Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 337/15
Data wyroku: 2015-11-30 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: w SO Arkadiusz Lisiecki, Paweł Hochman, Jarosław Gołębiowski
Słowa kluczowe: Stwierdzenie nabycia spadku
Podstawa prawna: art. 1059 k.c.

Sygn. akt II Ca 337/15

POSTANOWIENIE
Dnia 30 listopada 2015 roku
Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSO Jarosław Gołębiowski

Sędziowie:

SSA w SO Arkadiusz Lisiecki (spr.)
SSO Paweł Hochman

Protokolant:

Paulina Neyman

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2015 roku
sprawy z wnioskuD. K.
z udziałemA. S.,H. K.,Z. Ś.,W.K.,P. K.,M. K. (1),K. K. (2)
o stwierdzenie nabycia spadku
na skutek apelacji uczestniczek:A. S.,H. K.
od postanowienia Sądu Rejonowego w Piotrkowie Tryb. z dnia 16 lutego 2015 roku, sygn. akt I Ns 1929/14
postanawia:

1
zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie drugim sentencji w ten sposób, że stwierdzić iż wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyli: synL. K.i wnuczkaH. K.po 1/2 (jednej drugiej) części każdy z nich;

2
oddalić apelację w pozostałej części;

3
ustalić, iż każdy z uczestników ponosi koszty postępowania odwoławczego związane ze swoim udziałem w sprawie.

SSO Jarosław Gołębiowski
SSA w SO Arkadiusz Lisiecki SSO Paweł Hochman
Sygn. akt II Ca 337/15

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Rejonowy w Piotrkowie Tryb. cytuję:
„1. stwierdził, że spadek poJ. K.z domuN.(córceJ.iM.), zmarłej w dniu(...)roku wW., ostatnio stale zamieszkałej wW., na podstawie ustawy nabyli: mążB. K.(synP.iJ.) w 4/16 częściach oraz dzieciL. K.(synB.iJ.),W. K. (1)(synB.iJ.),P. K.(synB.iJ.) iZ. Ś.z domuK.(córkaB.iJ.) po 3/16 części każde z nich, z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyli mążB. K.(synP.iJ.) i synL. K.(synB.iJ.) po 1/2 części każdy z nich;
2. stwierdził, że spadek poB. K.(synuP.iJ.), zmarłym w dniu(...)roku wW., ostatnio stale zamieszkałym wW., na podstawie ustawy nabyły dzieci:L. K.(synB.iJ.),P. K.(synB.iJ.) iZ. Ś.z domuK.(córkaB.iJ.) po 2/8 części każde z nich, oraz wnuczkiA. S.z domuK.(córkaW.iB.) iH. K.z domuK.(córkaW.iB.) po 1/8 części każda z nich, z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabył synL. K.(synB.iJ.) w całości;
3. stwierdził, że spadek poL. K.(synuB.iJ.), zmarłym w dniu(...)roku wW., ostatnio stale zamieszkałym wW., na podstawie ustawy nabyła żonaW. K. (2)z domuB.(córkaJ.iM.) oraz dzieci:M. K. (1)(synL. Z.iW.),D. K.z domuK.(córkaL. Z.iW.) iK. K. (2)(synL. Z.iW.) po 1/4 części każde z nich, z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyła żonaW. K. (2)z domuB.(córkaJ.iM.) w całości;
4. stwierdził, że spadek poW. K. (1)(synuB.iJ.), zmarłym w dniu(...)roku wW., ostatnio stałe zamieszkałym wW., na podstawie ustawy nabyły dzieci:A. S.z domuK.(córkaW.iB.) iH. K.z domuK.(córkaW.iB.) po 1/2 części każda z nich;
5. ustalił, ze strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie” – koniec cytatu.
Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiły przytoczone poniżej ustalenia i zarazem rozważania Sądu Rejonowego:
J. K.iB. K.byli małżeństwem, z którego urodziło się czworo dzieci:L. K.,W. K. (1),P. K.iZ. Ś.. MałżonkowieK.byli właścicielami nieruchomości znajdującej się wW.obręb(...), w skład której wchodziło gospodarstwo rolne.
W dniu(...)roku zmarłaJ. K., która stale zamieszkiwała wW.. Nie pozostawiła ona po sobie testamentu, a jej mąż oraz dzieci dożyły chwili otwarcia spadku. Nie miała ona innych dzieci, w tym pozamałżeńskich ani przysposobionych. Nikt z wyżej wymienionych nie zrzekł się spadku ani go nie odrzucił, nikt także nie został uznany za niegodnego dziedziczenia.
W skład spadku poJ. K.wchodził udział w gospodarstwie rolnym położonym w miejscowościW.. W chwili śmierciJ. K.w gospodarstwie tym pracowałB. K.oraz jeden z jego synówL. K.. Hodowali wtedy świnie, mieli także 2 byki. Praca w gospodarstwie była głównym zajęciemL. K., który w 1979 roku zrobił uprawnienia rolnicze i uzyskał świadectwo wykwalifikowanego rolnika, hodowcy bydła.L. K.wraz z ojcem hodował kury, kaczki, przez pewien czas także gęsi. Pozostałe rodzeństwoL. K.nie pracowało w przedmiotowym gospodarstwie ani w ogóle w rolnictwie i nie miało uprawnień rolniczych.
W dniu(...)roku zmarł jeden z synówB. W.K..W. K. (1)był rozwiedziony, miał dwie córkiA. S.iH. K.. Nie pozostawił on po sobie testamentu, a żadna z córek nie zrzekła się dziedziczenia po ojcu, nie odrzuciła spadku ani nie została uznana za niegodną dziedziczenia.W. K. (1)nie miał innych dzieci, w tym ani pozamałżeńskich ani przysposobionych.
W dniu(...)roku zmarłB. K., który po sobie pozostawił troje dzieci:L. K.,P. K.iZ. Ś.oraz po zmarłym wcześniej synuW. K. (1)jego dwie córkiA. S.iH. K.. Nie miał innych dzieci, w tym pozamałżeńskich ani przysposobionych, nie pozostawił także żadnego testamentu. Żadne z dzieci nie zrzekło się spadku po nim ani go nie odrzuciło, nikt także nie został uznany za niegodnego dziedziczenia. W skład spadku poB. K.wchodziły udziały w gospodarstwie rolnym położonym w miejscowościW.. Gospodarstwem zajmował się nadalL. K., który hodował m.in. drób, świnie oraz siał zboże.
L. K.był żonaty zW.K.. Ze związku małżeńskiego miał troje dzieci:M. K. (1),K. K. (2)iD. K..W. K. (2)pomagała mężowi w pracy na gospodarstwie, dorabiała także pracami chałupniczymi oraz wSpółdzielni (...). Z czasem zajęła się już tylko pracą wraz z mężem w gospodarstwie.
W dniu(...)r.L. K.zmarł. Nie pozostawił on po sobie testamentu, nie miał także innych dzieci, w tym pozamałżeńskich ani przysposobionych. Nikt nie zrzekł się spadku po nim ani go nie odrzucił i nikt nie został uznany za niegodnego dziedziczenia. Po śmierci mężaW. K. (2)zrezygnowała z hodowli świń i byków, ale nadal miała drób i założyła plantację truskawek.

Z. Ś.nie pracowała w rolnictwie, zatrudniona była w(...)wP. T.. a mieszkała wM..P. K.nie pracował w rolnictwie, pracował welektrowni (...), a mieszkał wP. T.natomiastW. K. (1)również nie pracował w rolnictwie, utrzymywał się z prac dorywczych i zmieniał miejsce zamieszkania. Żadne z rodzeństwaL. K.nie miało swojego gospodarstwa rolnego ani uprawnień rolniczych.
Mając tak poczynione ustalenia faktyczne Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek poJ. K.na podstawie ustawy w części ogólnej nabyli: mążB. K.w 4/16 częściach oraz dzieciL. K.,W. K. (1),P. K.iZ. Ś.z domuK.po 3/16 części każde z nich. Sąd ten stwierdził w oparciu o zgodne zeznania stron, że wchodzące w skład spadku poJ. K.gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyli mążB. K.i synL. K.po 1/2 części każdy z nich.
B. K.zmarł w 1987 r., w chwili swojej śmierci również nie pozostawił po sobie testamentu, a przy życiu w tej dacie pozostawały jego dzieciL. K.,P. K.iZ. Ś.. Otwarcia spadku nie dożyłW. K. (1)który zmarł w 1985 roku. pozostawiając po sobie córki:A. S.iH. K.. Mając powyższe na uwadze Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek poB. K.na podstawie ustawy w części ogólnej nabyły dzieci:L. K.,P. K.iZ. Ś.z domuK.po 2/8 części każde z nich, oraz wnuczkiA. S.z domuK.iH. K.z domuK.po 1/8 części każda z nich. Wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabył synL. K.w całości, albowiem tylko on spełniał przesłanki zart. 1059 k.c., gdyż pracował on w przedmiotowym gospodarstwie, uprawiał rolę oraz hodował inwentarz - świnie, byki, drób, nadto miał uprawnienia rolnicze. Pozostali spadkobiercy nie spełniali przesłanek zart. 1059 k.c.
Sąd Rejonowy w oparciu o zgodne zeznania stron stwierdził, że spadek poL. K.na podstawie ustawy nabyła żonaW. K. (2)z domuB.oraz dzieci:M. K. (1),D. K.z domuK.iK. K. (2)po ¼ części każde z nich, z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyła żonaW. K. (2)z domuB.w całości.
Trzy lata po śmierci swojej matki w 1985 roku zmarłW. K. (1). Był on rozwiedziony, miał dwie córkiA. S.iH. K.. Nie pozostawił on po sobie testamentu, nie miał on również innych dzieci, w tym pozamałżeńskich ani przysposobionych. Dlatego też Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek poW. K. (1)na podstawie ustawy nabyły dzieci:A. S.z domuK.iH. K.z domuK.po 1/2 części każda z nich. W skład spadku nie wchodziło jednak gospodarstwo rolne, albowiemW. K. (1)nie miał własnego gospodarstwa rolnego ani nie nabył udziału w gospodarstwie po matce. Nie pracował on w gospodarstwie rolnym swoich rodziców ani nigdzie przy produkcji rolnej i nie miał uprawnień rolniczych, nie był też trwale niezdolny do pracy. Utrzymywał się z prac dorywczych i nie spełniał przesłanek zart. 1059 k.c.
O kosztach postępowania Sąd Rejonowy orzekł zgodnie z zasadą wyrażoną wart. 520 § 1 k.p.c.
Apelację od powyższego postanowienia wniosły uczestniczkiH. K.iA. S.zaskarżając go w części, tj. w zakresie pkt. 1, 2 postanowienia w szczególności w zakresie wyłączenia z dziedziczenia gospodarstwa rolnego pozostałego w spadku poJ.iB. K.ich synaW. K. (1)i wnuczkiH. K.iA. S..
Apelacja zaskarżonemu wyrokowi zarzuca:
1. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną interpretacjęart. 1059 k.c.polegającą na przyjęciu żeW. K. (1),A. S.i małoletnia w dacie otwarcia spadkuH. K.nie spełnili przesłanek do dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku.
2. błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, oraz sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału dowodowego w sprawie, nadto niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy wskutek naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, nie przeprowadzenie postępowania dowodowego i w konsekwencji dokonanie błędnych ustaleń faktycznych polegających na uznaniu przez Sąd, żeW. K. (1),A. S.i małoletnia w dacie otwarcia spadkuH. K.nie spełnili przesłanek do dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku,
3. naruszenie prawa procesowego -art. 233 § 1 k.p.c.iart. 670 k.p.c.poprzez oparcie rozstrzygnięcia na zeznaniach wnioskodawczyniD. K., które są niewiarygodne, nielogiczne i sprzeczne ze stanem faktycznym, bowiemD. K.była małoletnia w dacie otwarcia obu spadków;
4. naruszenie prawa procesowego -art. 328 § 2 k.p.c.poprzez zupełne pominięcie w treści uzasadnienia dowodów, na których Sąd się oparł ustalając, iż wW. K. (1),A. S.i małoletnia w dacie otwarcia spadkuH. K.nie spełnili przesłanek do dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku.
Biorąc pod uwagę powyższe apelujące wnosiły o zmianę postanowienia Sądu pierwszej instancji i stwierdzenie, żeW. K. (1),A. S.i małoletnia w dacie otwarcia obu spadkówH. K.nabyli wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:apelacja jest uzasadniona jedynie w części, a mianowicie w zakresie wyłączenia z dziedziczenia gospodarstwa rolnego pozostałego w spadku poB. K.jego wnuczkiH. K..
Obowiązkiem Sadu Rejonowego w niniejszej sprawie było wyjaśnić kwestię posiadania kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez spadkobierców ustawowychJ. K.iB. K..
Stosownie do treści art. LI przepisów wprowadzających ustawę z dnia 23.04.(...).kodeks cywilny( Dz. U. Nr 16, poz. 94 ze zm. ) do spraw spadkowych stosuje się prawo jakie obowiązywało w chwili śmierci spadkodawców. Niespornym w sprawie jest, żeJ. K.z d.N.zmarła(...)., zaś jej mążB. K.zmarł(...).
W tym stanie rzeczy kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego spadkobierców ustawowych ( zstępnych ) należy oceniać na podstawie treściart. 1059 k.c.w brzmieniu nadanym nowelą z dnia 26.03.1982r. ( Dz. U. Nr 11, poz.81 ), która weszła w życie z dniem 06.004.1982 r.
Trafnie Sąd Rejonowy w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia wskazał warunki jakie muszą spełniać zstępni spadkodawców, by mogli z mocy ustawy dziedziczyć gospodarstwo rolne.
Z poczynionych przez Sąd meriti ustaleń faktycznych wynika, że jedynie synL. K.spełniał przesłanki zart. 1059 pkt 1 k.c., gdyż zarówno w dacie otwarcia spadku po matce i ojcu pracował w gospodarstwie spadkowym oraz posiadał kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Pozostałe dzieci spadkodawców nie posiadali kwalifikacji, o których stanowi przepisart. 1059 k.c.Faktem niespornym jest, że córkaZ. Ś., która mieszkała na stałe wM., w dacie otwarcia spadku po rodzicach nie pracowała w rolnictwie, zatrudniona była na podstawie umowy o pracę w(...)wP. T.synP. K.pracował wElektrowni (...), a mieszkał wP. T.., natomiast synW. K. (1)pracował na kolei w systemie.
W sprawie niniejszej spornym jest czy synW. K. (1)w dacie otwarcia spadku po swej matce stale pracował w gospodarstwie rolnym. W postępowaniu przed Sądem Okręgowym w związku z powyższym przeprowadzono zgłoszone w apelacji nowe wnioski dowodowe z zeznań świadków oraz przeprowadzono dowód z przesłuchania w charakterze strony uczestników, których to nie przesłuchano przed Sądem I instancji.
Z przeprowadzonych dowodów z zeznań świadków oraz przesłuchania stron zgodnie wynika, że spadkodawcy byli właścicielem gospodarstwa rolnego o łącznej powierzchni 2,16 ha, w tym 1,58 ha gruntów ornych, 0,22 ha łąka, działka siedliskowa 0,08 ha oraz 0,27 ha las. Już w roku 1978 przekazali synowiL. K.i jego żonie działkę orną na której wybudowano siedlisko oraz łąkę. ( dowód: zeznania uczestnikówW.K.,P. K.,Z. Ś.protokół z dn. 16.11.2015r., od 00:05:30 – 00:49:16; rejestr gruntów k. 22). Oznacza powyższe, że skoro grunt orny i łąka były uprawiane przezL. K.i jego żonę to pozostałe dzieci w dacie otwarcia spadku po rodzicach nie mogły pomagać matce i ojcu przy pracach takich jak: przy żniwach, wykopkach ziemniaków i innych pracach polowych, czy tez doglądać inwentarza. Z zeznań świadkówM. K. (2),S. K.,M. B.iJ. D.wynika, że w latach 80 – tych ubiegłego wieku nie widzieliW. K. (1)by pomagał rodzicom w pracach w gospodarstwie. ( dowód: zeznania świadków protokół z dn. 06.07.2015 r.,M. K. (2)00:06:34 – 00:13:21;S. K.00:23:07 – 00:29:59; protokół z dn. 28.09.2015r.M. B.00:21:15 – 00: 26:42 iJ. D.00:10:34 – 00:19:22 ).
Sąd Okręgowy odmówił wiary zeznaniomR. Ś.iE. Ś., iżW. K. (1)pomagał rodzicom w pracach w gospodarstwie rolnym w dacie otwarcia spadku po matceJ. K.. Zeznania tych świadków pozostają w sprzeczności z zeznaniami w/w świadków oraz z zeznaniem uczestniczkiW.K.oraz częściowo z zeznaniamiP. K.iZ. Ś., którzy to potwierdzili fakt przekazania synowiL. K.i jego żonie działki ornej. Także nie zasługują na wiarę zeznania uczestnikówZ. Ś.iP. K., iż w gospodarstwie rolnym w dacie otwarcia spadku po rodzicach także oni wraz z bratemW. K. (1)pomagali rodzicom w pracach w gospodarstwie rolnym. W tym miejscu podkreślić należy , że uczestnikP. K.potwierdził ostatecznie, iż zeznania uczestniczki(...)sa zgodne z prawdą. Także powyższe fakty potwierdził w swych informacyjnych wyjaśnieniach złożonych na rozprawie w dniu16.06.2014 r w sprawie I Ns 118/14 Sądu Rejonowego w Piotrkowie Tryb.
W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał, ze stosownie do treściart. 6 k.c.apelujące nie udowodniły by w dacie otwarcia spadku poJ. K.także synW. K. (1)spełniał przesłanki konieczne do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, o których stanowi przepisart. 1059 k.c.
Co do dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez wnuczki spadkodawców tj. uczestniczkiH. K.iA. S.to należy odnieść się do treściart. 1060 k.c.w brzmieniu obowiązującym w dacie śmierci dziadków. Otóż wnuki spadkodawcy mogą dziedziczyć gospodarstwo rolne w dwóch przypadkach. W pierwszym wnuki dziedziczą wówczas, gdy ich rodzic nie dożył chwili otwarcia spadku lub dożył ale zrzekł się dziedziczenia, został wydziedziczony, uznany za niegodnego albo odrzucił spadek. W drugim przypadku wnuk dziedziczy gospodarstwo w sytuacji kiedy rodzic dożył chwili otwarcia spadku , ale nie może dziedziczyć gospodarstwa rolnego, gdyż nie odpowiada warunkom przewidzianym wart. 1059 k.c.
W pierwszym przypadku wnuki spadkodawcy dziedziczą gospodarstwo rolne jeżeli stale pracują w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej, mają kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, są małoletni lub trwale niezdolni do pracy.Natomiast w drugim przypadku wnuki dziedziczą gospodarstwo rolne tylko wtedy, gdy stale pracują w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej albo mają kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego(art. 1060 k.c.w związku zart. 160 § 1 i 1059 k.c.).
Oczywistym jest, że żadna z apelujących nie może dziedziczyć gospodarstwa rolnego w świetle wyżej omówionych warunków po swej babciJ. K., albowiem ich ojciecW. K. (1)dożył chwili otwarcia spadku po mamie.
Sytuacja wygląda inaczej w przypadku dziedziczenia gospodarstwa rolnego po dziadkuB. K.przezH. K.. Dzieje się tak dlatego, że uczestniczkaH. K.z d.K.w chwili otwarcia spadku ( 01.09.1987 r. ) była osobą małoletnią ( urodziła się bowiem(...)r. ). Uwagi tej nie można odnieść do uczestniczkiA. S., która w dacie otwarcia spadku była osobą pełnoletnią i nie pracowała w gospodarstwie rolnym, ani nie posiadała kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Dlatego też mając na uwadze w/w rozważania Sąd Okręgowy na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.zmienił zaskarżone postanowienie w punkcie drugim sentencji w ten sposób, że stwierdził, iż wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyli synL. K.i wnuczkaH. K.po ½ części każde z nich.
W pozostałej części apelacja nie jest uzasadniona i stosownie do treściart. 385 k.p.c.podlega oddaleniu. O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.