Sąd Okręgowy w Poznaniu
XII Wydział Cywilny
Sygnatura akt: XII C 2247/14
Data wyroku: 2015-04-15 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Magdalena Horbacz

Sygnatura akt XII C 2247/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
P., dnia 15 kwietnia 2015 r.
Sąd Okręgowy w Poznaniu XII Wydział Cywilny w następującym składzie:
Przewodniczący:SSO Magdalena Horbacz
Protokolant:p.o. stażystyJ. B.
po rozpoznaniu w dniu 1 kwietnia 2015 r. w Poznaniu
sprawy z powództwaM. S.
przeciwkoJ. S. (1)
o zniesienie służebności osobistej

1
Oddala powództwo

2
Kosztami procesu obciąża powoda i na tej podstawie zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 3.617 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego pełnomocnika pozwanego.

/-/M. H.
Sygnatura akt XII C 2247/14

UZASADNIENIE
Po ostatecznym sprecyzowaniu żądań pozwu powódM. S.wniósł o zniesienie służebności osobistej – użytkowania ustanowionej na rzecz pozwanegoJ. S. (1)na nieruchomości gruntowej położonej wP.przyul. (...), obręb(...),działka nr (...), numer mapy(...)o obszarze 489 m((

    2))zabudowanej domem typu bliźniak, dla której Sąd Rejonowy(...)wP.prowadziksięgę wieczystą nr (...)oraz o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego w kwocie 10.800 zł.
W uzasadnieniu pozwu wskazał, że jest jedynym właścicielem wskazanej nieruchomości, która jest obciążona prawem dożywotniego użytkowania na rzecz pozwanego, który ustanowił na swoją rzecz służebność użytkowania „obchodząc prawo”, tj. uzyskując w imieniu małoletniego syna – powoda zgodę sądu rodzinnego na zniesienie współwłasności nieruchomości obciążonej użytkowaniem bez ujawnienia faktu obciążenia tym prawem działki. Powód podniósł także, że prawo użytkowania nie służy do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych pozwanego.
W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości i o zasądzenie od powoda na swoją rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego z uwzględnieniem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.
Pozwany przyznał, że na jego rzecz zostało ustanowione dożywotnie i bezpłatne użytkowanie nieruchomości dla której prowadzona byłaksięga wieczysta KW nr (...), a w następstwie podziału tej nieruchomości prawo to objęło nieruchomości nowopowstałe (w tym nieruchomość, której właścicielem jest powód). Podniósł, że przy podziale nieruchomości nie było potrzeby wskazywania, że nieruchomość jest obciążona prawem na jego rzecz, gdyż była to okoliczność znana sądowi rodzinnemu z urzędu, a nadto wynikała ze stanu księgi wieczystej objętej wnioskiem pozwanego.
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
PozwanyJ. S. (1)jest ojcemM. S..
Postanowieniem z dnia 14 maja 1987 r., wydanym w sprawie(...), Sąd Rejonowy wP.ustanowił dla małoletnichJ. S. (2)iM. S.kuratora dla dokonania czynności prawnej i zezwolił ustanowionemu kuratorowi na dokonanie w imieniu małoletnich czynności prawnej polegającej na zezwoleniuJ. S. (1)na dokonanie umowy kupna nieruchomości położonej wP.przyul. (...),działka nr (...), o powierzchni 589 m((

    2)), dla której w Państwowym Biurze Notarialnym wP.prowadzona byłaksięga wieczysta nr (...)na rzecz małoletnich dzieciJ. S. (2)iM. S.z zastrzeżeniem dożywotniego użytkowania na rzeczJ. S. (1).
Postanowieniem z dnia 10 grudnia 1987 r., wydanym w sprawie(...), Sąd Rejonowy wP.ustanowił dla małoletnichJ. S. (2)iM. S.kuratora dla dokonania czynności prawnej i zezwolił ustanowionemu kuratorowi na dokonanie w imieniu małoletnich czynności prawnej polegającej na zezwoleniuJ. S. (1)na dokonanie umowy kupna nieruchomości położonej wP.przyul. (...),działka nr (...), o powierzchni 400 m((

    2)), dla której w Państwowym Biurze Notarialnym wP.prowadzona jestksięga wieczysta nr (...)na rzecz małoletnich dzieciJ. S. (2)iM. S.z zastrzeżeniem dożywotniego użytkowania na rzecz rodzicówJ. S. (1)iR. S..
Obie nieruchomości zostały zakupione na rzeczJ. S. (2)iM. S.. Umową z dnia 8 kwietnia 1988 r., zawartą w formie aktu notarialnego przed notariuszemZ. T.(rep. A nr(...)) kurator małoletnichJ. S. (2)iM. S.ustanowił dożywotnie i bezpłatne użytkowanie nieruchomości objętejksięgą wieczystą nr (...)na rzeczJ. S. (1)i na nieruchomości objętejksięgą wieczystą nr (...)na rzeczJ. S. (1)iR. S..
Okoliczności bezsporne, nadto dowód: postanowienia Sądu Rejonowego wP.z dnia 14.05.1987 r. (k. 9) i z 10.12.1987 r. (k. 10), umowa ustanowienia użytkowania z 8.04.1988 r. (k. 11-12)
Pismem z dnia 30 marca 1993 r. pozwany wniósł do Sądu Rejonowego wP.o wyrażenie zgody na zniesienie współwłasności i podział nieruchomości objętejksięgą wieczystą nr (...)polegający na tym, żeM. S.otrzymadziałkę nr (...)o powierzchni 0,0293 ha. Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 1993 r., wydanym w sprawie(...), Sąd Rejonowy wP.zezwoliłJ. S. (1)na dokonanie wnioskowanej czynności oraz na dokonywanie w imieniu małoletniegoM. S.wszelkich czynności prawnych związanych z budową domu jednorodzinnego nadziałce nr (...).
Umową z dnia 12 maja 1994 r., zawartą w formie aktu notarialnego przed notariuszemZ. T.(rep. A nr 3618/94)J. S. (2)i działający w imieniu małoletniegoM. S.J. S. (1)dokonali zniesienia współwłasności nieruchomości w ten sposób, żedziałka oznaczona numerem (...)stanowić będzie wyłączną własnośćM. S., adziałka oznaczona numerem (...)stanowić będzie wyłączną własnośćJ. S. (2).
Okoliczności bezsporne, nadto dowód: wniosek z 30.03.1993 r. (k. 13), postanowienie Sądu Rejonowego wP.z dnia 18.04.1993 r. (k. 14-15), umowa z 12.05.1994 r. (k. 16-18)
Po zabudowaniu obu nieruchomości obejmującychdziałki (...)budynkiem bliźniaczym w 1999 r.R.iJ. S. (1)wraz z synemM.zamieszkali w części budynku znajdującej się na nieruchomości przyulicy (...)(działka (...)), a druga cześć budynku, znajdująca się na nieruchomości przyulicy (...)(działka (...)) została wynajęta osobom trzecim. Pod koniec 2003 r.J. S. (1)złożył pozew o rozwód przeciwkoR. S., w 2005 r. orzeczono rozwiązanie małżeństwa przez rozwód bez orzekania o winie.
Strony pozostawały w silnym konflikcie. W kwietniu 2005 r. powód wymienił zamki w drzwiach wejściowych i złożył wniosek o wymeldowanie ojca. Wówczas pozwany wyprowadził się z nieruchomości przyulicy (...)do wynajmowanego mieszkania. Złożył pozew o naruszenie dożywotniego użytkowania, która to sprawa została przekształcona w sprawę o wydanie nieruchomości. Pozwany wygrał sprawę i 2 kwietnia 2009 r. komornik wprowadził go do nieruchomości. Tego samego dniaJ. S. (1)oddał synowi klucze, nie chcąc zajmować domu wspólnie z byłą żoną.
Pozwany wytoczył również przeciwkoM. S.pozew, domagając się zasądzenia odszkodowania za brak możliwości wykonywania przysługującego mu prawa użytkowania po 2004 r. Sprawa jest obecnie w toku. Pozwany nie pobiera pożytków z nieruchomości przyulicy (...). Powód pobiera pożytki, wynajmując piwnicę, która ma charakter mieszkalny.
W 2006 r. dotychczasowy najemca opuścił nieruchomość przyulicy (...), oddając klucze pozwanemu. W porozumieniu z synem pozwany wynajmował budynek do 2010 r. W 2011 r.J. S. (1)wykonał remont domu i wprowadził się do niego. ObecnieJ. S. (1)zajmuje część budynku położoną na nieruchomości obejmującejdziałkę (...)(przyulicy (...)), w części domu przyulicy (...)(nieruchomość obejmującadziałkę (...)) mieszkaR. S., a powód mieszka u swojej teściowej.
Dowód: przesłuchanie powoda (płyta CD k. 111 w zw. z k. 108-109), przesłuchanie pozwanego (płyta CD k. 111 w zw. z k. 109)
M. S.jest jedynym właścicielem nieruchomości położonej wP.przyul. (...), obejmującejdziałkę nr (...), dla której Sąd Rejonowy(...)prowadziksięgę wieczystą nr (...). W dziale III wpisane jest ograniczoneprawo rzeczowe– dożywotnie, bezpłatne użytkowanie nieruchomości na rzeczJ. S. (1).
M. S.iJ. S. (1)są współwłaścicielami (każdy w udziale wynoszącym po ½) nieruchomości położonej wP.przyul. (...), obejmującejdziałkę nr (...), dla której Sąd Rejonowy(...)prowadziksięgę wieczystą nr (...). W dziale III wpisane są dwa ograniczoneprawa rzeczowe– dożywotnie, bezpłatne użytkowanie nieruchomości na rzeczJ. S. (1)oraz prawo dwudziestodwuletniego bezpłatnego użytkowania na udziale należącym doM. S.na rzeczR. S..
Okoliczności bezsporne, nadto dowód: odpis zwykłyksięgi wieczystej nr (...)(k. 90), odpis zwykłyksięgi wieczystej nr (...)(k. 88-89)
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dokumentów dołączonych od akt sprawy oraz przesłuchania stron.
Sąd uznał za w pełni wiarygodne dokumenty urzędowe, które stanowiły dowód tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone (art. 244 § l k.p.c.). Dokumenty prywatne korzystały z domniemania określonego wart. 245 k.p.c.Strony nie kwestionowały ich prawdziwości, ani tego, że zawarte w nich oświadczenia osób, które je podpisały od nich nie pochodzą, ponadto Sąd nie znalazł podstaw, aby czynić to z urzędu.
Twierdzenia powoda i pozwanego o sposobie wykonywania przezJ. S. (1)prawa użytkowania nieruchomości położonych wP.przyulicy (...)Sąd uznał za wiarygodne, były one bowiem logiczne i korelowały ze sobą oraz pozostałym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym w postaci dokumentów. Strony różniły się w zakresie daty złożenia przezJ. S. (1)pozwu o rozwód, przy czym Sąd dał wiarę pozwanemu, że miało to miejsce w 2003, a nie w 2004 r. uznając, że ten jako strona postępowania ma na jego temat wiedzę pełniejszą niżM. S.. Sąd uznał także za niewiarygodne twierdzeniaM. S.o tym, że pozwany z nieruchomości przyulicy (...)wyprowadził się dobrowolnie w styczniu 2004 r. Jak wynika bowiem z przesłuchania stron powód i pozwany pozostawali w tamtym okresie w silnym konflikcie, co było spowodowane m.in. toczącym się postępowaniem w sprawie o rozwód rodzicówM. S.. Sąd uznał zatem, że zgodne z doświadczeniem życiowym są twierdzenia pozwanego, iż wyprowadził się z nieruchomości z uwagi na działania podjęte przez syna w kwietniu 2005 r. Tę okoliczność potwierdza także późniejsze zachowanie pozwanego, który podejmował kroki prawne w celu wyegzekwowania przysługującego mu ograniczonegoprawa rzeczowegona nieruchomości.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Wprawie rzeczowymobowiązuje zasada zamkniętej listy uregulowanych tam praw (numerus clausus), która oznacza, że zainteresowani mogą ustanawiać tylko takie ograniczoneprawa rzeczowe, jakie są przewidziane w ustawie, przy uwzględnieniu, iż każde z tych praw ma zdefiniowane ustawowo cechy, nie podlegające modyfikacji. Zgodnie z treściąart. 244 § 1 k.c.ograniczonymiprawami rzeczowymisą: użytkowanie, służebność, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz hipoteka.
Sąd nie podzielił wywodów powoda wskazującego, że pozwanemu przysługuje służebność osobista mieszkania. Zarówno bowiem twierdzenia stron, jak i zgromadzone w aktach sprawy dokumenty jednoznacznie wskazują, że na rzeczJ. S. (1)na nieruchomości położonej wP.przyul. (...), obejmującejdziałkę nr (...), dla której Sąd Rejonowy(...)prowadziksięgę wieczystą nr (...)ustanowiono inne ograniczoneprawo rzeczowe– użytkowanie. Bezprzedmiotowe są zatem argumenty powoda o potrzebie zniesienia służebności na podstawie przepisówart. 291bądźart. 295 k.c.
Zgodnie z treściąart. 252 k.c.rzecz można obciążyć prawem do jej używania i do pobierania jej pożytków (użytkowanie). Na podstawie użytkowania uprawniony ma prawo używać rzecz i pobierać jej pożytki - jest to jedyne uregulowane wKodeksie cywilnym prawo rzeczoweograniczone, związane z posiadaniem i używaniem rzeczy w pełnym zakresie. Na używanie rzeczy (usus) składa się jej posiadanie i korzystanie. Pobieranie pożytków może zaś polegać na pobieraniu pożytków cywilnych rzeczy (art. 53 § 2 k.c.) czyli płodów i innych odłączonych od niej części składowych, pożytków naturalnych (art. 53 § 1 k.c.) tj. dochodów, jakie rzecz przynosi na podstawie stosunku prawnego bądź pożytków prawa (art. 54 k.c.) obejmujących dochody, jakie to prawo przynosi zgodnie ze swoim społeczno – gospodarczym przeznaczeniem. Prawem użytkowania obciążyć można zarówno rzeczy ruchome, jak i nieruchome, przy czym użytkowanie obejmuje też części składowe rzeczy i jej przynależności.
Istotną cechą użytkowania jest niezbywalność (art. 254 k.c.) oraz osobisty charakter, powodujący, że prawo to wygasa najpóźniej ze śmiercią uprawnionej osoby fizycznej (art. 266 k.c.). Jest to najdłuższy czas trwania użytkowania ustanowionego na rzecz osoby fizycznej. W postanowieniu tym przejawia się myśl ustawodawcy, że użytkowanie na rzecz osoby fizycznej powinno służyć jej utrzymaniu (ma charakter alimentacyjny).
W niniejszej sprawie ustanowienie dożywotniego, bezpłatnego użytkowania nieruchomości położonej wP.przyul. (...),działka nr (...), dla której w Państwowym Biurze Notarialnym wP.prowadzona byłaksięga wieczysta nr (...)na rzeczJ. S. (1)nastąpiło umową z dnia 12 maja 1994 r., a małoletni wówczas powód był przy tej czynności reprezentowany przez ustanowionego przez Sąd kuratora. Następnie, w wyniku umownego zniesienia współwłasności i podziału tej nieruchomości prawo użytkowania objęło powstałą nieruchomość położoną przyul. (...),działka nr (...), dla której Sąd Rejonowy(...)prowadziksięgę wieczystą nr (...). Sąd Okręgowy nie podziela przy tym zarzutu powoda, że uzyskanie przezJ. S. (1)zgody sądu rodzinnego na dokonanie w imieniu synaM.zniesienia i podziału nieruchomości nastąpiło z obejściem prawa.J. S. (1), składając do Sądu Rejonowego wP.– sądu opiekuńczego wniosek o wyrażenie zgody na dokonanie zniesienia współwłasności nieruchomości przez podział nie musiał w treści tego wniosku wprost wskazywać, że na nieruchomości obejmującejdziałkę nr (...)ustanowiono na jego rzecz ograniczoneprawo rzeczowe. Okoliczność ta była bowiem jawna - wynikała ze stanu księgi wieczystej objętej wnioskiem pozwanego.
W sprawie nie zostały też wykazane przesłanki ustania użytkowania, wskazane wart. 246, 247, 255 i 266 k.c.PozwanyJ. S. (1)nie zrzekł się przysługującego mu ograniczonegoprawa rzeczowego(art. 246 k.c.), ani też prawo to nie wygasło wskutek nabycia przez niego rzeczy obciążonej, skoro jedynym właścicielem nieruchomości obejmującejdziałkę nr (...)jestM. S.(art. 247 k.c.). Zgodnie z treściąart. 255 k.c.użytkowanie wygasa wskutek niewykonywania go przez lat dziesięć.J. S. (1)z nieruchomości wyprowadził się w kwietniu 2005 r., jednak następnie podjął kroki prawne zmierzające do umożliwienia mu korzystania z ustanowionego na jego rzecz ograniczonegoprawa rzeczowego. Ostatecznie 2 kwietnia 2009 r. został on wprowadzony w posiadanie nieruchomości przez komornika sądowego, uzyskując klucze do domu. Tym samym nie została spełniona także ta przesłanka ustania użytkowania. W sprawie nie zaszła także przesłanka wygaśnięcia prawa przysługującegoJ. S. (1)wskutek upływu czasu, na jaki użytkowanie zostało ustanowione (art. 266 k.c.) skoro na mocy zawartej między stronami umowy prawo pozwanego jest dożywotnie.
Mając na uwadze powyższe uznać należało, że zawarte w pozwie żądanie „zniesienia” przysługującego pozwanemu ograniczonegoprawa rzeczowegonie znajduje podstaw prawnych. Konsekwencją tego było oddalenie powództwa, o czym Sąd orzekł w punkcie 1 wyroku.
Zawarte wpunkcie 2rozstrzygniecie o kosztach procesu znajduje oparcie w treściart. 98 § 1 i 3 k.p.c.Zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania powód, jako strona przegrywająca spór został obciążony kosztami procesu strony pozwanej. Sąd zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 3.600 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego ustalonej w oparciu o§ 2 ust. 1w związku z§ 6 pkt. 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(tekst jednolity: Dz. U. 2013 r. poz. 490) i powiększonej o 17 zł opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.
SSO Magdalena Horbacz