Sąd Apelacyjny w Poznaniu
I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej
Sygnatura akt: I ACa 1106/14
Data wyroku: 2015-02-11 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Bogdan Wysocki, Ewa Staniszewska, Karol Ratajczak
Słowa kluczowe: Odsetki, Czyny Niedozwolone, Odszkodowanie, Zadośćuczynienie, Odpowiedzialność Deliktowa
Podstawa prawna: art.446 § 3 kc, art. 446 § 3 kc, art. 446 § 4 kc, art. 362 kc, art. 455 kc, art. 14 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. w sprawie ubezpieczeń majątkowych, Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego i Polskiego Biura Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (tekst jedn.Dz.U. z 2013 r., poz. 392 ze zm.).

Sygn. akt I ACa 1106/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 11 lutego 2015 r.
Sąd Apelacyjny w Poznaniu, I Wydział Cywilnyw składzie:

Przewodniczący:

SSA Ewa Staniszewska

Sędziowie:

SA Bogdan Wysocki (spr.)
SA Karol Ratajczak

Protokolant:

starszy sekretarz sądowy Sylwia Woźniak

po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2015 r. w Poznaniu
na rozprawie
sprawy z powództwaK. M.,Z. M.,P.S.,P. S. (1)
przeciwkoTUZTowarzystwu (...)z siedzibą wW.
o zapłatę
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Zielonej Górze
z dnia 17 czerwca 2014 r., sygn. akt I C 400/12

1
oddala apelację;

2
zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 2.700 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

    /-/ K. Ratajczak    /-/ E. Staniszewska /-/ B. Wysocki

Sygn. akt I ACa 1106/14

UZASADNIENIE
PowodowieK. M.iZ. M.oraz małoletniaP.iP. S. (1)-reprezentowani przez opiekunów prawnychK.iZ. M.po ostatecznym sprecyzowaniu żądania wnieśli o zasądzenie odpozwanegoTowarzystwa (...)z/s wW.na rzecz:

-

powódkiK. M.kwoty 70.000 zł - w tym 35.000 zł z tytułu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej i 35.000 zł z tytułu zadośćuczynienia za doznane krzywdy związane ze śmiercią córkiA. S. (1);

powodaZ. M.kwoty 70.000 zł - w tym 35.000 zł z tytułu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej i 35.000 zł z tytułu zadośćuczynienia za doznane krzywdy związane ze śmiercią córkiA. S. (1);

małoletniejP.S.kwoty 80.000 zł - w tym 40.000 zł z tytułu znacznego pogorszenia się sytuacji życiowej oraz 40.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznane krzywdy w związku ze śmiercią matkiA. S. (1);

małoletniegoP. S. (1)kwoty 80.000 zł- w tym 40.000 zł z tytułu znacznego pogorszenia się sytuacji życiowej oraz 40.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznane krzywdy w związku ze śmiercią matkiA. S. (1);

z ustawowymi odsetkami od dnia 19 września 2010 r. do dnia zapłaty ewentualnie w przypadku nie uwzględnienie żądania odsetkowego o zasądzenie odsetek od dnia następnego po upływie 14 dni od wezwania pozwanego - pismem z dnia 14 listopada 2011 r., tj. od dnia 29 listopada 2011 r. Nadto wnieśli o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Pozwany wniósł o oddalenia powództwa oraz o zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów procesu według norm przepisanych.
Wyrokiem z dnia 17 czerwca 2014 r. Sąd Okręgowy w Zielonej Górze

1
zasądził od pozwanego na rzecz powódkiK. M.kwotę 63.000 zł z ustawowymi odsetkami od 29.11.2011 r. do dnia zapłaty;

2
zasądził od pozwanego na rzecz powodaZ. M.kwotę 63.000 zł z ustawowymi odsetkami od 29.11.2011 r. do dnia zapłaty;

3
zasądził od pozwanego na rzecz powódkiP.S.kwotę 72.000zł z ustawowymi odsetkami od 29.11.2011 r. do dnia zapłaty;

4
zasądził od pozwanego na rzecz powodaP. S. (1)kwotę 72.000zł z ustawowymi odsetkami od 29.11.2011 r. do dnia zapłaty;

5
w pozostałej części oddalił powództwo;

6
zasądził od pozwanego na rzecz każdego z powodów:K. M.,Z. M.,P.S.iP. S. (1)po 3.256 zł tytułem częściowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego;

7
nakazał ściągnąć od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa – Sąd Okręgowy w Zielonej Górze kwotę 15.062,31 zł tytułem kosztów sądowych, w części od uwzględnionego powództwa od uiszczenia których zwolnieni byli powodowie; nie obciążył powodów kosztami sądowymi w części oddalonego powództwa.Podstawą rozstrzygnięcia były następujące ustalenia i wnioski.

W dniu 17 września 2010 r. na drodze relacjiS.-S.w województwie(...)kierujący samochodem osobowym markiA. (...)K. D.naruszył zasady bezpieczeństwa w ruchu drogowym w ten sposób, że nie zachował należytej ostrożności i nie dostosował prędkości do warunków panujących na drodze, na skutek czego nie opanował pojazdu na łuku drogi, w wyniku czego zjechał na prawe pobocze, a następnie uderzył tym pojazdem w przydrożne drzewo, w konsekwencji czegoA. S. (1)- pasażerka pojazdu - poniosła śmierć na miejscu.
A. S. (1)była córkąK.iZ. M.i matką małoletnichP.iP. S. (1).
Wyrokiem z dnia 21 lipca 2011 r. Sąd Rejonowy w Żaganiu uznałK. D.winnym tego zdarzenia, tj. przestępstwa zart. 177 § 2 k.k.Wyrokiem z dnia 28.11.2011 r. Sądu Okręgowego w Zielonej Górze utrzymał w/w wyrok w mocy w części ustalającej winę i karę.
Kierowca auta posiadał ubezpieczenie OC wTowarzystwie (...)wW..
Pismem z dnia 13 kwietnia 2011 r. pozaprocesowy pełnomocnik powodów zgłosił szkodę, wnosząc, aby na rzecz uprawnionych rodziców poszkodowanejA. P.M.oraz małoletnich dzieci poszkodowanej -P.iP. S. (1)pozwany przyznał zgodnie zart. 446 § 3 k.c.jednorazowe odszkodowanie w kwocie po 45.000 zł z tytułu znacznego pogorszenia się sytuacji życiowej oraz utraty realnej możliwości polepszenia warunków życia spowodowanych śmierciąA. S. (1), oraz zgodnie zart. 446 § 4 k.c.jednorazowego odszkodowania w kwocie po 70.000 zł z tytułu zadośćuczynienia za doznane krzywdy, ból i cierpienia.
Pismem z dnia 27.04.2011 r. pozwany potwierdził rozpoczęcie czynności likwidacyjnych i podniósł, że ustalenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń zależy od toczącego się postępowania karnego przeciwkoK. D.. Od wyniku sprawy karnej uzależniał też uwzględnienie roszczeń w piśmie z dnia 20.07.2011 r., a w kolejnym piśmie z dnia 9.08.2011 r. wskazał na przyczynienie poszkodowanej w związku z niezapięciem pasów bezpieczeństwa.
Pozwany w toku czynności likwidacyjnych w związku ze szkodą zarejestrowaną pod numeremD./(...), wydał w dniu 14 września 2011 r. decyzję przyznającą zadośćuczynienie ustalone na podstawieart. 446 § 4 k.c., i tak odpowiednio dla rodziców poszkodowanej - przyznał zadośćuczynienie w kwocie po 7.500 zł dla każdego z nich, a dla dzieci poszkodowanej - zadośćuczynienie w kwocie po 15.000 zł dla każdego z nich. Natomiast pozostałych roszczeń pozwany nie uznał i odmówił wypłaty większej kwoty uznając, że wypłacone zadośćuczynienie rekompensuje w pełni cierpienia i krzywdy powodów.
Strona powodowa pismem z dnia 27 lutego 2012 r. zawezwała do próby ugodowej, żądając dopłaty do odszkodowania z tytułu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej i zadośćuczynienia przez przyznanie im kwot po 70.000 zł dla każdego z rodziców oraz kwoty w wysokości po 80.000 zł dla dzieci poszkodowanej.
Pismem z dnia 16 marca 2012 r. pozwany ustosunkował się do zawezwania do próby ugodowej stojąc na stanowisku, że istotą zadośćuczynienia za śmierć osoby najbliższej jest wykazanie powstania znacznego pogorszenia się sytuacji materialnej, jak również psychicznej osoby wnoszącej roszczenie, wprost z dokumentami potwierdzającymi powstanie znacznego pogorszenia. Pozwany wskazał, że przeprowadzona przez niego analiza dokumentacji szkodowej w niniejszej sprawie doprowadziła do wniosku, że roszczenia kierowane przez rodziców i dzieci poszkodowanejA. S. (1)nie zostały potwierdzone żadnymi dokumentami, wskazującymi na podstawę szacowania kwoty zadośćuczynienia oraz odszkodowania w kwotach wyższych niż wypłacone dotychczas przez pozwanego.
Powodowie wraz z tragicznie zmarłąA. S. (1)tworzyli zgodną, kochającą rodzinę mieszkającą w jednym domu i wzajemnie się wspierającą.
Po śmierciA. S. (1), na skutek wypadku komunikacyjnego jakiemu uległa, u powódkiK. M.oraz u powodaZ. M.stwierdzono przedłużoną reakcję żałoby o obrazie zaburzeń adaptacyjnych. U powodów nie występują objawy przyjęte za kryteria diagnostyczne chorób psychicznych, takie między innymi jak: patologiczne zaburzenia nastroju, zaburzenia spostrzegania, treści i toku myślenia.
U powódki, po wypadku córki, nadal utrzymują się objawy o obrazie zaburzeń adaptacyjnych, ujawniało się obniżenie nastroju, płaczliwość, poczucie straty, wyobcowania. Powódka często wraca myślami do utraty córki, ujawniło się u niej duże poczucie odpowiedzialności związane z opieką nad wnukami. Pomimo utrzymujących się objawów depresyjnychK. M.nie korzystała z leczenia psychiatrycznego. U powódki i powoda stwierdzono, że występujące zaburzenia stanowią długotrwały uszczerbek na zdrowiu, który można określić w oparciu o punk 10A załącznika doRozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 grudnia 2002 r., wynoszącego 5% dla obu z nich. Nagła śmierć córki i matki dwojga dzieci spowodowała wysoki stan smutku i żalu i naruszyła funkcjonowanie całej rodziny. Doznane przeżycia, tj. ból i szok, wywołany śmiercią ukochanej osoby i brak szans na odzyskanie pełnej równowagi i pozbawienie codziennej pomocy przy wychowywaniu małoletnich dzieci bezsprzecznie spowodowały u powodów znaczne zmiany w stanie ich zdrowia psychicznego.
PowodowieK. M.iZ. M.w chwili śmierci córki mieli po 58 lat. Aktualnie są emerytami. Przed wypadkiem zmarła wraz ze swoimi rodzicami prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, mieszkali w tym samym domu z osobnymi wejściami.A. S. (1)opiekowała się i wychowywała samotnie dzieci (po śmierci jej męża, a ojca dzieci), ale była wsparciem dla swoich rodziców, opiekowała się zarówno nimi w trakcie choroby, czy złego samopoczucia. W chwili obecnej obowiązki związane z opieką nad dziećmi wyłącznie spoczęły na dziadkach - powodach, którzy stali się opiekunami prawnymi małoletnich wnuków, które zostały osierocone. Ojciec dzieci poszkodowanej zginął w wypadku 7 lat przed śmiercią ich matki-A. S. (1). Młodsza córka poszkodowanej nie pamiętała swojego biologicznego ojca, była wówczas kilkumiesięcznym dzieckiem. Poszkodowana od ok. 5 lat była związana z mężczyzną, z którym tworzyli konkubinat i mieszkali razem. Z tego związku urodziło się dziecko, ale w wieku 10 miesięcy zmarło. Poszkodowana nie pracowała, zajmowała się dziećmi i domem. Pozostawała na utrzymaniu konkubenta, który jednak po śmierciA. S. (1)przestał się interesować jej dziećmi i wspierać finansowo rodzinę poszkodowanej.
Małoletni powodowie otrzymują rentę rodzinną po 1001 zł miesięcznie.
Dziadkowie zostali ustanowieni rodziną zastępczą, w związku z tym otrzymują także świadczenia z(...) Centrum Pomocy (...). Jednakże z uwagi na swój wiek i świadczenia emerytalne nie mogą zaspakajać wszelkich potrzeb dzieci, a perspektywa utrzymania siebie i wnuków z uzyskiwanych dochodów jawi się jako trudna. Po śmierciA. S. (1)powodom brakowało pieniędzy, w związku z tym zapożyczali się, korzystali z pomocy sąsiadów. Śmierć córki pogorszyła sytuację powodów, zarówno pod względem fizycznym i psychicznym, jak i materialnym.
Powodowie posiadają jeszcze jedno dziecko – syna, zamieszkałego weW., z którym utrzymują kontakt, ale nie mogą liczyć na jego pomoc rzeczową ani finansową, gdyż ma on rodzinę, spłaca kredyt zaciągnięty na zakup mieszkania i rzadko przyjeżdża do rodzinnego domu.
U małoletnich powodów -P.iP. S. (1)w związku ze śmiercią matki, rozpoznano przedłużoną reakcję żałoby. U badanych nie występują objawy przyjęte za kryteria diagnostyczne chorób psychicznych, takie jak patologiczne zaburzenia nastroju, zaburzenia spostrzegania, treści i toku myślenia.
Śmierć matki była dla jej dzieci przeżyciem traumatycznym, wiązała się z utratą wsparcia i osamotnieniem. Wskazać należy, że dzieci straciły już ojca, który zginął w wypadku samochodowym, kiedyP. S. (2)dopiero co się urodziła. W dniu 18 września 2010 r. stracili matkę. Dzieci nie mają pełnej możliwości samorealizacji, osiągnięcia harmonii, stanu zadowolenia i szczęścia. Odejście matki okazało się bardziej bolesne, niż sądzono. U dzieci stwierdzono zaburzenia adaptacyjne pod postacią reakcji depresyjnej przedłużonej na tak stresujące wydarzeniem, jakim był tragiczny wypadek ich matki.
P. S. (2)podczas rozmowy na temat mamy reagowała obniżeniem nastroju, okresowo też doświadcza poczucia wyobcowania i pustki. Towarzyszy jej poczucie straty i krzywdy. Dziewczynka zgłasza obecność nieprawidłowych symptomów - w postaci moczenia nocnego, co może być wyrazem niskiego poczucia bezpieczeństwa, występującego lęku. Dziewczynka boi się o dziadków, odczuwa lęk i poczucie zagrożenia, że straci też dziadków, jedynych opiekunów.
P. S. (2)przez około rok czasu po śmierci mamy korzystała z pomocy psychologa.P. S. (1)obawia się o przyszłość swoją i siostry, co w dużej mierze związane jest z antycypacją utraty dziadków. Wpływa to na osłabienie poczucia bezpieczeństwa oraz pogłębia występujące trudności w radzeniu sobie.P. S. (1)nie korzystał z porad lekarskich ani wsparcia psychologicznego, chociaż taka forma pomocy mogłaby korzystnie wpłynąć na jego stan zdrowia psychicznego i ułatwić mu radzenie sobie z procesem żałoby. Po śmierci matkiP. S. (1)czuł się źle, starał się nie pokazywać, że jest mu smutno, żebyP.nie była smutna i babcia dodatkowo tego nie przeżywała. Występujące zaburzenia u małoletnich nie stanowią poważnego zagrożenia dla ich zdrowia, ale mogą utrudnić proces dojrzewania.
U małoletnich -P.iP. S. (1)specjalista psychologii klinicznej stwierdził długotrwały uszczerbek na zdrowiu w oparciu opkt 10 A rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18.12.2002 r.w sprawie szczegółowych zasad orzekania o stałym lub długotrwałym uszczerbku na zdrowiu w wysokości 8 % u każdego z małoletnich powodów.
Dzieci poszkodowanej są uzdolnione pod względem sportowym. Nie było z nimi problemów wychowawczych. Utrata matki w przypadkuP.S.nie odbiła się na jej nauce, nadal jest dobrą uczennicą. Natomiast uP. S. (1)śmierć matki odcisnęła piętno na jego nauce, opuścił się znacznie, ale dostał promocję do następnej klasy. Dzieci są zdrowe, ale po śmierci matkiP.budziła się w nocy, krzyczała, płakała.P.zagroził dziadkom swoją śmiercią, jeśli by go nie wzięli, wychodził z domu i płakał, nie wiedział co ze sobą zrobić.
W czasie zaistnienia wypadku komunikacyjnego w dniu 18 września 2010 r.A. S. (1)nie miała zapiętych pasów bezpieczeństwa, co spowodowało, wskutek uderzenia samochodu w przydrożne drzewo przednim prawym narożnikiem, wypadnięcie jej na zewnątrz samochodu. Wykazane oględziny samochodu bezpośrednio po zaistniałym zdarzeniu drogowym wykazały, że pas bezpieczeństwa pasażera z przedniego siedzenia znajdował się w pozycji wyjściowej zablokowany bez możliwości jego rozwinięcia.A. S. (1)doznała obrażeń ciała, które były następstwem przemieszczania się ciała na wskutek niezapiętych pasów bezpieczeństwa. W wyniku uderzenia ciało pasażerki samochodu przemieszczało się zgodnie z kierunkiem działania impulsu siły uderzenia. W przedmiotowym wypadku drogowym doszło do uderzenia w przeszkodę stałą (drzewo) z prędkością ok. 83 km/h, co spowodowało powstanie uszkodzeń samochodu oraz zadziałanie układów biernych samochodu, m.in. poduszek powietrznych. Zakres doznanych obrażeń ciała przy zapiętych pasach bezpieczeństwa jest znacznie mniejszy niż gdy pasy bezpieczeństwa nie są zapięte, co powoduje, że pasażer jest wyrzucany poza samochód, powodując większe obrażenia ciała. Zmiany urazowe stwierdzone i opisane na cieleA. S. (1)pozwoliły na przyjęcie, że na ciało poszkodowanej działały siły o dużym nasileniu. Siły te zlokalizowane były główne na tułów, w zakresie klatki piersiowej i jamy brzusznej, z większym nasileniem po stronie prawej. Jest o wiele bardziej prawdopodobne, że w przypadku zapięcia pasów bezpieczeństwa przez pasażerkę samochodu w trakcie wypadku drogowego obrażenia, które by ona odniosła byłyby o tyle mniejsze, że kobieta najprawdopodobniej nie zmarłaby w wyniku ich odniesienia.
Fakt niezapięcia pasów bezpieczeństwa przezA. S. (1)w sposób zasadniczy wpłynął na jej zgon. W przypadku zastosowania pasów bezpieczeństwaA. S. (1)odniosłaby obrażenia tułowia w zakresie klatki piersiowej i jamy brzusznej z większym nasileniem po stronie lewej, lecz nie byłyby to obrażenia, które doprowadziłyby ją do zgonu. Fakt, że do zderzenia ze stałą przeszkodą doszło z prędkością poniżej 90 km/h, że samochód, który brał udział w wypadku, był samochodem o wysokim stopniu bezpieczeństwa biernego, rodzaju, a szczególnie lokalizacji zmian urazowych na ciele denatki, a także fakt, że drugi z uczestników wypadku odniósł urazy, które nie wymagały pomocy medycznej, można zakładać, że w przypadku zapięcia pasów bezpieczeństwa przezA. S. (1), zmiany urazowe jakie u niej mogłyby powstać, byłyby zmianami, które z bardzo dużym stopniem prawdopodobieństwa nie spowodowałyby jej zgonu.
Nie jest jednak możliwe określenie liczbowe - w procentach - jakie byłoby prawdopodobieństwo powstania ciężkich obrażeń ciała prowadzących do zgonu w przypadku niezapięcia pasów bezpieczeństwa w przedmiotowym wypadku. Możliwe jest jedynie stwierdzenie, że w przypadku zapięcia pasów bezpieczeństwa spowodowałoby to bardzo wysokie prawdopodobieństwo znacznego zmniejszenia ewentualnych zmian urazowych, jakie można byłoby odnieść. Nie można określić w procentach prawdopodobieństwa powstania ciężkich obrażeń ciała u uczestników wydarzenia drogowego, dlatego określono je jako wysoko prawdopodobne, ponieważ nie ma dokumentacji medycznej denatki obejmującej okres z przed wypadku i nieznana była przeszłość chorobowa poszkodowanej, a fakt chorowania na różnego rodzaju schorzenia wpływa na głębokość i ciężkość odniesionych urazów.
Zgodnie zart. 446 § 3 k.c.Sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej.
Powodowie wykazali, że na skutek śmierci ich córki i matkiA. S. (1)doszło do znacznego pogorszenia się ich sytuacji życiowej. Powołane dowody w postaci zeznań świadków oraz zeznań powodów, a także opinie biegłej, głownie dotyczące reakcji i stanu psychicznego małoletnich powodów, którzy przed Sądem nie zostali przesłuchani, potwierdziły te okoliczności.
Powodowie wykazali, że żyli sprawami córki, ale mogli też liczyć na jej pomoc i pomoc jej męża, a później partnera. Jednak znaczne pogorszenie sytuacji życiowej powodów – rodziców zmarłej należy upatrywać nie tylko w kwestiach finansowych, czy też braku pomocy w chorobie, czy na starość, co głównie w tym, że powodowie w wieku 58 lat musieli objąć opiekę nad małymi dziećmi, poranionymi emocjonalnie po śmierci ich ojca, a następnie matki, opuszczonych też przez wieloletniego partnera matki (po jej śmierci) z wszystkimi tego konsekwencjami.
Ubezpieczyciel wypłacając należności związane z zadośćuczynienia nie dostrzegł zupełnie oczywistego istotnego pogorszenia sytuacji życiowej. Wykazany trwały uszczerbek na zdrowiu w wysokości 5 % wskazuje na zły stan psychiczny powodów, pomimo upływu kilku lat od śmierci córki.
ŚmierćA. S. (1)spowodowała drastyczne zmiany w życiu wszystkich powodów w aspekcie głównie pozaekonomicznym. Zaliczyć tu można utratę oczekiwania przez powodów – rodziców zmarłej, na pomoc i wsparcie, której mogli zasadnie spodziewać się w chwilach wymagających takich zachowań.
Każde z powodów – dzieci zmarłejA. S. (1)– dotkliwie przeżyło stratę matki, jedynego już opiekuna. Dzieci pozostaną do końca swego życia sierotami, bez wsparcia w ważnych chwilach życia ze strony matki. Dzieci przez traumatyczne przeżycie musiały szybko dorosnąć, dojrzeć emocjonalnie. Boją się o zdrowie i życie swoich jedynych opiekunów. Dzieci żyją wypadkiem matki, każde na swój sposób, zaburzenia w zakresie psychicznym ocenione przez biegłą na 8 % trwałego uszczerbku na zdrowiu zapewne odniosą swój skutek na dalsze, także dorosłe życie, a na dzień dzisiejszy mogą utrudniać okres dojrzewania.
Dochodzone przez powodów odszkodowanie z tytułu pogorszenia sytuacji życiowej w wysokości po 35.000 zł naK.iZ. M.a po 40.000 zł na rzecz małoletnich powodówP.iP. S. (1), wydaje się żądaniem nad wyraz niewygórowanym.
Zgodnie zart. 446 § 4 kcSąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.
Utrata dziecka dla rodzica i utrata jedynego już rodzica dla małego dziecka to najgorsze przeżycie jakiego może doświadczyć człowiek. Krzywda musi być zatem w odpowiedni sposób kompensowana.
Przyznane kwoty po 7.500 zł dla każdego z rodziców i kwoty po 15.000 zł dla każdego z dzieci, nawet po przyjęciu, że zostały one obniżone wobec zastosowania 50 % obniżenia zadośćuczynienia z uwagi na przyczynienie (co daje odpowiednio kwotę po 15.000 zł na rzecz rodziców i po 30.000 zł na rzecz małoletnich dzieci) jest kwotą zdecydowanie zbyt niską.
Zadośćuczynienie, mające charakter kompensacyjny, nie może mieć jednak charakteru symbolicznego, chociaż jego wysokość musi być utrzymana w rozsądnych granicach. Zadośćuczynienie musi uwzględnić doznaną krzywdę poszkodowanych śmiercią najbliższej osoby powodów, na którą składają się: dramatyzm doznań, poczucie osamotnienia i pustki, strach przed utratą bliskich pozostałych przy życiu, wystąpienie zaburzeń będących skutkiem tego odejścia, potrzeba objęcia opieką psychologiczną, tj. leczenie doznanej traumy, a także wiek poszkodowanych. Powodowie – rodzice stracili dziecko na początku okresu, gdy mogli oni już oczekiwać od swojego dziecka pomocy i wsparcia w czasie choroby i niedołęstwa, a powodowie – dzieci stracili matkę na prawie całe dzieciństwo, na czas dorastania i życie dorosłe. Powodowie mają pesymistyczne nastawienie do życia, a plany i cele na przyszłość kształtują się zupełnie inaczej, niż u ludzi żyjących w pełnych, szczęśliwych rodzinach.
Sąd uznał, że pod względem stopnia poczucia straty znacząco większe jest ono po stronie małoletnich dzieci zmarłej. Małoletni wcześniej stracili ojca, a na skutek zdarzenia z dnia 18 września 2010 r. matkę. Zostali osieroceni, a opiekę nad nimi przejęli dziadkowie. Utracili oni rodziców bezpowrotnie. Utrata matki niekorzystnie może wpływać na rozwój dzieci i szeroko rozumiane funkcjonowanie w społeczeństwie. Strata matki była dla nich przeżyciem traumatycznym. Biegły psycholog kliniczny stwierdził u nich zaburzenia adaptacyjne, przedłużoną reakcję żałobną. Dzieci były związane z matką, która nie pracowała i zajmowała się ich wychowaniem i prowadzeniem domu. Przeżywały typowe fazy po stracie bliskiej osoby: rozpacz, tęsknotę, ból, lęk, obniżone poczucie wartości. Bały się o swoją przyszłość, o to że zostaną same, gdy dziadkowie odejdą.
Kierując się wyżej wymienionymi okolicznościami w ocenie Sądu Okręgowego nie sposób uznać, że wypłacone w toku postępowania likwidacyjnego zadośćuczynienie w kwocie po 7.500 zł dla powodówK. M.i osobno dlaZ. M.oraz po 10.000 zł dla małoletnich powodówP.S.i osobno dlaP. S. (1), stanowi naprawienie poniesionej przez powodów szkody niemajątkowej, wyrażającej się w krzywdach w postaci cierpień fizycznych i psychicznych wskutek utraty córki i matki. W ocenie Sądu kwoty te nie stanowiły dla nich odczuwalnej wartości ekonomicznej i nie są dostosowane do aktualnych stosunków majątkowych społeczeństwa.
Zgodnie z treściąart. 362 k.c.jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron. W doktrynie prezentowany jest pogląd, że zachowanie się poszkodowanego może być uznane za jego przyczynienie się do powstania szkody, jeżeli pozostaje w związku przyczynowym ze szkodą i jest ponadto obiektywnie nieprawidłowe (por. E. Łętowska, Przyczynienie się małoletniego do wyrządzenia szkody, NP 1965, Nr 2). Bez wątpienia osoba, która nie zapina pasów bezpieczeństwa przyczynia się do odniesionej szkody powstałej w wyniku wypadku komunikacyjnego. Taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie miała miejsce. Z całą pewnością zachowanieA. S. (1), polegające na zdecydowaniu się na jazdę samochodem bez zapięcia pasów bezpieczeństwa pozostawało w związku przyczynowym ze szkodą i w ocenie Sądu było obiektywnie nieprawidłowe.
Sąd uwzględniając opinię biegłego medycyny sądowej stwierdził, żeA. S. (2)- uczestniczka wypadku drogowego z dnia 18 września 2010 r. poprzez niezapięcie pasów bezpieczeństwa przyczyniła się w 10% do powstania szkody.
W konsekwencji powyższego Sąd uznał, że żądanie przez powodów zadośćuczynienia i odszkodowania z tytułu istotnego pogorszenia sytuacji życiowej jest uzasadnione do kwoty po 35.000 zł w sumie 70.000 zł dla powodów - rodziców pokrzywdzonej oraz po 40.000 zł, w sumie 80.000 zł dla małoletnich powodów - dzieci zmarłejA. S. (2). Uwzględniając natomiast przyczynienie się pokrzywdzonej do powstania szkody w 10% kwoty te winny ulec zmniejszeniu, stąd w pozostałym zakresie Sąd powództwo oddalił.
Powodowie zgłosili pozwanemu żądanie zapłaty zadośćuczynienia w dniu 13 kwietnia 2011 r. Natomiast pozwany spełnił świadczenia tylko w drobnej części. Żądanie zapłaty roszczenia uzupełniającego obejmującego pozostałą kwotę należną powodowie zgłosili pozwanemu w dniu 14 listopada 2011 r. Pozwany nie spełnił tego zobowiązania. Zatem termin naliczania odsetek za opóźnienie w spełnieniu zobowiązania winien liczyć się od dnia następnego po upływie 14 dni czyli od 29 listopada 2011 r., bowiem od tego dnia pozwany pozostawał w opóźnieniu ze zapłatą świadczenia. Zatem na podstawieart. 817 § 1 k.c.w zw. zart. 476 k.c.uzasadnione było zasądzenie ustawowych odsetek od dnia 29 listopada 2011 r., a w pozostałym zakresie żądania powodów podlegały oddaleniu.
O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 100 k.p.c.
Apelację od wyroku wniósł pozwany, zaskarżając go w części w jakiej na rzecz powodówK. M.iZ. M.zasądzono kwoty po 40.500 zł, a na rzecz powodówP.S.iP. S. (1)kwoty po 49.500 zł.
W stosunku do wszystkich powodów i całości zasądzonych na ich rzecz świadczeń apelujący zaskarżył też rozstrzygnięcie o przyznaniu odsetek ustawowych za okresy od 29 listopada 2011r. „do dnia zapłaty”(w rzeczywistości, co wynika z uzasadnienia apelacji, chodziło tu o zakwestionowanie odsetek do dnia wydania orzeczenia).
W apelacji wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, a mianowicieart. 233 § 1 kpcorazart. 227 kpcw zw. zart. 278 § 1 kpca także przepisów prawa materialnego, tzn.art. 446 § 3 i 4 kc,art. 362 kcorazart. 455 kcw zw. z art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003r w sprawie ubezpieczeń majątkowych, Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego i Polskiego Biura Ubezpieczycieli Komunikacyjnych
Skarżący wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części przez oddalenie powództwa w tym zakresie, stosowną zmianę rozstrzygnięcia o kosztach procesu oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu za II instancję.
Powodowie wnieśli o oddalenie apelacji oraz o zasądzenie od pozwanego na ich rzecz kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja jest bezzasadna.
Ustalenia faktyczne sądu I instancji nie budzą wątpliwości i stąd Sąd Apelacyjny przyjmuje je za podstawę własnego rozstrzygnięcia.
Ustalenia te nie zostały skutecznie wzruszone w ramach podniesionych w apelacji zarzutów prawa procesowego, w szczególności naruszeniaart. 233 § 1 kpc.
Ich analiza pozwala na przyjęcie, że intencja skarżącego, zarzucającego „błąd w ustaleniach faktycznych” oraz „dowolną i stronniczą ocenę materiału dowodowego”, polega nie na podważaniu ustalonego przez sąd stanu faktycznego, lecz na kwestionowaniu prawidłowości jego subsumcji pod przepisy prawa materialnego, w szczególnościart. 362 kcorazart. 446 § 3 i 4 kc.
W każdym razie apelujący w czytelny sposób nie wskazuje, które z konkretnych ustaleń faktycznych, poczynionych przez Sąd Okręgowy, miałoby pozostawać w sprzeczności, i dlaczego, z indywidualnie określonym elementem materiału dowodowego.
Nie doszło także do naruszenia wskazywanych w apelacji przepisów prawa materialnego.
Przede wszystkim prawidłowo ustalona została przez sąd orzekający wysokość należnych poszczególnym powodom świadczeń, i to zarówno z tytułu odszkodowania w związku ze znacznym pogorszeniem się sytuacji życiowej (art. 446 § 3 kc), jak i zadośćuczynienia za krzywdę wynikającą ze śmierci osoby bliskiej (art. 446 § 4 kc).
Szkoda, o jakiej mowa w przepisieart. 446 § 3 kc, występuje zazwyczaj w dwóch podstawowych postaciach.
Po pierwsze, polegać ona może na rozstroju zdrowia, związanego ze stresem i przeżyciami wywołanymi zgonem osoby bliskiej.
Związany z tym upadek sił witalnych zwykle ujemnie wpływa na wszystkie sfery życia, osłabiając motywację do pracy, zdolności i chęć do kształcenia itp., co zmniejsza efektywność w wykonywaniu pracy zawodowej i domowej oraz perspektywy na przyszłość.
W konsekwencji wynikają z tego ujemne skutki ekonomiczne po stronie osoby pośrednio poszkodowanej czynem niedozwolonym ( por.np: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1969r w spr. II CR 114/69, opubl. w : OSNCP , z. 7-8 z 1970r , poz. 129 , wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2002r w spr. II CKN 985/00,LEX nr 77043 itp.).
Poza tym istotne jest też pozbawienie możliwości korzystania przez najbliższych z faktycznego wsparcia zmarłego, w tym wykonywania przez niego różnego rodzaju świadczeń niepieniężnych na rzecz rodziny. Świadczenia te, jakkolwiek trudno wyliczalne, mają niewątpliwie swój wymiar majątkowy, bowiem zwalniają uprawnionych z konieczności pokrywania ich kosztów. Chodzi tu np. o wykonywanie różnych prac, w tym fizycznych, na rzecz rodziny, opiekę, pomoc w nauce itp. (por. np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 11 grudnia 2012r. w spr. I ACa 1012/12, LEX nr 1264377).
W tym kontekście należy stwierdzić, iż po stronie wszystkich powodów występują oba tak zdefiniowane elementy szkody.
Wystąpił bowiem u nich rozstrój zdrowia psychicznego, połączony z jego trwałym uszczerbkiem oraz długotrwałą dysfunkcją życiową.
Nie ulega też wątpliwości, że rodzice zmarłej, będącej przecież osobą zdrową i młodą, nie mającą jeszcze 30 lat, mogli w perspektywie liczyć na jej pomoc i opiekę w przypadku choroby i na starość. Nie budzi bowiem zastrzeżeń ustalenie sądu I instancji co silnych więzi rodzinnych i emocjonalnych, jakie łączyły zmarłą z rodzicami, co wyrażało się na co dzień zamieszkiwaniem we wspólnym budynku, wzajemnej bieżącej pomocy itp.
Tym bardziej na efektywne, wieloletnie wsparcie matki mogły w przyszłości liczyć małoletnie dzieci.
W tej sytuacji przyznane przez sąd z omawianego tytułu świadczenia należy uznać za umiarkowane, również przy uwzględnieniu kwot wypłaconych na ich poczet w postępowaniu likwidacyjnym.
Bez istotnego znaczenia jest natomiast z tego punktu widzenia okoliczność, że zmarła w chwili śmierci nie pracowała zawodowo.
Przedmiotem procesu nie były bowiem roszczenia, o jakich mowa wart. 446 § 2 kc.
Także za umiarkowane, w porównaniu ze świadczeniami przyznawanymi przez sądy w analogicznych sprawach, należy uznać zasądzone na rzecz poszczególnych powodów świadczenia z tytułu zadośćuczynienia z art.. 446§ 4 kc, i to również przy uwzględnieniu kwot zapłaconych na ich rzecz przez pozwanego przed procesem..
Sąd I instancji dokonał w tym zakresie wszechstronnego rozważenia relacji osobistych i więzi emocjonalnej łączących każdego z powodów ze zmarłąA. S. (1)oraz wpływu jej zgonu na rozmiar krzywdy doznanej z tego tytułu przez poszczególnych członków rodziny.
Wbrew poglądowi skarżącego istotne znaczenie dla rozmiarów krzywdy miało także doznanie przez powodów uszczerbku na zdrowiu psychicznym.
Nie było błędem uwzględnienie tej okoliczności zarówno przy ocenie roszczeń o odszkodowanie zart. 446 § 3 kc, jak i o zadośćuczynienie.
Chodziło tu bowiem o jej uwzględnienie zarówno w aspekcie majątkowym (art. 446§3kc), jak i niemajątkowym (art. 446 § 4 kc).
Dodać należy, że całkowicie bezzasadny jest zarzut, jakoby sąd nie uwzględnił faktu wypłacenia powodom przed procesem świadczeń na poczet dochodzonych pozwem roszczeń. W uzasadnieniu pisemnym orzeczenia sąd I instancjiexpressis verbisodniósł się do tej kwestii (por. str. 10 ostatni akapit i str. 11 uzasadnienia), uznając wypłacone przez pozwanego kwoty za rażąco zaniżone.
Nie doszło także ostatecznie do naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisuart. 362kc, jakkolwiek niektórym wywodom apelacji w tym przedmiocie nie można odmówić słuszności.
Budzi bowiem zasadnicze wątpliwości przyjęcie przez sąd I instancji, że poszkodowanaA. S. (1)w niewielkim jedynie, bo 10-procentowym stopniu, przyczyniła się do śmiertelnych skutków wypadku, poprzez zaniechanie zapięcia pasów bezpieczeństwa.
Pozostaje to w sprzeczności z konkluzjami opinii biegłegoW. J.oraz zasadami doświadczenia życiowego.
Biorąc pod uwagę okoliczności zdarzenia, w tym rodzaj i konstrukcję pojazdu, można z dużym prawdopodobieństwem założyć, że gdyby poszkodowana miała zapięte pasy, nie doszłoby do jej zgonu.
Uznać zatem należało, że do takiego skutku wypadku i wynikającej stąd szkody przyczyniła się ona co najmniej w połowie.
Nie oznacza to jednak konieczności zmiany zaskarżonego wyroku w postulowanym przez apelującego kierunku.
Należy mieć bowiem na uwadze, że, z punktu widzenia przepisuart. 362 kc, samo ustalenie faktu przyczynienia się poszkodowanego do szkody nie skutkuje obowiązkiem zmniejszenia należnego mu (w tym przypadku należnego osobom bliskim) odszkodowania.
W orzecznictwie i literaturze przyjmuje się zgodnie, że stwierdzenie takie jest tylkowarunkiemmiarkowania odszkodowania, a jego konsekwencją jest jedynie powinność badania przez sąd okoliczności decydujących o tym, czy zmniejszenie odszkodowania w ogóle powinno nastąpić (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 sierpnia 2006r w spr. IV CSK 118/06, LEX nr 369169 oraz z dnia 29 października 2008r w spr. IV CSK 228/08, OSNC-ZD, nr 3 z 2009r, poz. 66,M. O.,„Zmniejszenie odszkodowania na podstawieart. 362 kc”, Monitor Prawniczy, nr 4 z 2003r,P. G.,„W sprawie wykładniart. 362 kodeksu cywilnego”,P.i Prawo, nr 1 z 2003r itp.).
W ocenie sądu odwoławczego w okolicznościach sprawy nie było podstaw do dalszego obniżania należnych powodom świadczeń na podstawieart. 362 kc, ponad wskaźnik uwzględniony już przez sąd I instancji.
Trzeba bowiem uwzględnić, że już dochodzone przez uprawnionych świadczenia były zgłoszone na poziomie niezwykle umiarkowanym, odbiegającym w istotny sposób od roszczeń uwzględnianych przez sądy w podobnych stanach faktycznych.
W tej sytuacji zastosowanie w sposób mechaniczny arytmetycznego wskaźnika miarkowania odszkodowania, zgodnie ze stopniem przyczynienia się poszkodowanego do zwiększenia rozmiarów szkody, byłoby dla powodów krzywdzące, a przyznane im w takim przypadku świadczenia nie spełniałyby swej funkcji społecznej i ekonomicznej.
Nie można też zapominać, że samo powstanie szkody warunkowane było wyłacznie zachowaniem kierującego pojazdem sprawcy wypadku.
Sąd Okręgowy nie naruszył też przepisówart. 455 kcoraz art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003r w sprawie ubezpieczeń majątkowych, Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego i Polskiego Biura Ubezpieczycieli Komunikacyjnych ( tekst jedn. Dz. U. z 2013r., poz. 392 ze zm.) poprzez zasądzenie od pozwanego odsetek ustawowych od przyznanych świadczeń z upływem 14 dni od daty ostatecznego wezwania go do zapłaty.
Co do roszczeń odszkodowawczych z czynów niedozwolonych obowiązuje ogólna reguła, wynikająca zart. 455 kc, zgodnie z którą świadczenia te powinny być spełnione przez sprawcę szkody bezpośrednio po wezwaniu go o zapłatę ( por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 września 1970r w spr. II PR 257/70, OSNCP, z. 6 z 1971r, poz. 103, z dnia 30 marca 1998r w spr. III CKN 330/97, OSNC, z. 12 z 1998r, poz. 209, z dnia 18 lutego 2010r w spr. II CSK 434/09, LEX nr 602683 itp.).
Odnośnie roszczeń przysługujących od zakładu ubezpieczeń z tytułu odpowiedzialności cywilnej, wynikającej z ubezpieczeń obowiązkowych, termin ten modyfikowany jest przez przepisy art. 14 w/w ustawy z dnia 22 maja 2003r. Zasadą jest, że ubezpieczyciel ma obowiązek wypłacić odszkodowanie w terminie 30 dni, liczącod dnia złożenia przez poszkodowanego lub uprawnionego zawiadomienia o szkodzie(art. 14 ust. 1), o ile tylko poszkodowany wskazał podstawy faktyczne do ustalenia wysokości szkody (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 sierpnia 2008r w spr. I CSK 114/07, LEX nr 487518).
Z upływem tego terminu zakład ubezpieczeń, o ile nie zachodzą wyjątkowe okoliczności, o których mowa w art. 14 ust. 2 w/w ustawy, pozostaje w opóźnieniu w wykonaniu zobowiązania, uzasadniającym zasądzenie od niego odsetek ustawowych na podstawie przepisówart. 481 § 1 i 2 zd. 1 kc.
Uzupełniająco należy dodać, że 30-o i 14-o dniowe terminy, o jakich mowa w art. 14 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 22 maja 2003r, podobnie, jak analogiczne terminy zart. 817 § 1 i 2 kc, są terminami płatności, zastrzeżonymi na rzecz zakładu ubezpieczeńw celu umożliwienia mu przeprowadzenia tzw. postępowania likwidacyjnego, czyli poczynienia odpowiednich ustaleń co do przebiegu wypadku ubezpieczeniowego oraz wystąpienia ewentualnej szkody i jej wysokości.
W tym kontekście należy zauważyć, że powodowie zgłosili zakładowi ubezpieczeń roszczenia odszkodowawcze, również co wysokości, już w piśmie z dnia 13 kwietnia 2011r., a we wrześniu 2011r. pozwany uznał swoją odpowiedzialność co do zasady.
Zasądzenie odsetek ustawowych za zwłokę od dnia 29 listopada 2011r. nie może budzić w związku z tym jakichkolwiek zastrzeżeń.
Ubocznie tylko można zauważyć, że rzeczywiście ustalenie istotnych dla przyjęcia wysokości szkody okoliczności nastąpiło dopiero w toku procesu sądowego.
Jest to jednak wyłącznie skutek zaniechań pozwanego, który w wyznaczonym mu ustawowo terminach nie przeprowadził właściwego postępowania likwidacyjnego.
Z tych przyczyn na podstawieart. 385 kpcoraz powołanych wyżej przepisów prawa materialnego Sąd Apelacyjny orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku.
O należnych powodom kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym orzeczono (punkt 2 wyroku) na podstawie przepisówart. 98 § 1 i 3 kpcw zw. zart. 391 § 1 kpc, przy uwzględnieniu § 2 ust. 1 i 2 oraz § 13 ust. 1 pkt. 2) w zw. z§ 6 pkt.6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu( tekst. jedn. Dz. U. z 2013r, nr 461.).

    /-/ B. Wysocki /-/ E. Staniszewska /-/ K. Ratajczak