Sąd Okręgowy w Bydgoszczy
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 385/14
Data wyroku: 2015-02-12 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Aurelia Pietrzak, Wojciech Borodziuk
Słowa kluczowe: Zasiedzenie
Podstawa prawna: art. 172, 175 kc, 173 kc

Sygn. akt ll Ca 385/14

POSTANOWIENIE
Dnia 12 lutego 2015 r.
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Wojciech Borodziuk
Sędziowie:  SO Aurelia Pietrzak
SO Tomasz Adamski (spr.)  Protokolant: sekretarz sądowy Tomasz Rapacewicz
po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2015 roku w Bydgoszczy na rozprawie
sprawy z wnioskuC. Ł.iM. Ł. (1)
przy udziale:W. S. (1),Ł. S. (1),J. Ł.,A. Ł.,E. Ł.,M. M. (1),W. Ł.,E. G.,I. S.,M. K.,D. W.
o zasiedzenie
na skutek apelacji wnioskodawcówC. Ł.iM.
Ł.
od postanowienia Sądu Rejonowego w Świeciu z dnia 23 lutego 2012 roku
sygn. akt I Ns 495/11
postanawia:
I. zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że stwierdzić, iż
M. Ł. (1)pozostająca we wspólności majątkowej małżeńskiej z

1

(...)Ł.nabyła z dniem 19 maja 2011 roku przez

zasiedzenie:
a) własność udziału w wysokości(...)części nieruchomości położonej
w miejscowościK., stanowiącejdziałkę nr (...)o powierzchni(...)
ha dla której Sąd Rejonowy w Świeciu prowadzi księgę wieczystą
(...)(...)i to w miejsceW.Ł.,M.
K.,E. G.,A. Ł.,I.
S.iW. S. (1)jako spadkobiercówF.
Ł.,
b)) własność udziału w wysokości(...)części nieruchomości
położonej w miejscowościK., stanowiącejdziałki nr (...)o
łącznej powierzchni(...)ha dla której Sąd Rejonowy w Świeciu prowadzi
księgę wieczystą (...)i to w miejsceW.
Ł.,M. K.,E. G.,A.
Ł.,I. S.iW. S. (1)jako
spadkobiercówF. Ł.,
c)) własność udziału w wysokości(...)części nieruchomości położonej
w miejscowościB., stanowiącejdziałkę nr (...)o powierzchni 0,1000
ha dla której Sąd Rejonowy w Świeciu prowadzi księgę wieczystą
(...)(...)i to w miejsceW.Ł.,M.
K.,E. G.,A. Ł.,I.
S.iW. S. (1)jako spadkobiercówF.
Ł.,
a w pozostałym zakresie wniosek oddalić;
II.  oddalić apelację w pozostałym zakresie;
III.  oddalić wnioski stron o zasądzenie kosztów postępowania.
Sygn. akt: II Ca 385/14

UZASADNIENIE
WnioskodawcyC.iM.małż.Ł.wnieśli o stwierdzenie, że nabyli przez zasiedzenie we wspólności ustawowej:

-

udział wynoszący(...)we własności nieruchomości zapisanej wksiędze wieczystej (...), stanowiącejdziałkę nr (...)o powierzchni(...)ha wK., w miejsceF. Ł.;

udział wynoszący(...)we własności nieruchomości zapisanej wksiędze wieczystej (...), stanowiącejdziałki nr (...), stanowiące role i zabudowania, o powierzchni(...)ha wK., w miejsceF. Ł.;

udział wynoszący(...)we własności nieruchomości zapisanej wksiędze wieczystej (...), stanowiącejdziałkę nr (...), o powierzchni 0.10 ha wB., w miejsceF. Ł..

Wnioskodawcy twierdzili, że rodzice wnioskodawcyF.iM. Ł. (2)wpisani byli do ksiąg wieczystych jako poprzedni właściciele nieruchomości zapisanych w(...)(...)i(...), aF. Ł.jako właściciel nieruchomości zapisanej w(...)(...).
Ponadto wnioskodawcy wyjaśnili, że nabyli udziałyM. Ł. (2)na podstawie umowy przekazania i własności gospodarstwa rolnego z dnia 18 maja 1981r, a w miejsce nieżyjącegoF. Ł.winni wpisać się:W. Ł.,A. Ł.,M. K.,E. G.iI. S., a w miejsceM. W.S.i małol.Ł. S. (2).
Wnioskodawca twierdził, że mieszkał z rodzicami do 1962r. Od śmierci ojcaF. Ł.na nieruchomości pozostali: żona zmarłegoM. Ł. (2), wnioskodawcaC. Ł.i jego młodsze rodzeństwo:W. Ł.,M. K.,E. G.,I. S.,M. S.iA. Ł.. Pozostałe rodzeństwo opuściło nieruchomość. Wnioskodawca od lutego 1976r. zrezygnował z pracy na państwowej posadzie i zajął się gospodarstwem rodzinnym. Musiał je prowadzić przez pięć lat, aby jego matka uzyskała uprawnienia emerytalne.
W 1977r. wnioskodawca zawarł związek małżeński zM. Ł. (1), z którą pozostaje we wspólności ustawowej. Od tego czasu wspólnie zajmowali się gospodarstwem. W 1981 r.M. Ł. (2)w drodze umowy przekazania własności i posiadania
gospodarstwa rolnego na podstawieustawy z dnia 27 października 1977ro zaopatrzeniu emerytalnym rolników i ich rodzin ( Dz.U. nr 32 póz. 140) przeniosła na wnioskodawców swoje udziały we własności nieruchomości i posiadanie nieruchomości.
Wnioskodawcy powołali się na to, że od chwili śmierciF. Ł., a w szczególności od przekazania gospodarstwa rolnego własności nieruchomości, nikt nie zajmował się nieruchomościami i nie rościł sobie do nich żadnych praw.
Wnioskodawcy twierdzili także, że od daty przekazania gospodarstwa rolnego traktowali gospodarstwo jako swoją własność, spłacili wszystkie zobowiązania obciążające gospodarstwo, decydowali o produkcji rolnej, utrzymywali grunty orne, dokonywali niezbędnych nakładów na budynki gospodarcze, utrzymywali dom mieszkalny, uiszczali opłaty publiczno- prawne itp. Taki stan trwa do chwili obecnej. Wnioskodawcy opiekowali się takżeM. Ł. (2)do jej śmierci. Nikt z rodzeństwa wnioskodawcy nie partycypował w kosztach prowadzenia i utrzymania gospodarstwa rolnego, nikt z nich nie chciał też przejąć gospodarstwa.
UczestniczkiM. K.,I. S.iE. G.wniosły o oddalenie wniosku z uwagi na to, że przed upływem okresu zasiedzenia został złożony wniosek o dział spadku.
UczestnikW. S. (2)również powołał się na to, że wniosek jest przedwczesny.
UczestnikA. Ł.wniósł o oddalenie wniosku.
Postanowieniem z dnia 23 lutego 2012r. Sąd Rejonowy w Świeciu oddalił wniosek.
Sąd rejonowy rozpoznający niniejszą sprawę w I instancji, oparł swoje rozstrzygnięcie w przedmiotowej sprawie na następujących ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych:
W pierwszej kolejności sąd wskazał, że poza sporem pozostawało to, że nieżyjącyF.iM. Ł. (1)prowadzili gospodarstwo rolne, w skład którego wchodziły nieruchomości wymienione we wniosku, zapisane wksięgach wieczystych o numerach (...)i(...), a stanowiące ich współwłasność i nieruchomość zapisana w(...)(...)806/4, stanowiąca własnośćF. Ł., a także nieruchomości nie będące własnościąM.iF. Ł., tj.działki nr (...)położone wB.idziałka nr (...)położona również wB..
Po nagłej śmierci ojca, która nastąpiła w grudniu 1975r. wnioskodawca, który był zatrudniony w(...) Przedsiębiorstwie (...)wC.najpierw skorzystał z urlopu, a następnie rozwiązał umowę o pracę i zaczął wspólnie z matką prowadzić gospodarstwo rolne. Wnioskodawca jest najstarszym z rodzeństwa. W tym czasie w gospodarstwie mieszkali takżeW. Ł.,M. K.i małoletni jeszczeE. G.,M. S.,I. S.iA. Ł.. Wnioskodawca ożenił się w 1977r., a jego żona, wnioskodawczyniM. Ł. (1), zamieszkała na gospodarstwie po rodzicach męża i również dla niej stanowiło ono jedyne źródło utrzymania. W 1981r.M. Ł. (2)zawarła z wnioskodawcami umowę przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego. Taki stan faktyczny potwierdzają zeznania wnioskodawców ( k.159-161) oraz uczestnikówW. S. (2)(k.162),E. G.( k.162-163),I. S.( k.163-164),W. Ł.(k.164-165),M. K.k.174-175,A. Ł.k,175-176) oraz odpisy dokumentów (k.44-52) i umowy przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego (k.35-36).
Umowa przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego przeniosła na wnioskodawców udziałyM. Ł. (2)we własności nieruchomości, natomiast nie przeniosła własności tych udziałów we własności, które nie przysługiwały przekazującej, czyli udziałówF. Ł.. Nie ulega jednak wątpliwości, że wnioskodawcy stali się posiadaczami całego gospodarstwa. Posiadanie jest to stan faktyczny polegający na władaniu rzeczą a wnioskodawcy władali całym gospodarstwem.
Dalej sąd wskazał, iż Sąd Rejonowy w Świeciu wydał prawomocne postanowienia stwierdzające zasiedzenie tych nieruchomości, które były użytkowane jako część gospodarstwa, a nie stanowiły własnościF.iM. Ł. (2). I tak, postanowieniem z dnia 19 marca 2007 Sąd Rejonowy w Świeciu w sprawie I Ns 114/06 stwierdził, żeM. Ł. (2)nabyła przez zasiedzenie z dniem (stycznia 1976r. własnośćdziałek nr (...)o powierzchni 0,4229ha wB., a postanowieniem z dnia 22 października 2008r w sprawie I Ns 604/07 Sąd Rejonowy w Świeciu stwierdził, żeM. Ł. (2)nabyła przez zasiedzenie z dniem I stycznia 1977r. własnośćdziałki nr (...)o powierzchni 1,34 ha wB.. W świetle tych ustaleń oczywistym jest, że przed zawarciem umowy z dnia 18 maja 1981r. toM. Ł. (2)była posiadaczką gospodarstwa. Nie ma żadnych podstaw do przyjęcia, aby wcześniej nieformalnie podzieliła z wnioskodawcami się gruntem i aby ona pozostała posiadaczkądziałek (...)wB., a wnioskodawcy władali samodzielnie resztą gruntów.
W tej sytuacji przyjąć należy, że wnioskodawcy przejęli samodzielne prowadzenie gospodarstwa jako całości od dnia 18 maja 1981 r, tj. od daty zawarcia umowy przekazania gospodarstwa.
Zasiedzenie jest jednym ze sposobów nabycia własności. Zasiedzenie nieruchomości polega na tym, że z upływem wymaganego przez prawo okresu posiadania samoistnego posiadacz nieruchomości nie będący jej właścicielem nabywa własność. Zgodnie z regulacją zawartą wart. 172 § 1 i 2 k.c.posiadacz nieruchomości nie będący jej właścicielem nabywa własność, jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat dwudziestu jako posiadacz samoistny, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze.
Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że od daty zawarcia umowy przekazania gospodarstwa rolnego wnioskodawcy byli samoistnymi posiadaczami całego gospodarstwa, w tym udziałów w jego własności poF. Ł.. Samoistne posiadanie polega na władaniu rzeczą z zamiarem władania dla siebie, jak właściciel. Posiadanie wykonywane przez wnioskodawców nosiło cechy samoistności, gdyż decydowali oni o kierunku rozwoju gospodarstwa, rodzaju produkcji rolnej, ponosili nakłady na rozwój gospodarstwa i płacili należności publiczno-prawne.
Posiadanie samoistne wnioskodawców nosiło cechy złej wiary, gdyż przy zachowaniu należytej staranności byliby świadomi tego, że umowa przekazania gospodarstwa rolnego nie przeniosła na nich udziałówF. Ł.we własności nieruchomości. Termin zasiedzenia, które rozpoczęło swój bieg z dniem 18 maja 1981 r., upływał z dniem 18 maja 2011 r. Należy jednak mieć na uwadze, że do biegu zasiedzenia stosuje się odpowiednio przepisy o biegu przedawnienia roszczeń (art. 175 k.c). Oznacza to, że bieg zasiedzenia przerywa każda czynność zmierzająca bezpośrednio do dochodzenia roszczenia (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.). W dniu 28 kwietnia 2011 r. został złożony wniosek o dział spadku poF.iM.małżŁ., który przerwał bieg zasiedzenia. Dodać należy także, że skutek przerwania biegu zasiedzenia rozciąga się także naM. Ł. (1), która nie jest spadkobierczyniąF. Ł., ale pozostaje we wspólności ustawowej z wnioskodawcąC. Ł.. Wspólność majątkowa małżeńska jest wspólnością bezudziałową, dlatego nie sposób przyjąć aby wnioskodawczym mogła nabyć przez zasiedzenie połowę udziałuF. Ł.we własności nieruchomości. Ponadto wnioskodawczym nie władała nieruchomością jako jej jedyna posiadaczka samoistna - władała nią wspólnie z wnioskodawcą co do którego zasiedzenie nastąpić nie mogło. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd oddalił wniosek.
Powyższe postanowienie Sądu Rejonowego w Świeciu z dnia 23 lutego 2012 roku, o sygn. akt: I Ns 495/11, zostało zaskarżone apelacją wniesioną przez wnioskodawców.
W apelacji od postanowienia wnioskodawcyC. Ł.iM. Ł. (1)domagali się jego zmiany poprzez uwzględnienie wniosku z ewentualną jego modyfikacją polegającą na przyjęciu, że:

-

do zasiedzenia doszło wraz z upływem 30 lat od zawarcia małżeństwa przez wnioskodawców, a ewentualnie, że udziały w nieruchomościach zasiedział z dniem 05.12.2005r. wnioskodawcaC. Ł.pozostający w ustawowej wspólności zM. Ł. (1);

do zasiedzenia doszło z dniem 05.12.2005r na rzecz wnioskodawców, pozostających we wspólności ustawowej;.

do zasiedzenia doszło z dniem 18.05.2011r. na rzecz wnioskodawczyniM. Ł. (1)pozostającej we wspólności ustawowej zC. Ł..

Skarżący podnieśli w istocie dwa zarzuty, a mianowicie:
- naruszeniaart.172§2 kcpoprzez jego niezastosowanie orazart.175w związkuzart.123§1 pkt 1 ppkt 1 kcpoprzez ich niewłaściwe zastosowanie iart. 176§ 1 i 2kcpoprzez jego niezastosowanie;
- sprzeczności istotnych ustaleń sądu z zebranymi w sprawie dowodami.
W uzasadnieniu pierwszego z zarzutów wnioskodawcy wywodzili, że wspólne władanie nieruchomością pozostaje bez związku z biegiem terminu zasiedzenia dla każdego z jej posiadaczy. W przypadku wspólności majątkowej małżonków oznacza to, że posiadacz, wobec którego upłynął termin zasiedzenia nabywa własność całego prawa, a nie wydzielonej abstrakcyjnie jego części. Skarżący stali na stanowisku, że przerwę biegu zasiedzenia - w ujęciuart.123§l pkt 1 kcw związku zart.175 kc-powoduje tylko takie działanie właściciela, które jest bezpośrednio skierowane przeciwko temu posiadaczowi, na rzecz którego biegnie zasiedzenie. To oznacza, że wobec wnioskodawczyniM. Ł. (1)nie doszło do przerwania biegu terminu zasiedzenia, bo do udziału w sprawie o dział spadku toczącej się pod sygnaturą I Ns 239/11 została wezwana w charakterze uczestniczki dopiero postanowieniem z dnia 12.08.2011r, a więc po upływie terminu zasiedzenia, co -jak wcześniej wskazano -nastąpiło z dniem 18.05.2011r. Wbrew zapatrywaniu Sądu Rejonowego fakt udziału w sprawie o dział spadkuC. Ł.nie spowodował przerwania
biegu zasiedzenia wobec wnioskodawczymM. Ł. (3), jego żony. Tu skarżący odwołali się do stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w postanowieniu z dnia 22.08.2007r. w sprawie III CSK 41/2007, że w przypadku gdy jeden z uczestników postępowania (a tak było w przypadku wnioskodawczyni w sprawie o dział spadku) nie należy do kręgu spadkobierców, których praw dotyczy dział spadku, wtedy nie dochodzi do przerwania terminu zasiedzenia biegnącego na rzecz tego uczestnika. Z tego wywodu wynikałoby, że przynajmniej wnioskodawczyniM. Ł. (1)nabyła własność udziałów w nieruchomości opisanej we wniosku w drodze ich zasiedzenia.
W uzasadnieniu drugiego zarzutu apelujący wywodzili, że zgromadzona w sprawie dokumentacja oraz wyjaśnienia większości uczestnikowi dowodzą, że w okresie od 05.12.1975r. do 18.05.1981r. wnioskodawcaC. Ł.był samoistnym posiadaczem przedmiotu zasiedzenia - co najmniej z matkąM. Ł. (2), co uzasadniałoby zmianę zaskarżonego postanowienia przez stwierdzenie, że to wnioskodawcaC. Ł.nabył z dniem 05.12.2005r. przez zasiedzenie własność udziałów w nieruchomościach opisanych we wniosku. Idąc dalej skarżący wskazują, że gdyby nawet przyjąć, że od chwili śmierci męża w dniu 05.12.1975r. posiadaczem samoistnym wszystkich udziałów w gospodarstwie rolnym (obok tych, które stanowiły jej własność) byłaM. Ł. (2), to umową z dnia 18.05.1981 r. przeniosła posiadanie tych udziałów na rzecz wnioskodawcówC.iM.małż.Ł., co uzasadniałoby stwierdzenie, że to oni nabyli z dniem 05.12.2005r. własność tych udziałów w drodze zasiedzenia (apelacja wnioskodawców - k. 187 do 192 akt).
UczestnikW. S. (2)domagał się oddalenia apelacji.
Postanowieniem z dnia 26 września 2012 roku w sprawie II Ca 363/12 Sąd Okręgowy w Bydgoszczy, po rozpoznaniu apelacji wnioskodawców, zmienił zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego w Świeciu w ten sposób, że stwierdził, iżC. Ł.iM. Ł. (1)nabyli z dniem 6 grudnia 2005 roku przez zasiedzenie:

-

udział wynoszący(...)we własności nieruchomości zapisanej wksiędze wieczystej (...), stanowiącejdziałkę nr (...)o powierzchni(...)ha wK., w miejsceF. Ł.;

udział wynoszący(...)we własności nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej

(...)(...), stanowiącejdziałki nr (...), stanowiące role i zabudowania, o
powierzchni(...)ha wK., w miejsceF. Ł.;
- udział wynoszący(...)we własności nieruchomości zapisanej w księdze
wieczystej(...)(...), stanowiącejdziałkę nr (...), o powierzchni 0.10 ha wB., w
miejsceF. Ł..
Nadto sąd zasądził od uczestnikówM. K.,I. S.,E. G.,W. S. (2),W. Ł.iA. Ł.
solidarnie na rzecz wnioskodawców kwotę 3.367 zł tytułem zwrotu połowy kosztów postępowania za obie instancje i nie obciążył uczestników pozostałą częścią kosztów postępowania w sprawie.
Swoje rozstrzygnięcie sąd odwoławczy uzasadnił tym, iż wbrew zarzutowi apelacji Sąd I instancji poczynił ustalenia faktyczne w sprawie, w zakresie istotnym do jej rozstrzygnięcia, w sposób prawidłowy, a dokonał jedynie wadliwej ich oceny i w konsekwencji naruszenia prawa materialnego poprzez niezastosowanie w sprawieart.172 kc, choć zachodziły do tego uzasadnione podstawy. Zatem ten pierwszy zarzut apelacji wnioskodawców znalazł uzasadnienie i on doprowadził do zmiany zaskarżonego orzeczenia
Te istotne ustalenia faktyczne sprowadzają się do tego, że nieruchomości wchodzące w składgospodarstwa rolnego (...)- z chwilą śmierciF. Ł.w dniu 05.12.1975r. - przejęła w całości w posiadanie samoistne (w rozumieniuart. 336 kc) jego żona i matka wnioskodawcyM. Ł. (2). Nie zmienia tych ustaleń fakt, że wnioskodawcaC. Ł.zamieszkał z matką i pomagał w tym gospodarstwie. Doświadczenie wyniesione z rozpoznania podobnych spraw (o zasiedzenie) pokazuje, że zazwyczaj jest tak, iż z chwilą śmierci jednego z małżonków będących współposiadaczem rzeczy - jej posiadanie w całości przejmuje drugi z małżonków będących dotychczas jej współposiadaczem. W sprawie taka sytuacja zachodziła, bo ani wnioskodawcy, ani żaden z uczestników nie twierdzili, by po śmierci mężaM. Ł. (2)wyzbyła się posiadania gospodarstwa rolnego w całości czy choćby w części. Mało tego, zawarta przezM. Ł. (2)dopiero w dniu 18.05.1981r. umowa przeniesienia własności i posiadania gospodarstwa rolnego na rzecz wnioskodawcówC.iM.małż.Ł.potwierdza, że dopiero wówczas
wyzbyła się ona jego posiadania w całości, a więc również tych udziałów w jego własności, które wcześniej były we współposiadaniu jej mężaF. Ł.. Innymi słowy od chwili zawarcia przed Naczelnikiem GminyB.umowy przeniesienia własności i posiadania gospodarstwa rolnego tj. z dnia 18.05.1981 r. wnioskodawcy przejęli w posiadanie samoistne wszystkie nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa opisane w umowie i wskazane we wniosku (przywołana umowa - k.36 i 36 akt). Wadliwość oceny tych ustaleń faktycznych przez Sad Rejonowy polegała na tym, że skoroM. Ł. (2)będąca już od 05.12.1975r. posiadaczem samoistnym wszystkich nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego przeniosła ich posiadanie na rzecz wnioskodawców, to zgodnie z zasadą wyrażoną wart.176§1 kcmogli oni doliczyć do czasu swego posiadania także jej czas posiadania, jako poprzednika. W ten sposób, jako posiadacze samoistni nieruchomości w złej wierze, czego sami w apelacji nie kwestionowali, licząc ich posiadanie od 18.05.1981r. i doliczając okres posiadania poprzedniczki od 05.12.1975r., nabyli z dniem 06.12.2005r. przez zasiedzenie własność tych udziałów w nieruchomości, które wcześniej przysługiwałyF. Ł.. Upłynął bowiem okres 30 lat samoistnego i nieprzerwanego posiadania - konieczny do nabycia rzeczy w drodze zasiedzenia (jak wymagaart.172§1 i 2 kc). Zatem znajduje uzasadnienie zarzut drugi apelacji, że w tych okolicznościach faktycznych sprawy, zachodziły podstawy do zastosowaniaart.172§1 i 2 kc.
Przy takiej odmiennej ocenie faktów istotnych w sprawie niecelowe jest prowadzenie rozważań na okoliczność, kiedy dochodzi do przerwania biegu zasiedzenia, a w szczególności, czy czynność w postaci złożenia wniosku o dział spadku prowadzi do przerwania biegu zasiedzenia, w tym wobec posiadacza rzeczy nie będącego uczestnikiem postępowania działowego. Nadto niecelowe jest także wyjaśnianie szczegółowe kwestii, czy przerwanie biegu zasiedzenia wobec jednego z małżonków pozostających we wspólności ustawowej wyklucza możliwość nabycia własności rzeczy w drodze zasiedzenia przez drugiego z małżonków. Wystarczy wskazać, że w tym zakresie wywody poczynione w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia są wadliwe, natomiast zgodzić się należy w istocie z argumentami przywołanymi w apelacji, prezentującymi odmienna ocenę. Szczegółowa lektura niektórych orzeczeń Sądu Najwyższego i ich uzasadnień pozwala na rozwiązanie tych dylematów w sposób jednoznaczny, taki jak prezentowali apelujący (patrz choćby uchwała
SN z dnia 18.06.1968r. w sprawie III CZP 46/68; uchwała SN z dnia 28.02.1978r. w sprawie III CZP 7/78; postanowienie SN z dnia 22.01.2002r. w sprawie V CKN 587/00, czy postanowienie SN z dnia 22.07.2007r. w sprawie III CSK 41/07).
Sąd odwoławczy uznał za właściwe zasądzenie na rzecz wnioskodawców zwrotu połowy tych kosztów i jedynie przez tych uczestników, którzy kwestionowali zasiedzenie (na podstawieart.520§2 kpc).
Od powyższego rozstrzygnięcia skargę kasacyjną wnieśli uczestnicy postępowaniaW. S. (2)iŁ. S. (2)zarzucając sądowi:
I. Naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie: 1)art. 176 kcprzez zaliczenie okresu posiadaniaM. Ł. (2)do posiadania wnioskodawców; 2)art. 121 pkt 1 kcw zw. zart. 175 kcprzez nieuwzględnienie nie rozpoczęcia biegu przedawnienia w stosunku do małoletniej spadkobierczyniM. S.będącej w okresie do 22 listopada 1981 roku pod opieką matkiM. Ł. (2)i zawieszenia biegu przedawnienia w stosunku do jej synaŁ. S. (2); 3)art. 172 § 2 kcprzez uznanie, iż wnioskodawcy weszli w posiadanie samoistne w dniu zawarcia umowy przeniesienia własności i posiadania gospodarstwa rolnego w dniu 18 maja 1981 roku.
II. Naruszenie prawa procesowego, tj.art. 233 kpcprzez dokonanie oceny ustaleń faktycznych sprzecznych z zebranym materiałem dowodowym i dokonaniem jego oceny z przekroczeniem zasady swobodnej oceny zebranego materiału dowodowego, w szczególności poprzez nieuwzględnienie faktu małoletności spadkobierców:M. S.,I. S., nieuwzględnieniu, że wnioskodawcy do zgonuM. Ł. (2)nie zachowywali się jak posiadacze samoistni, a faktyczne rozporządzenie przezM. Ł. (2)nastąpiło na łożu śmierci w 2003 roku.
Postanowieniem z dnia 28 lutego 2014 roku w sprawie IV CSK 253/13 Sąd Najwyższy w Warszawie uchylił zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego w Bydgoszczy i sprawę przekazał temu sądowi do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
W uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał, że uzasadniony był zarzut naruszeniaart. 121 pkt 1 kcw zw. zart. 175 kc.Ustalając potrzebny do zasiedzenia okres od 1975
roku sąd nie wziął bowiem pod uwagę, że biegł on wobec małoletniej w chwili otwarcia spadku córkiF. M.Ł., której przedstawicielem ustawowym była matkaM. Ł. (2). W tej sytuacji, zważywszy na treśćart. 175 kc, do czasu pozostania przez nią pod władzą rodzicielską matki, tj. jak twierdzą skarżący do 22 listopada 1981 roku, bieg zasiedzenia nie rozpoczął się i uległ zwieszeniu do tej daty. Skoro tak, to do 2005 roku nie minęło jeszcze 30 lat wymaganych do nabycia własności nieruchomości w złej wierze. Z tego też względu ustalona w zaskarżonym postanowieniu data nabycia praw do nieruchomości przez wnioskodawców nie znajduje podstaw prawnych.

Sąd Okręgowy ponownie rozpoznając sprawę zważył, co następuje:
Apelacja wnioskodawców w zasadniczej części okazała się zasadne i skutkowała zmianą zaskarżonego orzeczenia, w części zaś - jako nieuzasadniona - podlegała oddaleniu.
Na wstępie czynionych rozważań stwierdzić należało, że w ocenie Sądu Odwoławczego, Sąd Rejonowy poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne z rozważeniem całokształtu materiału dowodowego, bez przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów, o której mowa w treściart. 233 § 1 k.p.c.Wobec tego, Sąd Okręgowy podzielił poczynione ustalenia Sądu I instancji i przyjmuje je za własne. Nie było zatem w niniejszej sprawie konieczności ich ponownego tu przytaczania. Sąd dokonał jednak wadliwej oceny prawnej i dopuścił się naruszenia prawa materialnego (art. 172 kc), co skutkować musiało zmianą postanowienia. Sąd odwoławczy wskazuje nadto, że ustalenia faktyczne sądu rejonowego uzupełnił własnymi ustaleniami co do faktu rezygnacji przezC. Ł.z pracy zawodowej poza rolnictwem w 1976 roku (dowód z dokumentu w postaci zaświadczenia o zatrudnieniu - k. 368) oraz co do daty wezwania do udziału w sprawie o dział spadku poF.iM. Ł. (2)wnioskodawczyni w niniejszej sprawie -M. Ł. (1), a co nastąpiło w dniu 12 sierpnia 2011 roku i wówczas do dopiero doszłoby do ewentualnego przerwania biegu zasiedzenia wobec wnioskodawczyni.
Wskazać w tym miejscu również było warto, że Sąd Okręgowy podziela stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale 7 Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia
2008 roku, sygn. akt III CZP 49/07 (OSNC 2008/6/55), że Sąd II instancji rozpoznający sprawę na skutek wniesionego środka odwoławczego, nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi prawa materialnego. Wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego.
Rozstrzygnięcie niniejszej sprawy wymaga poczynienia kilku uwag natury ogólnej. W sprawie o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości (czy też udziału we własności nieruchomości) Sąd bada czy w sprawie zaistniały obie przesłanki zasiedzenia, a mianowicie, czy posiadanie nieruchomości przezC.iM. Ł. (1)było posiadaniem samoistnym, oraz czy posiadanie to miało miejsce przez wymagany przepisami prawa okres.
Jedną z niezbędnych przesłanek nabycia własności rzeczy przez zasiedzenie jest posiadanie. Za posiadanie uważa się faktyczne władztwo nad rzeczą w zakresie prawa własności lub innego prawa, z którym łączy się to władztwo (art. 336kc). Faktyczne władztwo nad rzeczą, warunkujące istnienie posiadania, obejmuje dwa elementy: element fizyczny określany jakocorpusi element psychiczny -animus.Posiadanie jest zjawiskiem polegającym na tym, że określona osoba włada rzeczą(corpus)w taki sposób, jak osoby, którym przysługuje do rzeczy określone prawo(animus).
Posiadanie jako przesłanka nabycia własności przez zasiedzenie musi mieć charakter posiadania samoistnego. W rozumieniukodeksu cywilnegoposiadacz samoistny, to taki, który faktycznie włada rzeczą jak właściciel. Wszelkie zatem stany faktycznego władztwa, odpowiadające innemu prawu niż prawo własności, nie kwalifikują się jako posiadanie samoistne i nie mogą stanowić przesłanki zasiedzenia.
Dla istnienia samoistnego posiadania potrzebne jest przede wszystkim faktyczne władztwo nad rzeczą. Zakres faktycznego władztwa przy posiadaniu samoistnym odpowiadający prawu własności, sprowadza się do korzystania z rzeczy i rozporządzania nią w sposób jak najbardziej pełny, czyli do postępowania z rzeczą jak właściciel. Na elementcorpusoprócz czynnika wyłącznie fizycznego, składa się także wola władania, polegająca na chęci władania rzeczą, bez względu na to, czy władającemu chodzi o wykonywanie określonego prawa czy tylko o zatrzymanie rzeczy w swojej dyspozycji. To ostanie kryterium pozwala na odróżnienie woli posiadania od woli władania.
Konieczną przesłanką faktycznego władztwa, oprócz samego zachowania się posiadacza, jest odpowiednie zachowanie się osób trzecich, wyrażające się tym, że władztwo posiadacza nie spotyka się z ich strony ze skutecznym oporem, w wyniku
którego nastąpiłaby utrata władztwa przez posiadacza.
Posiadacz samoistny włada rzeczą jak właścicielcum animo rem sibi babendi,podczas gdy posiadacz zależny włada rzeczą w zakresie prawa innego niż własność. Czynnik woli(animus)więc stanowi kryterium, które pozwala na odróżnienie posiadania samoistnego od posiadania zależnego. W praktyce w zakresie jakiego prawa posiadacz wykonuje władzę nad rzeczą, decydują zewnętrzne, widoczne dla otoczenia przejawy władztwa. Chodzi o to, by interpretacja elementu woli miała charakter obiektywny. Nie oznacza to oczywiście eliminacji rzeczywistej woli posiadacza przy ocenie charakteru posiadania - zawsze bowiem decyduje jego rzeczywista wola, a nie wyobrażenie o niej innych osób - ale to na podstawie zewnętrznych przejawów woli można obiektywnie ustalić wolę rzeczywistą, która decyduje o charakterze posiadania. Ocena, czy w danej sytuacji mamy do czynienie z posiadaniem samoistnym czy też zależnym związana jest z konkretnymi okolicznościami (por. E. Janeczko, Zasiedzenie, Zachodnie Centrum Organizacji sp. z o.o., Warszawa - Zielona Góra, str. 94-101).
W polskim prawie nie obowiązuje rzymska zasada, zakładająca, że zmiana woli posiadacza, nie mogła powodować zmiany charakteru władztwa nad rzeczą (por. orz. SN z 12.3.1971 r., III CRN 516/70, OSP 1971, Nr 11, poz. 207). Oznacza to możliwość jednostronnej zmiany dzierżenia lub posiadania zależnego w posiadanie samoistne. Przekształcenie przez posiadacza swego posiadania z zależnego w samoistne wymaga jednak uzewnętrznienia. Zmiana musi zostać w sposób jednoznaczny zamanifestowana, gdyż samą intencję trudno uznać za wystarczającą (tak SN w orz. z 13.3.1998 r, I CKN 538/97, nie publ.). Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z 20.10.1997 roku, II CKN 408/97, OSNC 1988/4/61 - które sąd w pełni podziela - surowe wymagania wobec współwłaściciela zmieniającego zakres posiadania samoistnego uzasadnione jest bezpieczeństwem stosunków prawnych i ochroną własności, która narażona byłaby na uszczerbek, gdyby współwłaściciel - jak stwierdzono wyżej - uprawniony do współposiadania całości mógł łatwo doprowadzić do utraty praw pozostałych współwłaścicieli, powołując się na zmianę swojej woli, a więc elementu subiektywnego. Wymagania te muszą znaleźć swoje odbicie w postępowaniu dowodowym. Ciężar udowodnienia, przez jednego ze współwłaścicieli, że zmienił zakres posiadania samoistnego, spoczywa na nim wraz z niekorzystnymi skutkami, jakie wiążą się z niewykazaniem w sprawie o zasiedzenie tego przymiotu (por. orzeczenie Sądu
Najwyższego z dnia 12 maja 1959 roku, I CR 167/59, OSN 1961 poz. 8).
W niniejszej sprawie - w ocenie sądu -C. Ł.iM. Ł. (1)byli jedynie posiadaczami zależnymi części udziałów nie należących doC. Ł.(a odziedziczonych przezC.po ojcuF.) we własności nieruchomości będących przedmiotem postępowania w okresie od grudnia 1975 roku do 18 maja 1981 roku. W tym czasie respektowali oni uprawnieniaM. Ł. (2)do nieruchomości, która to decydowała któremu z dzieci zleci prowadzenie gospodarstwa, który wspierał ją w prowadzeniu gospodarstwa po śmierci męża, a która wreszcie samodzielnie zdecydowała - po nabyciu uprawnień do emerytury rolniczej - o tym czy przekaże gospodarstwo następcy i kto tym następcą będzie. Wnioskodawcy sami zresztą przyznają, że oczekiwali z decyzją o przejęciu gospodarstwa do chwili nabycia przezM. Ł. (2)uprawień emerytalnych i dopiero po tej dacie rozpoczęli własne inwestycje w gospodarstwo, zarówno w sprzęt, jak iw remont budynków. Zebrany materiał dowodowy nie pozwala na przyjęcie, by przed 18 maja 1981 roku wnioskodawcy manifestowali w jakikolwiek sposób wolę posiadania samoistnego wszystkich udziałów we własności gospodarstwa, a wręcz by taką wole przejawiali. Przeciwnie, respektowali oni uprawnienia właścicielskieM. Ł. (2), która do chwili podjęcia decyzji o przekazaniu gospodarstwa synowi i synowej, nie tylko czuła się właścicielką gospodarstwa, ale swą wolę manifestowała i jako właścicielka nieruchomości była postrzegana przez innych. Ustalenie to koreluje przy tym z ustaleniami poczynionymi przez Sąd Rejonowy w Świeciu przy rozstrzyganiu spraw I Ns 604/07 i I Ns 114/06 o zasiedzenie innych nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego będącego w posiadaniuF.iM. Ł. (2)(na co słusznie wskazywał w uzasadnieniu sąd I instancji).
Stan faktyczny uległ zmianie po 18 maja 1981 roku. Z chwilą zawarcia umowy przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego wnioskodawcyC.iM. Ł. (1)nabyli własność wszystkich przysługującychM. Ł. (2)udziałów we własności nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa, ale i objęli w posiadanie te udziały we własności, które nie stanowiły jej własności. Od tej chwili wszystkie decyzje związane z prowadzeniem gospodarstwa, jego rozwojem, zakupem sprzętu, remontami i modernizacja budynków podejmowali samodzielnie, nie konsultując i nie uzgadniając ich z nikim, w szczególności z pozostałymi spadkobiercamiF. Ł.. Ci zaś
nie sprzeciwiali się w żaden sposób postępowaniu wnioskodawców, aż do chwili wystąpienia z wnioskiem o dział spadku.
Ustaliwszy, iż wnioskodawcy od 18 maja 1981 roku posiadali samoistnie wszystkie udziały we własności gospodarstwa rolnego (przy czym było to - co bezsporne -posiadanie w złej wierze, wnioskodawcy bowiem wiedzieli, że nie przysługuje im własność wszystkich udziałów we własności), sąd zobligowany był ocenić, czy upłynął niezbędny okres do zasiedzenia. W niniejszym przypadku był to okres 30 lat (art. 172 § 2 kcw brzmieniu po 1990 roku). Zasiedzenie zatem mogło nastąpić z dniem 19 maja 2011 roku.
Bieg zasiedzenia przerywa się przez każdą czynność podjętą przed sądem w celu dochodzenia roszczeń przez właściciela przeciwko posiadaczowi (art. 175 kcw zw. zart. 123 §1 pkt 1 kc). W niniejszej sprawie spadkobiercyF. Ł.wystąpili do sądu z wnioskiem o dział spadku po nim (w skład którego wchodziły nieruchomości stanowiące gospodarstwo rolne) w dniu 28 kwietnia 2011 roku, doprowadzili zatem do skutecznego przerwania biegu zasiedzenia względemC. Ł., który we wniosku o dział spadku został wskazany jako uczestnik postępowania. Do ewentualnego przerwania biegu zasiedzenia biegnącego na rzeczM. Ł. (1)mogło natomiast dojść dopiero w dniu 12 sierpnia 2011 roku, gdy została wezwana do udziału w sprawie o dział spadku w charakterze uczestnika postępowania (art. 510 § 2 kpc).
Wprawdzieart. 123 § 1 pkt 1 k.c.nie precyzuje bliżej przesłanek, które musi spełniać czynność przedsięwzięta przed sądem bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia, aby mogła skutecznie przerwać bieg terminu przedawnienia (zasiedzenia), nie ulega jednak wątpliwości, że chodzi tu o czynność wywołującą związany z nią skutek wobec konkretnej osoby, tj. tej, przeciwko której została ona skierowana. Reguła ta znajduje zastosowanie również w przypadku skierowania powództwa windykacyjnego, czy też wniosku o dział spadku przeciwko jednemu tylko z małżonków będących współposiadaczami samoistnymi nieruchomości. W takim bowiem przypadku nie dochodzi do przerwania biegu zasiedzenia biegnącego na rzecz drugiego z małżonków będącego posiadaczem samoistnym nieruchomości. Pogląd ten jest przy tym utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. uzasadnienia postanowień Sądu Najwyższego: z dnia 17 kwietnia 2007 r., I CSK 520/07; z dnia 29 października 2010 r., I CSK 705/09; z dnia 11 sierpnia 2011 r.r I CSK 647/10 i z dnia 5 lutego 2010 r, II CSK 124/09 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2012 roku, I CSK 257/12). Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy
stwierdzić trzeba, że nie doszło do przerwania biegu zasiedzenia biegnącego na rzeczM. Ł. (1), która nabyła posiadane udziały na własność z dniem 19 maja 2011 roku.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych ugruntował się podgląd, zgodnie z którym nieruchomość nabyta w trakcie trwania wspólności ustawowej staje się składnikiem majątku wspólnego małżonków także w sytuacji, w której jej posiadaczem samoistnym był tylko jeden z małżonków i to zarówno wtedy, gdy okres jego posiadania prowadzącego do zasiedzenia mieścił się w czasie trwania wspólności ustawowej, jak wówczas, gdy przewidziany wart. 172 k.c.bieg terminu wymaganego do zasiedzenia rozpoczął się przed powstaniem wspólności, ale zakończył w czasie jej trwania (zob. uchwałę z dnia 28 lutego 1978 r., III CZP 7/78; oraz uzasadnienia postanowień: z dnia 22 sierpnia 2007 r., III CSK 41/07, z dnia 11 sierpnia 2011 r, I CSK 647/10 i postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2012 roku, I CSK 257/12)). Wskazuje się przy tym, że wniosek taki wypływa jednoznacznie z - rządzącej wspólnością ustawową - zasady, nakazującej traktować przedmioty majątkowe nabyte w trakcie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub jednego z nich jako majątek wspólny (art. 31 § 1 k.r.o.; poprzednio -art. 32 § 1 k.r.o.). Z punktu widzenia tej zasady nie ma znaczenia, czy tylko jeden z małżonków nabył prawo własności przez zasiedzenie, czy też prawo to nabyli oboje małżonkowie łącznie, jako posiadacze samoistni. Wprawdzie w pierwszym z wymienionych przypadków w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia własności przez zasiedzenie wymienia się tylko małżonka, który spełnił przesłanki określone wart. 172 k.c, jednakże nie wyłącza to objęcia nabytego w ten sposób przedmiotu majątkowego wspólnością ustawową. Fakt nabycia własności udziałów we własności nieruchomości przezM. Ł. (1), nie niweczy jednak reguły w myśl której przedmioty przez nią nabyte wejdą do wspólności majątkowej małżeńskiej zC. Ł..
Wskazać wreszcie trzeba, że bez znaczenia pozostaje okoliczność, iż w dniu 18 maja 1981 roku i pewien czas później małoletni pozostawali niektórzy spośród spadkobiercówF. Ł., a którzy pełnoletność uzyskali w pierwszej połowie lat 80-tyc XX wieku. Pozostawali oni bowiem pod władzą rodzicielskąM. Ł. (2)i to ona była ich przedstawicielem ustawowym, a zasiedzenie biegło na rzeczC.iM. Ł. (1), reguła opisana wart. 175 kcw zw. zart. 121 pkt 1 kc(zawieszenie biegu zasiedzenia) nie znajdzie zatem w niniejszym przypadku
zastosowania.
Sąd z urzędu zobligowany był zastosować przepis prawa materialnego wyrażony wart. 173 kc.Zgodnie z tym przepisem, jeżeli właściciel nieruchomości, przeciwko któremu biegnie zasiedzenie, jest małoletni, zasiedzenie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem dwóch lat od uzyskania pełnoletności przez właściciela. Od 30 marca 2004 roku udział we własności nieruchomości wynoszący odpowiednio(...)części co do nieruchomości zapisanej wksiędze wieczystej (...)oraz(...)części co do nieruchomości zapisanej wksiędze wieczystej (...)należy do małoletniegoŁ. S. (2)(który pełnoletność uzyska w maju 2015 roku). Termin ten jeszcze nie nadszedł, zatem wniosek o zasiedzenie przez wnioskodawców udziału we własności nieruchomości przypadającychŁ. S. (2)należało oddalić.
Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności sąd odwoławczy (działając w oparciu oart. 386 § 1 kpc) zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że stwierdził, iż wnioskodawczyniM. Ł. (1)pozostająca we wspólności majątkowej małżeńskiej zC. Ł.nabyła z dniem 19 maja 2011 roku przez zasiedzenie:

-

udział wynoszący(...)we własności nieruchomości zapisanej wksiędze wieczystej (...), stanowiącejdziałkę nr (...)o powierzchni(...)ha wK., w miejsceW. Ł.,M. K.,E. G.,A. Ł.,I. S.iW. S. (2)jako spadkobiercówF. Ł.;

udział wynoszący(...)we własności nieruchomości zapisanej wksiędze wieczystej (...), stanowiącejdziałki nr (...), stanowiące role i zabudowania, o powierzchni(...)ha wK., w miejsceW. Ł.,M. K.,E. G.,A. Ł.,I. S.iW. S. (2)jako spadkobiercówF. Ł.;

udział wynoszący(...)we własności nieruchomości zapisanej wksiędze wieczystej (...), stanowiącejdziałkę nr (...), o powierzchni 0.10 ha wB., w miejsceW. Ł.,M. K.,E. G.,A. Ł.,I. S.iW. S. (2)jako spadkobiercówF. Ł.,

a w pozostałym zakresie wniosek oddalił.
Dalej idącą apelację - co do zasiedzenia udziałuŁ. S. (2), stwierdzenia zasiedzenia na rzeczC. Ł.i wreszcie stwierdzenia zasiedzenia z wcześniejszą niż 19 maja 2011 roku datą- sąd odwoławczy oddalił (art. 385 kpc).
Jednocześnie sąd odwoławczy orzekł w przedmiocie kosztów postępowania apelacyjnego w oparciu o regułęart. 520 § 1 kpcustalając, że wnioskodawcy i uczestnicy ponoszą we własnym zakresie koszty związane ze swoim uczestnictwem w postępowaniu przed sądem I instancji, w postępowaniu apelacyjnym, a wreszcie w postępowaniu kasacyjnym. W ocenie sądu brak jest przesłanek do odstąpienie od ogólnej reguły rozkładu ciężaru kosztów postępowania nieprocesowego w niniejszej sprawie. Podkreślenia wymaga, że postępowanie o zasiedzenie prowadzone jest w interesie wnioskodawców, którzy jedynie na drodze sądowej, poprzez uzyskanie orzeczenia stwierdzającego deklaratoryjnie zasiedzenie, mogą uzyskać tytuł własności. Koszty związane z postępowaniem ponieśli by zatem niezależenie od udziału i ewentualnej aktywności procesowej pozostałych uczestników postępowania. Zważyć przy tym nadto trzeba, że wnioskodawcy ulegli co do części swego żądania, podobnie jak składający skargę kasacyjnąW. S. (2)działający w imieniu własnym oraz synaŁ. S. (2). W tej sytuacji brak było podstaw do zasądzenia zwrotu kosztów postępowania zarówno od uczestników na rzecz wnioskodawców, jak i od wnioskodawców na rzecz uczestników, a zgłoszone w tym zakresie wnioski należało oddalić.