Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1603/14
Data wyroku: 2015-03-11 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Spadek
Podstawa prawna: art. 932 § 4 k.c., art. 1015 § 1 k.c.

Sygn. akt III Ca 1603/14

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 3 września 2014r. Sąd Rejonowy w Skierniewicach stwierdził, że spadek poŁ. J., synuA. R.iI., zmarłym w dniu 23 stycznia 2013r. wS., ostatnio stale zamieszkałym wS.na podstawie ustawy nabył w całości bratD. J..
Sąd Rejonowy ustalił, iż spadkodawcaŁ. J., synA. R.iI., zmarł w dniu 23 stycznia 2013r. wS., ostatnio stale zamieszkiwał wS.. Nie sporządził testamentu. Pozostawił żonęM. J. (1), małoletnie dzieciZ. J.iM. J. (2), matkęI. J., ojcaA. J., brataD. J.oraz jego małoletniego syna (bratanka spadkodawcy)T. J.. Żona spadkodawcy odrzuciła spadek w imieniu własnym w dniu 1 lutego 2013r., a w imieniu małoletnich dzieci, za zgodą sądu opiekuńczego – w dniu 25 kwietnia 2013r. Rodzice spadkodawcy odrzucili spadek w dniu 26 czerwca 2013r., o czym powiadomili brata spadkodawcy w dniu 18 lipca 2013r. BratD. J.odrzucił spadek w dniu 6 sierpnia 2013r., zaś w imieniu swojego małoletniego synaT. J.w dniu – 5 lutego 2014r., po uprzednim uzyskaniu na tę czynność zgody sądu opiekuńczego.
Sąd Rejonowy w tak ustalonym stanie faktycznym stwierdził dziedziczenie na podstawieart. 932 § 4 k.c.iart. 1015 § 1 k.c.w całości na rzecz brata spadkodawcy, uznając, że złożył on oświadczenie o odrzuceniu spadku po upływie ustawowego terminu. Sąd I instancji podkreślił w uzasadnieniu orzeczenia, że doszło do pomyłki w obliczaniu terminu dlaD. J.do odrzucenia spadku poŁ. J., gdyż jako początek biegu tego terminu Sąd przyjął datę otwarcia spadku, a nie jak stanowiart. 1015 § 1 k.c., datę dowiedzenia się przezD. J.o tytule powołania, czyli w tym przypadku od dnia 18 lipca 2013r., kiedy został on powiadomiony o odrzuceniu spadku przez rodziców spadkodawcy.
Apelację od powyższego postanowienia wywiódł uczestnik postępowaniaD. J., zaskarżając orzeczenie w całości. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego, tj.art. 1015 § 1 k.c.poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, żeD. J.nie zachował sześciomiesięcznego terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku.
Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia oraz orzeczenie co do istoty sprawy i stwierdzenie, że spadek poŁ. J.na podstawie ustawy nabyła w całościGmina M.S..
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jest zasadna; skutkuje uchyleniem zaskarżonego postanowieniai przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.
Zasadny okazał się zarzut materialny apelacji, związany z błędną wykładniąart. 1015 § 1 k.c., co skutkowało wydaniem wadliwego orzeczenia co do istoty sprawy bez przeprowadzenia z urzędu koniecznego dalszego postępowania dowodowego zmierzającego do ustalenia kręgu dalszych spadkobierców ustawowychŁ. J.(dziadkowie spadkodawcy, ich zstępni, ewentualnie pasierbów, a dopiero w przypadku ich braku - gmina jako spadkobierca konieczny), wezwania ich do udziału w sprawie i dopiero wydanie orzeczenia merytorycznego z udziałem wszystkich zainteresowanych. W tym celu należy uzupełnić zapewnienie spadkowe, zgromadzić akty stanu cywilnego dotyczące dziadków spadkodawcy bądź ich zstępnych, pasierbów, ewentualnie, gdyby zapewnienie nie było w tym zakresie kompletne – dokonanie ogłoszeń w trybieart. 672 k.p.c.i dopiero wówczas wezwanie do udziału w sprawieGminy M.S.jako spadkobiercy koniecznego. Obecnie wezwanie gminy byłoby przedwczesne.
Zaakcentować należy pogląd, że Sąd odwoławczy, będąc instancją merytoryczną, zgodnie zart. 382 k.p.c., orzeka na podstawie materiału dowodowego zebranego w postępowaniu w I instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29.11.2002 r., sygn. akt IV CKN 1574/00). W postępowaniu apelacyjnym Sąd II instancji rozpoznaje sprawę przez dokonanie niezbędnych ocen prawnych, chociażby dotyczące ich zarzuty nie były podniesione w apelacji (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21.10.2005 r., sygn. akt I PK 77/05, publ. OSNP z 2006 r., Nr 19-20, poz. 293). W odniesieniu do podstawy faktycznej rozstrzygnięcia Sądu II instancji Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23.3.1999 r., sygn. akt III CZP 59/98, publ. OSNC z 1999 r., Nr 7-8, poz. 124, mającej moc zasady prawnej, stwierdził, że Sąd II instancji może zmienić ustalenia faktyczne stanowiące podstawę wydania wyroku Sądu I instancji bez przeprowadzenia postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia. W późniejszym wyroku z dnia 08.02.2000 r., sygn. akt II UKN 385/99, publ. OSNAPiUS z 2001 r., Nr 15, poz. 493, podkreślono, że Sąd II instancji ma prawo i obowiązek dokonać własnej oceny wyników postępowania dowodowego, niezależnie od tego, czy ustaleń dokonuje po przeprowadzeniu nowych dowodów, ponowieniu dotychczasowych, czy też jedynie wskutek niepodzielenia ustaleń dokonanych przez Sąd I instancji. Podstawowym założeniem postępowania apelacyjnego jest bowiem dążenie do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia, opartego na materiale zebranym przez Sąd I instancji i przez Sąd odwoławczy. Sąd II instancji winien samodzielnie ocenić całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego z uwzględnieniem faktów z zakresu notoryjności powszechnej i urzędowej, faktów przyznanych lub niezaprzeczonych, a także domniemań prawnych. Skoro postępowanie odwoławcze ma przede wszystkim wymiar merytoryczny, dopiero zaś w drugiej kolejności kontrolny, to uznać też trzeba,iż rozstrzygając sąd odwoławczy może i musi oprzeć się na własnych ustaleniach. Trybunał Konstytucyjny zgodził się z poglądem Sądu Najwyższego wyrażonymw powołanej uchwale z 23.3.1999 r., III CZP 59/98 – iż ustalenia Sądu II instancji mogą być odmienne od ustaleń leżących u podstaw zaskarżonego wyroku nawet wówczas,gdy dokonywane są bez ponawiania postępowania dowodowego (także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10.02.2004 r., sygn. akt I PK 217/03, publ. MP z 2004 r., Nr 14).
Biorąc pod uwagę powyższe rozważania i mając na uwadze, że podstawowym założeniem postępowania apelacyjnego jest dążenie do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia, opartego na materiale zebranym przez Sąd I instancjii przez Sąd odwoławczy, to jednak w niniejszej sprawie nie było to możliwe.
Gmina M.S.nie jest uczestnikiem postępowania, więc Sąd odwoławczy nie może zmienić orzeczenia Sądu I instancji i orzec merytorycznie, że toGmina M.S.na podstawie ustawy nabyła w całości spadek poŁ. J., tak jak o to wnioskował skarżący ewentualnie inna osoba, zgodnie z wynikami dalszego postępowania dowodowego, bo zgodnie zart. 677 § 1 k.p.c.sąd spadku nie jest w tym zakresie związany żądaniem wnioskodawcy czy uczestników postępowania, a w postępowaniu odwoławczym - apelującego. Do tego jednak konieczne jest uzupełnienie materiału dowodowego przede wszystkim o odebranie pełnego zapewnienia spadkowego w zakresie dalszego kręgu spadkobierców ustawowych, a krąg ten został znacznie rozszerzony zgodnie zart. 934 § 1, 2 i 3 k.c.iart. 9341k.c.Od dnia 28 czerwca 2009r., tj. od wejścia w życie ustawy z dnia 2 kwietnia 2009r. (Dz.U. Nr 79, poz.662), przepisy te mają zastosowanie do spadków otwartych od dnia 28 czerwca 2009r., czyli stosują się do spadku poŁ. J., który zmarł w dniu 23 stycznia 2013r. Należy ustalić, czy spadkodawca pozostawił dziadków, a gdyby któryś z nich nie dożył otwarcia spadku po tym spadkodawcy, to jego zstępnych, ewentualnie pasierbów spadkodawcy (art. 9341k.c.), bo jego małżonka odrzuciła spadek i jest traktowana tak jakby nie dożyła otwarcia spadku (art. 1020 k.c.). Dopiero w braku takich spadkobierców, bądź odrzucenia przez nich spadku (terminy dla nich zgodnie zart. 1015 k.c.otwierają się od dnia dowiedzenia się o tytule swojego powołania), dopiero w grę wchodzi dziedziczenie spadku przez spadkobiercę koniecznego czyli gminę ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy (art. 935 k.c.). Stąd należy uznać, że Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy, bo nie ustalił rzeczywistego spadkobiercy bądź spadkobiercówŁ. J., nie wezwał ich do udziału w sprawie w charakterze uczestników postępowania.
Uzupełnienie zapewnienia spadkowego przez Sąd II instancji mijało się z celem, bo konsekwencją ustalenia dalszych spadkobierców byłoby wezwanie ich do udziału w sprawie w postępowaniu odwoławczym i wydanie orzeczenia merytorycznego, co pozbawiałoby ich jednej instancji.
Wobec błędnego uznania, żeD. J.odrzucił spadek po upływie ustawowego terminu (art. 1015 k.c.) i wobec tego uznania, że to on doszedł do dziedziczenia całości spadku, Sąd I instancji zaniechał badania dalszego kręgu spadkobierców, tym samym doszło do nierozpoznania istoty sprawy. Dlatego, zgodnie zart. 386 § 4 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.orzeczenie zostało uchylone, a sprawa przekazana Sądowi Rejonowemu w Skierniewicach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.
Dalsze procedowanie będzie wymagało przeprowadzenia postępowania dowodowego dotyczącego ustalenia rzeczywistego spadkobiercy bądź spadkobierców zgodnie z powyższymi wskazaniami.