Sąd Okręgowy w Siedlcach
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 1384/12
Data wyroku: 2015-06-24 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Andrzej Kirsch
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 1011 kc

Sygn. akt I C 1384/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 24 czerwca 2015r
Sąd Okręgowy w Siedlcach I Wydział Cywilny
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Andrzej Kirsch
Protokolant: st. sek. sąd. Joanna Makać
po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2015r w Siedlcach
na rozprawie
sprawy z powództwaB. B. (1)reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawowąB. B. (2),D. O.iM. O.reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowegoG. O.
przeciwkoT. S. (1)
o zachowek

I
zasądza od pozwanejT. S. (1)na rzecz powodaB. B. (1)kwotę48.804,66(czterdzieści osiem tysięcy osiemset cztery złote i sześćdziesiąt sześć groszy) wraz z odsetkami od dnia 6 marca 2015r do dnia 24 czerwca 2015r w wysokości 8% w stosunku rocznym i od dnia 25 czerwca 2015r do dnia zapłaty z ustawowymi odsetkami,

II
zasądza od pozwanejT. S. (1)na rzecz powódkiD. O.kwotę24.402,33(dwadzieścia cztery tysiące czterysta dwa złote i trzydzieści trzy grosze) wraz z odsetkami od dnia 6 marca 2015r do dnia 24 czerwca 2015r w wysokości 8% w stosunku rocznym i od dnia 25 czerwca 2015r do dnia zapłaty z ustawowymi odsetkami,

III
zasądza od pozwanejT. S. (1)na rzecz powodaM. O.kwotę24.402,33(dwadzieścia cztery tysiące czterysta dwa złote i trzydzieści trzy grosze) wraz z odsetkami od dnia 6 marca 2015r do dnia 24 czerwca 2015r w wysokości 8% w stosunku rocznym i od dnia 25 czerwca 2015r do dnia zapłaty z ustawowymi odsetkami,

IV
w pozostałej części powództwoB. B. (1),D. O.iM. O.oddala,

V
zasądza od pozwanejT. S. (1)na rzecz powodów:B. B. (1),D. O.iM. O.kwoty po 1.168,93 (jeden tysiąc sto sześćdziesiąt osiem złotych i dziewięćdziesiąt trzy grosze) na rzecz każdego z nich tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego,

VI
w pozostałej części odstępuje od obciążania pozwanejT. S. (1)kosztami procesu, przejmując je na rachunek Skarbu Państwa,

VII
wyrokowi w punkcie I do kwoty 20.355,50 (dwadzieścia tysięcy trzysta pięćdziesiąt pięć złotych i pięćdziesiąt groszy), w punkcie II do kwoty 10.177,75 (dziesięć tysięcy sto siedemdziesiąt siedem złotych i siedemdziesiąt pięć groszy) i w punkcie III do kwoty 10.177,75 (dziesięć tysięcy sto siedemdziesiąt siedem złotych i siedemdziesiąt pięć groszy) – nadaje rygor natychmiastowej wykonalności.

Sygn. akt I C 1384/12

UZASADNIENIE
W dniu 14 grudnia 2012r wpłynął do Sądu Okręgowego w Siedlcach pozew małoletniegoB. B. (1)reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową matkęB. B. (2)oraz małoletnichD. O.iM. O.reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego ojcaG. O.– przeciwko pozwanejT. S. (1).B. B. (1)wniósł o zasądzenie od pozwanej kwoty 45.240 zł, zaś powodowieD. O.iM. O.wnieśli o zasądzenie od pozwanej kwot po 22.620 zł na rzecz każdego z nich – tytułem zachowku – wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty.
W uzasadnieniu pozwu podniesiono, że spadkodawcaK. O.zmarł w dniu 29 września 2011r i na mocy testamentu notarialnego do całości spadku po sobie powołał pozwanąT. S. (1). Wyłącznymi spadkobiercami ustawowymi po nim były dzieci –B. B. (2)iG. O., których jednak spadkodawca wydziedziczył w testamencie. W chwili śmierci spadkodawca był rozwiedziony. Pełnomocnik powodów stwierdził, że córka spadkodawcyB. B. (2)posiada małoletniego synaB. B. (1), zaś syn spadkodawcyG. O.posiada dwoje małoletnich dzieci –D. O.iM. O., którzy na podstawieart. 1011 kcuprawnieni są do otrzymania zachowku. W uzasadnieniu pozwu podniesiono, że w skład spadku poK. O.weszły: jednostki uczestnictwaTowarzystwa (...) S.A.wW.o wartości wykupu 14.252 zł, jednostki uczestnictwa(...)Towarzystwa(...)S.A. wW.o wartości wykupu 38.000 zł, kwota zgromadzona na rachunku bieżącym wBanku (...) S.A.I Oddział wŁ.w wysokości 4.468 zł, prawo użytkowania działki pracowniczej i nakładów na tą działkę w kwocie 60.000 zł, prawo własności samochodu osobowego markiC. (...)o wartości 19.000 zł. Łączna wartość spadku to kwota 135.720 zł. Udział spadkowy, który przypadłby powodowiB. B. (1)to 1/2 części, zaśD. O.iM. O.to – po 1/4 części na rzecz każdego z nich, a ponieważ powodowie są małoletni, to z tytułu zachowku przysługuje im równowartość 2/3 udziału spadkowego. W przypadkuB. B. (1)jest to kwota 45.240 zł, zaś w przypadkuD. O.iM. O.– kwoty po 22.620 zł na rzecz każdego z nich.
W dniu 17 marca 2015r wpłynęło do akt sprawy pismo procesowe pełnomocnika powodów, w którym dokonano zmiany powództwa. Pełnomocnik powodów wniósł o zasądzenie na rzeczB. B. (1)kwoty 50.477 zł, zaś na rzeczD. O.iM. O.kwot po 25.238 zł na rzecz każdego z nich – od pozwanejT. S. (1)tytułem zachowku wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia powództwa do dnia zapłaty. Wniósł również o nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności do kwoty 90.480 zł i zasądzenie od pozwanej na rzecz powodów zwrotu kosztów procesu. Pełnomocnik powodów stwierdził, że w skład spadku poK. O.weszły: wartość jednostek uczestnictwa w(...) S.A., która na dzień 29 września 2011r wynosiła 37.986 zł, środki zgromadzone na rachunku bankowym wBanku (...) S.A.Oddział wŁ.w kwocie 4.468 zł, nakłady na terenie(...)przyulicy (...)wW.o wartości 88.079 zł i wartość samochodu osobowego markiC. (...)o wartości 20.900 zł (k. 463-464).
W dniu 9 czerwca 2015r wpłynęło do akt sprawy pismo procesowe pełnomocnika pozwanej, w której pozwana zaproponowała zawarcie ugody. Pozwana zaproponowała w piśmie, aby wartość majątku spadkowego ustalić na kwotę 142.133 zł, zaś należny powodom zachowek na łączną kwotę 94.751,33 zł. W przypadku braku porozumienia wniosła o dokonanie rozliczenia kwoty 20.000 zł wpłaconej przez spadkodawcę tytułem jednorazowej składki na polisę ubezpieczenia kapitałowego w(...), a do której uprawnionymi byliB. B. (2)iG. O.. Wniosła o rozłożenie zasądzonego przez Sąd świadczenia na dwie raty: pierwsza w kwocie 40.711 zł z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia oraz druga w kwocie 40.711 zł – w terminie 2 lat od chwili uprawomocnienia się orzeczenia w sprawie. Wniosek o rozłożenie na raty został podyktowany tym, że pozwana nie ma możliwości korzystać ze stanowiących jej własność nakładów na(...)wW., co wymaga wytoczenia powództwa przeciwko Skarbowi Państwa, co jest kosztowne i czasochłonne. Pozwana wniosła również o zaniechanie nakładania rygoru natychmiastowej wykonalności z uwagi na to, że pozwana nie dysponuje innym niż składniki spadkowe majątkiem (k. 478-479).
Na rozprawie w dniu 10 czerwca 2015r pełnomocnik powodów nie przyjął propozycji ugodowej przedstawionej przez pozwaną i podtrzymywał swoje stanowisko tak, jak w piśmie z marca 2015r (stanowisko pełnomocnika powodów zarejestrowane na rozprawie w dniu 10 czerwca 2015r – 00:59:18-01:03:50).
Pełnomocnik pozwanej uznała powództwo co do zasady, a jeżeli chodzi o kwotę, to uznała je w odniesieniu do powodaB. B. (1)do połowy kwoty 40.711 zł, zaś w przypadku powodówD. O.iM. O.– do połowy łącznej kwoty 40.711 zł, czyli po 1/4 tej kwoty na rzecz każdego z nich. Wniosła o rozłożenie kwoty 81.422 zł na dwie raty, tak jak w piśmie z czerwca 2015r i uznała żądanie w zakresie odsetek ustawowych, ale dopiero poczynając od dnia wyrokowania (stanowisko pełnomocnika pozwanej zarejestrowane na rozprawie w dniu 10 czerwca 2015r – 01:03:56-01:13:40).

Sąd Okręgowy ustalił, co następuje:
SpadkodawcaK. O.zmarł w dniu 29 września 2011r wP., a ostatnio na stałe zamieszkiwał w miejscowościK.gminaP.. W chwili śmierciK. O.był rozwiedziony.
K. O.jako spadkobierców ustawowych pozostawił po sobie dwoje dzieci –G. O.iB. B. (2).
W dniu 29 sierpnia 2011r w Kancelarii Notarialnej wP.przed notariuszemK. P.,K. O.sporządził testament notarialny, w którym do całości spadku po sobie powołałT. S. (1)(pozwaną). Przedmiotowy testament został otwarty i ogłoszony przez Sąd Rejonowy wS.w dniu 5 listopada 2013r w sprawie I Ns 1426/11. W testamencie spadkodawca dokonał wydziedziczenia swoich dzieciG. O.iB. B. (2)z powodu uporczywego niedopełnienia względem niego obowiązków rodzinnych.
Postanowieniem z dnia 13 maja 2014r wydanym w sprawie I Ns 1252/11 Sąd Rejonowy wS.stwierdził, że spadek poK. O.zmarłym w dniu 29 września 2011r wP., ostatnio na stałe zamieszkałym wK., na podstawie testamentu notarialnego z dnia 29 sierpnia 2011r (Rep. A(...)), nabyła w całościT. S. (1).
PowodowieD. O.iM. O.są dziećmiG. O., wnukami spadkodawcyK. O.. PowódB. B. (1)jest synemB. B. (2), wnukiem spadkodawcyK. O..
SpadkodawcaK. O.posiadał rachunek depozytowy wBanku (...) S.A.Oddział wŁ., na którym w dacie jego śmierci zgromadzona była kwota 4.468,27 zł.
W dniu 10 stycznia 2007rK. O.zawarł zTowarzystwem (...) S.A.z siedzibą wW.umowę indywidualnego inwestycyjnego ubezpieczenia na życie(...)”. Zawarcie umowy zostało potwierdzone wystawieniempolisy o numerze (...). W związku z zawarciem umowy uiścił jednorazową składkę w kwocie 20.000 zł. W późniejszym okresieK. O.nie dokonywał kolejnych wpłat. Na dzień 22 stycznia 2010r wartość jednostek uczestnictwa wynosiła 14.252,46 zł. W dniu 11 lipca 2014r pozwanaT. S. (1)zgłosiła roszczenie o wypłatę świadczenia z tytułu umowy ubezpieczenia na życie, przedkładając akt zgonuK. O.i postanowienie Sądu Rejonowego wS.o stwierdzeniu praw do spadku. We wniosku o zawarcie umowy ubezpieczeniaK. O.nie wskazał osób uposażonych i dlatego też towarzystwo odmówiło wypłatyT. S. (1)jakiejkolwiek kwoty z tytułu zawarcia przezK. O.przedmiotowej umowy. Stosownie do treści par. 9 ust. 5 pkt 3 ogólnych warunków umowy ubezpieczenia – w związku z niewskazaniem przezK. O.osoby (osób) uposażonej – świadczenie przysługiwało członkom rodziny zmarłego. Świadczenie z przedmiotowej umowy zostało wypłacone dzieciomK. O.–B. B. (2)iG. O.. W lipcu 2015r towarzystwo wypłaciło na rzeczB. B. (2)iG. O.kwoty po około 5.500 zł na rzecz każdego z nich.
W 2005rK. O.przystąpił do Funduszu(...)S.A. i z tego tytułu dokonał wpłaty kwoty 32.000 zł. W dacie śmierci spadkodawcy na jego koncie było zgromadzonych 345,459 jednostek uczestnictwa o ówczesnej wartości 37.986,67 zł.

K. O.przysługiwało prawo użytkowania ogródka działkowego na terenie(...)przyulicy (...)wW.. W okresie użytkowaniaK. O.poczynił nakłady na przedmiotową działkę w postaci: altany, ogrodzenia, studni, przyłącza elektrycznego, szamba, utwardzenia terenu i atrapy studni, a ponadto dokonał nasadzeń roślinnych. Aktualna wartość tychże nakładów, ale według ich stanu z daty otwarcia spadku, wynosi 88.059 zł. W związku ze śmiercią spadkodawcy i wygaśnięciem prawa użytkowania, działka została oddana w użytkowanie synowi spadkodawcy –G. O., który aktualnie jest w jej posiadaniu.
W dacie śmierci spadkodawcaK. O.był właścicielem samochodu osobowegoC. (...)onr rej. (...). Aktualna wartość przedmiotowego pojazdu, według stanu i wieku z dnia otwarcia spadku, wynosi 20.900 zł. W posiadaniu przedmiotowego pojazdu znajduje się pozwanaT. S. (1).
Małoletni powodowie nie otrzymali od spadkodawcyK. O., za jego życia, jakichkolwiek przysporzeń majątkowych.
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dowodów: aktów stanu cywilnego (k. 39-46), kopii salda rachunku bankowego za okres do 28 września do 27 października 2011r (k. 58), kopii umowy przedwstępnej zakupu samochodu oraz dowodu wpłaty (k. 59-60), zeznań świadkaL. O.zarejestrowanych na rozprawie w dniu 8 marca 2013r, opinii biegłegoP. S.(k. 258-269, 308-323, 415-432), ustnej opinii biegłegoP. S.zarejestrowanej na rozprawie w dniu 5 kutego 2015r, opinii bieglejT. S. (2)(k. 375-398), pisma(...) S.A.z siedzibą wW.i załączników (k. 437-447), pisma(...)S.A. wW.(k. 455-456), informacji o saldzie rachunku za okres od 28 lipca do 28 sierpnia 2011r (k. 492), zeznańB. B. (2)iT. S. (1)zarejestrowanych na rozprawie w dniu 10 czerwca 2015r, postanowienia SR wS.w przedmiocie stwierdzenia praw do spadku, wydanego w sprawie I Ns 1252/11 i otwarcia i ogłoszenia testamentu dokonanego przez SR wS.w sprawie I Ns 1426/11.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Zgodnie zart. 991 par. 1 kc„zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadł przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek)”. Obowiązująca w polskim prawie zasada swobody testowania oznacza, że spadkodawca może ustanowić spadkobiercą całego swojego majątku osobę spoza kręgu najbliższych krewnych. Przewidziana wart. 991 par. 1 kcinstytucja zachowku stanowi ustawowe zabezpieczenie interesów osób najbliższych spadkodawcy. Z treściart. 991 par. 2 kcwynika, że w pierwszej kolejności zobowiązanym z tytułu zachowku jest spadkobierca. Jeżeli jednak uprawniony nie może uzyskać od spadkobierców należnego mu zachowku, na podstawieart. 1000 par. 1 kcodpowiedzialność ponoszą także osoby, które otrzymały od spadkodawcy darowiznę podlegającą doliczeniu do spadku.
W doktrynie prawa cywilnego istnieje spór dotyczący tego, kiedy powstaje uprawnienie do zachowku dla osób będących najbliższymi krewnymi spadkodawcy. Zgodnie zart. 991 par. 1 kczachowek należy się zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy,którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wydaje się, że uprawnionym byłby pogląd, iż prawo do zachowku powstaje dla tych osób wyłącznie, gdybylibypowołani do spadku, a w rzeczywistości z powodu rozporządzenia testamentowego spadkodawcy do spadku nie zostali powołani. W takiej sytuacji osoba, która w praktyce została powołana do spadku z mocy ustawy i należy do kręgu osób wymienionych wart. 991 par. 1 kc, nie byłaby uprawniona do zachowku. W praktyce pojawił się jednak problem, co w sytuacji, kiedy osoba, która zalicza się do kręgu osób wymienionych wart. 991 par. 1 kci została powołana do spadku z mocy ustawy, nie otrzymała należnej jej części spadku. Przyczyną braku zaspokojenia spadkobiercy może być to, że spadkodawca przed śmiercią wyzbył się całego majątku. Problem ten rozstrzygnął Sąd Najwyższy, który m.in. w wyroku z dnia 13 lutego 2004r (II CK 444/02) stwierdził, iż „jeżeli uprawniony do zachowku, dziedziczący z ustawy wespół z innymi osobami, nie otrzymał należnego mu zachowku, ma przeciwko współspadkobiercom roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”. W uzasadnieniu wyroku podniesiono, żeprawo spadkowezapewnia członkom najbliższej rodziny spadkodawcy, zaliczonym do kręgu uprawnionych do zachowku, uzyskanie określonej korzyści ze spadku niezależnie od woli spadkodawcy, tj. choćby spadkodawca pozbawił ich tej korzyści przez rozrządzenia testamentowe lub dokonane darowizny. Dalej Sąd Najwyższy pisze: „Stąd jednoznaczny wniosek, że o powstaniu na rzecz uprawnionego do zachowku roszczenia przeciwko spadkobiercy o pokrycie lub uzupełnienie w pieniądzu zachowku rozstrzyga tylko to, czy otrzymał on w całości należny mu zachowek w postaci powołania do spadku, zapisu lub uczynionej przez spadkodawcę na jego rzecz darowizny. Jeżeli nie otrzymał, roszczenie o zachowek przysługuje mu,choćby został powołany do spadku, nawet z ustawy. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku”.
Zgodnie natomiast zart. 1008 kc– „spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku: 3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych”. Wydziedziczenie zatem oznacza pozbawienie osoby uprawnionej do zachowku z mocyart. 991 par. 1 kcprzysługującego jej prawa. SpadkodawcaK. O.dokonał wydziedziczenia swoich dzieci –B. B. (2)iG. O.– w ważnym testamencie. Dokonał go z powodu jednej z przyczyn wymienionych wart. 1008 kc, a ponadto stwierdził, że nie przebaczył swoim dzieciom. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, jak również stanowisko zaprezentowane przezB. B. (2)iG. O., przekonuje, że dzieci spadkodawcy nie zakwestionowali ważności dokonanego przez spadkodawcę wydziedziczenia.
Artykuł 1011 kcstanowi, iż „

    zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę”. Powyższa regulacja oznacza, że uprawnienie zstępnych wydziedziczonego do własnego zachowku powstaje, gdy ich wstępny został skutecznie wydziedziczony. Zgodnie zart. 1011 kcbez znaczenia jest okoliczność, że przeżył on spadkodawcę. Z taką sytuacją mamy właśnie do czynienia w niniejszej sprawie. Zstępni spadkodawcy –B. B. (2)iG. O.zostali skutecznie wydziedziczeni w testamencie, mocą któregoK. O.powołał do całości spadku po sobie pozwanąT. S. (1). Dodatkowo,B. B. (2)iG. O.przeżyli swojego ojcaK. O.. Zatem z mocyart. 1011 kcuprawnionymi do „swojego” zachowku są ich zstępni, tj. wnuki spadkodawcyK. O.–B. B. (1),D. O.iM. O.(powodowie w niniejszej sprawie).
Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie przekonuje ponad wszelką wątpliwość, że co do zasady powodowieB. B. (1),D. O.iM. O.są osobami uprawnionymi do zachowku.
SpadkodawcaK. O.zmarł w dniu 29 września 2011r, był rozwiedziony, a zatem jako spadkobierców ustawowych pozostawił po sobie dzieci:B. B. (2)iG. O.. Zatem w sytuacji, gdyby spadkodawcaK. O.nie sporządził testamentu pozytywnego ustanawiającego jako spadkobiercęT. S. (1)oraz negatywnego polegającego na pozbawieniu dzieci przysługujących im z mocy ustawy udziałów w spadku, spadek po nim na podstawie ustawy, w oparciu o treśćart. 931 par. 1 kc, nabyłyby dzieci –B. B. (2)iG. O.w częściach po1/2każde z nich.
Przysługujący powodom w niniejszej sprawie zachowek należy liczyć od udziałów, które ewentualnie im przypadłyby w majątku spadkowym jako spadkobiercom ustawowym. W przypadku powodaB. B. (1)jest to udział, który przypadłby jego matce, tj. 1/2, zaś w przypadku powodówD. O.iM. O.w równych częściach udział, który przypadłby ich ojcu, tj. po 1/4 na rzecz każdego z nich. W orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz doktrynie prawa cywilnego ugruntowany jest pogląd, że o wielkości zachowku winna decydować chwila otwarcia spadku, ponieważ z tą chwilą powstaje dla osoby uprawnionej roszczenie o zachowek. W niniejszej sprawie jest to data 29 września 2011r (data zgonu spadkodawcyK. O.). Aby ustalić wysokość zachowku, należy stosownie do treściart. 991 par. 1 kcpomnożyć ustawowy udział spadkowy przez 1/2 lub 2/3. W chwili śmierci spadkodawcy, a obecnie nadal, wszyscy powodowie są osobami małoletnimi, co oznacza, że celem ustalenia zachowku ich ewentualny „udział” spadkowy należy pomnożyć przez2/3.
Ułamek stanowiący podstawę do obliczenia zachowku należy pomnożyć przez tzw. substrat zachowku, który oblicza się ustalając czystą wartość spadku i doliczając do niej wartość dokonanych przez spadkodawcę darowizn bądź innych przysporzeń majątkowych.
W sprawie nie pozostawało sporne, że w skład spadku poK. O.wchodziło prawo własności samochodu osobowego markiC. (...)onr rej. (...), wyprodukowany w 2009r.K. O.nabył przedmiotowy pojazd jako fabrycznie nowy i po raz pierwszy został on zarejestrowany w dniu 29 maja 2009r. Cena samochodu wynosiła 34.690 zł. Celem ustalenia wartości przedmiotowego pojazdu, Sąd dopuścił dowód z opinii biegłegoP. S.. Oczywistym jest, że na potrzeby niniejszej sprawy należało ustalić aktualną wartość przedmiotowego pojazdu, ale według stanu z daty otwarcia spadku. Stan ten, to nie tylko kwestia stanu technicznego samochodu, ale również jego wiek, co w przypadku używanych samochodów osobowych ma niebagatelne znaczenie. Początkowo biegły ustalił aktualną wartość pojazdu, przyjmując jego stan techniczny z daty otwarcia spadku, ale wiek pojazdu również z daty wyceny. Słusznie pełnomocnik powodów zakwestionował opinię biegłego w tym zakresie. W związku z powyższym, Sąd zobowiązał biegłego do uzupełnienia opinii poprzez ustalenie jego aktualnej wartości, ale przy założeniu, że przedmiotem wyceny jest pojazd, którego „wiek” zawiera się pomiędzy datą produkcji, a datą otwarcia spadku. Biegły wykonał uzupełniającą opinię, ale ponownie dopuścił się błędu, ponieważ ustalając aktualną wartość zastosował tzw. korektę ujemną z tytułu braku ważnych badań technicznych. A oczywistym było przecież, że „stan” pojazdu, to również ważne badanie techniczne, a w dacie otwarcia spadku takowe badania przedmiotowy pojazd posiadał. Ostatecznie, po stwierdzeniu zaistniałych uchybień, biegły złożył do akt sprawy skorygowaną opinię, w której ustalił, że wartość ta wyraża się kwotą20.900 zł(k. 418). Sąd uznał, że w dacie otwarcia spadku przedmiotowy pojazd posiadał uszkodzenia powłoki lakierniczej, ponieważ przeciwnych okoliczności stronie powodowej nie udało się w sprawie wykazać. Sąd w całości podzielił ostateczne ustalenia biegłego, uznając, że opinia została sporządzona fachowo, rzetelnie i przez osobę dysponującą wymaganymi kwalifikacjami. Ponadto, została ona przekonywująco uzasadniona.
Nie pozostawało również w sprawie wątpliwości, żeK. O.poczynił nakłady na tzw. ogródek działkowy, który znajdował się w jego posiadaniu. PozwanaT. S. (1)nie nabyła przedmiotowego prawa, ponieważ nie weszło ono w skład spadku, ale stała się spadkobiercą w zakresie poczynionych przez spadkodawcę na tę działkę nakładów. W celu oszacowania ich wartości, Sąd dopuścił dowód z opinii biegłej do spraw szacowania nieruchomości –T. S. (2). W opinii z dnia 30 stycznia 2015r biegła ustaliła tę wartość na kwotę 88.059 zł. Nakłady dokonane przez spadkodawcę to: altana, ogrodzenie, studnia, przyłącze elektryczne, szambo, utwardzenie terenu, atrapa studni i nasadzenia roślinne. Z tabeli zawierającej zestawienie wartości, która znajduje się na stronie 12 opinii wynika, że biegła dopuściła się błędu rachunkowego. Łączna wartość wynosi 86.333 zł, a nie jak jest w tabeli – 86.353 zł. Doliczając do tego wartość nasadzeń roślinnych w kwocie 1.726 zł, otrzymujemy łączną wartość nakładów w kwocie –88.059 zł. Opinię biegłejT. S. (2)Sąd również podzielił w całości, korygując ją jedynie w zakresie błędu rachunkowego. Żadna ze stron nie przedstawiła jakichkolwiek merytorycznych zastrzeżeń do przedmiotowej opinii.
Ze znajdującego się w aktach sprawy dokumentu w postaci salda na rachunku bankowym, wynika, że na datę otwarcia spadkuK. O.posiadał na rachunku wBanku (...) S.A.Oddział wŁ.kwotę4.468 zł. Powodowie starali się wykazać, że kwota ta powinna być zwiększona o kwotę 43.000 zł, twierdząc, że została ona spożytkowana przez pozwanąT. S. (1). Prawdą jest, że w dniu 1 sierpnia 2011rK. O.dokonał wypłaty gotówkowej z rachunku prowadzonym wBanku (...) S.A.Oddział wŁ.kwoty 43.000 zł (k. 492). Z dokumentu wynika niezbicie, że wypłaty dokonał osobiście spadkodawcaK. O.i brak jest w sprawie dowodów, że w jakiejkolwiek części z kwoty tej skorzystała pozwana. Oczywistym był zatem wniosek, że kwota ta nie weszła w skład spadku po spadkodawcy.
W dacie otwarcia spadku, spadkodawca posiadał jednostki uczestnictwa w(...)S.A. z siedzibą wW.. Niewątpliwie wartość tychże jednostek stanowiła skład masy spadkowej i na datę 29 września 2011r stanowiły one wartość

      37.986,67 zł
. Pozwana była w niniejszej sprawie reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika, który nie zakwestionował wartości przedmiotowych jednostek uczestnictwa w funduszu. Sąd nie miał zatem obowiązku ustalać z urzędu, jaka była lub byłaby wartość tych jednostek na datę zamknięcia rozprawy.
W ocenie Sądu, w skład spadku nie weszła jakakolwiek kwota z tytułu zawarcia przez spadkodawcę umowy indywidualnego inwestycyjnego ubezpieczenia na życie(...)z Towarzystwem(...)S.A. z siedzibą wW.. Była to umowa ubezpieczenia, która przewidywała wypłatę stosownych środków wraz z zajściem określonego zdarzenia ubezpieczeniowego. Jak wynika z informacji(...) S.A.–K. O.nie wskazał we wniosku osoby uposażonej, dlatego też stosownie do przepisów ogólnych warunków ubezpieczenia, kwota około 11.000 zł wypłacona została dzieciom spadkodawcy –B. B. (2)iG. O.. Wynika to wprost z zeznań złożonych przezB. B. (2). Z przedstawionej informacji wynika również, że pozwanejT. S. (1)odmówiono wypłaty jakichkolwiek środków z tytułu zawarcia przez spadkodawcę przedmiotowej umowy ubezpieczenia (k. 437-437v).
Sąd nie uwzględnił stanowiska strony pozwanej, aby na należny na rzecz powodów zachowek zaliczyć wypłaconąB. B. (2)iG. O.łączną kwotę około 11.000 zł z tytułu zawartej przez spadkodawcęK. O.umowy ubezpieczenia zTowarzystwem (...) S.A.z siedzibą wW.. Stosownie do treściart. 996 kc– „(…) Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego”. W orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych pozostaje sporne, czy treściąart. 996 kcobjęte są wyłącznie umowy darowizny sensu stricto, o których mowa wart. 888 kc, czy też wszystkie nieodpłatne przysporzenia dokonane przez spadkodawcę na rzecz osoby uprawnionej do zachowku, czy też na rzecz wstępnego osoby uprawnionej do zachowku. Nawet gdyby zastosować najbardziej liberalną wykładnię rzeczonego przepisu, to w okolicznościach niniejszej sprawy trudno byłoby uznać, że spadkodawcaK. O.dokonał za życie jakiegokolwiek nieodpłatnego przysporzenia majątkowego na rzecz swoich dzieci. Wypłata łącznej kwoty około 11.000 zł na rzeczB. B. (2)iG. O., z tytułu zawartej przez spadkodawcę umowy ubezpieczenia z(...) S.A.wW., podyktowana była postanowieniami ogólnych warunków umowy ubezpieczenia, ponieważ we wniosku o zawarcie przedmiotowej umowyK. O.nie wskazał nikogo jako osoby uposażonej. Z treściart. 996 kcwynika, że chodzi o świadome, umowne przysporzenia, których spadkodawca dokonał na rzecz osób uprawnionych do zachowku, lub wstępnych osób uprawnionych do zachowku. W niniejszej sprawie uzasadniony wydaje się pogląd, że takiego zamiaru po stronieK. O.nie było, aby dokonać jakiegokolwiek przysporzenia majątkowego na rzecz swoich dzieci, ponieważ dał on temu wyraz dokonując wydziedziczenia ich w testamencie. Zatem zaliczenie świadczenia, które przypadło na rzeczB. B. (2)iG. O.z tytułu zawartej przez spadkodawcę umowy ubezpieczenia, odbyłoby się z pokrzywdzeniem osób uprawnionych do zachowku, tj. powodów w niniejszej sprawie.
Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że substratem zachowku będzie suma wartości czystego majątku spadkowego, tj. wartość samochodu osobowego markiC. (...)(20.900 zł), wartość nakładów na działkę stanowiącą ogródek działkowy będący w użytkowaniu spadkodawcy (88.059 zł), wartość jednostek uczestnictwa w Funduszu InwestycyjnymP.(37.986,67 zł) i kwota zgromadzona na rachunku bankowym wBanku (...) S.A.Oddział wŁ.(4.468 zł), czyli łącznie –151.414 zł. Z zeznań świadków wynikało, że pozwanaT. S. (1)przekazała kwotę 5.000 zł z przeznaczeniem na koszty pogrzebu spadkodawcy, która została przekazanaG. O.. Zostało to w sprawie przyznane przez przedstawicieli ustawowych powodów. Stanowi ona zatem dług obciążający spadek i winna być odliczona od substratu zachowku. Po odjęciu powyższej kwoty otrzymujemy kwotę 146.414 zł, od której powinny być liczone kwoty zachowku należnego powodom. Jak podniesiono we wcześniejszej części uzasadnienia,B. B. (1)należało się 2/3 z połowy wartości majątku spadkowego, czyli kwota48.804,66 zł, zaśD. O.iM. O.– 2/3 z jednej czwartej wartości majątku spadkowego, czyli kwoty po24.402,33 złna rzecz każdego z nich.
Mając na uwadze powyższą argumentację, Sąd na mocyart. 1011 kczasądził na rzecz powodów tytułem zachowku kwoty, o których mowa powyżej. W pozostałym zakresie jako nieudowodnione powództwo podlegało oddaleniu. Sąd zdaje sobie sprawę z rozbieżności poglądów zarówno Sądu Najwyższego, jak i doktryny prawa cywilnego, które dotyczą wymagalności roszczenia o zachowek, a co za tym idzie stanu opóźnienia w jego zapłacie. Przekonywujące jest jednak stanowisko, zgodnie z którym – o stanie opóźnienia można mówić wówczas, gdy zobowiązany znał już wszystkie obiektywnie istniejące okoliczności pozwalające mu racjonalnie ocenić zasadność i wysokość zgłoszonego roszczenia z tytułu zachowku. W niniejszej sprawie, zdaniem Sądu Okręgowego, była to chwila doręczenia pełnomocnikowi pozwanej odpisu opinii biegłejT. S. (2)szacującej wartość nakładów poczynionych przez spadkodawcę na ogródku działkowym. Niewątpliwie już wcześniej pozwana co do zasady winna liczyć się z obowiązkiem zapłaty zachowku, ale ustalenie wartości substratu zachowku stało się możliwe właśnie z tą chwilą. Odpis opinii doręczony został pełnomocnikowi pozwanej w dniu 19 lutego 2015r (k. 450) i po doliczeniu do tej daty 14 dni, co zdaniem Sądy było wystarczającym terminem na spełnienie świadczenia, Sąd zasądził na rzecz powodów odsetki ustawowe od zasądzonych kwot, tj. od dnia 6 marca 2015r.
Powodowie dochodzili w sprawie łącznej kwoty 100.953 zł, a zasądzona została na ich rzecz łączna kwota 97.609,32 zł, co oznacza, że wygrali sprawę w 96,5%. Co do zasady były zatem podstawy do włożenia na pozwaną obowiązku zwrotu wszystkich kosztów procesu, o czyn stanowizdanie drugie art. 100 kpc. Powodowie ponieśli koszty procesu w łącznej kwocie 3.634 zł, na którą składało się minimalne wynagrodzenie pełnomocnika procesowego (3.600 zł) oraz kwota 34 zł uiszczona tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictw. Należy przy tym zauważyć, że pełnomocnik powodów nie wnosił o zasądzenie od pozwanej zwrotu kosztów procesu oddzielnie na rzecz każdego z powodów w pełnej wysokości. Taki wniosek umożliwiałby przyznanie stosownej kwoty z tytułu zastępstwa procesowego na rzecz każdego z powodów oddzielnie. Wobec braku takiego wniosku, Sąd – stosownie do jednolitego stanowiska Sądu Najwyższego w tym zakresie – ustalił 96,5% z kwoty 3.634 zł, co dało kwotę 3.506,81 zł. Z kolei ta kwota została podzielona na trzy, co oznacza, że na rzecz każdego z powodów przypadła kwota 1.168,93 zł. Stosownie do regulacjizdania drugiego art. 100 kpc, kwoty te nie podlegały pomniejszeniu o „wygraną” pozwanej, tj. 3,5% należnych na jej rzecz kosztów zastępstwa procesowego.
Chybione było przy tym stanowisko pełnomocnika pozwanej, jakoby pozwana nie dała powodów do wytoczenia przedmiotowego powództwa i uznała je przy pierwszej czynności. Zdaniem pełnomocnika pozwanej, winno to doprowadzić do zasądzenia kosztów procesu na rzecz pozwanej. Z odpowiedzi na pozew wynika jednoznacznie, że pozwana nie uznała powództwa co do wysokości, a to z kolei powodowało konieczność procedowania w niniejszej sprawie.
Sąd nie uwzględnił również wniosku pozwanej, aby płatność zasądzonych kwot rozłożyć na dwie raty: pierwszą płatną w dacie uprawomocnienia się wyroku, a drugą w terminie 2 lat od uprawomocnienia się wyroku. Należy zauważyć, że pozew w niniejszej sprawie wpłynął do Sądu w dniu 14 grudnia 2012r, a więc dwa i pół roku temu. Z kolei otwarcie spadku miało miejsce we wrześniu 2011r. Pozwana uznawała powództwo co do zasady, a to oznacza, że była świadoma swojego zobowiązania w stosunku do powodów z tytułu zachowku. W ocenie Sądu, pozwana dysponowała wystarczającą ilością czasu, aby przygotować się do stosownych świadczeń na rzecz powodów, nawet jeżeli wymagało to zaciągnięcia zobowiązania kredytowego, bądź zbycia składnika majątku spadkowego, np. samochodu osobowego, którego pozwana od kilku lat nie użytkuje. W tych okolicznościach odroczenie terminu płatności części świadczenia o kolejne dwa lata, byłoby niezgodne z zasadami współżycia społecznego. O ile, zdaniem pozwanej, uzyskanie równowartości nakładów poczynionych przez spadkodawcę na ogródek działkowy, będzie wymagało wniesienia stosownego powództwa, to pozwana mogła zainicjować tę sprawę już wiele lat temu. Nie może to być zatem wystarczający argument do rozłożenia zasądzonego świadczenia na raty.
Biorąc pod uwagę, że pozwana utrzymuje się jedynie ze świadczenia emerytalnego, a posiadane oszczędności najprawdopodobniej będzie musiała przeznaczyć na uiszczenie na rzecz powodów należnych im zachowków, Sąd na mocyart. 102 kpczwolnił ją z obowiązku uiszczenia części kosztów procesu, tj. wynagrodzenia biegłych i opłaty od pozwu, od uiszczenia której powodowie byli zwolnieni, przejmując je na rachunek Skarbu Państwa.
Z uwagi na to, że pozwana uznała powództwo co do połowy kwoty 81.422 zł, tj. kwoty 40.711 zł, Sąd w stosunku do powodaB. B. (1)nadał wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności w części do kwoty 20.355,50 zł, zaś w stosunku do powodówD. O.iM. O.w części do kwot po 10.177,75 zł na rzecz każdego z nich.