Sąd Okręgowy w Kielcach
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 147/15
Data wyroku: 2015-11-06 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Anna Pniewska, Barbara Dziewięcka, Rafał Adamczyk
Słowa kluczowe: Służebność Drogi Koniecznej, Nierozpoznanie Istoty Sprawy
Podstawa prawna: art. 145 k.c., art. 386§4 k.p.c.
Teza: Ustanowienie służebności drogi koniecznej stanowi wynik łącznej oceny: potrzeb nieruchomości niemającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, najmniejszego obciążenia gruntów, przez które droga ma prowadzić oraz interesu społeczno – gospodarczego (art. 145 § 1, 2 i 3 k.c.). Potrzeby nieruchomości niemającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, wynikające z charakteru                i sposobu użytkowania nieruchomości - o ile jest on zgodny z jej społeczno                        – gospodarczym przeznaczeniem - mają decydujące znaczenie dla rodzaju, rozmiaru i kierunku ewentualnej drogi koniecznej oraz bliższych warunków korzystania                     z niej. 
Według art. 145 § 1 k.c. jedną z przesłanek ustanowienia służebności drogi koniecznej jest takie faktyczne położenie gruntów, iż nieruchomość, dla której służebność ma być ustanowiona, musi być sąsiednią w stosunku do tych, które mają być obciążone służebnością. Sąsiedztwo jej w stosunku przynajmniej do jednej                   z tych nieruchomości musi być przy tym bezpośrednie. Chodzi bowiem o faktyczny dostęp do drogi publicznej z nieruchomości wnioskodawcy przez wszystkie nieruchomości obciążone, które odgradzają nieruchomość wnioskodawcy od tej drogi.
Zaniechanie zbadania materialnoprawnej podstawy żądania oraz zarzutów merytorycznych przeciwstawionych zgłoszonemu wnioskowi jest równoznaczne                         z nierozpoznaniem istoty sprawy (art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

Sygn. akt II Ca 147/15

POSTANOWIENIE
Dnia 6 listopada 2015 r.
Sąd Okręgowy w Kielcach Wydział II Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący:SSO Rafał Adamczyk (spr.)
Sędziowie:SSO Barbara Dziewięcka
SSR (del.) Anna Pniewska
Protokolant: st. prot. sąd. Iwona Cierpikowska
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 listopada 2015 r. w Kielcach
sprawy z wnioskuM. C.
z udziałemW. M.,H. M.,S. M.,J. M.,D. M.,J. S.,B. S., GminyK.,G. K.,E. J.,Z. J.,T. J.,A. K.,R. K.,M. J.,(...) Spółki z o.o.z siedzibąwK.i Skarbu Państwa - Prezydenta MiastaK.
o ustanowienie drogi koniecznej
na skutek apelacji wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Rejonowego w Kielcach
z dnia 3 października 2014 r., sygn. akt I Ns 961/09
postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Kielcach, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.
SSO Barbara Dziewięcka SSO Rafał Adamczyk SSR (del.) Anna Pniewska
Sygn. akt II Ca 147/15

UZASADNIENIE
WnioskodawcaM. C.domagał się ustanowienia za wynagrodzeniem na nieruchomości uczestnikówJ.iB.małżonkówS., położonej wK.przyul. (...), oznaczonej jakodziałka nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Kielcach prowadziksięgę wieczystą (...), służebności drogi koniecznej na rzecz stanowiącej własność wnioskodawcy, położonej wK.przyul. (...)nieruchomości oznaczonej jakodziałka nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Kielcach prowadziksięgę wieczystą (...).M. C.wskazywał na nieprzejezdność nieutwardzonej drogi wewnętrznej nadziałce nr (...), przylegającej do działki wnioskodawcy. Podnosił, że nadziałce nr (...), będącej własnością uczestnikówJ.iB.małżonkówS., istnieje już służebność gruntowa przejazdu, przechodu i przegonu, ustanowiona nieodpłatnie na rzecz każdoczesnego właścicieladziałek nr (...).
UczestnikJ. S.oponował ustanowieniu służebności drogi koniecznej na jegodziałce nr (...). Wskazał, iż dostęp do działki wnioskodawcy może być przeprowadzony z pominięciem działki uczestnika, przezul. (...), która łączy się zul. (...).
UczestnicyM. J.,T. J.iE. J.oponowali ustanowieniu służebności drogi koniecznej na ich nieruchomościach.
GminaK.nie sprzeciwiała się przeprowadzeniu drogi koniecznej przezdziałkę nr (...).
(...) sp. z o. o.z siedzibą wK.wniósł o przyznanie jednorazowego wynagrodzenia w kwocie 9106 zł za ustanowienie służebności drogi koniecznej przezdziałkę nr (...).
Pozostali uczestnicy nie zajęli stanowiska w sprawie.
Postanowieniem z dnia 3 października 2014 r. w sprawie I Ns 961/09 Sąd Rejonowy w Kielcach ustanowił na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), położonej wK., dla której prowadzona jestksięga wieczysta (...)w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Kielcach, stanowiącej aktualnie własnośćM. C., służebność drogi koniecznej polegającą na prawie przechodu i przejazdu na nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), położonej wK., dla której prowadzona jestksięga wieczysta (...)w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Kielcach, stanowiącej aktualnie własność(...) sp. z o. o.z siedzibą wK.- pasem gruntu wyznaczonym przez punkty(...)o powierzchni 0,0141 ha według oznaczenia na mapie sporządzonej przez geodetę uprawnionegoS. W., zaewidencjonowanej przez Prezydenta MiastaK.–Ośrodek (...)wK., wpisanej do ewidencji materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego w dniu 27 czerwca 2014 r. za nr(...)(punkt I); zasądził odM. C.na rzecz(...) sp. z o.o.z siedzibą wK.kwotę 9106 zł tytułem jednorazowego wynagrodzenia za ustanowienie wyżej opisanej służebności nadziałce nr (...), płatną w terminie 7 dni od uprawomocnienia się orzeczenia, wraz z ustawowymi odsetkami na wypadek uchybienia terminowi płatności (punkt II); odstąpił od obciążania wnioskodawcy nieuiszczonymi kosztami sądowymi, którymi obciążył Skarb Państwa (punkt III); zasądził odM. C.na rzeczJ. S.kwotę 1440 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania (punkt IV).
Sąd Rejonowy ustalił, iż nieruchomość położona wK.przyul. (...), oznaczona w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), dla której prowadzona jestksięga wieczysta (...)w Sądzie Rejonowym w Kielcach, stanowi wyłączną własność wnioskodawcyM. C.. Nieruchomość ta nie ma prawnie uregulowanego bezpośredniego dostępu do drogi publicznej. Wymieniona nieruchomość od strony południowej przylega do drogi wewnętrznej stanowiącejdziałkę nr (...).Ulica (...), zajmująca działkę oznaczoną w ewidencji gruntów miastaK.nr(...)należy do kategorii dróg gminnych, z tym że na części tej działki, również na wysokości nieruchomości wnioskodawcy nie jest drogą publiczną, lecz stanowi drogę wewnętrzną.Działka nr (...)stanowi własność GminyK., jest objętaksięgą wieczystą (...), w ewidencji gruntów figuruje jako użytek drogowy. Miejski Zarząd Dróg wK.pełni funkcję zarządcy wszystkich kategorii dróg publicznych oraz dróg wewnętrznych stanowiących własność GminyK., położonych w granicach administracyjnych miasta.Działka nr (...)w części zachodniej, w tym na wysokościdziałki wnioskodawcy nr (...)jest nieprzejezdna, nieutwardzona, porośnięta trawą oraz kilkuletnimi samosiejkami brzozy. Dojazd do zabudowanych nieruchomości położonych przydrodze nr (...)odbywa się zul. (...)poprzez pasy gruntu prostopadłe doul. (...), m. in. przezdziałkę nr (...), wykorzystywaną jako przejazd do działki zabudowanej(...) sp. z o. o.Wartość robót polegających na utwardzeniu drogi przejazdowej nadziałce nr (...)do nieruchomości wnioskodawcy oznaczonej jakodziałka nr (...)wyniesie około 40000 zł.Działka nr (...), przylegająca doul. (...)wK., położona na południe od działki wnioskodawcy i oddzielona od niej drogą nadziałce nr (...)jest w całości zagospodarowana, ogrodzona, znajduje się na niej hurtownia materiałów budowlanych. Od strony wschodniej usytuowany jest niewielki budynek - biuro hurtowni. Po stronie zachodniej znajduje się budynek – wiata. Działka jest w przeważającej części wybrukowana kostką. Wokół budynków są zgromadzone materiały budowlane, w tym również przy wschodniej granicy działki.J. S.postawił w północno – wschodnim narożniku działki bramę, respektując fakt ustanowienia drogi koniecznej dladziałek nr (...). W dniu 21 września 1993 r. została bowiem ustanowiona na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości położonej wK.przyul. (...), oznaczonej numeramidziałek (...), służebność przejazdu, przechodu i przegonu przezdziałkę nr (...)pasem szerokości 5 m przy wschodniej granicy działki na całej jej długości. Z dniem 31 grudnia 2011 r. wygasła wskutek niewykonywania przez 10 lat służebność gruntowa przejazdu, przechodu i przegonu przez nieruchomość położoną wK.przyul. (...), stanowiącą działkę onumerze ewidencyjnym (...), dla której w Sądzie Rejonowym w Kielcach jest urządzonaksięga wieczysta (...)- ustanowiona na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości położonej wK.przyul. (...), obejmująca działkę onumerze ewidencyjnym (...), dla której w Sądzie Rejonowym w Kielcach jest urządzonaksięga wieczysta (...)oraz nieruchomości położonej wK.przyul. (...), obejmująca działkę onumerze ewidencyjnym (...), dla której w Sądzie Rejonowym w Kielcach jest urządzonaksięga wieczysta (...), w umowie zawartej w dniu 21 września 1993 r. w formie aktu notarialnego, rep. A. nr(...)przed notariuszemJ. G.z Kancelarii Notarialnej wK.. Wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogi koniecznej na nieruchomości stanowiącejdziałkę nr (...), położonej wK.wynosi 9106 zł (płatność jednorazowa).
Sąd Rejonowy przywołał następnie treśćart. 145 k.c.i stwierdził, że z opinii biegłegoA. R., opinii geodetyS. W., z oględzin nieruchomości, jak również z zaświadczeń Prezydenta MiastaK.jednoznacznie wynika, iż działka wnioskodawcy przylega dodziałki nr (...), stanowiącej własność gminyK., będącej drogą wewnętrzną pozostającą w zarządzie(...)wK.. Działka ta w części wschodniej jest utwardzona, przylegają do niej nieruchomości zabudowane. Z kolei w części zachodniej, w tym na wysokości działki wnioskodawcy nie jest utwardzona, aktualnie jest nieprzejezdna, a GminaK.w 2014 r. nie przewidywała jej utwardzenia. Bezspornym jest nadto, że połączeniedziałki nr (...)zulicą (...)wK.jest realizowane m. in. przezdziałkę nr (...), na której jest urządzony przejazd i właściciel tej działki wyraził zgodę na ustanowienie przez jego działkę drogi koniecznej dla wnioskodawcy. W ocenie Sądu pierwszej instancji, ustanowienie na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...)położonej wK., stanowiącej aktualnie wyłączną własność wnioskodawcy, służebności drogi koniecznej w sposób wskazany w sentencji postanowienia jest rozwiązaniem optymalnym i uwzględnia przesłanki zart. 145 k.c., tj. potrzeby nieruchomości niemającej dostępu do drogi publicznej oraz najmniejsze obciążenie gruntu, przez który droga ma prowadzić - w stosunku do pozostałych wariantów, a nadto uwzględnia interes społeczno - gospodarczy. Zdaniem Sądu Rejonowego, przedstawione w opinii biegłego sądowegoA. R.warianty drogi koniecznej, przebiegające przezdziałkę nr (...)nie zasługują na uwzględnienie, zważywszy, iż stanowiłyby nadmierne obciążenie działek, przez które przebiegałaby ta droga z punktu widzenia interesu społeczno - gospodarczego. Przeprowadzenie drogi koniecznej przezdziałkę nr (...)stanowi utrudnienie w obsłudze zakładu prowadzonego przezJ. S.(skład budowlany); wymieniona działka jest zagospodarowana, pokryta kostką brukową, znajduje się na niej pawilon sprzedaży i wiata, działka musi mieć zatem odpowiednią przestrzeń manewrową dla pojazdów dostawczych. W związku z wygaśnięciem służebności obciążającejdziałkę nr (...), Sąd pierwszej instancji uznał za niecelowe przeprowadzenie tamtędy drogi koniecznej na rzecz działki wnioskodawcy, gdyż powodowałoby to także konieczność utwardzenia częścidrogi nr (...). Z kolei niezagospodarowanedziałki nr (...)są wąskie i ustanawianie przez nie drogi koniecznej pozbawiłoby je możliwości racjonalnego wykorzystania, a nadto wnioskodawca musiałby utwardzić stosunkowo długi odcinek pasa gruntu tej nieruchomości w celu wykorzystania jej jako droga, a dodatkowo utwardzić przejazd nadziałce nr (...)do swojej działki i uiścić wynagrodzenie za ustanowienie drogi koniecznej przez wyżej wymienione działki. Sąd Rejonowy przywołał zaświadczenia dyrektora(...)wK., z których wynika, iżdziałka nr (...)stanowi drogę wewnętrzną, zgodnie z zapisami z ewidencji gruntów orazart. 8 ustawy z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych, i pozostaje w zarządzie(...), przy czym istnieje możliwość wykonania przez mieszkańców utwardzeniadziałki nr (...)po uprzednim uzgodnieniu z(...). Zagrodzenie tej działki na wysokościdziałek nr (...)zostało usunięte po interwencji(...).Działka nr (...)ma szerokość w granicach od 4,23 do 5,20 m i w ewidencji gruntów jest zaznaczona jako droga. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że biegłaA. R.uznała, iż najbardziej racjonalne jest przeprowadzenie drogi koniecznej przezdziałkę nr (...), która jest aktualnie nieprzejezdna na długości około 200 m i nie zachodzi potrzeba jej odwodnienia. Sąd Rejonowy ustalił wartość jednorazowego wynagrodzenia z tytułu ustanowienia służebności drogi koniecznej nadziałce ewidencyjnej nr (...)położonej wK.przyul. (...)na rzecz nieruchomości stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...)na podstawie opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomościM. S.na kwotę 9106 zł i taką kwotę zasądził od wnioskodawcy na rzecz(...) sp. z o.o.z siedzibą wK.. Jako podstawę prawną rozstrzygnięć o kosztach sądowych i kosztach postępowania Sąd pierwszej instancji podał przepisyart. 113 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(tekst jednolity Dz. U. z 2014 r., poz. 1025, ze zmianami) orazart. 520 § 3 k.p.c.
Wnioskodawca złożył apelację od powyższego postanowienia, zaskarżając je w zakresie punktu I, II i IV. Zarzucił rozstrzygnięciu Sądu Rejonowego:
- obrazęart. 5 k.c.przez ustanowienie służebności gruntowej drogi koniecznej przezdziałkę nr (...), aktualnie należącą do(...) sp. z o. o.orazdziałkę nr (...), aktualnie należącą do GminyK., pomimo że jest to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i prowadzi w rzeczywistości do pozbawienia wnioskodawcy dojazdu do drogi publicznej z uwagi na wysokie koszty nakładów, jakie będzie on musiał ponieść nadziałkę (...), aby urządzić służebność gruntową drogi koniecznej;
- obrazęart. 145 § 1, 2 i 3 k.c.poprzez ich błędną wykładnię prowadzącą do przyjęcia, iż przeprowadzenie służebności gruntowej drogi koniecznej przezdziałkę gruntu nr (...)orazdziałkę nr (...)w optymalnym zakresie uwzględnia potrzeby nieruchomości władnącej o nr(...), stanowiącej własność wnioskodawcy i niemającej dostępu do drogi publicznej;
- naruszenieart. 233 k.p.c.poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów, polegające na jednostronnej ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, pism uczestnikaJ. S.i uznanie za wiarygodne zeznań uczestnikówJ. S.,T. S.- w części, w jakiej wskazują oni, że przeprowadzenie drogi koniecznej przezdziałkę nr (...)stanowiłoby nadmierne utrudnienie w prowadzeniu zakładu, ograniczyłoby przestrzeń manewrową pojazdów, a tym samym poprzez nieuwzględnienie wariantu II wskazanego w opinii biegłejA. R.i ustanowienie drogi koniecznej poprzez wytyczenie jej przezdziałkę (...)orazdziałkę (...)oraz uznanie tego rozwiązania optymalnym i uwzględniającym interes społeczno - gospodarczy oraz zapewniającym wnioskodawcy odpowiedni dostęp do drogi publicznej, w sytuacji gdy ustanowienie służebności przez działkę uczestników nie będzie znacznie wpływało na korzystanie z tej nieruchomości i uwzględnia przesłanki zart. 145 k.c.;
- błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść zaskarżonego postanowienia, polegający na przyjęciu, że ustanowienie drogi koniecznej w wariancie II będzie nadmiernym obciążeniemdziałki nr (...), stanowiącej własność uczestnikówJ.iB. S., z punktu widzenia interesu społeczno - gospodarczego oraz będzie utrudnieniem w obsłudze zakładu prowadzonego przezJ. S.- w sytuacji, gdy działka uczestników ma już urządzony wjazd (brama) odulicy (...)oraz wjazd (brama) od strony działki wnioskodawcy, a poprowadzenie szlaku drożnego służebności przez działkę uczestników wiąże się jedynie z uporządkowaniem nieruchomości, przestawieniem towarów, co przy racjonalnym rozłożeniu nie ograniczy w żaden sposób przestrzeni manewrowej pojazdów dostawczych oraz nie spowoduje utrudnień w prowadzeniu działalności gospodarczej i uwzględnia interes społeczno - gospodarczy;
- błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść zaskarżonego postanowienia, polegający na pominięciu faktu świadomej rozbudowy (budowy) budynku nadziałce nr (...)w pasie drożnym ustanowionej na gruncie służebności drogi koniecznej (na rzeczdziałek (...)), przez uczestnikaJ. S., co spowodowało utrudnienia w dostępie do drogi publicznej dla działek stanowiących własność wnioskodawcy i jego rodziny, tj.działek nr (...), a w konsekwencji doprowadziło do pozbawienia wskazanych nieruchomości dostępu do drogi publicznej z winy właścicielidziałki nr (...);
- sprzeczność ustaleń Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym poprzez uznanie, iż możliwe jest przeprowadzenie szlaku służebności gruntowej drogi koniecznej przezdziałkę nr (...), w sytuacji gdy działka jest nieprzejezdna, a możliwość urządzenia służebności gruntowej drogi koniecznej w przyjętym wariancie wiąże się ze kilkusettysięcznymi nakładami, które wykraczają poza możliwości wnioskodawcy, co jest sprzeczne z interesem społeczno - gospodarczym i zasadami współżycia społecznego.
Wskazując na powyższe zarzuty, wnioskodawca domagał się zmiany zaskarżonego postanowienia i ustanowienia na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), położonej wK., dla której prowadzona jestksięga wieczysta (...)w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Kielcach, stanowiącej aktualnie własnośćM. C., służebności drogi koniecznej, polegającej na prawie przechodu i przejazdu na nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka nr (...), położonej wK., dla której prowadzona jestksięga wieczysta (...)w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Kielcach, stanowiącej aktualnie własnośćJ.iB. S., pasem gruntu według wariantu II opinii biegłej sądowejA. R.oraz zgodnie ze stanowiskiem wnioskodawcy prezentowanym w sprawie.M. C.wniósł ponadto o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości celem ustalenia wysokości wynagrodzenia z tytułu ustanowienia służebności gruntowej nadziałce ewidencyjnej oznaczonej nr (...), położonej wK., stanowiącej aktualnie własnośćJ.iB. S.na rzecz nieruchomości oznaczonej numerem(...), położonej wK., stanowiącej aktualnie własnośćM. C.oraz o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego geodety celem oznaczenia służebności gruntowej według wariantu II zgodnie z opinią biegłej sądowejA. R., przebiegającej przezdziałkę nr (...), na mapie ewidencyjnej oraz sporządzenia mapy i zaewidencjonowania jej w państwowym zasobie geodezyjnym i kartograficznym, prowadzonym przez Prezydenta MiastaK.–Ośrodek (...).
Na wypadek nieuwzględnienia powyższych wniosków,M. C.domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, przy uwzględnieniu kosztów postępowania odwoławczego, ewentualnie wniósł o ustanowienie służebności gruntowej drogi koniecznej w innym wariancie, z uwzględnieniem przesłanekart. 145 k.c.i zasądzenie kosztów postępowania poniesionych w sprawie.
UczestnikJ. S.domagał się oddalenia apelacji i zasądzenia kosztów postępowania odwoławczego.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja odniosła skutek w postaci uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Kielcach, bowiem Sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy.
Ustanowienie służebności drogi koniecznej stanowi wynik łącznej oceny: potrzeb nieruchomości niemającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, najmniejszego obciążenia gruntów, przez które droga ma prowadzić oraz interesu społeczno – gospodarczego (art. 145 § 1, 2 i 3 k.c.). W wypadku możliwości wyboru między kilkoma gruntami co do przeprowadzenia drogi koniecznej, interes społeczno - gospodarczy wymaga, aby - w razie braku przeciwwskazań z punktu widzenia potrzeb nieruchomości niemającej dostępu - droga konieczna była przeprowadzona przez grunt, którego uszczerbek wskutek tego przeprowadzenia będzie najmniejszy. Wyjątkiem od tej reguły jestart. 145 § 2 zdanie drugie k.c., wprowadzony w imię zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c.), jednak nie może on iść tak daleko, aby naruszał interes społeczno - gospodarczy (art. 145 § 3 k.c.).
Sąd Rejonowy nie zbadał wszelkich okoliczności istotnych w świetle dyrektyw zawartych wart. 145 k.c., nie dokonał wnikliwych ustaleń w tym zakresie i nie przeprowadził ich analizy pod kątem wyboru optymalnego wariantu przebiegu służebności drogi koniecznej.
W rozpoznawanej sprawie wnioskodawcaM. C.wskazał jako nieruchomość władnącądziałkę gruntu nr (...), dla której Sąd Rejonowy w Kielcach prowadziksięgę wieczystą (...). Sąd pierwszej instancji powinien przede wszystkim określić potrzeby tej nieruchomości (art. 145 § 2 k.c.), wynikające z jej charakteru i sposobu użytkowania, o ile jest on zgodny ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem nieruchomości. Te kwestie nie były przedmiotem rozważań Sądu Rejonowego, a mają one decydujące znaczenie dla rodzaju, rozmiaru i kierunku ewentualnej drogi koniecznej oraz bliższych warunków korzystania z niej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2003 r., II CKN 1256/00, LEX nr 78849). Przy braku ustaleń w powyższym zakresie nie można w ogóle stwierdzić, czy nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej (art. 145 § 1 k.c.). „Odpowiedni dostęp” do drogi publicznej zapewniany nieruchomości przy wykorzystaniu instytucji ustanowienia służebności gruntowej na podstawieart. 145 k.c.jest bowiem determinowany przez sposób korzystania z nieruchomości pozbawionej tego dostępu; w klasycznym ujęciu oznacza on możliwość dojścia i dojazdu do nieruchomości, a w stosunkach wiejskich także możliwość przegonu (przepędu) bydła. Pojęcie „dostęp” ewoluuje jednak; dostosowuje się do zmiany stosunków społeczno - gospodarczych oraz rozwoju cywilizacji i potrzeb człowieka. Jest to szczególnie wyraźne przy pojmowaniu „dojazdu”, tj. dostawania się (dojeżdżania) do nieruchomości za pomocą środków lokomocji, a w szczególności samochodów. W orzecznictwie przyjmuje się, iż odpowiedni dostęp do drogi publicznej (art. 145 § 1 k.c.) powinien obejmować również możliwość przejazdu pojazdów mechanicznych, chyba że nie uzasadniają tego potrzeby nieruchomości władnącej, konfiguracja granic, ukształtowanie terenu lub interes społeczno - gospodarczy. Należałoby przy tym więc ustalić, jak często i jakie pojazdy muszą dostać się na nieruchomość wnioskodawcy (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2014 r., III CZP 14/14, OSNC 2015/1/8). Sąd musi jednocześnie wyważyć potrzeby i interesy zarówno wnioskodawcy, jak i uczestników postępowania, przez których grunty miałaby przebiegać służebność i wybrać drogę najlepiej spełniającą potrzeby nieruchomości pozbawionej dostępu do drogi publicznej oraz stanowiącą najmniejsze obciążenie wszystkich gruntów, przez które ona przechodzi. Z tego punktu widzenia istotne jest, czydziałka nr (...)miała wcześniej dostęp do drogi publicznej, w jaki sposób był on realizowany i z jakich przyczyn nieruchomość została go pozbawiona, jakie jest stanowisko właścicieli gruntów, przez które droga ma przebiegać, jakich czynności czy nakładów wymaga urządzenie drogi, jaki rodzaj i obszar gruntów ma ona zająć i czy korzystanie z niej zaspokoi potrzeby nieruchomości władnącej oraz nie obciąży nadmiernie nieruchomości służebnych. Sąd Rejonowy ograniczył się do wskazania najkorzystniejszego - jego zdaniem - wariantu drogi koniecznej, bez szczegółowego wyjaśnienia, dlaczego to rozwiązanie jest najlepsze i bez omówienia pozostałych wchodzących w grę możliwości ustanowienia służebności, łącznie z przeanalizowaniem celowości każdego z wariantów. Rozważania Sądu pierwszej instancji odnoszące się do tych zagadnień polegają na wybiórczym przytoczeniu kilku zdań opinii biegłejA. R..
W tym miejscu trzeba podkreślić, że wedługart. 145 § 1 k.c.jedną z przesłanek ustanowienia służebności drogi koniecznej jest takie faktyczne położenie gruntów, iż nieruchomość, dla której służebność ma być ustanowiona, musi być sąsiednią w stosunku do tych, które mają być obciążone służebnością. Sąsiedztwo jej w stosunku przynajmniej do jednej z tych nieruchomości musi być przy tym bezpośrednie. Chodzi bowiem o faktyczny dostęp do drogi publicznej z nieruchomości wnioskodawcy przez wszystkie nieruchomości obciążone, które odgradzają nieruchomość wnioskodawcy od tej drogi (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 1971 r., III CRN 403/71, OSP 1972/11/208). W rozumieniuart. 145 k.c.„sąsiednią” jest w zasadzie nieruchomość bezpośrednio stykająca się z gruntem, który nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej. Niekiedy jednak zapewnienie dostępu do drogi publicznej nakazuje przeprowadzenie szlaku drożnego kolejno po kilku nieruchomościach, z których tylko jedna styka się bezpośrednio z nieruchomością władnącą, a ostatnia z drogą publiczną. Ustanowienie drogi koniecznej z reguły wymaga w takiej sytuacji obciążenia służebnością nie tylko nieruchomości sąsiedniej w podanym wyżej znaczeniu, ale i pozostałych nieruchomości, przez które przebiega szlak drożny. Chodzi bowiem o faktyczny dostęp do drogi publicznej z nieruchomości władnącej i o to, by uniknąć sytuacji, w której uprawniony chcąc dojść (dojechać) do wytyczonego szlaku drożnego musiałby „przeskakiwać” przez nieruchomość odgradzającą go od tego szlaku (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 1999 r., III CKN 242/98, LEX nr 1212975). Służebność określona w postanowieniu Sądu pierwszej instancji nie spełnia wymienionych wymogów, bowiemdziałka nr (...)(nieruchomość władnąca) nie sąsiaduje bezpośrednio zdziałką nr (...)(nieruchomość obciążona), lecz poprzezdziałkę nr (...), która nie została obciążona służebnością drogi koniecznej.
Brak dostępu do drogi publicznej w rozumieniuart. 145 § 1 k.c.oznacza brak prawnie zagwarantowanego połączenia nieruchomości izolowanej z siecią dróg publicznych (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 1958 r., 4 CR 1021/57, OSN 1959, nr II, poz. 51). Za taki szlak nie może być uznana droga, po której właściciel nieruchomości pozbawionej dostępu lub inne osoby korzystające z tej nieruchomości komunikują się grzecznościowo, a nawet, gdy dostęp jest oparty na stosunku obligacyjnym z właścicielem nieruchomości sąsiedniej. Hipoteząart. 145 k.c.jest bowiem objęty dostęp o charakterze trwałym, nieskrępowany wolą osób trzecich; chodzi tu o prawną gwarancję dostępu nieruchomości do drogi publicznej (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 1999 r., II CKN 786/98, OSNC 2000/2/34 i z dnia 2 lipca 2009 r., V CSK 480/08, LEX nr 1383308). W orzecznictwie dopuszcza się przyjęcie, że nieruchomość ma odpowiedni dostęp do drogi publicznej w rozumieniuart. 145 § 1 k.c., jeżeli z siecią dróg publicznych łączy ją szlak drożny wydzielony geodezyjnie jako droga, która - choć nie jest zaliczona do sieci dróg publicznych w rozumieniuustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych(tekst jednolity Dz. U. z 2015 r., poz. 460 ze zmianami) - pozostaje ujęta w planie przestrzennego zagospodarowania Gminy i znajduje się pod jej zarządem oraz jest powszechnie dostępna (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1982 r., III CZP 44/82, OSNC 1982/5-6/70 i uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2011 r., II CSK 94/11, LEX nr 1044002). Stanowcze przesądzenie tej kwestii zależy jednak od realiów konkretnej sprawy. Sąd pierwszej instancji nie ustalił precyzyjnie i jednoznacznie, czydziałka nr (...), figurująca w ewidencji gruntów jako użytek drogowy, stanowi faktycznie i trwale istniejącą drogę, o odpowiedniej szerokości i ukształtowaniu, umożliwiającą nieprzerwany i nieskrępowany dostęp ogółowi osób i ruch ewentualnych pojazdów, zgodnie z potrzebami nieruchomości władnącej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r., II CSK 30/10, OSNC-ZD 2011/1/8). Ta okoliczność była sporna między wnioskodawcą i uczestnikami.M. C.już we wniosku powoływał się na niemożność przejazdu po nieutwardzonym gruncie nadziałce nr (...). Aktualny stan gruntu na tej nieruchomości powinien być przedmiotem oceny biegłego z zakresu budownictwa, zwłaszcza żedziałka nr (...), przynajmniej częściowo, miała pełnić funkcję nieruchomości obciążonej w kilku rozważanych wariantach przebiegu służebności, a biegłaA. R.w opinii sporządzonej w postępowaniu apelacyjnym zwracała uwagę na zmiany faktyczne, jakie nastąpiły na tej nieruchomości w ostatnim czasie (k. 805/3). Odpowiedni dostęp do drogi publicznej musi stwarzać rzeczywistą, bezpieczną możliwość swobodnego przedostawania się z nieruchomości do takiej drogi; możliwość ta musi dotyczyć drogi prawidłowo funkcjonującej w systemie dróg publicznych i istnieć trwale, a nie tylko w pewnych okresach roku (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2011 r., I CSK 657/10, OSNC-ZD 2012/4/73).
Ustanowienie drogi koniecznej następuje w postępowaniu nieprocesowym. Cele tego postępowania są szersze niż przyznanie racji jednemu z uczestników. Postępowanie w przedmiocie ustanowienia służebności jest wprawdzie wszczynane na wniosek, jednak sąd nie jest związany treścią wniosku. Brak związania oznacza, że do sądu należy wybór optymalnego wariantu przebiegu drogi, z uwzględnieniem kryteriów ustawowych, przy odniesieniu ich do okoliczności faktycznych. Dokonanie jednak takiego wyboru wymaga niejednokrotnie obszernego postępowania dowodowego, a nałożenie na sąd obowiązku działania z urzędu oznacza, iż sąd nie może skutecznie powołać się na brak udowodnienia przez uczestnika danej okoliczności. Jeżeli jest ona istotna dla rozstrzygnięcia sprawy, a brak jest inicjatywy dowodowej uczestnika, sąd ma obowiązek taki dowód przeprowadzić z urzędu. Dowód z opinii biegłego ze względu na jego składnik w postaci wiadomości specjalnych jest dowodem tego rodzaju, że nie może być zastąpiony inną czynnością dowodową, np. przesłuchaniem świadka. Jeżeli więc - zgodnie zart. 278 § 1 k.p.c.- sąd może uzyskać wiadomości specjalne wyłącznie na skutek skorzystania z pomocy biegłego, to sąd dopuszcza się naruszeniaart. 232 zdanie drugie k.p.c., jeżeli z urzędu nie przeprowadza dowodu z opinii biegłego, niezbędnego dla właściwej oceny zasadności zgłoszonego zarzutu. W razie braku odpowiedniej inicjatywy dowodowej uczestników dopuszczenie w takiej sytuacji dowodów z urzędu stanowi jedyny sposób przeciwdziałania niebezpieczeństwu oczywiście nieprawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. W okolicznościach niniejszej sprawy takie kwestie jak: potrzeby nieruchomości władnącej, aktualny stan gruntów, przez który ma przebiegać służebność drogi koniecznej, stopień ich obciążenia ewentualną służebnością, interes społeczno - gospodarczy, rodzaj, zakres i koszty czynności niezbędnych do wykonania na gruncie celem urządzenia przejazdu oraz wynagrodzenie za ustanowienie służebności powinny być przedmiotem oceny biegłego (zob. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2014 r., IV CSK 450/13, LEX nr 1476969).
Sąd pierwszej instancji nie dokonał właściwej rekonstrukcji stanu faktycznego, wybiórczo i dowolnie ustalił niektóre z powyższych okoliczności faktycznych w oparciu o część materiału dowodowego, nie wyjaśniając swej decyzji merytorycznej w sposób weryfikowalny. Kontynuowanie podjętej przez Sąd Okręgowy próby odtworzenia wariantów drogi koniecznej rozważanych przez Sąd Rejonowy oraz ich oceny przez pryzmat przepisówart. 145 § 1, 2 i 3 k.c.wraz z prowadzeniem w tym kierunku dowodów w postępowaniu drugoinstancyjnym oznaczałoby zastąpienie Sądu pierwszej instancji w prawidłowym rozpoznaniu sprawy co do jej istoty, a wówczas postępowanie sądowe stałoby się w rzeczywistości jednoinstancyjne (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada 2014 r., V CZ 73/14, LEX nr 1622342). Zaniechanie zbadania materialnej podstawy żądania oraz zarzutów merytorycznych przeciwstawionych zgłoszonemu wnioskowi jest równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy (por. m. in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999/1/22; z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003/3/36; z dnia 17 listopada 2004 r., IV CK 229/04, LEX nr 277851; z dnia 21 października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635; z dnia 11 lipca 2007 r., III UK 20/07, OSNP 2008 nr 17 - 18, poz. 264; z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 661/09, LEX nr 737251).
Z przyczyn wskazanych wyżej, Sąd Okręgowy na podstawieart. 386 § 4 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Kielcach. Przy kolejnym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji przeprowadzi postępowanie dowodowe zgodnie z przedstawionymi wcześniej uwagami i dokona oceny zasadności wniosku, z uwzględnieniem okoliczności wskazanych przez Sąd odwoławczy. W szczególności Sąd Rejonowy rozważy ponowne przeprowadzenie dowodu z oględzin nieruchomości z udziałem biegłego geodety i biegłego z zakresu budownictwa, sporządzi szkic z tej czynności, dokona oceny potrzeb nieruchomości władnącej –działki gruntu nr (...)i stwierdzi, czy posiada ona odpowiedni dostęp do drogi publicznej. W razie negatywnej odpowiedzi na to pytanie, Sąd poczyni ustalenia, na jakich nieruchomościach może być ewentualnie ustanowiona służebność drogi koniecznej według reguł wynikających zart. 145 k.c., wymieni i przeanalizuje szczegółowo każdy z wariantów, odnosząc się do uwag uczestników (zwłaszcza k. 824 – 832, 852v – 853), wybierze najkorzystniejszy wariant i powierzy biegłemu geodecie sporządzenie mapy przedstawiającej przebieg służebności drogi koniecznej oraz ustali wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawieart. 108 § 2 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.
SSO Barbara Dziewięcka SSO Rafał Adamczyk SSR (del. do SO) Anna Pniewska