Sąd Okręgowy w Poznaniu
XV Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: XV Ca 1387/14
Data wyroku: 2015-08-21 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Joanna Andrzejak-Kruk, Jarosław Grobelny, Brygida Łagodzińska
Słowa kluczowe: Podział Majątku Wspólnego
Podstawa prawna: art. 567 § 3 kpc

Sygn. akt XV Ca 1387/14

POSTANOWIENIE
Dnia 21 sierpnia 2015 r.
Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział XV Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący: SSO Joanna Andrzejak-Kruk (spr.)
Sędziowie: SSO Brygida Łagodzińska
SSO Jarosław Grobelny
Protokolant: prot. sąd. Barbara Miszczuk
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 sierpnia 2015 r. w Poznaniu
sprawy z wnioskuL. S.
przy udzialeR. S.,W. S.iM. S.
o dział spadku poF.S.i podział majątku wspólnego
na skutek apelacji wniesionej przez uczestników postępowaniaM. S.
iW. S.
od postanowienia końcowego Sądu Rejonowego Poznań-Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu
z dnia 17 czerwca 2014 r.
sygn. akt V Ns 443/12
p o s t a n a w i a :

I
oddalić apelację;

II
kosztami postępowania apelacyjnego obciążyć wnioskodawczynię i uczestników w zakresie przez nich poniesionym.

/-/ B. Łagodzińska   /-/ J. Andrzejak-Kruk  /-/ J. Grobelny

Sygn. akt XV.Ca. 1387/14

UZASADNIENIE
Wnioskiem złożonym w dniu 27.07.2011r. wnioskodawczyniL. S.wystąpiła o dział spadku poF.S.oraz o podział majątku wspólnego jej i wymienionego spadkodawcy, wskazując jako przedmioty majątkowe podlegające podziałowi: niezabudowaną nieruchomość położoną wP.przyul. (...)( która miała zostać przyznana na własność wnioskodawczyni ze spłatą na rzecz uczestnikówM. S.iW. S.w kwotach po 32.875,-zł ) oraz oszczędności zgormadzone na rachunkach bankowych ( które miały zostać podzielone w proporcji: ½ na rzecz wnioskodawczyni oraz po ¼ na rzecz uczestnikówM. S.iW. S.). Oprócz tego spadkodawca posiadał własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego wP.naos. (...), które jednak na mocy zapisu testamentowego przekazał wraz ze znajdującymi się w nim ruchomościami na rzecz uczestnikaR. S., przy czym wszystkich spadkobierców zobowiązano do złożenia oświadczeń woli stanowiących wykonanie zapisu wyrokiem z dnia 16.07.2010r.
UczestnikR. S.poparł wniosek.
UczestnicyM. S.iW. S.nie wyrazili zgody na propozycję wnioskodawczyni.M. S.podniósł ponadto, że wnioskodawczyni oraz uczestnikR. S.prawdopodobnie uzyskali od spadkodawcy darowizny, które powinny zostać zaliczone na poczet ich schedy spadkowej.

    Postanowieniem częściowymz dnia 17.10.2013r. Sąd Rejonowy(...)wP.dokonał częściowego działu spadku poF.S.oraz podziału majątku wspólnegoF.S.iL. S., przyznając na rzecz wnioskodawczyni prawo własności nieruchomości położnej wP.przyul. (...)i środki pieniężne zgormadzone na rachunkach bankowych prowadzonych na nazwisko spadkodawcy oraz zasądzając na rzecz uczestnikówM. S.iW. S.z tytułu spłaty kwoty po 56.311,-zł.
Na rozprawie w dniu 6.02.2014r.uczestnikM. S.wniósł o zaliczenie na poczet schedy spadkowej darowizny w postaci mieszkania naOs. (...)wP.. Zobowiązany przez Sąd Rejonowy do sprecyzowania roszczenia, w piśmie procesowym z dnia 14.02.2014r. uczestnik podniósł, iż powyższy lokal był przedmiotem zapisu testamentowego na rzecz uczestnikaR. S., a zatem do podziału między spadkobierców powinna być brana pod uwagę cała jego wartość. W związku z tym uczestnik wniósł o dokonanie „podziału” wartości według treści postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku i przyznanie na swoją rzecz wartości należnej mu spłaty z założeniem, iż mieszkanie mogłoby zostać przyznane na własnośćR. S..
Pismem z dnia 14.03.2014r.wnioskodawczynina podstawieart. 1039 k.c.wniosła o zaliczenie na schedę spadkową darowizn, które uczestnicyM. S.iW. S.otrzymali od spadkodawcy w postaci mieszkań wP.przyul. (...)iul. (...).
Postanowieniem końcowymz dnia 17.06.2014r., sygn. akt V.Ns 443/12 Sąd Rejonowy Poznań-Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu: 1) oddalił wniosek uczestnika postępowania i wnioskodawczyni o zaliczenie darowizn na schedę spadkową; 2) nakazał ściągnąć od uczestników postępowaniaM. S.iW. S.na rzecz Skarbu Państwa kwoty po 131,30zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych; 3) tytułem rozliczenia kosztów postępowania zasądził na rzecz wnioskodawczyni: a) od uczestnikówM. S.iW. S.po 559,35zł; b) od uczestnikaR. S.kwotę 190,65zł; 4) zniósł koszty postępowania w zakresie kosztów zastępstwa procesowego.
Jako podstawę powyższego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy powołał następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne:

F.A. S. (1)był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa zH. S.z domuP.posiadał dwoje dzieci: synaW. S.orazM. S..H.iF.S.zajmowali mieszkanie zakładowe przyul. (...)wP.. Po zmianach ustrojowych lokal ten został przekazany MiastuP.. Mieszkanie to zajmowali dalejM.iA. S. (2), który w latach 2000-nych wykupił je na własność.M. S.wykupił także od spółdzielni mieszkaniowej mieszkanie po swojej babci – matceF.S.przyul. (...)wP.. Do rozwoduF.S.zH. S.doszło w 1971r.
W dniu 1.03.1971r. przydzielonoF.S.spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu położonego naos. (...)wP.. W dniu 6.01.1973r.F.S.zawarł związek małżeński zL. S.z domuS.. Z małżeństwa tegoF.S.posiadał synaR. S.. W małżeństwie obowiązywał ustrój ustawowej wspólności majątkowej. W dniu 26.01.1978r. w drodze zamiany mieszkańF.S.otrzymał na warunkach spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu przydział lokalu położonego naos. (...)wP.. W dniu 14.04.1980r. przydzielonoF.S.spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu naos. (...). W dniu 19.03.1996r. spółdzielnia mieszkaniowa(...)wydała zaświadczenie, że opisane powyżej prawo przysługuje takżeL. S..

F.S.zmarł w dniu 4.03.2007r. Postanowieniem z dnia 10.03.2009r. Sąd Rejonowy(...)wP.stwierdził, że spadek po nim nabyli wprost na podstawie ustawy: żonaL. S., synR. S., synW. S.i synM. S.– każdy w ¼ części.
Wyrokiem z dnia 16.07.2010r. Sąd Rejonowy(...)wP.nakazał każdemu pozwanemu z osobna, a mianowicieW. S.,M. S.iL. S.złożenie oświadczenia woli, że jako spadkobiercy zmarłego w dniu 4.03.2007r.F.A. S. (1), któremu przysługiwało ½ udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego położonego wP.naos. (...)o pow. 48,4m((

    2))oświadczają, że w wykonaniu zapisu zawartego w testamencieF.A. S. (1)z dnia 11.09.2004r., otwartym i ogłoszonym w Sądzie Rejonowym(...)wP.( sygn. akt I.Ns.(...)) prawo to przenoszą naR. S.wraz ze wszystkimi znajdującymi się tam ruchomościami.
Powyższy stan faktyczny Sąd Rejonowy ustalił w oparciu o zgromadzone w sprawie dokumenty oraz zeznania wnioskodawczyni i uczestnikówR. S.iM. S., który to materiał uznał w całości za wiarygodny.
Przedmiotem rozstrzygnięcia w postanowieniu końcowym były jedynie roszczenia wnioskodawczyni i uczestnika o zaliczenie darowizn na poczet schedy spadkowej uczestników. Zdaniem Sądu jednak przepisart. 1039 § 1 k.c., który reguluje tę kwestię, w niniejszej sprawie nie miał zastosowania, gdyż spadkodawca nie poczynił żadnych darowizn na rzecz swoich spadkobierców, a przynajmniej nie zostało to wykazane.
Gdy chodzi o zgłoszone przez wnioskodawczynię rzekome darowizny dotyczące mieszkań przyul. (...)oraz przyul. (...)wP., to już z wypowiedzi samej wnioskodawczyni wynikało, że nie może tu być mowy o żadnych darowiznach. Lokal przyul. (...)stanowił bowiem lokal zakładowy, do którego zastosowanie mieć musiały przepisyustawy z dnia 30.01.1959r. – Prawo lokalowe. Z pewnością lokal ów nie stanowił ani prawa odrębnej własności ( gdyż instytucja ta weszła w życie dopiero 1994r. ), ani teżprawa spółdzielczego. Jak wynika z niepodważonych zeznań uczestnika, dopiero w latach 2000-nych lokal został przekształcony w odrębną własność i wykupiony przez niego.
Gdy chodzi o roszczenie uczestnika, to według Sądu także i ono nie miało racji bytu. Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu naos. (...)stanowiło bowiem przedmiot zapisu, nie zaś darowizny.
Jeśli zaś chodzi o sugestie uczestnika co do tego, że przedmiotowe prawo nie wchodziło w skład majątku wspólnegoF.iL. S., to materiał dowodowy zgromadzony w sprawie stanowczo temu zaprzecza. Z akt lokalowych jasno i klarownie wynika, że lokatorskie prawo do lokalu naos. (...)zostało przekształcone w czasie trwania związku małżeńskiegoF.iL. S.. Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przyznane w drodze przydziału jednemu z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej, stanowi przedmiot majątku wspólnego małżonków, chociażby wkład mieszkaniowy lub budowalny pochodził – czy to w całości, czy w części – z majątku osobistego jednego lub obojga małżonków i został wpłacony przed powstaniem wspólności majątkowej. Także spółdzielcze prawo do lokalu przyznane jednemu z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej w drodze przydziału, uwzględniającego potrzeby rodziny, w szczególności drugiego z małżonków i dzieci, stanowi przedmiot majątku wspólnego małżonków także wówczas, gdy na poczet wkładu mieszkaniowego został zaliczony wkład wniesiony przez tego z małżonków w związku z przydzielonym mu przed powstaniem wspólności majątkowej innym, mniejszym lokalem dostosowanym do jego ówczesnych potrzeb. Omawiane prawo do lokalu przysługiwało więc bezdyskusyjnie zarównoL. S., jak iF.S..
Mając na uwadze wyrok z dnia 16.07.2010r., który dotyczył udziału we własnościowym prawie do lokalu naos. (...), Sąd stwierdził, że prawo to nie stanowi już przedmiotu niniejszego postepowania o dział spadku i podział majątku wspólnego, nie jest bowiem objęte masą spadkową. Sąd zwrócił uwagę, że uczestnik postępowania – będąc reprezentowanym przez profesjonalnego pełnomocnika – nie złożył wniosku o rozliczenie nakładów z majątku osobistegoF.S.na majątek wspólny w związku z ewentualnymi wpłatami środków z majątku wspólnegoF.S.iH. S.na spółdzielcze prawo do lokalu naos. (...), przekształconym następnie w prawo do lokalu naosiedlu (...). Wpłata tych środków mogła stanowić ewentualny nakład z majątku odrębnego na majątek wspólnyL.iF.S.. Zgodnie z utrwaloną doktryną, orzecznictwem i praktyką, w sprawach o podział majątku wspólnego rozliczeń z tytułu nakładów i wydatków z majątku wspólnego na majątek osobisty dokonuje się z urzędu, ale już z tytułu wydatków i nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny tylko i wyłącznie na żądanie, zgłoszone w formie roszczenia o zapłatę. Domagający się zwrotu nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny uczestnik zobowiązany jest dokładnie określić te żądania, zgodnie zart. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c., gdyż roszczenia te mają charakter żądań procesowych, rozpatrywanych w ramach postępowania nieprocesowego. Uczestnik wniosku takiego nie złożył. Ponadto Sąd zwrócił uwagę, żeL. S., wobec której ewentualne roszczenie należałoby zgłosić, jest w ¼ spadkobierczyniąF.S., stąd też potencjalne roszczenie o rozliczenie nakładów mogłoby być zasadne jedynie w odpowiedniej części ( wypada też wskazać, że w przypadku nakładów na majątek wspólny, osoba uprawniona może domagać się zapłaty kwoty w wysokości ½ tych nakładów, jeśli nie określono innych udziałów w majątku wspólnym ).
Sąd wyjaśnił też, że udział spadkodawcy w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu naos. (...)był przedmiotem zapisu. Zapis stanowi dług spadkowy, co wyraźnie wynika z przepisuart. 922 § 3 k.c.Zapis ów został już wykonany, należy go traktować jako spłacony dług spadkowy i jako taki mógłby podlegać rozpoznaniu w toku postępowania o dział spadku na podstawie przepisuart. 686 k.p.c.Rozstrzygnięcia o roszczeniach określanych wart. 686 k.p.c., pozostających w związku z przeprowadzanym działem, nie należą jednak do zakresu podejmowanych z urzędu przez sąd w postępowaniu o dział spadku. Podobnie jak rzecz się ma z roszczeniami z tytułu rozliczenia nakładów z majątku osobistego na wspólny, tak też i w przypadku roszczenia o rozliczenie spłaconych długów spadkowych, konieczne jest wystąpienie z konkretnym żądaniem zapłaty przez uczestnika postępowania, spełniającym wymogi określone w przepisieart. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Uczestnik postępowania żadnego żądania zapłaty w związku z wykonaniem zapisu nie złożył, a był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Pismo z dnia 14.02.2014r. stanowiło rozwinięcie żądania zgłoszonego przez uczestnika na rozprawie w dniu 6.02.2014r., a dotyczącego rozliczenia darowizny w postaci spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu naosiedlu (...).
W tym stanie rzeczy Sąd oddalił oba roszczenia.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawieart. 113 ustawy z dnia 28.07.2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych( na nieuiszczone dotąd koszty sądowe złożyły się koszty związane z wynagrodzeniem biegłegoK. Ł.w wysokości 262,60zł; z uwagi na to, że wnioskodawczyni orazR. S.uiścili zaliczki na poczet opinii w wysokości po 500,-zł, nieuiszczonymi kosztami obciążonoM. S.iA. S. (2)po połowie ) orazart. 520 § 2 k.p.c.( sąd rozliczył koszty między wnioskodawczynią i uczestnikami postepowania w zakresie kosztów uiszczonych w związku z opłatami sądowymi i zaliczkami przez wnioskodawczynię; wnioskodawczyni uiściła 1.500,-zł z tytułu opłat sądowych oraz 500,-zł z tytułu zaliczki; łącznie koszty sądowe wyniosły 2.762,60zł, wnioskodawczyni i uczestnicy winni uiścić zatem po 690,65zł; z uwagi na to, że wnioskodawczyni uiściła łącznie 2.000,-zł, należy jej się odpowiednio od uczestnikówM.iA. S. (2)po 559,35zł, a odR. S.kwota 190,65zł, gdyż uiścił zaliczkę w wysokości 500,-zł na opinię ).
Apelacjęod powyższego postanowienia złożyli uczestnicyM. S.iW. S., zaskarżając je – co sprecyzowano na rozprawie apelacyjnej w dniu 10.03.2015r. – w całości w odniesieniu do rozstrzygnięć dotyczących uczestnikaM. S.oraz zarzucając Sądowi I instancji:

1
naruszenie prawa materialnego w ten sposób, iż uznał, że mieszkanie położone wP.naos. (...)stanowiące spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu, należące wyłącznie do spadkodawcyF.S., a następnie zamienione przez spadkodawcę na mieszkanie położone wP.naos. (...), również stanowiące spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu, nie stanowiło składnika majątkowego należącego wyłącznie doF.S., przez co oddalił żądanieM. S.orazW. S.;

2
naruszenie prawa materialnego w ten sposób, iż uznał, że za „sprawą zapisu” ani mieszkanie położone wP.naos. (...)( spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu ), ani też związane z tym prawem roszczenia spadkodawców nie mogą być brane pod uwagę w niniejszym postępowaniu, gdyż nie zostały złożone stosowne wnioski dotyczące rozliczeń, a nadto ten składnik nie mógł być przedmiotem niniejszej sprawy, przez co oddalił żądanieM. S.orazW. S.;

3
naruszenie przepisów postępowania, bowiem o ile za słuszne i zasadne przyjąć można stanowisko oraz twierdzenia Sądu ( czemu skarżący zaprzeczają ), to zbędnym, niepotrzebnym oraz powodującym przedłużenie się postępowania było „dzielenie” sprawy i wydawanie dwóch orzeczeń, to jest postanowienia częściowego z dnia 17.10.2013r. oraz obecnie zaskarżonego postanowienia końcowego z dnia 17.06.2013r., gdyż okoliczności, na które powołuje się Sąd były znane w dacie, w której Sąd wydając orzeczenie częściowe mógł wydać orzeczenie całkowicie kończące sprawę przez co oddalił żądanieM. S.orazW. S.;

4
naruszenie przepisów postępowania odnoszące się do przeprowadzania dowodów w sprawie, a przede wszystkim dowodów z dokumentów poprzez brak podawania numerów kart w odniesieniu do części dowodów oraz przeprowadzanie dowodów z powołaniem się na numery kart, z których to dowodów nie wynikają okoliczności, na które dowód miałby zostać przeprowadzony i przyjmowanie na tej podstawie wniosków, przez co oddalił żądanieM. S.orazW. S.;

5
naruszenie przepisów postępowania odnoszące się do przeprowadzania dowodów w sprawie mających stanowić podstawę do ostatecznych ustaleń poprzez uznanie, iż mieszkanie położone wP.naos. (...)( obecnie już spółdzielcze własnościoweprawo do lokalu ) nie stanowi przedmiotu niniejszej sprawy wobec treści wyroku z dnia 16.07.2010r. Sądu Rejonowego(...)wP., pomimo iż Sąd nie przeprowadził dowodu na okoliczność, czy wyrok ten jest prawomocny, a nadto czy nastąpiło przyjęcie w poczet członków i przydział tego lokalu stosownie do treści przywołanego wyroku nastąpił na rzecz zapisobiorcy;

6
naruszenie przepisów postępowania przez niezasadne przyjęcie, iż nie został złożony wniosek o dokonanie rozliczeń pomiędzy stronami wynikających z istnienia składnika majątkowego stanowiącego majątek osobisty spadkodawcy;

7
naruszenie przepisów postępowania poprzez zamknięcie rozprawy bez uprzedniego udzielenia głosu stronom, wobec czego pozbawiony został możliwości działania w sprawieW. S.działający poprzez swojego pełnomocnikaM. S..

Mając na uwadze powyższe zarzuty uczestnicy – co sprecyzowali na rozprawie apelacyjnej w dniu 21.08.2015r. – wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, a ewentualnie o uzupełnienie postępowania dowodowego i w zależności od jego wyników – zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez dokonanie rozliczeń z tytułu działu spadku i podziału majątku wspólnego, tj. rozliczenie długów spadkowych wynikających z wykonania zapisu, względnie rozliczenie uwzględniające wartość stanowiącego majątek osobisty spadkodawcy własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu wP.naos. (...). Nadto uczestnicy wnieśli o orzeczenie o kosztach postępowania odwoławczego według norm przepisanych.
Wodpowiedzi na apelacjęwnioskodawczyni wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzenie od skarżących na swoją rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy zważył co następuje:
Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.
Nie był zasadny zgłoszony w niej, a najdalej idący, zarzut pozbawienia uczestnikaW. S.„możliwości działania”. Podnosząc powyższy zarzut skarżący nawiązali doart. 379pk 5k.p.c., zgodnie z którym jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw, zachodzi nieważność postępowania. Z kolei nieważność postępowania sąd drugiej instancji – w granicach zaskarżenia – bierze pod uwagę z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c.), a w razie jej stwierdzenia uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazuje sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania (art. 386 § 2 k.p.c.). Nieważność postępowania z powodu pozbawienia strony ( uczestnika postępowania nieprocesowego –art. 13 § 2 k.p.c.) możności obrony należy oceniać w okolicznościach konkretnej sprawy. Chodzi natomiast o sytuacje, gdy na skutek uchybień procesowych popełnionych przez sąd strona w praktyce nie może podjąć stosownej obrony, gdyż nie mogła ona i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień przed wydaniem orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji ( tak również Sąd Najwyższy m.in. w: postanowieniu z 17.10.1969r., I CR 316/69, publ. OSP 1971/1/5; wyroku z 10.05.1974r., II CR 155/74, publ. OSP 1975/3/66 czy wyroku z 12.02.2004r., IV CK 61/03, LEX nr 151638 ).
W rozpoznawanej sprawie skarżący zarzucili, że przed Sądem Rejonowym doszło do zamknięcia rozprawy bez udzielenia głosu stronom, co uniemożliwiło zajęcie stanowiska przez uczestnikaW. S.reprezentowanego przez uczestnikaM. S.. Stanowisko to nie jest zasadne. Z protokołu rozprawy z dnia 5.06.2014r. wynika, że Sąd I instancji przeprowadził wówczas dowód z przesłuchania uczestnikaM. S., następnie wydał postanowienie co do innych wniosków dowodowych i przed zamknięciem rozprawy – realizując wymóg ustanowiony wart. 224 § 1 k.p.c.( w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.) – wysłuchał oświadczeń uczestniczących w rozprawie osób, przy czym w imieniu obecnych wnioskodawczyni oraz uczestnikaM. S.wypowiedzieli się reprezentujący ich adwokaci ( k.258-259 ). Brak jest podstaw do przyjęcia, że jakiekolwiek stanowisko w imieniu uczestnikaW. S.chciał wówczas zająć jego pełnomocnikM. S.oraz aby uniemożliwiono mu jego przedstawienie. Również apelacja nie precyzuje, jakiego rodzaju oświadczenia czy wnioski miały zostać wówczas złożone. Należy zauważyć, że uczestnikW. S.nie zgłaszał w toku postępowania żadnych roszczeń, ograniczając się stwierdzenie – w odpowiedzi na wniosek - iż nie wyraża zgody na propozycje działowe wnioskodawczyni ( k. 65 ). To uczestnikM. S.podnosił kwestię zaliczenia na schedę spadkową darowizn, które „prawdopodobnie” otrzymali od spadkodawcy wnioskodawczyni i uczestnikR. S.( k.43 ), a po wydaniu postanowienia częściowego formułował żądania z tym związane ( k.224,227 ). W rezultacie postanowienie końcowe nie zawiera rozstrzygnięć merytorycznych odnoszących się do uczestnikaW. S., a dotyczy go jedynie zawarte w punktach 2-3 orzeczenie w przedmiocie kosztów sądowych, co do którego w apelacji nie zgłoszono żadnych zarzutów. Wprawdzie – co eksponuje apelacja – w punkcie 1 postanowienia końcowego Sąd Rejonowy nie uściślił, iż oddala wniosek uczestnikaM. S.o zaliczenie darowizn na schedę spadkową, natomiast okoliczność ta nie może budzić wątpliwości, skoro tylko ten uczestnik żądanie z tego tytułu zgłosił. Nie sposób w tej sytuacji przyjąć, aby przed zamknięciem rozprawy w Sądzie I instancji doszło do jakichkolwiek uchybień procesowych skutkujących pozbawieniem uczestnikaW. S.możności obrony jego praw.
Do podważenia zaskarżonego postanowienia nie mogły także doprowadzić pozostałe podniesione w apelacji zarzuty formalne.
Skarżący krytykują sposób procedowania Sądu I instancji, wskazując na zbędne, niepotrzebne i powodujące jedynie przedłużenie postępowania „dzielenie” sprawy i wydawanie dwóch postanowień w sytuacji, gdy już przy wydawaniu postanowienia częściowego istniały okoliczności, które w ocenie tego Sądu zaważyły na orzeczeniu końcowym. Należy jednak podkreślić, że nie była przedmiotem oceny Sądu Okręgowego na obecnym etapie postępowania celowość oraz prawidłowość ( w świetle właściwych przepisów procesowych ) wydania w dniu 17.10.2013r. postanowienia częściowego. Zastrzeżenia apelacji w tym zakresie są zresztą zaskakujące z tego względu, że na rozprawie w dniu 19.09.2013r. wnioskodawczyni oraz uczestnikM. S.zgodnie wnieśli o wydanie postanowienia częściowego dotyczącego nieruchomości oraz oszczędności ( k.187 ). Przychylenie się do tego wniosku przez Sąd I instancji było zaś o tyle zrozumiałe, że uczestnikM. S.na rozprawie w dniu 19.01.2012r. sygnalizował kwestię darowizn uczynionych przez spadkodawcę na rzecz wnioskodawczyni i uczestnikaR. S., które powinny zostać zaliczone na poczet ich schedy spadkowej ( k.43 ). Sąd I instancji miał zatem podstawy, aby zakładać, że zgłoszone zostaną dalsze żądania czy roszczenia, które pozostawił do rozstrzygnięcia w postanowienie końcowym.
Należy zgodzić się z apelacją, iż postanowienia dowodowe wydane przez Sąd I instancji w zakresie dowodu z dokumentów nie odpowiadały wymogom przepisuart. 236 k.p.c.( w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.), zgodnie z którym w postanowieniu o przeprowadzeniu dowodu sąd winien oznaczyć fakty podlegające stwierdzeniu oraz środek dowodowy. W toku postępowania Sąd I instancji dwukrotnie dopuszczał dowód z dokumentów znajdujących się w aktach innych spraw, nie wskazując, o które konkretnie dokumenty chodzi względnie na jaką okoliczność dowód ten przeprowadza ( k.44,240,259 ). Nie sposób jednak uznać, aby powyższe błędy należały do kategorii istotnych uchybień procesowych mogących mieć wpływ na wynik sprawy, a w każdym razie apelacja takiego wpływu nie wykazuje. Nie budzi przecież wątpliwości, że Sąd Rejonowy jako materiał dowodowy mogący stanowić podstawę rozstrzygnięcia wskazał dokumenty zebrane w sprawach: I.Ns.(...)z wnioskuL. S.o stwierdzenie nabycia spadku poF.S.oraz I.C.(...)z powództwaR. S.przeciwkoW. S.,M. S.iL. S.o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli ( tj. o wykonanie zapisu testamentowego ). Co więcej, na ostatniej rozprawie Sąd Rejonowy wyraźnie powołał się już na konkretne karty wymienionych wyżej akt jako obejmujące dokumenty, które uznał za dowód istotny dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ( k.259 ). Nie można się ponadto zgodzić z zarzutem, iż Sąd Rejonowy nie wypowiedział się co do zgłoszonego wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego na okoliczność wartości lokalu naos. (...)wP.. Lektura akt sprawy, a w szczególności pism procesowych oraz protokołów rozpraw, przeczy przede wszystkim założeniom skarżących, jakoby taki wniosek formalnie został złożony. Wprawdzie w piśmie z dnia 14.02.2014r. uczestnikM. S.podnosił, iż należy ustalić wartość tego lokalu ( k.227 ), zaś na rozprawie w dniu 5.06.2014r. wskazywał, że powinna zostać przeprowadzona opinia biegłego na okoliczność „wysokości nakładów” na lokal, natomiast żądnego z tych oświadczeń nie można zakwalifikować jako wniosku dowodowego, który Sąd Rejonowy powinien ewentualnie uwzględnić albo oddalić.
W apelacji zarzucono, iż Sąd I instancji naruszył prawo materialne błędnie przyjmując, że spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego wP.naos. (...)nie stanowiło majątku osobistego spadkodawcy. Sąd I stancji stanowiska takiego jednak nie wyraził, gdyż w ogóle nie oceniał statusu prawnego tego prawa pod kątem jego przynależności do majątku wspólnego względnie do majątku osobistego spadkodawcy. Z niekwestionowanych ustaleń Sądu I instancji wynika, że spadkodawca otrzymał przydział w dniu 1.03.1971r. i spółdzielcze prawo do tego lokalu utracił w 1978r., gdy w wyniku zamiany mieszkań uzyskał 26.01.1978r. przydział mieszkania wP.naos. (...), początkowo na warunkach spółdzielczego lokatorskie prawo do lokalu, zaś w dniu 14.04.1980r. na warunkach spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu ( i tym ostatnim prawem ostatecznie rozporządził w formie zapisu testamentowego ). Ocena Sądu I instancji odnośnie przynależności spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu wP.naos. (...)do majątku wspólnegoL.iF.S.jest natomiast prawidłowa, a wymaga uzupełnienia jedynie o podanie podstawy prawnej.
Nie ma w tym zakresie zastosowania przepisart. 215 § 2 ustawy z dnia 16.09.1982r. Prawo spółdzielcze( t.j. Dz.U. 2013/1443 ), gdyż weszła ona w życie w dniu 1.01.1983r., zaś w orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, iż o przynależności do majątku wspólnego małżonków spółdzielczego prawa do lokalu przydzielonego przed wejściem w życiePrawa spółdzielczego– zgodnie z zasadą nieretroakcji wyrażoną wart. 3 k.c.– rozstrzygały przepisy obowiązujące w dacie uzyskania tego prawa ( por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z 29.11.1991r., III CZP 123/01, publ. OSN 1992/6/101 czy postanowienie Sądu Najwyższego z 12.06.2003r., IV CKN 274/01, LEX nr 602291 ).Art. 138 ustawy z dnia 17.02.1961r. o spółdzielniach i ich związkach( Dz.U. Nr 12, poz. 61 ze zm. ) przewidywał, że spółdzielcze prawo do lokalu może należeć tylko do jednej osoby, chyba że stanowi ono przedmiot wspólnego majątku małżonków ( wspólność ustawowa ). Przepis odsyłał tym samym do uregulowańkodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który w obowiązującym pierwotnieart. 32 § 1 k.r.o., a obecnie wart. 31 § 1 k.r.o.przewiduje, że majątek wspólny obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Skutek w postaci przynależności danego składnika majątkowego do wspólności ustawowej następuje zatem z mocy prawa i wynika z samej istoty tej wspólności. Zaliczenie do majątku osobistego przedmiotu nabytego w trakcie istnienia wspólności wymaga natomiast spełnienia dodatkowej przesłanki, tj. wykazania, że nabycie nastąpiło w okolicznościach szczególnych, określonych w aktualnym stanie prawnym wart. 33 k.r.o.( tak Sąd Najwyższy np. w wyroku z 16.04.2003r., II CKN 1409/00, publ. OSN 2004/7-8/113 czy w uzasadnieniu uchwały z 25.11.2005r., III CZP 59/05, publ. OSN 2006/5/79 ). W rozpoznawanym przypadkuF.S.uzyskał przydział mieszkania wP.naos. (...)– w 1978r. na warunkach spółdzielczego lokatorskie prawo do lokalu, zaś w 1980r. na warunkach spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu – w czasie trwania małżeństwa z wnioskodawczynią, w którym obowiązywał ustrój wspólności ustawowej. Kierując się treściąart. 31 § 1 k.r.o.( w zw. z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17.06.2004r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 162, poz. 1691 ) należy zatem przyjąć, że prawo to weszło w skład majątku wspólnego małżonków, skoro nie zostało wykazane, aby do jego nabycia, zwłaszcza na warunkach spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, doszło w warunkach surogacji, o której mowa wart. 33 pkt 10 k.r.o.Z rozliczenia w aktach lokalowych Spółdzielni Mieszkaniowej(...)wP.( k.45 ) wynika, że w związku z przydziałem z dnia 14.04.1980r. wymagane było uiszczenie uzupełniającego wkładu budowalnego w wysokości 22.200,-zł ( na poczet jego części zaliczono wcześniejszy wkład mieszkaniowy ), który został wpłacony w dniu 3.04.1980r., a nadto w formie długoterminowej spłaty spłacany był kredyt własnościowy w wysokości 296.015,-zł. Brak jest podstaw do przyjęcia, aby środki przeznaczone na te cele pochodziły z majątku osobistego spadkodawcy.
Należy ponadto zwrócić uwagę na treść wyroku Sądu Rejonowego(...)wP.z dnia 16.07.2010r., sygn. akt I.C.(...), w którym nakazanoW. S.,M. S.iL. S.złożenie oświadczenia woli, iż jako spadkobiercyF.S., któremu przysługiwało ½ udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu wP.naos. (...), w wykonaniu zapisu testamentowego prawo to przenoszą naR. S.. W apelacji słusznie wytknięto, iż Sąd I instancji nie ustalił, czy wyrok ten jest prawomocny, natomiast okoliczność ta wynika z dokumentów w aktach sprawy I.C.(...), z których dowód został przeprowadzony przez Sąd Rejonowy na rozprawie w dniu 19.01.2012r. Wyrok – zaoczny w stosunku do pozwanychW. S.iM. S.– został ogłoszony na rozprawie w dniu 16.07.2010r. i następnie doręczony powodowiR. S.w dniu 29.07.2010r. ( do rąk pełnomocnika procesowego ) oraz pozwanym:W. S.w dniu 27.07.2010r. iM. S.w dniu 10.08.2010r. ( k.86,94,95,98 akt I.C.(...)). Prowadzi to do wniosku, że wyrok ten uprawomocnił się w stosunku do pozwanych w dniu 18.08.2010r. (art. 363 § 1 k.p.c.w zw. zart. 344 § 1 k.p.c.w brzmieniu wówczas obowiązującym ) oraz w stosunku do powoda w dniu 20.08.2010r. (art. 363 § 1 k.p.c.w zw. zart. 369 k.p.c.). Zgodnie zart. 365 § 1 k.p.c.prawomocne orzeczenie jest wiążące dla stron i sądu, który je wydał, a także dla innych sądów. Moc wiążąca prawomocnego orzeczenia odnosi się do treści jego sentencji i oznacza, iż każdy sąd obowiązany jest uznać, że kwestia prawna, która była już przedmiotem rozstrzygnięcia w innej sprawie, a która ma znaczenie prejudycjalne w sprawie przez niego rozpoznawanej, kształtuje się tak, jak przyjęto w prawomocnym wcześniejszym wyroku. Jeżeli zatem w prawomocnym wyroku z dnia 16.07.2010r., wydanym w sprawie prowadzonej z udziałem wszystkich spadkobiercówF.S., zostało przesądzone, iżF.S.przysługiwał jedynie udział wynoszący ½ część ( a więc odpowiadający jego udziałowi w majątku wspólnym –art. 43 § 1 k.r.o.) w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu wP.naos. (...), to jest to wiążące dla sądu w niniejszym postępowaniu.
Należy zgodzić się z Sądem I instancji, iż powyższe prawo do lokalu nie podlegało „rozdysponowaniu” w ramach obecnego postępowania i zgłoszonego w nim żądania podziału majątku wspólnego i działu spadku. Jak już wyjaśniono, należący do spadkodawcy udział był przedmiotem zapisu testamentowego, a zapis ten został wykonany w wyniku uwzględnienia powództwa zapisobiorcyR. S.o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli. Prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek złożenia oznaczonego oświadczenia woli zastępuje to oświadczenie (art. 64 k.c.,art. 1047 k.p.c.). Jeżeli oświadczenie stanowi składnik umowy, jaka miała być zawarta miedzy stronami, do zawarcia umowy konieczne jest – co do zasady – złożenie odpowiedniego oświadczenia woli przez drugą stronę z zachowaniem wymaganej formy. Jako ugruntowane w orzecznictwie należy jednak uznać stanowisko, że nie dotyczy to wypadku, gdy sąd uwzględnia powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie zgodnie z żądaniem powoda; w takich wypadkach orzeczenie sądu stwierdza zawarcie umowy i zastępuje tę umowę ( por. uchwałę (7) Sądu Najwyższego z 7.01.1967r., III CZP 32/66, publ. OSN 1968/12/199 czy wyrok Sądu Najwyższego z 5.09.2002r., II CKN 1035/00, LEX nr 75263 ). W analizowanym przypadku Sąd Rejonowy(...)wP.w sentencji wyroku z dnia 16.07.2010r. wyraźnie zaznaczył, że „zgodnie z żądaniem pozwu” nakazuje pozwanym złożenie oświadczenia woli stanowiącego wykonanie zapisu zawartego w testamencieF.S.. Należy zatem uznać, że już samo orzeczenie zastępowało umowę o wykonanie zapisu, jaka powinna była zostać zawarta pomiędzy spadkobiercami.
Nie mają racji skarżący zarzucając, iż do wykonania zapisu niezbędne byłoby dodatkowo przyjęcie zapisobiorcy w poczet członków spółdzielni oraz przydział lokalu. Wyrażając takie pogląd skarżący opierają się – jak należy zakładać – na nieobowiązujących już uregulowaniach. W aktualnym stanie prawnym, pod rządamiustawy z dnia 15.12.2000r. o spółdzielniach mieszkaniowych( t.j. Dz.U. 2013/1222 ), przydziały funkcjonujące wPrawie spółdzielczym, które skutkowały powstaniem prawa do lokalu, zostały od dnia 15.01.2003r. zastąpione umową o ustanowienie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu ( art. 171ustawy ). Wprawdzie zaś od powyższej daty wprowadzono w art. 172ust. 2 ustawy zasadę, iż skuteczność zbycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu zależy od przyjęcia nabywcy w poczet członków spółdzielni, natomiast przepis ten został uznany za niezgodny zKonstytucją RPwyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30.03.2004r. ( Dz.U. Nr 63, poz. 591 ) i zgodnie z tym wyrokiem utracił moc z dniem 15.04.2004r.
Nie można zgodzić się z apelacją, iż w punkcie 1. zaskarżonego postanowienia Sąd Rejonowy oddalił żądanie, które w ogóle nie zostało zgłoszone. Jak już na wstępie zaznaczono, uczestnikM. S.już na rozprawie w dniu 19.01.2012r. podnosił kwestię zaliczenia na schedę spadkową darowizn, które „prawdopodobnie” otrzymali od spadkodawcy wnioskodawczyni i uczestnikR. S.( k.43 ), a po wydaniu postanowienia częściowego na rozprawie w dniu 6.02.2014r. wyraźnie wniósł o zaliczenie na schedę spadkową darowizny w postaci mieszkania naos. (...)( k.224 ). Sąd Rejonowy zakwalifikował żądanie uczestnika zgodnie z jego treścią, przy czym na skutek zobowiązania do jego sprecyzowania uczestnik złożył pismo z dnia 14.02.2014r., w którym w sposób wyraźny nie zmienił charakteru tego żądania ( k.227 ). W piśmie tym uczestnik podniósł mianowicie, że lokal stanowił majątek osobisty spadkodawcy, a zatem do „podziału” między spadkobierców powinna być brana cała jego wartość i w konsekwencji na rzecz uczestnikaM. S.miała zostać przyznana „wartość należnej mu spłaty” – z założeniem, iż mieszkanie mogłoby zostać przyznane na własnośćR. S.. Apelacja wywodzi, że „pierwotne rozważania co do kwestii zaliczenia darowizny na wypadek śmierci zostały doprecyzowowane jako rozliczenie wartości mieszkania jako składnika majątku odrębnego spadkodawcy”. Trudno jednak zakwalifikować tego rodzaju wniosek jako jakiekolwiek roszczenie podlegające rozpoznaniu w ramach postępowania o dział spadku i podział majątku wspólnego (art. 567 § 1 k.p.c.,art. 686 k.p.c.). Skoro lokal był przedmiotem zapisu, a zapis ten został wykonany w wyniku prawomocnego orzeczenia sądu, Sąd Rejonowy słusznie uznał, że w związku z tym mogło zostać zgłoszone na podstawieart. 686 k.p.c.odpowiednie roszczenie z tytułu spłaconych długów spadkowych ( do długów spadkowych należy bowiem również obowiązek wykonania zapisów –art. 922 § 3 k.p.c.). Takiego roszczenia uczestnikM. S.jednak nie zgłosił. Nie można także przyjąć, iż Sąd Rejonowy zobowiązany był w pierwszej kolejności przeprowadzić postępowanie dowodowe, co według apelacji umożliwiłoby skarżącym – w zależności od jego wyników – wystąpienie z odpowiednimi roszczeniami czy też „doprecyzowanie” roszczenia już zgłoszonego ( w kierunku rozliczenia nakładów lub długów spadkowych ). Sąd zobowiązany jest z urzędu ustalić skład i wartość majątku wspólnego i spadku podlegającego podziałowi, a także orzec o ewentualnych nakładach poczynionych z majtku wspólnego na majątek osobisty (art. 567 § 3 k.p.c.w zw. zart. 684 k.p.c.,art. 45 § 1 k.p.c.), natomiast w pozostałym zakresie postępowanie dowodowe prowadzi na wniosek zainteresowanych i po skutecznym zgłoszeniu przez nich roszczeń.
Mając powyższe na względzie Sąd Okręgowy na podstawieart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.oddalił apelację jako bezzasadną.
O kosztach postępowania w instancji odwoławczej Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 520 § 1 k.p.c., nie znajdując przyczyn dla odstąpienia od zasady wyrażonej w tym przepisie.
/-/ Brygida Łagodzińska /-/ Joanna Andrzejak-Kruk  /-/ Jarosław Grobelny