Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 914/15
Data wyroku: 2015-11-05 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Zasiedzenie
Podstawa prawna: art 172 kc

III Ca 914/15

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 24 marca 2015 r. Sąd Rejonowy w Rawie Mazowieckiej, po rozpoznaniu sprawy z wnioskuM. Ż.z udziałemT. S.,G. Ż.,B. R.,Z. F.,J. J.,S. J.,M. J.,A. J., Skarbu Państwa – Starosty(...)i GminyR.o zasiedzenie, stwierdził, że wnioskodawczyni nabyła przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 2010 r. własność:

⚫

nieruchomości położonej we wsiN., gm.R., o pow. 3,4183 ha, oznaczonej jakodziałki Nr (...)na stanowiącej integralną część orzeczenia mapie sporządzonej przezZ. K.i zaewidencjonowanej pod numerem GG.II.7430-1/701-(...), dla której w Sądzie Rejonowym w Skierniewicach nie jest prowadzona księga wieczysta ani zbiór dokumentów;

nieruchomości położonej we wsiR., gm.R., o pow. 5.4765 ha, oznaczonej jakodziałki Nr (...)na stanowiących integralną część orzeczenia mapie sporządzonej przezZ. K.i zaewidencjonowanych pod numerami GG.II.7430-1/701-(...)i GG.II.(...), dla której w Sądzie Rejonowym w Skierniewicach nie jest prowadzona księga wieczysta ani zbiór dokumentów,

ponadto nakazał pobrać od wnioskodawczyni na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Rawie Mazowieckiej kwotę 791,88 zł tytułem zwrotu wydatków poniesionych przez Skarb Państwa i ustalił, że uczestnicy postępowania ponoszą jego koszty związane ze swoim udziałem w sprawie.
Sąd I instancji ustalił, że dla przedmiotowych nieruchomości nie jest prowadzona księga wieczysta ani zbiór dokumentów i że znajdowały się one w posiadaniuA. Ż. (1)i jego żonyA. Ż. (2)do śmierciA. Ż. (1)w dniu 18 maja 1967 r. jako część większego gospodarstwa rolnego. Następnie dwaj synowie zmarłego –K. Ż.iW. Ż.– dokonali faktycznego podziału gospodarstwa po rodzicach, przy czym przedmiotowe nieruchomości przypadłyW. Ż., który władał nimi aż do swojej śmierci w 1970 r. Gruntami tymi zajęła się później jego żonaT. S., która mieszkała w budynkach na jednej z działek, ale nastepnie wyszła ponownie za mąż i w drugiej połowie lat 70-tych wyprowadziła się do innej miejscowości. Wobec nieruchomości toczyło się w latach 1976-77 postępowanie uwłaszczeniowe na rzeczT. S., ale tytuły własności nie zostały wydane. Grunty leżały odłogiem do momentu, gdy po roku 1977 a przed rokiem 1980 wszedł w ich władanieK. Ż., który od 1982 r. zaczął od nich opłacać podatek rolny.
W dniu 31 lipca 2001 r.K. Ż.zawarł notarialną umowę darowizny zM. Ż.,A. J.iD. J., w ramach której m.in.K. Ż.przekazałM. Ż.posiadanie samoistne niemających uregulowanego stanu prawnego: nieruchomości położonej wN.o pow. 3,44 ha składającą się zdziałek ewidencyjnych Nr (...)oraz nieruchomości położonej wR.o pow. 5.385 ha składającą się zdziałek ewidencyjnych Nr (...)(obecnie 133/1, 133/2, 133/3, 133/4 i 133/5), 169, 287, 367 i 448. Od tamtej pory przekazane grunty zaczęła uprawiać wnioskodawczyni przy pomocyK. Ż., jak również opłacała od nich podatek rolny i leśny.K. Ż.zmarł w dniu 30 kwietnia 2003 r. Z dniem 30 grudnia 2008 r. GminaR.nabyła na podstawie decyzji Starosty(...)własnośćdziałki Nr (...)w związku z wywłaszczeniem na potrzeby drogi publicznej. W dniu 20 maja 2011 r. Starosta(...)orzekł o nabyciu przez GminęR.własności nieruchomości położonej wR.i oznaczonej jakodziałki Nr (...).
Po ustaleniu powyższego stanu faktycznego Sądmeritiprzytoczył treśćart. 172 § 1 i 2 k.c., z której wynika, że posiadacz samoistny nieruchomości nabywa jej własność po upływie 20 lat nieprzerwanego posiadania, jeśli nabył posiadanie w dobrej wierze, a po upływie lat 30 – jeśli w złej wierze, jak również wskazał, że, stosownie doart. 336 k.c., posiadaczem samoistnym jest ten, kto włada rzeczą jak właściciel. Dla potrzeb ustalenia takiego charakteru posiadania konieczne jest równoczesne istnienie elementu fizycznego władania rzeczą i elementu psychicznego polegającego na woli władania rzeczą dla siebie, który może być ujawniony poprzez manifestację właścicielskich przejawów władania rzeczą wobec otoczenia; pomocne przy tym okazuje się być domniemanie posiadania samoistnego zart. 339 k.c.Ponadto zaznaczono, że w dobrej wierze przy nabyciu posiadania jest tylko ten, kto pozostawał w błędnym, lecz usprawiedliwionym okolicznościami, przeświadczeniu, iż przysługuje mu określone prawo do rzeczy.
W rozpoznawanej sprawie Sąd uznał, że ojciec wnioskodawczyniK. Ż.stał się posiadaczem samoistnym przedmiotowych nieruchomości przed rokiem 1980, ale objął je we władanie w złej wierze. Biorąc pod uwagę, iż jako pierwszy dzień, o którym z całą pewnością można twierdzić, że grunty były już wówczas w jego władaniu, można przyjąć 31 grudnia 1979 r., toK. Ż.stałby się ich właścicielem w dniu 1 stycznia 2010 r., gdyby jeszcze wówczas żył – jednak w tym dniu już nie żył, a ponadto przed śmiercią przekazał posiadanie nieruchomości wnioskodawczyni. Zgodnie zart. 176 § 1 k.c., jeśli podczas biegu zasiedzenia nastąpiło przeniesienie posiadania, to obecny posiadacz może doliczyć do czasu, przez który sam włada rzeczą, czas posiadania swojego poprzednika, przy czym jeśli ten ostatni nabył posiadanie w złej wierze, łączny czas posiadania musi wynosić lat 30. Przy zastosowaniu tego unormowaniaM. Ż.może doliczyć do okresu swego władania czas posiadania swojego ojca, zatem nabywa własność nieruchomości przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 2010 r.
Sąd Rejonowy wskazał jednak, że na etapie wyrokowania nie dostrzegł, żedziałka Nr (...)w tej dacie nie znajdowała się już w posiadaniu wnioskodawczyni, ponieważ zgodnie z decyzją Starosty(...)miała przejść z końcem stycznia 2009 r. (chwila uprawomocnienia się decyzji) w posiadanie GminyR., a postępowanie dowodowe nie wykazało, aby ta decyzja nie została wykonana. Na podstawieart. 83 ust. 2w związku zart. 113 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1025 ze zm.) obciążono wnioskodawczynię wydatkami związanymi ze zgromadzeniem niezbędnych map i dokonanych ogłoszeń, które w toku postępowania wyłożył Skarb Państwa.
Apelację od tego postanowienia wniósł prokurator Prokuratury Rejonowej w Rawie Mazowieckiej, zaskarżając je w części dotyczącej nabycia przez zasiedzenie prawa własnościdziałki Nr (...)położonej wR.oraz wnosząc o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego zmianę i oddalenie wniosku w tym zakresie. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenieart. 172 § 2 k.c.w związku zart. 336 k.c.iart. 176 § 1 k.c.poprzez ich błędną wykładnię skutkującą przyjęciem dopuszczalności uznania za posiadacza samoistnego w złej wierze osoby nabywającej posiadanie od poprzednika prawnego, chociaż łączny czas posiadania przez nichdziałki Nr (...)nie wynosił 30 lat.
Wnioskodawczyni i uczestnicy postępowania nie zajęli stanowiska co do apelacji.
Na rozprawie przed Sądem Okręgowym w Łodzi w dniu 2 października 2015 r. skarżący zmodyfikował wnioski apelacyjne w ten sposób, że wniósł wyłącznie o zmianę zaskarżonego orzeczenia w sposób opisany w apelacji.
Sąd Okręgowy dodatkowo ustalił następujące okoliczności faktyczne:
Działka Nr (...)w obrębieR., jednostka administracyjnaR., o pow. 0,3434 ha obecnie nie istnieje, ponieważ uległa podziałowi nadziałki Nr (...)o pow. 0,0667 ha i Nr 133/5 o pow. 0,2767 ha (wypis i wyrys z operatu ewidencyjnego, k. 11, 180 i 182; pismo Starostwa Powiatowego wR., k. 288).
Działki Nr (...)w obrębieR., jednostka administracyjnaR., o łącznej powierzchni 0,7 ha stanowią nieruchomość, dla której w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Rawie Mazowieckiej prowadzona jestksięga wieczysta (...)(wypis z rejestru gruntów, k. 15; wypis i wyrys z operatu ewidencyjnego, k. 182; informacje o zapisach wksiędze wieczystej (...)na internetowym portalu podsystemu dostępu do Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych Ministerstwa Sprawiedliwości).
Działka Nr (...)w obrębieR., jednostka administracyjnaR., o powierzchni 0,0667 ha objęta jestksięgą wieczystą (...)prowadzoną w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Rawie Mazowieckiej. W dziale II tej księgi jako właściciel wpisany jest Skarb Państwa reprezentowany przez Starostę(...)(wypis i wyrys z operatu ewidencyjnego, k. 180; informacje o zapisach wksiędze wieczystej (...)na internetowym portalu podsystemu dostępu do Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych Ministerstwa Sprawiedliwości).
Działka Nr (...)w obrębieR., jednostka administracyjnaR., o powierzchni 0,2282 ha objęta jestksięgą wieczystą (...)prowadzoną w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Rawie Mazowieckiej (wypis z rejestru gruntów, k. 16; wypis i wyrys z operatu ewidencyjnego, k. 181; informacje o zapisach wksiędze wieczystej (...)na internetowym portalu podsystemu dostępu do Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych Ministerstwa Sprawiedliwości).
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jest zasadna.
W pierwszej kolejności konieczne jest sprostowanie zaskarżonego orzeczenia w zakresie oznaczenia nieruchomości będących jego przedmiotem, do czego Sąd odwoławczy jest uprawniony na podstawieart. 350 § 3 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.W toku postępowania nie było wątpliwości co do tego, które faktycznie grunty położone we wsiR.były przedmiotem postępowania i o których zasiedzeniu orzekał Sądmeriti. Jednocześnie z § 135 obecnie obowiązującego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 czerwca 2015 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 925) [podobnie jak z obowiązującego w chwili orzekania przez Sąd I instancji § 136 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 259)] wynika, że w postanowieniu stwierdzającym nabycie własności nieruchomości przez zasiedzenie należy określić nieruchomość według zasad obowiązujących w przepisach o prowadzeniu ksiąg wieczystych, chyba że przedmiotem nabycia jest cała nieruchomość mająca urządzoną księgę wieczystą lub zbiór dokumentów – wówczas wystarczy określenie nieruchomości według oznaczenia księgi lub zbioru. Sposób oznaczania nieruchomości przy wpisach do ksiąg wieczystych wynika przede wszystkim z§ 28 i n. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów(Dz. U Nr 102 z 2001 r., poz. 1122 ze zm.). Wydaje się bezsporne, że wskazany sposób oznaczenia winien odnosić się do stanu istniejącego w chwili orzekania, ponieważ zadaniem tego unormowania jest ułatwienie założenia księgi wieczystej dla nieruchomości będącej przedmiotem postępowania lub korelacja treści rozstrzygnięcia z zapisami dokonanymi już w księgach wieczystych. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji zaniedbał odnotowania dwóch kwestii:

⚫

po pierwsze, że nie istnieje jużdziałka (...), ponieważ uległa podziałowi nadziałki Nr (...), a w konsekwencji przy oznaczaniu działek wchodzących w skład nieruchomości opisanej w punkcie 1) b) postanowienia wymienił zarówno nieistniejącą jużdziałkę Nr (...), jak i opisujące ten sam teren aktualne oznaczenie gruntu w ewidencji jakodziałki Nr (...), a jednocześnie wskazał powierzchnię tej nieruchomości jako sumę powierzchni nie tylko faktycznie istniejącychdziałek Nr (...), ale omyłkowo dodał do wyniku również powierzchniędziałki Nr (...), a więc tę samą, która była już przedmiotem sumowania jako powierzchniadziałek Nr (...);

po drugie, że niektóre spośród działek, których dotyczy punkt 1) b) postanowienia są już objęte założonymi księgami wieczystymi, a więc z punktu widzeniarozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów(Dz. U Nr 102 z 2001 r., poz. 1122 ze zm.) grunt opisany w tym podpunkcie nie stanowi w rzeczywistości jednej nieruchomości, ale kilka nieruchomości w znaczeniu wieczystoksięgowym, co powinno znaleźć swoje odzwierciedlenie w sformułowaniu postanowienia.

Korygując te uchybienia w zakresie oznaczenia nieruchomości będących przedmiotem orzeczenia, Sąd II instancji wyeliminował z jego treści niefigurujące już w ewidencji gruntów oznaczenie terenu obecnychdziałek Nr (...)jakodziałki Nr (...); ponadto prawidłowo opisano nieruchomości będących przedmiotem orzekania, odnosząc oznaczenie części z nich do ksiąg wieczystych, którymi grunty te są w rzeczywistości objęte. Ponieważ jedna z nieruchomości, dla których prowadzona jest księga wieczysta – składająca się zdziałek Nr (...)– była w całości przedmiotem orzekania, określono ją, stosownie do § 135 zd. II rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 czerwca 2015 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 925), poprzez odwołanie się wyłącznie do oznaczenia księgi.
Korekta taka nie modyfikuje treści merytorycznego rozstrzygnięcia Sądumeriti, które dotyczy stwierdzenia nabycia przez zasiedzenie własności określonych obszarów gruntu – w tym zakresie ani przedmiot ani sposób rozstrzygnięcia nie uległy zmianie, a jedynie dokonano prawidłowego oznaczenia tych gruntów w sposób wymagany przez przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 czerwca 2015 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 925) irozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów(Dz. U Nr 102 z 2001 r., poz. 1122 ze zm.).
Przechodząc natomiast domeritumapelacji, stwierdzić trzeba, że jej autorde facto– choć nie formułuje wprost takiego zarzutu – kwestionuje fakt władania przez wnioskodawczynię terenemdziałki Nr (...)po uprawomocnieniu się dotyczącej jej decyzji Starosty(...)z dnia 25 sierpnia 2008 r., a zatem zarzuca Sądowi Rejonowemu błąd w ustaleniach faktycznych. Dopiero w dalszej kolejności wywodzi, że w związku z powyższym nie sposób tu stwierdzić po stronieM. Ż.posiadania samoistnego po tej dacie, a w konsekwencji nie zaistniały podstawowe przesłanki zastosowaniaart. 172 k.c.w postaci odpowiedniego czasu władania nieruchomością jak właściciel.
Zgodzić się należy zarówno ze skarżącym jak i z passusem zamieszczonym w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, że wydanie decyzji Starosty(...)Nr(...)z dnia 25 sierpnia 2008 r. o ustaleniu lokalizacji drogi gminnej, dotyczącej m.in.działki Nr (...), pozwala skutecznie skonstruować domniemanie w trybieart. 231 k.p.c., iż w terminie tam wskazanym przedmiotowa nieruchomość wyszła spod władania wnioskodawczyni. Taki wniosek jest uzasadniony zarówno w świetle logiki i doświadczenia życiowego, jak i przy uwzględnieniu całokształtu materiału dowodowego sprawy. Zwrócić uwagę trzeba, że świadkowie relacjonujący władanie przedmiotowymi nieruchomościami od lat 50-tych czynili to bardzo ogólnikowo, odnosząc swoje wypowiedzi do całości gruntów i wyróżniając spośród nich jedynie siedlisko z budynkami. Żadnemu z nich nie okazano podczas zeznań map przedstawiających działki objęte wnioskiem – co mogłoby pozwolić im na precyzyjne odniesienie poczynionych obserwacji do przedmiotu wniosku – i mimo, że wskazywali oni, iż wiedzą, o które grunty chodzi w rozpoznawanej sprawie, to w świetle zasad doświadczenia życiowego z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że osoby te miały tylko ogólny obraz zakresu posiadaniaM. Ż.w konkretnych okresach czasu. Sąd, oceniając moc i wiarygodność tego rodzaju dowodów, może je z powodzeniem uznać za wystarczające, jeżeli nie pojawi się dowód o większej mocy wzbudzający uzasadnione wątpliwości co do trafności wynikającej z nich relacji w odniesieniu do władania jedną z wielu działek objętych wnioskiem w określonym przedziale czasowym. Za taki dowód można uznać decyzję z dnia 25 sierpnia 2008 r., z mocy której własność nieruchomości przeszła na GminęR.i która nakładała na wnioskodawczynię obowiązek wydaniadziałki Nr (...)w terminie 31 dni od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna, tj. od 30 grudnia 2008 r. – co w istocie pozwala na wywiedzenie uzasadnionego domniemania, że nakaz ten w praktyce został zrealizowany. Zdaniem Sądu odwoławczego, zeznania świadków i dowód z przesłuchania uczestników – w których dość ogólnie zrelacjonowano zakres przedmiotowy i czasowy władania wnioskodawczyni – nie dają podstaw do poczynienia jednoznacznych odmiennych ustaleń w stosunku dodziałki Nr (...), a przekonanie o trafności wywiedzionego w drodze domniemania wniosku wzmacnia zapis w uzasadnieniu decyzji Starosty(...)z dnia 20 lipca 2010 r. o ustaleniu odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość, gdzie podano, że „(…) PaniM. Ż.była (…) posiadaczką nieruchomości (…)”. Rację ma Sąd I instancji, wskazując w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, że załączenie do akt dokumentów pozwalających na wyprowadzenie tego rodzaju domniemania nakładało na wnioskodawczynię ciężar przedstawienia dowodu o podobnej mocy i wiarygodności, odnoszących się konkretnie do interesującego nas gruntu, na podstawie którego możliwe byłoby ustalenie, żedziałka Nr (...)znajdowała się jednak w jej posiadaniu w chwili upływu terminu zasiedzenia. Taki dowód nie został przedstawiony, wobec czego, uznając za trafny zarzut błędnych ustaleń faktycznych, należy dokonać korekty stwierdzenia przez Sąd Rejonowy faktu władania przedmiotową działką przezM. Ż.po styczniu 2009 r.
Oczywistą tego konsekwencją jest stwierdzenie naruszeniaart. 172 k.c.w związku zart. 176 k.c., ponieważ Sąd I instancji bezzasadnie uznał, że została spełniona przesłanka 30-letniego posiadaniadziałki Nr (...)i tym samym – że doszło do zasiedzenia tego gruntu. Skutkować to musi korektą zaskarżonego orzeczenia na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.poprzez oddalenie w tej części wniosku o stwierdzenie zasiedzenia.
Na podstawieart. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1025 ze zm.) w związku zart. 520 § 1 k.p.c.Sąd odwoławczy nie znalazł podstaw do obciążenia uczestników postępowania nakazem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, których nie miał obowiązku uiścić prokurator.