Sąd Apelacyjny w Łodzi
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 647/15
Data wyroku: 2015-11-09 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Alicja Myszkowska, Dariusz Limiera, SSA Krystyna Golinowska
Słowa kluczowe: Skarga Pauliańska
Podstawa prawna: art. 527 k.c.

Sygn. akt I ACa 647/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 9 listopada 2015 r.
Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący : SSA Alicja Myszkowska
Sędziowie :S A (...)
SA  Dariusz  Limiera  ( spr .)
Protokolant:  st. sekr. sąd. Julita Postolska
po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2015 r. w Łodzi na rozprawie
sprawy z powództwaA. M.
przeciwkoF. K. (1)
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi
z dnia 17 marca 2015 r. sygn. akt II C 271/13

1
oddala apelację;

2
zasądza odF. K. (1)na rzeczA. M.kwotę 5.400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Sygnatura akt I  ACa  647/15

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 17 marca 2015 roku, wydanym w sprawie z powództwaA. M.przeciwkoF. K. (1)o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, Sąd Okręgowy w Łodzi:
- w punkcie 1 uchylił wyrok zaoczny wydany przez Sąd Okręgowy w Łodziw dniu 5 kwietnia 2013 roku,
- w punkcie 2 uznał za bezskuteczną – wobec powódkiA. M.- umowy sprzedaży:
a)działki nr (...)o powierzchni 0,0803 ha położonej wP.przyul. (...), dla której to działki Sąd Rejonowy w Pabianicach V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)oraz
b)działki (...)o powierzchni 0,0782 ha położonej wP.przyul. (...), dla której to działki Sąd Rejonowy w Pabianicach V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...), zawartej przez dłużniczkęP. L. (1)oraz pozwanegoF. K. (1)w dniu 8 listopada 2012r. przed notariuszem prowadzącym kancelarię notarialną wP.J. R., zarejestrowanej w rep. A 3789/2012 z pokrzywdzeniem wierzycielaA. M., której przysługuje względem dłużniczkiP. L. (1)wierzytelność w kwocie 219.999,99 zł stwierdzona prawomocnym wyrokiem zaocznym z dnia 29 sierpnia 2012 r. wydanym przez Sąd Okręgowy w Łodzi I Wydział Cywilny w sprawie o sygnaturze akt I C 524/12,
- w punkcie 3 zasądził od pozwanegoF. K. (1)na rzecz powódkiA. M.kwotę 7.217 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu,
- w punkcie 4 nakazał pobrać od pozwanegoF. K. (1)na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Łodzi kwotę 11.000 złotych tytułem zwrotu opłaty od pozwu.
Powyższy wyrok zapadł na podstawie poczynionych przez Sąd Okręgowy ustaleń faktycznych, które Sąd Apelacyjny co do zasady podzielił i przyjął za własne, a z których wynika, że wyrokiem zaocznym z dnia 29 sierpnia 2012 r. Sąd Okręgowy w Łodzi w sprawie o sygnaturze akt I C 524/12 zasądził odP. L. (1)na rzeczA. M.,K. M. (1)orazJ. M.kwoty po 73.333,33 złotych oraz kwoty po 7.283 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu, nadając wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności. W dniu 31 sierpnia 2012 r. wierzyciele złożyli wniosek o wszczęcie egzekucji.
Postanowieniem z dnia 4 września 2012 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym dla Łodzi – Widzewa w Łodzi w sprawie KM 25585/12 dokonał zajęcia wierzytelności dłużniczkiP. L. (1)przysługujących jej odM. W..
W piśmie z dnia 16 października 2012 r.M. W.wyjaśnił, że nie posiada żadnego zobowiązania wobecP. L. (1). Transakcja zakupu nieruchomości w lutym 2012 r. dokonana przez pełnomocnikaP. L. (1)G. K.została rozliczona.
P. L. (1)w dniach 28 czerwca 2012 r., 17 lipca 2012 r., 27 lipca 2012 i 14 sierpnia 2012 r. otrzymała od kontrahenta łącznie kwotę 845.854 złotych. Stosowne pokwitowania zostały załączone do ww. pismaM. W..
W dniu 25 września 2012 r. Komornik SądowyK. P., prowadzący postępowanie egzekucyjne przeciwkoP. L. (1)w sprawie KM 25585/12 ustalił, że dłużniczkaP. L. (1)jest właścicielkądziałek o numerach (...), dla których Sąd Rejonowy w Pabianicach V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgi wieczyste odpowiednio o nr(...)oraz(...).
W dniu 8 listopada 2012 r. przed notariuszemJ. R.prowadzącym kancelarią notarialną wP.międzyP. L. (1)iF. K. (1)została zawarta umowa sprzedażydziałki oznaczonej nr (...)o powierzchni 0,0803 ha, położonej wP.przyulicy (...), dla której to działki Sąd Rejonowy w Pabianicach V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)orazdziałki nr (...)o powierzchni 0,0782 ha położnej wP.przyulicy (...), dla której to działki Sąd Rejonowy w Pabianicach V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą o numerze (...)- za łączną cenę 200.000 złotych.
Działka nr (...)jest zabudowana budynkiem kina(...)wybudowanymw 1912 r., który jest w złym stanie technicznym, kwalifikującym go do rozbiórki lub też kapitalnego remontu.Działka nr (...)zabudowana jest murowanym, piętrowym budynkiem gospodarczym, również w złym stanie technicznym.
W imieniuP. L. (1)umowę zawarłaS. P., legitymująca się pełnomocnictwemP. L. (1)zawartym w akcie notarialnym sporządzonym przed notariuszemW. O.w dniu 20 czerwca 2007 r. za numerem Rep. A 3329/2007.
W § 3 stwierdzono, że z zaświadczeń wydanych przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w PabianicachG. P.w dniu 8.11.2012 r.w sprawie Km 1936/10 z wniosku wierzyciela(...) Banku (...) S.A.wW.wynika, że egzekucja do nieruchomości położnych wP.przyul. (...)w dniu 21 lutego 2012 r. została zakończona wobec zapłacenia należności.
Pieniądze na zakup nieruchomości dała pozwanemuF. K. (1)babciaO. P..O. P.w dniu 8 listopada 2012 r. wpłaciła na swój rachunek bankowy kwotę 250.100 złotych, po czym tego samego dnia wypłaciła 250.000 zł i przekazała je wnukowi. Umowa darowizny nie została zawarta w formie pisemnej, ani nie została zgłoszona do urzędu skarbowego.
Postanowieniem wydanym w dniu 6 grudnia 2012 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym dla Łodzi Widzewa w ŁodziK. P.umorzył postępowanie egzekucyjne w sprawie o sygn. akt KM 25585/12, prowadzone przeciwkoP. L. (1)z wnioskuA. M.,J. M.iK. M. (1).
P. L. (1)iF. K. (1)są narodowości romskiej. Rodzicami pozwanego sąS. P.iF. K. (1), którzy rozstali się 10 lat temu. BratemS. P.jestM. G. (1), a jej matkąO. P..O. P.ma pięcioro dzieci , dziesięcioro wnuków i prawnuki. JedynieF. K. (1)jako wnuk został obdarowany przezO. P..S. P.ma z konkubentemF. K. (1)trójkę dzieci: pozwanegoF. K. (1),G. K.iF. K. (2).F. K. (1)iG. K.zamieszkują wK..
M. G. (1)posiada miejsce zamieszkania wP.przyul. (...),S. P.iO. P.oraz pozwany mają miejsce zamieszkania wP.przyul. (...). W dacie zawarcia umowy kupna - sprzedaży zP. L. (2), zarówno pozwany jak i jego matkaS. P., mieszkali w miejscowościN.woj.(...).
S. P.znaP. L. (1)od około 12 - 14 lat.R.zP.spotykali się u panaK., który jest dziadkiemP. L. (1). W tradycji romskiej jeden Rom pomaga drugiemu. DziadekP. L. (1)miał doS. P.zaufanie i dlategoP. L. (1)w 2007 roku, mając 20 lat, udzieliłaS. P.pełnomocnictwo do dysponowania nieruchomościami, oznaczonymi jakodziałki o numerach (...)- bez żadnych ograniczeń.
O możliwości nabycia ww. działekF. K. (1)dowiedział się od wujaM. G. (1).S. P., po zadeklarowaniu przezF. K. (1)chęci zakupu działki, ustaliła z notariuszem termin zawarcia umowy, którą podpisała razem z synem. KiedyP. L. (1)pod koniec grudnia 2012 r. przyjechała do Polski,S. P.przekazała jej 200.000 złotych bez żadnego pokwitowania.
Pozwany od kilku lat przebywa razem z rodziną w Wielkiej Brytanii, gdzie pracuje, uzyskując dochód w wysokości około 1.000 funtów miesięcznie. Na utrzymanie pozwany wydaje około 300 funtów miesięcznie.
P. L. (1),urodzona w dniu (...), znaF. K. (1). Mówiąc o nim, posługuje się sformułowaniem „tata”. W sprawie karnej wyjaśniła, że jest jego synową. W takich relacjach występują oni również wobec osób trzecich.P. L. (1)w połowie 2009 roku wyjechała za granicę – najpierw do Niemiec, a potem do Wielkiej Brytanii.F. K. (1)w jej imieniu prowadził negocjacje zK. M. (2)w kwestii zakupu przez tego ostatniego stacji paliw położonej na nieruchomości w miejscowości(...)A, będącej własnością ojcaP. D.L.. Ostatecznie, transakcja nie doszła do skutku, aK. M. (2)złożył do Prokuratury zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia na jego szkodę przestępstwa przezP. L. (1)iF. K. (1). W marcu 2010 r.P. L. (1)przebywała w Wielkiej Brytanii.
Prokuratura Rejonowa w Łęczycy w dniu 30 października 2009 r. skierowała do sądu przeciwkoP. L. (1)iF. K. (1)akt oskarżenia. Zostali oni oskarżeni o to, że w okresie od 15 maja 2008 r. do 25 lipca 2008 r.wŁ.i wŁ.woj.(...), działając w krótkich odstępach czasuw wykonaniu z góry powziętego zamiaru, wspólnie i w porozumieniu oraz w celu osiągnięcia korzyści majątkowej wprowadzili w błądK. M. (2)co do zamiaru zawarcia umowy sprzedaży nieruchomości z zabudowaniami stacji benzynowej położonej wD., a następnie przyjęli od pokrzywdzonego zadatek, w wyniku czego doprowadzili go do niekorzystnego rozporządzenia mieniemw postaci pieniędzy w kwocie 110.000 złotych, tj. o przestępstwo zart. 286 § 1 k.k.w zw. zart. 12 k.k.Sąd Rejonowy w Łęczycy wyrokiem wydanym w dniu 8 marca 2011 r. uniewinnił oskarżonychF. K. (1)iP. L. (1)od popełnienia zarzuconego im czynu. ObrońcąF. K. (1)iP. L. (1)w toku ww. postępowania (od 16 marca 2010 r.) był adwokatG. Ł., występujący jako pełnomocnik pozwanego w sprawie niniejszej.
P. L. (1)sprzedała nieruchomość wD.M. W.. W imieniuP. L. (1)pieniądze z tej transakcji odbierał w ratach odM. G. (2)K., synF. K. (1)i brat pozwanego.
W dniu 13 grudnia 2012 r. powódkaA. M.na podstawie dwóch umów cesji nabyła wynikające z w/w wyroku zaocznego wierzytelności przysługująceK. M. (1)iJ. M..
P. L. (1)nie zaspokoiła wierzytelności powódki, nie odbierała od niej telefonów.
PowódkaA. M.utrzymuje się z emerytury w wysokości 800 złotych, nikt jej finansowo nie wspiera.
Ustalając fakty istotne dla rozstrzygnięcia, w tym charakter więzi łączącej pozwanego z dłużniczkąP. L. (2), Sąd I instancji nie dał wiary zeznaniom pozwanego,M. G. (1)iS. P.dotyczącym okoliczności, w jakich doszło do zawarcia umowy kupna - sprzedażydziałek nr (...)wP., w szczególności braku bliższej znajomości międzyP. L. (1)aF. K. (1)iS. P.. O charakterze relacji międzyP. L. (2)aF. K. (1), świadczą wyjaśnienia tych osób składane podczas postępowania przez Sądem Rejonowym w Łęczycyw sprawie II K 791/09.F. K. (1), nawet jeśli nie jest teściem dłużniczkiw rozumieniu prawa cywilnego, to niewątpliwie charakter ich więzi jest silny i bliski, jeśli zważyć, żeP. L. (1)powierzyła „tacie” prowadzenie pertraktacjiw sprawie niewątpliwie poważnej transakcji sprzedaży działki ze stacją benzynową, za kwotę 2.500.000 zł.
Zdaniem Sądu Okręgowego,P. L. (1)miała ogromne zaufanie także doS. P., skoro powierzyła jej opiekę nad swoim majątkiem, nie będąc z nią faktycznie spokrewnioną. UdzieliłaS. P.pełnomocnictwa w 2007 roku, w wieku 20 lat, dwa lata przed wyjazdem za granicę. Powołując się na to ustalenie Sąd Okręgowy zdyskredytował zeznania matki pozwanego, jakobyP. L. (1)była dla niej osobą obcą, oraz tożsame zeznaniaF. K. (1)jako strony. Sąd I instancji powołał się dodatkowo na następujące okoliczności:
- zamieszkiwanie pozwanego z matką w miejscowościN.,w niedalekiej odległości odF. K. (1), mającego miejsce zamieszkania wK.,
- jednoczesny pobyt w Wielkiej BrytaniiP. L. (1)i pozwanego,
- znajomośćP. L. (1)zF. K. (1)iG. K.,
- korzystanie z pomocy prawnej tego samego adwokata przez pozwanego,P. L. (1)iF. K. (1). Zdaniem Sądu I instancji wszystkie powołane fakty obrazują powiązania osób pomagających sobie wzajemnie, co jest zgodne z charakterystyką społeczności romskiej, jaką przedstawiła na rozprawie świadekS. P.. Bliskie relacje między Romami mieszkającymi w tej samej miejscowości, wspieranie się i zaufanie między osobami nie spokrewnionymi (w sensieprawa rodzinnego) pozwalają wnioskować, że – tak jak zamiar sprzedaży nieruchomości, co podniósłM. G. (1)– również sytuacja finansowaP. L. (1)– była znana zarównoS. P., jak i jej synowi – pozwanemu, zaangażowanemu w pomoc dłużniczce.
Dokonując ustalenia, żeP. L. (1)sprzedała nieruchomość w celu uniknięcia egzekucji, Sąd Okręgowy powołał się ponadto na sprzeczność zeznań pozwanego w zakresie przyczyn, jakie legły u podstaw dokonania zakupu, jak i brak szczegółowej wiedzy pozwanego co do stanu jednej z działek, czy wysokości podatku od nieruchomości, a nawet ceny, za jaką nabył nieruchomości.F. K. (1), opisując przyczyny podjęcia decyzji o kupnie nieruchomości odP. L. (1), najpierw stwierdził, że zamierza po powrocie zza granicy osiedlić się na tej posesji, po czym podał, że chciał je sprzedać z zyskiem. Powołując się na zasady doświadczenia życiowego Sąd Okręgowy podważył ponadto racjonalność postępowania pozwanego, który od kilku lat przebywaw Wielkiej Brytanii razem z rodziną i nie ma w ogóle bliżej sprecyzowanego terminu powrotu do kraju.
Odwołując się do okoliczności, w jakich pozwany wszedł w posiadanie pieniędzy na transakcję, Sąd I instancji stwierdził, że darowizna była czynnością pozorną, a rola pozwanego polegała jedynie na podpisaniu aktu notarialnego. Jako sprzeczną z zasadami doświadczenia życiowego uznano sytuację, w której babcia całe swoje oszczędności przekazuje jednemu wnukowi, pomijając własne dziecii inne wnuki oraz prawnuki. Nadto, gdyby Otyli(...)rzeczywiście przekazała pozwanemu pieniądze w darowiźnie, to umowa zostałaby sporządzona na piśmiei zgłoszona do właściwego urzędu skarbowego. PostępowanieO. P., która w tym samym dniu wpłaciła do banku 250.000 zł i wypłaciła je, aby gotówkę zabrać do notariusza, stoi, zdaniem Sądu Okręgowego w sprzeczności ze zdrowym rozsądkiem. Sekwencja wydarzeń w dniu 8 listopada 2012 r. stanowiła podstawę do odmówienia wiarygodności zeznaniom pozwanego, który podnosił, że najpierw otrzymał darowiznę a potem dowiedział się o możliwości kupna nieruchomościwP.. Podkreślono także sprzeczność zeznań pozwanego, który był przekonany, że otrzymał od babci 200.000 złotych, z wydrukiem operacji z rachunku bankowegoO. P..
Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy stwierdził, że zostały spełnione przesłanki skargipauliańskiejzart. 527 § 1, 2, 3 k.c., a powódka wykazała, że:
- doszło do jej pokrzywdzenia jako wierzyciela, wskutek czynności prawnej dłużnika głównegoP. L. (1)z pozwanym, który jest dla dłużnika osobą pozostającą z nim w bliskim stosunku ;
- dłużniczkaP. L. (1)działała ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, gdyż wyzbyła się nieruchomości stanowiącej istotny składnik jej majątku, wiedząc o zasadnych roszczeniach powódki i wysokości długu względem niej oraz innych wierzycieli na kwotę około 219.999,99 złotych;
- dłużnik stał się niewypłacalny wskutek czynności dokonanej na rzecz pozwanego, ponieważ postępowanie egzekucyjne przeciwkoP. L. (1)zostało umorzone postanowieniem Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Łodzi WidzewaK. P.wydanym w dniu 6 grudnia 2012 r. wobec bezskuteczności egzekucji , wszczętej wnioskiem z dnia 31 sierpnia 2012 r.
Sąd Okręgowy zdyskwalifikował twierdzeniami pozwanego, że w wyniku zawarcia umowy z dnia 8 listopada 2012 r. nie doszło do pokrzywdzenia wierzycieli, ponieważ do majątkuP. L. (1)weszły pieniądze w kwocie 200.000 złotych, jako ekwiwalent za sprzedane nieruchomości, z których powódka może uzyskać zaspokojenie. Zdaniem Sądu I instancji sam fakt , że komornik sądowyw dniu 6 grudnia 2012 r. umorzył postępowanie egzekucyjne wobec jego bezskuteczności wskazuje, że wspomniany ekwiwalent pieniężny nie znalazł sięw majątku dłużniczki. Z kolei bezskuteczność egzekucji świadczy o niewypłacalności dłużniczki w rozumieniuart. 527 § 2 k.c.Sąd Okręgowy zaznaczył,że niewypłacalnym, w rozumieniu wymienionego przepisu jest ten, w czyim majątku brak składników, które zgodnie z obowiązującymi przepisami można zająć na poczet wierzytelności, a stan wypłacalności jest badany nie w chwili dokonania czynności prawnej, a w chwili wystąpienia przez wierzyciela z żądaniem bezskuteczności.Przy czym, z uwagi na regulacjęart. 316 § 1 k.p.c.oraz charakter akcjipauliańskiej, niewypłacalność musi istnieć w momencie, gdy wierzyciel poszukuje ochrony. Istnienie tej przesłanki powódkaA. M.wykazała postanowieniem komornika sądowego z 6.12.2012 roku oraz swoimi zeznaniami, w których podniosła, że dłużniczka nie spłaciła długu do dnia wydania orzeczenia przez Sąd I instancji.
Podkreślono również, że pokrzywdzenie powstaje na skutek takiego stanu faktycznego majątku dłużnika, który powoduje niemożność, utrudnienie lub odwleczenie zaspokojenia wierzyciela. Sam fakt uzyskania przez dłużnika na skutek dokonania zaskarżonej czynności ekwiwalentu od osoby trzeciej nie eliminuje stanu pokrzywdzenia, jeżeli wierzyciel nie miał możliwości zaspokojenia z uzyskanego ekwiwalentu. Również w takiej sytuacji rozporządzenie majątkowe dłużnika mogłoby prowadzić do stanu jego niewypłacalności, skoro uzyskany przez dłużnika ekwiwalent nie umożliwia wierzycielowi zaspokojenia wierzytelności. Prawdopodobieństwo posiadania przez dłużnika pieniędzy nie wyklucza, zdaniem Sądu I instancji, skuteczności skargipauliańskiej, gdyż tego rodzaju przedmiot dłużnik może łatwo usunąć spod egzekucji.
Sąd Okręgowy nadmienił, że w dacie podpisywania umowy kupna-sprzedaży nieruchomości, dłużniczka była świadoma, że zajęcie wierzytelności dokonane przez komornika postanowieniem z dnia 4 września 2012 r. okaże się bezskuteczne, ponieważM. W.już wówczas nie przysługiwała od niej żadna wierzytelność. Mimo tego,P. L. (1)zbyła działki na rzeczF. K. (1). Niewypłacalność dłużnika i stan pokrzywdzenia wierzyciela istniały też w dacie wyrokowania, co nie może być przedmiotem sporu.
Wobec wykazania przez powódkę, że pozwany iP. L. (1)pozostawali w bliskich stosunkach w chwili dokonywania zaskarżonej czynności prawnej, nie było konieczne, zdaniem Sądu I instancji, udowodnienie przez nią,iż pozwany wiedział o tym, że dłużniczka działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Pozwany w żaden sposób nie obalił domniemania wynikającego zart. 527 § 3 k.c., ani nie podważył skutecznie materiału dowodowego zaoferowanego przez powódkę.
Stwierdzając usprawiedliwioną nieobecność pozwanego na rozprawie w dniu, Sąd I instancji uchylił wyrok zaoczny i po przeprowadzeniu postępowania dowodowego (art. 347 k.p.c.) uwzględnił w całości powództwo. O kosztach procesu orzekł na podstawieart. 98 k.p.c., obciążając nimi pozwanego, który przegrał sprawę. Nakazał również pobrać od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa- Sądu Okręgowego w Łodzi nieuiszczoną opłatę od pozwu w wysokości 11.000 złotych.
Od tego wyroku apelację wywiódł pozwany, zaskarżając orzeczenie w całościi zarzucając mu:
1. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną subsumpcjęart. 6 k.c.,art. 527 § 1, § 2 i § 3 k.c.i w konsekwencji nieuprawnione przyjęcie, że:
a.P. L. (1)w dacie zawierania z pozwanym umowy sprzedaży dwóch nieruchomości przez pełnomocnikaS. P.miała świadomość istnienia wierzytelności powódki w kwocie 219.999,99 złotych,
b.P. L. (1)na skutek czynności prawnej z dnia 8 listopada 2012 r. stała się niewypłacalna w większym stopniu niż było to przed dokonaniem tej czynności,
c. pozwanyF. K. (1)pozostawał w bliskich stosunkach ze sprzedającaP. L. (1), chociaż jest ona dla niego osobą całkowicie obcą,
2 wadliwość podstawy faktycznej rozstrzygnięcia będącej następstwem naruszenia zasad procedowania określonych wart. 233 § 1 k.p.c.,art. 328 § 2 k.p.c.i w konsekwencji braku rozważenia w sposób bezstronny i wszechstronny wszystkich dowodów, w szczególności zaś:
- nietrafne przyjęcie, że pozwany pozostawał zP. L. (1)w bliskim stosunku, co rodzi domniemanie, że wiedział o tym, iż dłużniczka działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli,
- bezpodstawne przyjęcie, że dłużniczka w dacie zawierania transakcji sprzedaży nieruchomości miała świadomość istnienia wierzytelności orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 29 sierpnia 2012 r. w sprawie 1 C 524/12,
- bezpodstawne i całkowicie dowolne odmówienie wiarygodności i mocy dowodowej wyjaśnieniom pozwanego oraz powołanym przez niego dowodomw zakresie braku świadomości pokrzywdzenia wierzycieli oraz istnienia bliskiego stosunku pomiędzy nim a sprzedającą bez podania przekonywujących argumentów dla zajęcia takiego stanowiska,
- niedostateczne uwzględnienie wszystkich okoliczności towarzyszących przeprowadzeniu poszczególnych środków dowodowych, a mających zasadnicze znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności, co potwierdza uzasadnienie zaskarżonego wyroku, nie spełniające - w braku zasadniczych elementów - swej podstawowej funkcji.
Podnosząc powyższe zarzuty pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenia od powódki na swoją rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.
Na rozprawie apelacyjnej strona pozwana popierała apelację, a powódka wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja jest bezzasadna.
Sąd Apelacyjny aprobuje i przyjmuje za własne ustalenia faktyczne Sądu I instancji i sformułowane na ich podstawie wnioski. Poprawna jest również końcowa ocena tego Sądu, iż w stanie sprawy niniejszej są spełnione wszystkie przesłanki pozwalające na ubezskutecznienie, w stosunku do powódki czynności prawnej, jakiejP. L. (1)dokonała z pozwanym w sprawieF. K. (1).
Podważając dokonane ustalenia faktyczne, skarżący powołał się wprawdzie na rzekome pominięcie lub zbagatelizowanie znaczenia przeprowadzonych dowodów ze źródeł osobowych. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, dokonana przez Sąd I instancji ocena materiału dowodowego odpowiada jednak kryteriom określonym wart. 233 § 1 k.p.c.Zgodnie z utrwaloną wykładnią grupuje się je następująco: doświadczenie życiowe, inne źródła wiedzy, poprawność logiczna i prawdopodobieństwo wersji.W apelacji skarżący nie wykazał, aby Sąd Okręgowy dokonał oceny z naruszeniem powyższych kryteriów, ograniczając się do przedstawienia własnej wersji zdarzeń. Taki zarzut sprowadzający się w istocie do polemiki z ustaleniami Sądu a quo nie zasługuje na uwzględnienie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 2005 r. w sprawie IV CK 377/04, opubl w LEX pod nr(...), wyrok Sądu Najwyższegoz dnia 12 stycznia 2005 r. w sprawie I UK 87/04, opubl. w LEX pod nr(...), postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2002 r., w sprawie IV CKN 1050/00, opubl w LEX pod nr(...)).
Zaakceptować należy zapatrywanie Sądu I instancji, że zeznania zarównoS. P., jej syna, jak iM. G. (1), stanowiły celowe zatajanie wiedzy o okolicznościach powzięcia przez strony umowy woli jej zawarciai dokonania przewłaszczenia. Wewnętrznym sprzecznościom towarzyszyło zasłanianie się przez świadków i pozwanego niepamięcią, dawkowanie informacji. Oprócz mankamentów wymienionych w uzasadnieniu wyroku Sądu I instancji, podkreślić trzeba jaskrawą zmienność zeznańS. P., co do motywacji, która kierowała dłużniczką przy samym udzieleniu świadkowi pełnomocnictwa. Początkowo matka pozwanego zaznaczała, że nie wie dlaczego mocodawczyni wybrała właśnie ją. Potem jednak przyznała już, że do niej miał zaufanie dziadekP. L. (1).
Zgodzić się przy tym należy z apelującym, że na fakt ewentualnych kontaktów pomiędzy dłużniczką a pozwanym nie mogło wskazywać samo zamieszkiwaniew okresie dokonania transakcji w tym samym kraju za granicą, na terytorium Wielkiej Brytanii. Zeznania zarównoM. G. (1), jak iS. P., którzy wskazywali na lokalizację centrum życiowegoP. L. (1)w Kanadzie, okazywały się jednak zaskakująco sprzeczne z zeznaniami samej dłużniczki, złożonymi w sprawie o sygnaturze akt I C 524/12 Sądu Okręgowego w Łodzi. SamaP. L. (1)nie ukrywała bowiem, że przebywała wówczas na stałe w Anglii, a nawet kontaktowała się stamtąd na bieżąco zM. W.iJ. S., którego nazywała „wujkiem”. Wszystkie te sprzeczności wskazują na celową próbę ukrycia faktu znajomości pomiędzy dłużniczką aF. K. (1), w sytuacji intensywnego powiązaniaP. L. (1)z pozostałymi członkami biologicznej rodziny pozwanego więziami przyjaźni, zaufania i wspólnych interesów. Z tych względów, zeznania pozwanego i członków jego rodziny, nie mogły stanowić miarodajnej podstawy do rekonstrukcji stanu świadomości i woli stron umowy sprzedaży.
Argumentacja środka odwoławczego w niewielkim jedynie stopniu skoncentrowała się natomiast na podważaniu wyciągniętego wnioskuo „pokrzywdzenia wierzyciela" w wyniku zawartej umowy sprzedaży. Pokrzywdzenie to (art. 527 § 2 k.c.) powstaje na skutek takiego stanu faktycznego majątku dłużnika, który powoduje niemożność, utrudnienie lub odwleczenie zaspokojenia wierzyciela. Oznacza ono taki obiektywny stan majątku dłużnika, wykazany wszelkimi dostępnymi środkami dowodowymi, w którym egzekucja prowadzona zgodnie z przepisamik.p.c.nie może przynieść zaspokojenia wierzytelności pieniężnej przysługującej od dłużnika. Pokrzywdzenie wierzyciela należy przy tym oceniać nie według chwili dokonania czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią, lecz według chwili jej zaskarżenia (wystąpienia z żądaniem uznania bezskuteczności czynności prawnej). W myśl praktyki wypracowanej w orzecznictwie brane pod uwagę może być każde pogłębienie niewypłacalności, niezależnie od jego rozmiaru.
Postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec dłużniczki zostało umorzone wobec stwierdzenia jego bezskuteczności, co jednoznacznie wskazuje na niewypłacalnośćP. L. (1). W orzecznictwie wyjaśniono zaś już,że uzyskanie przez dłużnika ekwiwalentu za dokonaną czynność prawną nie zawsze przesądza o bezzasadności skargi pauliańskiej. W wyrokach z dnia 7 grudnia 1999 r. (I CKN 287/98, niepubl.) i z dnia 5 marca 2008 r. (V CSK 471/07, opubl. w LEX pod nr(...)) Sąd Najwyższy stwierdził, że czynność prawna dłużnika, za którą otrzymał on świadczenie ekwiwalentne, nie powoduje pokrzywdzenia wierzycieli, jeżeli uzyskany ekwiwalent znajduje się w majątku dłużnika lub został wykorzystany do zaspokojenia wierzycieli.
Strona pozwana nie podważała ustaleń dotyczących stanu majątkuP. L. (1)w chwili zawarcia zaskarżonej czynności prawnej, jak i skutków dokonanego przewłaszczenia. Z poczynionych ustaleń faktycznych wynika,że uzyskany przez dłużniczkę, w zamian za przewłaszczenie nieruchomości ekwiwalent, w postaci pieniędzy, w chwili orzekania nie stanowił potencjalnego źródła zaspokojenia wierzycielki, o ile nawet nadal znajdował się w majątku dłużniczki. Tożsame uwagi należy skierować w odniesieniu do sum pieniężnych, które dłużniczce miał zapłacićM. W.. Pozyskanie środków finansowych w obydwu przypadkach wskazuje jedynie na upłynnienie wartości majątkowych, jakie inkorporowały nieruchomości.
Czyniąc rozważania w tym zakresie, Sąd Okręgowy trafnie zwrócił uwagę na ekonomiczną funkcję pieniądza. Całkowicie zgodne z zasadami doświadczenia życiowego jest przy tym założenie, że pieniądz, jako nośnik i forma akumulacji kapitału, stanowi skuteczniejszy sposób na ukrycie majątku przed wierzycielem niż własność nieruchomości, które to prawo podlega ujawnieniu w powszechnie dostępnych rejestrach (księgach wieczystych i ewidencji gruntów). Nie jest zatem obarczone błędem założenie, że właśnie dzięki zdziałanej umowie, przedmiot własności przestał być dostępnym źródłem zaspokojenia wierzycielki, przy jednoczesnym uniemożliwieniu prześledzenia losów pozyskanego ekwiwalentui skierowania do niego egzekucji.
W sprawie zostało również wykazane, że dłużniczka działała ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela. W ocenie Sądu Apelacyjnego, ustalone okoliczności wskazują w sposób nie budzący wątpliwości, żeP. L. (1)przewidywała zagrożenie skierowaniem egzekucji do jej nieruchomości, a to zjawisko w sferze psychicznej wpłynęło na przebieg podejmowanych działań. Sąd Apelacyjny aprobuje wyciągnięty przez Sąd I instancji wniosek, że wskutek wyzbycia się własności nieruchomościP. L. (1)pozbawiła powodową wierzycielkę możliwości zaspokojenia. Wbrew zapatrywaniu skarżącego, przed sprzedażą, jego kontrahentka był osobą wypłacalną w wyższym stopniu, a po dokonaniu tej czynności prawnej możliwości choćby częściowego zaspokojenia wierzytelności zaniknęły. Skarżący nie kwestionował, że na chwilę wystąpienia z żądaniem uznania bezskuteczności czynności prawnej egzekucja prowadzona przez wierzycielkę okazała się bezskuteczna.
Nie jest także obarczone jakimkolwiek błędem przyjęcie przez Sąd I instancji, że w dniu 8 listopada 2012 rokuP. L. (1)wiedziała o istnieniu wierzytelności powódki w kwocie 219.999,99 złotych. Po pierwsze bowiem, wbrew zarzutom apelacji, dla stwierdzenia takiego stanu świadomości dłużniczki nie było wcale konieczne poczynienie ustaleń dotyczących jej wiedzy o postępowaniu toczącym się w sprawie I C 524/12 i wyroku, zapadłym w tej sprawie w dniu 29 sierpnia 2012 roku. Zgromadzony materiał dowodowy dawał jednak podstawy do nie budzącego wątpliwości ustalenia, że zawierając zaskarżoną umowę,P. L. (1)wiedziała już nawet o toczącej się przeciwko jej osobie egzekucji, prowadzonej na podstawie tytułu wykonawczego wydanego w ostatnio wymienionej sprawie.
Wskazują na to dowody, o przeprowadzenie których zawnioskował w apelacji sam pozwany. Zeznając na posiedzeniu w dniu 27 maja 2013 roku w sprawie I C 524/12 (k. 166 – 169 akt wymienionej sprawy), dłużniczka zaprzeczała wprawdzie posiadaniu wiedzy o istnieniu wyroku zasądzającego należności, jak i o toczącym się w oparciu o ten tytuł wykonawczy postępowaniu egzekucyjnym. Te depozycje dłużniczki okazały się jednak tylko celowym przekłamaniem, wygenerowanym na potrzeby wniosku o przywrócenie terminu do złożenia sprzeciwu od wyroku zaocznego w ostatnio wymienionej sprawie. Jednocześnie bowiemP. L. (1)przyznała, że nabywca(...)powiadomił jąo „powiastkach od komornika” już we wrześniu 2012 r., dzwoniąc do Wielkiej Brytanii. Dodała, że poprosiła wówczas „wujka”J. S., aby wyjaśnił, co to za pisma, a w odpowiedzi dowiedziała się, że są to pisma od komornika i że są tam wezwania do zapłaty.
Strona powodowa udowodniła też, że pozwany kupując nieruchomości wiedział albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o tym,że dłużniczka działa w celu pokrzywdzenia wierzycielki. Sąd Apelacyjny podzielił jednocześnie stanowisko Sądu Okręgowego, że pomiędzy dłużniczką i pozwanym zachodził stosunek bliskości w rozumieniuart. 527 § 3 k.c., co zwalniało powódkęz obowiązku dowodzenia w zakresie objętym przewidzianym tam domniemaniem. Zgodnie z powołanym przepisem, jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Ustawodawca nie określił, jakiego typu relacje muszą zaistnieć, by można było mówić o "bliskich stosunkach", jednakżew doktrynie i orzecznictwie zgodnie wskazuje się, że mogą one wynikać (poza więzami rodzinnymi) z więzi uczuciowych, przyjacielskich, towarzyskich czy nawet majątkowych. Domniemanie ustanowione w komentowanym przepisie może być zastosowane względem każdej osoby, o ile w konkretnym przypadku stopień wzajemnych powiązań zachodzących z tytułu więzi rodzinnych, przyjaźni, wdzięczności, wspólnych interesów itp. pozwala uznać, że są to stosunki bliskie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1964 r., III CR 39/64, opubl. w nr 5 OSNC z 1965 r. pod poz. 75).
W niniejszej sprawie, już przed zawarciem umowy sprzedaży, dłużniczkęi pozwanego łączył stosunek bliskości. Oparty on został na wspólnej znajomości rodziców pozwanego i łączących wszystkie te osoby więziach interesów. Czyniąc ustalenia w tym zakresie, Sąd Okręgowy przyznał wprawdzie nadmierne znaczenie takim okolicznościom, jak zastępowanie dłużniczki przez tego samego pełnomocnika w sprawie I C 524/12, czy charakterystyka grupy etnicznej, z której dłużniczkai pozwany się wywodzą. Okolicznością kluczową przy rekonstrukcji stanu wiedzy pozwanego w chwili zawierania umowy jest, zdaniem Sądu Apelacyjnego, przede wszystkim wewnętrzna sprzeczność i nielogiczność jego obecnych depozycji co do motywów, które nim wówczas kierowały. Jedynym logicznym wytłumaczeniem podjęcia decyzji o nabyciu nieruchomości okazała się natomiast wersja przedstawiona przez stronę powodową.
Brak elementarnej wiedzy pozwanego co do charakterystyki zabudowy działek oraz brak późniejszego zainteresowania bieżącym losem nieruchomości, wskazuje, że kierował się on bezkrytycznie zapewnieniami drugiej strony, reprezentowanej przez jego matkęS. P.. Z zeznańM. G. (1)wynika przy tym, że inicjatywa sprzedaży działek miała pochodzić od osoby ówczesnej właścicielki. Nie sposób zaś zakładać, że zlecając pełnomocniczce zawarcie umowy rozporządzającej,P. L. (1)zatajałabyS. P.okoliczności podjęcia takiej decyzji. Przeczy temu wyjątkowy, nawet jak na warunki obrotu nieruchomościami, stopień zaufania, jakie wymienione kobiety żywiły wobec siebie nawzajem. Pozyskanie przez dłużniczkę wiedzy o wszczęciu egzekucji i zawarcie umowy sprzedaży dzielił przy tym niewielki odstęp, w stosunku do całego okresu czasu, w którymS. P.była umocowana do działania w imieniuP. L. (1). Wobec tego, za jedyną racjonalną przyczynę nagłego dokonania sprzedaży uznać można, w ocenie Sądu Apelacyjnego, jedynie potrzebę usunięcia zagrożenia zajęciem egzekucyjnym. Nie sposób zaś zakładać, że w takiej sytuacji sama pełnomocniczka dłużniczki nie udzieliłaby własnemu synowi informacjio motywacji kierującej mocodawczynią.
Ponadto dostrzec należy, że jednocześnie doszło do nagłego, niespodziewanego pojawienia się w majątku pozwanego środków finansowych, pochodzących od jego babciO. P., która jest również matkąS. P.. Jak wyżej wykazano, zachodzi wyraźna konfiguracja czasowa pomiędzy tym zdarzeniem, a powzięcia przezP. L. (1)przekonaniao zagrożeniu skierowania egzekucji do jej nieruchomości. Wbrew zapatrywaniu Sądu Okręgowego, dokonanej darowizny środków pieniężnych nie sposób poczytywać za pozorną czynność prawną. Zwrócić natomiast uwagę należało na wewnętrzną sprzeczność w zeznaniach samego pozwanego co do okoliczności i czasu powzięcia wiedzy o możliwości kupna działek i co do chwili pozyskania środków finansowych. Te cechy jakościowe relacjiF. K. (1)wskazują w sposób wyraźny na deklarowaną przez stronę powodową motywację działań darczyńcy – niezwłoczne umożliwienie nabycia nieruchomości, nakierowane na zabezpieczenie przede wszystkim interesu sprzedawcy.
Z tych wszystkich względów zarzuty pozwanego nie są w stanie skutecznie podważyć ustaleń i oceny Sądu I instancji co do zaistnienia przesłanek zart. 527 k.c., a apelacja na podstawieart. 385 k.p.c.została oddalona jako bezzasadna.
O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Apelacyjny orzekł z mocyart. 98 § 1 k.p.c.iart. 391 § 1 k.p.c., wyrażających zasadę odpowiedzialności za wynik procesu. Pozwanego obciążono obowiązkiem zwrotu przeciwnikowi poniesionych na tym etapie kosztów w całości. Stanowi je wynagrodzenie pełnomocnika w wysokości określonej przez§ 6 ust. 1 pkt 7w zw. z§ 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 461 ze zm.).