Sąd Okręgowy w Lublinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 453/14
Data wyroku: 2015-11-10 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Sądu Okręgowego Anna Podolska-Kojtych, Sędzia Sądu Okręgowego Andrzej Mikołajewski, Sędzia Sądu Okręgowego Iwona Tchórzewska
Słowa kluczowe: Dział Spadku
Podstawa prawna: art. 214 § 1 i § 2 k.c.

Sygn. akt II Ca 453/14

POSTANOWIENIE
Dnia 10 listopada 2015 roku

Sąd Okręgowy w Lublinie II Wydział Cywilny Odwoławczy

w składzie:
Przewodniczący Sędzia Sądu Okręgowego Andrzej Mikołajewski (spr.)
Sędziowie:  Sędzia Sądu Okręgowego Iwona Tchórzewska
Sędzia Sądu Okręgowego Anna Podolska-Kojtych
Protokolant Sekretarz sądowy Emilia Trąbka
po rozpoznaniu w dniu 15 października 2015 roku w Lublinie
na rozprawie
sprawy z wnioskuA. O.
z udziałemA. S. (1),B. P.iM. O. (1)
o podział majątku wspólnegoJ. O.iR. O., dział spadku poJ. O.i dział spadku poR. O.
na skutek apelacji uczestniczkiB. P.od postanowienia Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej z dnia 28 lutego 2014 roku, sygn. akt I Ns 872/09
postanawia:

I
zmienić zaskarżone postanowienie:

a
w pkt 1. lit. a) w ten sposób, że ustalić, że działka onumerze ewidencyjnym (...)o powierzchni 0,2957 ha położona we wsiD.wchodziła w skład majątku wspólnegoJ. O.iR. O., a w skład spadków poJ. O.iR. O.wchodzą ich udziały po 1/2 części w majątku wspólnym obejmującym tę działkę,

b
w pkt 2. w ten sposób, że dokonać uzupełniającego podziału majątku wspólnegoJ. O.iR. O., uzupełniającego działu spadku poJ. O.i działu spadku poR. O.obejmującego działkę onumerze ewidencyjnym (...)o powierzchni 0,2957 ha położoną we wsiD.w ten sposób, że przyznać tę działkę na własnośćA. O.bez spłaty na rzeczM. O. (1)iA. S. (1),

c
w pkt 3. w ten sposób, że zasądzoną odA. O.na rzeczB. P.dopłatę podwyższyć do kwoty 4.532,92 zł (cztery tysiące pięćset trzydzieści dwa złote i dziewięćdziesiąt dwa grosze);

II
oddalić apelację w pozostałej części;

III
stwierdzić, że każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.

Sygn. akt II Ca 453/14

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 28 lutego 2014 roku, w sprawie z wnioskuA. O.z udziałemA. S. (1),B. P.iM. O. (1)
o dział spadku poR. O., Sąd Rejonowy w Białej Podlaskiej:
1. ustalił, że w skład spadku poR. O.wchodzi:
a) udział 1/2 części w nieruchomości onumerze ewidencyjnym (...)o powierzchni 0,2957 ha, obręb(...)D., położonej wD., gminaW., o wartości 1.308,50 zł,
b) nieruchomość onumerze ewidencyjnym (...)o powierzchni 1,2100 ha, obręb(...)N., położona wN., gminaP.o wartości 11.636 zł,
c) środki pieniężne w postaci 28,38 USD zgromadzone na rachunku bieżącym nr(...)wBanku (...) S. A.I Oddział wB.;
2. dokonał działu spadku poR. O.w ten sposób, że opisane w pkt 1. a) i pkt l b) składniki majątku spadkowego oraz 18,92 USD zgromadzone na rachunku wymienionym w pkt l. c) przyznał na własnośćA. O.bez obowiązku spłaty i dopłaty na rzeczA. S. (1), zaśB. P.przyznał na własność 9,46 USD zgromadzone na rachunku wymienionym w pkt l. c);
3. zasądził odA. O.na rzeczB. P.kwotę 4.314.84 zł tytułem wyrównania wartości udziałów;
4. nakazał ściągnąć odA. O.na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej kwotę 1.436,88 zł tytułem zwrotu części poniesionych w sprawie wydatków związanych z wydaniem opinii biegłego rzeczoznawcy;
5. nakazał ściągnąć odB. P.na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej kwotę 718,45 zł tytułem zwrotu części poniesionych w sprawie wydatków związanych z wydaniem opinii biegłego rzeczoznawcy;
6. orzekł, że w pozostałym zakresie każdy z uczestników ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie .
Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:
R. O.iJ. O.mieli czworo dzieci:A. O.,M. O. (1),A. S. (1)iB. P..
W dniu 30 maja 1984 roku zmarłJ. O.. Spadek po nim na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej w sprawie I Ns 801/84 nabyłaR. O.w 1/4 części i dzieci po 3/16 części każde z nich. Postanowieniem Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej z dnia 30 marca 1985 roku w sprawie I Ns 123/85 dokonano działu spadku poJ. O.w ten sposób, że udziały 1/2 części w nieruchomościach: oznaczonejnumerem ewidencyjnym (...)o powierzchni 1,21 ha położonej wN., gminaP., oznaczonychnumerami ewidencyjnymi (...)o powierzchni 1,08 ha i(...)o powierzchni 2,17 ha położonych we wsiR.,działce nr (...)o powierzchni 662 m2położonej wB.przyul. (...)wraz ze znajdującym się na tej działce domem mieszkalnym i budynkiem gospodarczym, przyznano na własnośćR. O..
W dniu 18 sierpnia 1998 roku przed notariuszemB. Ś.prowadzącym Kancelarię Notarialną wB.R. O.sporządziła testament w formie aktu notarialnego za nr Repertorium A(...), w którym do całego spadku, w tym i do gospodarstwa rolnego, powołała swoje dzieciA. S. (1),A. O.iB. P., zaś synowiM. O. (1)nic nie zapisała podnosząc, że został on należycie wyposażony, bowiem otrzymał działkę z rozpoczętą budową domu.
W dniu 13 sierpnia 2004 rokuR. O.sprzedałaA. O.działkę zabudowaną domem drewnianym wraz z przybudówką murowaną i murowanym budynkiem gospodarczym, położoną wB.przyul. (...), onumerze ewidencyjnym (...)(dawny numer(...)), o powierzchni 0,0662 ha, za cenę 40.000 zł, wraz ze znajdującymi się tam ruchomościami i wyposażeniem. Po zakupie domuA. O.przekazał siostromA. S. (1)iB. P.kwoty po 15.000 zł jako darowiznę w imieniuR. O..
R. O.w dniu 18 września 2006 roku darowała wnukowiR. P.(synowiB. P.) działkę gruntu ornego oznaczonąnumerem ewidencyjnym (...)o powierzchni 1,0699 ha, położoną wR., gminaW.i udział 3/30 części w działce lasu oznaczonejnumerem ewidencyjnym (...)o powierzchni 2,1365 ha, położonej wR., gminaW.. NastępnieR. P.w dniu 9 czerwca 2008 darował matceB. P.i ojcuS. P.działkę gruntu ornego oznaczonąnumerem ewidencyjnym (...)o powierzchni 1,0699 ha położoną wR., gminaW.. W dniu 2 lipca 2008 rokuR. P.darował matceB. P.i ojcuS. P., m. in. udział 3/30 części w działce lasu oznaczonejnumerem ewidencyjnym (...).
W dniu 30 marca 2007 roku wB.zmarłaR. O.. W dniu jej pogrzebu pomiędzy wnioskodawcą i uczestnikami zostały podzielone pamiątki rodzinne. Ostatecznie, postanowieniem Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej z dnia 28 grudnia 2010 roku w sprawie I Ns 1520/10, zmieniając wcześniejsze postanowienie, stwierdzono, że spadek poR. O.na podstawie testamentu z dnia 18 sierpnia 1998 roku nabyli:A. O.,B. P.iA. S. (1)po 1/3 części każde z nich.
W dacie śmierciR. O.była właścicielem nieruchomości oznaczonejnumerem ewidencyjnym (...)o powierzchni 0,2957 ha, położonej w miejscowościD., gminaW., o wartości 2.617 zł, która odpowiada działce onumerze ewidencyjnym (...)wykazanej w akcie własności ziemi z dnia 20 grudnia 1972 roku, nr(...)
R./(...)o powierzchni 0,3000 ha, a także jest częściądziałki nr (...)o łącznej powierzchni 1,08 ha, położonej wR.a uwidocznionej na mapie z 13 sierpnia 1984 roku, nr(...). Ponadto była ona właścicielką działki onumerze ewidencyjnym (...)o powierzchni 1,21 ha położonej wN., gminaP., o wartości 11.636 zł, która odpowiada działce onumerze ewidencyjnym (...), wykazanej w akcie własności ziemi z dnia 6 maja 1976 roku, nr GUU/(...)/N./(...)o powierzchni 1,54 ha, położonej wN.a uwidocznionej na mapie z k. 4 akt I Ns 123/85; numeracja i powierzchnia działki uległa zmianie w wyniku scalenia gruntów decyzją Wojewody(...)z dnia 19 sierpnia 1978 roku, nr(...). Nieruchomości te za życiaR. O.dzierżawiłR. I., a obecnie jego synK. I.dzierżawidziałkę nr (...)wN., zaśdziałki o numerze (...)nie dzierżawi od 3 lat.
PonadtoR. O.miała zgromadzone środki pieniężne w kwocie 28,38 USD, zdeponowane na rachunku bieżącym w USD nr(...)wBanku (...) S. A.I Oddział wB..
R. O.miała też polisę ubezpieczeniową – indywidualne kontynuowane ubezpieczenie typu(...). W dniu 3 kwietnia 2007 rokuA. S. (1)wypłacono z tego ubezpieczenia kwotę 1.500 zł jako osobie uprawnionej do odbioru świadczenia.
Innych oszczędnościR. O.nie posiadała.
Sąd Rejonowy wskazał, na podstawie jakich dowodów ustalił powyższy stan faktyczny, podkreślając, że dokumenty złożone do akt sprawy nie były kwestionowane co do ich autentyczności i wiarygodności.
Sąd Rejonowy dał wiarę również zeznaniomA. O.iA. S. (1)co do składników majątku spadkowego poR. O.i co do okoliczności uiszczenia przezA. O.kwot po 15.000 zł na rzeczA. S. (1)iB. P., co ponadto koresponduje z dowodami wpłat przedłożonymi przez wnioskodawcę. Ponadto ich zeznania korespondują wzajemnie w tej części, w której wskazują, iż ruchomości znajdujące się w domu nabytym przezA. O.odR. O.nie wchodzą w skład spadku, gdyż dom został zbyty wraz z nimi.
Sąd Rejonowy dał wiarę również zeznaniomB. P., za wyjątkiem tej części, w której utrzymywała ona, że ruchomości wskazane na k. 109-110 wchodzą w skład spadku poR. O.i że nie otrzymała odA. O.kwoty 15.000 zł. W tej części zeznaniaB. P.są sprzeczne z zeznaniamiA. O.iA. S. (1)a także oświadczeniemM. O. (1)(k. 114 i k. 378).
Sąd Rejonowy dał również wiarę zeznaniom świadkówM. O. (2)iR. I..
Na podstawie uznanej za rzetelną opinii biegłegoT. R.Sąd Rejonowy ustalił wartośćdziałek o numerach (...), a biegły oszacował również wartośćdziałki nr (...), udziału 3/30 części wdziałce nr (...)oraz części ruchomości znajdujących się w domuA. O..
UczestniczkaB. P.kwestionowała tę opinię w zakresie wycenydziałki nr (...)i udziału 3/30 części wdziałce nr (...)oraz zgłoszonych przez nią ruchomości, zaś nie kwestionowała jej w zakresie wycenydziałek o numerach (...). Dopiero w piśmie procesowym z dnia 21 czerwca 2013 roku, ze znacznym przekroczeniem terminu do wniesienia zarzutów do opinii biegłego,B. P.zakwestionowała wartość działek onumerach ewidencyjnych (...), jednakże na rozprawie w dniu 4 października 2013 roku jej pełnomocnik oświadczył, że nie kwestionuje wyceny tych działek.
Sąd Rejonowy dodał, że przedmiotowa opinia w zakresie wyceny ruchomości nie była przydatna, gdyż rzeczy te nie wchodzą w skład spadku, a w zakresie wycenydziałki nr (...)i udziału 3/30 wdziałce nr (...)nie była przydatna, gdyż nieruchomości darowane przezR. O.wnukowiR. P.nie podlegają zaliczeniu na schedę spadkową.
Zgodnie zart. 1039 § 1 k.c.zaliczenie na schedę spadkową darowizny otrzymanych od spadkodawcy może bowiem nastąpić tylko w razie dziedziczenia ustawowego (a nie testamentowego), w dziale spadku pomiędzy zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem a dotyczy darowizn otrzymanych przez spadkobierców, chyba, że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku jej zaliczenia. Obowiązek takiego zaliczenia może być nałożony na innych spadkobierców, ale ustawowych a nie testamentowych (art. 1039 § 2 k.c.).
Sąd Rejonowy nie uznał za składnik majątku spadkowego kwoty 1.500 zł, wypłaconejA. S. (1)jako osobie uprawnionej do odbioru świadczenia ubezpieczeniowego za zgon ubezpieczonego. Zgodnie bowiem zart. 831 § 3 k.c.suma ubezpieczenia przypadająca uprawnionemu nie należy do spadku po ubezpieczonym.
Dokonując działu spadku poR. O.Sąd Rejonowy wskazał, że jej spadkobiercami sąA. S. (1),B. P.iA. O.po 1/3 części, przy czym uczestniczkaA. S. (1)„zrzekła się” swego udziału w spadku poR. O.na rzecz wnioskodawcyA. O., a tym samym wnioskodawca dysponował większym udziałem w spadku niżB. P..
Z tego względu Sąd Rejonowy przyznał wnioskodawcy udział ½ wdziałce nr (...)orazdziałkę nr (...), zasądzając od wnioskodawcy na rzeczB. P.spłatę odpowiadającą jej udziałowi w spadku (1/3), co dało kwotę 4.314.84 zł.
Środki pieniężne w kwocie 28,38 USD Sąd Rejonowy rozdzielił proporcjonalnie pomiędzy wnioskodawcę iB. P.(2/3 do 1/3).
Sąd Rejonowy nie uwzględnił wnioskuB. P., aby to właśnie jej przyznać spadkowe gospodarstwo rolne, pomimo podnoszonej przez nią okoliczności, że wnioskodawca nie ma wykształcenia rolniczego i od wielu lat mieszka w Kanadzie, a w przyszłości zamierza zbyć spadkowe gospodarstwo rolne, zaś ona wraz z mężem posiadają kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, gdyż mają własne gospodarstwo rolne w pobliżu gospodarstwa spadkowego, bowiem udział wnioskodawcy jest większy i z tej racji powinno mu zostać przyznane spadkowe gospodarstwo rolne.B. P.także nie posiada wykształcenia rolniczego, z zawodu jest pielęgniarką, a posiadane przez nią i jej męża gospodarstwo rolne w znacznej części oddała – jak sama zeznała – w dzierżawęM. K.(k. 245v).
Sąd Rejonowy przyznał się na koniec do błędu, jaki popełnił, polegającego na przyjęciu, że w skład spadku poR. O.wchodzi udział 1/2 części wdziałce nr (...)zamiast całej tej działki. Błąd ten miał wyniknąć z błędnego przeanalizowania dokumentów, w tym map i aktów własności ziemi oraz postanowienia w sprawie I Ns 123/85.
Ubocznie Sąd Rejonowy zaznaczył, że wydania zgłoszonych przez uczestniczkęB. P.rzeczy osobistych powinna ona dochodzić od rodzeństwa w odrębnym procesie.
Mając na uwadzeart. 520 § 2 k.p.c.Sąd Rejonowy rozdzielił nieuiszczone koszty sądowe (wynagrodzenie biegłego w kwocie 2.155,33 zł) pomiędzy wnioskodawcę i uczestniczkęB. P.w proporcji, w jakiej dokonał działu spadku (2/3 do 1/3). W zakresie pozostałych kosztów postępowania Sąd Rejonowy uznał, że strony powinny je ponieść zgodnie ze swoim udziałem w sprawie (art. 520 § 1 k.p.c.).
Z tych względów, na podstawieart. 1035 k.c.,art. 1038 § 1 k.c.,art. 1039 § 1 k.c.a contrario,art. 684 k.p.c.,art. 688 k.p.c.oraz w oparciu oart. 520 § 1 i § 2 k.p.c.Sąd Rejonowy orzekł, jak to wyżej przedstawiono.
*
Apelację od tego postanowienia wniosła uczestniczkaB. P., zaskarżając postanowienie Sądu Rejonowego w całości.
Skarżąca zarzuciła zaskarżonemu postanowieniu:

1
sprzeczność istotnych ustaleń sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym poprzez uznanie, że:

a
A. O.nabył od spadkodawczyni nieruchomość zabudowaną domem drewnianym wB.przyul. (...)onumerze ewidencyjnym (...)w drodze umowy sprzedaży za cenę 40.000 zł, gdy tymczasem materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, że powyższa nieruchomość została darowana przez spadkodawczynię, w zamian za coA. O.miał spłacić rodzeństwo w kwotach po 15.000 zł,

b
A. O.daje większą gwarancję należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego niżB. P.,

2
naruszenie prawa materialnego, tj.art. 214 § 2 k.c., poprzez przyznanie gospodarstwa rolnegoA. O., a zdaniem apelującej toB. P., posiadając jako jedyna z rodzeństwa gospodarstwo rolne w małej odległości od przedmiotu spadku, daje najlepszą gwarancję jego należytego prowadzenia,

3
naruszenie przepisów postępowania mogące mieć wpływ na treść orzeczenia, tj.art. 233 § l k.p.c., poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów.

UczestniczkaB. P.domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja uczestniczkiB. P.jest zasadna w nieznacznej części i z innych względów niż w niej podniesione.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że nie zachodziły podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, określone wart. 386 § 2 i § 4 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Rejonowy rozpoznał żądanie wniosku i przeprowadził zawnioskowane przez strony dowody. Nie zaistniała nieważność postępowania. Wprawdzie Sąd Rejonowy nie dostrzegł, że dokonując działu w zakresiedziałki nr (...)równocześnie dokonuje uzupełniającego podziału majątku wspólnegoR. O.iJ. O.oraz uzupełniającego działu spadku poJ. O., co można byłoby uznać za nierozpoznanie istoty sprawy w rozumieniuart. 386 § 4 k.p.c., ale przepis ten przewiduje jedynie możliwość uchylenia orzeczenia Sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. W niniejszej sprawie, w której postępowanie toczy się od 2009 roku, a Sąd Rejonowy przeprowadził wnioskowane przez strony dowody i jedynie nieprawidłowo ocenił stan prawny w zakresie prawa własnościdziałki nr (...), w ocenie Sądu Okręgowego nie było potrzeby uchylania zaskarżonego postanowienia i przekazywania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, gdyż możliwe było dokonanie odpowiedniej zmiany zaskarżonego postanowienia przez Sąd Odwoławczy, wynikającej tylko z właściwego zastosowania przepisów prawa materialnego (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2010 roku, sygn. I CSK 123/10, Lex nr 818557).
Ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego należy uzupełnić i częściowo zmienić w ten sposób, że ustalić:

1
J. O.iR. O.zawarli związek małżeński w dniu 20 października 1949 roku (akt małżeństwa – k. 3 akt I Ns 791/84),

2
wchodzące w skład spadku poJ. O.gospodarstwo rolne odziedziczyliR. O.iM. O. (1)po ½ części (pkt 2. postanowienia z dnia 31 grudnia 1984 roku - k. 17 akt sygn.. I Ns 791/84),

3
dział spadku poJ. O.(będący zarazem podziałem majątku wspólnegoJ. O.iR. O.) objął swoim zakresem: działkę o ówczesnym numerze(...)o powierzchni 1,21 ha położoną wN., działkę o ówczesnym numerze(...)o powierzchni 1,08 ha położoną wR., zabudowaną działkę o ówczesnym numerze(...)położoną wB.przyul. (...)oraz udział 3/30 w działce o ówczesnym numerze(...)o powierzchni 2,17 ha, przy czym wszystkie te nieruchomości oraz udział 3/30 wdziałce nr (...)zostały przyznane na własnośćR. O.(postanowienie z dnia 30 marca 1985 roku – k. 15 akt I Ns 113/85),

4
pominięta w dziale opisanym w pkt 3. została natomiast działka o obecnym numerze(...)o powierzchni 0,2957 ha położona we wsiD., która odpowiadała wcześniejdziałce nr (...)o powierzchni 0,30 ha, a jeszcze wcześniejdziałce nr (...)o powierzchni 0,30 ha wymienionej w akcie własności ziemi(...)/R./(...)jako nabyta przezJ. O.iR. O.(pismo ze Starostwa Powiatowego – k. 496, akt własności ziemi – k. 18).

Powyższe okoliczności należy uznać za bezsporne, a zostały one ustalone przez Sąd Odwoławczy na podstawie wskazanych wyżej dokumentów urzędowych, których prawdziwość nie budzi wątpliwości. Pominięcie tych faktów przez Sąd Rejonowy wynikało z niedostatecznej analizy dokumentów dotyczących stanu prawnegodziałki nr (...), która nigdy nie była częściądziałki nr (...), jak utrzymywał Sąd Rejonowy w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.
W zakresie pozostałych istotnych faktów Sąd Rejonowy poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne i ocenił dowody zgodnie z dyspozycjąart. 233 § 1 k.p.c.Sąd Okręgowy przyjmuje te ustalenia za własne.
Wprawdzie skarżąca w apelacji postawiła zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c., ale nie wskazała bliżej, w zakresie jakich faktów Sąd Rejonowy miał nieprawidłowo ustalić stan faktyczny i jakie dowody zostały ocenione przez Sąd pierwszej instancji z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów.
Z treści apelacji wynika natomiast, że skarżąca kwestionuje ocenę prawną Sądu Rejonowego w dwóch aspektach: co do przyjęcia, żeA. O.kupił nieruchomość położoną wB.odR. O.oraz co do rozstrzygnięcia o przyznaniu nieruchomości rolnych, stanowiących gospodarstwo rolne, wnioskodawcy a nie skarżącej uczestniczce. Sąd Okręgowy nie podziela tych zarzutów.
Skarżąca nie dostrzega, że zapłata ceny niekoniecznie musi nastąpić bezpośrednio do rąk zbywcy. Możliwe jest bowiem zastosowanie instytucji przekazu (art. 9211k.c.i nast.) w ten sposób, że nabywca nieruchomości (A. O.) kupując nieruchomość uiści części ceny określonym osobom (A. S. (2)iB. P.), które będą w istocie darowiznami zbywcy nieruchomości (R. O.na rzecz jej córek). Wobec powyższego nie ma podstaw do twierdzenia, żeR. O.darowała nieruchomość wnioskodawcy a nie ją sprzedała, zaś kwestia tego, czy sprzedała ją za kwotę 40.000 zł czy też 30.000 zł (jeżeli nigdy nie żądała odA. O.dodatkowej kwoty 10.000 zł i takie było od początku ich ustalenie, względnie nastąpiła później darowizna polegająca na zwolnieniuA. O.z długu w kwocie 10.000 zł), nie ma wpływu na ważność tej umowy (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2009 roku, sygn. II CSK 153/09, Lex nr 553674). Nie ma też wpływu na ważność tej umowy zapis, że cena została zapłacona przed podpisaniem aktu (k. 276), gdyż jest to jedynie oświadczenie wiedzy, jak wynika z ustaleń Sądu Rejonowego – nieprawdziwe. W konsekwencji tych rozważań należy stwierdzić, że nie było żadnych podstaw do tego, aby zaliczyć przedmiotową nieruchomość do spadku poR. O..
Jeżeli zaś chodzi o dział pozostałych składników wymienionych w postanowieniu Sądu Rejonowego, należy wskazać, że pomiędzyJ. O.iR. O.istniała wspólność ustawowa, która ustała na skutek śmierciJ. O.. Zawarli oni bowiem związek małżeński w czasie obowiązywaniadekretu z dnia 29 maja 1946 roku Prawo małżeńskie majątkowe(Dz. U. z 1946 roku, Nr 31, poz. 196, ze zm.), który wart. 14przewidywał jako zasadę istnienie wspólności ustawowej między małżonkami. Z później obowiązujących aktów prawnych wynika, że od chwili wejścia w życieKodeksu rodzinnego i opiekuńczego(dalejk.r.io.) do wspólności tej stosuje się przepisyk.r.i.o.(por.art. V i art. VIII ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U. z 1964 roku, Nr 9, poz. 60,art. XVIII ustawy z dnia 27 czerwca 1950 roku Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny, Dz. U. z 1950 roku, Nr 34, poz. 309). Tym samym nabycie w dniu 4 listopada 1971 roku nieruchomości stanowiącejdziałkę nr (...)(ówcześnie(...)) na podstawie przepisówustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnychskutkowało tym, że nieruchomość weszła do majątku wspólnegoJ. O.iR. O., co zresztą wynika z treści aktu własności ziemi (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2000 roku, sygn. II CKN 327/00, Lex nr 52610, czy uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1987 roku, sygn. III CZP 64/87, OSNC 1989/4/62).
Wobec powyższego po śmierciJ. O.konieczne było nie tylko dokonanie działu spadku poJ. O., ale i podziału majątku wspólnegoJ. O.iR. O.. Wprawdzie takie postępowanie działowe toczyło się w sprawie o sygn. akt I Ns 123/85, ale pominięto w nimdziałkę nr (...).
Prowadzi to do wniosku, że w niniejszej sprawie niezbędne było dokonanie uzupełniającego podziału majątku wspólnegoJ. O.iR. O.oraz uzupełniającego działu spadku poJ. O.i działu spadku poR. O.w zakresiedziałki nr (...), natomiast w zakresie drugiejdziałki nr (...)oraz oszczędności w kwocie 28,38 USD były to przedmioty stanowiące majątek tylkoR. O.(działka nr (...)została jej przyznana w dziale spadku poJ. O.i podziale majątku wspólnegoJ. O.iR. O.toczącym się pod sygn. akt I Ns 123/85).
Wobec powyższego w niniejszej sprawie zastosowanie miały przepisy prawa materialnego w postaciart. 211 k.c.–art. 218 k.c.dotyczących zniesienia współwłasności w zw. zart. 1035 k.c.iart. 46 k.r.io., zaś w zakresie prawa procesowego – przepisyart. 617 k.p.c.–art. 625 k.p.c.w zw. zart. 688 k.p.c.iart. 567 § 3 k.p.c., a ponadtoart. 680 k.p.c.–art. 687 k.p.c.
Powyższe rozważania nie prowadzą do zmiany zasad działu, gdyż nadal znajdują zastosowanie przepisy dotyczące zniesienia współwłasności, z uwzględnieniem szczególnego charakteru gospodarstwa rolnego, natomiast zmianie uległy zasady dokonania rozliczeń w związku z innym stanem prawnym w zakresiedziałki nr (...), niż przyjął to Sąd Rejonowy. Skoro działka ta nie była wcześniej przedmiotem postępowania działowego,R. O.przysługiwał udział ½ w tej działce jako jej udział w majątku wspólnym (art. 43 § 1 k.r.io.), zaś pozostały udział ½ przypadał spadkobiercomJ. O.dziedziczącym po nim gospodarstwo rolne, czyliR. O.iM. O. (1)po ½ części. Ostatecznie udziałR. O.w tej działce odpowiadał zatem ¾ części, a udziałM. O. (1)– ¼ części. Spadek poR. O.na podstawie testamentu nabyliA. O.,A. S. (1)iB. P., toteż udział każdego z tych trzech spadkobierców wdziałce nr (...)wynosił ¼ część (a ¼ część należała nadal doM. O. (1)). Natomiast w zakresiedziałki nr (...), będącej już tylko własnościąR. O., udziałyA. O.,A. S. (1)iB. P.wynosiły po 1/3 części.
Należy przy tym wskazać, że zarównoA. S. (1)jak iM. O. (1)wnosili, aby Sąd dokonując działu w zakresie ich części przyznał nieruchomości będące przedmiotem postępowaniaA. O.bez spłaty na ich rzecz ze stronyA. O.(k. 8, 35v). Wobec powyższego przy dokonywaniu działu należało traktować wnioskodawcę jako uprawnionego w ¾ częściach dodziałki nr (...)i w 2/3 częściach dodziałki nr (...). Już tak znaczna różnica w wielkości udziałów przemawiała za tym, aby przyznać przedmiotowe nieruchomości rolne (gospodarstwo rolne w rozumieniuart. 553k.c.) wnioskodawcy, a na rzecz uczestniczkiB. P.zasądzić stosowną spłatę.
Skarżąca uczestniczka podnosiła, że wnioskodawca zamieszkuje w Kanadzie i nie będzie uprawiał tych gruntów osobiście, ale sama od kilkudziesięciu lat zamieszkuje wS.w województwie(...)i mimo, że wspólnie z mężem posiada grunty rolne o dość dużej powierzchni (około 12 ha), leżące w pobliżu przedmiotowych działek, nie uprawia ich osobiście, ale – jak wskazywał wnioskodawca – wydzierżawia, podobnie jak miało to miejsce w przypadkudziałek o numerach (...). Niczego nie zmienia tu zatem okoliczność, że mąż skarżącej ma uprawnienia rolnicze (np. k. 516). Wnioskodawca konsekwentnie utrzymuje, że po przejściu na emeryturę zamierza wrócić do Polski i dotychczas nie wyzbywał się majątku zgromadzonego w Polsce, toteż niewiarygodne jest twierdzenie skarżącej, że zamierza on zbyć działki będące przedmiotem postępowania. Należy przy tym zwrócić uwagę, żeA. O.ma lat 64,B. P.ma lat 66, aS. P.ma lat 65 i jest to wiek bliski emerytalnemu, toteż po żadnej z tych osób, niezależnie od ich kwalifikacji, nie można racjonalnie oczekiwać intensywnej pracy w gospodarstwie rolnym. Nie można także zapominać o tym, że, jak wynika z wiarygodnych zeznań rodzeństwa skarżącej (k. 408, 333v), że zamiarem spadkodawczyni był podział ziemi pomiędzyA. O.iB. P.. Część z tych zamiarów spadkodawczyni zrealizowała, przy czym ze względu na wolęB. P.darowaładziałkę nr (...)i udział 3/30 części wdziałce nr (...)synowiB. R.P.(a ten i tak następnie przeniósł ich własność naB. P.iS. P.), natomiast nie zdążyła przekazać pozostałych gruntówA. O.. Tym bardziej sposób działu wybrany przez Sąd Rejonowy jawi się jako sprawiedliwy i odpowiadający woli spadkodawczyniR. O.. Należy wnosić, że właśnie z tego względu pozostałe rodzeństwo (M. O. (1)iA. S. (1)– por. k. 8, 35v, 145v) wnosili o przyznanie obu nieruchomości rolnychA. O.. Jest to tak samo ojcowizna dla wnioskodawcy jak i dla uczestniczkiB. P.. Nie można też tracić z pola widzenia tego, że obie działki mają łącznie tylko około 1,50 ha, a zatem w praktyce spadkowe gospodarstwo rolne nie realizuje żadnej istotnej roli towarowej.
Kwestia tego, kto opłacał podatek rolny od tych gruntów, nie ma znaczenia przy wyborze sposobu działu, a co najwyżej – gdyby o to wnoszono – należałoby ten wydatek rozliczyć pomiędzy uczestnikami postępowania stosownie do ich udziałów.
W sprawie nikt nie domagał się podziału gospodarstwa rolnego, nie byłoby to zresztą racjonalne z uwagi na jego niewielką powierzchnię.
Przepisyart. 214 § 1 i § 2 k.c.stanowią, że w razie braku zgody wszystkich współwłaścicieli, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który je prowadzi lub stale w nim pracuje, chyba że interes społeczno-gospodarczy przemawia za wyborem innego współwłaściciela. Jeżeli warunki przewidziane w paragrafie poprzedzającym spełnia kilku współwłaścicieli albo jeżeli nie spełnia ich żaden ze współwłaścicieli, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który daje najlepszą gwarancję jego należytego prowadzenia.
Kierując się wyżej przedstawionymi argumentami Sąd Okręgowy stwierdza, że wnioskodawca nie daje gorszej od skarżącej gwarancji należytego prowadzenia przedmiotowego gospodarstwa rolnego, a interes społeczno-gospodarczy przemawia za przyznaniem całego gospodarstwa rolnego wnioskodawcy ze spłatą na rzeczB. P.. To wnioskodawca, wprawdzie nieintensywnie, do tej pory zarządzał tymi gruntami, np. wydzierżawiając jeR. I.a następnieK. I.(k. 382v-383).
Na podstawieart. 212 § 1 i § 3 k.c.należało zasądzić od wnioskodawcy na rzecz uczestniczkiB. P.spłatę z gospodarstwa rolnego (oszczędności w USD zostały podzielone w naturze i nie było potrzeby ich rozliczania).
Wartośćdziałki nr (...)wynosi 2.617 zł, a zatem udziałB. P.wynoszący ¼ w tym gruncie odpowiada kwocie 654,25 zł. Wartośćdziałki nr (...)wynosi 11.636 zł, a zatem udziałB. P.wynoszący 1/3 w tym gruncie odpowiada kwocie 3.878,67 zł. ŁącznieB. P.należała się spłata w kwocie 4.532,92 zł. W tym zakresie należało zmienić zaskarżone postanowienie na korzyść skarżącejB. P..
Skarżąca nie sformułowała zarzutów naruszenia przepisów prawa procesowego w zakresie rozstrzygnięć o kosztach postępowania i o nieuiszczonych kosztach sądowych, a Sąd Odwoławczy z urzędu uwzględnia tylko naruszenie prawa materialnego oraz nieważność postępowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 roku, sygn. II CSK 400/07, Lex nr 371445). Wobec nieznacznego uwzględnienia apelacji nie było podstaw do zmiany tych rozstrzygnięć.
Z tych względów na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.iart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji postanowienia.
ApelacjaB. P.została uwzględniona w nieznacznej części, a wnioskodawca nie żądał zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, toteż Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do odstąpienia od zasady zart. 520 § 1 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c., że każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.
Iwona Tchórzewska  Andrzej Mikołajewski  Anna Podolska-Kojtych