Sąd Okręgowy w Gliwicach
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1008/15
Data wyroku: 2015-09-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Andrzej Dyrda, Leszek Dąbek, Ewa Buczek – Fidyka
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 kc

Sygn. akt III Ca 1008/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 września 2015 r.
Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:
Przewodniczący - Sędzia SO Leszek Dąbek
Sędzia    SO Andrzej Dyrda (spr.)
Sędzia    SR (del.) Ewa Buczek – Fidyka
Protokolant    Dominika Tarasiewicz
po rozpoznaniu w dniu 9 września 2015 r. w Gliwicach
na rozprawie
sprawy z powództwaM. G.(G.)
przeciwkoD. G.(G.),L. W.iM. W.
o zachowek
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Rejonowego w Jastrzębiu-Zdroju
z dnia 28 listopada 2014 r., sygn. akt I C 140/13

1
oddala apelację;

2
zasądza od powoda na rzecz pozwanejM. W.kwotę 1200 (tysiąc dwieście) złotych z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym;

3
zasądza od powoda na rzecz pozwanegoD. G.(G.) kwotę 1200 (tysiąc dwieście) złotych z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym.

SSR (del.) Ewa Buczek – Fidyka SSO Leszek Dąbek SSO Andrzej Dyrda

UZASADNIENIE
PowódM. G.domagał się zasądzenia od pozwanegoD. G.kwoty 34.375 zł, a od pozwanychM. W.iL. W.kwoty 16.875 zł z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku tytułem należnego mu zachowku poJ. G.oraz zasądzenia od pozwanych na jego rzecz kosztów procesu według norm przepisanych.
Uzasadniając żądanie, podał, że spadek po zmarłym 30 grudnia 2011 rokuJ. G., nabyli jego żonaS.G., jego dzieciM. W.z domuG.,D. G.oraz powódM. G., każdy z nich po ¼ części spadku.D. G.aktem notarialnym A numer(...)z dnia 9 października 1996r. otrzymał odJ. G.w drodze darowizny nieruchomość położoną wJ.przyul. (...)(Kw nr(...), nrdziałki (...)) o wartości 275.000 zł., a następnieD. G.w drodze umowy o dożywocie przeniósł własność nieruchomości na rzeczJ. W.. Powodowi jako spadkobiercy koniecznemu przysługuje uprawnienie do zachowku poJ. G., którego udział wynosi ½ z ¼ tj. 34.375,00 zł. Nadto wskazał, że pozwaniM. W.iL. W.aktem notarialnym rep. A numer(...)z dnia 9 listopada 1981r. otrzymali w drodze darowizny odJ. G.jako współwłaściciela nieruchomość położonej wJ.przyul. (...)(Kw nr(...); numery działek:(...)i(...)). Wskazano, że wartość darowanej nieruchomości wynosi 135.000 zł, a powód dochodzi zachowku po ojcuJ. G., którego udział wynosi ½ z ¼ tj. kwoty 16.875,00 zł.
Zarządzeniem z 13 maja 2013 roku sprawę o sygn. akt I C 142/13 połączono celem łącznego rozpoznania ze sprawą zarejestrowaną pod sygn. akt I C 140/13.
W odpowiedzi na pozew pozwaniM. W.,D. G.iL. W.wnieśli o oddalenie powództwa w całości. Podnieśli, że nieruchomość położona wJ.przyul. (...)(Kw nr(...), nrdziałki (...)) została podarowanaD. G.w 1996 roku przez jego rodzicówJ.iS.małżonkówG., wskazując, że skoro spadkodawca był współwłaścicielem nieruchomości, to do wyliczenia wartości zachowku powoda należy przyjąć połowę wartości darowizny. Dalej podnieśli, że spadkodawcaJ. G.zmarł w dniu 30 grudnia 2011 roku, a więc trzydzieści lat po dokonaniu darowizny na rzeczL. W., co zgodnie zart. 994 § 1 k.c.powoduje, że nie może być ona doliczona do spadku. Pozwani podnieśli nadto, że powód otrzymał w latach 1981-1991 środki pieniężne tytułem darowizny od swoich rodzicówJ. G.iS.G.w postaci: 1.000 marek niemieckich, 5.000 złotych (z przeznaczeniem na zakup samochodu), 10.000 złotych, 300 dolarów amerykańskich i 500 marek niemieckich (z przeznaczeniem na studia weW.), 10.000 złotych (na organizację prymicji), 7.000 złotych (z przeznaczeniem na mieszkanie) oraz kwotę 5.000 złotych, które winny zostać zaliczone na należny mu zachowek. Wnieśli także o oddalenie powództwa na podstawieart. 5 k.c.
Sąd Rejonowy w Jastrzębiu-Zdroju wyrokiem z dnia 28 listopada 2014r. oddalił powództwoM. G.o zachowek w stosunku doD. G.;L. W.iM. W..
Orzeczenie to poprzedził ustaleniem, że umową darowizny z dnia 9 grudnia 1981r., dokonaną w formie aktu notarialnego Rep. A nr(...),J. G.iS. G.podarowali nieruchomości położoną wJ.przyul. (...)składającą się zdziałki (...)na rzecz pozwanychM. W.iL. W.z zastrzeżeniem dożywotniego, bezpłatnego prawa użytkowania całego przedmiotu darowizny.
Umową darowizny z 9 października 1996r.S. G.będąca właścicielką nieruchomości położonej wJ.nrdziałki (...)za zgodą swojego mężaJ. G., dokonała darowizny na rzecz swojego synaD. G.. W treści aktu notarialnegoS. G.oświadczyła, że częścią składową tej nieruchomości jest dom mieszkalny, budynek gospodarczy i chlew wybudowane w czasie trwania związku małżeńskiego ze środków objętych dorobkiem z mężemJ. G.. Obecnie właścicielem powyższej nieruchomości dla której założono księgę wieczystą o nrKW (...)jestJ. W., któremu powyższa nieruchomość została przekazana przezD. G.w drodze umowy o dożywocie z dnia 27 października 2003 r.
J. G.zmarł w dniu 30 grudnia 2011r. Postanowieniem Sądu Rejonowego w Jastrzębiu – Zdroju z dnia 30 sierpnia 2012 roku, wydanym w sprawie o sygn. akt I Ns 222/12, spadek poJ. G.na podstawie dziedziczenia ustawowego nabyli jego żonaS.G.oraz jego dzieci:D. G.,M. W.iM. G., każdy z nich po ¼ części spadku.
W skład spadku poJ. G.wchodził samochód osobowy markiF. (...)o nr rej.(...)Został on zdemontowany za kwotę 676 złotych, którą zatrzymałaM. W..
Pismami z dnia 6 lutego 2013 roku powódM. G.wezwałD. G.do zapłaty kwoty 34.375 zł, aM. W.iL. W.- kwoty 16.875 zł tytułem zachowku poJ. G.. Pozwani odmówili zapłaty powyższych kwot.
D. G.ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności z rozpoznaniem schizofrenii (upośledzenie umysłowe) i otrzymuje rentę rodzinną w wysokości 2.589,74 zł miesięcznie.
W tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd Rejonowy jako podstawę roszczenie powoda wskazałart. 991 § 1 k.c.zgodnie z którym, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).
Sąd Rejonowy zwracając uwagę na obowiązek doliczenia darowizn przy obliczaniu zachowku zgodnie zart. 993 k.c.oraz wskazując zasady ich doliczenia wskazane wart. 994 k.c.– 1000k.c., zwrócił uwagę, że z treści umowy darowizny z 9 października 1996r. wynika, że nieruchomość będąca przedmiotem tej darowizny była własnościąS.G., z zatem to ona, jedynie za zgodą spadkodawcy - swojego mężaJ. G., a nie wraz z nim, dokonała darowizny na rzeczD. G.. Sąd wskazał, że z treści tej umowy wynika nadto, żeS. G.oświadczyła, że częścią składową tej nieruchomości jest dom mieszkalny, budynek gospodarczy i chlew wybudowane w czasie trwania związku małżeńskiego ze środków objętych dorobkiem z mężemJ. G.. W ocenie Sądu, okoliczność ta (poczynienia w trakcie trwania wspólności ustawowej z majątku wspólnego nakładów zwiększających wartość nieruchomościS.G.) powoduje, że w skład ich majątku wspólnego wchodzi wierzytelność z tytułu nakładów poczynionych na budowę budynku mieszkalnego, gospodarczego i chlewu, poniesionych z majątku wspólnego na majątek osobistyS.G., podlegających rozliczeniu w myślart. 45 § 1 k.r.o., który to udział w tej wierzytelności, wchodzi w skład spadku poJ. G..
W dalszej części, Sąd Rejonowy wskazał, że jeżeli uprawniony do zachowku został powołany do dziedziczenia (z ustawy lub testamentu), to nie może on odrzucić spadku i domagać się wypłaty zachowku w pieniądzach. Nadto, wybrany przez spadkodawcę sposób zaspokojenia zachowku wiąże uprawnionego, co oznacza, że nie może on odrzucić przypadającej mu części spadku lub zapisu i w zamian tego realizować wierzytelność pieniężną.
Mając to na względzie, sąd uznał, że w sytuacji, kiedy istnieje majątek spadkowy, który podlega podziałowi pomiędzy spadkobierców do którego kręgu zalicza się powód, a którego wartość jest na tyle istotna, że można stwierdzić, że powód uzyska w wyniku powołania do spadku wartość należnego mu zachowku, rozstrzyganie o roszczeniu powoda z tytułu zachowku należało uznać za przedwczesne.
Sąd wskazał przy tym, że doliczeniu do spadku na potrzeby obliczenia zachowku w niniejszej sprawie podlegałaby jedynie darowizna dokonana na rzeczM. W.z uwzględnieniem faktu, iż spadkodawca darował swój udział w nieruchomości wynoszący 1/2, a także tego, że obdarowanymi byłaM. W.i jej mążL. W.. Uwzględniając tą okoliczność, sąd stwierdził, że wartość darowizny podlegającej zaliczeniu wynosiła 33.750 zł. Sąd wskazał, że darowizna dokonana na rzeczL. W.nie podlega doliczeniu, bowiem od chwili dokonania darowizny przez spadkodawcę na jego rzecz minęło więcej niż 10 lat, co z kolei skutkowało uznaniem, że pozwanyL. W.nie mógł być on adresatem roszczenia zart. 1000 § 1 k.c.co skutkowało, oddalenie powództwa.
Mając na względzie powyższe, tj., że powód może otrzymać należny mu udział w spadku poJ. G., na podstawieart. 991 § 2 k.c.powództwo podlegało oddaleniu.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawieart. 102 k.p.c., odstępując od obciążenia powoda kosztami procesu, biorąc przede wszystkim pod uwagę charakter rozpoznawanej sprawy, okoliczności leżące u podstaw wytoczenia powództwa oraz fakt, iż wytaczając powództwo przeciwko pozwanym, powód był subiektywnie przekonany o słuszności dochodzonego roszczenia.
Apelację od tego orzeczenia wniósł powód zaskarżając go w całości.
Zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na błędnym przyjęciu iż nieruchomości opisane w sprawie stanowiły tylko własnośćS.G.a nie wspólność majątkową małżeńskąS.G.iJ. G., błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na błędnym przyjęciu, że w skład spadku wchodzi udział w wierzytelności a co za tym idzie potraktowanie przedmiotowego powództwa jako przedwczesnego, błąd polegający na braku wskazania w uzasadnieniu wyroku podstaw do oddalenia powództwa w stosunku doM. W., pomimo iż z załączonego do sprawy Aktu Notarialnego Repertorium A numer 812/81 wynika, iż małżonkowieS. G.iJ. G.oświadczyli, iż są współwłaścicielami darowanej nieruchomości, a także naruszenie prawa materialnego poprzez nie zastosowanie w niniejszej sprawie zapisówustawy z dnia 26 października 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnychi bogatego orzecznictwa Sądu Najwyższego w tej materii.
Na tych podstawach wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie na moją rzecz kwot wskazanych w pozwach tytułem należnego zachowku , tj. odD. G.kwoty 34.375,00 zł zaś wyłącznie od pozwanejM. W.kwoty 8.437,50 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Nadto, na podstawieart. 381 k.p.c., wniósł o dopuszczenie dowodu z Aktu własności ziemiR.-ON-451l/2274a/73 na okoliczność sposobu nabycia własności nieruchomości przezS.G.i faktu, iż ta nieruchomość weszła do majątku wspólnego małżonkówG..
W odpowiedzi na apelację pozwani wnieśli o jej oddalenie oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanych kosztów postępowania odwoławczego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Sąd pierwszej instancji prawidłowo zakwalifikował roszczenia powoda przyjmując za podstawę prawną swego rozstrzygnięcia przywołane przepisy prawne, a następnie ustalił okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Poczynione ustalenia dotyczące okoliczności faktycznych mają podstawę w zgromadzonym w sprawie materialne dowodowym, który w zakresie dokonanych ustaleń jest logiczny i wzajemnie spójny, natomiast informacje zawarte w poszczególnych źródłach dowodowych nawzajem się uzupełniają i potwierdzają, przez co są w pełni wiarygodne.
Postępowanie dowodowe zostało uzupełnione o okoliczności ustalone na podstawie dowodu z aktu własności ziemi z dnia 18 kwietnia 1973r. wydanego na rzeczS.G., znajdującego się w aktachksięgi wieczystej KW nr (...)Sądu Rejonowego w Jastrzębiu-Zdroju dopuszczonego na rozprawie apelacyjnej z dnia 9 września 2015r. Na tej podstawie ustalono, że aktem własności ziemi z 18 kwietnia 1973r. o numerzeR.
(...)stwierdzono, że z mocy samego prawaS.G.z domuM.stała się właścicielem nieruchomości oznaczonych w ewidencji oraz w księdze wieczystej lwh(...)J.nr(...)mapy(...)o powierzchni 0.07.06 ha położonych wJ.wraz z zabudowaniami.
Z tym uzupełnieniem, Sąd Okręgowy przyjmuje poczynione ustalenia faktyczne za własne.
W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, co umknęło Sądowi I instancji, że zgodnie uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1987r. (III CZP 64/87, a następnie potwierdzoną w postanowieniach tego Sądu z dnia: 21 kwietnia 2004r., III CK 475/02; 11 września 2002r., V CKN 1232/00 oraz 9 listopada 2000r., II CKN 327/00) nieruchomość rolna nabyta na podstawieart. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych(Dz. U. z 1971r. Nr 27, poz. 250 z późniejszymi zmianami) przez jedno z małżonków wchodzi w skład majątku wspólnego obojga małżonków, jeżeli w dacie wejścia w życie tej ustawy stosunki majątkowe pomiędzy małżonkami podlegały ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej.
Jak wynika z odpisu skróconego aktu małżeństwaS.M.iJ. G.w dniu 10 października 1954r. zawarli związek małżeński. W chwili wejścia w życieustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, tj., 4 listopada 1971r., pomiędzy małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa małżeńska, co skutkowało tym, że nieruchomość wskazana w akcie własności ziemi z 18 kwietnia 1973r. o numerze(...)weszła w skład ich majątku wspólnego. Powstała w ten sposób wspólność majątkowa, zgodnie zart. 31 k.r.o, jest wspólnością bezudziałową. Niemniej jednak, jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 maja 2000r. (II CKN 542/00), darowanie przez małżonków przedmiotu wchodzącego w skład ich majątku wspólnego, gdy przedmiot darowizny ma przypaść małżonkom do wspólności majątkowej małżeńskiej pozwala - dla celu przewidzianego wart. 996 k.c.- na przyjęcie (przy odpowiednim zastosowaniuart. 42 i 43 § 1 k.r.o.), że spadkodawca, którym jest małżonek-darczyńca, rozporządził udziałem wynoszącym 1/2 część przedmiotu darowizny. Oznacza to, że umową darowizny z 9 października 1996r.,S.G.rozporządziła jedynie udziałem wynoszącym połowę, co wynika z treściąart. 43 § 1 k.r.o.Ustalenie to przenosi się na przyjęcie, że pozostał majątek spadkowy, z którego może zaspokoić swoje roszczenie powód. Tym samym, roszczenie powoda, przy uwzględnieniu również treściart. 991 § 2 k.c.(jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu) które prowadzi do wniosku, że uprawniony do zachowku może należny mu zachowek, otrzymać przede wszystkim w postaci powołania do spadku, zapisu lub uczynionej przez spadkodawcę na jego rzecz darowizny ( wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2004r, II CK 444/02), należało uznać, co prawidłowo stwierdził Sąd Rejonowy, za przedwczesne.
Z tych względów apelacja pozwanego podlegała oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c.
O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono po myśliart. 98 k.p.c.uznając stronę powodową za wygrywającą w całości, a to wobec oddalenia apelacji pozwanego w całości, jak również stwierdzając brak podstaw do zastosowaniaart. 102 k.p.c.Na koszty te złożyły się:  koszty zastępstwa procesowego ustalonego zgodnie z§ 2 ust. 1w związku z§ 6 pkt 5 i § 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia  28 września 2002r.  w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

SSR (del.) Ewa Buczek - Fidyka SSO Leszek Dąbek SSO Andrzej Dyrda