Sąd Apelacyjnyw Warszawie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1629/14
Data wyroku: 2015-05-21 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Zbigniew Cendrowski, Marzena Konsek-Bitkowska, Marta Szerel

Sygn. akt I ACa 1629/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 maja 2015 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący – Sędzia SA Marzena Konsek-Bitkowska (spr.)
Sędzia SA Zbigniew Cendrowski
Sędzia SO del. Marta Szerel
Protokolant stażysta referent Izabela Płomińska
po rozpoznaniu w dniu 7 maja 2015 r. w Warszawie na rozprawie
sprawy z powództwa(...) Fundacji (...)z siedzibą
wG.
przeciwko Skarbowi Państwa – Ministrowi Infrastruktury i Rozwoju
o ustalenie
na skutek apelacji obu stron
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 25 czerwca 2014 r.,
sygn. akt II C 726/09

1
zmienia zaskarżony wyrok częściowo w punkcie pierwszym i w punkcie trzecim w ten sposób, że oddala powództwo o ustalenie braku zobowiązania do zwrotu pozwanemu środków w wysokości 107.837,74 zł (sto siedem tysięcy osiemset trzydzieści siedem złotych siedemdziesiąt cztery grosze) oraz ustala, że powódka ponosi 100% kosztów procesu,

2
oddala apelację powódki,

3
zasądza od(...) Fundacji (...)z siedzibą wG.na rzecz Skarbu Państwa – Ministra Infrastruktury i Rozwoju kwotę 7200 zł (siedem tysięcy dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym,

4
nakazuje pobrać od(...) Fundacji (...)z siedzibą wG.na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Warszawie kwotę 5.392 zł (pięć tysięcy trzysta dziewięćdziesiąt dwa złote) tytułem opłaty od apelacji, od której pozwany był ustawowo zwolniony.

Sygn. aktI ACa 1629/14

UZASADNIENIE
Pozwem z 31 sierpnia 2009 r.(...) Fundacja (...)wG.wniosła o ustalenie, że nie istnieje jej zobowiązanie do zapłaty kwoty 527.217,52 zł na rzecz Skarbu Państwa.
Pozwany Skarb Państwa wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów postępowania.
W piśmie procesowym z 30 września 2013 r. powód zmodyfikował powództwo w ten sposób, iż wniósł o stwierdzenie, że nie istnieje zobowiązanie powoda do zapłaty kwoty 554.090,60 zł na rzecz pozwanego, wskazując iż w pozwie nastąpiła oczywista omyłka rachunkowa.
Wyrokiem z dnia 25 czerwca 2014 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że powódka w związku z rozliczeniem projektu Praca dla Dwojga, realizowanego na podstawie umowy o dofinansowanie działania w ramach programu operacyjnego Program Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL dla Polski 2004-2006 z 19 grudnia 2005 r., nr(...), nie jest zobowiązana do zwrotu pozwanemu środków w wysokości 111.020,74 zł, a w pozostałym zakresie oddalił powództwo. Sąd ustalił, że powódka wygrała sprawę w 20% i powinna ponieść 80% kosztów postępowania, przy czym ich szczegółowe wyliczenie pozostawił referendarzowi sądowemu.
W uzasadnieniu Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 30 czerwca 2005 r.(...) Fundacja (...)złożyła wniosek o dofinansowanie Działania 2 w ramach programu operacyjnego – Program Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL. Tematem programu było godzenie życia rodzinnego i zawodowego oraz ponowna integracja kobiet i mężczyzn, którzy opuścili rynek pracy, poprzez wdrażanie bardziej elastycznych i efektywnych form organizacji pracy oraz działań towarzyszących.W dniu 19 grudnia 2005 r. pomiędzyFundacją Fundusz (...)wW.(...), dalej(...)), działającą w imieniu Instytucji Zarządzającej EQUAL, a(...) Fundacją (...)wG.(Beneficjentem) została zawartaumowa nr (...)o dofinansowanie Działania 2 w ramach programu operacyjnego – Program Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL dla Polski 2004-2006 współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego.
Zgodnie z postanowieniami umowy Instytucja Zarządzająca EQUAL przyznała Beneficjentowi środki finansowe na realizację Działania określonego we wniosku o dofinansowanie Działania 2 w ramach programu operacyjnego – Program Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL – w łącznej kwocie, nie większej niż 7 349 317,50 zł (§ 2 ust. 1), a Beneficjent zobowiązał się do wykorzystania środków finansowych wyłącznie na sfinansowanie Działania i zapewnił, że wszystkie czynności, związane z finansowaniem Działania odbywać się będą zgodnie z warunkami umowy (§ 4 ust. 3). Beneficjent zobowiązał się do zawarcia z poszczególnymi podmiotami, które staną się w wyniku realizacji Działania(...)w Partnerstwie na rzecz Rozwoju, umów regulujących zasady współpracy przy realizacji Działania, które powinny uwzględniać postanowienia Umowy (§ 4 ust. 6). Działanie miało być realizowane w terminie od 1 lipca 2005 r. do 31 marca 2008 r. zgodnie z harmonogramem realizacji Działania, który stanowi załącznik(...)do umowy (§ 5 ust. 1).
Sąd Okręgowy omówił także dalsze postanowienia umowy i aneksu do umowy, zawarł w uzasadnieniu także ustalenia dotyczące przebiegu realizacji obowiązków przez powódkę.
Sąd ustalił ponadto, że pozwany już pod dokonaniu wypłat na rzecz powódki zanegował kwalifikowalność części wydatków. Pismem z 26 stycznia 2009 r. pozwany poinformował powódkę, iż w wyniku przeprowadzonej analizy zakwestionowanych przez(...)wydatków poniesionych przez powoda na realizację zamówień, których przedmiotem było świadczenie usług eksperta zespołu ds. współpracy ponadnarodowej oraz świadczenie usług eksperta ds. promocji, należy podtrzymać decyzję o ich niekwalifikowalności. W piśmie z 12 maja 2009 r. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego zawiadomiło powódkę o częściowym uwzględnieniu poniesionych wydatków, jednak co do większości zakwestionowanych pozycji podtrzymane zostały zastrzeżenia co do ich kwalifikowalności. Także w dalszych pismach z 6 i 10 sierpnia 2009 r. pozwany podtrzymał swoje stanowisko odwołując się do zasad kwalifikowalności wydatków, w tym racjonalności i efektywności kosztowej wydatków.
Pismem z 17 czerwca 2009 r. zatytułowanym „Informacja dla beneficjenta o wynikach weryfikacji wniosku o płatność końcową – korekta” pozwany poinformował powoda, że w wyniku przedstawionego rozliczenia Partnerstwo „Praca dla dwojga” powód zobowiązany jest do zwrotu niewykorzystanych w ramach Działania 2 środków w wysokości 527 217,52 zł wraz z odsetkami jak dla zaległości podatkowych za okres od 17 lutego 2009 r. do dnia zwrotu (ze względu na nierozliczenie dotacji z 2008 roku do 15 lutego 2009 r.) oraz wraz z odsetkami w wysokości 199 zł ze względu na zwrot dotacji z 2008 roku z 4 marca 2009 r. w wysokości 40 270,78 zł.
Sąd Okręgowy uznał, że powództwo o ustalenie zasługiwało na częściowe uwzględnienie. W pierwszej kolejności wskazał, że powódka posiada interes prawny, w rozumieniuart. 189 k.p.c.w ustaleniu, że nie istnieje po jej stronie zobowiązanie do zwrotu pozwanemu kwoty 527 217,52 zł, w związku z nieuznaniem przez pozwanego wydatków w takiej wysokości za kwalifikowane. Pomiędzy stronami doszło do powstania sporu w związku z realizacją i rozliczeniem umowy z 19 grudnia 2005 r., w wyniku czego pozwany wezwał powódkę w sierpniu 2009 roku do zwrotu kwoty 527 217,52 zł. Sytuacja prawna powódki była zatem niepewna, gdyż powódka mogła się spodziewać, że pozwany wytoczy przeciwko niej powództwo o zapłatę, przy czym nie wiedziała, kiedy to może nastąpić. Niejako ubiegając pozwanego powódka zdecydowała się wystąpić z przedmiotowym roszczeniem; oczekiwała, że wydany w niniejszej sprawie wyrok rozstrzygnie spór między stronami, a powódka zyska pewność co do swojej sytuacji prawnej. O interesie prawnym powódki w dochodzeniu roszczenia świadczy fakt, że rozstrzygnięcie niniejszej sprawy definitywnie usuwa stan niepewności co do rozliczenia zawartej miedzy stronami umowy.
Uznając istnienie interesu prawnego, Sąd Okręgowy zbadał merytoryczne przesłanki powództwa, w wyniku czego częściowo uwzględnił powództwo, tj. ustalił, że pozwany niezasadnie domaga się od powódki zwrotu kwot: 25 388,02 zł (Badania socjologiczne Etap IV), 18 375 zł (Badania socjologiczne Etap V), 69 565,72 zł z tytułu kosztów poniesionych na skład i druk publikacji Kompendium dobrych praktyk (w tym kosztów doręczeń). W pozostałym zakresie Sąd uznał roszczenie powódki za nieuzasadnione i w pkt II. wyroku oddalił powództwo w tej części. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawieart. 100 k.p.c.
Apelację od powyższego wyroku wniosły obie strony.
Pozwany zaskarżył wyrok w zakresie punktu I ponad kwotę 3.183 zł i III, podnosząc zarzuty:
- błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyrokowania poprzez uznanie, że powódka nie jest zobowiązana do zwrotu kwoty 111.020,74 zł,
- sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez uznanie, że koszt dystrybucji publikacji(...)wynosił 65.919,40 zł.
Pozwany wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez ustalenie, że powódka nie jest zobowiązana do zwrotu pozwanemu środków w wysokości 3.183 zł oraz zasądzenie kosztów procesu, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i w tym zakresie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.
Powódka zaskarżyła wyrok w części oddalającej powództwo, zarzucając mu:
- naruszenieart. 146w zw. zart. 67 ust. 1 pkt 1 lit. a Ustawy o zamówieniach publicznych,
- naruszenieart. 233 k.p.c.poprzez dokonanie dowolnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i w jej wyniku błąd w ustaleniach faktycznych.
Powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez ustalenie, że nie jest zobowiązana do zwrotu pozwanemu środków w wysokości 527.217,52 zł oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu za obie instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności wskazać trzeba, że pozew w tej sprawie wpłynął w dniu 31 sierpnia 2009 r., a więc już po wejściu w życieustawy z dnia 19 marca 2009 r. o zmianie ustawy o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa(Dz.U.2009.79.660). Przypomnieć należy, że nowelizacja ta, ustanawiająca obligatoryjne zastępstwoSkarbu Państwa przez Prokuratorię Generalną w sprawach rozpoznawanych w I instancji przez sąd okręgowy, weszła w życie w dniu 12 czerwca 2009 r.
Dostrzeżone przez Sąd Apelacyjny braki dotyczące właściwej reprezentacji Skarbu Państwa zostały usunięte w postępowaniu apelacyjnym w zakreślonym przez Sąd terminie w ten sposób, że do akt złożono pismo Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa z dnia 13 października 2014 r. o przekazaniu sprawy do prowadzenia właściwemu ministrowi zgodnie zart. 8b ustawy o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Jednocześnie na rozprawie apelacyjnej złożone zostało oświadczenie o potwierdzeniu wszystkich wcześniejszych czynności dokonanych w imieniu strony pozwanej przez niewłaściwie umocowanego zawodowego pełnomocnika. Niewątpliwie, zważywszy na datę pisma Prokuratorii Generalnej o przekazaniu sprawy do prowadzenia, radca prawnyP. M., występujący przed Sądem Apelacyjnym na podstawie pełnomocnictwa udzielonego w dniu 3 maja 2015 r. (k. 972-973), był właściwie umocowany do reprezentacji Skarbu Państwa.
Przechodząc do merytorycznej oceny obu apelacji uznać trzeba apelację powoda za nieuzasadnioną, zaś apelację pozwanego za zasadną, choć z przyczyn innych niż wskazane w pisemnej apelacji tej strony.
Niewątpliwie w dacie wytoczenia powództwa strona powodowa mogła zasadnie twierdzić, że służy jej interes prawny w ustaleniu braku obowiązku zwrotu wypłaconych jej przez pozwanego świadczeń. Zauważyć jednak trzeba, że interes prawny powódki odpadł z chwilą zawiśnięcia sprawy z powództwa Skarbu Państwa przeciwko Fundacji o zwrot świadczeń. Od tej chwili powódka mogła bowiem skutecznie bronić się jako pozwana w sprawie o zapłatę. Podkreślić trzeba, że powódka nie negowała ważności czynności prawnej zawartej pomiędzy nią a pozwanym, negowała jedynie istnienie podstaw do żądania zwrotu wypłaconych jej uprzednio środków we wskazanej wysokości. Nie powinno wobec tego budzić wątpliwości, że powódka mogła uzyskać pełnię ochrony prawnej w sprawie o zapłatę, gdzie jako pozwana mogła wykazywać, że Skarbowi Państwa nie służy dochodzone roszczenie. Sprawa z powództwa Skarbu Państwa przeciwko(...) Fundacji (...)toczy się przed Sądem Okręgowym w Warszawie pod sygnaturą I C 622/11. Obecnie sprawa ta jest zawieszona, co uznać należy za niewłaściwą decyzję procesową Sądu I instancji, która jednak nie została poddana kontroli instancyjnej wobec bierności obu stron procesu.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie wyrażano pogląd, że dłużnik dopóty ma interes prawny w ustaleniu swego obowiązku, dopóki nie został przez wierzyciela pozwany o świadczenie. Gdy został pozwany o zapłatę, to przysługuje mu już tylko obrona w takim procesie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 1972 r. I CR 388/71, z dnia 5 lutego 2009 r. I CSK 332/08, z dnia 9 grudnia 2011 r. III CSK 138/11). Taką wykładnięart. 189 k.p.c.podziela również Sąd Apelacyjny w obecnym składzie.
Porównanie żądania zgłoszonego w sprawie niniejszej oraz żądania o zapłatę w sprawie sygn. akt I C 622/11 dowodzi, że Skarb Państwa wytoczył powództwo o zapłatę tej właśnie należności, której dotyczy niniejsza sprawa o ustalenie. Nie zmienia tej oceny fakt, że powództwo w sprawie o zapłatę złożone zostało w trybie nakazowym w oparciu o weksel gwarancyjny. Już w samym pozwie Skarb Państwa wskazywał także na stosunek podstawowy zabezpieczony wekslem. Również pozwana w zarzutach od nakazu zapłaty podjęła obronę, odnosząc się do stosunku podstawowego. Nie budzi przy tym żadnych wątpliwości, że pozwana może w sprawie o zapłatę bronić się również zarzutami dotyczącymi stosunku podstawowego. Przedmiot procesów i ich podstawa faktyczna jest identyczna: Skarb Państw dochodzi zapłaty wskazanej należności ze skonkretyzowanego, wynikającego z zawartej umowy stosunku prawnego, zabezpieczonego wekslem gwarancyjnym, Fundacja dochodzi zaś ustalenia, że nie ma obowiązku zapłaty tej konkretnej należności. Oceny powyższej nie zmienia fakt, że Fundacja mogłaby bronić się w procesie o zapłatę także zarzutami zprawa wekslowego. Dla ustalenia tożsamości podstawy faktycznej i prawnej, jako eliminującej interes prawny w żądaniu ustalenia, wystarcza bowiem to, że w obu procesach przedmiotem badania jest stan obowiązków wynikających z zapisówumowy (...)i sposobu jej wykonania, zaś Fundacja zgłosiła zarzuty w tym zakresie w sprawie, w której pozwano ją o zapłatę. W efekcie Fundacja może uzyskać pełnię ochrony swoich praw występując jako pozwana w sprawie o zapłatę, gdzie może i powinna podnieść wszystkie zarzuty. Oceny tej nie zmienia możliwość powołania dodatkowo przez Fundację w sprawie o zapłatę zarzutów wynikających ze stosunku wekslowego.
Niewątpliwie zakres istniejącej niepewności prawnej, sporu pomiędzy stronami, wyznacza wyłącznie roszczenie o zapłatę określone przez Skarb Państwa w jego pozwie w sprawie I C 622/11 . Nieuzasadnione było wobec tego dalsze prowadzenie rozległego postępowania dowodowego w sprawie o ustalenie. Interes prawny powoda w żądaniu ustalenia upadł w roku 2011, a wobec tego jego powództwo należało oddalić wprost. Od chwili doręczenia odpisu pozwu o zapłatę, tj. od zawiśnięcia sporu, Fundacja mogła i powinna była wykazywać swoje racje w tamtym postępowaniu, w którym ostatecznie zostanie rozsądzony istniejący pomiędzy stronami spór.
Nie budzi wątpliwości, że - pomimo zamieszczenia wkodeksie postępowania cywilnego-artykuł 189zawiera regulację prawnomaterialną w zakresie pojęcia interesu prawnego. Z tego względu Sądy obu instancji obowiązane były z urzędu właściwie ten przepis wyłożyć i właściwie go zastosować.
Z tych też względów, wobec braku interesu prawnego w ustaleniu, apelacja powódki podlegała oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c., zaś apelacja pozwanego uwzględnieniu na podstawieart. 386 § 1 k.p.c., co doprowadziło do korekty wyroku Sądu I instancji w granicach apelacji Skarbu Państwa, skutkując także korektą rozstrzygnięcia o kosztach. Zważywszy na wynik sprawy zasadne było obciążenie powódki całością kosztów procesu na podstawieart. 100 k.p.c.za I instancję, w której powódka wygrała spór jedynie co do kwoty 3.183 zł, oraz na podstawieart. 98 k.p.c.za postępowanie odwoławcze.