Sąd Rejonowy w Kłodzku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 456/11
Data wyroku: 2015-10-13 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Eliza Skotnicka
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 kc i nast.

Sygn. akt I C 456/11

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 października 2015 roku
Sąd Rejonowy w Kłodzku Wydział I Cywilny
w składzie następującym:
Przewodniczący:  SSR Eliza Skotnicka
Protokolant:  Ewelina Szczepuk
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2015 roku w Kłodzku
sprawy z powództwaJ. K.
przeciwko pozwanejS. S.
o zapłatę 50 000 zł

I
zasądza od pozwanejS. S.na rzecz powódkiJ. K.kwotę 12 085,83 zł (dwanaście tysięcy osiemdziesiąt pięć złotych 83/100 ) w tym 4 648,40 zł z tytułu zachowku poJ. G. (1)i 7 437,43 zł tytułem zachowku poZ. G.;

II
dalej idące powództwo oddala;

III
nakazuje pozwanej, aby uiściła na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Kłodzku kwotę 992 zł tytułem zwrotu części kosztów sądowych poniesionych przez Skarb Państwa, od obowiązku uiszczenia których powódka była w całości zwolniona;

IV
nie obciąża powódki pozostałymi kosztami postępowania.

UZASADNIENIE
PowódkaJ. K.wniosła o zasądzenie od pozwanej kwoty 50 000 zł tytułem należnego zachowku po zmarłych rodzicachJ. G. (1)iZ. G.. W uzasadnieniu pozwu wskazała, że „jako niewydziedziczona córka została zmuszona żądać od siostry, będącej w dobrej sytuacji materialnej częściowej spłaty”.
PozwanaS. S.w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa wskazując w uzasadnieniu, że powódka została pominięta w testamencie sporządzonym przez rodziców z wielu powodów m.in. dlatego, że nie utrzymywała z nimi kontaktu, nie odwiedzała ich, nie pomagała w potrzebie i nie interesowała się ich stanem zdrowia. Pozwana podniosła nadto, że to ona sfinansowała wykup i remont mieszkania rodziców, które wchodzi w skład spadku, na co posiada stosowne dokumenty. Jeśli zaś powódka domaga się od niej zachowku, to winna najpierw rozliczyć się z nią i braćmi co do kosztów utrzymania rodziców i mieszkania.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

SpadkodawcaJ. G. (1)zmarł w dniu 15 lipca 2004 r., zaś spadkodawczyniZ. G.w zmarła dniu 20 stycznia 2010 r. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Kłodzku z dnia 24 stycznia 2011 r. wydanego w sprawie(...)spadek po w/w zmarłych na podstawie testamentów notarialnych nabyła ich córka - pozwanaS. S..

Dowód:

- postanowienie Sądu Rejonowego w Kłodzku z 24.01.2011 r., w sprawie syg. akt(...)– k. 64 i 74 tych akt.
SpadkodawcyJ. G. (1)iZ.sporządzili testamenty notarialne, w których do całości spadku po sobie powołali swoją córkęS. S., nie wskazując jednocześnie, by wydziedziczali powódkę.

Dowód:

- znajdujące się w aktach tut. Sądu(...)testamenty notarialne z 21.05.2001 r. rep.Anr(...)i rep.Anr(...)wraz z protokołami otwarcia i ogłoszenia – k. 8.
Spadkodawcy mieli czworo dzieci: powódkęJ. K., pozwanąS. S.oraz dwóch synówA. G.iJ. G. (2). W skład spadku po zmarłychJ. G. (2)iZ. G.wchodzi lokal mieszkalny położony wR.przyul. (...)o pow.(...)m2, dla którego Sąd Rejonowy w Kłodzku prowadziksięgę wieczystą (...).

Bezsporne

Wydatki związane z wykupem i remontem lokalu mieszkalnego położonego wR.przyul. (...)o pow.(...)m2ponosiła pozwanaS. S.. Prace remontowe wykonywane były jeszcze przed śmiercią spadkodawców.

Dowód:

- przesłuchanie pozwanej – k. 55-56
- zeznania świadkaH. M.– k. 131
- zeznania świadkaM. M.– k. 131odwrót – 132
- zeznania świadkaJ. G. (2)– k. 161.
Wartość lokalu mieszkalnego wchodzącego w skład masy spadkowej po zmarłychJ. G. (1)iZ. G.na dzień 15 lipca 2004 r. wynosił 99 166 zł, zaś na dzień 20 stycznia 2010 r. 118 999 zł.

Dowód:

- opinia biegłego sądowego z zakresu(...)– k. 274-295.
PozwanaS. S.w 2001 roku kupiła mieszkanie wR.przyul. (...)i udostępniła to mieszkanie swoim rodzicom, gdzie zamierzali mieszkać do czasu zakończenia remontu w ich mieszkaniu. Ostatecznie spadkodawcy mieszkali w lokalu mieszkalnym pozwanej do swojej śmierci. Pozwana od wielu lat mieszka wU.. Stosunki rodzinne pomiędzy powódką i pozwaną były dobre do momentu, kiedyJ. K.powzięła wiadomość treści testamentów rodziców.

Dowód:

- przesłuchanie pozwanej – k. 55-56.
Powódka nie posiada własnego mieszkania. Przez wiele lat borykała się z problemami mieszkaniowymi.

Dowód:

- przesłuchanie powódki k. 231 – 232.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd zważył co następuje:

Powództwo podlegało uwzględnieniu w części.
Zgodnie z treściąart. 991 § 1 k.c.zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Zasadniczym elementem podstawy wymiaru zachowku jest czysta wartość spadku, stanowiąca różnicę między wartością stanu czynnego a wartością stanu biernego spadku. Ustalenie składu spadku następuje według zasad określonych wart. 922 k.c.z tym jednak, że przy ustalaniu stanu biernego spadku nie uwzględnia się zobowiązań wynikających z zapisów i poleceń (art. 993 k.c.) oraz zobowiązań z zachowków. Zobowiązań z tych tytułów nie potrąca się więc z wartości stanu czynnego spadku, przy ustalaniu czystej wartości spadku, dla obliczenia zachowku, mimo że zgodnie zart. 922 § 3 k.c.zapisy i polecenia oraz roszczenia o zachowek należą do długów spadkowych. Spadek stanowi ogół cywilnych majątkowych praw i obowiązków zmarłego (art. 922 § 1 k.c.).
Odnosząc się do stanowiska pozwanej zmierzała ona do wykazania, że żądanie powódki powinno być oddalone w oparciu oart. 5 kc.
Przepisyksięgi IV k.c.nie przewidują możliwości obniżenia wierzytelności z tytułu zachowku. W uchwale z dnia 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, Sąd Najwyższy dopuścił, w wyjątkowych wypadkach, obniżenie należności z tego tytułu na podstawieart. 5 k.c.w szczególności przy uwzględnieniu klauzuli zasad współżycia społecznego. Stanowisko to, jako wyrażające ogólną dyrektywę wykładni przepisów o zachowku, zgodnie z którą nie jest wykluczone stosowanieart. 5 k.c.także do spadkowych praw podmiotowych, należy podzielić. W ocenie Sądu w okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak było podstaw do uznania, że działanie powódki czyniącej użytek z przysługującego jej prawa jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i z tej przyczyny nie zasługuje na ochronę w pełnym zakresie. Wskazana sprzeczność z zasadami współżycia zachodziłaby wówczas, gdyby w świetle reguł lub wartości moralnych powszechnie społecznie akceptowanych żądanie zapłaty należności z tytułu zachowku musiało być ocenione negatywnie. Dokonując osądu roszczenia o zachowek w tym aspekcie trzeba przy tym mieć na uwadze, że prawa uprawnionego do zachowku przysługujące mu ze względu na szczególny, bardzo bliski stosunek rodzinny, istniejący między nim a spadkodawcą, służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych oraz realizacji zasady, iż nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dobrowolnie, z pominięciem swoich najbliższych. Względy te nakazują szczególną ostrożność przy podejmowaniu oceny o nadużycia prawa żądania zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wysokości zachowku, która nie może opierać się jedynie na ogólnym odwołaniu się do klauzuli generalnej zasad współżycia (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 31 marca 2011 r., I ACa 99/11, OSAB 2011, z. 1, poz. 21, a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004, IV CK 215/03, PiP 2005, nr 6 poz. 111). Obniżenie wysokości zachowku może więc mieć miejsce w przypadkach wyjątkowych, albowiem już samo pozbawienie uprawnionego do zachowku korzyści ze spadku w drodze dziedziczenia jest dla niego okolicznością krzywdzącą i dolegliwą, a stanu tego nie powinno jeszcze pogłębiać drastyczne ograniczenie możliwości realizacji roszczeń z tytułu zachowku.
Za szczególne i wyjątkowe sytuacje uprawniające do obniżenia zachowku, orzecznictwo sądowe uznaje na przykład sytuację, gdy składnikiem spadku jest prawo do lokalu służące zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych zobowiązanego do zapłaty zachowku w razie braku możliwości do zaspokojenia tych potrzeb oraz gdy inne składniki spadku nie wystarczą na zaspokojenie roszczenia z tytułu zachowku. Podkreślić przy tym należy, że okoliczności, które mogą powodować, że żądanie zapłaty zachowku stanowi nadużycie prawa, muszą układać się "na linii" uprawniony do zachowku - spadkobierca. Natomiast o wystąpieniu nadużycia prawa nie będą mogły decydować okoliczności w płaszczyźnie uprawniony do zachowku - spadkodawca. Nie będzie zatem można oddalić żądania zapłaty zachowku, np. na tej podstawie, że powódka nie wywiązywała się z obowiązku opieki nad zmarłymi spadkodawcami. Po pierwsze, dlatego że te okoliczności (a więc leżące w płaszczyźnie uprawniony - zmarły) uwzględnił już sam ustawodawca, określając pojęcie niegodności dziedziczenia (dotyczącej przecież również zachowku). Po drugie, co ważniejsze i sprawę przesądzające, oparcie rozstrzygnięcia na okolicznościach leżących "w płaszczyźnie uprawniony - zmarły" wywoływałoby skutek trwały. Przecież ocena niewłaściwego zachowania się uprawnionego względem zmarłego spadkodawcy nie ulegnie zmianie w przyszłości. Zawsze zatem będzie istniała tego rodzaju sprzeczność żądania z zasadami współżycia społecznego. Zaśart. 5 k.c.może dawać jedynie ochronę przejściową. Ustaje ona po zmianie okoliczności. Odwołanie się doart. 5 k.c.nie może zatem mieć za podstawę przyczyn, o których z góry wiadomo, że są niezmienne.
O nadużyciu prawa przez żądanie zapłaty zachowku mogą decydować jedynie okoliczności leżące w płaszczyźnie "uprawniony - spadkobierca". Tylko one mogą ulec zmianie w przyszłości. Poza tym nadużycie prawa oceniać można jedynie przez pryzmat skutków, które powstają w związku z niewłaściwym zachowaniem się uprawnionego. Okoliczności występujące na linii uprawniony - zmarły spadkodawca nie są oczywiście pozbawione znaczenia. Jednak mogą zostać uwzględnione tylko jako dodatkowe, potęgujące stan sprzeczności z kryteriami nadużycia prawa. Samodzielnie nie mogą dawać podstawy do stwierdzenia nadużycia prawa (tak, Tomasz Justyński, Glosa do wyroku SN z dnia 7 kwietnia 2004r., IV CK 215/03).
W świetle powyższych rozważań prawnych należało stwierdzić, że brak było podstaw do obniżenia lub oddalenia roszczeń powódki o zachowek na podstawieart. 5 k.c.Pozwana wskazała, że relacje pomiędzy stronami do czasu, kiedy powódka dowiedziała się o testamentach pozostawionych przez spadkodawców były dobre. Nie ulega wątpliwości, że pozwana jest w bardzo dobrej sytuacji materialnej. Od wielu lat mieszka ona poza granicami(...), w czasie gdy rodzice żyli pozwana wspierała finansowo rodziców oraz braci. Obecnie pozwana jest właścicielką dwóch lokali mieszkalnych położonych wP., w tym jeden nabyty w drodze dziedziczenia po rodzicach. Tymczasem powódka jest osoba schorowaną, utrzymuje się ze skromnej emerytury, brakuje jej środków na utrzymanie i leczenie, nie posiada własnego lokalu mieszkalnego.
W tych okolicznościach faktycznych powództwo o zapłatę zachowku obliczonego zgodnie z zasadami opisanymi wart. 991§1 k.c.należało uwzględnić. W tym miejscu należy podkreślić, że powódka nie wskazała w jaki sposób dokonała wyliczenia należnego jej zachowku, domagając się zasądzenia kwoty 50 000,- zł.
Tymczasem dokonując obliczenia zachowków po każdym z rodziców powódki, należało przyjąć, że udział spadkowy powódki po ojcuJ. G. (1)wynosiłby, przy dziedziczeniu ustawowym - 3/16 części spadku, zaś po matceZ. G.¼ część spadku. Zgodnie zaś zart. 991 k.c.należna powódce wartość zachowku to połowa wartości udziału, który przypadłby jej gdyby była powołana do spadku z ustawy. Zatem wartość zachowku poJ. G. (1)powinna odpowiadać 3/32 wartości spadku poJ. G. (1)(3/16 x 1/2) . W skład spadku poJ. G. (1)wchodził udział wynoszący ½ część w lokalu mieszkalnym położonym wR.(pozostała część należała bowiem do jego żonyZ. G.). Wartość tego lokalu na dzień śmierciJ. G. (1), a więc na dzień 15 lipca 2004 r. wynosiła 99 166 zł, zatem wartość udziału wchodzącego w skład spadku to połowa tej kwoty czyli 49583 zł. Stąd wartość zachowku przysługującego powódce po ojcu to kwota 4648,40 zł (49583 zł x 3/32 tj. 49583 zł : 32 X 3). Natomiast wartość przysługującego powódce zachowku poZ. G.powinna odpowiadać 1/8 wartości spadku pozostawionego przez spadkodawczynię (1/4 x 1/2). W skład spadku poZ. G.wchodził udział wynoszący ½ część w lokalu mieszkalnym położonym wR.. Wartość tego lokalu na dzień śmierciZ. G., a więc na dzień 20 stycznia 2010 r. wynosiła 118 999 zł, zatem wartość udziału wchodzącego w skład spadku to połowa tej kwoty czyli 59499,50 zł. Stąd wartość zachowku przysługującego powódce po matce to kwota 7437,43 zł (59499,50 zł x 1/8 tj. 59499,50 zł : 8). Należna powódce łączna kwota zachowków poJ.iZ. G.wyniosła więc 12085,83 zł i w takim zakresie powództwo zostało uwzględnione. W pozostałym zakresie żądanie pozwu było nieuzasadnione i z tego powodu podlegało oddaleniu.
Orzekając o kosztach Sąd miał na uwadze, że pozwana przegrała proces w 24% i w takim zakresie na podstawieart. 100 k.p.c.w zw. z art. 113 ustawy z dnia 28 lipca 2005 (Dz.U. nr 167, poz. 1398 ze zm.) o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nakazał jej pokrycie części kosztów procesu, od obowiązku uiszczenia których powódka została zwolniona w całości. Koszty procesu w niniejszej sprawie wyniosły łącznie 4133,39 zł (opłata sądowa od pozwu 2500,- zł, wynagrodzenie biegłego 1633,39 zł), pozwaną obciążała więc zgodnie z wynikiem postępowania kwota 992 zł (4133,39 zł x 24%). Pozostałą częścią kosztów procesu w wysokości 3141,39 zł – stosownie do cyt. wyżej przepisów – należało obciążyć powódkę – ściągnąć z zasądzonego roszczenia od powódki. Mając jednak na uwadze treśćart. 102 k.p.c.w tym przede wszystkim szczególny charakter roszczenia o zachowek, trudności faktyczne i prawne w dokładnym określeniu jego wysokości, w tym konieczność korzystania z opinii biegłego w celu oszacowania wartości składników wchodzących w skład masy spadkowej, Sąd odstąpił od obciążania powódki tymi kosztami postępowania.
(...)