Sąd Apelacyjnyw Białymstoku
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 1621/14
Data wyroku: 2015-05-12 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Dorota Elżbieta Zarzecka, Barbara Orechwa-Zawadzka, Maria Jolanta Kazberuk
Słowa kluczowe: Składki Na Ubezpieczenie Społeczne

Sygn.akt III AUa 1621/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 12 maja 2015r.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący: SSA Dorota Elżbieta Zarzecka (spr.)
Sędziowie: SA Maria Jolanta Kazberuk
SA Barbara Orechwa-Zawadzka
Protokolant:  Agnieszka Charkiewicz
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 maja 2015 r. wB.
sprawy z odwołaniaJ. J.
przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
o odpowiedzialność następcy prawnego za składki na ubezpieczenie społeczne
na skutek apelacji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
od wyroku Sądu Okręgowego w Łomży III Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 czerwca 2014 r. sygn. akt III U 332/14

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Łomży, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

UZASADNIENIE
Działając z upoważnienia Prezesa KRUS KierownikP.Terenowej wW.Mazowieckiem decyzją z dnia 15 kwietnia 2014 r. wydaną na podstawieart. 36, art. 52 ust. 1, art. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników(j.t. Dz. U. 2013.1403 ),art. 97 § 1, art. 98 § 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. ordynacja podatkowa(j.t. Dz.U.2012.749) orazart. 1081 k.c.stwierdził odpowiedzialnośćJ. J.w ¾ części za nieopłacone składki z tytułu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przezC. J.za okres od dnia 1 kwietnia 1999 r. do 30 września 2007 r. w kwocie 16.771,31 zł, w tym 6.927,00 zł z tytułu odsetek za zwłokę liczonych od dnia 17 sierpnia 2007 r.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosłaJ. J., wnosząc o jej zmianę. Powołała się na okoliczność, iż prawomocnym wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2012 r. wydanym w sprawie III U 1264/11 Sąd Okręgowy w Łomży zmienił wcześniejszą decyzję organu rentowego i stwierdził jej odpowiedzialność jedynie w ¼ części za nieopłacone składki z tytułu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przezC. J.w okresie od 1 stycznia 1999 do 30 września 2007 r.
W odpowiedzi na odwołanie KRUSP.Terenowa wZ.wniosła o jego oddalenie.
Wyrokiem z dnia 30 czerwca 2014 r. Sad Okręgowy w Łomży zmienił zaskarżaną decyzję poprzez jej uchylenie.
Sąd ten ustalił, żeC. J.jako rolnik podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od 1 stycznia 1991 r. do 17 sierpnia 2007 r. i okresie tym powstała zaległość w zakresie opłaty składek na ubezpieczenie. Decyzją z 24 czerwca 2003 r. rozłożono na raty należnościC. J.za okres od IV kwartału 1994 r. do II kwartału 2003 r. Dnia 1 grudnia 2004 r. organ rentowy stwierdził jednak wygaśnięcie tej decyzji, wobec niedotrzymania warunków układu ratalnego. Dnia 16 października 2006 r. ponownie rozłożono na raty zaległe należności za okres od IV kwartału 2006 r. do III kwartału 2003 r. Wygaśnięcie tej decyzji stwierdzono w decyzji z 28 maja 2007 r. W dniu 17 sierpnia 2007 r.C. J.zmarł. Postanowieniem z 9 października 2007 r. sygn. akt I Ns 506/07 Sąd Rejonowy w Wysokiem Mazowieckiem stwierdził, że spadek po nim na podstawie ustawy nabyli - żonaJ. J.w 4/16 częściach, córkaT. Z.w 3/16 częściach, synM. J.w 3/16 częściach, córkaH. J.w 3/16 częściach, synS. J.w 3/16 częściach. Postanowieniem z 21 grudnia 2007 r. w sprawie I Ns 665/07 o dział spadku poC. J.Sąd Rejonowy w Wysokiem Mazowieckiem ustalił, że w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne i dokonał działu spadku w ten sposób, że całość majątku przyznał na własnośćJ. J.bez spłat na rzecz uczestników.
Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że decyzją z 18 października 2012 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego stwierdził odpowiedzialnośćJ. J.w zakresie opłacania składek z tytułu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przezC. J.za okres od 1 października 1998 r. do 30 września 2007 r. w kwocie 13824,80 zł i odsetek, liczonych do dnia 18 października 2011 r. w kwocie 10628,00 zł. Na skutek odwołaniaJ. J.Sąd Okręgowy w Łomży wyrokiem z 19 kwietnia 2012 r. w sprawie sygn. akt III U 1264/11 zmienił powyższą decyzję i stwierdził, żeJ. J.ponosi odpowiedzialność jedynie w ¼ za wymienione nieopłacone składki. Podstawą tego rozstrzygnięcia był przepisart. 1034 § 2 k.c., który stanowi, że od chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe w stosunku do wielkości udziałów.
Decyzjami z dnia 13 czerwca 2012 r. KierownikP.Terenowej Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wW.Mazowieckiem, orzekł o odpowiedzialności za nieopłacone składki poC. J.w stosunku do:J. J.za ¼ powyższej zaległości w kwocie 5.988,84 zł;T. Z.za 3/16 powyższej zaległości w kwocie 4.491,64 zł;H. J.za 3/16 powyższej zaległości w kwocie 4.491,64zł;M. J.za 3/16 powyższej zaległości w kwocie 4.491,64 zł ;S. J.za 3/16 powyższej zaległości w kwocie 4.491,64zł. Odwołania od tych decyzji złożyli wszyscy zobowiązani. Wyrokiem z 24 października 2013 r. wydanym w sprawie o sygn. akt III U 557/12 Sąd Okręgowy w Łomży oddalił odwołanieJ. J.uznając, że nie zasługuje ono na uwzględnienie, gdyż kwestia jej odpowiedzialności została przesądzona wyrokiem Sadu Okręgowego w Łomży z 19 kwietnia 2012 r. w sprawie sygn. akt III U 1264/11. Uwzględnił jednak odwołania pozostałych spadkobiercówC. J., zmieniając decyzje ich dotyczące i stwierdzając, że nie ponoszą oni odpowiedzialności za zaległościC. J.z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 1 stycznia 1999 r. do 30. września 2007 r. Uznał bowiem, odmiennie niż Sąd Okręgowy w Łomży w sprawie III U 1264/11, że jedynieJ. J.jest osobą, która powinna ponosić odpowiedzialność za długiC. J., związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Oparł się przy tym na przepisie szczególnymart. 1081 k.c.regulującym odmiennie niżart. 1034 § 2 k.c.odpowiedzialność za długi spadkowe związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego po dziale spadku. Stanowisko powyższe podtrzymał Sąd Apelacyjny w Białymstoku oddalając wyrokiem z 14 czerwca 2013 r. sygn. akt III AUa 1225/12 apelację organu rentowego.
Przechodząc do rozważań prawnych w niniejszej sprawie Sąd Okręgowy wskazał, że powołane w zaskarżonej decyzji KierownikaP.Terenowej KRUS przepisyustawy o ubezpieczeniu społecznym rolnikównormują ogólne kompetencje do wydawania decyzji (art. 36), odsyłają w kwestiach w niej nie uregulowanych do przepisówustawy o systemie ubezpieczeń społecznychoraz zezwalają na odpowiednie stosowanie szczegółowo wymienionych przepisów ustawy oordynacji podatkowej(art. 52). Wymienione przepisyustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. ordynacja podatkowa(art. 97 § 1, art. 98 § 2) orazart. 1081 Kodeksu cywilnegoregulują odpowiedzialność spadkobierców za zobowiązania podatkowe spadkodawcy, w tym również w przypadku szczególnym, dotyczącym zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie, związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Żaden z powołanych przepisów nie wskazuje podstawy formalnej do wydania ponownej decyzji stwierdzającej odpowiedzialność w zakresie opłacania składek z tytułu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników po wcześniejszym przesadzeniu powyższej kwestii prawomocnym wyrokiem sądowym, wydanym na skutek wniesienia odwołania.
Sąd pierwszej instancji wskazał, żeustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolnikówprzewiduje tylko w jednym przypadku możliwość wydawania ponownych decyzji. Zgodnie z art. 44 ust. 2 tej ustawy, prawo do świadczeń z ubezpieczenia lub ich wysokość ustala się ponownie, na wniosek osoby zainteresowanej albo z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedstawione nowe dowody lub ujawnione nowe okoliczności, mające wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Sąd Okręgowy podkreślił przy tym, że treść powyższego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że przedmiotem ponownej decyzji organu rentowego może być tylko świadczenie z ubezpieczenia rozumiane jako uprawnienie na rzecz ubezpieczonego, bowiem ustawa wyraźnie odróżnia powyższe pojęcie od należności z tytułu ubezpieczenia, jako zobowiązania ubezpieczonego względem kasy funduszu.
Zdaniem Sądu Okręgowego KierownikP.Terenowej KRUS wydając kwestionowaną decyzję działał bez formalnej podstawy prawnej i decyzja ta powinna być uchylona. Prawomocny wyrok zmieniający decyzję organu rentowego, określający zakres odpowiedzialności spadkobiercy za zobowiązania składkowe spadkodawcy z tytułu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników ma powagę rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.).
Uwzględniając specyfikę niniejszej sprawy i biorąc pod uwagę fakt, że do wydania kwestionowanej decyzji doszło z urzędu, a odrzucenie odwołania w myślart. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.prowadziłoby do usankcjonowania wadliwej decyzji, właściwą formułą zdaniem Sądu Okręgowego była zmiana zaskarżonej decyzji poprzez jej uchylenie. Jako podstawę takiego rozstrzygnięcia Sąd powołał przepisart. 47714§ 2 k.p.c., który stanowi, że w razie uwzględnienia odwołania sąd zmienia zaskarżoną decyzję w całości lub w części i orzeka co do istoty sprawy. Zmiana w tym wypadku polegała na zniesieniu nieważnej decyzji, a tym samym podtrzymaniu stanu wynikającego z wyroku Sądu Okręgowego w Łomży z dnia 19 kwietnia 2012 r. Argumentem przemawiającym za przedstawionym powyżej rozumieniem pojęcia „zmiany" zaskarżonej decyzji jest praktyka dotycząca stosowania w postępowaniu zażaleniowym przepisuart. 386 § 1 k.p.c.w zw. zart. 397 § 2 k.p.c., zawierającego analogiczny zwrot.
Apelację od wyroku złożyła Placówka Terenowa KRUS wZ., zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenieart. 1081 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964r. Kodeks cywilny,art. 47714§ 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964r. Kodeks postępowania cywilnegona zasadzieart. 367 § 1 k.p.c.
Wskazując na powyższe organ rentowy wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie odwołaniaJ. J..

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja organu rentowego, mając na uwadze treść rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, prowadzi do uchylenia zaskarżonego wyroku z powodu wadliwie sformułowanej sentencji orzeczenia.
W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zakres i przedmiot rozpoznania sądowego wyznacza przedmiot decyzji organu rentowego i żądanie zgłoszone w odwołaniu wniesionym do sądu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 2 marca 2011 r., sygn. akt II UZ 1/11 LEX nr 844747; postanowienie Sądu Najwyższego z 13 maja 1999 r., sygn. akt II UZ 52/99 OSNP 2000/15//601; postanowienie Sądu Najwyższego z 18 marca 2008 r. sygn. akt II UZ 4/08 OSNP 2009/11-12/163).
J. J.odwołując się od zaskarżonej decyzji organu rentowego z dnia 15 kwietnia 2014 r. wyartykułowała swoje żądanie w ten sposób, że wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji, jako że decyzja ta została obarczona błędem, ponieważ prawomocnym wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2012 r. sygn. akt III U 1264/11 Sąd Okręgowy w Łomży stwierdził, że ponosi ona odpowiedzialność w ¼ za nieopłacone składki z tytułu podlegania przezC. J.ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od dnia 1 kwietnia 1999 r. do 30 września 2007 r.
Należy stwierdzić, iż wyrok Sądu pierwszej instancji nie zawiera w swej treści rozstrzygnięcia w przedmiocie w/w żądania skarżącej.
Podkreślenia wymaga także, żeart. 47714k.p.c.normuje wyczerpująco katalog rozstrzygnięć sądu odwoławczego rozpoznającego w pierwszej instancji odwołania od decyzji organów rentowych w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Sąd pierwszej instancji, wydając rozstrzygnięcie merytoryczne, może albo uwzględnić odwołanie (§ 2 i 3), albo je oddalić (§ 1) (por. wyrok SN z dnia 23 listopada 2004 r., I UK 15/04, OSNP 2005, Nr 11, poz. 161; wyrok SN z dnia 2 października 2008 r., I UK 88/08, OSNP 2010, nr 7-8, poz. 100; postanowienie SN dnia 16 października 2009 r., I UK 116/09, LEX nr 558573; wyrok SN z dnia 27 kwietnia 2010 r., II UK 336/09,LEX nr 604222). Uwzględniając odwołanie, sąd może zmienić zaskarżoną decyzję w całości lub w części (oddalając odwołanie w pozostałym zakresie), orzekając zarazem co do istoty sprawy (§ 2) albo - w przypadku niewydania decyzji przez organ rentowy - zobowiązać organ do wydania decyzji w określonym terminie, zawiadamiając o tym organ nadrzędny, lub też samodzielnie rozstrzygnąć sprawę, orzekając co do istoty sprawy (§ 3).
W szczególności zatem Sąd pierwszej instancji nie może zmienić zaskarżonej decyzji poprzez jej uchylenie, rozstrzygnięcia takiego nie przewidują bowiem obowiązujące przepisy. W każdym przypadku wadliwości decyzji Sąd musi orzec co do istoty sprawy. Przedmiotem postępowania przed Sądem w sprawie ubezpieczeniowej jest ocena zgodności z prawem – w aspekcie formalnym i materialnym – decyzji wydanej przez organ rentowy na wniosek ubezpieczonego lub z urzędu. Badanie legalności decyzji następuje zaś przy uwzględnieniu stanu prawnego i faktycznego istniejącego w chwili ustalania prawa (por wyrok SN z 5 kwietnia 2007 r., I UK 316/06).
Sąd Okręgowy rozstrzygając niniejszą sprawę nie odniósł się natomiast merytorycznie do zaskarżonej decyzji z dnia 15 kwietnia 2014 r., ani też do żądańJ. J., zawartych w odwołaniu od tej decyzji.
Na marginesie należy stwierdzić, że Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że Sąd Okręgowy prawidłowo uznał, iż w sprawie niniejszej występuje powaga rzeczy osądzonej, bowiem kwestia odpowiedzialnościJ. J.z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne rolników przezC. J.została już prawomocnie osądzona przez Sąd Okręgowy w Łomży (w sprawie o sygnaturze III U 1264/11). W myślart. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże zarówno strony jak i sąd, który je wydał. Zgodnie natomiast z przepisemart. 366 k.p.c., wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Niedopuszczalne jest tym samym ponowne rozstrzyganie tej samej sprawy, a rozstrzygnięcie zawarte w prawomocnym orzeczeniu (rzecz osądzona) stwarza stan prawny taki, jaki z niego wynika. Sądy rozpoznające między tymi samymi stronami nowy spór muszą przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak przyjęto to w prawomocnym, wcześniejszym wyroku, a więc w ostatecznym rezultacie procesu uwzględniającym stan rzeczy na datę zamknięcia rozprawy.
A zatem, w kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się ta sama kwestia, nie może być ona już ponownie badana. Związanie orzeczeniem oznacza zatem zakaz dokonywania ustaleń sprzecznych z uprzednio osądzoną kwestią, a nawet niedopuszczalność prowadzenia w tym zakresie postępowania dowodowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2011 r., I UK 239/10).
Podkreślić trzeba, że powaga rzeczy osadzonej w rozumieniuart. 366 k.p.c.w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych dotyczy tylko tych orzeczeń sądów ubezpieczeń społecznych, których podstawa faktyczna nie może ulec zmianie lub gdy odwołanie od decyzji organu rentowego zostało oddalone po stwierdzeniu niespełnienia prawnych warunków do świadczenia, wymaganych przed wydaniem decyzji (postanowienie Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2005 r. II UK 61/05 OSNP 2006 nr 23-24, poz. 371). Zawsze jednak wydanie nowej decyzji przez organ rentowy uzasadniać będzie merytoryczne rozpoznanie odwołania (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 13 lutego 2014 r., sygn. III AUa 553/13).
Reasumując, przy ponownym rozpoznaniu niniejszej sprawy Sąd Okręgowy powinien rozstrzygnąć zgodnie z zasadami wyrażonymi wart. 47714k.p.c.i uwzględniając odwołanieJ. J.orzec co do istoty sprawy, mając na uwadze zachodzącą powagę rzeczy osądzonej odnośnie kwestii odpowiedzialności wnioskodawczyni za nieopłacone składki na ubezpieczenia społeczne rolnikówC. J., wynikającą z wyroku Sądu Okręgowego W Łomży w sprawie o sygn. III U 1264/11.
W świetle powyższych rozważań Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu (art. 386 § 4 k.p.c.), pozostawiając mu jednocześnie rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.).