Sąd Apelacyjnywe Wrocławiu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1500/14
Data wyroku: 2015-02-18 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Beata Wolfke-Kobzar, Iwona Biedroń, Małgorzata Lamparska
Słowa kluczowe: Odstąpienie od umowy
Podstawa prawna: art. 639 kc

Sygn. akt I ACa 1500/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 18 lutego 2015 r.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu I Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący: SSA Iwona Biedroń
Sędziowie: SSA Małgorzata Lamparska
SSA Beata Wolfke-Kobzar (spr.)
Protokolant: Katarzyna Rzepecka
po rozpoznaniu w dniu 4 lutego 2015 r. we Wrocławiu na rozprawie
sprawy z powództwa(...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwD.
przeciwko(...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąwŚ.
przy udziale interwenienta ubocznego GminyB.
o zapłatę
na skutek apelacji strony powodowej
od wyroku Sądu Okręgowego w Legnicy
z dnia 29 lipca 2014 r. sygn. akt VI GC 418/13

1
oddala apelację;

2
zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej 2.700 zł kosztów postępowania apelacyjnego;

3
oddala wniosek interwenienta ubocznego o przyznanie kosztów postępowania apelacyjnego.

UZASADNIENIE
Powód(...) sp. z o.o.wD.domagał się zasądzenia od pozwanego(...) sp. z o.o.wŚ.150.000 zł z odsetkami tytułem zwrotu zaliczki zapłaconej pozwanemu w imieniuE. H.na poczet wynagrodzenia z umowy o dostawę i montaż drzwi w budynkach realizowanych na rzecz GminyB..
Powód wskazał, żeE. H., który scedował na powoda wierzytelność o zwrot zaliczki, odstąpił od umowy z pozwanym, wobec czego uiszczona zaliczka jest mu nienależna.
W sprzeciwie od wydanego w sprawie nakazu upominawczego pozwany zakwestionował skuteczność odstąpieniaE. H.od umowy. Podniósł, że rozwiązanie umowy łączącej go z GminąB.spowodowało nieprzydatność świadczenia pozwanego, nie uzasadniało rozwiązania stosunku prawnego, na poczet któregoE. H.wpłacił zaliczkę. Pozwany także wyjaśnił, że ostatecznie zawarł umowę na dostawę i montaż drzwi bezpośrednio z GminąB.i umówione z nią wynagrodzenie pomniejszono o wartość zaliczki zapłaconej przezE. H., jako rozliczonej przez niego z Gminą.
Sąd Okręgowy ustalił:
E. H.realizował na rzecz GminyB.trzy budynki komunalne.
W dniu 18.07.2012 r. zawarł z pozwanym umowę o dostawę i montaż drzwi, za wynagrodzeniem 311.180,80 zł netto.(...) sp. z o.o., działając w imieniu i na rzeczE. H., wpłaciła pozwanemu 150.000 zł tytułem zaliczki na poczet wynagrodzenia z tej umowy.
W umowie określono terminy jej realizacji i uprawnienie do odstąpienia od niej przyznano tylko pozwanemu.
Realizując umowę pozwany zamówił drzwi zgodnie ze specyfikacją i po dostarczeniu przechowywał je w swoich magazynach. Wymiary i właściwości drzwi były dostosowane do budynków, dla których były przeznaczone.
W listopadzie 2012 r. pozwany wezwałE. H.do zapłaty drugiej transzy umówionego wynagrodzenia uprzedzając, ze w braku zapłaty nie przystąpi do montażu.
W styczniu 2013 roku GminaB.odstąpiła od umowy łączącej ja zE. H.wobec niedotrzymania przez niego terminu realizacji robot.
W lutym 2013 roku GminaB.zawiadomiłaE. H.o roszczeniach zgłoszonych przez jego podwykonawców i zażądała weryfikacji tych roszczeń.
W odpowiedziE. H.poinformował m.in. o zaliczce (150.000 zł) wpłaconej pozwanemu.
Gmina powiadomiłaE. H., że zaspokoiła jego podwykonawców kwotą 620.731,23 zł. Następnie GminaB.podjęła z pozwanym rozmowy o wykonaniu przez niego prac zleconych wcześniejE. H..
Ostatecznie w wyniku zamówienia publicznego „z wolnej reki” Gmina zawarła z pozwanym umowę o dostawę i montaż drzwi za wynagrodzeniem do wypłaty w wysokości 186.075,27 zł brutto, ustalonym przy uwzględnieniu zaliczki wypłaconejE. H..E. H.nie uczestniczył w rozmowach dotyczących tej umowy.
Pozwany wykonał prace zlecone mu przez Gminę.
Mimo wezwań powoda iE. H.pozwany nie zwrócił zaliczki wyjaśniając, że została już rozliczona między GminąB.aE. H..
W piśmie z 5.08.2013 r.E. H.stwierdził, że odstąpił od umowy z pozwanym, a z ostrożności procesowej wniósł o potraktowanie tego pisma jako oświadczenia o odstąpieniu, które motywował odstąpieniem Gminy od umowy o roboty budowlane, zawarciem tożsamej umowy przez pozwanego z Gminą i brakiem znaczenia umowy w sytuacji, gdy nie realizuje budynków, dla których drzwi były przeznaczone.
Pozwany zakwestionował odstąpienie.
W dniu 5.08.2013 r.E. H.zbył na rzecz powoda wierzytelność o zwrot zaliczki.
We wrześniu 2013 roku GminaB.zawiadomiłaE. H., że uiszczona przez niego zaliczka została z nim rozliczona wpłatą 51.840 zł w sierpniu 2012 r. oraz przez zaspokojenie jego podwykonawców.
Przy takich ustaleniach Sąd Okręgowy uznał powództwo za nieuzasadnione.
Zdaniem Sądu Okręgowego, kwalifikującego umowę pozwanego zE. H.jako umowę mieszaną – sprzedaży i o dzieło, nie wystąpiły ustawowe przesłanki odstąpienia od niej przezE. H., ponieważ pozwany nie pozostawał w zwłoce, zaś utrata znaczenia umowy dlaE. H.nie obciąża pozwanego i nie mieści się w przesłankach zart. 491 kc– 493kc.
Dalej Sąd Okręgowy stwierdził, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy oświadczeniaE. H.można by kwalifikować jedynie jako odstąpienie od umowy na zasadzieart. 644 kc.W takim wypadku pozwanemu należy się jednak całe umówione wynagrodzenie, chyba żeE. H.(lub powód jako nabywca wierzytelności) wykazałby oszczędności odniesione przez pozwanego w związku z niewykonaniem umowy. Jeśli powód tych oszczędności nie wykazał, nie ma roszczenia o zwrot zaliczki, którego dochodzi w niniejszej sprawie.
Na koniec Sąd Okręgowy zauważył, że obojętne w stosunkach międzyE. H.(także: powodem) a pozwanym są uzgodnienia i rozliczenia pozwanego z Gminą (interwenientem), ponieważ nastąpiły bez udziałuE. H.i zabrakło dowodu, by je akceptował.
Wyrokiem z 29.07.2014 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo (pkt I), zasądził od powoda na rzecz pozwanego 4.017 zł, zaś na rzecz interwenienta ubocznego 3.617 zł kosztów procesu (pkt II i III) oraz obciążył powoda wydatkami poniesionymi tymczasowo przez Skarb Państwa (pkt IV).
Powód zaskarżył wyrok w całości, domagając się jego zmiany przez uwzględnienie powództwa, ewentualnie uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi Okręgowemu.
W apelacji powód zarzucił:
1. naruszenieart. 233 kpcprzez dowolną ocenę dowodów i błędne przyjęcie, że powód nie wykazał oszczędności pozwanego, choć pozwany sprzedał towar GminieB.za większą sumę niż umówiona zE. H.;
2. naruszenieart. 491 § 2 kciart. 492 kcprzez ich niezastosowanie mimo ewidentnej utraty znaczenia umowy z pozwanym dlaE. H., o czym pozwany wiedział i co było przyczyną zawarcia przez niego późniejszej umowy z Gminą;
3. naruszenieart. 644 kcprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, żeE. H.nie ma roszczenia o zwrot 150.000 zł;
4. naruszenieart. 509 kcprzez jego niezastosowanie i nieprzyjęcie, że powód nabył odE. H.dochodzoną wierzytelność.
Sąd Apelacyjny zważył:
Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.
Zarzut naruszeniaart. 491 § 2 kc,art. 492 kcw zw. zart. 494 kcjest oczywiście nieuzasadniony, ponieważ u jego podstaw legła niewłaściwa wykładnia tych przepisów. Przepisart. 492 kczdanie drugienie kreuje samodzielnej przesłanki odstąpienia od umowy wzajemnej, tj. nie pozwala skorzystać z tego uprawnienia, jeśli kontrahent nie pozostaje w zwłoce w wykonaniu swojego zobowiązania. W istocie modyfikuje on tylko regulację zart. 491 § 1 kczdanie pierwszeo tyle, że jeśli uprawnienie do odstąpienia od umowy wzajemnej zostało zastrzeżone na wypadek niewykonania zobowiązania w ściśle określonym terminie, zamierzając odstąpić od umowy kontrahent będącego w zwłoce dłużnika jest zwolniony z wyznaczenia terminu dodatkowego i uprzedzenia o zamiarze odstąpienia. Również utrata znaczenia spóźnionego wykonania umowy uprawnia do odstąpienia od umowy bez wyznaczenia dodatkowego terminu tylko wówczas, gdy druga strona pozostaje w zwłoce ze swoim świadczeniem.
Jeśli zatem przeprowadzone w sprawie dowody nie potwierdziły opóźnienia (domniemanej zwłoki) pozwanego w wykonaniu umowy łączącej go zE. H., nie był on uprawniony do odstąpienia od tej umowy nawet, jeśli z uwagi na rozwiązanie jego umowy z Gminą realizacja umowy przez pozwanego utraciła dlaE. H.znaczenie.
Przesłanką odstąpienia przezE. H.od umowy z pozwanym nie było także zawarcie analogicznej umowy przez pozwanego z GminąB..
Trzeba wskazać, że pismo z 5.08.2013 e. (k. 51) było potwierdzeniem wcześniejszego pisma z 15.07.2013 r. (k. 52), w którymE. H.wyraził już jednoznaczną wolę rozwiązania umowy z pozwanym wskazując na rozwiązanie jego umowy z Gminą oraz wzywając do zwrotu zaliczki. Już zatem z chwilą doręczenia pozwanemu pisma z 15.07.2013 r. było dla pozwanego oczywiste, zeE. H.nie oczekuje dalszej realizacji świadczenia umownego, zresztą sam wcześniej nie realizował umowy wedle uzgodnionych zasad zmodyfikowanych aneksem z 30.07.2012 r. W tych okolicznościach jest niewątpliwe, ze rzeczywistą przyczyną złożenia przezE. H.obu oświadczeń o odstąpieniu od umowy było rozwiązanie już w styczniu 2013 r. jego umowy z Gminą, co nie stanowiło samodzielnej podstawy odstąpienia, zwalniającegoE. H.z obowiązku zapłaty wynagrodzenia umówionego z pozwanym i uprawniającego do zwrotu zaliczki.
Sąd Okręgowy zakwalifikował oświadczeniaE. H.z lipca i sierpnia 2013 roku jako skutkujące rozwiązaniem umowy w trybieart. 644 kc.Sąd Apelacyjny jest jednak zdania, że skoro podane przezE. H.przyczyny nie uzasadniały odstąpienia od niego od umowy, nieuprawnionym jest przydawanie jego oświadczeniom innej treści i sutków, niż oczekiwał. Dlatego w ocenie Sądu Apelacyjnego oświadczeniaE. H.nie odniosły skutku odstąpienia od umowy i właściwą podstawą oceny żądania pozwu winien byćart. 639 kc, właściwy w sytuacji, gdy z przyczyn zależnych od zamawiającego pozostający w gotowości do wykonania umowy wykonawca dzieła doznaje przeszkód w jej realizacji.
Powyższa kwalifikacja nie dezaktualizuje jednak zasadniczej argumentacji Sądu Okręgowego, ponieważ także w przypadku zart. 639 kczamawiający jest obowiązany zapłacić umówione wynagrodzenie pomniejszone o ewentualne oszczędności wykonawcy, przy czym uzyskanie oszczędności i ich rozmiar obowiązany jest udowodnić.
Jak słusznie zauważył Sąd Okręgowy, powód nie oferował argumentów i dowodów w tym kierunku, obstając przy błędnym stanowisku, żeE. H.skutecznie odstąpił od umowy na podstawieart. 492 kc, z obowiązkiem rozliczenia się kontrahentów wedle zasad zart. 494 kc.
Wbrew zawierającej się w apelacji sugestii nie można automatycznie przyjąć, ze skoro pozwany zawarł z GminąB.umowę o dostawę i montaż tych samych drzwi, które wcześniej zakupił i magazynował na potrzeby umowy zE. H., oszczędność pozwanego wyraża się pełną kwotą umówionego z nim wynagrodzenia, tj. również wpłaconą zaliczkę.
Jakkolwiek słusznie zauważa Sąd Okręgowy, że na uzgodnienia pozwanego z Gminą i treść zawartej przez te podmioty umowyE. H.nie miał bezpośredniego wpływu i wprost nie decydują one o losie scedowanej na powoda wierzytelności, to jednak nie można od nich abstrahować. Jeśli umówione przez Gminę z pozwanym wynagrodzenie należne mu do wypłaty opiewało na różnicę między pełną wartością świadczenia pozwanego a wartością zaliczki wypłaconej pozwanemu przezE. H., nieuprawniony jest wniosek, że pozwany odniósł jakąkolwiek oszczędność.
Należy przypomnieć, ze taki sposób rozliczenia Gminy z pozwanym był następstwem wcześniejszych zdarzeń i czynnościE. H., które Gmina, będąca interwenientem ubocznym po stronie pozwanego w niniejszym sporze, przekonująco wyjaśniła i udokumentowała. Sąd Okręgowy ustalił i zostało to dowiedzione oświadczeniem inspektora nadzoru inwestorskiego, fakturą VAT i protokołem odbioru z lipca 2012 r., że na poczet wynagrodzenia należnegoE. H.za dostawę i montaż drzwi Gmina „awansem” wypłaciła mu 51.840 zł brutto. Nadto po rozwiązaniu umowy z Gminą uiszczoną pozwanemu zaliczkę (150.000 zł)E. H.na wniosek Gminy zgłosił jej jako swój wydatek na poczet tej umowy (traktując tę kwotę jako swoje świadczenie spełnione na rzecz podwykonawcy) i nadwyżkę ponad 51.840 zł Gmina uwzględniła w ostatecznym rozliczeniu zE. H.. Innymi słowy, w rozliczeniuE. H.z Gminą po rozwiązaniu łączącej ich umowy kwotę udzielonej pozwanemu zaliczki potraktowano jako wynagrodzenie należneE. H.za faktycznie wykonane roboty i w wyniku tego rozliczenia, częściowo dokonanego drogą potracenia,E. H.„odzyskał” kwotę zaliczki. Dlatego właśnie w zamiarze uniknięcia podwójnej płatności części wynagrodzenia za te same prace Gmina za zgodą pozwanego zdecydowała o ograniczeniu jego wynagrodzenia o kwotę zaliczki, co w konsekwencji przesądziło o nieuzyskaniu przez pozwanego oszczędności równej zaliczce.
W tych okolicznościach Sąd Apelacyjny, podobnie jak Sąd Okręgowy, uznał, że wypłacona przezE. H.zaliczka nie stanowi oszczędności pozwanego, której mogłyE. H.od niego dochodzić w ramach rozliczenia na zasadzieart. 639 kc, a nadto, że w wyniku przyjętego przez Gminę z udziałemE. H.sposobu rozliczenia przerwanego procesu budowlanegoE. H.nie doznał uszczerbku majątkowego, co z ekonomicznego punktu widzenia uprawniałoby go do formułowania roszczeń do pozwanego. Istotnym jest zresztą, żeE. H.przeniósł na powoda wierzytelność o zwrot zaliczki, wywodzoną z nieskutecznego, jak się okazało, odstąpienia od umowy z pozwanym, a takie roszczenie bez wątpieniaE. H.nie przysługiwało.
Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny uznał skarżony wyrok za prawidłowy i na podstawieart. 385 kpcoddalił apelację.
O kosztach postępowania apelacyjnego należnych pozwanemu Sąd Apelacyjny orzekł na podstawieart. 98 kpc, natomiast żądanie przyznania kosztów interwenientowi oddalił, ponieważ wart. 107 kpczdanie trzecie, jest mowa tylko o kosztach interwencji, a nie wszelkich kosztach interwenienta, poniesionych tylko z jego inicjatywy.
bp