Sąd Apelacyjny w Katowicach
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 15/15
Data wyroku: 2015-07-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Zofia Kawińska-Szwed, Mieczysław Brzdąk, Aneta Pieczyrak-Pisulińska
Słowa kluczowe: Nieważność Umowy
Podstawa prawna: art. 58 kc

Sygn. akt I ACa 15/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 lipca 2015 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący :

SSA Zofia Kawińska-Szwed

Sędziowie :

SA Mieczysław Brzdąk (spr.)
SO del. Aneta Pieczyrak-Pisulińska

Protokolant :

Magdalena Bezak

po rozpoznaniu w dniu 22 lipca 2015 r. w Katowicach
na rozprawie
sprawy z powództwaH. K.
przeciwkoH. U.,R. T.,E. T.i Gminie(...)
o stwierdzenie nieważności umów
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach
z dnia 22 września 2014 r., sygn. akt I C 323/13

1
oddala apelację;

2
zasądza od powoda na rzecz pozwanychR. T.iE. T.5 400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego;

3
zasądza od powoda na rzecz pozwanegoH. U.5 400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego;

4
zasądza od powoda na rzecz pozwanej Gminy(...)5 400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego;

5
przyznaje od Skarbu Państwa-Sądu Okręgowego w Katowicach na rzecz adwokataA. S.6 642 (sześć tysięcy sześćset czterdzieści dwa) złote, w tym podatek od towarów i usług w wysokości 1 242 (tysiąc dwieście czterdzieści dwa) złote, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.

SSO del. Aneta Pieczyrak-Pisulińska

SSA Zofia Kawińska-Szwed

SSA Mieczysław Brzdąk

Sygn. akt. I ACa 15/15

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Katowicach oddalił powództwa
H. K.przeciwkoH. U.,R. T.,E. T.i Gminie(...)o stwierdzenie nieważności umów i zasądził tytułem zwrotu części kosztów zastępstwa prawnego od powoda: na rzecz pozwanychR. T.iE. T.kwotę 1.234 zł, na rzecz pozwanegoH. U.kwotę 1.217 zł oraz na rzecz pozwanej Gminy(...)kwotę 1.200 zł, odstąpił od obciążenia powoda pozostałą częścią kosztów postępowania i zasądził od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Katowicach na rzecz adwokataA. S.kwotę 8.856 zł za udzielenie powodowi pomocy prawnej z urzędu.
Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd I instancji wskazał, że stan faktyczny w zakresie istotnym dla rozpoznania sprawy jest pomiędzy stronami bezsporny. W szczególności bezsporne jest, iż rodzice powodaR.iL. K.przekazali na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość rolną w zamian za otrzymanie świadczenia emerytalnego. Nieruchomość ta została następnie skomunalizowana i przeszła na własność Gminy(...). Powód należy do spadkobiercówR.iL.„K.” (powinno byćK.”).
Umową z dnia 21 grudnia 2007 roku Gmina(...)sprzedała małżonkomE.iR. T.nieruchomość wyodrębnioną z nieruchomości należącej wcześniej do rodziców powoda w postaci działki gruntu onumerze ewidencyjnym (...)o powierzchni 1.362 m(

    2), za cenę brutto w kwocie 134.200 zł. Sprzedaż nastąpiła pod warunkiem, że Agencja Nieruchomości rolnych nie wykona przysługującego jej prawa pierwokupu. Umowa ta została zawarta w formie aktu notarialnego, przed notariuszemT. J.w Kancelarii Notarialnej wT.i wpisana do repertorium(...)pod numerem(...). Z treści aktu wynika, że nieruchomość została zbyta na skutek przetargu ustnego nieograniczonego przeprowadzonego w dniu 7 lipca 2006 roku. W wyniku wykonania powyższej umowy w dniu 7 kwietnia 2008 roku przed notariuszemT. J.w Kancelarii Notarialnej wT.została zawarta umowa przeniesienia własności nieruchomości, mocą której Gmina przeniosła naR.iE. T.prawo własności powyższej nieruchomości. Akt notarialny został wpisany do repertorium(...)pod numerem(...).
Wskazał Sąd, że oddalił wnioski dowodowe stron w pozostałym zakresie, gdyż nie miały one istotnego znaczenia dla rozpoznania sprawy.
W ocenie Sądu I instancji roszczenie powoda nie zasługuje na uwzględnienie z tej przyczyny, że powód sprzeczność umów sprzedaży i przeniesienia własności z ustawą wywodzi z treści przepisuart. 34 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, który to przepis przewiduje, iż zbycie nieruchomości nie może nastąpić, jeżeli toczy się postępowanie administracyjne dotyczące prawidłowości nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego. Powód w toku postępowania powoływał się na okoliczności dotyczące nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa i wszczął postępowanie administracyjne mające na celu wzruszenie decyzji o przejęciu tej nieruchomości. Jednakże treść dyspozycjiart. 34 ust 1 pkt 2wskazuje, że pierwszeństwo w nabyciu nieruchomości przysługuje osobie, która jest poprzednim właścicielem zbywanej nieruchomości pozbawionym prawa własności tej nieruchomości przed dniem 5 grudnia 1990 r. albo jego spadkobiercą, a – zdaniem Sądu Okręgowego – powód nie należy do kategorii takich osób. Powołał się przy tym Sąd Okręgowy na stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w wyroku z dnia 12 września 2002 r. w sprawie IV CKN 1289/00, zgodnie z którym osoba, która przekazała gospodarstwo rolne na własność państwa w zamian za świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie jest "poprzednim właścicielem" w rozumieniuart. 4 pkt 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami(jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.). Podał Sąd Okręgowy, że analogiczne stanowisko zajął również Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie I OSK 1541/07.
Zdaniem Sądu I instancji nawet gdyby przyjąć, że w niniejszym przypadku nastąpiło jednak pozbawienie prawa własności rodziców powoda, to i tak w przypadku naruszenia przez gminę dyspozycji przepisuart. 34 ust 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, nie skutkowałoby to nieważnością umowy, a jedynie powstaniem roszczenia odszkodowawczego określonego w przepisie art. 66 (uwaga: powinno być 36) ustawy, który to przepis jednoznacznie wskazuje, że w przypadku naruszenia przez właściwy organ albo ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa, przepisówart. 34 ust. 1-5 i 7Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego ponoszą odpowiedzialność na zasadach ogólnych.
Prezentując takie stanowisko Sąd I instancji powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2004 r. w sprawie II CK 152/03, w którym Sąd Najwyższy przyjął, że naruszenie przepisu dotyczącego pierwszeństwa nabycia nieruchomości skutkuje powstaniem roszczenia odszkodowawczego, a nie nieważnością umowy. Powołał się też Sąd I instancji na wyrok z dnia 3 września 2003 r. w sprawie II CKN 417/01, w którym Sąd Najwyższy podkreślił, że z art. 36 u.g.n. wynika, iż sankcją za nierespektowanie pierwszeństwa poprzedniego właściciela w nabyciu nieruchomości jest odpowiedzialność odszkodowawcza zbywcy oparta na zasadach ogólnych, a nie nieważność dokonanego przeniesienia własności.
Z powołanych przyczyn roszczenia powoda o ustalenie nieważności umów, zdaniem Sądu Okręgowego, nie znajdują uzasadnienia i podlegają oddaleniu.
Wyjaśnił Sąd I instancji, że orzekając o kosztach postępowania odstąpił od podstawowej zasady wynikającej z treściart. 98 kpci uznał, że zachodzą przesłanki do częściowego odstąpienia od obciążenia powoda kosztami. Wynagrodzenie pełnomocnika powoda z urzędu, „ustalono” na podstawie§ 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Jednocześnie w oparciu o przepis § 2 ust. 3 rozporządzenia Sąd powiększył je o podatek od towarów i usług.
Wyrok ten, w części oddalającej powództwo i zasądzającej koszty (pkt 1, 2 i 4 sentencji) zaskarżył powód zarzucając :
błąd w ustaleniach faktycznych połączony z naruszeniemart. 233 §1 k.p.c.w zw. zart 328 § 2 k.p.c., w. zw. zart 232 k.p.c.orazart 6 k.c.poprzez oddalenie wniosków dowodowych na istotne dla sprawy okoliczności oraz całkowicie dowolną ocenę dowodów, zaniechanie wszechstronnego rozważenia w sposób kompleksowy całego zebranego materiału połączony z naruszeniem prawa materialnego, a w szczególnościart. 58 k.c., polegający na przyjęciu, iż brak jest podstaw do stwierdzenia nieważności umowy z 21 grudnia 2007 r., podczas gdy uwzględnienie wniosków dowodowych powoda oraz prawidłowa ocena zgromadzonego materiału dowodowego pozwala na ustalenie, iż przedstawiciele Gminy(...)i małżonkowiE. T.iR. T.wiedząc, że w związku z toczącym się postępowaniem administracyjnym (w zakresie stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta MiastaT.z 31 marca 1979 r. nr(...)orzekającej o przejęciu na własność gospodarstwa rolnego położonego wT.w skład którego wchodziła m.in. działka o nr ewidencyjnym(...)) jednostka samorządu terytorialnego straci (może stracić) własność działki o nr ewidencyjnym(...)o powierzchni 1 362 m(

    2)celem zniweczenia tego skutku dokonali czynności prawnej by uniemożliwić zgodną z prawem restytucję mienia prawowitym właścicielom, z zatem taka umowa jest nieważna ex lege.
W oparciu o tak sformułowany zarzut powód wniósł o zmianę orzeczenia w zaskarżonej części i uwzględnienie żądania stwierdzenia nieważności oraz o zasądzenie kosztów procesu za I i II instancję a także o zawieszenie postępowania do czasu stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta MiastaT.z 31 marca 1979 r. nr(...)orzekającej o przejęciu na własność gospodarstwa rolnego położonego wT., w skład którego wchodziła m.in. działka o nr ewidencyjnym(...)).
W imieniu powoda apelację sporządził także jego pełnomocnik zarzucając:

1
Naruszenieart. 227 k.p.c.poprzez oddalenie wniosków dowodowych powoda tj. przedłożonych dokumentów oraz wniosku z przesłuchania stron postępowania dotyczącego trwającego postępowania administracyjnego, które aktualnie zostało zakończone, poprzez wydanie wyroku przez Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w dniu 21 października 2014 roku, sygn. akt I OSK 2429/13 w przedmiocie zagadnienia istotnego w niniejszej sprawie tj. w przedmiocie nieważności nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa, a tym samym Gminę(...), która została sprzedana przez Gminę(...)pozwanymE.(...)iR. T.w czasie toczącego się sporu administracyjnego w przedmiocie przysługującego Gminie(...)prawa własności;

2
Błędne ustalenie faktyczne w przedmiocie uznania, że nie jest sporny pomiędzy stronami postępowania, fakt nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa, gdyż powód w toku całego postępowania przedstawiał dokumenty – m.in. dokument z dnia 15 maja 2006 roku; dokument z dnia 27 czerwca 2006 roku; dokument z dnia 17 kwietnia 2007 roku - potwierdzające okoliczność sporu administracyjnego między stronami niniejszego postępowania tj. powodem i pozwanym tj. Gminą(...)w przedmiocie nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa, a tym samym przez Gminę(...), która została sprzedana pozwanym tj.E. T.iR. T.;

3
Dokonując ustaleń faktycznych nie uwzględniono okoliczności zawarcia przez pozwanego - Gminę(...)- zE.i(...)(R.)T.umowy sprzedaży tj. w dniu 7 lipca 2006 roku pomimo wiedzy Gminy(...)o wszczęciu przez powoda postępowania administracyjnego w przedmiocie nieprawidłowości nabycia własności przez Skarb Państwa i tym samym przez Gminę(...), która została sprzedana w wyniku umowy w dniu 7 kwietnia 2008 roku pomimo trwającego sporu administracyjnego w przedmiocie prawa własności nieruchomości, pomiędzy powodem a Gminą(...);

4
Naruszenieart. 58 § 2 k.c.poprzez uznanie, że czynność prawna dokonana przez pozwanych w trakcie trwania postępowania administracyjnego w przedmiocie zweryfikowania faktu nabycia prawa własności przez Gminę(...)„Zawarcie nie stanowi naruszenia zasad współżycia społecznego”.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty pełnomocnik powoda wniósł o:

1
zmianę zaskarżonego wyroku w pkt. 1, 2, 3, 4 poprzez stwierdzenie nieważności czynności prawnej dokonanej przez pozwanych;

2
zasądzenie od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kosztów postępowania w tym kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu, gdyż nie zostały one uiszczone w całości, ani w części.

Ewentualnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie do ponownego rozpoznania sprawy Sądowi I instancji a nadto o zawieszenie niniejszego postępowania „z uwagi na brak możliwości przedstawienia wyroku wraz z uzasadnieniem wydanego przez Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w dniu 21 października 2014 roku, sygn. akt I OSK 2429/13 w przedmiocie poprawności decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 maja 2012 roku nr GZsp-057-624-961/11 w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji dotyczących gospodarstwa rolnego położnego wT.,S.iU.składającego się zdziałek nr (...), która w sposób sprzeczny z prawem doprowadziła do nabycia własności wskazanych powyżej nieruchomości przez gminę(...), która następnie zdecydowała się sprzedać przedmiotową nieruchomość pozwanym tj.(...)(E. T.) iR.(...)(T.) pomimo prowadzenia przez powoda sporu w przedmiocie nabycia własności przez gminę(...)przedmiotowych nieruchomości rodziców powoda”.
Na rozprawie w dniu 22 lipca 2015 roku przed Sądem Apelacyjnym pełnomocnik powoda cofnął wniosek o zawieszenie postępowania (00:08:05).
Podał też pełnomocnik powoda, że powód złożył stosowny wniosek o doręczenie odpisu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 października 2014 roku, „w związku z powyższym nie dysponuje przedmiotowym dokumentem celem dołączenia do apelacji. Powód niezwłocznie przedstawi wskazany powyżej wyrok, jak tylko przedmiotowy dokument zostanie powodowi doręczony”.
W związku z tym ewentualnie pełnomocnik powoda wnosił o zwrócenie się do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przekazanie akt sprawy o sygn. akt I OSK 2429/13 względnie o przesłanie kserokopii wyroku z dnia 21 października 2014 roku, I OSK 2429/13 wraz z uzasadnieniem. Powołał się pełnomocnik powoda na to, że powód nie był w stanie złożyć przedmiotowego wniosku dowodowego we wcześniejszym etapie postępowania cywilnego, gdyż Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wydał wyrok w dniu 21 października 2014 roku.
PozwaniE.iR. T.wnieśli zażalenie na postanowienie o kosztach procesu zawarte w pkt 2 wymienionego wyroku. Zażalenie to rozpoznano postanowieniem z 22 lipca 2015r w sprawie I ACz 13/15.
Rozpoznając apelację powoda Sąd Apelacyjny zważył co następuje.
Przede wszystkim podkreślenia wymaga, że Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd I instancji.
Przystępując do oceny zarzutów apelacji sporządzonej przez pełnomocnika powoda należy podkreślić, że zgodnie zart. 227 kpcprzedmiotem dowodu są fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy.
Z kolei oceny tego czy powoływane przez stronę fakty (okoliczności faktyczne) mają istotne znacznie dla rozstrzygnięcia sprawy należy dokonywać w zależności od normy (norm) prawa materialnego, która ma zastosowanie w sprawie.
Jak trafnie przyjął Sąd Okręgowy w świetle unormowań zawartych wart. 34 i n. ustawy o gospodarce nieruchomościamipowód nie może skutecznie domagać się ustalenia nieważności aktu notarialnego, a to z tej przyczyny, że stosownie do art. 36 ustawy, w przypadku naruszenia przez właściwy organ […] przepisówart. 34 ust. 1 – 5 i 7Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego ponoszą odpowiedzialność na zasadach ogólnych.
Jak to wielokrotnie i jednolicie wyjaśniał Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie, sankcją za nierespektowanie pierwszeństwa poprzedniego właściciela w nabyciu nieruchomości jest odpowiedzialność odszkodowawcza zbywcy oparta na zasadach ogólnych a nie nieważność dokonanego przeniesienia własności.
Powód nie może więc w niniejszej sprawie skutecznie domagać się ustalenia „nieważności aktu notarialnego” (w istocie warunkowej umowy sprzedaży objętej aktem notarialnym z 21 grudnia 2007 roku jak i umowy przeniesienia własności nieruchomości objętej aktem notarialnym z 7 kwietnia 2008r) czy też stwierdzenia nieważności (bliżej zresztą nieokreślonej) czynności prawnej dokonanej przez pozwanych.
W takim stanie rzeczy okoliczności związane z prowadzeniem postępowań administracyjnych (jak i innych) dotyczących uchylenia decyzji o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości przekazanej przez rodziców powoda w zamian za rentę (emeryturę) nie miały dla rozpoznania sprawy istotnego znaczenia, bowiem nawet gdyby przyjąć, że w dacie zbycia przedmiotowej nieruchomości toczyło się postępowanie administracyjne dotyczące (nie)prawidłowości nabycia tej nieruchomości przez Skarb Państwa, to – jak wyżej wspomniano – naruszenie zakazu zawartego w art. 34 ust. 3 ugn skutkuje tylko roszczeniem odszkodowawczym. Roszczenie powoda o stwierdzenie (ustalenie) nieważności umowy z 21 grudnia 2007r zawartej w formie aktu notarialnego przed notariuszemT. J.pomiędzy Gminą(...)a małżonkamiE.iR. T.jest zatem nieuzasadnione.
Dla rozstrzygnięcia sprawy nie ma też znaczenia i ta okoliczność czy rodzice powoda skutecznie przekazali gospodarstwo rolne w zamian za świadczenia rentowe, skoro– z podanych wyżej przyczyn – powód nie może dochodzić ustalenia nieważności umowy z 21 grudnia 2007 roku ani umowy z 7 kwietnia 2008 roku.
Z powołanych przyczyn zawarte w apelacji powoda zarzuty naruszeniaart. 227 kpcoraz błędnych ustaleń faktycznych nie mogą skutecznie podważyć rozstrzygnięcia Sądu I instancji.
Podobnie ocenić należy zawarte w apelacji sporządzonej (samodzielnie) przez powoda zarzuty naruszenia przepisów postępowania, a toart. 233 § 1 kpcw zw. zart. 232 kpcorazart. 6 kc.
W szczególności – wbrew wywodom zawartym w wymienionym piśmie (k. 1331) – stan faktyczny sprawy, w zakresie zezwalającym na jej merytoryczne rozpoznanie był w istocie bezspornym a sprowadzał się do ustalenia, że w dniu 21 grudnia 2007 r. Gmina(...)zawarła zE.iR.małż.T.warunkową umowę przeniesienia własności nieruchomości bliżej oznaczonej w akcie notarialnym z tego dnia, a w dniu 7 kwietnia 2008 roku pozwanyH. U.działając w imieniu Gminy(...)przeniósł na rzeczR.iE.małż.T.własność tej nieruchomości.
Jak już wyżej wskazano, nawet gdyby w tym czasie toczyło się postępowanie administracyjne dotycząc prawidłowości nabycia nieruchomości stanowiącej własność rodziców powoda przez Skarb Państwa to i tak zgodnie z art. 36 ugn – powód nie może skutecznie domagać się stwierdzenia nieważności wymienionych wyżej umów bowiem w myśl unormowania zawartego w tym przepisie naruszenie zasady pierwszeństwa w wypadkach wymienionych w art. 34 ugn nie powoduje nieważności umowy zbycia nieruchomości, a rodzi jedynie odpowiedzialność odszkodowawczą zbywcy. Tym samym przepis ten wyklucza stosowanieart. 58 kc.
Z tej też przyczyny gdy ten ostatni przepis nie miał w sprawie zastosowania, to oczywistym jest, że Sąd Okręgowy nie mógł go naruszyć, w szczególności przez to, że go nie zastosował w taki sposób jak tego domaga się powód.
Z przytoczonych względów apelacja powoda okazała się bezzasadna co sprawia, że na podstawieart. 385 kpculegała oddaleniu, a powód, jako strona przegrywająca sprawę w postępowaniu apelacyjnym obowiązany jest zwrócić pozwanym koszty tego postępowania (art. 98 § 1 i 3w zw. zart. 98 kpc).

SSO del. Aneta Pieczyrak-Pisulińska

SSA Zofia Kawińska-Szwed

SSA Mieczysław Brzdąk