356 m(
    2), oznaczonej punktami(...), kolorem zielonym, na mapie zasadniczej w opinii uzupełniającej geodetyW. F.z dnia 12 listopada 2014 roku;
2. zakazałA. H. (1)przejazdu i przechodu przez część nieruchomości stanowiącej własnośćA. G. (1)iK. G., oznaczonejnumerem ewidencyjnym (...), położonej w miejscowościP., gminaB., oznaczonej punktami(...), kolorem pomarańczowym, na mapie zasadniczej w opinii uzupełniającej geodetyW. F.z dnia 12 listopada 2014 roku;
3. umorzył postępowanie w pozostałej części;
4. zasądził odA. H. (1)na rzeczA. G. (1)kwotę 377 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego;
5. zasądził odA. H. (1)na rzecz powodów kwotę 1300 zł tytułem zwrotu kosztów sądowych;
6. nakazał ściągnąć odA. H. (1)na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej kwotę 1468,75 zł tytułem zwrotu wydatków wyłożonych tymczasowo z sum budżetowych Skarbu Państwa, przy czym na poczet tej kwoty zaliczyć pozostałą część zaliczki wpisanej pod pozycją(...)w kwocie 0,01 zł (k. 289-289v).
W uzasadnieniu wyroku Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 8 listopada 2006 rokuK. G.„na podstawie aktu notarialnego Repertorium(...)numer(...), zawartego z Agencją Nieruchomości Rolnych Skarbu Państwa” nabył do majątku wspólnegoK. G.iA. G. (1)własność nieruchomości rolnych położonych we wsiP., gminaB., onumerach ewidencyjnych (...), o łącznej powierzchni 1,12 ha, za łączną kwotę 7500 zł. Nieruchomości te nabył w związku z przeprowadzonymi przetargami na sprzedaż tych działek. Nieruchomość numer(...)przeznaczona jest na cele rolne bez prawa zabudowy. W dacie zawarcia aktu notarialnego nieruchomości nie miały założonej księgi wieczystej. Księgę wieczystą dla nieruchomości numer(...)założyli podwodowie.
Sąd Rejonowy ustalił, żedziałka numer (...)położona w miejscowościP.sąsiaduje zdziałką numer (...), której obecnym właścicielem jestA. H. (1). Nieruchomość ta ma urządzonąksięgę wieczystą numer (...). Nieruchomość o numerze(...)nabyłL. H.– nieżyjący mąż pozwanej od spadkobiercówS. G. (1)aktem notarialnym z dnia 12 czerwca 2002 roku, Repertorium A numer(...). Zgodnie z wypisem z ewidencji gruntów załączonym doksięgi wieczystej (...), nieruchomość pozwanej stanowi grunty orne o powierzchni 0,19 ha.
Nieruchomość pozwanej o obecnymnumerze ewidencyjnym (...)i nieruchomość powodów o obecnymnumerze ewidencyjnym (...)w przeszłości stanowiłydziałkę o numerze (...), która wchodziła w skład gospodarstwa rolnegoS. G. (1). Gospodarstwo to na mocy decyzji Naczelnika Gminy wB.z dnia 15 kwietnia 1977 roku, numer(...), zostało przekazane wraz zdziałkami numer (...)i udziałami wdziałkach numer (...)na Skarb Państwa w zamian za rentę, z wyłączeniem budynków, które w myśl wymienionej wyżej decyzji miały stanowić odrębny od gruntu przedmiot własności. Terytorialniedziałka (...)przynależała początkowo do gruntów wsiS.. W 1980 rokudziałka (...)o powierzchni 3,8800 ha została podzielona na działki:
a) numer(...), o powierzchni 0,27 ha,
b) numer(...), o powierzchni 0,20 ha,
c) numer(...), o powierzchni 0,19 ha i
d) numer(...), o powierzchni 3,22 ha.
W wyniku przeprowadzonego w 1990 roku nowego pomiaru gruntów wsiS.został utworzony nowy obręb wsiP.idziałka numer (...)o powierzchni 0,20 ha otrzymała numer 248, zaśdziałka (...)otrzymała numer(...)i jej powierzchnia wynosiła 0,19 ha.
Sąd ustalił, że w dniu 10 lipca 1984 roku zostało wystawione przez Naczelnika GminyB.zaświadczenie nr(...), w którym stwierdzono, że budynki stanowiące własnośćS. G. (1), jako odrębny przedmiot własności w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego, położone są nadziałce (...), o powierzchni 0,19 ha, na terenie wsiS.. Przed podziałem geodezyjnymdziałka miała numer (...). Obecniedziałka (...)ma numer(...)i stanowi własność pozwanej.
Sąd Rejonowy ustalił, że „aktem notarialnym numer(...)z dnia 7 września 1984 roku”S. G. (1)i jego żona umową darowizny przekazali swoim dzieciom –H. G.,A. G. (2),A. G. (3),J. G.,E. B.iM. S.po 1/6 prawa i roszczenia do zabudowań znajdujących się na działce Skarbu Państwa oznaczonej numerem(...), a stanowiące odrębny od gruntu przedmiot własności, a mianowicie: dom drewniany kryty słomą, stodołę drewnianą, oborę drewnianą i drewniany budynek gospodarczy.
Sąd ustalił, że w dniu 18 grudnia 1986 roku został sporządzony akt notarialny numer(...), „mocą którego”J. G.umową darowizny przekazał na rzecz swojego brataH. G.przysługujący mu udział 1/6 w darowanych mu wcześniej budynkach znajdujących się nadziałce (...).
Sąd Rejonowy ustalił, że decyzją z dnia 25 listopada 1991 roku, numer(...), Wójt GminyB.orzekł przeniesienie własnościdziałki numer (...), o powierzchni 0,19 ha, położonej we wsiP., gminaB., na rzeczH. G.,A. G. (2),A. G. (3),J. G.,E. B.,M. S.. Wykazana w decyzjidziałka (...)odpowiadaładziałce numer (...).
Sąd Rejonowy ustalił, że „aktem notarialnym” z dnia 12 czerwca 2002 roku, Repertorium A numer(...),L. H.– mąż pozwanej nabył od spadkobiercówS. G. (1)działkę onumerze ewidencyjnym (...)o powierzchni 0,19 ha.
Sąd wskazał, że według oświadczenia złożonego przez „stawających do aktu” nieruchomość była zabudowana budynkiem mieszkalnym drewnianym jednorodzinnym, stodołą drewnianą, oborą drewnianą oraz budynkiem gospodarczym murowanym.L. H.nabył własnośćdziałki (...)i całe udziały w „prawach roszczeniach do zabudowań” – do majątku dorobkowego z żonąA. H. (1).
Sąd ustalił, żeL. H.zmarł w dniu 6 maja 2009 roku i spadek po nim na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej z dnia 18 lutego 2010 roku, w sprawie I Ns 314/10, nabyła pozwana i troje dzieci, po 1/4 części każde z nich. „Aktem notarialnym z dnia 2 lutego 2011 roku”, Repertorium A nr(...), dzieciL. H.darowały pozwanej przysługujące im udziały w spadku poL. H.i „na podstawie tego aktu” właścicielemdziałki numer (...)stała sięA. H. (1).
Sąd ustalił, żeA. H. (1)wykorzystuje swojądziałkę numer (...)położoną w miejscowościP.najczęściej w okresie wakacyjnym, nie mieszka tam na stałe. Działka, którą nabył jej mąż do ich majątku wspólnego, przez 18 lat przed nabyciem nie była użytkowana. W czasie sprzedaży działki nikt ze spadkobiercówS. G. (1)nie wskazywał granic, ani położenia budynków. Pozwana nabywając działkę wiedziała, że są tam budynki i że gdzieś się tam znajdują.
Sąd Rejonowy ustalił, że powodowie nie korzystają zdziałki (...). Przed przetargiem i zawarciem aktu notarialnego nie sprawdzali granic, przedstawiciele Agencji nie wprowadzali ich na działkę, nabywana przez nich nieruchomość nie miała księgi wieczystej. Po nabyciu przez powodówdziałki numer (...)powstał spor z pozwaną.Działki stron numer (...)sąsiadują ze sobą. Działka pozwanej ma dojazd do drogi publicznej. Pozwana korzysta z budynku stodoły znajdującego się nadziałce (...)oraz przejeżdża i przechodzi przez część działki powodów.
Sąd Rejonowy przytoczył treść przepisówart. 222 § 1 i 2 k.c.i wskazał, że powodowie udowodnili, iżA. H. (1)zajmuje część nieruchomości powodów o powierzchni 356 m2, a ponadto narusza własność powodów przez przechodzenie i przejeżdżanie przez część nieruchomości powodów stanowiącej pas gruntu o powierzchni 289 m2. Powodowie są właścicielamidziałki o numerze (...), zaś opinia biegłego geodetyW. F., która wraz z mapą zasadniczą stanowi część wydanego przez Sąd orzeczenia, w sposób ścisły wskazuje zakres rozstrzygnięcia Sądu i określoną część nieruchomości do wydania (pkt I wyroku) oraz rozstrzyga o negatoryjnej części powództwa (pkt II wyroku) odnośnie tej części nieruchomości powodów, przez którą pozwana przejeżdża i przechodzi.
Sąd wskazał, że umorzył postępowanie na skutek „cofnięcia powództwa” w zakresie żądania wydania części nieruchomości odnoszącej się do drogi dojazdowej do stodoły (pkt. III wyroku).
Zdaniem Sądu nie jest zasadne stanowisko pozwanej, żeA. H. (1)przysługuje służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z budynku stodoły, którąS. G. (1)pozostawił sobie jako odrębną od nieruchomości własność na mocy decyzji Naczelnika Gminy wB.z dnia 15 kwietnia 1977 roku, numerdecyzji (...), kiedy to przekazał na Skarb Państwa w zamian za rentędziałki numer (...)i udziały wdziałkach (...), z wyłączeniem budynków, które miały stanowić odrębny od gruntu przedmiot własności.
Sąd wskazał, żeS. G. (1)i jego żonaA.„aktem notarialnym” numer(...)z dnia 7 września 1984 roku – umową darowizny przekazali swoim dzieciom –H. G.,A. G. (2),A. G. (3),J. G.,E. B.iM. S.po 1/6 prawa i roszczenia do zabudowań znajdujących się na działce Skarbu Państwa oznaczonej numerem(...)(obecny numer(...)), nie przekazali zaś prawa i roszczenia do budynku znajdującego się nadziałce numer (...)– obecny numer(...). Także iJ. G.umową darowizny z dnia 18 grudnia 1986 roku, zawartą w formie aktu notarialnego numer(...), przekazał na rzecz swojego brata –H. G.przysługujący mu udział 1/6 w darowanych mu wcześniej prawach i roszczeniach do budynków znajdujących się tylko nadziałce (...). Decyzją z dnia 25 listopada 1991 roku, numer(...), Wójt GminyB.orzekł przeniesienie własnościdziałki numer (...), o powierzchni 0,19 ha, położonej we wsiP., gminaB., na rzeczH. G.,A. G. (2),A. G. (3),J. G.,E. B.,M. S.. Wykazana w decyzjidziałka (...)odpowiadaładziałce numer (...). Tak więc, wbrew twierdzeniom pozwanej, nie ma ona żadnych uprawnień do służebności gruntowej w zakresie niezbędnym do korzystania z budynku stodoły, który znajduje się nadziałce numer (...)(poprzedni numer(...)).
Sąd wskazał, że pozwana jest jedynie posiadaczem stodoły, nie przysługuje jej zatem skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą, której nie nabył jej mąż –L. H.na podstawie „aktu notarialnego” z 2002 roku. W akcie tym brak jest jakiegokolwiek zapisu – stwierdzenia, żeL. H.nabył także budynek stodoły. Znajduje się tam na stronie 5 jedynie oświadczenie stawających stron, że nieruchomość zabudowana jest między innymi budynkiem stodoły. Budynek stodoły od 1980 roku, a więc jeszcze przed dokonaniem darowizny przezS. G. (1), znajdował się na działce o obecnym numerze(...), a poprzednio(...). Pozwana nie wykazała, że nabyła odrębną własność stodoły.
Zdaniem Sądu, nie należą się pozwanej koszty w części dotyczącej cofniętego powództwa, gdyż w istocie rzeczy nastąpiło sprecyzowanie tego powództwa w ramach powództwa o ochronę własności, która znalazła wyraz w uwzględnieniu powództwa w części windykacyjnej i negatoryjnej.
*
Od wyroku z dnia 5 czerwca 2015 roku apelację wniosła pozwana, zaskarżając wyrok w całości.
Pozwana zarzuciła, że Sąd pierwszej instancji:
„1) nie rozpoznał istoty sprawy, a mianowicie zarzutu pozwanej braku legitymacji czynnej powodów, a to pomimo ustalenia, że stodoła objętej pozwem stanowi odrębny od gruntu, na którym jest posadowiona, przedmiot własności, który przysługujeS. G. (1)(jego spadkobiercom), uznał za legitymowanych czynnie w powództwie windykacyjnymA. G. (1)iK. G.,
2) zmianę żądania pozwu z nakazania pozwanej wydania części nieruchomości stanowiącej drogę dojazdową na żądanie zakazania pozwanej przejazdu i przechodu przez tę część niezasadnie uznał za "sprecyzowanie" powództwa nie stanowiące dodatkowego roszczenia”.
Pozwana wniosła o:
„1) uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania
2) pozostawienie Sądowi I instancji rozstrzygnięcie o kosztach postępowania odwoławczego
ewentualnie o:
3) zmianę zaskarżonego wyroku poprzez wyrzeczenie zgodnie z wnioskami pozwanej zgłaszanymi w postępowaniu pierwszoinstancyjnym
4) zasądzenie od powodów na rzecz pozwanej zwrotu kosztów postępowania odwoławczego wedle norm przepisanych”1 (k. 310-313).
*
Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnikA. G. (1)wnosił o oddalenie apelacji i zażalenia i zasądzenie kosztów procesu zgodnie ze złożoną fakturą.K. G.wnosił o oddalenie apelacji i zażalenia (k. 328v).
*
Sąd Okręgowy zważył co następuje:
Apelacja pozwanej jest częściowo uzasadniona, chociaż nie z przyczyn podniesionych w jej treści jako zarzuty apelacyjne.
Przepisart. 378 § 1 k.p.c.stanowi, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania.
Z powołanego przepisu wynika między innymi, że w związku z wniesieniem apelacji od wyroku sądu pierwszej instancji sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę, chociaż czyni to w granicach apelacji, wyznaczonych przede wszystkim przez granice zaskarżenia.
W systemie pełnej apelacji sąd drugiej instancji ma obowiązek dokonania ustaleń faktycznych i to niezależnie od tego, czy wnoszący apelację podniósł zarzut dokonania wadliwych ustaleń faktycznych lub ich braku. Dokonanie ustaleń faktycznych umożliwia bowiem sądowi drugiej instancji ustalenie podstawy prawnej wyroku, a więc dobór właściwego przepisu prawa materialnego, jego wykładnię oraz zastosowanie do konkretnego stanu faktycznego2.
Sąd drugiej instancji może zatem dokonać ustaleń odmiennych, jeżeli pozwala na to zebrany w sprawie materiał dowodowy, zarówno przed sądem pierwszej instancji, jak i w postępowaniu odwoławczym.
W rozpoznawanej sprawie ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji są częściowo nieprawidłowe.
Na wstępie należy wskazać, że co najmniej nieścisłe są wielokrotne sformułowania zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, iż nabycie własności nieruchomości następowało „na podstawie aktu notarialnego”, czy też „aktem notarialnym”. Wyrażenie „akt notarialny” stanowi oznaczenie nazwy formy czynności prawnej lub rodzaju dokumentu. Akt notarialny stanowi zatem albo jedną z form czynności prawnych albo dokument sporządzony przez notariusza w formie regulowanej przez przepisy prawa. Akt notarialny, jako taki, nie stanowi natomiast czynności prawnej, ani też innego zdarzenia prawnego, którego skutkiem może być zobowiązanie do przeniesienia prawa podmiotowego lub przeniesienie tego prawa.
W związku z powyższym wypowiedź Sądu pierwszej instancji, że w dniu 8 listopada 2006 rokuK. G.na podstawie aktu notarialnego Repertorium A numer(...)nabył własność nieruchomości rolnych położonych we wsiP., gminaB., onumerach ewidencyjnych (...), jest co najmniej nieścisła.
W dniu 8 listopada 2006 roku została zawartaumowa sprzedażypomiędzy Agencją Nieruchomości Rolnych, jako sprzedającym, aK. G.iA. G. (1), jako kupującymi, na podstawie którejK. G.iA. G. (1)nabyli własność nieruchomości położonych wmiejscowości P., gminaB., oznaczonych jakodziałki numer (...).Podstawą nabycia własności wskazanych nieruchomości była zatem umowa sprzedaży, nie zaś akt notarialny. Akt notarialny stanowił natomiast formę czynności prawnej, w której umowa sprzedaży z dnia 8 listopada 2006 roku została zawarta, oraz dokument sporządzony przez notariusza, a obejmujący umowę z dnia 8 listopada 2006 roku. Kserokopię odpisu tego dokumentu powodowie dołączyli do pozwu (k. 7-10).
W dniu 15 kwietnia 1977 roku Naczelnik Gminy wB.wydał decyzję administracyjną numer(...), na podstawie której przejął na własność Państwa za rentę gospodarstwo rolneS.
G.iA. G. (1), w skład którego wchodziły między innymi nieruchomości oznaczone jakodziałki numer (...), położone w miejscowościS.. Budynki znajdujące się na nieruchomościach wchodzących w skład przejmowanego gospodarstwa nie zostały przejęte i na podstawie przepisówustawy z dnia 29 maja 1974 roku o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za renty i spłaty pieniężne(Dz. U. Nr 21, poz. 118) stały się odrębnym od gruntu przedmiotem własności należącym doS. G. (1)iA. G. (4)(k. 27-28).
W 1980 roku nastąpił podziałdziałki numer (...), o powierzchni 3,88 ha, na działki:
- numer(...), o powierzchni 0,27 ha,
- numer(...), o powierzchni 0,20 ha,
- numer(...), o powierzchni 0,19 ha,
- numer(...), o powierzchni 3,22 ha (k. 42 – informacja z dnia 2 listopada 2012 roku).
W dniu 7 września 1984 rokuS. G. (1)iA. G. (4), jako darczyńcy, zawarli umowę darowizny w formie aktu notarialnego Repertorium A numer(...). Obdarowanymi byliH. G.,E. B.,A. G. (2),A. G. (3),J. G.iA. S.(k. 1-2 akt księgi wieczystej(...)).
W treści umowyS. G. (1)iA. G. (4)oświadczyli, że są właścicielami budynków położonych we wsiP., stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności. Przedmiot darowizny określony został w umowie jako „budynki znajdujące się na działce Skarbu Państwa oznaczonej numerem(...)(…) i w skład ich wchodzi dom drewniany, kryty słomą, stodoła drewniana, obora drewniana i budynek gospodarczy drewniany”. Budynki zostały darowane obdarowanym na współwłasność po 1/6 części.
Treść umowy darowizny z dnia 7 września 1984 roku daje podstawę do ustalenia, że także drewniana stodoła była przedmiotem tej darowizny. Stodoła ta wymieniona została w treści umowy obok innych budynków, które w przeszłości wchodziły w skład siedliskaS. G. (1)iA. G. (4). Powyższego ustalenia nie podważa okoliczność, że w dacie zawarcia umowy darowizny drewniana stodoła znajdowała się na nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), a nie numer(...). Stodoła ta stanowiła odrębny od gruntu przedmiot własności i w związku z tym mogła być przedmiotem samodzielnego obrotu, w tym wypadku umowy darowizny. Okoliczność, że strony umowy darowizny były błędnie przekonane o tym, że drewniana stodoła znajdowała się nadziałce numer (...)i nie wiedziały, iż w rzeczywistości stodoła ta znajduje się nadziałce numer (...), nie miała znaczenia dla skuteczności darowizny stodoły. Treść umowy darowizny jednoznacznie wskazuje, że wolą stron umowy było to, aby także drewniana stodoła darowana została dzieciom i wnuczce darczyńców. Stodoła ta została przy tym wyraźnie wymieniona jako przedmiot darowizny.
W dniu 18 grudnia 1986 rokuJ. G.darował swojemu bratuH. G.udział wynoszący 1/6 część w budynkach takich jak dom drewniany, stodoła, obora i budynek gospodarczy, stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności, położonych we wsiP.(kołoS.). Umowa została zawarta w formie aktu notarialnego Repertorium A numer(...)(k. 8 akt księgi wieczystej(...)).
Także przedmiotem tej umowy darowizny był udział w drewnianej stodole, znajdującej się w rzeczywistości nadziałce numer (...), a nie numer(...), jak wskazano w treści umowy.
W 1990 roku nastąpił nowy pomiar gruntów wsiS., w wyniku którego utworzony został nowy obręb pod nazwą(...).Działka numer (...), o powierzchni 0,20 ha, otrzymała wówczas numer(...), adziałka numer (...), o powierzchni 0,19 ha, otrzymała wówczas numer(...)(k. 42 – informacja).
Decyzją z dnia 25 listopada 2991 roku Wójt GminyB.przeniósł prawo własności nieruchomości gruntowej oznaczonej jakodziałka numer (...), o powierzchni 0,19 ha, na rzeczH. G.,E. B.,A. G. (2),M. S.,A. G. (3)iJ. G.(k. 12 akt księgi wieczystej(...)).
W dniu 12 czerwca 2002 roku zawarta została umowa sprzedaży pomiędzyA. G. (3),M. S.,A. R.(z domuS.),H. G.,A. G. (5),R. G.,S. G. (2),B. G.,J. G., jako sprzedającymi, aL. H., jako kupującym. Umowa została zawarta w formie aktu notarialnego Repertorium A numer(...)(k. 29-32).
Przedmiotem sprzedaży były udziały w nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), położonej we wsiP., gminaB., oraz udziały w prawach i roszczeniach do zabudowań takich jak: budynek drewniany jednorodzinny, stodoła drewniana, obora drewniana oraz budynek gospodarczy murowany.
Także w tym wypadku przedmiotem przeniesienia własności (w związku z zawarciem umowy sprzedaży) była drewniana stodoła znajdująca się nadziałce numer (...).
Powyższego ustalenia nie podważa okoliczność, że w dacie zawarcia umowy sprzedaży drewniana stodoła znajdowała się na nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), a nie numer(...). Stodoła ta stanowiła nadal odrębny od gruntu przedmiot własności i w związku z tym mogła być przedmiotem samodzielnego obrotu, w tym wypadku umowy darowizny. Okoliczność, że strony umowy sprzedaży były błędnie przekonane o tym, że drewniana stodoła znajdowała się nadziałce numer (...)i nie wiedziały, iż w rzeczywistości stodoła ta znajduje się nadziałce numer (...), nie miała znaczenia dla skuteczności sprzedaży stodoły. Treść umowy darowizny jednoznacznie wskazuje, że wolą stron umowy było to, aby także drewniana stodoła sprzedana została nabywcy. Stodoła ta została przy tym wyraźnie wymieniona jako przedmiot sprzedaży.
Na podstawie umowy sprzedaży z dnia 12 czerwca 2002 roku drewniana stodoła, jako odrębny od gruntu przedmiot własności, weszła w skład majątku wspólnegoL. H.iA. H. (1).
Wprawdzie drewniana stodoła nie została wymieniona w umowie darowizny zawartej przezA. H. (1)i jej dzieci w dniu 2 lutego 2011 roku (k. 47-49 akt księgi wieczystej(...)), jednak okoliczność powyższa nie ma istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia, gdyżA. H. (1)jest i tak współwłaścicielem drewnianej stodoły, jako odrębnej od gruntu nieruchomości, częściowo na podstawie umowy z dnia 12 czerwca 2002 roku, a częściowo na podstawie dziedziczenia z ustawy po mężu –L. H..
O ile prawidłowe jest ustalenie Sądu pierwszej instancji, żeL. H.zmarł w dniu 6 maja 2009 roku, o tyle całkowicie błędne jest ustalenie, iżA. H. (1)i dzieciL. H.nabyły po nim spadek na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej z dnia 18 lutego 2010 roku.A. H. (1),A. H. (2),Ł. H.iD. H.nabyli spadek z mocy samego prawa z chwilą śmierci spadkodawcy, nie zaś na podstawie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po tym spadkodawcy.
Przepisart. 922 § 1 k.c.stanowi, że prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi niniejszej.
Z powołanego przepisu wynika jednoznacznie, że prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą na spadkobierców z mocy samego prawa z chwilą śmierci zmarłego, bez potrzeby wydawania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku po oznaczonym spadkodawcy ma jedynie charakter deklaratywny, a nie, jak wynika to ze stanowiska Sądu pierwszej instancji, konstytutywny.
÷
Z powyższych ustaleń wynika, żeA. H. (1)jest współwłaścicielem stodoły znajdującej się na nieruchomości gruntowej oznaczonej jakodziałka numer (...). Nieruchomość ta stanowi nadal odrębny od gruntu przedmiot własności.
Z prawem własności drewnianej stodoły znajdującej się na nieruchomości gruntowej oznaczonej jakodziałka numer (...)związana jest służebność gruntowa obciążająca tę nieruchomość gruntową, polegająca na możliwości korzystania z gruntu w zakresie niezbędnym do korzystania z budynków3.
Należy zatem uznać, że do części nieruchomości gruntowej oznaczonej jakodziałka numer (...), wydzielonej kolorem zielonym na mapie sporządzonej przez biegłego geodetęW. F.,A. H. (1)przysługuje skuteczne względem współwłaścicieli tej nieruchomości uprawnienie do władania tą częścią. Z całą bowiem pewnością prawidłowe korzystanie ze stodoły wymaga korzystania z odpowiedniej części nieruchomości gruntowej oznaczonej jakodziałka numer (...). Część wydzielona kolorem zielonym, a objęta żądaniem powódki, jest niewątpliwie potrzebna do prawidłowego korzystania ze stodoły.
÷
Mając na uwadze powyższe rozważania, na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.Sąd Okręgowy orzekł, że zmienia częściowo zaskarżony wyrok:
1) w punkcie 1 w ten sposób, że oddala powództwo w części obejmującej żądanieA. G. (1)iK. G.wydania przezA. H. (1)opisanej tam części nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), położonej w miejscowościP., GminaB.,
2) w punkcie 4 w ten sposób, że zasądza odA. H. (1)na rzeczA. G. (1)kwotę 92,35 zł tytułem zwrotu kosztów procesu,
3) w punkcie 5 w ten sposób, że zasądza odA. H. (1)na rzeczK. G.kwotę 553,84 zł tytułem zwrotu kosztów procesu,
4) w punkcie 6 w ten sposób, że nakazuje pobrać na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej:
a) odA. G. (1)iK. G.kwoty po 367,19 zł od każdego z nich tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych,
b) odA. H. (1)kwotę 734,38 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych.
Zmiana zaskarżonego wyroku w punktach 4 i 5, obejmujących rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów procesu za pierwszą instancję, jest konsekwencją zmiany wyroku w punkcie 1. To samo dotyczy zmiany zaskarżonego wyroku w punkcie 6, obejmującym rozstrzygnięcie w przedmiocie nieuiszczonych w pierwszej instancji kosztów sądowych, należnych Skarbowi Państwa.
÷
Podstawę prawną rozstrzygnięcia o kosztach procesu za pierwszą instancję stanowi przepisart. 100 zd. 1 k.p.c., który stanowi, że w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań koszty będą wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone. Z uwagi na to, że powództwo zostało częściowo oddalone, Sąd Okręgowy stosunkowo rozdzielił koszty procesu pomiędzy stronami, mając na względzie fakt, w jakiej części żądanie pozwu zostało uwzględnione.
Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, wyrażonym w postanowieniu z dnia 31 stycznia 1991 roku, II CZ 255/90 (OSP 1991, z. 11, poz. 279), stosunkowy podział kosztów procesu (art. 100 k.p.c.) dotyczy ich całości, co oznacza przyjęcie za podstawę obliczeń sumy należności obu stron, ustalonych stosownie do zasad zart. 98 § 2 i 3 k.p.c.(orazart. 99 k.p.c.), w wypadkach tam wskazanych. Sumę tę dzieli się proporcjonalnie do stosunku, w jakim strony utrzymały się ze swymi roszczeniami lub obroną, otrzymując w wyniku kwoty, stanowiące ich udziały w całości kosztów. Jeżeli poniesione przez stronę koszty przewyższają obciążający ją udział – zasądzeniu na jej rzecz podlega różnica.
W rozpoznawanej sprawie w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji strony poniosły następujące koszty procesu:
1)K. G.:
a) 300 zł – opłata od pozwu (k. 2),
b) 499,99 zł – wykorzystana zaliczka na poczet kosztów dowodu z opinii biegłego (k. 146, 157, 160, 164-166),
c) 500 zł – wykorzystana zaliczka na poczet kosztów dowodu z opinii biegłego (k. 210);
2)A. G. (1):
a) 17 zł – opłata skarbowa od pełnomocnictwa procesowego (k. 67),
b) 360 zł – wynagrodzenie pełnomocnika procesowego, ustalone na podstawie§ 10 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz. U. z 2013 roku, poz. 461 – tekst jednolity ze zmianami);
3)A. H. (1):
a) 17 zł – opłata skarbowa od pełnomocnictwa procesowego (k. 25a),
b) 360 zł – wynagrodzenie pełnomocnika procesowego, ustalone na podstawie§ 10 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu,
c) 3,80 zł i 3,80 zł – opłaty pocztowe za przesłanie pism procesowych (k. 91, 173).
-------
Ogółem koszty postępowania odwoławczego w relacjiK. A.H.wyniosły 1492,29 zł. Powód poniósł koszty w kwocie 1299,99 zł, natomiast rozliczeniu między pozwaną a powodem podlega połowa kosztów poniesionych przez pozwaną – 192,30 zł (w związku z tym, że jest dwoje powodów).
Pozwana przegrała sprawę w 0,5 części, ponieważ w takim zakresie zostało uwzględnione żądanie pozwu. Powód przegrał sprawę w 0,5 części.
Udział w sumie kosztów procesu obciążającypozwanąwynosi 746,15 zł (= 1492,29 zł · 0,5). Udział w sumie kosztów procesu obciążający powoda wynosi 746,15 zł.
Ponieważ poniesione przez powoda koszty (1299,99 zł) o 553,84 zł przewyższają obciążający go udział, zasądzeniu na jego rzecz tytułem zwrotu kosztów procesu podlega ta właśnie różnica.
------
Ogółem koszty postępowania odwoławczego w relacjiA. G. (1)–A.H.wyniosły 569,30 zł. Powódka poniosła koszty w kwocie 377 zł, natomiast rozliczeniu między pozwaną a powódką podlega połowa kosztów poniesionych przez pozwaną – 192,30 zł (w związku z tym, że jest dwoje powodów).
Pozwana przegrała sprawę w 0,5 części, ponieważ w takim zakresie zostało uwzględnione żądanie pozwu. Powódka przegrała sprawę w 0,5 części.
Udział w sumie kosztów procesu obciążającypozwanąwynosi 284,65 zł (= 569,30 zł · 0,5). Udział w sumie kosztów procesu obciążający powódkę wynosi 284,65 zł.
Ponieważ poniesione przez powódkę koszty (377 zł) o 92,35 zł przewyższają obciążający ją udział, zasądzeniu na jej rzecz tytułem zwrotu kosztów procesu podlega ta właśnie różnica.
÷
Na podstawie art. 83 ust. 2 w zw. z art. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w zw. zart. 100 zd. 1 k.p.c.Sąd Okręgowy orzekł o nieuiszczonych w pierwszej instancji kosztach sądowych w postaci wydatków pokrytych tymczasowo przez Skarb Państwa.
Ogółem nieuiszczone wydatki wyniosły 1468,75 zł. W związku z tym, że powodowie są stroną przegrywającą sprawę w połowie, na powodach ciąży obowiązek zapłaty na rzecz Skarbu Państwa połowy nieuiszczonych wydatków. Kwotą 734,38 zł z tego tytułu należało obciążyć w równych częściach każdego z powodów.
Drugą połowę nieuiszczonych wydatków (734,38 zł) powinna uiścić na rzecz Skarbu Państwa pozwana, która jest stroną przegrywającą sprawę w połowie.
Nie było przy tym podstaw do zaliczenia na poczet nieuiszczonych wydatków kwoty 0,01 zł niewykorzystanej części zaliczki zaksięgowanej pod pozycją(...). Pomijając już fakt, że to nie pozwana uiszczała tę zaliczkę, lecz powód, należy zwrócić uwagę, że wykorzystanie zaliczki wpłaconej przez stronę możliwe jest jedynie do czasu zakończenia postępowania przed sądem danej instancji, a nie później. Zaliczka, która nie została wydana do chwili wydania orzeczenia kończącego sprawę w instancji podlega zwrotowi, a o nieuiszczonych kosztach sądowych sąd orzeka na podstawie art. 83 ust. 2 i art. 113 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
*
W pozostałej części apelacja pozwanej jest bezzasadna i w związku z tym podlega oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c.
Z prawidłowych ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji wynika, że pozwana korzysta z części nieruchomości oznaczonej jakodziałka numer (...), stanowiącej własność powodów, oznaczonej kolorem pomarańczowym na mapie sporządzonej przez biegłego geodetęW. F., stanowiącej załącznik numer 1 do opinii z dnia 12 listopada 2014 roku, to jest z części nieruchomości wyznaczonej przez linie przebiegające przez punkty(...).
Do wskazanej części nieruchomości powodów pozwanej nie przysługuje żadne skuteczne względem powodów uprawnienie do władania tą częścią nieruchomości. Apelacja pozwanej nie zawiera żadnych zarzutów, które dotyczyłyby prawidłowości ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji w omawianym zakresie.
W związku z powyższym pozwana nie może bez zgody powodów korzystać z części nieruchomości stanowiącejdziałkę numer (...), oznaczonej kolorem pomarańczowym na mapie sporządzonej przez biegłego geodetęW. F., stanowiącej załącznik numer 1 do opinii z dnia 12 listopada 2014 roku.
÷
Bezprzedmiotowe są rozważania apelacji w zakresie zarzutu wskazanego w punkcie II części wstępnej apelacji.
Żądanie wydania pasa gruntu oznaczonego kolorem pomarańczowym zostało cofnięte przez powodów, a Sąd Rejonowy w punkcie 3 wyroku zawarł postanowienie umarzające postępowanie w zakresie cofniętego żądania. Przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji zawartego w punkcie 2 wyroku z dnia 5 czerwca 2015 roku było natomiast żądanie zakazu przejazdu i przechodu po części nieruchomości stanowiącejdziałkę numer (...)oznaczonej kolorem pomarańczowym. Żądanie to powodowie zgłosili w miejsce poprzedniego żądania.
Pozwana nie wskazała w apelacji w jaki sposób powyższa okoliczność miałaby wpłynąć na rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania za pierwszą instancję. Zwrócić należy jedynie uwagę, że pozwana nie żądała kosztów związanych z częściowym cofnięciem pozwu. Przepisart. 203 § 2 zd. 2 k.p.c.wymaga w takim wypadku złożenia osobnego wniosku o zasądzenie kosztów.
*
Na podstawieart. 100 zd. 1 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.Sąd Okręgowy orzekł o kosztach postępowania odwoławczego.
Pozwanaponiosła w postępowaniu odwoławczym koszty w kwocie 480 zł, obejmujące:
a) opłatę od apelacji – 300 zł (k. 310),
b) wynagrodzenie pełnomocnika procesowego – 180 zł, ustalone według stawki minimalnej na podstawie§ 10 pkt 2w zw. z§ 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz. U. z 2013 roku, poz. 461 – tekst jednolity ze zmianami).
Powód–K. G.nie poniósł w postępowaniu odwoławczym żadnych kosztów w znaczeniu określonym przez przepisyart. 98 § 2 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.

    Powódka–A.G.poniosła w postępowaniu odwoławczym koszty w kwocie 180 zł, obejmujące wynagrodzenie pełnomocnika procesowego, ustalone według stawki minimalnej na podstawie§ 10 pkt 2w zw. z§ 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
------
Ogółem koszty postępowania odwoławczego w relacjiK. G.–A.H.wyniosły 240 zł. Powód nie poniósł żadnych kosztów, natomiast rozliczeniu między pozwaną a powodem podlega połowa kosztów poniesionych przez pozwaną – 240 zł (w związku z tym, że jest dwoje powodów).
Powódnie poniósł żadnych kosztów.
Pozwanaponiosła koszty w kwocie 240 zł.
Powód przegrał sprawę w drugiej instancji w 0,5 części, ponieważ w takim zakresie apelacja została uwzględniona. Pozwana przegrała sprawę w drugiej instancji w 0,5 części, ponieważ w takim zakresie apelacja została oddalona.
Udział w sumie kosztów postępowania odwoławczego obciążającypozwanąwynosi 120 zł (= 240 zł · 0,5). Udział w sumie kosztów postępowania odwoławczego obciążającypowodawynosi 120 zł.
Ponieważ poniesione przez pozwaną koszty (240 zł) o 120 zł przewyższają obciążający ją udział, zasądzeniu na jej rzecz odK. G.tytułem zwrotu kosztów procesu podlega ta właśnie różnica.
------
Ogółem koszty postępowania odwoławczego w relacjiA. G. (1)–A.H.wyniosły 420 zł. Powódka poniosła koszty w kwocie 180 zł, natomiast rozliczeniu między pozwaną a powodem podlega połowa kosztów poniesionych przez pozwaną – 240 zł (w związku z tym, że jest dwoje powodów).
Powódka przegrała sprawę w drugiej instancji w 0,5 części, ponieważ w takim zakresie apelacja została uwzględniona. Pozwana przegrała sprawę w drugiej instancji w 0,5 części, ponieważ w takim zakresie apelacja została oddalona.
Udział w sumie kosztów postępowania odwoławczego obciążającypozwanąwynosi 210 zł (= 420 zł · 0,5). Udział w sumie kosztów postępowania odwoławczego obciążającypowódkęwynosi 210 zł.
Ponieważ poniesione przez pozwaną koszty (240 zł) o 30 zł przewyższają obciążający ją udział, zasądzeniu na jej rzecz odA. G. (1)tytułem zwrotu kosztów procesu podlega ta właśnie różnica.
÷
W związku z powyższym Sąd Okręgowy:
- zasądził odA. G. (1)na rzeczA. H. (1)kwotę 30 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego,
- zasądził odK. G.na rzeczA. H. (1)kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.
*
Z tych wszystkich względów i na podstawie powołanych wyżej przepisów Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji wyroku.
Ewa Bazelan     Dariusz Iskra     Elżbieta Żak

1 Przytoczono dosłowne brzmienie zarzutów i wniosków apelacyjnych z zachowaniem zastosowanej przez pozwaną pisowni i interpunkcji, a ściślej – z brakami w tym zakresie.
2 Por. uzasadnienie wyroku SN z dnia 9 maja 2013 roku, II CNP 72/12, Lex nr 1360205.
3 Por. art. 51 ust. 2 ustawy z dnia 7 października 1977 roku o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) oraz uzasadnienie wyroku SN z dnia