Sąd Apelacyjnywe Wrocławiu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1526/14
Data wyroku: 2015-02-06 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Małgorzata Bohun, Tadeusz Nowakowski, Anna Guzińska
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 455 kc, art. 991 kc, art.993 kc

Sygn. akt I ACa 1526/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 6 lutego 2015 r.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie:

Przewodniczący:

SSA Anna Guzińska

Sędziowie:

SSA Małgorzata Bohun
SSA Tadeusz Nowakowski (spr.)

Protokolant:

Beata Grzybowska

po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2015 r. we Wrocławiu na rozprawie
sprawy z powództwaA. B.iR. B.
przeciwkoG. B.
o zapłatę
na skutek apelacji powodów i pozwanej
od wyroku Sądu Okręgowego w Legnicy
z dnia 15 lipca 2014 r. sygn. akt I C 120/11

1
zmienia zaskarżony wyrok w punktach I i II w ten sposób, że zasądzone tam kwoty obniża do 31.335 zł (trzydzieści jeden tysięcy trzysta trzydzieści pięć złotych), nie naruszając pozostałych postanowień tych punktów, a dalej idące powództwa oddala, w punkcie IV przez obniżenie zasądzonej tam kwoty do 2.599 zł, w punkcie V przez obniżenie zasądzonej tam kwoty do 1.158 zł oraz w punkcie VI przez nakazanie pozwanej, aby uiściła na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Legnicy kwotę 2.889 zł, zaś powodom kwoty 2.166,50 zł;

2
oddala dalej idącą apelację pozwanej, a apelacje powodów w całości;

3
zasądza od powodów na rzecz pozwanej po 2.590 zł zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 15 lipca 2014 r. Sąd Okręgowy w Legnicy zasądziłod pozwanej na rzecz powodów po 80.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia15 lipca 2014 r. do dnia zapłaty; dalej idące powództwo co do zapłaty odsetek oddalił i orzekł o kosztach postępowania.
Sąd ten ustalił, że postanowieniem z 8.10.2010 r. Sąd Rejonowy wL.stwierdził, że spadek poM. B.zmarłym 16.04.2010 r. wL., na podstawie testamentu notarialnego z 13.06.2001 r. nabyła żonaG. B.w całości.
M. B.w chwili śmierci był żonaty zG. B.i miał trzech synówA. B.,R. B.orazN. B..
Na dzień 16.04.2010 r.M. B.posiadał na rachunku bankowymnr(...)zgromadzone środki w kwocie 5.963,39 zł.W dniu 19.04.2010 r. z powyższych środków zostało spłacone zadłużeniew wysokości 50 zł, opłacony abonament telewizyjny w wysokości 64 zł, kwotę5.840 zł wypłaciłaG. B..
Na dzień otwarcia spadkuM. B.nie posiadał akcji w(...) SAwP..
Na dzień otwarcia spadkuM. B.nie posiadał środków na innych rachunkach bankowych w(...) SAO/L..
Umową z dnia 26 lipca 2007 r.G. B.iM. B.ustanowili rozdzielność majątkową małżeńską.
Aktem notarialnym z dnia 31.07.2007 r.M. B.sprzedałG. B.należące do jego majątku odrębnego spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu położone wL.przyul. (...)za kwotę 100.000 zł.
Wartość rynkowa mieszkania została przez strony ustalona na kwotę 202.500 zł. Wartość rynkowa własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnegowg stanu na dzień 31.07.2007 r. wynosi 169.000 zł.
Aktem notarialnym z dnia 12.11.2007 r.M. B.darował na rzeczN. B.spółdzielcze własnościowe prawo do garażu położonegowL.w zespole garaży przy zbieguulic (...), które nabył będąc żonatym, z majątku osobistego do majątku osobistego.
Wartość spółdzielczego prawa do garażu według stanu na dzień 12.11.2007 r. wynosi 21.400 zł.
W dniu 16 listopada 2007 rokuM. B.darowałN. B.kwotę 400.000 zł ze środków pieniężnych stanowiących jego majątek odrębnyz przeznaczeniem na zagospodarowanie.M. B.kwotę 400.000 zł przekazał zrachunku (...)na rachunekN. B.(...)w dniu 16.11.2007 r.
W dniu 16 czerwca 2009 r.N. B.sprzedał własnościowe spółdzielcze prawo dogarażu nr (...)D.iR. J.za kwotę 18.000 zł.
W dniu 3 lipca 2008 r.N. B.darowałM. B.kwotę 410.000 zł.N. B.kwotę 410.000 zł przekazał zrachunku (...)w dniu 3.07.2008 r. na rachunekM. B.(...)
W dniu 3 lipca 2008 r.G. B.zawarła zM. B.umowę o częściowy podział majątku wspólnego. W skład majątku dorobkowegoM. B.iG. B.wchodził samochód osobowy markiF. (...)nr rej. (...)o wartości 15.000 zł, samochód osobowyF. (...)nr rej. (...)o wartości 40.000 zł, środki pieniężnew kwocie 400.000 zł zgromadzone na koncieM. B., dwa konie rasy(...)D.i Dżuma o łącznej wartości 7.000 zł.
W wyniku częściowego podziału majątkuG. B.otrzymała samochódF. (...), kwotę 300.000 zł, dwa konie, zaśM. B.samochódF. (...)oraz kwotę 100.000 zł.M. B.zobowiązałsię kwotę 300.000 zł przelać na kontroG. B.w terminiedo 16.07.2008 r.
W dniu 3.07.2008 r. zrachunku (...)M. B.przelał na rachunekG. B.kwotę 300.000 zł kwotę 110.000 zł na własnyrachunek (...).
W dniu 24.09.2007 r.G. B.otrzymała wBanku (...) SAweW.kredyt w wysokości 300.000 zł na zakup mieszkania położonego wL.przyul. (...). W dniu 3 października 2007 r.G. B.nabyła odB.iS. P.lokal mieszkalny stanowiący odrębną nieruchomość wraz z przynależnym do niego udziałem we współwłasności nieruchomości położony wL.przyul. (...)za kwotę 450.000 zł. Część ceny w wysokości 300.000 zł została zapłaconaz kredytu udzielonego pozwanej przez bank, pozostała kwota 150.000 zł ze środków własnych pozwanej, którymi dysponowała pozwana.
W dniu 7 lutego 2008 r. pozwana otrzymała odI. K.kwotę 112.500 złz przeznaczeniem na zakup mieszkania. W dniu 11.07.2008 r.I. K.darowała pozwanej kwotę 50.000 zł. W dniu 18 sierpnia 2008 r.I. K.darowała pozwanej kwotę 100.000 zł na wyposażenie mieszkania przyul. (...).I. K.darowała swojej córceG. B.pieniądzena remont nieruchomości przyul. (...)i tak w dniu 16.03.2009 r. kwotę 54.050 zł, w dniu 24.11.2009 r. kwotę 8.000 zł, w dniu 5.02.2010 r. kwotę 52.400 zł, w dniu 6.09.2010 r. kwotę 15.000 zł, w dniu 20.12.2010 r. kwotę 7.800 zł, w dniu 7.03.2011 r. kwotę 76.770 zł.
I. K.łącznie przekazała na rzecz pozwanej kwotę 476.520 zł, kwoty te przekazała z rachunku bankowego nr(...)na rachunek pozwanej prowadzony przez(...) SAnr(...).Na rachunek bankowy nr(...)należący doI. K.wpłynęły środki z dopłat AR i MR za okres od 14.03.2006 r. do 14.12.2010 r., z tego tytułu wpłynęła kwota 319.900,60 zł.
W dniu 20.12.2007 r. na wskazany rachunek bankowyI. K.wpłynęłakwota 76.486,09 zł z tytułu zbycia nieruchomości oraz kwota 36.000 zł, w dniu25.07.2008 r. kwota 210.000 zł, w dniu 03.09.2010 r. kwota 15.000 zł. Łączniez tytułu sprzedaży nieruchomości wpłynęła kwota 337.486,09 zł.
Darowizny przekazane przezI. K.na rzecz pozwanej musiały pochodzić częściowo z dopłat uzyskanych z AR i MR oraz częściowo z dochodów uzyskanych ze sprzedaży nieruchomości.
Zapłata reszty ceny za zakup nieruchomości przyul. (...)wL.w wysokości 150.000 zł znajdowała pokrycie w środkach pieniężnych pochodzących głównie z darowizn, którymi dysponowała pozwana.
G. B.iM. B.korzystali w(...) SAOddział wL.z kredytu gotówkowego udzielonego w dniu 8.04.2009 r.w wysokości 75.000 zł.
Kredyt został przekazany na rachunek pozwanej nr(...)w wysokości 72.750 zł. Spłata kredytu następowała z rachunku pozwanej, całkowita spłata kredytu nastąpiła w dniu 18.08.2009 r.
Z rachunku pozwanej w(...) SA1 Oddział wL.wypłat dokonywałM. B., w okresie od 4.06.2008 r. do 24.04.2009 r. wypłacił łącznie kwotę 283.900 zł.
Pozwana wypłaciła z rachunku bankowegoM. B.w okresieod 24.09.2007 r. do 12.02.2008 r. łącznie kwotę 26.200 zł. Po dniu 26.07.2007 r.z rachunku należącego doM. B.na potrzeby pozwanej została wydatkowana łącznie kwota 359.859,43 zł w tym 26.205 zł wypłata gotówki przez pozwaną, 9.319 zł podatek od czynności cywilnoprawnych od zakupu nieruchomości przyul. (...), 19.000 zł zakup mebli sypialnia przez pozwaną, 2.596,06 zł czynsz plus opłaty za mieszkanie przyul. (...).744,37 pozostałe oraz 300.000 zł rozliczenie z tytułu podziału majątku. Z rachunku bankowegoM. B., po dacie darowania garażuN. B.były wydatkowane kwoty na opłaty związane z garażem w łącznej wysokości353,75 zł. Wartość nakładów poczynionych przez pozwaną na nieruchomość położoną wL.przyul. (...)wynosi 226.545 zł. Umowy z wykonawcami nakładów zawierała pozwana, wydatki na nakłady zostały zapłacone przez pozwaną gotówką lub przelewami z konta bankowego pozwanej(...).
Nie można jednoznacznie ustalić źródeł finansowania nakładów poczynionychna nieruchomość położoną przyul. (...)wL.. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można stwierdzić, że nakłady na przedmiotową nieruchomość zostały sfinansowane z darowizn otrzymanych przez pozwaną odI. K..
W dniu 17 lutego 2007 r.M. B.sporządził odręczne oświadczenie zatytułowane „uzupełnienie do Repertorium A 8842/2001 aktu notarialnegoz 20.12.2001", w którym przeznaczył tytułem zapisu synowiN. B.udział w wysokości 20% w środkach pieniężnych ulokowanych wBanku (...)wL.; wyłączył od udziału w zapisie testamentu synaR. B., który był na jego wyłącznym utrzymaniu do ukończenia 3 lat studiów i któremu załatwił mieszkanie typu lokatorskiegoSM (...)weW.przyul. (...)i z którym od 1995 r. nie utrzymuje w ogóle kontaktów: nastąpiło całkowite zerwanie więzi rodzinnych; wyłączył z udziału w zapisie testamentowym synaA. B., który był na jego wyłącznym utrzymaniudo ukończenia studiów i któremu załatwił mieszkanie typu lokatorskiegowSM (...)wL.przyul. (...)i z którym od 1995 r. nie utrzymuje w ogóle kontaktów, nastąpiło zerwanie więzi rodzinnych.
N. B.zdał maturę w 2001 r., po szkole średniej podjął studia, w 2001 r. ożenił się, zamieszkał w mieszkaniu przyul. (...)wL..W okresie od 2008 r. do 2009 r. mieszkał w mieszkaniu przyul. (...),po ślubieN. B.w mieszkaniu tym zamieszkałM. B.z pozwaną.
Pieniądze w kwocie 410.000 złB.przekazał ojcu z uwagi na chorobęM. B.i konieczność jego leczenia.
W 1995 r.M. B.związał się zG. B..W 2000 r. pozwana zawarła związek małżeński zM. B..
W latach 1995-2000A. B.iR. B.utrzymywali bliskie kontaktyzM. B..M. B.w 2004 r. zerwał kontakty z synemA., utrzymywał kontakty z jego żonąA.i dziećmi.A. B.widział się z ojcem w grudniu 2007 r. w mieszkaniu przyul. (...). Pozwana zwróciła uwagęA. B., aby informował ją on wizytach u ojca. Od 2007 r.A. B.spotykał się z ojcem poza mieszkaniemM. B..W styczniu 2008 r. zmarła matka powodów,M. B.nie przyszedłna jej pogrzeb. Od czerwca 2008 r.A. B.spotkał się z ojcem kilka razy.W 2009 r.M. B.odwiedził synaA.w jego domu. Ostatni razz ojcemA. B.widział się w 2010 r.A. B.w latach 1985-1991 studiował naAkademii (...)weW., otrzymywał stypendium.W 1989 r. rozpoczął działalność gospodarczą i miał własne środki finansowe. Mieszkanie przyul. (...)otrzymał w 1985 r.D. M.scedował na powodaA. B.wkład mieszkaniowy, który powód zwrócił w 1989 r.z pieniędzy zarobionych w Anglii. W 2001 r.A. B.rozpoczął budowę domu. OdM. B.nie otrzyma! żadnych środków pieniężnych.
R. B.nie otrzymał odM. B.żadnych darowizn,w 1996 r. ukończył studia, w czasie studiów utrzymywał się samodzielnie, ojciec scedował na powodaR. B.członkowstwo wSM (...)weW.. Wkład mieszkaniowy związany z mieszkaniem miał powód ze środków własnych. Mieszkanie sprzedał powód w 2006 r. i pieniądze przeznaczył na budowę domu,M. B.nie pomagał synowiR.w budowie domu. PowódR. B.przesta! odwiedzać ojca po 2005 r. ZM. B.widział się w grudniu 2007 r. w jego mieszkaniu, przed śmierciąM. B.widział się z ojcem raz na mieście.
M. B.w latach 2004 -2005 leczył się na prostatę, w lipcu 2007 r. miał operację, pozwana nie informowała powodów o pobycieM. B.w szpitalu. W czasie pobytuM. B.w szpitalu przychodził do niego notariusz. Po wyjściuM. B.ze szpitala opiekowała się nimF. Z.,I. K.i pozwana.
M. B.wspierał finansowo matkę powodów, odwiedzał ją co miesiąc, w czasie odwiedzin spotyka! się również z synemA..
Pozwana nie poinformowała powodów o śmierciM. B.anio terminie pogrzebu. Na grobieM. B.nie ma pomnika.
Wartość samochodu markiF. (...)wynosi 16.000 zł
Pismem z dnia 23.12.2010 r. powodowie wezwali pozwaną do zaspokojenia ich roszczeń z tytułu zachowku po zmarłymM. B.poprzez zapłatęw terminie do 14 dni kwot, których wysokość pozostawili pozwanej do oszacowania. Powyższe pismo pozwana otrzymała 10.01.2011 r. Pismem z dnia 18.01.2011 r. pozwana odmówiła zapłaty podnosząc, iżM. B.nie zostawił spadku.
Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że powództwo zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie zart. 991 § 1 k.c.powodowi należy się po1/8 wartości spadku, bowiem spadkodawca miał trzech synów. Brak jest podstaw do przyjęcia, że powodowie zostali przez spadkodawcę wydziedziczeniu w dokumencie z 17.02.2007 r. „uzupełnienie do Repertorium A 842/2001 Aktu notarialnego z dnia 20.12.2001 r.”M. B.przeznaczył tytułem zapisu synowiN.udział w wysokości 20% w środkach pieniężnych zgromadzonych w(...)wL.i wyłączył od udziału w zapisie synówR.iA.. W ocenieSądu pierwszej instancji z treści tegoż dokumentu wynika, że wolą spadkodawcy było wyłączenie powodów od udziału w zapisie. Nie można natomiast wyciągnąć wniosku, że wolą spadkodawcy było pozbawienie powodów prawa do zachowku. Także niezależnie od tego przyczyna wyłączenia od udziału w zapisie testamentu wyrażona przez spadkodawcę, nie może być postawą wydziedziczenia, bowiem wskazaniaM. B.nie mieszczą się w katalogu przyczyn wydziedziczenia wskazanym przez ustawodawcę wart. 1008 k.c.
Z materiału dowodowego sprawy wynika, że powodowie utrzymywali z ojcem bliskie kontakty, odwiedzali się, uczestniczyli w uroczystościach rodzinnych, spotkaniate były przyjazne. Potwierdza to także okoliczność, że na prośbę ojcaA. B.pomógł przyrodniemu bratuN.znaleźć w 2007 r. pracę. Materiał dowodowy nie wykazał „całkowitego zerwania więzi rodzinnych od 1995 r.” Więzi te wprawdzie uległy rozluźnieniu z uwagi na zachowanie pozwanej, ale nie nastąpiła sytuacja wymieniona wart. 1008 pkt 3 k.c.Na należny powodowi zachowek nie mają wpływu koszty ponoszone przez spadkodawcę na ich naukę czy też pomoc w załatwieniu mieszkania. Mieszkania nie stanowiłY darowizn ani zapisów.
Ustalając substrat zachowku, będący podstawą jego obliczenia, Sąd Okręgowy ustalił czystą wartość spadku. Wartość ta to różnica między wysokością aktywów wchodzących w skład spadku a wysokością długów spadkowych. Obliczenie następuje na podstawie wartości spadku według cen z daty orzekaniao roszczeniu z tego tytułu.
Na dzień otwarcia spadku nie było długów spadkowych. Spadkodawca i pozwana korzystali z kredytu w(...)/wL.udzielonego w kwocie 75.000 zł 8.04.2008 r., ale całkowita spłata tego kredytu nastąpiła w dniu 18.08.2009 r.
Zdaniem Sądu Okręgowego w skład spadku wchodzą:

-

samochód osobowyF. (...)o wartości 16.000 zł,

środki zgromadzone na rachunku bankowym w(...)w wysokości 5.963,39 zł,

Darowizny doliczone do spadku to:

-

garaż, jako spółdzielcze prawo, według stanu na dzień 12.11.2007 r., o wartości 21.400 zł,

darowizna kwoty pieniężnej na rzeczN. B.z 16.11.2007 r. w wysokości 400.000 zł ze środków stanowiących majątek odrębnyM. B., przekazana mu na zagospodarowanie,

pobrane z kontaM. B.kwoty na wyłączne potrzeby pozwanej czyli faktyczne darowizny, a to 9.319 zl tytułem podatku od czynności cywilnoprawnychod zakupu nieruchomości przyul. (...), kwotę 19.000 zł na zakup mebli sypialni przez pozwaną.

W ocenie Sądu Okręgowego do stanu czynnego spadku należy również doliczyć wartość mieszkania położonego wL.przyul. (...)które wyszło z majątku odrębnegoM. B.. Wartość tej nieruchomości w dniu dokonania tej czynności (sprzedaży pozwanej) to 169.000 zł. Sąd ten nie dał wiary pozwanej, że uiszczała ona mężowi po 20.000 zł jako cenę ustaloną przez małżonków, aż do wyczerpania kwoty 100.000 zł. Uznał tę umowę za pozorną, ukrywającą faktyczną darowiznę. Natomiast powodowie w ocenie Sądu Okręgowego nie wykazali, aby z majątku osobistego spadkodawcy czynione były nakładyna majątek osobisty pozwanej, czyli na nieruchomość przyul. (...).
W tej sytuacji Sąd pierwszej instancji uznał, że stan czynny spadku wynosi 640.682,39 zł (16.000 zł + 5.963,39 zł + 21.400 zł + 400.000 zł + 9.319 zł + 19.000 zł + 169.000 zł).
Powodom należna jest 1/8 części spadku co stanowi po 80.085,29 zł i dla tego zasądził na ich rzecz od pozwanej dochodzone przez nich kwoty po 80.000 złz odsetkami od dnia wyroku.
Wyrok ten zaskarżyły obie strony.
Powodowie w części oddalającej żądanie o zasądzenie odsetek ustawowych od dnia 25.01.2011 r. (punkt III wyroku). W apelacji zarzucili:

-

naruszenie prawa materialnego tj. art. 455 w zw. zart. 481 § 1 i 2 oraz art.991 § 1 i 2 k.c.przez błędną jego wykładnię,

naruszenie przepisów postępowania tj.art. 328 § 2 k.p.c.przez nieprawidłowe przyjęcie, że powodowie mają prawo żądać odsetek od 15.07.2014 r. tj. od dnia wydania wyroku.

We wnioskach apelacji domagali się zmiany zaskarżonego wyroku przez zasądzenie na ich rzecz po 80.000 zł z odsetkami ustawowymi liczonymi od dnia 25.01.2011 r. do dnia zapłaty oraz zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.
Pozwana zaskarżyła wyrok w całości. W apelacji zarzuciła:

-

błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia polegającego na uznaniu, że treść dokumentu z 17.02.2007 r. sporządzonego przez spadkodawcę nie wskazuje na wolęM. B.pozbawienia powodów zachowku; przyjęcie, że powodowie utrzymywali z ojcem bliskie kontakty i nie nastąpiło zerwanie więzi rodzinnych po 1995 r.; nieuwzględnienie, że spłacona kwota pożyczki 75.000 zł pochodziła z kredytu zaciągniętego i spłaconego nadal przez pozwaną,

naruszenie przepisów postępowania, a toart. 247 k.p.c.,

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnięart. 888 k.c.orazart. 993 – 995 k.c.przez nieuwzględnienie przy obliczaniu substratu zachowku kwot wypłaconych przezM. B.z rachunku pozwanejw(...)w okresie od 4.06.2008 r. do dnia 24.09.2009 r.

W oparciu o te zarzuty wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa i zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania za obie instancje.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje:
Sąd Okręgowy poczynił ustalenia faktyczne na podstawie prawidłowo przeprowadzonego postępowania dowodowego i tym samym Sąd Apelacyjny przyjął te ustalenia za własne i na ich podstawie rozpoznał niniejszą sprawę w granicach zarzutów oraz wniosków apelacyjnych.
W pierwszej kolejności należy odnieść się do apelacji pozwanej jako dalejidącej. Jest ona uzasadniona jedynie w tej części, w której kwestionuje przyjęciedo substratu zachowku kwoty 400.000 zł, czyli darowiznę spadkodawcy na rzecz synaN.uczynioną 16.11.2007 r.
Nie można zgodzić się z poglądem tego Sądu, że dopiero skuteczne odwołanie darowizny (art. 898 k.c.) lub zaistnienie przesłanek zart. 879 k.c.decyduje o wyjęciu darowizny z majątku obdarowanego.
N. B.dokonał darowizny (można ją nazwać zwrotną) na rzecz ojcaw dniu 3.07.2008 r. kwota 410.000 zł niewątpliwie została w tym dniu przelana z rachunku wcześniej obdarowanego, a teraz darczyńcy na rzecz wcześniej darczyńcy a teraz obdarowanego. Nie ma wątpliwości, w świetle dowodów w sprawie, że w kwocie 410.000 zł mieści się 400.000 zł darowanychN.przez ojca.
Nie mogła zatem wejść do substratu zachowku jako darowizna na rzeczN. B., bowiem wróciła do majątku przyszłego spadkodawcy i została rozdysponowana przezM. B.w taki sposób jak to ustalił Sąd Okręgowy.
Nie ma też wątpliwości co do charakteru tej czynności prawnej, bowiemN. B.dokonał przysporzenia majątkowego na rzecz ojca bez ekwiwalentui kosztem swojego majątku. Umowa ta stała się ważna mimo, że oświadczenie darczyńcy nie zostało złożone w formie aktu notarialnego, a to z uwagi nazdanie drugie art. 890 § 1 k.c.Należy dodać, że oświadczenie obdarowanego może być złożone w dowolnej formie; także przezfacta concludentia, co w rozpoznawanej sprawie miało miejsce, bowiemM. B.przyjął tę kwotę i ją rozdysponował/wydał.
Argumentacja Sądu Apelacyjnego jest odmienna od przedstawionej w apelacji, ale konkluzja jest ostatecznie tożsama. Kwota 400.000 zł z przyczyn wyżej wskazanych nie wchodzi do substratu zachowku.
Chybione są pozostałe zarzuty apelacji pozwanej Sąd Okręgowy nie popełnił błędów w ustaleniach faktycznych tam wskazanych. Zgodzić się należy z wnioskiem, że „uzupełnienie do Repertorium ...” z 17.02.2007 r. jedynie wyłącza powodówz zapisu dokonanego tylko na rzecz synaN.. Nie jest natomiast wydziedziczeniem w rozumieniuart. 1008 k.c., czyli pozbawieniem prawa do zachowku. Nie ma wątpliwości, że spadkodawca ujawnił tam swoją wolę co do środków pieniężnych ulokowanych w(...)/L..
Ma rację Sąd Okręgowy, że niezależnie od powyższego przyczyna wyłączenia od udziału w zapisie testamentu wyrażona przez spadkodawcę nie może być podstawą wydziedziczenia.
Trafnie także uznał Sąd Okręgowy, że jedynie wskazane przez spadkodawcę zerwanie więzi rodzinnych, a konkretnie brak kontaktów z powodami od 1995 r. mogło by być podstawą wyłączenia. Musiałoby jednakże istnieć w momencie sporządzenia dokumentu i musiałoby być rzeczywiste. Zebrany materiał dowodowy przeczy tym sugestiom, a jego ocena dokonana przez Sąd Okręgowy nie budzi zastrzeżeń w świetleart. 233 § 1 k.p.c.i znajduje akceptację Sądu Apelacyjnego.Nie ma znaczenia dla ustalenia substratu zachowku okoliczność, że pozwana spłaca swój kredyt w(...)/L.. W nawiązaniu do spłaconego przed otwarciem spadku kredytu w wysokości 75.000 zł. Nie wskazała go bowiem w kategorii długu spadkowego, co z kolei należałoby udowodnić. Taka sama ocena musi spotkać zarzut nieuwzględnienia przy obliczaniu substratu zachowku kwot wypłacanych przezM. B.z rachunku pozwanej w(...)od 4.06.2008 r. do 24.09.2009 r. Skarżąca wskazuje na naruszenie w tym wypadku przepisówart. 993 – 995 k.c.Uznać to należy za nieporozumienie. Przepisy te regulują obliczanie zachowku przy zapisach zwykłych, poleceniach, darowiznach, zapisach windykacyjnych, drobnych darowiznach oraz obliczanie wartości przedmiotu darowizny i zapisu windykacyjnego. Nie wiadomo bliżej do jakiej kategorii zalicza pozwana wskazane w apelacji 283.900 zł. Jeżeli były to darowizny to na rzecz spadkodawcy, natomiast wymienione wyżej przepisy prawa materialnego dotyczą darowizn dokonanych przez spadkodawcę, a nie darowizn na jego rzecz.
Nietrafne są także zarzuty naruszeniaart. 247 k.p.c.orazart. 888 k.c.Dokonana przez Sąd Okręgowy ocena umowy sprzedaży mieszkania przyul. (...)jako ukrytej darowizny jest słuszna. Potwierdza to bardzo szczegółowa analiza przebiegu tej czynności oraz fakt, że pozwana nie potrafiła wykazać, aby uiściła na rzecz spadkodawcy kwotę 100.000 zł. Z analizy rachunków bankowych spadkodawcy i pozwanej wynika, że w dacie sporządzenia umowy, przed tądatą i po niej nie odnotowano żadnej operacji finansowej świadczącej o zapłacie 100.000 zł. Trafnie Sąd Okręgowy zauważa, że brak pokwitowania jest o tyle dziwny, że pozwana starała się poświadczać dowodami wszystkie operacje finansowe, których dokonywała. Miała także dowody na otrzymywane darowizny od swojej matki. Pozwana nie wykazała, że dysponowała środkami finansowymi na zakup tegoż mieszkania tym bardziej, że w tym czasie (około 2 miesiąca) zakupiła nieruchomość przyul. (...)za łączną kwotę 450.000 zł. Skoro matka pozwanej zeznała, że córka zakupiła lokal przyul. (...)z własnych środków, a pozwana środków tych nie miała, to niewątpliwieM. B.pod pozorną umową sprzedaży za wiedzą i zgodą pozwanej dokonał innej czynności, a mianowicie darowizny.
Oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru jest nieważne(art. 83 § 1zd. pierwszek.c.). Jeżeli oświadczenie takie zostało złożone dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność oświadczenia ocenia się według właściwościtej czynności (art. 83 § 1zd. drugiek.c.).
Takie uzewnętrznione oświadczenie jest nieważne, ponieważ nie posiada ono elementu zamiaru wywołania skutków prawnych (patrz Z. Radwański, System Prawa Prywatnego, t. 2, W-a 2002, s. 385).
W ocenie Sądu Apelacyjnego pozwana iM. B.złożyli potajemnie oświadczenie, wyrażające wolę dokonania innej czynności prawnej. Zawartew ten sposób, znane tylko stronom, potajemne porozumienie określa się jako ukryta czynność prawna (czynność dyssymulowana). Wyżej wskazani ukryli inny typ czynności prawnej z zachowaniem tożsamości przedmiotu tej czynności. W tej sprawie nastąpiło ukrycie darowizny pod pozorną umową sprzedaży tej samej rzeczy czyli mieszkania spółdzielczego przyul. (...)wL..
Już z tego powodu oświadczenie woli zawarte w umowie z 31.07.2007 r. jest nieważne.
Jeżeli cała treść oświadczeń stron tej umowy, czyli uzgodnienia potajemne (darowizna), jak i uzewnętrznione (sprzedaż) podlegają łącznie jednej wykładni(tak cyt.Z. R.w Systemie str. 390-391), to o zakresie ważnych i nieważnych postanowień takiej umowy, decydują wnioski wynikające z tak przeprowadzonej interpretacji zmierzającej do ustalenia rzeczywistych zamiarów stron.
Oceniając ważność ukrytej czynności prawnej (darowizny) według jej właściwości, czyli jej zgodność z normatywnymi wymogami, których zachowanie jest koniecznedo skutecznego i ważnego dokonania tej czynności, to strony tej ukrytejczynności uwzględniły wszystkie elementy przedmiotowo istotne dla darowizny(art. 888 § 1 k.c.). Zatem oceniając ważność oświadczenia według właściwości ukrytej czynności prawnej (darowizny) należy z uwagi na wskazane elementy przedmiotowo istotne, a także wymaganej formy czynności prawnej uznać ją za ważną.
Powoduje to wejście tego przedmiotu majątkowego do substratu zachowkujako darowizny spadkodawcy na rzecz spadkobierczyni po myśliart. 993 k.c.W tej sytuacji zarzut naruszeniaart. 247 k.p.c.jako nieistotny nie podlega ocenie.
Apelację powodów uznać należy za bezpodstawną.
Wprawdzie zawiera ona w uzasadnieniu szereg judykatów na poparcie stanowiska powodów, jednakże Sąd Apelacyjny we Wrocławiu stoi konsekwentniena następującym stanowisku:
Roszczenie o zachowek jest od początku długiem pieniężnym (patrz wyrokSN z 15.12.1999 r., I CKN 248/98, Lex nr 898244). Przepisykodeksu cywilnegonie określają terminu wymagalności roszczenia z tytułu zachowku, zatem powinno ono zostać spełnione przez zobowiązanego, zgodnie zart. 455 k.c.niezwłoczniepo wezwaniu przez uprawnionego do zachowku.
Ustalenie jego wysokości w postępowaniu na podstawie cen obowiązujących w chwili wyrokowania (patrz uchwała (7) SN, zasada prawna, z 26.03.1985 r., III CZP 75/84, OSNC 1985, Nr 10, poz. 147; wyroki SN z 25.05.2005 r., Lex nr 180835 orazz 4.07.2012 r., I CSK 599/11, Lex nr 1218157, poza tymart. 995 k.c.) nie przesądza o tym, że w każdym przypadku, od tej daty dopiero będą przysługiwały odsetkina rzecz uprawnionego.
W związku ze stabilizacją stosunków ekonomicznych, odsetki ustawowe pełniąw mniejszym niż dawniej – w okresie transformacji i niestabilności cen – funkcję waloryzacyjną, a w większym stopniu funkcję swego rodzaju zryczałtowanego wynagrodzenia za korzystanie przez dłużnika ze środków pieniężnych należnych wierzycielowi oraz funkcję motywującą dłużnika do spełnienia świadczenia pieniężnego.
Sama waloryzacja świadczenia pieniężnego dokonywana przez sąd w ramach ustalania wysokości roszczenia o zachowek, według cen obowiązujących w chwili wyrokowania, nie pozwala na uwzględnienie wszystkich negatywnych konsekwencji, jakie poniósł wierzyciel przez czas gdy nie mógł korzystać z przysługującej muod zobowiązanego z tytułu zachowku sumy pieniężnej. Niekiedy w okresie wyrokowania ceny, stanowiące podstawę ustalenia wysokości roszczenia z tytułu zachowku, nie są wyższe, a niekiedy są nawet niższe niż w chwili wezwania zobowiązanego do zapłaty zachowku.
Prowadzi to do wniosku, że termin, od którego zobowiązany z tytułu zachowku popadł w stan opóźnienia – warunkujący zasądzenie odsetek ustawowych – należy ustalić indywidualnie, z uwzględnieniem okoliczności danej sprawy.
O stanie opóźnienia można mówić wówczas, gdy zobowiązany znał już wszystkie obiektywnie istniejące okoliczności, pozwalające mu racjonalnie ocenić zasadnośći wysokość zgłoszonego roszczenia z tytułu zachowku. Może to nastąpić takżew dacie poprzedzającej chwilę wyrokowania. Ten pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z 13.02.20132 r. w sprawie II CSK 403/12 Lex nr 1314389 jest bardzo słuszny.
Sąd Apelacyjny aprobując wyrażony w tym wyroku pogląd zauważa,że w rozpoznawanej sprawie pozwana nie znała wszystkich obiektywnie istniejących okoliczności, pozwalających jej racjonalnie ocenić zasadność i wysokość zgłoszonego roszczenia z tytułu zachowku.
Nie zmienia tego poglądu okoliczność, że w efekcie końcowym częściowo uległa żądaniom. Istotnym jest, że obrona pozwanej opierała się na przeświadczeniu– także częściowo uzasadnionym – o bezpodstawności żądania powodów. Dopiero wieloletni proces wsparty opiniami biegłych, dokumentami i dowodami osobowymi pozwolił na racjonalną ocenę zasadności i wysokości zgłoszonego przez powodów roszczenia z tytułu zachowku. Daje to podstawę do uznania, że termin od którego pozwana popadła w stan opóźnienia nastąpił w dacie poprzedzającej chwilę wyrokowania.
Mając powyższe na względzie Sąd Apelacyjny wydał wyrok reformatoryjny (art. 386 § 1 k.p.c.). Uznał, że do substratu zachowku wchodzą: samochód osobowyF. (...)o wartości 16.000 zł, środki na rachunku bankowym w wysokości5.963 zł, darowizna spółdzielczego prawa do garażu o wartości 21.400 zł, pobrana przez pozwaną z kontaM. B.kwota 19.319 zł na podatekod czynności prawnej, kwota 19.000 zł na zakup mebli do sypialni pobrana z konta spadkodawcy oraz kwota 169.000 zł stanowiąca wartość spółdzielczego prawado lokalu mieszkalnego wL.ul. (...), który faktycznie był przedmiotem darowizny ze stronyM. B.na rzecz pozwanej.
Łącznie substrat zachowku to 250.682 zł, 1/8 z tej wartości to 31.335 zł. Taką też kwotę zmieniając wyrok Sądu Okręgowego należało zasądzić od pozwanej na rzecz każdego z powodów; oddalając dalej idące powództwo.
Konsekwencją tej zmiany jest także zmiana punktu IV przez obniżenie zasądzonej tam kwoty do 2.599 zł, według następującego wyliczenia:
PowódA. B.poniósł łącznie koszty w kwocie 11.932 zł, wygrał sprawęw 40%, co z kwoty 11.932 zł daje 4.769 zł.
Pozwana za pierwszą instancję poniosła koszty zastępstwa w wysokości 3.617 zł, sprawę wygrała w 60%, co daje kwotę 2.170 zł. Po zminusowaniu (4.769 – 2.170) otrzymujemy kwotę 2.599 zł.
R. B.poniósł łącznie koszty w wysokości 8.321 zł, 40% z tej kwotyto 3.328 zł – 2.170 zł kosztów pozwanej daje 1.158 zł, co uzasadnia zmianę punktuV wyroku.
W punkcie VI należało stosownie do wyniku procesu obniżyć obciążenie pozwanej do 2.889 zł, co stanowi 40% z kwoty 7.223 zł, pozostałą kwotą po 2.166,50 zł należało obciążyć powodów.
Na podstawieart. 385 k.p.c.Sąd Apelacyjny oddalił dalej idącąapelację pozwanej, a apelację powodów w całości. Orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego znajduje uzasadnienie w przepisieart. 100 k.p.c.w zw.zart. 391 § 1 k.p.c.Pozwana poniosła opłatę w wysokości 8.000 zł i poniosła koszty zastępstwa w kwocie po 2.700 zł.
Na każdego z pozwanych przypada do zapłaty 6.700 zł (4.000 + 2.700),60% z tej kwoty to 4.020 zł. Powodowie ponieśli opłaty w kwocie po 1.776 złoraz po 1.800 zł kosztów zastępstwa. Łącznie po 3.576 zł – 40% z tej kwoty to1.430 zł. 4.020 zł – 1.430 zł = 2.590 zł jest to kwota zasądzona od powodów tytułem zwrotu pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego.
MW