Sąd Apelacyjny w Łodzi
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 755/14
Data wyroku: 2015-03-17 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Anna Szczepaniak-Cicha, Jacek Chrostek, Lucyna Guderska
Słowa kluczowe: Podleganie Ubezpieczeniom Społecznym
Podstawa prawna: art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i art. 83 § 1 k.c.

Sygn. akt III AUa 755/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 marca 2015 r.
Sąd Apelacyjny w Łodzi, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący: SSA Anna Szczepaniak-Cicha (spr.)
Sędziowie: SSA Lucyna Guderska
del. SSO Jacek Chrostek
Protokolant: Stażysta Weronika Skalska
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 marca 2015 r. wŁ.
sprawyA. B.iM. M.
przeciwkoZakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi wO.
o ustalenie podlegania ubezpieczeniom pracowniczym
na skutek apelacji organu rentowego
od wyroku Sądu Okręgowego w Kaliszu
z dnia 25 kwietnia 2014 r., sygn. akt: V U 1566/13,

oddala apelację.
Sygn. akt III AUa 755/14

UZASADNIENIE
Decyzją z dnia 4 listopada 2013r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wO.stwierdził, żeM. M.od dnia 1 marca 2013r. nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym jako pracownikA. B..
Odwołania od powyższej decyzji wniosłyM. M.iA. B.wnosząc o jej zmianę, gdyż praca na rzeczA. B., prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą, faktycznie była świadczona. Organ rentowy domagał się oddalenia odwołań.
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 25 kwietnia 2014r. Sąd Okręgowy w Kaliszu zmienił decyzję ZUS i ustalił, żeM. M.z tytułu zatrudnienia uA. B.- Biuro(...)podlega pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu od dnia 1 marca 2013r.
Sąd pierwszej instancji ustalił, żeA. B.od 24 lat prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą pod nazwąBiuro (...)z siedzibą wK.. Ponadto w niepełnym wymiarze czasu pracy jest zatrudniona na stanowisku dyrektora i Prezesa Zarządu Spółdzielni(...)O.wK..A. B.o ramach swej działalności gospodarczej zatrudnia córkęI. K. (1), która poza tym pracuje zawodowo jako nauczycielka i mieszka w tej samej posesji. Drugą osobą pracującą w biurze jestB. S., wykonuje ona swoje obowiązki na podstawie umowy zlecenia, poza tym pracuje wSpółdzielni (...)wK.. Biuro podatkowe obsługuje jedynie stałych klientów. Biuro czynne jest wyłącznie w godzinach popołudniowych z uwagi na fakt, że zarówno właścicielka, jak i osoby tam pracujące realizują swe inne obowiązki zawodowe do południa. Klienci kontaktują się wyłącznie z właścicielką biura.
M. M.posiada wykształcenie techniczne, prowadziła własną działalność gospodarczą, od 2009r. była zatrudniona w solarium, w okresie od 14 listopada 2011r. do 28 lutego 2013r. pozostawała zarejestrowana jako bezrobotna i zajmowała się wychowywaniem trójki dzieci. W lutym 2013r.M. M.dowiedziała się, że jest w kolejnej ciąży.
A. B.na początku 2013r. podjęła decyzję o zatrudnieniu w biurze dodatkowej osoby, gdyż wzrosła liczba klientów, nadto córka odwołującej sięI. K. (1)była w trakcie rozwodu i wymagała większego wsparcia, toteż obie mniej czasu mogły poświęcać na pracę w firmie. Jednym z klientów biura był mążM. M., który prowadzi zakład mechaniki pojazdów.A. B.znałaM. M., która dostarczała do jej biura dokumenty rozliczeniowe firmy męża. W trakcie rozmowy na początku 2013r.A. B.zaproponowałaM. M.pracę w charakterze pracownika biurowego, na co ubezpieczona wyraziła zgodę.M. M.zawarła zA. B.umowę o pracę na czas określony od 1 marca 2013r. do 28 lutego 2015r. z wynagrodzeniem zasadniczym w kwocie 1.600 zł brutto na stanowisku pracownika biurowego. Jako miejsce pracy strony ustaliłyK.ul. (...).A. B.została zgłoszona do ubezpieczeń społecznych w dniu 27 lutego 2013r., uzyskała zaświadczenie o zdolności do pracy na stanowisku pracownika biurowego.M. M.nie poinformowała pracodawcy o tym, że jest w ciąży, czuła się dobrze.
Z dalszych ustaleń Sądu wynika, że odwołująca się od początku zatrudnienia świadczyła pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, w godzinach od 7,30-8,00 do 15,30-16,00. Godziny rozpoczęcia i zakończenia pracy nie były sztywne, co miało związek z odwożeniem dzieci do szkoły. ObowiązkiM. M.polegały na przygotowywaniu dokumentów, klasyfikacji faktur i przygotowywaniu ich do zaksięgowania przez osoby pracujące po południu. Obecność w pracy była poświadczana podpisami w liście obecności. Odwołująca się w godzinach dopołudniowych pracowała sama w siedzibie firmy wK.. Do biura wpuszczała jąA. B., która z uwagi na swoje zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy wracała wcześniej i spotykała się także zM. M.przed jej wyjściem z pracy. Pozostałe osoby przychodziły do pracy później i nie spotykały się już zM. M., rano widywała jąI. K. (1), która mieszkała w tej samej posesji, w której znajduje się biuro.
Od dnia 15 maja 2013r. do dnia 23 maja 2013r.M. M.przebywała na zwolnieniu lekarskim z uwagi na grypę, po czym wróciła do pracy, a w dniu 27 maja 2013r. udała się do szpitala w związku z ciążą, gdzie przebywała do dnia 10 czerwca 2013r. Od dnia 26 lipca 2013r. do dnia poroduM. M.była już niezdolna do pracy w związku z ciążą, przebywała na zwolnieniu lekarskim, ma zamiar powrotu do pracy po urlopie macierzyńskim. Od stycznia 2014r.A. B.przyjęła do pracy inną osobę, która przejęła obowiązkiM. M., w ramach umowy zlecenia.
Sąd Okręgowy poczynił powyższe ustalenia przede wszystkim na podstawie dowodów z dokumentów, które uznał za wiarygodne oraz zeznań świadków i stron. Z zeznań tych wynika, że ubezpieczona świadczyła umówioną pracę, była dobrze zorientowana w działalności firmy, szczegółowo opisała swe obowiązki, złożone zeznania cechuje wzajemna zgodność. W ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał odwołanie za częściowo zasadne. Wskazał na treśćart. 83 § 1 k.c., który stanowi, że nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Umowę o pracę uważa się za zawartą dla pozoru, jeżeli przy składaniu oświadczeń woli obie strony mają świadomość tego, że osoba określona w umowie jako pracownik nie będzie świadczyć pracy, a osoba wskazana jako pracodawca nie będzie z tej pracy korzystać. Pozorność umowy o pracę ma miejsce zarówno wówczas, gdy mimo jej zawarcia praca w ogóle nie jest wykonywana lub gdy jest faktycznie świadczona, ale na innej podstawie prawnej. W przedmiotowej sprawie brak jest przesłanek dających podstawę do uznania, żeM. M.zawarła pozorną umowę o pracę i nie podlega pracowniczym ubezpieczeniom społecznym. Organ rentowy, na którym spoczywał ciężar dowodu, nie wykazał, że strony nie zamierzały osiągnąć skutków wynikających z umowy o pracę, a w szczególności, że nie doszło do podjęcia i wykonywania pracy, a jedynym celem stron było umożliwienie skorzystania ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Strony określiły w umowie o pracę z dnia 1 marca 2013r. rodzaj pracy, jaka ma być świadczona, czas i miejsce wykonywania pracy, dzień rozpoczęcia pracy, wysokość wynagrodzenia. Ustnie ustaliły zakres obowiązków pracowniczych oraz sposób i zakres podporządkowania. W chwili zawarcia umowyM. M.była zdolna do pracy, została dopuszczona do jej wykonywania. ZamiaremA. B.było zatrudnienie pracownika z uwagi na wzrost liczby klientów oraz sytuację zdrowotną i rodzinną. Od zawarcia umowy odwołująca się wykonywała swe obowiązki umowne, nie miała kontaktu z klientami, toteż klienci firmy nie mogli poświadczyć, że swą pracę świadczyła. Potwierdziły to pozostałe osoby pracujące w biurze, dla których przygotowywała dokumenty. Istotne jest również to, żeM. M.po pierwszym zwolnieniu lekarskim wróciła do pracy i dalej ją wykonywała do czasu pojawienia się komplikacji związanych z przebiegiem ciąży, które spowodowały niezdolność do pracy. Nie można więc zasadnie twierdzić, że stanowisko zajmowane przez ubezpieczoną zostało sztucznie stworzone, jedynie dla celów uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję i orzekł jak w sentencji, z mocyart. 47714§ 2 k.p.c.
Apelację od tego wyroku w całości wywiódł Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wO.. Sformułował zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj.art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznychorazart. 83 § 1 k.c.iart. 22 k.p., jak też naruszenia prawa procesowego, tj.art. 233 § 1 k.p.c.Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania. Zdaniem apelującego, świadkowie przesłuchani w sprawie byli mało wiarygodni, a stworzenie nowego stanowiska nie znajduje racjonalnego wytłumaczenia.
Sąd Apelacyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Apelacja jest bezzasadna i podlega oddaleniu.
Analiza całokształtu materiału dowodowego sprawy wskazuje, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny, a zatem zarzut naruszeniaart. 233 k.p.c.jest bezpodstawny. Sąd Apelacyjny traktuje ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji jako własne i znajdujące odzwierciedlenie w materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie.
Zgodnie z wolą ustawodawcy, objęcie ubezpieczeniem zarówno obowiązkowym, jak i dobrowolnym nastąpić może tylko wówczas, gdy osoba zgłaszana do ubezpieczeń spełnia określone warunki. Osoby posiadające tytuł do obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i rentowego, do obowiązkowego lub dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, a także ubezpieczenia wypadkowego, wskazane zostały wart. 6 ust. 1, art. 11 ust. 1 i 2 oraz art. 12 ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych(t.j. Dz.U. z 2015r. poz. 121). Z regulacji tych wynika, że pracownicy podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu. Ubezpieczenie pracownicze powstaje ex lege z chwilą nawiązania stosunku pracy, a wygasa z dniem jego ustania - art. 13 pkt 1 ustawy. Zgłoszenie do ubezpieczenia odnosi jednak swój cel tylko wtedy, gdy osoba zgłoszona jest pracownikiem, a więc gdy skutecznie nawiązany został stosunek pracy. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wO.w uzasadnieniu spornej decyzji podniósł, że umowę o pracę pomiędzyA. B.iM. M.z dnia 1 marca 2013r. cechuje pozorność.
Jak trafnie wskazał Sąd Okręgowy, za ugruntowany w judykaturze i doktrynie uznać należy pogląd, że nie podlega pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu osoba, która zawarła umowę o pracę dla pozoru, a więc w sytuacji, gdy przy składaniu oświadczeń woli obie strony miały świadomość, że osoba ta, określona w umowie jako pracownik, nie będzie świadczyć pracy, a druga strona, określona w umowie jako pracodawca, nie będzie z tej pracy korzystać. Pozorność umowy wzajemnej występuje wówczas, gdy strony umowy, składając oświadczenia woli nie zamierzają osiągnąć skutków, jakie prawo wiąże z wykonywaniem tej umowy. Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem (art. 22 § 1 k.p.). O tym, czy strony istotnie nawiązały umowę o pracę nie decyduje formalne zawarcie (podpisanie) umowy nazwanej umową o pracę, lecz faktyczne i rzeczywiste realizowanie na jej podstawie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy. Tym samym, w odniesieniu do umowy o pracę pozorność polega na tym, że strony nie zamierzają osiągnąć skutków wynikających z tej umowy, a określonych wart. 22 k.p.(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 2008r., I UK 223/07, LEX nr 442836, z dnia 5 października 2006r., I UK 120/06, OSNP 2007 nr 19-20, poz. 294, M.Raczkowski „Pozorność w umownych stosunkach pracy” Lexis-Nexis, W-wa 2010, s.200-202).
Sąd Okręgowy, prowadząc w niniejszej sprawie postępowanie dowodowe zmierzał do dokonania ustaleń, czy istotnieM. M.wykonywała pracę oznaczoną w umowie o pracę. Skoro bowiem, w myśl art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej, ubezpieczeniom społecznym podlegają pracownicy, a za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy, to koniecznym warunkiem objęcia ubezpieczeniami jest rzeczywiste istnienie tego stosunku prawnego. Dodać trzeba, że jeśli zawarcie umowy o pracę stanowi czynność prawną a umowa o pracę jest nieważna z powodu wady oświadczenia woli pod postacią pozorności, to i sam stosunek pracy wówczas nie powstaje, natomiast o pozorności czynności prawnej wnioskować należy z całokształtu okoliczności danego przypadku. W toku procesu Sąd pierwszej instancji zapoznał dowody z dokumentów, przesłuchał świadków, strony stosunku pracy i zgromadzony materiał poddał ocenie według reguł określonych wart. 233 § 1 k.p.c.Wbrew twierdzeniom apelującego, nie zachodzi dysharmonia pomiędzy dowodami zgromadzonymi w sprawie a konkluzją, do jakiej doszedł Sąd na podstawie zebranego materiału. Apelujący nie wykazał, aby przyjęta przez Sąd pierwszej instancji ocena zgromadzonych dowodów była sprzeczna z zasadami logicznego rozumowania, doświadczeniem życiowym lub z innych względów naruszała dyspozycjęart. 233 § 1 k.p.c.Należy przy tym podkreślić, że zgodnie z utrwalonym w teorii i praktyce orzeczniczej stanowiskiem, jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadził wnioski logicznie poprawne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego, to taka ocena dowodów nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów przewidzianej wart. 233 § 1 k.p.c., choćby dowiedzione zostało, że z tego samego materiału dałoby się wysnuć równie logiczne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego wnioski odmienne. Ocena dowodów należy bowiem do sądu pierwszej instancji i nie ulega w zasadzie kontroli odwoławczej, jeżeli jest zgodna z okolicznościami sprawy i nie wykazuje błędu logicznego w rozumowaniu (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 27 września 2002r., sygn. akt IV CKN 1316/00, LEX nr 80273, z dnia 14 stycznia 2000r., sygn. akt I CKN 1169/99, OSNC 2000 nr 7-8, poz. 139, z dnia 16 maja 2000r., sygn. akt IV CKN 1097/00, LEX nr 52624). Skarżący, powołując się na brak szerszego materiału dowodowego, przede wszystkim dokumentacji potwierdzającej wykonywaną pracę, nie zdołał podważyć wniosków, jakie wyprowadził Sąd pierwszej instancji z treści przeprowadzonych w sprawie dowodów, w tym z tzw. osobowych źródeł dowodowych. Ze wskazanego materiału procesowego logicznie wynika, żeM. M.w dniu 1 marca 2013r. zawarła umowę o pracę zA. B., która jest dla niej osobą obcą, choć znajomą, i umowa ta była realizowana.A. B.miała jednak niezbędne zaufanie doM. M., gdyż znała ją jako osobę pomagającą mężowi w sprawach administracyjnych, związanych z prowadzeniem przez niego zakładu mechanicznego. Ubezpieczona pracowała w biurzeA. B.do południa przygotowując dokumenty dla osób, pracujących w biurze po południu, a więc nie stykała się osobiście zI. K. (1)iB. S., jak też z klientami biura. Taki system pracy spowodował, że nie było świadków obserwujących ją podczas pracy - co zarzuca organ rentowy. Jednakże zarównoI. K. (1)jak iB. S.potwierdziły, że po przyjściu do biura po południu zastawały posegregowane i przygotowane dokumenty, aI. K. (1)widywała ubezpieczoną przychodzącą rano do pracy, z racji zamieszkiwania w tej samej posesji. Zgodnie z wyjaśnieniami płatnika, nowe dokumenty w biurze tworzy tylko samaA. B.orazB. S., córka odwołującej sięI. K. (2)również pracuje tylko na dokumentach „obcych”, a więc pochodzących od klientów biura. W takiej sytuacji nie można zasadnie wywodzić, że o pozorności umowy o pracę świadczy brak dokumentów tworzonych czy podpisywanych przez ubezpieczoną. Zważyć też należy, że w pierwszych miesiącach pracy ubezpieczona uczyła się dopiero nowych obowiązków. Przekonujące są twierdzeniaA. B., że przez ponad 20 lat prowadzenia działalności w zakresie prowadzenia ksiąg podatkowych i rachunkowych przygotowała do pracy w księgowości wiele osób, zawsze praca taka zaczyna się od poznawania dokumentów podatników z różnych branż, segregowania, układania, następnie dekretowania dokumentów pod kontrolą, a dopiero w dłuższej perspektywie pracownik tworzyć może nowe dokumenty.M. M.w pierwszym okresie zatrudnienia nie tworzyła jeszcze dokumentów własnych, które mogłyby świadczyć bezpośrednio o jej pracy. Nie można podzielić argumentacji apelującego, że nie było potrzeby zatrudnienia pracownika do tak prostych czynności, gdyżA. B.w styczniu 2014r. przyjęła na zlecenie innego pracownika do tych właśnie czynności przygotowawczych, które wykonywałaM. M.- licząc, że ubezpieczona po urlopie macierzyńskim wróci do pracy.
W stanie faktycznym sprawy nie jest uzasadniony zarzut obrazy prawa materialnego -art. 83 § 1 k.c.Jak podniesiono wyżej, o pozorności danej umowy decydują okoliczności wskazane wart. 83 § 1 k.c., które występować muszą w czasie składania przez strony oświadczeń woli. Wady oświadczenia woli dotykające umowy o pracę, nawet powodujące nieważność, nie skutkują w sferze prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W tych stosunkach prawną doniosłość ma jedynie fikcyjne (pozorne) zawarcie umowy, czyli takie, które nie wiąże się ze świadczeniem pracy, a dokonanie zgłoszenia do ubezpieczenia następuje pod pozorem zatrudnienia. Jeżeli zatem po zawarciu umowy o pracę pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca świadczenie to przyjmował, to z zasady nie można mówić o pozorności złożonych oświadczeń woli przy zawarciu umowy o pracę.
Przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, że przez prawie trzy miesiące (do hospitalizacji w dniu 27 maja 2013r.), poza krótkim zwolnieniem z powodu grypy, odwołująca się wykonywała jako pracownik swe umówione obowiązki, aA. B.jako pracodawca świadczoną pracę przyjmowała. Praca odbywała się pod kierownictwem pracodawcy i w miejscu przez niego wskazanym. Wysokości wynagrodzeniaM. M.nie ustalono na poziomie wygórowanym, co dodatkowo wskazuje na brak zamiaru uzyskania odpowiednio wysokich świadczeń z ubezpieczenia społecznego pod pozorem zatrudnienia, a nadto zawarto umowę o pracę na czas określony. W tych wszystkich okolicznościach, powiązanych w logiczną całość, broni się stanowisko Sądu pierwszej instancji, że organ rentowy nie wykazał pozorności umowy o pracę z dnia 1 marca 2013r. Apelacja przedstawia własną, polemiczną ocenę materiału dowodowego, która z uwagi na prawidłowe ustalenia Sądu Okręgowego i mieszącą się w granicachart. 233 § 1 k.p.c.ocenę zgromadzonego materiału nie może stanowić podstawy do podważenia rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Podkreślić też trzeba, że samo zawarcie umowy o pracę w okresie ciąży, nawet gdyby głównym motywem było uzyskanie zasiłku macierzyńskiego, nie jest naganne, ani tym bardziej sprzeczne z prawem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2006r, III UK 156/05, LEX nr 272549). Trudno bowiem przyjąć, że dążenie do uzyskania, przez zawarcie umowy o pracę, ochrony gwarantowanej pracowniczym ubezpieczeniem społecznym może być uznane za zmierzające do dokonania czynności sprzecznej z prawem albo mającej na celu obejście prawa. Przeciwnie, jest to postępowanie rozsądne i uzasadnione zarówno z osobistego, jak i społecznego punktu widzenia. Istotne jest tylko, czy w związku z zawarciem umowy o pracę zobowiązania z niej wynikające były wykonywane, a konkretnie czy pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca świadczenie to przyjmował (tak wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 marca 2001r., II UKN 258/00, OSNP 2002 nr 21, poz. 527, z dnia 5 października 2005r., I UK 32/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 249).
Dochodząc do powyższych konstatacji Sąd Apelacyjny bezzasadną apelację organu rentowego oddalił, z mocyart. 385 k.p.c.
Przewodnicząca: Sędziowie: