Sąd Okręgowy w Przemyślu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Cz 24/15
Data wyroku: 2015-04-02 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Elżbieta Kwaśny, Jacek Saramaga, Grażyna Mrozowicz
Słowa kluczowe: Postępowanie Cywilne
Podstawa prawna: art. 1099 par. 1, 1108, 1110.2 k.p.c

Sygn. akt I Ca 41/15
Sygn. akt I Cz 24/15

POSTANOWIENIE
Dnia 2 kwietnia 2015 r.
Sąd Okręgowy w Przemyślu Wydział I Cywilny w składzie następującym :
Przewodniczący: SSO Grażyna Mrozowicz
Sędziowie: SO Elżbieta Kwaśny
SO Jacek Saramaga (spr.)
Protokolant: st. sekr. sąd. Barbara Bełz
po rozpoznaniu w dniu 2 kwietnia 2015 r. w Przemyślu
na rozprawie
sprawy z wniosku

G. F.iR. K. F.

z udziałem
Prokuratora Okręgowego w Rzeszowie

    o stwierdzenie nabycia spadku poL. K.,S. K. N.iR. F. S.

na skutek apelacji uczestnika Prokuratora Okręgowego w Rzeszowie
od postanowienia Sądu Rejonowego w Przemyślu
z dnia 5 listopada 2013 r., sygn. akt I Ns 1588/11
oraz
sprawy z wniosku

G. F.iR. K. F.

z udziałem
Prokuratora Okręgowego w Rzeszowie

    o stwierdzenie nabycia spadku poL. K.,S. K. N.iR. F. S.

    na skutek zażalenia wnioskodawcówG. F.iR. K. F.

od postanowienia Sądu Rejonowego w Przemyślu
z dnia 5 listopada 2013 r., sygn. akt I Ns 1588/11

p o s t a n a w i a:

I
oddalaapelację;

II
uchylazaskarżone postanowienie w pkt. II-gim i przekazuje sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Przemyślu pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego;

III
prostujez urzędu błędy pisarskie w komparycji zaskarżonego postanowienia w ten sposób, że w miejsce słowa(...)wpisuje słowo(...)oraz w pkt. I-szym zaskarżonego postanowienia w ten sposób, że w miejsce słowa(...)wpisuje słowo(...)zaś w miejsce słowa „s.E.” wpisuje słowa „s.E.”.

IV

      zasądza
od Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Przemyślu na rzecz wnioskodawcówG. K. F.iR. K. F.kwotę 30 (trzydzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

UZASADNIENIE

pkt. II-go postanowienia z dnia 2 kwietnia 2015 r.
We wniosku skierowanym do Sądu Rejonowego w PrzemyśluG. K. F.iR. K. F.wnieśli o stwierdzenia nabycia spadku poL. K.,S. K. N.iR. F. S..
Prokurator Prokuratury Okręgowej w Rzeszowie, który wstąpił do niniejszego postępowania wniósł o oddalenie powyższego wniosku.
Postanowieniem z dnia 5 listopada 2013 r. Sąd odrzucił wnioski o stwierdzenie nabycia spadku poS. K. N.iR. F. S.
Sąd Rejonowy ustalił, żeS. K. N.iR. F.nie byli polskimi obywatelami, nie mieli miejsca zamieszkania lub miejsca pobytu w Polsce i nie posiadali też majątku na terenie Polski. Jednocześnie z ustaleń Sądu wynika, że siostraS. K. N.była obywatelką polską i uznał swą jurysdykcję w zakresie stwierdzenia nabycia spadku po niej. Sąd ustalił także, że postanowieniem Sądu Grodzkiego wP.z dnia 29 października 1947 r. przywróconoS. K.posiadanie nieruchomości objętej(...)składającej się z parceli budowlanej(...)na której stoi dom piętrowy wP., przyul. (...), a którego obecnym właścicielem jest Gmina MiejskaP..
Wskazując podstawę prawną odrzucenia wniosku, Sąd I instancji podał, że stosownie doart. 1108 k.p.c.do jurysdykcji krajowej należą sprawy spadkowe, jeżeli spadkodawca w chwili śmierci był obywatelem polskim lub miał miejsce zamieszkania bądź miejsce zwykłego pobytu w Rzeczypospolitej Polskiej. Do jurysdykcji krajowej należą również sprawy spadkowe, jeżeli majątek spadkowy albo jego znaczna część znajduje się w Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem Sądu to wnioskodawcach ciążył ciężar wykazania czyS. K. N.iR. F. S.byli obywatelami polskimi, czego nie uczynili. Nie mieli oni również miejsca zamieszkania w Polsce, gdyż co najmniej od 1942 r. zamieszkiwali w(...).
Według Sądu spadkodawcy nie posiadali majątku, bądź znacznej jego części w Polsce.
Jednocześnie Sąd przyznał, żeS. K. N.na podstawie postanowienia Sądu Grodzkiego wP.z dnia 29 października 1947 r., sygn. akt I Co 148/47 zgodnie zart. 16 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckichzostało przywrócone posiadanie nieruchomości położonej wP., przyul. (...). Przysługiwało mu też roszczenie o nabycie własności tej nieruchomości, przy spełnieniu odpowiednich warunków przewidzianych w powołanym akcie prawnym.
Sąd podniósł, że nieruchomość ta była własnościąS. K.– matkiL. K., a obecnie jest własnością Gminy MiejskiejP., która jest wpisana w księdze wieczystej tej nieruchomości jako właściciel.
Dodatkowo Sąd zauważył, że przed Sądem Rejonowym w Przemyślu w Wydziale Cywilnym zawisły sprawy z powództwa córkiS. K. N.–G. K. F.przeciwko Gminie MiejskiejP.o wydanie wyżej opisanej nieruchomości i z wnioskuG. K. F.o wznowienie postępowania o stwierdzenie zasiedzenia tej nieruchomości jako opuszczonej (sygn. akt. I C 234/09 i I C 59/11). Postępowanie w tych sprawach zostało zawieszone. Na czas wydania postanowienia w niniejszej sprawie nie można przyjąć, że prawo własności przedmiotowej nieruchomości jest inne niż wynika to z treści księgi wieczystej.
Zdaniem Sądu wnioskodawcy nie wykazali, że w chwili orzekaniaS. K. N.iR. F. S.wyli właścicielami majątku, bądź znacznej jego części na terenie polski. Dlatego stosownie do treściart. 1099 k.p.c.z uwagi na brak jurysdykcji krajowej Sąd wniosek odrzucił.
Postanowienie powyższe zaskarżyli zażaleniem wnioskodawcy zarzucając Sądowi Rejonowemu szereg naruszeń prawa procesowego i materialnego, w szczególności:

1
art. 233 k.p.cpoprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów skutkujące błędem w ustaleniach faktycznych polegającym na niewłaściwym uznaniu, że spadkodawcy nie byli obywatelami polskimi, co wynikało z zebranego materiału dowodowego;

2
naruszenie ar.(...)§ 1w związku zart. 227 k.p.c.polegające na nieprawidłowym ustaleniu stanu faktycznego poprzez brak przeprowadzenia postępowania dowodowego odnośnie twierdzeń wnioskodawców co do posiadania obywatelstwa polskiego;

3
naruszenieart. 232 zd. 2 k.p.c.w związku zart. 1099 § 1 k.p.c.poprzez nieprowadzenie dowodów koniecznych do ustalenia jurysdykcji sądu polskiego, w szczególności zaś nie zwrócenie się do właściwych organów celem przedstawienia dokumentów, podczas gdy sąd był do działania w tym zakresie z własnej inicjatywy;

4
art. 33 dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich(Dz.U. nr 13, poz. 87) poprzez błędne uznanie, że roszczenie o nabycie przez spadkodawców nieruchomości położonej wP.przyul. (...)było uzależnione od spełnienia odpowiednich warunków przewidzianych w tym akcie, podczas gdy spadkodawcy, którym przywrócono posiadanie nabyli tytuł własności majątku przed przedawnienie (zasiedzenie) 10-letnie i tym samym posiadali majątek w Polsce.

Powyższe naruszenia skutkowały odrzuceniem ich wniosków o stwierdzenie nabycia spadku poS. K. N.iR. F. S.z uwagi na brak jurysdykcji krajowej i naruszeńart. 1108 k.p.c.(brak obywatelstwa polskiego spadkodawców i brak majątku lub znacznej jego części w Polsce) orazart. 1110(

    2)k.p.c(sprawa nie dotyczypraw rzeczowychlub posiadania nieruchomości położonej w RP).
Wskazując na powyższe wnioskodawcy wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i orzeczenie zgodnie z nich wnioskiem ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenia na ich rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.
Uzasadniając swoje zarzuty skarżący powołali się na szereg orzeczeń Sądu Najwyższego, z których wynika obowiązek sądu orzekającego wyjaśnienia kwestii czy sprawie istnieje jurysdykcja krajowa i działanie z urzędu w kierunku potwierdzenia i istnienia lub nie jurysdykcji krajowej.
Zdaniem wnioskodawców obowiązkiem Sądu było jednoznaczne przyjęcie, że spadkodawcy nie mieli obywatelstwa polskiego, co nie miało w sprawie miejsca – Sąd nie wskazał nawet w uzasadnieniu jakie dowody świadczyły o braku tego obywatelstwa. Skarżący po raz kolejny w swym zażaleniu wskazali, żeS. K. N.urodził się wP.w 1901 r. i posiadał z tej racji obywatelstwo polskie, którego nigdy nie utracił, podobnie jak jego żonaR. F. S..
Według wnioskodawców bezpodstawne było również przyjęcie przez Sąd Rejonowy, że spadkodawcy nie posiadali majątku lub jego znacznej części w Polsce, gdyż już w 1946 r.S. K. N.zostało przywrócone posiadanie nieruchomości położonej wP.przyul. (...)w trybieart. 16 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, której wcześniej właścicielką była jego siostraS. K.i zgodnie z art. 33 tego dekretu nabył on własność tego majątku przez przedawnienie (zasiedzenie) 10-letnie, przy czym nie było konieczne objęcie jej w posiadanie przez spadkodawcę. W tej sytuacji, w ocenie skarżących, należało uznać, że istnieją podstawy do jurysdykcji krajowej na podstawieart. 1108 k.p.c.a wręcz, że jest ona wyłączna w świetleart. 1110(

    2)k.p.c.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Zażalenie wnioskodawców jest uzasadnione w zakresie w jakim wnosi o uchylenie zaskarżonego postanowienia w pkt. II-gim i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Przepisart. 1099 k.p.c.określa skutki braku jurysdykcji krajowej sądów polskich dla postępowania jako kolejną przesłankę odrzucenia pozwu i nieważności postępowania. Ze skutków określonych w tym przepisie wyprowadza się zarazem wniosek, iż jurysdykcja krajowa stanowi jedną z bezwzględnych przesłanek procesowych. Brak jurysdykcji krajowej wiąże się bądź z tym, że przepisykodeksu postępowania cywilnegolub umów międzynarodowych nie przyznają w pewnym zakresie sądom polskim kompetencji do rozpoznania sprawy (a same strony nie umówiły się o jurysdykcję sądów polskich) bądź z wyłączeniem jurysdykcji w drodze umowy zawartej na podstawieart. 1105 k.p.c.
Branie przez sąd pod uwagę z urzędu braku jurysdykcji oznacza, że sąd obowiązany jest działać w tym zakresie z własnej inicjatywy, niezależnie od ewentualnego zgłoszenia zarzutu braku jurysdykcji przez stronę bądź uczestnika postępowania, w każdym stanie sprawy, czyli od chwili wszczęcia postępowania do jego prawomocnego zakończenia.
Sąd Najwyższy wskazał, żedo odrzucenia wniosku o stwierdzenia nabycia spadku wobec braku jurysdykcji krajowej konieczne jest jednoznaczne ustalenie, że spadkodawca w chwili śmierci nie miał polskiego obywatelstwa, nie jest zaś wystarczające poprzestanie na wyrażeniu wątpliwości w tym zakresie(postanowienie SN z 30.11.2007 r. IV CSK 256/07 – niepublikowane). Sąd Okręgowy w całej rozciągłości podziela powyższe stanowisko, uznając,. Nie było rolą wnioskodawców wykazywać, że w sprawie istnieje jurysdykcja krajowa, to na Sądzie Rejonowym ciążył obowiązek jednoznacznego ustalenia braku jurysdykcji w procesie i nie mógł on tego obowiązku przerzucić na wnioskodawców.
Znamienne w sprawie jest, że rozpoznając niniejszą sprawę od roku 2011 dopiero w 2014 r., wydając orzeczenie kończące postępowanie, Sąd stwierdził brak jurysdykcji krajowej w tym postępowaniu. Uzasadnienie Sądu w tym fragmencie jest niezwykle lakoniczne i ogranicza się do stwierdzenia, że zarównoS. K. F.jak i jego żonaR. F. S.nie byli w dacie zgonu obywatelami polskimi. Sąd wskazał ten fakt jako okoliczność bezsporną, nie powołać żadnego dowodu na podstawie którego dokonał powyższych ustaleń i uchybiając tym samym przepisowiart. 328 § 1 k.p.c.
Jednocześnie Sąd w swych ustaleniach popadł w sprzeczność z jednej strony ustalając (również bez powołania jakiejkolwiek podstawy faktycznej i prawnej), że siostraS. K.L. K.była obywatelką polską, a równocześnie uznając, żeS. K.takiego obywatelstwa nie posiadał. W rozpoznawanej sprawie Sąd nie dokonał analizy przepisów (a przynajmniej brak o jej w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia) na podstawie którychS. K.miałby nie posiadać obywatelstwa polskiego lub je ewentualnie utracić.
Dla ustalenia podstawy nabycia obywatelstwa polskiego miarodajne są przepisy obowiązujące w chwili zdarzenia lub czynności, na skutek których nastąpiło nabycia obywatelstwa z mocy prawa lub decyzji właściwego organu.
Należy zwrócić uwagę Sądu Rejonowego na fakt, że spadkodawcaurodził się (...)wP.(vide: akta stanu cywilnego(...)
Gminy W.wP.– k. 273-275), a zatem na terenie ówczesnejM.A.-W.. Zgodnie z art. 3 Traktatu Pokojowego między głównymi Mocarstwami Sprzymierzonymi i Stowarzyszonymi a Polską podpisanego 28 czerwca 1919 r. (Dz.U. R.P. z 1920, Nr 110, poz. 728) Polska uznawała za obywateli polskich z samego prawa i bez żadnych formalności tych obywateli niemieckich, austriackich lub rosyjskich, którzy w chwili uzyskania przez Traktat mocy obowiązującej posiadali stałe zamieszkanie na terytorium uznanym lub które będzie uznane za część składową Polski.
Traktat Pokojowy wszedł w życie 10 stycznia 1920 r., tzn., jeszcze przed wejściem w życieustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego z dnia 20 stycznia 1920 r.Oznacza to, że obywatelstwo polskie nabywało się z mocy samego prawa, jeżeli w dniu 10 stycznia 1920 r. posiadało się stałe zamieszkanie na obszarze Państwa Polskiego, którego obszar obejmował byłe(...)a więc i miastP..
Potwierdzenie sposobu nabycia obywatelstwa polskiego z mocy samego prawa potwierdzone zostało wustawie z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego. Zgodnie z art. 2 tej ustawy prawo do obywatelstwa polskiego przysługiwało, między innymi, każdej osobie, która miała prawo swojszczyzny w jednej z gmin na obszarze Państwa Polskiego, stanowiącym poprzednio część składową PaństwaA.lubW..
W ocenie Sądu nie można wykluczyć, a nawet jest wysoce prawdopodobne, żeS. K., który urodził się wP.w 1901 r., gdzie zamieszkiwał co najmniej do lat 30-tych ubiegłego wieku, nabył z mocy prawa obywatelstwo polskie, tym bardziej, że takie obywatelstwo posiadała (w przekonaniu Sądu Rejonowego) jego siostra. Równie prawdopodobne jest posiadane obywatelstwa polskiego przez jego żonęR. F. S., nawet przy założeniu, że była cudzoziemką (co nie zostało w jakikolwiek sposób wykazane przez Sąd), gdyż na mocyart. 7 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiegoprzez zamążpójście nabywała się obywatelstwo polskie cudzoziemka poślubiająca obywatela polskiego.
W świetle powołanej wyżej ustawy (art. 11) urata obywatelstwa polskiego mogła nastąpić wyłącznie przez nabycie obcego obywatelstwa lub przyjęcie urzędu publicznego lub wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcym bez zgody właściwego wojewody.
Ustawa z 1920 r. utraciła moc w 1951 r. kiedy to weszła w życieustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim(Dz.U. Nr 4, poz. 25, z późn. zm.). Na mocy art. 1 tej ustawy obywatel polski nie mógł być równocześnie obywatelem innego państwa, zaś z dniem wejścia w życie tej ustawy obywatelami polskimi stały się osoby posiadające obywatelstwo polskie na podstawie dotychczasowych przepisów art. 2). Ustawa ta przewidywała również możliwość nabycia obywatelstwa obcego jedynie po uzyskaniu zezwolenia władzy polskiej na zmianę obywatelstwa (art. 11).
Z przedłożonej przez wnioskodawców fotokopii ekwadorskiego dowodu osobistegoS. K. N.wynika, że już 27 marca 1939 r. przebywał on poza granicami Polski, zaś związek małżeński zR. F. S.zawarł w 1943 r. Brak jednak w aktach sprawy informacji, że zmarły 21 czerwca 1963 r. w(...)
S. K.nabył obce obywatelstwo lub w inny sposób utracił obywatelstwo polskie. Sąd I instancji nie zadał sobie trudu (pomimo 4-letniego postępowania) sprawdzenia w odpowiedniej placówce dyplomatycznej, czyS. K.był obywatelem państwa obcego, co z pewnością rozwiałoby wątpliwości odnośnie jego obywatelstwa i przesądziło o istnieniu jurysdykcji krajowej.
Odnosząc się do zarzutów dotyczących naruszenia przezart. 1008 i 1110(
    2)k.p.c.wskazać należy, że Sąd I instancji nie dokonał analizy wpływu przywrócenia, na mocy postanowienia Sądu Grodzkiego wP.z 29 października 1947 r. sygn. I Co 148/47,S. K.posiadania nieruchomości położonej wP.przyul. (...)na skuteczność późniejszych działań Skarbu Państwa, zwłaszcza wobec treści zacytowanej przez skarżących uchwały Sądu Najwyższego z 28 lutego 1994 r. sygn. III CZP 10/94. Pogląd, że orzeczenie Sądu o przywróceniu posiadania nieruchomości opuszczonej przerywa bieg terminu zart. 34 Dekretu z dnia 8 marca 1946o majątkach poniemieckich i opuszczonych nawet jeżeli nie nastąpiło objęcie w posiadanie tej nieruchomości, Sąd Okręgowy podziela w całości. Okoliczność może przemawiać za uznaniem, iż w sprawie istnieje jurysdykcja krajowa także na podstawie łącznika, o którym mowa w powołanych wyżej przepisachk.p.c.
Mając na uwadze powyższe uchybienia Sądu Rejonowego Sąd Okręgowy postanowił uchylić zaskarżone postanowienie w zakresie braku jurysdykcji krajowej i przekazać sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Przemyślu na podstawieart. 397 § 2w związku zart. 386 § 4 k.p.c.uznając, iż nie doszło do rozpoznania istoty sprawy.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy powinien ustalić przy pomocy wszelkich dostępnych środków dowodowych i również z własnej inicjatywy okoliczność czy spadkodawcy posiadali obywatelstwo polskie w chwili śmierci, na co wskazują powołane wyżej okoliczności. Niewątpliwie konieczne będzie zwrócenie się do właściwych placówek dyplomatycznych lub urzędów, gdyż ustalenie posiadania przezS. K.i jego żonęR. F. S.obywatelstwa państwa obcego i daty jego nabycia (nawet przybliżonej) może przesądzić o braku lub istnieniu jurysdykcji krajowej w niniejszym postępowaniu.