Sąd Okręgowy w Szczecinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 1204/14
Data wyroku: 2015-04-28 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Julia Ratajska, Karina Marczak, Sławomir Krajewski
Słowa kluczowe: Dział Spadku
Podstawa prawna: art. 317 §1 kpc

Sygn. akt II Ca 1204/14

POSTANOWIENIE
Dnia 28 kwietnia 2015 roku
Sąd Okręgowy w Szczecinie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:

Przewodniczący:

SSO Karina Marczak

Sędziowie:

SO Sławomir Krajewski (spr.)
SR del. Julia Ratajska

Protokolant:

sekr. sądowy Ziemowit Augustyniak

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2015 roku wS.
sprawy z wnioskuR. K.,H. M.,J. S.iG.W.
z udziałemA. K.,G.F.iC. Ś.
o dział spadku poJ. K. (1)
na skutek apelacji wniesionej przez uczestniczkęG.F.od postanowienia częściowego Sądu Rejonowego Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie z dnia 16 maja 2014 roku, sygn. akt II Ns 749/11
uchyla zaskarżone postanowienie w punktach I., II. i III. i w tej części przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.
Sygn. akt II Ca 1204/14

UZASADNIENIE
Postanowieniem częściowym z dnia 16 maja 2014 roku Sąd Rejonowy Szczecin - Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie, w sprawie o sygn. akt II Ns 749/11 ustalił, że uczestniczkaG.F.poczyniła nakłady i wydatki na majątek spadkowyJ. K. (1)w kwocie łącznej 28.658,84 zł (I.), tytułem rozliczenia wydatków i nakładów zasądził na rzecz uczestniczkiG.F.od wnioskodawcówH. M.,J. S.,G.W.iR. K.oraz od uczestnikówC. Ś.iA. K.kwoty po 4094,12 zł, płatne w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia z ustawowymi odsetkami w przypadku opóźnienia w płatności (II.), oddalił wniosekG.F.o rozliczenie nakładów i wydatków w pozostałym zakresie (III.) oraz oddalił wniosekH. M.,J. S.,G.W.iR. K.o zaliczenie darowizny na schedę spadkową (IV).
Sąd Rejonowy oparł swoje rozstrzygnięcie na ustalonym w sposób następujący stanie faktycznym:
J. K. (1)zmarła wS.w dniu(...), nie pozostawiając testamentu. Postanowieniem z dnia 5 listopada 2004 roku, sygn. akt III Ns 2586/04, Sąd Rejonowy w Szczecinie stwierdził, że spadek po zmarłej z mocy ustawy nabyły wprost dzieci: córkaG.F., córkaJ. S., synR. K., córkaC. Ś., synA. K., córkaH. M., córkaG. W.po 1/7 części.
Na chwilę śmierciJ. K. (1)była właścicielem nieruchomości położonej wS.przyul. (...), która składa się zdziałki numer (...)z budynkiem mieszkalnym i gospodarczym. Dla nieruchomości tej prowadzona jestksięga wieczysta KW (...). Działka gruntu ma powierzchnię 930 m2, jest w całości zagospodarowana i ogrodzona. Posiada bezpośredni dostęp do drogi publicznejulicy (...).
Budynek mieszkalny pochodzi z 1926 roku, jego powierzchnia zabudowy wynosi 122 m2, a powierzchnia użytkowa 157,22 m2 . Na nieruchomości jest także wybudowany w latach 80. budynek gospodarczy o powierzchni zabudowy 47 m2 wykorzystywany jako garaż. Obecnie stan techniczny budynku mieszkalnego jest zły, nadaje się on do generalnego remontu. Budynek jest silnie zawilgocony ze śladami zagrzybienia.
Wartość nieruchomości położonej przyul. (...)wS.według stanu na dzień 6 kwietnia 2004 roku i według cen obecnych wynosi 581.800 zł.
W okresie od 1997 roku do 2003 roku w nieruchomości przyul. (...)wS.wykonywane były remonty i modernizacje, o których zakresie decydowałaG.F.w uzgodnieniu zJ. K. (1).G.F.zajmowała się także organizacją tych prac i je nadzorowała, a także wypłacała wynagrodzenia wykonawcom usług.
G.F.w okresie od 1999 roku do 2002 roku prowadziła także budowę budynku mieszkalnego przyul. (...)wS., gdzie w 2002 roku zamieszkała.
G.F.cieszyła się największym spośród dzieci zaufaniem matki i zajmowała się sprawami finansowymiJ. K. (1), dysponowała także pełnomocnictwem do jej konta bankowego wbanku (...) S.A.o numerze(...), prowadzonym w walucie Euro. Ponadto przygotowywała zeznania podatkowe dla matki, która utrzymywała się z emerytury krajowej w wysokości 1500 zł miesięcznie oraz dwóch emerytur zagranicznych wypłacanych w kwotach po 234,20 Euro miesięcznie i 475 euro kwartalnie. W latach 2000-2003J. K. (1)korzystała z odliczeń podatkowych w ramach ulgi remontowej. Na rachunku bankowymJ. K. (1)w marcu 2004 roku znajdowało się 368,81 Euro.
Przed 6 kwietnia 2004 roku przyul. (...)wS.wykonano następujące remonty budynku mieszkalnego: nastąpiła zmiana zasilania energetycznego budynku z linii napowietrznej na kablową, wymiana 3 sztuk drzwi wejściowych, wymiana elementów konstrukcji dachu w postaci łat i kontrłat, zaizolowanie folią, ocieplenie dachu wełną mineralną, położenie dachówki ceramicznejB., pokrycie dachu werandy i przedsionka papą termozgrzewalną, wymiana opierzeń, rynien i obróbek blacharskich, ocieplenie budynku, otynkowanie i pomalowanie elewacji, wymiana balustrad przy zewnętrznych schodach, zakup blachy na okrycie dachu nad wejściem do domu i do piwnicy, odwodnienie północnej oraz zachodniej ściany domu, wyremontowanie sufitu nad werandą, wytapetowanie pokojów I i II na parterze, zakup drewna na schody do piwnicy, wyremontowanie łazienki na parterze, remont łazienki na poddaszu połączony z modernizacją, tj. zamontowaniem kabin prysznicowych, wc kompaktów, umywalki i zlewozmywaka z bateriami, wykonaniem tynków obłożeniem ścian glazurą, posadzek terakotą, przesunięciem ścianki działowej w górnej łazience, wymiana podłączeń wodno-kanalizacyjnych w łazienkach, wymiana pieca gazowego na jednofunkcyjny z zasobnikiem c.w.u. oraz wymiana instalacji c.o. na miedzianą, zamontowanie grzejników, remont kuchni polegający na wymianie glazury, terakoty, instalacji wodnej przy podłączeniach, wymiana okien.
Prace te zostały sfinansowane przezG.F.za wyjątkiem remontu elewacji, remontu łazienek w budynku i remontu centralnego ogrzewania i wymiany okien, które finansowane były częściowo z oszczędnościG.F.i jej mężaI., a częściowo ze środkówJ. K. (1). Przed wykonaniem powyższych remontów budynek wymagał modernizacji, w szczególności instalacja CO była zużyta i mało wydajna, dach budynku przeciekał, były liczne ubytki dachówek, przecieki przy kominach.
Poczynione zostały także remonty na terenie posesji przylegającej do budynku mieszkalnego przyul. (...)wS., które finansowałaG.F., w szczególności wydatkowała ona środki na zakup płyt chodnikowych rozbiórkowych i kostki brukowej, zakup dwuteowników na płot (30m) od strony wschodniej, wymianę ogrodzenia frontowego posesji na stalowe wraz z bramą wjazdową i furtką wraz z pomalowaniem, zakup siatki ogrodzeniowej dla wymiany ogrodzenia od strony wschodniej , zakup płyty falistej PCV na pokrycie wiaty, zakup blachy do przykrycia budynku gospodarczego. Prace te fizycznie częściowo wykonywane były przez rodzinę zmarłej, tj. córkiH. M.,J. S.,G.W.,C. Ś.i ich mężów, w tym w szczególnościA. W.iK. S., oraz przez synaA. K.. Przed wymianą ogrodzenia frontowego nieruchomości było ono skorodowane i dziurawe. Bieżące naprawy wykonywane były przezA. K.iK. S..
Po śmierciJ. G.F.wymieniła w budynku mieszkalnym podłogę na werandzie, na ganku i korytarzu, gdzie położono terakotę oraz zamontowała wkład kominowy z daszkiem.
Wartość nakładów na nieruchomość poczynionych za życiaJ. K. (1)wynosi 87.900 zł, z tego prace finansowane przezG.F.mają wartość 65.200 zł, zaś wartość nakładów poczynionych w nieruchomości po śmierciJ. K. (1)wynosi 2000 zł.
Prace remontowe na nieruchomości przyul. (...)wS.G.F.finansowała z oszczędności zgromadzonych w okresie małżeństwa zI. F.. Małżeństwo było dobrze sytuowane i w okresie między 2000 a 2003 rokiem. Roczne dochody wspólne małżonków oscylowały w granicach 300.000 zł. W celu sfinansowania remontów w domu matkiG.F.w 2002 roku zaciągnęła także pożyczkę w Zakładowym Funduszu Świadczeń Socjalnych w kwocie 32.000 zł. Wcześniej w 1997 rokuG.F.zawarła także umowę kredytową w celu sfinansowania na zakup drzwi drewnianych z montażem, który spłacała w ratach w 1998 roku. Faktury i rachunki na zakup materiałów budowlanych wystawiane były zarówno na nazwiskoJ. K. (1), jak i na nazwiskoG.F.i jej mężaI. F..
W tylnej części nieruchomość przyul. (...)wS.sąsiaduje z posesją położoną przyul. (...)wS.składającej się zdziałki gruntu numer (...), zabudowanej budynkiem mieszkalnym i garażem, której właścicielami sąG.F.i jej mążI. F.. Naposesji pod numerem (...)G.F.i jej mąż wybudowali budynek garażowo-gospodarczy oznaczony w rejestrze gruntów numerem(...), który został tak posadowiony, że na powierzchni 16 m2 znajduje się nadziałce numer (...).J. K. (1)wyraziła córce zgodę na zajęcie swojego gruntu pod garaż, a następnie 24 czerwca 2001 roku złożyła oświadczenie do Prezydenta MiastaS., że jest współinwestorem tego budynku. Na tej podstawie wydane zostałoG.iI. F.pozwolenie na budowę garażu.
Po śmierciJ. K. (1)w domu przyul. (...)wS.zamieszkiwała nadalJ. S., która za życia matki opiekowała się przez kilka lat począwszy od 1995 roku.J. S.pozostała w nieruchomości zgodnie z ustaleniami rodzinnymi całego rodzeństwa, miała opiekować się psami, które pozostały w domu oraz sprawować bieżący nadzór nad nieruchomością spadkową.G.F.pomogła rodzeństwu w załatwieniu formalności związanych ze zgłoszeniem nabycia majątku spadkowego po matceJ. K. (1)w urzędzie skarbowym.
Ponadto w tym czasie wszystkie koszty utrzymania nieruchomości spadkowej ponosiłaG.F.. Rodzeństwo zobowiązało się do przekazywania kwot po 50 zł na bieżące remonty w domu, ale kwoty te były przekazywane tylko przez kilka miesięcy i rozdysponowane przezJ. S..
J. S.wyprowadziła się z nieruchomości w czerwcu 2007 roku. Po opuszczeniu nieruchomości przezJ. S.w domu do marca 2009 roku pozostały psy, którymi zajmowała sięG.F., która również od tego czasu doglądała nieruchomości. Okresowo w nieruchomości mieszkała takżeC. Ś., która ma mieszkanie wS., a przechodziła intensywne leczenie przeciwnowotworowe wS..
W domu przyul. (...)wS.na dzień śmierciJ. K. (1)znajdowały się meble i sprzęty niezbędne w gospodarstwie domowym, a w budynku gospodarczym także narzędzia, które zostały podzielone w naturze.
Wnioskiem z dnia 30 lipca 2007 rokuG.F.wystąpiła o sądowy dział spadku poJ. K. (1). W piśmie tymG.F.określiła wartość nieruchomości przyul. (...)wS.na kwotę 210.000 zł i wnosiła o przyznanie nieruchomości na swoją rzecz ze spłatami na rzecz rodzeństwa wynoszącymi po 30.000 zł. Postępowanie toczyło się przed Sądem Rejonowym w Szczecinie - pod sygnaturą III Ns 2854/07. Wszyscy spadkobiercy na potrzeby tej sprawy podpisali oświadczenia pisemne, iż zrzekają się swoich udziałów we współwłasności nieruchomości nabytej w drodze spadku poJ. K. (1)na rzeczG.F.za odpłatnością w wysokości 30.000 zł. Następnie jednak oświadczyli, że proponowane spłaty są rażąco zaniżone i nie zgadzają się na wnioskowany podział.G.F.na skutek stanowiska rodzeństwa cofnęła wniosek i postępowanie umorzono postanowieniem z dnia 26 września 2007 roku.
Po zakończeniu ww. postępowaniaH. M.,J. S.,R. K.,A. K.iG. W.zwrócili się doG.F.z pismem, w którym prosili o spotkanie w celu polubownego załatwienia podziału.G.F.poinformowała rodzeństwo, iż nie jest zainteresowana sprzedażą przedmiotu spadku i wszelkie spotkania w tej kwestii są bezcelowe.
Od chwili zakończenia postępowania sądowego w przedmiocie podziału spadku rodzeństwo było skonfliktowane nie rozmawiało ze sobą.G.F.nadal ponosiła koszty utrzymania nieruchomości spadkowej. Nieruchomość była ogrzewana, w ogrodzie wykonywane były niezbędne prace porządkowe.
Tytułem kosztów niezbędnych do utrzymania nieruchomościG.F.po dniu 6 kwietnia 2004 roku uiszczała opłaty miesięczne za wywóz śmieci z nieruchomości przyul. (...)wS.na rzeczspółki (...), opłaty za wodę na rzeczZakładu (...)wS., opłaty za prąd na rzecz(...) S.A., a potem(...) sp. z o.o., opłaty za gaz na rzecz(...) Spółki (...), a potem(...) S.A.Opłaciła także opróżnienie szamba przy budynku naul. (...)wS.w dniu 1 września 2009 roku - kwotą 96,30 zł. Do 10 listopada 2009 rokuG.F.i jej mążI. F.korzystali ze zbiornika szamba na nieruchomości przyul. (...). W dniu 10 listopada 2009 rokuI. F.zawarł zZakładem (...) sp. z o.o.umowę o dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków z nieruchomości przyul. (...)wS..
PonadtoG.F.opłacała także podatek od nieruchomości spadkowej na rzeczGminy M.S.począwszy od 2004 roku, w wysokości określonej w corocznie wydawanych decyzjach. W roku 2010 roku ustalony decyzją podatkową podatek dla nieruchomości wyniósł 686 zł. Począwszy od 2010 roku każdy ze spadkobierców uiszczał część podatku od nieruchomości, proporcjonalną do jego udziału. I takH. M.wpłaciła tytułem podatku następujące kwoty: 48,30 zł w dniu 1 marca 2010 roku, w dniu 5 sierpnia 2010 roku, 50 zł w dniu 26 kwietnia 2011 roku, 49,43 zł w dniu 20 września 2011 roku,G. W.wpłaciła kwotę 48,36 zł w dniu 7 kwietnia 2010 roku, kwoty 49,72 zł w dniu 30 sierpnia 2011 roku i 15 kwietnia 2011 roku,J. S.wpłaciła 50 zł w dniu 22 lutego 2011 roku i 26 czerwca 2011 roku.
PonadtoG.F.w okresie od kwietnia 2004 roku do lutego 2007 roku ponosiła opłaty zatelewizję (...)+ w kwotach po 57 zł miesięcznie, którą abonowała w nieruchomości przyul. (...)wS.jeszcze za życia matki na jej potrzeby. Po śmierciJ. K. (1)z telewizji tej korzystały osoby tam przebywające, tj.J. S.,C. Ś.oraz członkowie rodzinyJ. S.przyjeżdżające co roku z(...).G.F.wypowiedziała tę umowę z dniem 29 października 2007 roku, po wyprowadzeniu się z nieruchomości przezJ. S..
Pismami z dnia 25 października 2007 rokuH. M.zwróciła się do(...) Spółki (...)oraz doE.Operator o udzielenie informacji, na jaki adres i na jaką osobę przesyłane są rachunki dotyczące nieruchomości przyul. (...)wS.. Na skutek tych pismE.poinformowała, iż w związku ze zgonemJ. K. (1)powinna być zawarta nowa umowa o dostawę energii elektrycznej.G.F.zawarła wówczas nową umowę dostawy prądu do nieruchomości naul. (...)wS.na tzw. licznik przedpłatowy.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji zważył, że w niniejszym postępowaniu do podziału zgłoszono w zasadzie jeden składnik majątkowy, a mianowicie nieruchomość położoną przyul. (...)wS., której spadkodawczyniJ. K. (1)na chwilę śmierci była jedynym właścicielem. Początkowo strony wnosiły także o rozliczenie rzeczy ruchomych, ale ostatecznie w tym zakresie dokonały podziału poza sądem.
Sąd Rejonowy zaznaczył, że wydane rozstrzygnięcie ma charakter postanowienia częściowego, ponieważ dotyczy jedynie żądań o rozliczenie nakładów i wydatków na nieruchomość spadkową oraz o zaliczenie darowizny na schedę spadkową, co do których wszystkie okoliczności zostały wyjaśnione na tyle, że wniosek w tym zakresie może zostać rozpoznany.
W przedmiotowej sprawie postępowanie dowodowe zostało w całości przeprowadzone co do powyższych roszczeń, natomiast co do podziału nieruchomości spadkowej strony zgodnie wniosły o wstrzymanie się przez Sąd z dokonaniem tego podziału w celu umożliwienia sprzedaży tej nieruchomości stronom poza sądem i podziału uzyskanej ze sprzedaży kwoty.
Pozostałe żądania zgłoszone w sprawie dotyczyły rozliczenia wydatków i nakładów na nieruchomość spadkową oraz zaliczenia darowizny na schedę spadkową.
Żądanie rozliczenia wydatków i nakładów na remonty i utrzymanie nieruchomości położonej przyul. (...)wS.zgłosiłaG.F., która podała, iż remonty nieruchomości z uwagi na jej zły stan techniczny były przeprowadzane już za życia spadkodawczyni i w uzgodnieniu z nią, ale finansowane były głównie przezG.F..G.F.podała, iż część remontów została w nieruchomości przeprowadzona już po śmierci matki. Łącznie z tytułu dokonanych w nieruchomości remontów uczestniczka zażądała rozliczenia kwoty 50.000 zł, wniosła również o rozliczenie kosztów utrzymania nieruchomości spadkowej po dniu 6 kwietnia 2004 roku w kwocie 27.641,14 zł.
Sąd zważył, że kwestią sporną w niniejszym postępowaniu był zakres remontów poczynionych w nieruchomości przyul. (...)wS.za życia spadkodawczyniJ. K. (1), podstawa ich rozliczenia oraz wartość tych prac.
Odnośnie żądania uczestniczki o rozliczenie sfinansowanych przez nią remontów nieruchomości spadkowej, Sąd Rejonowy dał wiarę twierdzeniom uczestniczkiG.F., iż współfinansowała ona te remonty, przy czym jako wiarygodne Sąd potraktował pierwsze spontanicznie złożone przez uczestniczkęG.F.zeznania w zakresie finansowania remontów, w trakcie których przyznała, iż remont elewacji, remont obu łazienek w budynku mieszkalnym i remont centralnego ogrzewania w budynku były współfinansowane przezJ. K. (1)w części.G.F.w kolejnych zeznaniach stwierdziła, że wszystkie powyższe remonty zostały sfinansowane przez nią w całości z jej oszczędności, jednakże nastąpiło to po namyśle, możliwości konsultacji z pełnomocnikiem i skorzystania z własnych zapisków i notatek, dlatego też należało przyjąć za prawdziwą pierwszą przedstawioną wersję. Współfinansowania remontów przez zmarłą nie wykluczyli w swoich zeznaniach świadkowie zawnioskowani przez wnioskodawczynię, którzy wskazywali jedynie, że według ich wiedzy większość z tych remontów była finansowana przezG.F., gdyż spadkodawczyni nie byłoby stać na przeprowadzenie prac o tak znacznej wartości. Ostatecznie Sąd Rejonowy przyjął, że uczestniczkaG.F.ze środków własnych sfinansowała prace remontowe o wartości 65.200 zł, zaś wartość wszystkich prac wykonanych za życiaJ. K. (1)miała wartość 87.900 zł.
Wartości te Sąd ustalił w drodze opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości. Stwierdził przy tym, że opinia ta stała się jednak podstawą rozliczeń pomiędzy stronami, jedynie w zakresie dotyczącym remontów poczynionych w nieruchomości po śmierciJ. K. (1), które biegła wyceniła na nieznaczną kwotę 2000 zł.
Uczestniczka finansując prace remontowe czyniła, bowiem „nakłady” na cudzy majątek. Skoro nakłady poczynione zostały przed powstaniem współwłasności nie mogą być rozliczone na podstawieart. 207 kc.Nie stanowią one również długów spadkowych, gdyż nie dotyczyły kosztów utrzymania spadkodawczyni pozostających w związku z jej ostatnią chorobą, a zmierzały do utrzymania względnie poprawy stanu nieruchomości stanowiącej własność spadkodawczyni.
Sąd Rejonowy zauważył, że w trakcie swoich zeznańG.F.kilkakrotnie podkreślała, iż darzyła nieruchomość przyul. (...)wS.sentymentem , że wiedziała, iż jej matkaJ. K. (1)jest do tego domu przywiązana, dba o niego i chciała jej pomóc o tę nieruchomość zadbać, dlatego zdecydowała się na finansowanie remontów już za życia matki, a czynności te podejmowała mając świadomość, że dom po śmierci matki pozostanie w rodzinie, a więc w interesie całej rodziny. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd uznał, że środki inwestowane przezG.F.w remonty nieruchomości należącej do jej matki stanowiły darowiznę dlaJ. K. (1).
Jak wynika z zeznańG.F.pokrywała ona wydatki związane z remontem domu matki właśnie w celu dokonania na jej rzecz przysporzenia majątkowego nie licząc na jakakolwiek wzajemność, w szczególności uczestniczka zdawała sobie sprawie, że nie będzie jedynym spadkobiercą zmarłej, a wyremontowany dom będzie służył całej rodzinie, gdyż odziedziczy go także liczne rodzeństwo. Jak wynika z twierdzeń uczestniczki do dnia śmierci spadkodawczyni okoliczności te nie uległy zmianie, w szczególności darowizna ta nie została skutecznie odwołana przez uczestniczkę, brak więc podstaw do uznania, iż z tego tytułu uczestniczce przysługuje prawo żądania zwrotu wartości dokonanych remontów w odpowiednich częściach przez rodzeństwo będące współspadkobiercami uczestniczki.
Sąd Rejonowy wskazał również, że podstawą roszczeń nie mogą przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. W niniejszej sprawie ustalono, iżG.F.miała świadomość, że wydatkuje własne środki na nieruchomość będącą własnością matki, a przesunięcie majątkowe, jakie nastąpiło na skutek finansowania przezG.F.remontów tej nieruchomości dokonane zostało w drodze czynności prawnej, a mianowicie umowy darowizny zawartej w drodze nieformalnej, ale potwierdzonej sukcesywnym przekazywaniem przezG.F.środków pieniężnych na cele powiększenia substancji majątkowejJ. K. (1), przy czym brak jakichkolwiek podstaw do uznania, iż podstawa tej czynności odpadła, co wyłącza zastosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.
Sąd Rejonowy wydając orzeczenie częściowe nie mógł natomiast odnieść się do podniesionego przez uczestniczkęG.F.zarzutu nadużycia prawa podmiotowego przez wnioskodawców domagających się spłat z ich udziałów w nieruchomości bez uwzględnienia remontów sfinansowanych przezG.F., gdyż zakresem rozstrzygnięcia objęta była tylko część żądań stron związana z rozliczeniem nakładów, wydatków, kosztów utrzymania nieruchomości spadkowej oraz zaliczenie darowizny na schedę spadkową. Ta część została wyjaśniona wystarczająco do wydania rozstrzygnięcia, kwestia zaś samego podziału nieruchomości zgodną wolą stron powinna zostać rozstrzygnięta później, gdyż obecnie strony planują sprzedanie nieruchomości poza sądem i podział uzyskanej ze sprzedaży kwoty stosownie do posiadanych udziałów. Nie było więc możliwości ewentualnego zmniejszenia spłat w oparciu o klauzulę zasad współżycia społecznego.
Jako podstawą żądaniaG.F.w zakresie rozliczenia kosztów remontów poniesionych w nieruchomości spadkowej po dniu 6 kwietnia 2004 roku oraz kosztów utrzymania nieruchomości spadkowej w tym samym okresie, Sąd Rejonowy wskazałart. 922 § 2 kci odpowiednio stosowanyart. 207 kc.Zauważył, że zgłoszone do rozliczenia przez uczestniczkę opłaty z tytułu podatku od nieruchomości, opłat abonamentowych za prąd, gaz, opłat za dostawę wody, wywóz śmieci jako wskazane w treściart. 207 kckoszty utrzymania nieruchomości winny być poniesione przez spadkobierców stosownie do posiadanych przez nich udziałów w nieruchomości. Stąd też zasadnym było ich uwzględnienie w podziale. Wydatki na utrzymanie wyliczone zostały w oparciu o dowody wpłat przedstawione przezG.F.i zgodnie z jej wyliczeniem, z tym że zostały one pomniejszone o te wydatki, które słusznie zakwestionowali wnioskodawcy.
Sąd pierwszej instancji uznał, iż po śmierciJ. K. (2)z tytułu opłat za rożnego rodzaju rachunki wynikające z konieczności utrzymania nieruchomości spadkowej w niepogorszonym stanieG.F.zapłaciła 26.658,84 zł. Ponadto uczestniczka poniosła nakłady na remont w nieruchomości spadkowej polegający na wymianie podłóg na werandzie ganku i korytarzu, wymianie glazury, terakoty i wykonaniu instalacji wodnej przy podłączeniach w kuchni oraz na wymianie wkładu kominowego o wartości 2000 zł. Zakres nakładów na remonty poczynionych po dniu 6 kwietnia 2004 roku ustalony został w oparciu o zeznaniaG.F., jej mężaI. F.i córkiS. G., a ich wartość w oparciu o nadmienioną już wcześniej opinię biegłego z zakresu wyceny nieruchomości.
W sumie, więc do rozliczenia przyjęto wydatki na kwotę łączną 28.658,84 zł, z których każdy ze spadkobierców powinien ponieść 1/7 część, dlatego też zasądzono od wnioskodawców i uczestników na rzecz uczestniczkiG.F.kwoty po 4094,12 zł. Z uwagi na nieznaczną wysokość zasądzonych kwot Sąd nie znalazł podstaw do znacznego odraczania ich wymagalności w czasie, w szczególności do powiązania momentu zapłaty ze sprzedażą nieruchomości uznając, że okres 6 miesięcy będzie dla każdego ze spadkobierców wystarczający na wygospodarowanie kwoty należnej uczestniczce z bieżących dochodów w postaci emerytur.
Z kolei podstawą zgłoszonego przez wnioskodawców żądania o zaliczenie na schedę spadkowąG.F.kwoty 5296 zł jako równowartości gruntu o powierzchni 16 m2 darowanego uczestniczceG.F.przez spadkodawczynię jestart. 1039 kc.
Sąd zważył, że wnioskodawcy domagali się uwzględnienia jako przysporzenia dokonanego na rzecz uczestniczkiG.F.zgodyJ. K. (1)na posadowienie częściowo na jej nieruchomości garażu przypisanego do nieruchomości położonej przyul. (...)wS., z którego korzystaG.F.i jej mążI.będący właścicielami tej nieruchomości. Zgoda ta wyrażona została na potrzeby postępowania administracyjnego poprzedzającego wydanie małżonkom pozwolenia na budowę budynku garażowego i polegała na oświadczeniu spadkodawczyni, iż jest współinwestorem tej inwestycji. CzynnośćJ. K. (1)nie skutkowała jednak przejściem na rzecz samejG.F., ani też na rzecz obojga małżonkówF.własności części nieruchomości spadkowej, na której posadowiony jest garaż albowiem w części, na której jest on wzniesiony na gruncieJ. K. (1)jako budynek związany z gruntem stanowił on jej własność, faktycznie więc na skutek posadowienia budynku sfinansowanego przezG.F.na gruncie spadkodawczyni, ta ostatnia stała się współwłaścicielem tego budynku, nastąpiło więc raczej przysporzenie na jej rzecz, niż uszczerbek w jej majątku, co byłoby warunkiem ustalenia, ze w ogóle doszło do darowizny lub innego przysporzenia pod tytułem darmym dokonanego na rzecz uczestniczki . Tak argumentując Sąd Rejonowy uznał, iż w związku z faktem budowy garażu na gruncieJ. K. (1)nie nastąpiło przesunięcie z jej majątku do majątku uczestniczki, a co za tym idzie brak było podstaw do zaliczenia na schedę spadkową darowizny, która nie miała miejsca, a żądanie wnioskodawców w tej części ulegało oddaleniu.
Apelację od powyższego postanowienia wywiodła uczestniczkaG.F.i zaskarżając postanowienie w części, to jest co do rozstrzygnięć zawartych w jego pkt I - III, wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez uwzględnienie wnioskuG.F.o rozliczenie nakładów i wydatków w całości, to jest ustalenie, że uczestniczkaG. F.poczyniła nakłady i wydatki na majątek spadkowyJ. K. (1)- przed i po dacie śmierciJ. K. (1)- w kwocie łącznej 116.558,84 zł oraz zasądzenie na rzecz uczestniczkiG.F.tytułem rozliczenia wydatków i nakładów od wnioskodawcówH. M.,J. S.,G.W.iR. K.oraz od uczestnikówC. S.iA. K.kwoty po 16.651,26 zł płatne w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia z ustawowymi odsetkami w przypadku opóźnienia płatności. W przypadku braku podstaw do wydania orzeczenia reformatoryjnego, uczestniczka wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania właściwemu sądowi rejonowemu. Ponadto wniesiono o zasądzenie od wnioskodawców, solidarnie, na rzecz uczestniczkiG.F.kosztów postępowania za obie instancje według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
Skarżąca zarzuciła Sądowi pierwszej instancji:
1. Błąd w ustaleniach faktycznych Sądu, mający wpływ na treść zaskarżonego postanowienia, polegający na przyjęciu, że z nakładów na nieruchomość wchodzącą w skład masy spadkowej poJ. K. (1)o łącznej wartości 87.900 zł, poczynionych za życiaJ. K. (1),G.F.sfinansowała tylko część o wartości 65.200 zł, podczas gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego (w szczególności dokumentów wykazujących dochodyJ. K. (1), zeznań uczestniczkiG.F.oraz zeznań świadkówS. G.,I. F.,C. Ś.) wynika, że całość tych remontów sfinansowana została przezG.F., zaś dochodyJ. K. (1)były zbyt niskie, zwłaszcza przy ustalonych bezspornie jej wydatkach (na odświeżenie nieruchomości, utrzymanie nieruchomości, utrzymanie psów, utrzymanie licznych gości), jak na to, by zgromadzić mogła ona środki finansowe pozwalające na dokonanie remontów i innych nakładów o ustalonej przez Sąd wartości 22.700 zł.
2. Błąd w ustaleniach faktycznych sądu, mający wpływ na treść zaskarżonego postanowienia, polegający na przyjęciu, że ogółem dochodyJ. K. (1)wyniosły: 27.677,67 zł w roku 2000, 26.958,35 zł w roku 2001, 25.264,26 zł w roku 2002 oraz 34.507,61 zł w roku 2003, co w przeliczeniu dawało od 2.000 zł do 2.800 zł miesięcznie, podczas gdy w rzeczywistości wyżej wskazane kwoty to przychody, zaś dochody osiągane przezJ. K. (1)były znacznie niższe.
3. Błąd w ustaleniach faktycznych sądu, mający wpływ na treść zaskarżonego postanowienia, polegający na przyjęciu, że nakłady na nieruchomość wchodzącą w skład masy spadkowej poJ. K. (1)poczynione przezG.F.(z majątku wspólnego jej iI. F.) za życiaJ. K. (1)stanowiły darowiznę na rzeczJ. K. (1), podczas gdy w rzeczywistości nakłady te dokonywane były jako inwestycja w rzecz, która w nieodległej przyszłości miała się stać się (w świadomości takG.F., jak i jej rodzeństwa) przedmiotem wspólnego prawa własnościG.F.i jej rodzeństwa; pominięcie przez Sąd w jego rozważaniach, że w efekcie nakłady poczynione przez skarżącą na przedmiotową nieruchomość miały spowodować i spowodowały zwiększenie się majątku pozostałych spadkobiercówJ. K. (1)kosztem majątkuG.F., nie zaś majątku samej spadkodawczyni.
W odpowiedzi na apelację wnioskodawcy wnieśli o jej oddalenie i o zasądzenie od uczestniczki na rzecz wnioskodawców kosztów postepowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja okazała się zasadna, z tym, że jej uwzględnienie nie było następstwem trafności zarzutów podniesionych przez skarżącą.
Mianowicie w okolicznościach sprawy brak było podstaw do wydania postanowienia częściowego w przedmiocie i o treści, jak w zaskarżonym postanowieniu.
Nie budzi wątpliwości, że w postępowaniu nieprocesowym, w tym w sprawie o zniesienie współwłasności i dział spadku, może znaleźć zastosowanie norma prawna zawarta wart. 317 § 1 kpc. Przepis ten głosi, że sąd może wydać wyrok częściowy, jeżeli nadaje się do rozstrzygnięcia tylko część żądania lub niektóre z żądań pozwu; to samo dotyczy powództwa wzajemnego. Istotnym jest, że zastosowanie tej normy prawnej w postępowaniu nieprocesowym następuje odpowiednio (art. 13 § 2 kpc), to jest z uwzględnieniem charakteru tego postępowania i norm szczególnych, zawartych wart. 506i dalszychkpc. Na szczególną uwagę zasługuje tu unormowanieart. 618 § 1 kpc, zgodnie z którym w postępowaniu o zniesienie współwłasności sąd rozstrzyga także spory o prawo żądania zniesienia współwłasności i o prawo własności, jak również wzajemne roszczenia współwłaścicieli z tytułu posiadania rzeczy, zaś w odniesieniu konkretnie do postępowania o dział spadkuart. 686 kpc, który stanowi, że w postępowaniu działowym sąd rozstrzyga także o istnieniu zapisów zwykłych, których przedmiotem są rzeczy lub prawa należące do spadku, jak również o wzajemnych roszczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, pobranych pożytków i innych przychodów, poczynionych na spadek nakładów i spłaconych długów spadkowych.
Na tle tych przepisów w orzecznictwie ugruntowany został pogląd, że odpowiednie zastosowanie przepisuart. 317 kpco wyrokach częściowych do takiego postępowania - poprzezart. 13 § 2 kpc, nie pozwala na wydanie postanowienia częściowego rozstrzygającego o podziale nieruchomości w naturze, bez jednoczesnego ustanowienia odrębnej własności lokalu i wyrównania wartości udziałów współwłaścicieli spłatami lub dopłatami i dalej powiązanie zniesienia współwłasności z koniecznością rozstrzygnięcia o wzajemnych roszczeniach z tytułu posiadania rzeczy wynika nie tylko z formalnego obowiązku sądu, ale ma też swoje uzasadnienie materialnoprawne rzutujące na wybór właściwego sposobu zniesienia współwłasności. Bez rozstrzygnięcia sporu, czy dany współwłaściciel rzeczywiście dokonał nakładów oraz bez ustalenia jego wartości nie jest możliwe odpowiednie zastosowanieart. 317 kpc(tak: postanowienie SN z dnia 25 maja 1994 r., I CRN 49/94 i postanowienie SN z dnia 12 grudnia 2006 r., II CSK 272/06). Podsumowując w sprawie o dział spadku jest dopuszczalne wydanie postanowienia częściowego obejmującego tylko niektóre składniki tego majątku. Orzeczenie takie musi jednak zawierać rozstrzygnięcie zarówno o przyznaniu tych składników, jak i o koniecznych rozliczeniach z tego tytułu. Rozstrzygnięcia w zakresie zniesienia współwłasności danego przedmiotu majątkowego i roszczeń z tytułu jego posiadania i nakładów nań poczynionych są na tyle wzajemnie ze sobą powiązane, że sąd nie tylko nie może wydać postanowienia o zniesieniu współwłasności bez jednoczesnego rozstrzygnięcia tych ostatnich roszczeń, ale także roszczenia takie nie mogą być w sprawie o dział spadku samodzielnie rozstrzygane – w tym w ramach postanowienia częściowego. Tytułem przykładu wskazać tu można, że uwzględnienie roszczenia o rozliczenie nakładów ulepszających przedmiot wchodzący w skład spadku, dokonanych po jego otwarciu może nastąpić jedynie wówczas, gdy przedmiot ten jest przyznawany na wyłączną własność innemu współspadkobiercy niż ten, który dokonał tych nakładów. Wynika to stąd, że w postępowaniu o dział spadku wartość przedmiotu ustala się wedle stanu z chwili otwarcia spadku i cen z chwili orzekania, co powoduje, że takie nakłady, których dokonał ten ze spadkobierców, któremu przyznawany jest dany przedmiot, nie są rozliczane z tego względu, że są czynione wyłącznie na korzyść tego ostatniego i jednocześnie w ramach spłat udziałów pozostałych spadkobierców, nie ma on obowiązku uiszczać na ich rzecz jakichkolwiek kwot odzwierciedlających zwiększenie w drodze tych nakładów wartości rzeczy.
W rozpoznawanej sprawie taki charakter może mieć kwota 2000 zł, z tytułu remontów dokonanych przez skarżącą w okresie po otwarciu spadku, co musi być jeszcze zbadane w dalszym toku postępowania.
Z opisanych już powyżej względów koniecznym okazało się wydanie orzeczenia o charakterze kasatoryjnym, znajdującego swe oparcie w normie prawnej zawartej wart. 386 § 4 kpc. Wydanie bowiem postanowienia częściowego o niedopuszczalnej treści – zakresie rozstrzygania, jest równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy.
Już tylko na marginesie, wskazać należy, że słusznie Sąd Rejonowy nie uwzględnił w ramach rozliczenia nakładów na przedmiot wchodzący w skład spadku roszczenia skarżącej o rozliczenie kosztów remontów przedmiotowej nieruchomości w okresie sprzed dnia otwarcia spadku. Niezależnie bowiem od tego czy środki wydatkowane na ten cel miały charakter darowizny na rzecz spadkodawczyni, czy też ta miała być zobowiązana do ich zwrotu w jakiejkolwiek postaci, brak jest podstaw do rozstrzygania w tej kwestii w niniejszej sprawie o dział spadku. W szczególności w tym drugim przypadku można by mówić o długu spadkodawczyni, tymczasem w sprawie o dział spadku podziałowi nie podlegają co do zasady długi spadkowe, z wyjątkiem spłaconych długów spadkowych, o czym wprost stanowiart. 686 kpc.
W odniesieniu do dalszego toku postępowania zwrócić należy uwagę na słuszny pogląd wrażony przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 listopada 2006 roku (I CSK 219/06), gdzie wskazano, że w ramach postępowania o zniesienie współwłasności, jak również w ramach postępowania o podział majątku wspólnego sąd nie jest władny rozpoznawać wszystkie roszczenia, jakie uczestnicy mają względem siebie, a jedynie roszczenia związane z posiadaniem rzeczy (art. 618 kpc) bądź roszczenia związane z posiadaniem poszczególnych przedmiotów wchodzących w skład majątku wspólnego, pobranych pożytków i innych przychodów z majątku wspólnego, nakładów poczynionych na majątek wspólny oraz spłaconych długów (art. 686 kpc, w związku zart. 43 kroiart. 1035 kc).
Reasumując, na podstawieart. 386 § 4 kpc, w zw. zart. 13 § 2 kpc, orzeczono jak w sentencji postanowienia, uwzględniając rzecz jasna zakres zaskarżenia.
Orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego zapadło na podstawieart. 108 § 2 kpc.