Sąd Okręgowy w Kielcach
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 847/15
Data wyroku: 2015-11-05 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Elżbieta Ciesielska__, do Hubert Wicik, Teresa Strojnowska
Słowa kluczowe: Dział Spadku, Zniesienie Współwłasności
Podstawa prawna: art.211-215 kc, art.1038 § 1 kc, art.684 kpc, art.1035 kc

Sygn. akt II Ca 847/15

POSTANOWIENIE
Dnia 5 listopada 2015 r.
Sąd Okręgowy w Kielcach Wydział II Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Elżbieta Ciesielska__
Sędziowie: SSO Teresa Strojnowska
SSR del. do SO Hubert Wicik (spr.)
Protokolant: sekr. sądowy Karolina Chrapkiewicz
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 listopada 2015 r. sprawy
z wnioskuM. J.
z udziałemG. Ś.,Z. J.
o dział spadku i zniesienie współwłasności
na skutek apelacji uczestnikaZ. J.
od postanowienia Sądu Rejonowego w Kielcach
z dnia 5 marca 2015 r. sygn. akt I Ns 866/09
postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Kielcach pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.
II Ca 847/15

UZASADNIENIE
We wniosku z dnia 15 lipca 2009 rokuM. B. (1), obecnie(...), wniosła o dokonanie działu spadku poS. J.w ten sposób aby wchodzącą w jego skład działkę rolną nr(...)położoną wS., gminaC., przyznać na wyłączną własność wnioskodawczyni a wchodzącą w jego skład działkę rolną nr(...)przyznać, po jej podziale na dwie równe działki, uczestnikomG. Ś.iZ. J.. Wskazała, że w skład spadku wchodzi ½ gospodarstwa rolnego składającego się z tych dwóch działek, powołując się na umowę darowizny z dnia 30 czerwca 2009 roku i określając udziały wnioskodawczyni i uczestników w tych działkach z uwzględnieniem tej umowy darowizny.
UczestnicyS. J.,G. Ś.iM. B. (2)przychylali się do stanowiska wnioskodawczyni. UczestnikZ. J., zgadzając się na przyznanie wnioskodawczyni działki numer(...)zgłosił dokonanie na tą nieruchomość nakładów, domagał się spłaty swojego udziału w tej działce, oraz umożliwienia mu dalszego korzystania z niej przez pewien czas, różnie w toku postępowania określany, w związku ze składowaniem na niej rzeczy i prowadzeniem hodowli królików.
Pismem złożonym w dniu 4 czerwca 2012 roku wnioskodawczyni wniosła o dokonanie nie tylko oddziału spadku poS. J., ale i podziału majątku wspólnegoS. J.iS. J., wskazując, że w skład majątku dorobkowego wchodzi spadkowe gospodarstwo rolne (k 508). Wnioskodawczyni i uczestnikM. B. (2)wnieśli o dokonanie rozliczenia pożytków uzyskanych przezZ. J.. RównieżZ. J.zgłosił żądanie ich rozliczenia w zakresie działki(...)
W zakresie działki(...)składane były różne propozycje jej podziału, pierwotnie planowany podział na dwie części zgodnie z jej sposobem użytkowania, okazał się niedopuszczalny, wobec tego została opracowana nowa koncepcja podziału na 13 działek. UczestnicyG. Ś.iZ. J.składali różne propozycje co do otrzymania poszczególnych działek mających powstać z działki(...). Zamiarem zarówno wnioskodawczyni jak i uczestników było takie dokonanie fizycznego podziału nieruchomości, aby w jak największym stopniu ograniczyć konieczność rozliczeń finansowych w postaci spłat czy dopłat.
W toku sprawy doszło do zawarcia kolejnych umów darowizn, wobec czegoM. B. (2)wniósł o zwolnienie go od dalszego udziału w sprawie, a Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 2 grudnia 2014 roku zwolnił od udziału w sprawie w charakterze uczestnikówM. B. (2)iS. J.(k 1578).
Postanowieniem z dnia 5 marca 2015 roku, wydanym w sprawie I Ns 866/09, Sąd Rejonowy w Kielcach, określając jako przedmiot sprawy dział spadku i zniesienie współwłasności, w drodze działu spadku poS. J.oraz zniesienia współwłasności nieruchomości stanowiących gospodarstwo rolne położone wS., gminaC., składające się działek numer(...)o powierzchni 1,59 ha, dla której w Sądzie Rejonowym w Kielcach prowadzona jest księga wieczysta numer(...)i numer(...)o powierzchni 1,6906 ha, dla której w Sądzie Rejonowym w Kielcach prowadzona jest księga wieczysta(...)przyznał na wyłączną własność :
-M. J.działkę numer(...)oraz nieruchomość położoną wS.stanowiącą działki nr(...),(...)a także udział w wysokości 1/8 w działkach numer(...)przedstawione na mapie wpisanej do ewidencji materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego za numerem(...)w dniu 13 stycznia 2015 roku
-Z. J.nieruchomość położoną wS.stanowiącą działki nr(...)oraz udział w wysokości ½ w działce numer(...)a także udział w wysokości 3/8 w działkach numer(...)przedstawione na tej mapie
-G.Ś.nieruchomość położoną wS.stanowiącą działki o numerach(...)oraz udział w wysokości ½ w działkach numer(...)przedstawione na tej mapie.
Sąd zasądził odM. J.na rzeczZ. J.kwotę 33.150,38 złotych tytułem spłaty i zwrotu nakładów, odM. J.na rzeczG. Ś.kwotę 24.900 złotych tytułem dopłaty, odZ. J.na rzeczG. Ś.kwotę 29.162 złotych tytułem dopłaty, wszystkie kwoty płatne w terminie 1 roku od uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi odsetkami na wypadek uchybienia terminowi płatności. Sąd oddalił roszczenieZ. J.w pozostałej części i oddalił roszczenieM. J.. Sąd nakazał usunięcie uczestnikaZ. J.wraz z osobami i rzeczami jego prawa reprezentującymi z nieruchomości stanowiącejdziałkę numer (...)i wydanie tej nieruchomościM. J.w terminie 1 miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia. Wartość działu spadku i zniesienia współwłasności została ustalona na kwotę 812.891 złotych. W zakresie kosztów sądowych Sąd nakazał pobrać od wnioskodawczyniM. J.i uczestnikówZ. J.iG. Ś.kwoty po 7.326,50 złotych na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Kielcach. W zakresie kosztów postępowania Sąd orzekł, że wnioskodawczyni i uczestnicy ponoszą koszty związane ze swym udziałem w sprawie.
Sąd Rejonowy ustalił, że postanowieniem z dnia 1 października 2008 roku Sąd Rejonowy w Kielcach stwierdził, że spadek poS. J., zmarłym dnia 20 marca 2008 roku, na podstawie ustawy, tak w ogólności jak i co do gospodarstwa rolnego, nabyła żonaS. J.oraz dzieciZ. J.iG. Ś.po ¼ części oraz wnukiM. B. (2)iM. B. (1)po 1/8 części. Aktem notarialnym z dnia 30.06.2009 roku, Rep.(...)S. J.,G. Ś.iM. B. (2)podarowaliM. B. (1)do majątku osobistego całe swoje udziały w zabudowanej nieruchomości stanowiącej działkę numer(...)o powierzchni 1,59 ha położonej wS., gminaC., dla której jest prowadzona księga wieczysta numer(...)Aktem tymS. J.podarowałaG. Ś.do majątku osobistego część swojego udziału, wynoszącą 6/16, w nieruchomości położonej wS.oznaczonej jako działka numer(...)o powierzchni 1,6900 hektara, dla której jest prowadzona księga wieczysta numer(...). Aktem notarialnym z dnia 19.06.2012 roku, Rep.(...)S. J.podarowała swojemu synowiZ. J.cały należący do niej udział wynoszący 4/16 w działce numer(...). Aktem notarialnym z dnia 12.11.2014 roku Rep.(...)M. B. (2)podarowałM. J.cały swój udział w działce numer(...)Dla działki numer(...)prowadzona jest księga wieczysta(...)gdzie w dziale drugim wpisana jestG. Ś.w 8/16 częściach,Z. J.w 6/16 częściach orazM. J.w 2/16 częściach. Dla działki numer(...)prowadzona jest księga wieczysta numer(...)gdzie w dziale drugim wpisana jestM. J.w 7/8 częściach orazZ. J.w 1/8 części. Działka(...)w dniu otwarcia spadku była zabudowana (dom mieszkalny, obora, budynek warsztatowo-garażowy i stodoła). Na nieruchomość tą przed śmierciąS. J.uczestnikZ. J.poczynił nakłady, w siedlisku posiada zgromadzone materiały budowlane. Siedlisko to jest obecnie w niewielkiej części w posiadaniu wnioskodawczyni iS. J., natomiast w znacznej części korzysta z niego uczestnikZ. J., trzymając w stodole pasze, prowadząc hodowlę królików czystej rasy Olbrzyma Belgijskiego. W domu mieszkalnym zamieszkuje wnioskodawczyni z rodziną iS. J., nieruchomość jest technicznie uzbrojona, bezpośrednio przylega do drogi asfaltowej. Wartość działki(...)wynosi 237.637 złotych, a wartość nakładów poczynionych przezZ. J.wyniosła 3938 złotych. Nieruchomość o numerze(...)jest technicznie uzbrojona, bezpośrednio przylega do drogi asfaltowej, energia elektryczna i wodociąg znajdują się w pasie jezdni. Grunty rolne w zachodniej części działki o pow. 0,8450 ha są w posiadaniuZ. J., a wschodniej o tej samej powierzchni są w posiadaniuG. Ś.i są we właściwy sposób rolniczo użytkowane. Działka(...)jest położona na terenach oznaczonych symbolami :(...)i(...)tereny zabudowy jednorodzinnej,(...)– tereny dróg publicznych o charakterze dojazdowym, 2ZŁ-tereny zieleni łęgowej,(...)dróg publicznych o charakterze lokalnym wraz ze ścieżkami rowerowymi,(...)piesze w możliwością dojazdu awaryjnego wraz ze ścieżkami rowerowymi. Projekt podziału tej działki na dwie działki zgodnie z obecnym sposobem użytkowania jest sprzeczny z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego zatwierdzonym uchwałą nr(...)Rady Miejskiej wC.z dnia 9 marca 2007 roku. Projekt podziału działki(...)na 13 działek jest zgodny z tym planem. Optymalny projekt podziału działki(...)to wydzielenie 10 działek budowlanych oraz trzy działki z przeznaczeniem na poszerzenie dróg i na drogę dojazdową. Wartość rynkowa tak wydzielonych 13 działek wynosi razem 579.192 złotych. UczestnikZ. J.nie posiada stałych źródeł dochodu, prowadzi hodowlę królików na działce(...), jeszcze przed otwarciem spadku korzystał w ten sposób z nieruchomości spadkowych za zgodą spadkodawcy iS. J.i stan taki nie był kwestionowany przez żadnego ze spadkobierców.M. B. (1)jeszcze przed otwarciem spadku mieszkała w domu posadowionym na działce(...)wraz z dziadkami i mieszka tam nadal, a taki sposób korzystania z nieruchomości był nadal praktykowany przy milczącej zgodzie wszystkich spadkobierców. Podział działki(...)do korzystania pomiędzyG. Ś.iZ. J.nastąpił przy zgodzie pozostałych spadkobierców.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd odwołał się do regulacjiart. 1035 k.c., oraz zasad zniesienia współwłasności wynikających zart. 211-215 k.c., przyjmując jako podstawowy sposób wyjścia z niepodzielności fizyczny podział rzeczy, tak aby powstałe w wyniku działu części odpowiadały co do swej wartości udziałom uczestników. Oceniając za właściwie zgodny sam sposób podziału, Sąd Rejonowy uznał fizyczny podział gospodarstwa rolnego za dopuszczalny, odwołując się do opinii biegłego z zakresu rolnictwaK. P.. Zakres nakładówZ. J.na działkę(...)Sąd Rejonowy ocenił jako niesporny. Sąd dokonał szczegółowego omówienia poszczególnych pozycji rachunkowych, które w efekcie doprowadziły do dopłat i spłat ujętych w postanowieniu. W zakresie podziału działki(...)Sąd Rejonowy uzasadnił naprzemienne przyznawanie działek poszczególnym współwłaścicielom różną ich atrakcyjnością w zależności od miejsca położenia, traktując podmokłe działki od strony północnej jako mniej atrakcyjne, zaś działki od strony południowej jako najbardziej atrakcyjne. W zakresie ustalonego rocznego terminu na dokonanie spłat i dopłat Sąd Rejonowy uznał ten termin za wystarczający na zgromadzenie środków finansowych, nawet jeśli wnioskodawczyni i uczestnikZ. J.obecnie takich środków nie posiadają. Uzasadniając rozstrzygnięcie o oddaleniu żądań wnioskodawczyni iZ. J.o zasądzenie pożytków Sąd Rejonowy przyjął, że doszło do nieformalnego podziału nieruchomości do korzystania jeszcze przed otwarciem spadku i ten zakres korzystania był kontynuowany po otwarciu spadku, a żaden ze współwłaścicieli nie został wyzuty z posiadania. Miesięczny termin na usunięcie uczestnika z działki(...)został uzasadniony świadomością, która towarzyszyła uczestnikowi od początku tego postępowania, że działka ta ma przypaść wnioskodawczyni, stąd uczestnik powinien czynić przygotowania do jej wydania wnioskodawczyni. Sąd ocenił opinie wszystkich biegłych za wyczerpujące i należycie uzasadnione. W zakresie kosztów sądowych Sąd przeprowadził stosowne ich rozliczenie, przyjmując, że choć wnioskodawczyni i uczestnicy w toku postępowania zostali zwolnieni od jego kosztów, to w wyniku podziału uzyskali nieruchomości znacznej wartości, a uczestnicy dodatkowo spłaty pieniężne, stąd powinni być obciążeni kosztami opinii biegłych w równych częściach.
Apelację od tego postanowienia wniósł uczestnikZ. J., zaskarżając je w części w zakresie punktów Ia, Ib, Ic, II, IV, V, VI, VIII i IX. Zarzucił naruszenie :
-przepisów postępowaniaart. 623 k.p.c.poprzez niezastosowanie tego przepisu, zasądzenie od niego na rzeczG. Ś.kwoty 29.162 złotych tytułem dopłaty w sytuacji gdy istniała możliwość fizycznego podziału działki(...)w taki sposób, by nie były konieczne dopłaty pieniężne pomiędzy współwłaścicielamiZ. J.iG. Ś.
-art. 233 k.p.c.poprzez dowolną i sprzeczną z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego ocenę materiału dowodowego w postaci jego zeznań dotyczących sytuacji materialnej, co doprowadziło do błędnego ustalenia, że uczestnik będzie stanie uczynić dopłatę na rzeczG. Ś., gdy ze sprawy wynika, że jest osoba bezrobotną i nigdy nie będzie w stanie spłacić takiej kwoty
-art. 217 k.p.c.w zw. zart. 232 k.p.c.poprzez oddalenie wniosku dowodowego o nie powołanie dowodu z opinii innego biegłego z zakresu szacowania nieruchomości i nie uwzględnienie jego uwag co do opinii tego biegłego.
W oparciu o te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania ewentualnie o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez przyznanie na jego własność działek numer(...)bez obowiązku dopłat pieniężnych na rzeczG. Ś., udział w wysokości 3/8 w działkach(...)oraz przyznanie na wyłączną własnośćG. Ś.działek numer(...)i udziału w wysokości ½ w działkach numer(...)i zasądzenie na jego rzecz odG. Ś.tytułem dopłaty kwoty 4.241 złotych. Wniósł także o orzeczenie o opuszczeniu i wydaniu nieruchomości numer(...)w terminie 6 miesięcy od dnia całkowitej spłaty przez wnioskodawczynię przyznanej mu kwoty.
W uzasadnieniu wskazał, że Sąd Rejonowy przyznał mu działki(...)z obowiązkiem dopłaty na rzeczG. Ś., a niedziałkę (...), którą chciał otrzymać, nie uwzględniając jego sytuacji materialnej i braku możliwości dokonania dopłaty. Kwestionował prawidłowość wyceny jego nakładów nadziałkę (...), oraz metodę wyceny polegającą na uwzględnieniu cen nie z daty otwarcia spadku tylko cen aktualnych, gdy ceny nieruchomości zabudowanych w tym okresie znacząco spadły. Zasądzoną na jego rzecz spłatę zdziałki (...)uznał za znacząco zaniżoną, oceniając opinię za nierzetelną. Zgłosił także zarzuty co do przebiegu postępowania sądowego, w szczególności przebiegu 2 rozpraw z dnia 27 listopada 2012 roku i 2 grudnia 2014 roku.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje :
Apelacja okazała się uzasadniona o tyle, że doprowadziła do uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy. Nierozpoznanie to wynika z nieprawidłowej identyfikacji przedmiotu tego postępowania, niedokonania w sprawie ustaleń faktycznych co do składu spadku, majątku wspólnego małżonkówS.iS. J., przy zakończeniu tego postępowania z udziałem jedynie części spadkobiercówS. J., mimo nadania sprawie m.in. charakteru działu spadku.
Przedmiotowe postępowanie pierwotnie miało charakter działu spadku poS. J., mimo że zamiarem wnioskodawczyni było objęcie tym postępowaniem nie tylko spadkowych udziałów w nieruchomościach wskazanych we wniosku, a na etapie jego wniesienia doszło już do przesunięć majątkowych w zakresie udziałów w działkach numer(...)w postaci umowy darowizny z dnia 30 czerwca 2009 roku. W toku sprawy, na wyraźnie zobowiązanie Sądu opatrzone rygorem zawieszenia postępowania (k. 494), zakres wniosku został rozszerzony na sprawę o podział majątku wspólnego małżonkówS.iS. J.(pismo z k 508). Mimo tego rozszerzenia z dalszego przebiegu tego postępowania nie wynika aby Sąd Rejonowy nadał bieg wnioskowi z podział majątku wspólnego, przedmiot sprawy odnotowywany w protokołach rozpraw dalej był określany jako dział spadku, podobnie w wydawanych w tej sprawie postanowieniach, również samo przesłuchanie wnioskodawcy i uczestników tego postępowania nie dotyczyło kwestii istotnych dla przeprowadzenia podziału majątku wspólnego, ustalenia udziałów małżonków w tym majątku wspólnym. Wreszcie w postanowieniu kończącym postępowanie w tej sprawie jej przedmiot określono jako dział spadku poS. J.i zniesienie współwłasności, pomijając kwestię podziału majątku wspólnego małżonkówJ.. Potwierdzeniem nie nadania biegu wnioskowi o podział majątku jest treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, w którym w opisie stanowisk stron w toku tego postępowania w ogóle nie przywołano pisma z karty 508 i wniosku o podział majątku wspólnego. Procedowanie w ten sposób należy ocenić jako wadliwe i prowadzące do nierozpoznania istoty sprawy. Utrwalone bowiem jest stanowisko, że w wypadku gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie albo jednoczesne z działem spadku, połączone w tym samym postępowaniu, przeprowadzenie podziału majątku wspólnego, chyba że zapadł już prawomocny wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o żądaniach zwrotu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie, albo że częściowy dział spadku nie dotyczy udziału spadkodawcy w majątku wspólnym (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 2 marca 1972 roku, III CZP 100/71, OSNC 1972/7-8/129). Odwołać się także należy do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21.10.1998 roku, II CKU 56/98, zgodnie z którymart. 689 k.p.c.zezwala na połączenie w jednym postępowaniu sprawy o dział spadku ze sprawą o zniesienie współwłasności i sprawą o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej. Gdy w skład spadku (...) wchodzi udział w majątku, który był objęty wspólnością małżeńską, i wcześniej nie doszło do przesądzenia ewentualnych zwrotów z tytułu nakładów, wydatków oraz innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie (...) połączenie w jednym postępowaniu działu spadku z podziałem majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej jest konieczne. Dopóki bowiem nie nastąpi przesądzenie wspomnianych zwrotów, nie jest możliwe, nieodzowne wedługart. 684 k.p.c., ustalenie składu i wartości dzielonego spadku. W takim zatem wypadku, oprócz wniosku o dział spadku, niezbędne jest złożenie wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej (por.art. 567 k.p.c.iart. 45 § 1 k.r.o.). Konieczne jest wreszcie przywołanie stanowiska Sądu Najwyższego, zgodnie z którym rozpoznanie istoty sprawy wymaga prawidłowego zidentyfikowania jej przedmiotu; bez tego zabiegu nie jest możliwe dokonanie oceny żądania pozwu w płaszczyźnie prawa materialnego (por. postanowienie SN z dnia 18.03.2015 roku, I CZ 27/15). W tym przypadku takiej prawidłowej identyfikacji zabrakło, a nie uprawniał do zastosowania pewnych „uproszczeń” fakt dokonania przesunięć majątkowych w drodze umów darowizn dokonanych po otwarciu spadku. Zrozumiałym bowiem jest, że skutek tych darowizn mógł być przez Sąd Rejonowy prawidłowo oceniony dopiero po dokonaniu ustaleń stanu poprzedzającego fakt ich dokonania, najpierw co do składu majątku wspólnego, a następnie składu spadku poS. J..
Skoro Sąd Rejonowy „przeprowadził” postępowanie o dział spadku, to zrozumiałym jest, że powinno się ono toczyć z udziałem wszystkich spadkobierców ustalonych postanowieniem z dnia 1 października 2008 roku wydanym w sprawie I Ns 678/08 Sądu Rejonowego w Kielcach. Tymczasem w rozważanej sprawie, mimo że postępowanie zostało zainicjowane z udziałem tych spadkobierców, to w jego toku Sąd Rejonowy zwolnił dwoje z nich od dalszego udziału w sprawie (por. postanowienie z 2 grudnia 2014 roku – k. 1578). Takie zwolnienie nie powinno mieć miejsca i nie uprawniał do tego wniosek jednego z tych spadkobierców o zwolnienie od dalszego udziału w sprawie. Choć przesunięcia majątkowe jakie nastąpiły po otwarciu spadku aktami notarialnymi z 2009, 2012 i 2014 roku nie zostały ocenione przez Sąd Rejonowy co do ich skutków prawnych dla postępowania działowego, to przyjąć należy, że w odniesieniu do darczyńców, których udziały były wywodzone z nabycia spadku poS. J., nie mogły one uzyskać charakteru zbycia udziałów w spadku poS. J.w rozumieniuart. 1051 k.c.(ze skutkami wynikającymi zart. 1053 k.c.), a jedynie zbycia udziałów w przedmiotach należących do tego spadku w rozumieniuart. 1036 k.c.(ze skutkami w tym przepisie wymienionymi), a zatem nie pozbawiały tych darczyńców przymiotu spadkobiercyS. J.. Z tego powodu zarównoM. B. (2)jak iS. J.powinni brać udział w tym postępowaniu aż do jego zakończenia, skoro Sąd Rejonowy dalej traktował sprawę jako dotyczącą działu spadku poS. J.. UdziałS. J.w tym postępowaniu był tym bardziej niezbędny jeśli uwzględnić powołaną wyżej konieczność jednoczesnego przeprowadzenia postępowania o podział majątku wspólnego małżeńskiego.
Samo uzasadnienie zaskarżonego postanowienia zostało sporządzone w taki sposób, że Sąd Rejonowy w istocie nie dokonał ustaleń istotnych dla działu spadku. W ustaleniach faktycznych nie ma bowiem ustaleń w ścisłym tego słowa znaczeniu co do składu spadku, tego czy nieruchomości lub udziały wdziałkach (...)wyczerpują cały spadek, czy też stanowią tylko jego część. Ustalenia Sądu Rejonowego sprowadzają się do ustalenia treści postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, treści poszczególnych aktów notarialnych, charakteru tych działek w dacie otwarcia spadku i sposobu ich użytkowania, możliwego ich fizycznego podziału, wreszcie sytuacji materialnej niektórych uczestników tego postępowania. Sąd Rejonowy nie ustalił nawet jaki był skład majątku wspólnego małżonkówJ., a to powinno być podstawą do dalszych ustaleń co do składu spadku poS. J., wreszcie co do skutków przytoczonych wyżej darowizn dla postępowania działowego (w tym prawidłowości opisanych w nich zbywanych udziałów w nieruchomościach). Skoro do obowiązków Sądu należy ustalenie składu spadku (art. 684 k.p.c.), a sądowy dział spadku powinien co do zasady obejmować cały spadek (art. 1038 § 1 k.c.), to ustalenie to powinno znaleźć odzwierciedlenie w treści postanowienia działowego i jego uzasadnienia, tymczasem w rozważanej sprawie nie zostało to wskazane, samo postanowienie operuje ogólnym sformułowaniem „w drodze działu spadku poS. J.i zniesienia współwłasności”. Nie można tych ustaleń zastępować samymi operacjami rachunkowymi dotyczącymi rozliczeń finansowych pomiędzy wnioskodawczynią i uczestnikami tego postępowania.
Analiza uzasadnienia postanowienia Sądu Rejonowego prowadzi do wniosku, że sposób procedowania przyjęty przez ten Sąd jest najbliższy postępowaniu w sprawie o zniesienie współwłasności, skoro ustalenia swe Sąd oparł na obecnym stanie prawnym przedmiotowych nieruchomości, wynikającym z treści ksiąg wieczystych, przy uwzględnieniu umów darowizn, nie zajmując się ustaleniami istotnymi dla działu spadku i podziału majątku wspólnego. W orzecznictwie dostrzegalny jest problem sposobu dochodzenia swoich praw przez nabywcę udziału w przedmiocie należącym do spadku, który nie był rozstrzygany jednolicie. Pojawiły się w tym zakresie rozbieżności, które jednak dotyczą sytuacji, gdzie sami spadkobiercy nie są zainteresowani przeprowadzeniem postępowania o dział spadku i nie podejmują w tym zakresie inicjatywy, natomiast zainteresowany wyjściem ze współwłasności jest nabywca udziału w przedmiocie należącym do spadku, nie będący jednocześnie spadkobiercą. W nowszym orzecznictwie dotyczącym tej problematyki Sąd Najwyższy przyjmuje, że taki nabywca nie może uruchomić postępowania o dział spadku, może natomiast dochodzić swoich praw w postępowaniu o zniesienie współwłasności (por. postanowienie SN z 20.01.2012 roku, I CSK 297/11; uchwała SN z 21.01.2011 roku, III CZP 118/10, OSNC 2011/9/98). W rozważanej jednak sprawie problem ten nie może być w taki sposób rozstrzygnięty, bowiem wnioskodawczyni, zarówno na etapie wszczęcia tego postępowania, jak i do chwili obecnej, zachowuje przymiot spadkobiercyS. J., będąc jednocześnie nabywcą udziałów w nieruchomościach, w których udział posiadał spadkodawca. Skoro zatem wnioskodawczyni wniosła o dział spadku, jak i podział majątku wspólnegoS.iS. J., to postępowanie sądowe nie może być przeprowadzone wyłącznie na gruncie przepisów o zniesieniu współwłasności. Pamiętać również należy, że spadkobiercom nie przysługuje swoboda wyboru pomiędzy działem spadku i innym zdarzeniem zmierzającym do zniesienia współuprawnienia prawa majątkowego wchodzącego w skład spadku, a tym samym nie ma swobody wyboru pomiędzy działem spadku a zniesieniem współwłasności (por. postanowienie SN z 30.09.2009 roku, V CSK 63/09). Wskazać wreszcie należy, że pomimo wielu wspólnych cech, odpowiedniego stosowania przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych do spadku przypadającego kilku spadkobiercom (art. 1035 k.c.), a nawet możliwości połączenia w jednym postępowaniu działu spadku i zniesienia współwłasności, zniesienie każdego z tych wspólnych praw następuje według odrębnych zasad zarówno merytorycznych, jak i formalnych (zob. z jednej stronyart. 210 i n. k.c.orazart. 617-625 k.p.c.regulujące postępowanie o zniesienie współwłasności z drugiejart. 1038 i n. k.c.orazart. 680-689 k.p.c.regulujące zasady dotyczące postępowania o dział spadku). Stwierdzenie rozpoznania wniosku z uwzględnieniem zasad dotyczących działu spadku, pomimo iż rzecz mająca ulec podziałowi stanowi współwłasność z innego tytułu niż dziedziczenia może oznaczać nierozpoznanie sprawy w rozumieniuart. 386 § 4 k.p.c.(tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 25.04.2014 roku, II CZ 7/14).
W zakresie podziału działki(...)zdaniem Sądu Okręgowego, skoro podział tej działki nastąpił w drodze orzeczenia sądowego, zaś zaewidencjonowana mapa geodezyjna stanowi jedynie projekt tego podziału, to dla przejrzystości obrazu Sąd Rejonowy powinien najpierw wydać orzeczenie o podziale tej działki a dopiero w kolejnym punkcie dokonać przydzielenia poszczególnych powstałych z tego podziału działek na rzecz osób zainteresowanych ich otrzymaniem. W rozważanej sprawie taki podział nastąpił, ale od razu poprzez przyznanie poszczególnych działek, co może okazać się nieczytelne. Przepisart. 96 ustawy o gospodarce nieruchomościamikwestię podziału traktuje bowiem w oderwaniu od późniejszych losów nowo utworzonych przez ten podział działek, również w postępowaniu sądowym mogą się zdarzyć sytuacje, w których taki podział w sprawie o dział spadku czy zniesienie współwłasności nie zmieni układu własnościowego co do niektórych z nowych działek (które pozostaną we współwłasności), czy też dojdzie do zarządzenia ich sprzedaży licytacyjnej. Przepis ten posługuje się sformułowaniem „o podziale nieruchomości orzeka sąd”, traktując takie orzeczenie Sądu jako stanowiące podstawę do dokonania wpisów w księdze wieczystej oraz w katastrze nieruchomości. W rozważanej sprawie ta czytelność procedowania o podziale jest tym bardziej istotna, że pojawił się w niej problem, nie rozważony szerzej przez Sąd Rejonowy, co do skutków tego „narzuconego” przez miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego sposobu podziału z wydzieleniem działek czy to pod urządzenie nowych dróg publicznych, czy to dla dołączenia do dróg publicznych już istniejących. Zwracał na to uwagę geodetaJ. K.w opinii z dnia 8 czerwca 2014 roku, wskazując, że co do działek(...)ma zastosowanieart. 98 ustawy o gospodarce nieruchomościami(k 1405). Przepis art. 98 ust. 1 tej ustawy odwołuje się nie tylko do ostatecznej decyzji zatwierdzającej podział, ale i do prawomocności orzeczenia o podziale, choć wymaga dokonania takiego podziału na wniosek właściciela. Zagadnienie to, jako należące do prawa materialnego, powinno być przez Sąd Rejonowy rozważone, zwłaszcza wobec wyraźnego powołania się przez biegłego geodetę na wynikający z tego przepisu skutek przejścia własności wydzielanych działek na podmiot publiczny, jak również z tego powodu, że działaniem tej ustawy objęte są nie tylko drogi istniejące, lecz także drogi dopiero planowane (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 11 lipca 2012 roku, II CSK 709/11).
Rację ma skarżący, że Sąd Rejonowy wbrew jego woli przyznał mu nie działkę(...), tylko działki(...), których nie chciał otrzymać. Utrwalone jest stanowisko, że w sprawach działowych sąd nie może wbrew woli uczestnika przyznać mu prawa majątkowego i zasądzić od niego na rzecz innego uczestnika spłatę lub dopłatę. Powody sprzeciwu uczestnika są prawnie irrelewantne. Również wzgląd na zasady współżycia społecznego i interesy uczestników nie uzasadnia orzekania w taki sposób o podziale (por. postanowienie SN z 14.11.2012 roku, II CSK 187/12 dotyczące podziału majątku wspólnego, ale zachowujące aktualność także do innych postępowań „działowych”).
Powyższe okoliczności spowodowały konieczność uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego. Mimo tego, że przedmiotem zaskarżenia została objęta część postanowienia Sądu Rejonowego, uchylenie do ponownego rozpoznania musiało dotyczyć całej sprawy i całego postanowienia. Nie rozpoznanie istoty sprawy dotyczy bowiem całej sprawy, a nie poszczególnych punktów zaskarżonego postanowienia. Sprawy działowe stanowią jedną całość w tym sensie, że wydane w nich rozstrzygnięcia są w zasadzie wzajemnie zależne i uwarunkowane (tzw. integralność orzeczeń działowych). Taki nierozerwalny związek zachodzi zwłaszcza pomiędzy rozstrzygnięciami o sposobie podziału oraz o spłatach lub dopłatach, a wadliwość jednego z nich skutkuje koniecznością uchylenia orzeczenia działowego w całości. Jedynie wyjątkowo, gdy zaskarżona część postanowienia działowego nie ma wpływu na rozstrzygnięcie o samym dziale, a więc nie jest nierozerwalnie związana z pozostałymi, możliwe jest rozpoznanie sprawy w tym zakresie (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14.01.2015 roku, II CZ 82/14).
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy prawidłowo zidentyfikuje przedmiot tego postępowania jako sprawy o podział majątku wspólnegoS.iS. J., o dział spadku poS. J.i zniesienie współwłasności i przeprowadzi postępowanie z udziałem wszystkich spadkobiercówS. J.. Konieczne jest zatem ponowne wezwanie do udziału w tej sprawieS. J.iM. B. (2). Sąd Rejonowy dokona jednoznacznych ustaleń najpierw co do składu majątku wspólnego i składu spadku poS. J., a następnie oceni skutki umów darowizn dla postępowania „działowego”, którym da wyraz w treści uzasadnienia orzeczenia, jeśli takie uzasadnienie zostanie sporządzone. W razie dokonywania fizycznego podziału działki(...)Sąd Rejonowy oceni skutek dokonywanego podziału w odniesieniu do regulacjiart. 98 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Sąd Rejonowy będzie miał również na uwadze brak możliwości przyznawania uczestnikom tego postępowania działek w naturze wbrew ich woli. Sąd Rejonowy w dalszym postępowaniu powinien kierować się wolą wszystkich uczestników tego postępowania aby podział nastąpił poprzez podział w naturze na tyle, na ile jest on możliwy, tak aby uniknąć lub maksymalnie ograniczyć konieczności dokonywania rozliczeń finansowych w postaci spłat i dopłat. W przypadku orzekania o opuszczeniu przez skarżącego działki numer(...)Sąd Rejonowy będzie miał na uwadze, że gdyby dalej aktualny był taki sposób rozliczenia udziału uczestnika w tej działce, że przypadałaby mu z tego tytułu spłata, to termin jej uiszczenia nie powinien tak znacząco odbiegać od terminu opuszczenia przez niego tej nieruchomości, bowiem oczekiwanie opróżnienia przez niego tej nieruchomości w terminie 1 miesiąca a dokonanie spłaty w terminie 1 roku, uwzględniając obecną sytuację materialną i życiową uczestnika, nie wydaje się racjonalne. Wobec przyczyn uchylenia zaskarżonego orzeczenia brak było podstaw do końcowego rozstrzygania o wnioskach dowodowych zawartych w apelacji (strona 7 i 8). W zakresie wniosku dowodowego o powołanie innego biegłego z zakresu szacowania nieruchomości wskazać należy, że dotychczasowa argumentacja uczestnika w tym przedmiocie, w ocenie Sądu Okręgowego, nie jest wystarczająca dla dopuszczenia dowodu z opinii innego biegłego. Oczekiwanie przez uczestnika, że poczynione przez niego nakłady, wykonane „koronkową robotą”, będą w ten sposób rozliczone, nie jest uzasadnione, bowiem rynkowa metoda szacowania nakładów odnosi ich wartość do wartości całej nieruchomości, a nakład z chwili jego rozliczenia nie jest utożsamiany z rzeczywistym wydatkiem poniesionym na jego dokonanie. Również zarzuty dotyczące nie uwzględnienia zróżnicowanego charakteru działek powstałych z podziału działki(...)nie są uzasadnione, skoro z opinii biegłegoE. F.wynika, że dokonał stosownego rozróżnienia atrakcyjności poszczególnych działek (czy grup działek), co wpłynęło na różne ich ceny w odniesieniu do jednego metra kwadratowego (przez zastosowanie różnej wartości współczynników korygujących), choć zauważyć należy, że zabrakło tu szczegółowej wyceny działki(...)(por. k. 1679 dot. wyceny działek przeznaczonych pod drogi), zaś powierzchnia działki(...)przyjęta przez biegłego różni się od jej końcowej powierzchni zgodnie z zaewidencjonowanym projektem podziału. Kwestia nagrywania przebiegu rozpraw, podnoszona przez uczestnika w apelacji, została wyjaśniona pismem informatyka Sądu Rejonowego w Kielcach z dnia 16.03.2015 roku (por. zapytanie k. 1834, odpowiedź k. 1861). W oparciu o jego treść należy przyjąć, że nie jest możliwie odtworzenie nagrania z przebiegu tych rozpraw, mimo odnotowania w protokole rozpraw, że ten przebieg był nagrywany. Nie oznacza to jednak konieczności „powtórzenia” tych rozpraw, jak tego oczekuje uczestnik, ani konieczności ponownego przesłuchania biegłych, którzy składali na tych rozprawach ustne wyjaśnienia do opinii.
Z tych przyczyn Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji na podstawieart. 386 § 4 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.

SSO Teresa Kołbuc SSO Teresa Strojnowska SSR (del.) Hubert Wicik