Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1391/15
Data wyroku: 2016-01-15 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE
Sędziowie: Wojciech Kościołek, Regina Kurek, Marek Boniecki
Słowa kluczowe: Przedawnienie Roszczeń
Podstawa prawna: art. 5 kc, 1007 kc

Sygn. akt I ACa 1391/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 15 stycznia 2016 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Wojciech Kościołek

Sędziowie:

SSA Regina Kurek
SSA Marek Boniecki (spr.)

Protokolant:

sekr.sądowy Marta Matys

po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2016 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwaA. M.iW. M.
przeciwkoM. J. (1)
o zachowek
na skutek apelacji powodów
od wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach
z dnia 8 kwietnia 2015 r. sygn. akt I C 1123/10
oddala apelację.
SSA Marek Boniecki SSA Wojciech Kościołek SSA Regina Kurek
Sygn. akt I ACa 1391/15
Uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie
z dnia 15 stycznia 2016 r.
PowodowieW. M.iA. M.domagali się ostatecznie zasądzenia odM. J. (1)kwot po 69 322 zł z ustawowymi odsetkami od daty wniesienia pozwu tytułem zachowku poM. J. (2).
Pozwana wniosła o oddalenie powództw, podnosząc przede wszystkim zarzut przedawnienia roszczeń.
Wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2015 r. Sąd Okręgowy w Kielcach oddalił powództwo.
Sąd pierwszej instancji ustalił stan faktyczny szczegółowo zaprezentowany w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, z którego wynika w szczególności, że w dniu 24 grudnia 2002 r. zmarł jako wdowiecM. J. (2). Spadkodawca ze związku małżeńskiego ze zmarłą w dniu 19 marca 1993 r.M. J. (3)miał dwie córki:M. M.i pozwanąM. J. (1).M. M.w dacie otwarcia spadku poM. J. (2)miała dwoje małoletnich dzieci - powodówW. M.iA. M.. W dniu 26 września 2002 r. przed notariuszemM. J. (2)oświadczył, iż odwołuje testament notarialny sporządzony w dniu 16 listopada 1994 r., a do całego spadku, jaki po nim pozostanie powołuje jako jedyną spadkobierczynię córkęM. J. (1). Jednocześnie wydziedziczył córkęM. M.. Postanowieniem z dnia 29 marca 2005 r. w sprawie I Ns 646/03 Sąd Rejonowy wK.stwierdził, iż spadek poM. J. (2)na podstawie testamentu z dnia 26 września 2002 r., otwartego i ogłoszonego w Sądzie Rejonowym wK.w dniu 10 października 2003 r. w sprawie I Ns 1011/02 nabyła córkaM. J. (1)w całości. Pozwem z dnia 28 grudnia 2005 r.M. M.wniosła o zasądzenie na jej rzecz odM. J. (1)kwoty 112.590 zł tytułem zachowku. Wyrokiem z dnia 29 listopada 2006 r. powództwo zostało oddalone. Apelacja wywiedziona przez powódkę została wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Krakowie w sprawie I ACa 458/07 z dnia 31 maja 2007 r. oddalona. W skład spadku poM. J. (2)wchodziły następujące aktywa: udział w 11/48 części we współwłasności nieruchomości położonej wC.przyulicy (...)- o wartości 484.802 zł; udział w wysokości 1/3 części we współwłasności gospodarstwa rolnego położonego w miejscowościP., składającego się z działek gruntu:(...)- 46.067 zł,(...)- 46.953 zł,(...)-18.669 zł; udział w wysokości 1/3 części we współwłasności nieruchomości położonej wK.przyul. (...)o wartości 538.520 zł; udział w wysokości 4/6 części co do spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego położonego wK.przyul. (...)o wartości 204.500 zł. Spadkodawca pobrał za lata 1992-2003 pożytki z nieruchomości przyul. (...)wK.w kwocie 284.238 zł. Pozwana poniosła koszty pogrzebu w kwocie łącznej 10.170 zł.W. M.ma 12 lat, jest chory na autyzm. Został zaliczony do osób niepełnosprawnych na okres do dnia 31 marca 2014 r. Niepełnosprawność występuje u niego od 2 roku życia.A. M.ma 19 lat.M. M.iD. M.wspólnie i zgodnie sprawowali władzę rodzicielską nad małoletnimi dziećmi. Małżonkowie współdziałali w toku realizacji przezM. M.jej roszczeń wynikających ze spadkobrania po rodzicach, zniesienia współwłasności nieruchomości objętych także spadkiem poM. J. (2). Postanowieniem z dnia 7 stycznia 2013 r. Sądu Rejonowego wK., zmienionym postanowieniem Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 18 lutego 2014 r. w sprawie II Ca 498/13 w drodze zniesienia współwłasności nieruchomości położonej wK.przyulicy (...)- nieruchomość tę przyznano na wyłączną własność na rzeczM. M.i zasądzono od niej na rzeczM. J. (1)kwotę 344.574 zł tytułem spłaty oraz 14.440 zł tytułem zwrotu nakładów, zasądzono odM. J. (1)na rzeczM. M.kwotę 97.504 zł tytułem pożytków. Postanowieniem częściowym Sądu Rejonowego wK.z dnia 4 czerwca 2014 r. w drodze częściowego podziału majątku wspólnegoM. J. (2)iM. J. (3), działu spadku poM. J. (3)i zniesienia współwłasności obejmującego spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego przyul. (...)wK.prawo to wraz z wkładem budowlanym przyznano wyłącznie na rzeczM. J. (1), zasądzając od niej na rzeczM. M.spłatę w kwocie 34.083 zł oraz kwotę 32 408,12 zł tytułem zwrotu nakładu. Postanowieniem z dnia 31 grudnia 2014 r. Sąd Rejonowy wK.w drodze częściowego podziału majątku wspólnegoM. J. (2)iM. J. (3), działu spadku poM. J. (3)i zniesienia współwłasności zarządził sprzedaż w drodze licytacji publicznej udziału w wysokości 7/8 części we współwłasności nieruchomości zabudowanej położonej wC.przyul. (...)oraz przyznał nieruchomość położoną w miejscowościP.na wyłączną własnośćM. M., zasądził odM. M.na rzeczM. J. (1)kwotę 74.459,33 zł tytułem spłaty.
W ustalonym przez siebie stanie faktycznym, po dokonaniu analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego, Sąd Okręgowy uznał za skuteczny podniesiony przez pozwaną zarzut przedawnienia. Sąd pierwszej instancji ocenił ten zarzut poprzez pryzmatart. 1007 §1 k.c.przy uwzględnieniu przepisów przejściowych ustawy z dnia 18 marca 2011 r. o zmianieustawy Kodeks cywilnyoraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2011, Nr 85, poz.458). Zdaniem Sądu z uwagi na odrębny i samodzielny charakter roszczenia zstępnych wydziedziczonego o zachowek, wytoczenie przez wydziedziczoną matkę powodów roszczenia o zachowek, nie mogło być traktowane jako zdarzenie skutkujące przerwą biegu przedawnienia roszczenia powodów w oparciu na podst. art. 123 §1 pkt 1, albowiem nie była czynnością przedsięwziętą w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczeniaA. M.iW. M.o zachowek poM. J. (2). Skoro podmiotami powództw o zachowek wydziedziczonej i o zachowek zstępnych wydziedziczonej były różne osoby, toM. M.nie realizowała interesu ekonomicznego powodów, ale tylko i wyłącznie własny. Przedstawiciele ustawowi małoletnich w okresie biegu przedawnienia, jak i w dacie wytoczenia powództwa powodówA. M.iW. M.współdziałali, mieli wiedzę o otwarciu spadku, testamencie, jego otwarciu i ogłoszeniu, o postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku -M. M.poprzez uczestnictwo osobiste w postępowaniach sądowych, aD. M.występując jako pełnomocnik w części tych spraw.
Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu nadużycia prawa podmiotowego poprzez powołanie się na przedawnienie roszczenia. W ocenie Sądu powodowie nie powołali okoliczności uzasadniających zastosowanieart. 5 k.c.Przedstawiciel ustawowyD. M.odwołał się do wieku i zdrowiaW. M., który ze względu na autyzm i potrzebę opieki nigdy sam nie mógłby wytoczyć powództwa. W okresie biegu terminu przedawnienia powodowie byli małoletni, a zatem należało odnieść się do nadzwyczajnych okoliczności stanowiących przeszkodę dla wytoczenia powództwa po stronie ich rodziców jako przedstawicieli ustawowych. Nie zachodziły żadne obiektywne lub nawet subiektywne niemożliwe lub trudne do przezwyciężenia przeszkody po stronie rodziców powodów, które uniemożliwiały lub utrudniałyby wytoczenie powództwa o zachowek w imieniu i na rzecz małoletnich powodów przed upływem terminu przedawnienia lub chociażby wystąpienia z zawezwaniem do próby ugodowej dla przerwania biegu przedawnienia roszczenia o zachowek należnego powodom. Ponadto wytoczenie powództwa nastąpiło po około 4 latach od upływu terminu przedawnienia, a zatem okresie dłuższym od samego terminu przedawnienia. Dla oceny zachowania terminu dla wytoczenia powództwa w rozpoznawanej sprawie nie miał znaczenia przepisart. 121 k.c., albowiem brak pełnej zdolności do czynności prawnych ma znaczenie dla biegu przedawnienia wyłącznie w przypadku roszczeń przeciwko rodzicom oraz przeciwko osobom sprawującym opiekę lub kuratelę.
Wyrok powyższy zaskarżyli apelacją powodowie, wnosząc o jego zmianę poprzez uwzględnienie powództwa w całości.
Apelujący zarzucili naruszenie prawa materialnego w postaci: 1) art. 72 ust. 1 w zw. zart. 64 ust. 2i w zw. zart. 178 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2)art. 5 k.c.poprzez niedostrzeżenie przez Sąd pierwszej instancji, iż nastąpiło nadużycie prawa ze strony pozwanej korzystającej z zarzutu przedawnienia; 3)art. 1007 k.c.poprzez jego niewłaściwą interpretację.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności wskazać należy, iż Sąd Okręgowy prawidłowo, z poszanowaniem reguł wyrażonych w przepisieart. 233 §1 k.p.c.ustalił stan faktyczny sprawy, co sprawiło, że Sąd Apelacyjny przyjął go za własny.
Za prawidłową uznać należało konstatację Sądu pierwszej instancji odnośnie tego, że roszczenia obu powodów o zapłatę zachowku poM. J. (2)są przedawnione, co skutecznie zarzuciła pozwana.
Wbrew wywodom apelacji zaskarżony wyrok nie narusza prawa materialnego, a w szczególności przepisów wskazanych w treści zarzutów.
Sąd Okręgowy uznając za skuteczny podniesiony zarzut przedawnienia, nie dopuścił się obrazyart. 64 ust. 2, art. 72 ust. 1 i art. 178 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie zart. 87 ust. 1 Konstytucjiźródłem powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są obokKonstytucjitakże ustawy.Art. 117 i nast. k.c.przewidują instytucję przedawnienia roszczeń, która z założenia ma za zadanie stabilizację stosunków majątkowych w obrocie prawnym. Podniesienie zatem zarzutu przedawnienia jest co do zasady zgodne z prawem, ma swoje umocowanie w akcie rangi ustawy i korzysta z domniemania zgodności zKonstytucją. Uznanie roszczenia o zapłatę zachowku za przedawnione z całą pewnością nie narusza zasady równości ochrony prawa do dziedziczenia, albowiem zarzut taki mógłby zostać skutecznie podniesiony do każdego uprawnionego do zachowku znajdującego się w analogicznej sytuacji prawnej. Z kolei konstytucyjna ochrona praw dziecka nie może być rozumiana jako uprzywilejowująca osobę małoletnią. Przepisy ustaw, takKodeksu cywilnego, jak iKodeksu rodzinnego i opiekuńczegow wystarczającym stopniu chronią osoby, które nie ukończyły lat 18 przed negatywnymi skutkami wynikającymi z braku pełnej zdolności prawnej czy zdolności do czynności prawnych.
Nieskuteczny okazał się również zarzut obrazy przepisuart. 5 k.c.poprzez jego niezastosowanie w okolicznościach rozpoznawanej sprawy. Podniesienie zarzutu przedawnienia może być uznane za nadużycie prawa jedynie zupełnie wyjątkowo. Aby w danym wypadku można było przyjąć, że podniesienie zarzutu przedawnienia jest nie do pogodzenia z zasadami współżycia społecznego, musi zostać w szczególności wykazane, iż bezczynność wierzyciela w dochodzeniu roszczenia była usprawiedliwiona wyjątkowymi okolicznościami. Istotne znaczenie dla oceny zarzutu przedawnienia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego może mieć zwłaszcza czas opóźnienia w dochodzeniu roszczenia, (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2000 r., III CKN 522/99). Sam fakt, że w czasie biegu terminu przedawnienia powodowie byli małoletni, nie czyni ich sytuacji wyjątkową. Zauważyć należy, iżKodeks cywilnyregulując przedawnienie, nie przyjął rozwiązania analogicznego jak w przypadku zasiedzenia (art. 173 k.c.), choć zarówno jedno, jak i drugie mają swe źródło w instytucji tzw. „dawności”. W rozpoznawanej sprawie nicde factonie stało na przeszkodzie wytoczeniu powództwa przez przedstawicieli ustawowych powodów w terminie określonym wart. 1007 §1 k.c.Treść testamentu, w którym doszło do wydziedziczenia matki powodów musiała być jej znana, jeśli nawet nie w dacie jego ogłoszenia (10 października 2003 r.), to z pewnością w dniu zakończenia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku poM. J. (2)(29 marca 2005 r.), którego była uczestnikiem, a już najpóźniej w dniu 28 grudnia 2005 r., kiedy wystąpiła z powództwem o zapłatę zachowku. Bez znaczenia jest przy tym fakt, iżM. M.kwestionowała skuteczność swojego wydziedziczenia, albowiem powinna liczyć się z możliwością nieprzyjęcia jej argumentów, szczególnie wobec oddalenia powództwa przez Sąd pierwszej instancji. Powodowie poprzez swoich przedstawicieli ustawowych mogli wystąpić z niezależnym powództwem o zachowek, ewentualnie zawezwać pozwaną do próby ugodowej. Nie sposób w okolicznościach rozpoznawanej sprawy mówić o opóźnieniu spowodowanym przez przyczyny niezależne od obu stron postępowania. Sam brak wiedzy o przysługujących środkach prawnych nie usprawiedliwia niepodjęcia akcji prawnej we właściwym czasie. Strona powodowa nie wykazała, aby późne wystąpienie z własnymi roszczeniami było następstwem wprowadzenia w błąd ich przedstawicieli ustawowych przez pełnomocnika. Nawet jednak gdyby tak było, znaczny rozmiar opóźnienia (6,5 - letni, a co najmniej 2,5- letni), wykluczałby możliwość skutecznego powołania się na tę okoliczność. Godzi się w tym miejscu podnieść, że pozwana nie dała swoim zachowaniem przed podniesieniem zarzutu przedawnienia podstaw do przyjęcia, że roszczenia powodów uznaje za uzasadnione i zamierza je zaspokoić.
Sąd Okręgowy nie dopuścił się także obrazyart. 1007 §1 k.c.Na wstępie zauważyć należy, iż Sąd ten prawidłowo przyjął, że w rozpoznawanej sprawie zastosowanie znajdzie 3- letni termin przedawnienia przewidziany w wersji ww. przepisu obowiązującej przed dniem 23 października 2011 r., a to wobec treści art. 8 ustawy z dnia 18 marca 2011 r. o zmianieustawy Kodeks cywilnyoraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 85, poz. 458). Wbrew argumentacji skarżących, wytoczenie powództwa o zapłatę zachowku przez matkę powodów nie przerwało biegu przedawnienia roszczeń o zachowek jej zstępnych. Słusznie podnosi Sąd Okręgowy, że są to całkowicie odrębne roszczenia, choć powstanie drugiego z nich uzależnione było od skutecznego wydziedziczeniaM. M.. Pamiętać przy tym jednak należy, że skutek wydziedziczenia nastąpił z chwilą otwarcia spadku, a nie oddalenia powództwa o zapłatę zachowku. Na bieg terminu przedawnienia roszczenia zstępnych wydziedziczonej nie miało zatem żadnego wpływu toczące się postępowanie matki powodów o zapłatę zachowku. Sąd Apelacyjny w pełni podziela pogląd zaprezentowany w przywołanej przez Sąd pierwszej instancji uchwale Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1995 r. (III CZP 134/95, OSNC 1996/1/15), w treści której wskazano na odrębność roszczeń o zachowek wydziedziczonego i jego zstępnych. Wbrew twierdzeniom apelujących pogląd ten nie jest ani odosobniony, ani sprzeczny z wcześniejszą i późniejszą linią orzeczniczą Sądu Najwyższego. Przywołane przez skarżących na tę okoliczność judykaty dotyczą całkowicie odmiennych zagadnień prawnych i nie przystają do okoliczności rozpoznawanej sprawy. Zauważyć w tym miejscu wypada także, że ani powodowie, aniM. M.nie kwestionowali ważności testamentuM. J. (2).
W konkluzji powyższych rozważań dojść należało do przekonania o prawidłowości rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego. Niezależnie od tego nie sposób pominąć tego, że w sytuacji podniesienia zarzutu przedawnienia na wstępnym etapie procesu, niezrozumiałym jest prowadzenie postępowania dowodowego na okoliczność wysokości ewentualnego zachowku.
Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, Sąd Apelacyjny na podstawieart. 385 k.p.c.oddalił apelację jako bezzasadną.
SSA Marek Boniecki SSA Wojciech Kościołek SSA Regina Kurek