Sąd Okręgowy w Nowym Sączu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 1507/12
Data wyroku: 2015-07-21 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Paweł Poręba
Słowa kluczowe: Bezpodstawne Wzbogacenie
Podstawa prawna: art. 64 kc, art 1047 kpc, art. 405 kc, art. 222 § 1 kc
Teza: Przepisy art. 64 kc i 1047 kpc nie stanowią samodzielnej podstawy do ustalenia obowiązku złożenia przez kogokolwiek oświadczenia woli. Przesłanki tego obowiązku wyznaczają przepisy prawa materialnego.

Sygn. akt I C 1507/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 lipca 2015 roku
Sąd Okręgowy w Nowym Sączu Wydział I Cywilny w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Paweł Poręba
Protokolant: starszy sekr. sąd. Agata Kasalik
po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2015 roku w Nowym Sączu
sprawy z powództwaJ. S.,P. N.
przeciwkoM. K.
o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli i o wydanie

I
zobowiązuje pozwanąM. K., aby w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku złożyła w formie aktu notarialnego oświadczenie woli, w którym przeniesie nieodpłatnie na rzecz powódek, tj.J. S.orazP. N.prawo własności nieruchomości gruntowej stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...)o powierzchni 0,1553 ha, położoną wM., objętąksięgą wieczystą nr (...)prowadzoną przez Sąd Rejonowy w Wieliczce V Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych z siedzibą wS.– w udziałach po 1/3 części na rzecz każdej z powódek oraz do wydania opisanej nieruchomości powódkom w udziałach po 1/3 w terminie wskazanym – z tym, że na wypadek niezłożenia oświadczenia w powyższym terminie niniejsze orzeczenie zastąpi oświadczenie pozwanej;

II
oddala powództwo w pozostałym zakresie;

III
zasądza od pozwanej na rzecz powódek łącznie kwotę 1.217,00zł (jeden tysiąc dwieście siedemnaście złotych) tytułem zwrotu części kosztów zastępstwa procesowego;

IV
nakazuje ściągnąć od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Nowym Sączu kwotę 5.208,00 zł (pięć tysięcy dwieście osiem złotych) tytułem zwrotu części kosztów sądowych tymczasowo pokrytych ze środków Skarbu Państwa;

V
w pozostałym zakresie nieuiszczonymi kosztami obciąża Skarb Państwa.

Sygn. akt I C 1507/12

UZASADNIENIE
wyroku Sądu Okręgowego w Nowym Sączu
z dnia 21 lipca 2015 roku

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli i o wydanie
PowódkiJ. S.orazP. N.wystąpiły z powództwem z dnia 21 grudnia 2012 roku ( k. 1-4 ) skierowanym przeciwkoM. K.sprecyzowanym w piśmie procesowym z dnia 02 czerwca 2015 roku ( k. 262-263 ) domagając się zobowiązania pozwanej do złożenia w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku oświadczenia woli w formie aktu notarialnego, w którym przeniesie ona na rzecz powódek w częściach równych udziały w prawie własności nieruchomości położonej wM., stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...)o powierzchni 0,1553 ha, objętej KW nr(...)Sądu Rejonowego w Wieliczce V Zamiejscowego Wydziału Ksiąg Wieczystych z siedzibą wS.. Wniosły nadto o zobowiązanie pozwanej do wydania przedmiotowej nieruchomości.
Uzasadniając żądanie powódki podniosły( k. 2-4 ), iż są spadkobierczyniami po zmarłymW. N.. Trzecia spadkobierczyniN. N.nie występuje w sprawie.W. N.zamieszkujący w Stanach Zjednoczonych zakupił w Polsce nieruchomość położoną wM., opisaną powyżej. Środki pieniężne na tę nieruchomość zmarły przelał z rachunku wS.na rachunek banku wN.w kwocie 100.000 USD, które odpowiadały kwocie 322.500,00zł. W dniu 21 stycznia 2009 roku została zawarta umowa nabycia nieruchomości. PonieważW. N.zamieszkiwał wS., jako kupująca w umowie została wskazana jego matkaA. N.. Równocześnie w tym samym dniu przed notariuszem sporządziła testament, w którym uczyniła zapis nabytej nieruchomości na rzecz syna. NiestetyW. N.zmarł przed matką, w wypadku samolotowym w dniu 15 lutego 2010r.A. N.była bezpodstawnie wzbogacona nieruchomością, która została nabyta za środkiW. N.. Była zobowiązana do ich zwrotu na rzecz syna, a ponieważ zmarł na rzecz jego spadkobierców. Spadkobierczyniami po nim zostały żona oraz dwie córki w częściach po 1/3. Wbrew ustaleniom poczynionym pomiędzy zmarłymW. N.oraz jego matkąA. N.o przejściu nieruchomości na własnośćW. N., w dniu 05 lipca 2011 rokuA. N.darowała nieruchomość córce (pozwanej)M. K.. Tym samym zobowiązaną do zwrotu wzbogacenia jest pozwana.
PozwanaM. K.w początkowej fazie postępowania w odpowiedzi na pozew ( k. 97 ) uznała żądanie pozwu i wyraziła zgodę na przeniesienie na rzecz powódek własności nieruchomości opisanej w pozwie, lecz z zaznaczeniem, że wyczerpuje to wszelkie roszczenia powódek mogące wynikać z przyszłego dziedziczenia poA. N.– matceW. N..
Powódki w odpowiedzi na pozew w piśmie procesowym z 29 sierpnia 2013 roku oświadczyły ( k. 104-105 ), iż nie wyrażają zgody na taką propozycje i zarzuciły, że jest ona dla nich niekorzystna.
W piśmie procesowym z dnia 14 października 2013 roku ( k. 120-121 ) powódki oświadczyły, iż skłonne w ramach dążenia do ugody zrezygnować jedynie żądania zwrotu kosztów postępowania w razie ugodowego zakończenia sprawy.
PozwanaM. K.w piśmie z 10 lutego 2014 roku ( k. 141-142 ) złożonym na rozprawie z dnia 11 lutego 2014 roku ( k. 152 od 00:08:48 ) godziła się na wydanie i nieodpłatne przeniesienie na rzecz powódek orazN. N.prawa własności nieruchomości położonej wM.oznaczonej jakodziałka nr (...)pod warunkiem rezygnacji przez powódki z kosztów procesu objętych niniejszym postępowaniem, poniesienia przez powódki kosztów czynności notarialnej oraz rezygnacji przez powódki z roszczeń wobec pozwanej związanych z posiadaniem przez nią z przedmiotowej nieruchomości położonej wM..
Pomimo deklaracji ugodowych wskazywanych na rozprawie z 11 lutego 2014 roku i zakreślonego terminu ( k. 152/2 od 00:13:59 ), powódki w piśmie procesowym z dnia 07 marca 2014 roku ( k. 158 ) nie przystały na propozycję ugody zgłoszoną przez pozwaną i nie zgłosiły już dalszych propozycji.
W piśmie procesowym z dnia 01 września 2014 roku pozwanaM. K.wniosła ( k. 189-192 ) o oddalenie powództwa zarzucając, iż przedmiotowa nieruchomość wM.została zakupiona za pieniądze pochodzące z darowizny poczynionej na rzecz matkiA. N.przez jej synaW. N.i pozwanąM. K.. Środki finansowe, z których dokonana została darowizna pochodziły bowiem ze wspólnego kontaW. N.iM. K.wH.(...)Bank. Zdaniem pozwanejW. N.pomimo pozostawania formalnie w związku małżeńskim zJ. S.nie mieszkał z nią i nie prowadził z nią wspólnego gospodarstwa domowego.
W konsekwencji pozwana uznała, że nie jest bezpodstawnie wzbogacona i nie ciąży na niej obowiązek zwrotu nieruchomości na rzecz powódek. SkoroW. N.pozostawał w separacji z żoną od około 12 lat, środki zgromadzone na rachunku nie wchodziły w skład majątku wspólnego, ponieważ tak stanowi prawo stanuN.(...).
Pozwana zarzuciła także, że uwzględnienie powództwa sprzeczne jest z zasadami współżycia społecznego bo zmierza do pokrzywdzenia drugiej córki zmarłegoN. N., która z powództwem nie wystąpiła.
Ustosunkowując się do stanowiska pozwanej powódki w piśmie procesowym z dnia 25 września 2014 roku ( k. 211-213 ) wskazały, że środki, za które nabyta została nieruchomość należały do majątku wspólnegoW. N.oraz powódkiJ. S., ponieważ byli małżeństwem. Pozwana nie była uprawniona do środków, ponieważ została tylko dopisana do rachunku, na który wpłat dokonywał wyłącznieW. N.. Powódka rozliczała się wspólnie z mężem, w tym ze środków zgromadzonych na przedmiotowym rachunku. Poza tym nawet gdyby przyjąć, że uprawnionymi do środków zgromadzonych na rachunku według prawa stanuN.(...)są tylko osoby wskazane na rachunku, to środki po wypłaceniu z tego rachunku zostały wyjęte spod dyspozycji pozwanej. Przeniesienie własności na rzecz dwóch spośród trzech spadkobierczyń po zmarłymW. N.nie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego poprzez pominięcie trzeciej spadkobierczyniN. N., ponieważ roszczenie zgłoszone w pozwie ma charakter roszczenia niepodzielnego, aN. N.będzie przysługiwało roszczenie regresowe o przeniesienie jej udziału do powódek.
Powódki zarzuciły także, iż powoływanie się przez pozwaną na zasady współżycia społecznego jest nieuprawnione, gdyż pozwana w testamencie po matce i w darowiźnie po matce uczynionej za jej życia otrzymała w zasadzie wszystkie nieruchomości rodzinne a następnie wskutek sprzeniewierzenia woliW. N.przez jego matkęA. N.otrzymała dodatkowo przedmiotową nieruchomość wM.. Zatem to pozwana dopuszcza się naruszenia zasad współżycia społecznego.
Postanowieniem z dnia 07 maja 2013r. Sąd udzielił zabezpieczenia na czas trwania postępowania poprzez zakazanie pozwanej zbywania nieruchomości składającej się zdziałki ewidencyjnej numer (...)o pow. 0,1553 ha, położonej wM., dla której Sąd Rejonowy w Wieliczce V Wydział Zamiejscowy Ksiąg Wieczystych wS.prowadzi KW nr(...). (k.81 ).
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
PowódkaJ. S.jest żonąW. N., powódkaP. N.jest córkąW. N., a pozwanaM. K.jest jego siostrą.
W. N.ma jeszcze jedną córkęN. N..
Powódki, oraz pozwana iN. N.zamieszkują w Stanach Zjednoczonych.
W. N.od kilkunastu lat przed 2009 rokiem pozostawał w separacji faktycznej z żoną (powódką)J. S.. Zamieszkiwał z siostrą (pozwaną)M. K.. Małżonkowie powódkaJ. S.orazW. N.nie zawierali umów majątkowych małżeńskich, łączyła ich wspólność majątkowa.
okoliczność bezsporna:

Dowód:

/ częściowo zeznania pozwanejM. K.od 00:25:26 - k.201; zeznania powódkiJ. S.– k.248 /.
W. N.pracował w Stanach Zjednoczonych jako kierowca ciężarówki oraz instruktor pilotażu. Pozwana jest zatrudniona w służbie zdrowia.
W czasie trwania małżeństwaW. N.zawarł umowę rachunku bankowego wH.(...)Bank, na który wpłacił kwotę 100 000 zł oszczędności. Dopisał do tego rachunku bankowego siostrę (pozwaną). Wpłat na to konto dokonywał tylkoW. N.. Po wpłaceniu kwoty 100 000 USD nie były dokonywane dalsze transakcje, poza tymi dotyczącymi utrzymania konta i dopisywania odsetek.
PozwanaM. K.nie dokonywała żadnych wpłat na to konto.
Według prawa stanuN.(...), w którym umowa rachunku bankowego została zawarta, do środków zgromadzonych na takim rachunku uprawnione były tylko osoby przypisane do rachunku, nie miały do nich zastosowania regulacje dotyczące stosunków majątkowych w małżeństwie.

D owód:

/ skan książeczki depozytowejH.(...)Bank – k.193-196 z tłumaczeniem – k.203-207; częściowo zeznania pozwanejM. K.od 00:25:26 k.201; informacjaH.(...)Bank z dnia 09.09.2014 roku z tłumaczeniem – k.216-1217, zeznania powódkiJ. S.– k.248 /.
W. N.zamierzał nabyć nieruchomość w Polsce.
Oglądał nieruchomość położoną wM., stanowiącądziałkę ewidencyjną nr (...)o powierzchni 0,1553 ha, objętą KW nr(...)Sądu Rejonowego w Wieliczce V Zamiejscowego Wydziału Ksiąg Wieczystych z siedzibą wS.– należącą doK. C.iP. C..
Ponieważ nadal zamieszkiwał wS., gdzie zarobkował,W. N.ustalił z swoją matkąA. N., która zamieszkiwała w Polsce, że przekaże środki na zakup nieruchomości, którą ona nabędzie na swoje nazwisko, lecz przeniesie ją następnie na niego.

Dowód:

/ zeznania świadkaP. C.od 00:06:15 k.169/2; zeznania świadkaK. C.od 00:19:52 k.170 /.
W dniu 16 stycznia 2009 rokuW. N.przelał kwotę 100 000 USD z rachunku bankowego wH.(...)Bank na swoje konto walutowe wBanku (...) S.AI Oddział wN.. Następnie przewalutował te kwotę na złotówki uzyskują równowartość 322 500 zł.
Dyspozycję przelania środków wydał samW. N..

Dowód:

/ historia rachunkuW. N.wbanku (...) SA OddziałwN.– k.5-7 /.
W dniu 21 stycznia 2009 roku przed notariuszemL. N.w Kancelarii Notarialnej wK.zostały dokonane dwie czynności prawne:
- w Rep A nr(...)została zawarta umowa sprzedaży nieruchomości położonejM., stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...)o powierzchni 0,1553 ha, objętą KW nr(...)Sądu Rejonowego w Wieliczce V Zamiejscowego Wydziału Ksiąg Wieczystych z siedzibą wS., która zbywcy, tj.K. C.iP. C.sprzedali na rzeczA. N.za cenę w kwocie 180 000 zł.
- w Rep A nr(...)A. N.sporządziła testament w formie aktu notarialnego, w którym uczyniła zapis nieruchomości opisanej powyżej na rzecz synaW. N..
A. N.została wpisana jako właścicielka wksiędze wieczystej (...)Sądu Rejonowego w Wieliczce V Zamiejscowego Wydziału Ksiąg Wieczystych z siedzibą wS.dla nieruchomości wM..
Zgodnie z aktem notarialnym Rep A nr(...)cena sprzedaży została w całości uiszczona.
Cena za nieruchomość został przelana faktycznie sprzedawcom po zawarciu aktu notarialnego. Były to środki przekazane im z rachunku bankowegoW. N.w dniu 21 stycznia 2009 roku.

Dowód:

/ potwierdzenie przelewu z dnia 21.09.2009 roku – k.8; zeznania świadkaP. C.od 00:06:15 - k.169/2; zeznania świadkaK. C.od 00:19:52- k.170;  akt notarialny z dnia 21.01.2009 roku Rep A nr(...)testament – k.197, akt notarialny z dnia 21.01.2009 roku nr A 269/2009 umowa sprzedaży – k.198-199; zeznania świadkaL. N.od 00:05:06 - k.200 /.
W dniu 15 lutego 2010 roku zmarł tragicznieW. N.ponosząc śmierć w wypadku lotniczym w miejscowościW.(...)w stanieN.(...), USA.
Spadek po zmarłym na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Nowym Targu z dnia 22 września 2011 roku do sygn. akt I Ns 1212/10 nabyły z ustawy w częściach po 1/3: powódki żonaJ. S., córkaP. N.oraz córkaN. N..
Dowód: / postanowienie SR w Nowym Targu z dnia 22.09.2011 roku sygn. I Ns 1212/10 – k.9 /.
W związku z łączącym powódkęJ. S.orazW. N.węzłem małżeńskim Sąd SpadkowyO.B.S.N.(...)powierzyłJ. S.administrowanie majątkiem ruchomym, prawami i kredytami należącymi do zmarłego.

Dowód:

/ pismo Sądu SpadkowegoO.B.S.N.(...)z dnia 14.04.2010r. z tłumaczeniem – k.214-215 /.
A. N.miała troje dzieci:W. N., drugiego syna oraz córkę (pozwaną). Jeszcze przed śmierciąA. N.darowała niemal wszelkie nieruchomości na rzecz córki (pozwanej).
Pozwana często odwiedzała matkę i opiekowała się nią, pielęgnowała w chorobie.
W dniu 05 lipca 2011 roku w formie aktu notarialnego sporządzonego przed notariuszT. S.w Kancelarii Notarialnej wN., Rep A nr(...),A. N.darowała córce (pozwanej) nieruchomość położoną wM., stanowiącądziałkę ewidencyjną nr (...)o powierzchni 0,1553 ha, objętą KW nr(...)Sądu Rejonowego w Wieliczce V Zamiejscowego Wydziału Ksiąg Wieczystych z siedzibą wS., która została nabyta za środkiW. N.i w drodze zapisu miała przejść na jego własność.

Dowód:

/ akt notarialny z dnia 05 lipca 2011 roku, Rep A nr(...), umowa darowizny – k.122-125; częściowo zeznania pozwanejM. K.od 00:25:266 k.201 /.
A. N.zmarła w dniu 07 sierpnia 2013 roku.
/ okoliczność bezsporna /.
Obecnie jako właścicielka nieruchomości położonej wM.oznaczonej jakodziałka ewidencyjna nr (...)o powierzchni 0,1553 ha, objęta KW nr(...)figuruje pozwanaM. K..

Dowód:

/ wydruk KW nr(...)– k.10-18; elektroniczna księga wieczysta na stronie(...).ekw. ms.gov.pl.
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie przedłożonych przez strony dokumentów, których wiarygodność i autentyczność nie zostały przez strony podważone, zeznań świadków oraz dowodu z zeznań stron ograniczonego do słuchania pozwanej oraz powódkiJ. S..
ŚwiadkowieP. C.(od 00:06:15 k.169/2) oraz jego żonaK. C.(od 00:19:52 k.170), zbywcy nieruchomości wM.oznaczonej jakodziałka ewidencyjna nr (...)o powierzchni 0,1553 ha, objęta KW nr(...), są osobami niezaangażowanymi w spór. Zeznali oni obiektywnie na okoliczność rozmów dotyczących zamiaru nabycia ich nieruchomości, oglądania gruntu przezW. N.oraz spisania aktu notarialnego zA. N., przelania środków pieniężnych z jego rachunku bankowego. Okoliczności dotyczące zainteresowaniaW. N.nabyciem nieruchomości nie zostały zakwestionowane, a to, że środki na uiszczenie ceny pochodziły z jego rachunku bankowego wynika z przedłożonego dowodu przelewu ( k. 5-8 ).
Treść zawartej umowy sprzedaży co do stron umowy, przedmiotu umowy i ceny nie budzi wątpliwości w świetle brzmienia aktu notarialnego z dnia 21 stycznia 2009 roku sporządzonego przez notariuszaL. N.z Kancelarii Notarialnej wM.( k. 197-199 ).
ŚwiadkowieP. C.iK. C.potwierdzili też, że u notariusza oczekiwali chwilę naA. N., która w tym czasie jak wynika z przedłożonego aktu notarialnego sporządzała testament ( k. 197) z zapisem na rzecz syna.
ŚwiadekL. N.(od 00:05:06 k.200), notariusz przed którym sporządzane były akty notarialne sprzedaży nieruchomości wM.oraz testamentA. N.z zapisem na rzeczW. N., złożył zeznania na te okoliczności, które nie zostały podważone przez strony. Jako obiektywne Sąd obdarzył te zeznania w pełni wiarygodnością, tym bardziej, że złożone zostały one przez osobę niezaangażowaną w spór.
PozwanaM. K.(od 00:25:26 k.201) złożyła zeznania, które w świetle zgromadzonego materiału dowodowego zostały uznane za wiarygodne przez Sąd jedynie w części.
Nie wzbudziły wątpliwości Sądu twierdzenia pozwanej dotyczące separacji faktycznej jej brataW. N.i powódkiJ. S.. Powódka okoliczność tę przyznała w swoich zeznaniach ( k. 248 ).
Podobnie nie zostały zakwestionowane twierdzenia dotyczące tego ile dzieci miałaA. N.i w jaki sposób rozdysponowała swoim majątkiem, tj. poprzez darowanie różnych nieruchomości pozwanej.
Nie były już natomiast wiarygodne w ocenie Sądu zeznaniaM. K.w części, w której pozwana podała, że środki zgromadzone na rachunku prowadzonym wH.(...)Bank ( k. 203-207), do którego uprawnieni byliW. N.i pozwana, należała do obojgu przypisanych do konta.
Z zaświadczeniaH.(...)Bank z 09 września 2014 roku ( k. 216 z tłumaczeniem k. 217 ) wynika jasno, że rachunek założyłW. N., on dokonał wpłat na konto, a pozwanaM. K.została jedynie do rachunku dopisana, lecz nie dokonywała na nim żadnych wpłat, a po wpłaceniu przezW. N.kwoty 100 000 USD, na rachunku były wykonywane tylko operacje związane z dopisywaniem odsetek.
Nie polegają zatem na prawdzie twierdzenia pozwanejM. K., że środki zgromadzone na koncie pochodziły w połowie z jej oszczędności.
Brak też śladu potwierdzającego wyrażenie przez nią zgody na przelanie tej kwoty na rachunek tylkoW. N.wBanku (...) S.AI oddział wN.oraz na to, by przekazanie matce środków stanowiło darowiznę.
Zakładając bowiem – do czego brak podstaw - żeW. N.iM. K.darowali faktycznie swej matceA. N.wspólnie kwotę 180 000 złotych na zakup nieruchomości, to pozwanaM. K.nie wyjaśniła logicznie, dlaczego w takim razie zapis uczyniony przezA. N.w testamencie ( k. 197 ) jako uprawnionego wskazywał tylkoW. N..
PowódkaJ. S.(k.248) zeznała w zasadzie na okoliczności, które znajdują potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Przyznała, że w ciągu ostatnich kilku lat przed tragiczną śmierciąW. N.pozostawała z mężem w separacji faktycznej.
Skoro powódkaJ. S.nie została wyłączona od dziedziczenia po mężu, a w chwili jego śmierci wciąż stanowili małżeństwo, to okoliczności dotyczącej ich osobistych relacji nie mają istotnego znaczenia dla niniejszej sprawy.
Kwestia tego, czy środki zgromadzone na rachunku bankowymH.(...)Bank stanowiły składnik majątku wspólnego także nie ma decydującego znaczenia ponieważ pieniądze te nie weszły w skład majątku spadkowego, gdyż wcześniej została za nie nabyta sporna nieruchomość wM..
Bezspornie zaś ( k. 9 ) powódkaJ. S.jako żonaW. N.jest jego spadkobierczynią w 1/3 części z dwoma córkami, tj. powódkąP. N.iN. N., które także dziedziczą po 1/3 części.
Ustalając stan faktyczny Sąd nie wziął po uwagę przedłożonej przez pozwaną interpretacji ustawy o depozytach wielu stron sporządzonej przezJ.K.(k.240-242).
Sposób rozumienia prawa nie powinien być przedmiotem dowodu. Zauważyć należy jak słusznie podały powódki, że środki pomimo iż początkowo zgromadzone były na rachunku, do którego przypisani byliW. N.i pozwana, to pozwana nie dokonała żadnych wpłat na konto, poza tym środki z tego konta zostały przelane na konto osobiste samegoW. N., zatem pozwana nie dysponowała do nich żadnym uprawnieniami od tego momentu.
Skoro środków tych nie było w majątku w chwili śmierciW. N., ponieważ została za nie nabyta nieruchomość, bez istotnego znaczenia dla sprawy w ocenie Sądu pozostaje kwestia czy wchodziły czy też nie w skład majątku wspólnego.
Z przyczyn powyżej przytoczonych Sąd nie wykorzystał też pisma adw.A. D.(k.255-259) przedłożonego przez powódkę na okoliczność uprawnienia pozwanej do środków zgromadzonych na rachunkuW. N..
Sąd pominął dowód z zeznań powódkiP. N..
Profesjonalny pełnomocnik powódek podtrzymywał ( k. 212 ) zgłoszony w pozwie ( k. 2 ) wniosek o przesłuchanie powódkiP. N.. W piśmie procesowym z dnia 25 września 2014 roku ( k. 223 ) wniosek o przesłuchanieP. N.pełnomocnik powódek cofnął.
W ocenie Sądu brak podstaw do kwestionowania powyższych ustaleń.
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo zasługuje na uwzględnienie w części.
Powódki domagały się zobowiązania pozwanej do przeniesienia na ich rzecz prawa własności nieruchomości, którą pozwana nabyła jako bezpodstawnie wzbogacona na skutek notarialnej darowizny z dnia 05 lipca 2011 roku ( k. 122- 125 ) nr rep. A(...)dokonanej przez jej matkęA. N..
Roszczenie powódek opiera się na tzw. fiducjarnym nabyciu nieruchomości, które polega na tym, że kupujący nabywa własność nieruchomości wprawdzie na swoje nazwisko, ale nie dla siebie, lecz dla zleceniodawcy, a zatem ma obowiązek przeniesienia potem własności na jego rzecz. Obowiązek przeniesienia własności nabytej nieruchomości wynika zart.740 k.c.Umowa zobowiązująca do nabycia własności nieruchomości i następczego przeniesienia na rzecz zleceniodawcy dla swojej skuteczności nie wymaga zachowania jakiejkolwiek szczególnej formy i mogła być zwarta w formie ustnej. W razie niewykonania obowiązku przez przyjmującego zlecenie, dającemu zlecenie, przysługuje roszczenie o wydanie uzyskanych korzyści (art. 740zd. drugiek.c.w zw. zart. 64 k.c.i1047 k.p.c.) - tak wyrok SA w Szczecinie z dnia 12 czerwca 2014 roku I ACa 277/13www.ms.gov.pl.
Na podstawie przedłożonych do sprawy dokumentów wykazane zostało, iż zmarły spadkodawcaW. N.(mąż i ojciec powódek) zlecił swej matceA. N.nabycie nieruchomości, na co przekazał jej kwotę pieniężną w wysokości 180 000. Środki przekazane na zakup nieruchomości zostały przelane z konta, do którego uprawnymi byli spadkodawca oraz formalnie jego siostra (pozwana w sprawie).
Z pismaH.(...)Bank wprost wynika ( k. 216-217), że środki na koncie wpłacone były wyłącznie przezW. N.i to on faktycznie dysponował tymi środkami.
Skoro środki ze wspólnego konta zostały przelane na konto zmarłego wBanku (...) S.A.I oddział wN., to pozwanaM. K.utraciła prawo do ich dziedziczenia, ponieważ w chwili śmierci nie było ich na wspólnym koncie.
Nie wykazała natomiast pozwana (art. 6 k.c.), by dokonana została darowizna tych środków na rzecz matki lub by nabycie fiducjarne miało zostać dokonane na rzecz jej oraz brata.
Z testamentu sporządzonego przezA. N.wynika ( k. 197 ), iż nieruchomość po jej śmierci miała stanowić własność wyłącznieW. N.na podstawie zapisu.
Za wykazane na podstawie zeznań świadków oraz treści testamentuA. N.Sąd uznał, że nabycie nieruchomości przezA. N.miało charakter fiducjarny, tj. na zlecenie synaW. N., z tym że strony tej dorozumianej umowy ustaliły, iż przeniesienie własności na rzecz zleceniodawcy nastąpi w sposób szczególny, bowiem bez dodatkowych czynności prawnych, tj. w drodze spadkobrania i wykonania zapisu.
Reasumując woląW. N.iA. N.było, aby nieruchomość położona wM.oznaczona jakodziałka nr (...)objęta umową sprzedaży z dnia 21 stycznia 2009 roku ( k. 198-199 ) ostatecznie weszła do majątkuW. N..
Z powodu tragicznej śmierciW. N.w dniu 15 lutego 2010 roku – jako dającego zlecenie przed matkąA. N., wola stron umowy fiducjarnej nie mogła się ziścić, ponieważ uprawniony z zapisu zmarł (art. 973 k.c.).
Nie ulega przy tym wątpliwości, że wraz ze śmierciąW. N.jego matkaA. N.znalazła się w pozycji osoby bezpodstawnie wzbogaconej.
Przepisart. 405 k.c.wskazuje, iż kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.
SkoroA. N.dokonała fiduciarnego nabycia nieruchomości na rzecz syna, nie zdążyła przenieść własności na jego rzecz z powodu tragicznej śmierci, była bezpodstawnie wzbogacona jego kosztem. Do majątku spadkowego zmarłegoW. N.weszło roszczenie o przeniesienie prawa własności nieruchomości.
Uprawnienie do dochodzenia własności obejmuje zatem spadkobiercówW. N..
Przedmiot wzbogacenia został nieodpłatnie darowany pozwanej.
Wraz z dokonaną darowizną z dnia 05 lipca 2011 roku ( k. 122-125 ) przezA. N.na rzeczM. K.zobowiązanie do zwrotu korzyści przeszło na pozwaną.
Z brzmieniaart. 407 k.c.wynika bowiem, że jeżeli ten, kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, rozporządził korzyścią na rzecz osoby trzeciej bezpłatnie, obowiązek wydania korzyści przechodzi na tę osobę trzecią.
Zbycie rzeczy nabytej dla dającego zlecenie przez zleceniobiorcę w imieniu własnym, wbrew postanowieniom umowy zlecenia, nie niweczy roszczenia zart. 740 zdanie drugiew związku zart.64 k.c.iart.1047 k.p.c., ale stanowi przeszkodę do jego skutecznego dochodzenia. Według Sądu Najwyższego w celu usunięcia tej przeszkody, dający zlecenie powinien wystąpić do sądu z powództwem o uznanie czynności uniemożliwiającej zadośćuczynieniu jego roszczeniu za bezskuteczną na podstawieart.59 k.c.(wyrok SA w Szczecinie z dnia 12.06.2014r. I ACa 277/13www.ms.gov.pl). W niniejszej sprawie wystąpienie z powództwem opartym naart.59 k.c.nie wchodzi w grę, ponieważA. N.zmarła, a minął termin roku.
Zauważyć należy, że pozwana początkowo uznawała żądanie pozwu ( k. 97, k. 147 ), a dopiero w toku sprawy powołała się na książeczkę, z której miało wynikac, że była współwłaścicielką wraz z bratem środków, które następnie zostały przekazane na cel zakupu nieruchomości.
SkoroW. N.do chwili śmierci dysponował roszczeniem w stosunku do matki o przeniesienie własności nieruchomości – nieruchomość miała zostać przekazana na jego rzecz w drodze spadkobrania po śmierciA. N., wobec udaremnienia tej czynności poprzez darowiznę uczynioną przezA. N.na rzecz pozwanej – powódkom jako spadkobierczyniom przysługuje roszczenie domagania się przeniesienia prawa własności na ich rzecz – tj. wydania bezpodstawnie uzyskanej korzyści.
A. N.darowała bowiem córce (pozwanej) nieruchomość pomimo zobowiązania przeniesienia jej własności na rzecz syna w testamencie.
Logicznie oceniając, gdybyW. N.zmarł po matce, to w skład jego majątku weszłaby roszczenie o wykonanie zapisu, a powódki są jego spadkobierczyniami.
Powódki są spadkobierczyniamiW. N.w częściach po 1/3.
Trzecia ze spadkobierczyń, tj. córkaN. N.nie występuje z pozwem w niniejszej sprawie.
PowódkiJ. S.iP. N.podejmują zaś czynności zmierzające do odzyskania składnika majątku spadkowego. Ich uprawnienie wynika z przymiotu spadkobrania (art.922§1 k.c.), ponieważ byłby uprawniony do tego spadkodawca, a nie jest to prawo wyłączne z§2.
Powódki domagały się jednak przeniesienia praw dodziałki nr (...)wM.w równych udziałach (po ½), pomimo iż powódkaJ. S.argumentowała, że byłaby uprawniona do działki w 2/3, tj. w ½ z tytułu wspólności majątkowej oraz 1/3 z ½ udziału męża.
Sąd jest związany żądaniem (art.321§ k.p.c.), stąd nie mógłby przenieść własności na rzecz powódkiJ. S.w części wyższej niż się tego domaga.
W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie środki za jakie nabyta została nieruchomość oznaczona jakodziałka nr (...)wM.nie pochodziły z majątku wspólnego, stad argumentacja powódkiJ. S.o przysługiwaniu jej prawa do połowy tych środków i połowy nieruchomości nie jest zasadna.
W. N.przysługiwało bowiem roszczenie w stosunku do matkiA. N.o przeniesienie prawa własności całej nieruchomości.
Roszczenie to w zw. z jego śmiercią weszło do majątku spadkowego po nim.
W związku ze stwierdzeniem nabycia spadku poW. N.( k. 9 ) każdej ze spadkobierczyń przysługuje roszczenie w 1/3 części.
W ocenie Sądu pomiędzy spadkobierczyniamiW. N.zachodzi w związku z roszczeniem zgłoszonym w niniejszej sprawie współuczestnictwo materialne, które nie ma jednak cech współuczestnictwa konicznego i jednolitego ( tak: postanowienie SN z dnia 07 marca 2013 roku II CZ 177/12 publ. LEX 1314403 ).
Zgodnie zart. 72 § 1 pkt 1 k.p.c.współuczestnictwo materialne występuje wówczas, gdy przedmiot sporu stanowią prawa lub obowiązki im wspólne lub oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej. Natomiast współuczestnictwo formalne występuje wówczas, gdy przedmiot sporu stanowią roszczenia lub zobowiązania jednego rodzaju, oparte na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej, jeżeli ponadto właściwość sądu jest uzasadniona dla każdego z roszczeń lub zobowiązań z osobna, jako też dla wszystkich wspólnie.
Zdaniem Sądu każdej z powódek orazN.N.przysługuje własne, niezależne roszczenie o przeniesienie części prawa własności adekwatnej do części, w jakiej są uprawnione do spadku.
Występujące w sprawie powódki nie przedłożyły pełnomocnictwa odN. N.niewystępującej w sprawie. Nie wykazały legitymacji do żądania przeniesienia na ich rzecz udziału w prawie własności nieruchomości wyższego do tego jaki przysługuje im na podstawie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.
Wbrew argumentacji przytaczanej przez powódki Sąd stoi na stanowisku, że roszczenie jest podzielne.
Zgodnie z definicją zawartą w§2 art.379 k.c.świadczenie jest podzielne, jeżeli może być spełnione częściowo bez istotnej zmiany przedmiotu lub wartości.
Z definicji tej wynika, że podzielność świadczenia zachodzi wówczas, gdy przy jego spełnianiu częściami, występują kumulatywnie dwie przesłanki. Po pierwsze, zachowany musi być bez istotnej zmiany przedmiot świadczenia, co oznacza, że poszczególne części muszą mieć wszystkie istotne właściwości całego świadczenia. Po drugie, wartość świadczenia nie może ulec istotnej zmianie ( tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2002 r. IV CKN 821/00, publ.  LEX nr 54375).
W orzecznictwie jak i w literaturze dominujący jest pogląd, iż spadkobierca jest uprawniony do dochodzenia od dłużnika udziału w wierzytelności z tytułu dziedziczenia jeżeli przypadające od dłużnika świadczenie jest podzielne. W takiej sytuacji świadczenie dzieli się stosownie do treściart. 379 § 1 k.c.na tyle części, ilu jest będących wierzycielami spadkobierców ( tak: postanowienie Sądu Najwyższego z 7 listopada 1967 roku, I CZ 97/67 publ. OSNC 1968/8-9/145; uchwała Sądu Najwyższego z 2 stycznia 1975 roku, III CZP 82/74 publ. OSNC 1976/1/5, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2015 roku I CZ 117/14 publ. LEX nr 1651009; uchwała z dnia 30 maja 1975 roku, III CZP 27/75 publ. OSNCP 1976, nr 4, poz. 71, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1999 roku II CKN 460/98 publ. OSNC 2000/3/55, Wokanda 1999/11/9, Biul.SN 1999/11/11, M.Prawn. 2000/2/100).
W związku z powyższym o ile powództwo co do zasady zasługiwało na uwzględnienie, to nie w częściach równych na rzecz powódek, lecz w częściach odpowiadających ich udziałom w majątku spadkowym, tj. po 1/3.
Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem w orzecznictwie prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek strony do złożenia oznaczonego oświadczenia woli zastępuje to oświadczenie (art. 64 k.c.orazart. 1047 k.p.c.). Jeżeli więc oświadczenie to ma stanowić składnik umowy, jaka ma być zawarta pomiędzy stronami, do zawarcia tej umowy konieczne jest złożenie odpowiedniego oświadczenia woli przez drugą stronę z zachowaniem wymaganej formy ( tak uchwała z dnia 07 stycznia 1967 roku 7 sędziów SN – zasada prawna III CZP 32/66 publ. OSNC 1968/12/199 ).
Sąd orzekający podziela jednak pogląd, iż przepisyart. 64 k.c.iart. 1047 § 1 k.p.c.nie stanowią samodzielnej podstawy do ustalenia obowiązku złożenia przez kogokolwiek oświadczenia woli.
Wydając orzeczenie, sąd może opierać się tylko na materialnym prawie cywilnym wyznaczającym przesłanki istnienia takiego obowiązku. Przepisy prawa materialnego nie poszerzają bowiem kompetencji sądu w tym zakresie i nie pozwalają na dowolne ustalanie istnienia takiego obowiązku ( tak: wyrok SA w Katowicach z 10 stycznia 2014 roku I ACa 969/13, publ. LEX 1428077, wyrok SA w Warszawie z dnia 11 czerwca 2013 roku I ACa 301/13 publ. LEX 1339410; wyrok SN z dnia 29 stycznia 1999 roku I CKU 86/98 publ. LEX 405604 ).
Przepisart. 64 k.c.określa jedynie skutki prawne wynikające ze stwierdzenia istnienia takiego obowiązku, którego źródłem muszą być jednak określone, istniejące stosunki prawne, a których zbadanie i ocena jest obowiązkiem sądu uwzględniającego powództwo na podstawie tego przepisu. Zobowiązanie do złożenia stosownego oświadczenia woli może wynikać ze źródeł o różnym charakterze, a więc zarówno z ustawy, jak i z ważnej czynności prawnej.
Natomiast przepisart. 1047 k.p.c.reguluje procesowe skutki prawomocnych orzeczeń sądu zobowiązujących dłużnika do złożenia oświadczenia woli i różnicuje te skutki w każdym z obu paragrafów tego artykułu.
Jeszcze raz powtórzyć trzeba, o ile co do zasady powództwo zasługiwało na uwzględnienie, to nie w częściach równych na rzecz powódek, lecz w częściach odpowiadających ich udziałom w majątku spadkowym, tj. po 1/3.
Dlatego na podstawie powołanych przepisów orazart. 222 § 1 k.c.iart.64 k.c.w zw. zart.1047§1 k.p.c.Sąd zobowiązał pozwanąM. K., aby w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku złożyła w formie aktu notarialnego oświadczenie woli, w którym przeniesie na rzecz powódek, tj.J. S.orazP. N.prawo własności nieruchomości gruntowej stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...)o powierzchni 0,1553 ha, położoną wM., objętąksięgą wieczystą nr (...)prowadzoną przez Sąd Rejonowy w Wieliczce V Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych z siedzibą wS.– w udziałach po 1/3 na rzecz każdej z powódek oraz do wydania opisanej nieruchomości powódkom w działach po 1/3 w terminie wskazanym – z tym, że na wypadek niezłożenia oświadczenia w powyższym terminie niniejsze orzeczenie zastąpi oświadczenie pozwanej.
Powództwo w pozostałej części, jako nieuzasadnione zostało oddalone.
Powództwo zostało uwzględnione w 2/3 części. Powódki zostały zwolnione od kosztów sądowych w całości (k.80).
Strony były reprezentowane przez zawodowych pełnomocników ustanowionych z wyboru przy wartości przedmiotu sporu wskazanej na kwotę 150 000 zł.
Tymczasowo ze środków Skarbu Państwa został wypłacony zwrot kosztów podróży świadków w łącznej kwocie 314,26 zł (k.172).
Pozwana winna zwrócić powódkom 2/3 z poniesionych kosztów, tj. 2 422 zł (2/3 z 3 634 zł), powódki pozwanej 1 205 zł (1/3 z 3 617 zł ).
Po kompensacji wzajemnego obowiązku zwrotu na podstawieart. 100 k.p.c.Sąd zasądził od pozwanej łącznie na rzecz powódek kwotę 1 217 zł tytułem zwrotu części kosztów zastępstwa procesowego.
Na podstawieart. 100 k.p.c.w zw. zart.113 ust.1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnychSąd nakazał ściągnąć od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa kwotę 2/3 kosztów tymczasowo pokrytych ze środków SP, tj. 208,00zł (2/3 z 314,26zł) tytułem wydatków tymczasowo wypłaconych ze środków Skarbu Państwa (podróż świadków) oraz 5 000 zł (2/3 z 7 500 zł) tytułem opłaty od pozwu, od uiszczenia której powódki były zwolnione, tj. łącznie kwotę 5.208,00zł.
Wobec zwolnienia powódek od kosztów sądowych w pozostałym zakresie nieuiszczonymi kosztami został obciążony Skarb Państwa.

SSO Paweł Poręba