Sąd Apelacyjny w Poznaniu
I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej
Sygnatura akt: I ACa 419/15
Data wyroku: 2015-06-23 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Andrzej Daczyński, Ewa Staniszewska, Jan Futro

Sygn. akt I A Ca 419/15

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 23 czerwca 2015 r.
Sąd Apelacyjny w Poznaniu Wydział I Cywilny
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSA Andrzej Daczyński
Sędziowie: SA Jan Futro (spr.),
SA Ewa Staniszewska
Protokolant: st. sekr. sąd. Kinga Kwiatkowska
po rozpoznaniu w dniu 23 czerwca 2015 r. w Poznaniu
na rozprawie
sprawy z powództwaO. H.
przeciwkoP. S.
o uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia
na skutek apelacji powódki
od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 14 listopada 2014 r.
sygn. akt I C 2523/13

1
oddala apelację;

2
zasądza od powódki na rzecz pozwanego 5 400 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Ewa Staniszewska   Andrzej Daczyński  Jan Futro
I A Ca 419/15

UZASADNIENIE
PowódkaO. H.w pozwie wniesionym w dniu 10 września 2013 r. skierowanym przeciwkoP. S.wniosła o uznanie pozwanego za niegodnego dziedziczenia po zmarłej w dniu 17 grudnia 2012 r.R. S.(córka powódki i żona pozwanego). Wniosła ponadto o zasądzenie od pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu twierdziła, że spadkodawczyni sporządziła testament własnoręczny, w którym do całości spadku powołała swoją siostręM. H., za wyjątkiem lokalu mieszkalnego położonego wP.przyul. (...), który miał otrzymać pozwany. Powódka podniosła, że testament ten został zniszczony lub umyślnie ukryty przez pozwanego.
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powódki zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zaprzeczył twierdzeniom pozwu o niewątpliwym sporządzeniu testamentu przez spadkodawczynię i to określonej treści, wskazując, że nikt nigdy nie widział żadnego testamentu. Zdaniem pozwanego, twierdzenie, że taki testament zniszczył lub umyślnie ukrył dla uzyskania korzyści majątkowych stanowi pomówienie.
Wyrokiem z dnia 14 listopada 2014 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu oddalił powództwo. Orzekając o kosztach postępowania zasądził od powódki na rzecz pozwanego kwotę 7 217 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego i nakazał ściągnąć od powódki na rzecz Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Poznaniu) kwotę 1 058 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych.
Jako podstawy rozstrzygnięcia Sąd I instancji powołał następujące ustalenia.
PowódkaO. H.jest matką zmarłejR. S.. Pozwany zaś jest byłym mężem spadkodawczyni.R. S.była renomowanym prawnikiem specjalizującym się w obsłudze podmiotów gospodarczych. Przed śmiercią prowadziła(...)wP.przyul. (...). Oprócz tego spadkodawczyni zajmowała się również działalnością biznesową, będąc m.in.(...) Sp. z o.o.,(...)oraz(...)Sp.j., prokurentem(...).,(...)(...)(...), a także prezesem zarządu(...). oraz(...)(...)
PozwanyP. S.jestr.i od 2006 r. współpracował zK.. W 2007 r. pozwany nawiązał ze spadkodawczynią bliższą znajomość, opartą na wspólnym zamieszkiwaniu (początkowo okresowym), spędzaniu wolnego czasu oraz wspólnych wyjazdach na urlop. Pozwany uczestniczył wraz ze swoją partnerką w imprezach z udziałem jej członków rodziny, a także odwiedzał rodziców spadkodawczyni w jej rodzinnym domu. Na początku 2010 r.P. S.przeprowadził się do domuR. H.wP.. Od tego czasu pozostawali oni w nieformalnym związku, prowadząc wspólnie gospodarstwo domowe.
W październiku 2010 r. uR. H.zdiagnozowano złośliwy nowotwór piersi. Rokowania, co do leczenia były bardzo złe, spadkodawczyni miała od początku świadomość, że choroba jest nieuleczalna. W trakcie leczeniaR. H.kilkakrotnie w rozmowach z członkami rodziny i znajomymi poruszała kwestię rozdysponowaniem jej majątku na wypadek śmierci. Wspominała m.in., że sporządzi testamentu, w którym do spadku powoła siostręM. H.oraz swojego partnera – pozwanegoP. S.. Spadkodawczyni kilkakrotnie zmieniała koncepcję, co do szczegółowego rozporządzenia poszczególnymi składnikami swojego majątku. Ostatecznie nigdy nikomu nie okazała dokumentu obejmującego rozporządzenie majątkiem na wypadek śmierci, ani też nie złożyła ustnego oświadczenia o takim rozporządzeniu. W dniu 7 września 2012 r.R. H.na podstawie trzech umów darowizn przeniosła na rzecz swojej siostryM. H.prawo własności nieruchomości położonej w miejscowościS., stanowiącejdziałkę nr (...)o wartości 75 000 zł, dla której Sąd Rejonowy Poznań – Stare Miasto wP.prowadzi księgę wieczystą Kw. nr(...), prawo współwłasności w udziale wynoszącym 2/26 nieruchomości położonej w miejscowościK.o wartości 200 000 zł, stanowiącejdziałkę nr (...), dla której Sąd Rejonowy Poznań – Stare Miasto wP.prowadzi księgę wieczystą kw. nr(...), a także prawo współwłasności w udziale wynoszącym ½ nieruchomości położonej w miejscowościK.o wartości 200 000 zł, stanowiącejdziałkę nr (...), dla której Sąd Rejonowy Poznań – Stare Miasto wP.prowadzi księgę wieczystą kw. nr(...). Ponadto w dniu 28 września 2012 r. spadkodawczyni darowała siostrze kwotę 501 000 zł.
Latem 2012 r. stan zdrowiaR. H.uległ pogorszeniu, tak, że musiała zrezygnować z prowadzeniak.oraz pozostałych działalności gospodarczych. Spadkodawczyni miała świadomość, że rokowania, co do jej stanu zdrowia są bardzo złe i może nie przeżyć więcej niż kilka miesięcy. W związku z powyższymR. H.i pozwanyP. S.podjęli decyzję o zalegalizowaniu ich związku i w dniu 17 listopada 2012 r. przed Kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego wP.zawarli związek małżeński.
W trakcie choroby pozwany opiekował sięR. H., jeździł z nią na konsultacje lekarskie, a w okresie nasilenia choroby pomagał jej w załatwianiu wszystkich bieżących czynności. W ostatnich miesiącach przed śmiercią spadkodawczyni utrzymywała również bliskie kontakty ze swoją siostrąM. H., która okresowo u niej zamieszkiwała, a także regularnie do niej przyjeżdżała, wspierając ją w walce z chorobą.
M. S.zmarła w dniu 17 grudnia 2012 r. w swoim domu wP..
Po śmierci rodzice zmarłejO. H.iB. H., a także jej siostraM. H.podjęli kroki w celu uregulowania kwestii dziedziczenia po córce i siostrze, w szczególności otwarcia testamentu, który w ich mniemaniu zmarła pozostawiła. Na prośbę pozwanego w dniu 28 grudnia 2012 r. do domu wP., w którym zamieszkiwała przed śmiercią spadkodawczyni wraz zP. S., przyjechała powódka oraz siostra zmarłejM. H., jednakże nie udało im się znaleźć dokumentu testamentu. Pozwany kontaktował się również z notariuszD. M., u której zmarła wcześniej podejmowała czynności zmierzające do uregulowania kwestii majątkowych na wypadek swojej śmierci (zawierała umowy darowizny z siostrą). Notariusz oświadczyła, że spadkodawczyni nie sporządziła z jej udziałem testamentu. Od tego czasu pomiędzy najbliższymi krewnymi zmarłej a pozwanymP. S.pogłębiał się konflikt, którego podłożem były wysnuwane przez rodziców i siostrę spadkodawczyni pod adresem jej byłego męża zarzuty zniszczenia lub ukrycia sporządzonego przezR. H.testamentu własnoręcznego. W pierwszych miesiącach krewni zmarłej oraz pozwany podejmowali próby ugodowego zakończenia sporu, do czego jednak nie doszło, gdyż rodzice zmarłej oskarżali pozwanego o bezprawny zabór części majątku spadkowego oraz celowe zniszczenie pozostawionego przez zmarłą testamentu.
Aktualnie przed Sądem Rejonowym Poznań – Grunwald i Jeżyce w Poznaniu w sprawie o sygn. akt(...)toczy się z wnioskuB. H.przy udzialeO. H.iP. S.postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłejR. S.. Równocześnie z inicjatywy rodziców spadkodawczyni prowadzone było przez Sąd Rejonowy Poznań – Grunwald i Jeżyce w Poznaniu postępowanie o zabezpieczenie spadku, w którym Sąd ten uwzględnił wniosek i zabezpieczył spadek.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy wskazał, że podstawę prawną roszczenia powódki stanowiły przepisyart. 929 k.c.w zw. zart. 928 § 1 pkt 3 k.c.Powództwo jednakże podlegało oddaleniu, albowiem powódka nie wykazała przesłanek uznania spadkobiercy za niegodnego, w rozumieniu tych przepisów. Przeprowadzone postępowanie dowodowe nie dostarczyło podstaw do dokonania ustalenia, żeR. S.sporządziła i pozostawiła testament. W konsekwencji, nie można też przyjąć, że pozwany, jako spadkobierca ustawowy umyślnie zniszczył lub ukrył testament sporządzony przez spadkodawczynię i to w celu uniemożliwienia realizacji jej woli wyrażonej w treści testamentu.
Jako podstawę rozstrzygnięcia o kosztach procesu - wskazując, co się na nie składa - Sąd Okręgowy powołał przepisyart. 98 § 1 i 3 k.p.c.w zw. zart. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(tj. Dz. U. z 2014 r. poz. 1025 ze zm.) i § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokacie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461).
Od wyroku tego apelację wniosła powódka, zaskarżając go w całości i zarzucając:

I
błędnie i tendencyjnie ustalony stan faktyczny sprawy poprzez całkowite pominięcie, że:

1
pozwanyP. S.po zmarłej w dniu 17 grudnia 2012 r.R. S.w jej domu wP., zamieszkiwał tam sam i nieprzerwanie do dnia 23 marca 2013 r., co potwierdził w toku złożonych przez siebie zeznań na rozprawie w dniu 5.11.2013 r., (z tym zastrzeżeniem, że wskazał on, iż zamieszkiwał tam do dnia 19.03.2013 r.), a zatem miał pełny i nieograniczony dostęp do dokumentów w nim znajdujących się;

2
ślubR. S.z pozwanymP. S.w dniu 17.11.2012 r. był „ślubem technicznym” lub „ślubem formalnym”, na co jednoznacznie wskazali w swoich zeznaniach nie tylko bliscy krewni zmarłejR. S., tj. powódkaO. H.oraz świadkowieB. H.iM. H., ale także świadkowie nie powiązani rodzinnie ze spadkodawczynią, tj.A. S.,B. K.orazP. W.;

3
spadkodawczyniR. S.w rozmowach przeprowadzonych ze świadkamiA. S.orazB. K.a takżeR. K.iJ. C.orazB. H.w sprawach dotyczących swojego majątku jednoznacznie wskazała, że wszystkie sprawy zostały przez nią już uporządkowane, tj. że pozwanyP. S.otrzyma(...)a resztę majątku otrzyma jej siostraM. H., a ponadto, że pozwanyP. S.po jej śmierci udzieli pomocy prawnej powódce, jej mężowi i ich córceM. H., „abyM.i jej rodzice nie mieli problemów” (por. zeznania świadkaB. K.na rozprawie w dniu 21.05.2014 r.);

4
pozwanyP. S.po śmierciR. S.prowadził faktycznie działalność swojejKancelarii (...)w lokalu stanowiącym własność spadkodawczyni wP.przyulicy (...), która była w jego wyłącznym posiadaniu (bezsporne);

5
pozwanyP. S.tuż po śmierciR. S.w e-mailu do córki powódkiM. H.z dnia 28.12.2012 r. wskazał na jej długi, w tym zwłaszcza na jej zobowiązania „istniejące jak i mogące powstać w przyszłości” wynikające z tytułu jej odpowiedzialności jako członka Zarządu na podstawieart. 299 k.s.h.oraz odpowiedzialności wynikającej z przepisów ustawy Ordynacja podatkowa (dotyczy(...).,(...)(...),(...).,(...) spółka z o.o.w likwidacji,(...)(...),W.sp. j.,(...)O.sp. j., nigdy nie przedkładając powódce i jej mężowiB. H.oraz ich córceM. H.i pełnomocnikowi powódki tytułu wykonawczego przeciwko którejkolwiek z w/w spółek oraz nie wskazując, iż toczą się przeciwko tym spółkom postępowania egzekucyjne oraz nie informując o decyzjach podatkowych, z których wynikałyby zobowiązania podatkowe tych spółek;

6
pozwanyP. S.po śmierciR. S.uniemożliwiał powódce i jej mężowi wyjaśnienie spraw spadkowych, w tym zwłaszcza wgląd w dokumenty(...)ich zmarłej córki oraz wyjaśnienie tych spraw w faktycznej siedzibie(...)drR. H.wP.przyul. (...), co groziło naruszeniem tych dokumentów i praw pozostałych po spadkodawczyni poprzez usunięcie, uszkodzenie, zniszczenie albo nieuprawnione rozporządzenie, w konsekwencji czego Sąd Rejonowy Poznań-Grunwald i Jeżyce w Poznaniu postanowieniem z dnia 8 maja 2014r., sygn. akt(...)zabezpieczył spadek w części dotyczącej dokumentów tej(...)- zgodnie z wnioskiemB. H.iO. H.(dowód z dokumentów z akt sprawy(...)dopuścił Sąd Okręgowy w Poznaniu na rozprawie w dniu 5.11.2014 r.);

7
pozwany już po śmierciR. S.bezprawnie - bez zgody powódki i jej męża przelał z rachunku bankowegoR. S.na swój rachunek bankowy kwotę 150 000 zł i nie rozliczył tej kwoty, co najmniej na kwotę 24 083,90 zł (dowód z dokumentów z akt sprawy(...), a zatem także z historii rachunku bankowego spadkodawczyni w(...)nr(...)za okres od dnia 1.11.2012 r. do 3.01.2013 r. Sąd I instancji dopuścił na rozprawie w dniu 5.11.2014 r.);

8
pozwanyP. S.świadomie i celowo zaniżył przychody i dochody(...)drR. H.za okres od dnia 1.11.2012 r. do dnia 17.12.2012 r. nie wystawiając faktur za stałą obsługę prawną firm przez tę(...)w tym okresie czasu, lecz przypisując wierzytelności należne spadkodawczyni z tego tytułu sobie, poprzez wystawienie faktur za tę obsługę prawną i za okres jw. przez swoją(...)w miesiącu styczniu 2013! (por. bezsporne a ponadto pismo wnioskodawcówB. H.iO. H.do Sądu Rejonowego Poznań-Grunwald i Jeżyce w Poznaniu z dnia 9.12.2013 r. wraz z załącznikami w sprawie(...)o zabezpieczenie spadku - na dowód ten powódka wskazała w piśmie procesowym z dnia 11.03.2014 r., str. 2 pkt 4);

9
spadkodawczyniR. S.była osobą konsekwentną dotrzymującą słowa, ale też skrytą i nie lubiącą się zwierzać (tak zeznał jej wieloletni partner biznesowy, świadekP. W.(00:06:07 - 00:06:15 rozprawy z dnia 17.09.2014 r.), co ma istotne znaczenie w wyjaśnieniu, dlaczego spadkodawczyni nie widziała potrzeby, aby pokazywać testament sporządzony przez siebie bliskim sobie osobom;

10
wolą spadkodawczyni było pochowanie jej na cmentarzu wZ.a nie wP., co w powiązaniu z tym, iż jej ślub z pozwanym był „ślubem technicznym” lub „ślubem formalnym”, o czym osobiście poinformowała bliskie sobie osoby, pozwala przyjąć, iż jego rzeczywistym celem było uniknięcie zapłacenia przez pozwanego podatku od spadku lub darowizny, gdyby spadkodawczyni powołała pozwanego do części spadku, tj. do należącej do niej(...)wraz z lokalem przyul. (...)wP.lub darowała mu tę(...)wraz z lokalem nie zawierając z nim uprzednio związku małżeńskiego;

11
spadkodawczyni dokonując trzech darowizn na rzecz swojej siostryM. H.w dniach 7.09.2012 r. i 28.09.2012 r. zagwarantowała sobie nieograniczone prawo rozporządzenia przedmiotami tych darowizn, tj. odpowiednio dwiema nieruchomościami i kwotą 501 000,00 zł, a ponadto, że umowy darowizny zawarte zostały przed poinformowaniem przez spadkodawczynię:

–

świadkówB. K.iA. S.orazR. K.iJ. C.o tym, jak rozrządziła swoim majątkiem na wypadek swojej śmierci;

swoich rodzicówO. H.iB. H.w dniu 1.12.2012 r., że sporządziła testament, w którym powołała do całego spadkuM. H.za wyjątkiem prowadzonej przez siebie(...), którą otrzyma pozwany, który miał zostać wykonawcą testamentu (o sporządzeniu testamentu spadkodawczyni dwukrotnie informowała swoją siostręM. H.- po raz pierwszy na początku jej choroby pod koniec września 2010 r. a po raz drugi pod koniec lipca 2012 r.);

1
podczas telefonicznej rozmowy pozwanego ze świadkiemD. M.w dniu 28.12.2012 r. (przeprowadzonej w obecności powódkiO. H.i świadkaM. H.), notariuszD. M.oświadczyła, że nic nie wie na temat testamentu (por. zeznania powódkiO. H.- 00:23:35 elektronicznego zapisu rozprawy z dnia 5.11.2014 r.);

I
sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że:

1
świadekP. W.zeznał, że nie ma żadnej wiedzy o tym, ażeby spadkodawczyniR. S.sporządziła testament, podczas gdy świadek ten zeznając na rozprawie w dniu 17.09.2014 r. wskazał, że spadkodawczyni poinformowała go, że ma testament, a nawet namawiała świadka, aby też sporządził testament;

2
latem 2012 r., kiedy stan zdrowiaR. H.uległ pogorszeniu „musiała zrezygnować z prowadzenia(...)oraz pozostałych działalności gospodarczych”, co oczywiście nie polega na prawdzie, albowiem spadkodawczyni nadal prowadziła(...)a także nadal była m.in.(...) spółka z o.o.i(...)oraz prokurentem spółek(...),(...)oraz(...)a także Prezesem Zarządu spółki(...).,(...) spółka z o.o.(wszystkie spółki z siedzibą wL.), jak również wspólnikiemspółki cywilnej (...);

3
spadkodawczyni ostatecznie nigdy nikomu nie złożyła ustnego oświadczenia o rozporządzeniu swoim majątkiem na wypadek swojej śmierci, co oczywiście nie polega na prawdzie, albowiem oświadczenia takie złożyła zarówno swoim rodzicomO. H.iB. H.oraz siostrzeM. H., a także świadkomA. S.,B. K.,R. K.,J. C.orazP. W.;

4
dopiero „w ostatnich miesiącach przed śmiercią spadkodawczyni utrzymywała również bliskie kontakty ze swoją siostrąM. H.(...)”, podczas gdy świadekM. H.stale (także przed chorobąR. H.) utrzymywała bliskie kontakty ze spadkodawczynią, a w okresie choroby (październik 2010-sierpień 2012) każdego tygodnia od środy do niedzieli przebywała z nią, jeździła z nią na konsultacje do szpitala, a od sierpnia 2012 r. przebywała stale w miejscu zamieszkania spadkodawczyni wP.;

5
powodem zawarcia związku małżeńskiegoR. H.z pozwanymP. S.nie była „jedynie chęć uczynienia korzystnych przysporzeń na rzeczP. S.”, lecz wynikał on (związek małżeński) z ich kilkuletniego wspólnego pożycia, podczas gdy faktycznie nie pozostawali oni we wzajemnym pożyciu i nie prowadzili wspólnie gospodarstwa domowego;

6
spadkodawczyni testament mogła sporządzić tylko w(...)D. M., podczas gdy dla spadkodawczyni nie sprawiało żadnych trudności, aby spisać testament własnoręcznie, co faktycznie miało miejsce;

7
dowodem na potwierdzenie, że spadkodawczyni prowadziła wspólne gospodarstwo z pozwanym jest historia operacji na rachunku bankowym pozwanego (nr(...)w mBank) za okres od 1.06.2012 r. do 17.12.2012 r. oraz umowa sprzedaży nieruchomości (wW.) zawarta przez spadkodawczynię i pozwanego w dniu 23.12.2011 r., co uznać należy za błędne i nie wynikające z tych dokumentów, a także zeznania świadkówR. K., która wbrew twierdzeniom Sądu I instancji w ogóle nie potwierdziła tego faktu, a zeznania złożone przez świadkaK. K., bliskiego znajomego pozwanego i jego pełnomocnika w sprawach prowadzonych przed Sądem Rejonowym Poznań-Grunwald i Jeżyce w Poznaniu o stwierdzenie nabycia spadku, sygn. akt(...)i w sprawie o zabezpieczenie spadku, sygn. akt(...)są rażąco stronnicze i nie zasługują na danie im wiary;

I
rażące naruszenie prawa materialnego -art. 928 § 1 pkt 3 i art. 6 k.c.poprzez błędne przyjęcie, że w oparciu o dowody zaoferowane przez powódkę brak jest podstaw dla przyjęcia, że spadkodawczyni pozostawiła testament a pozwany testament ten ukrył lub zniszczył, co uzasadniałoby uznanie go za niegodnego dziedziczenia na podstawieart. 928 § 1 pkt 3 k.c.;

II
rażące naruszenie prawa procesowego:

1
art. 233 § 1 k.p.c.poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów:

a
błędnie przyjmując, że skoro nikt (z osób żyjących) nie widział testamentu, to nie było podstaw, aby przyjąć, że spadkodawczyni pozostawiła testament, podczas gdy z zeznań złożonych przez świadkówP. W.,M. H.orazB. H.jednoznacznie wynika, że spadkodawczyni sporządziła testament i poinformowała o tym osobiście tych świadków, a o swojej woli, co do rozrządzenia majątkiem na wypadek swojej śmierci poinformowała w osobistych rozmowach tuż przed swoją śmiercią także świadkówA. S.,B. K.,J. C.iR. K.; ponadto sam fakt, iż powódka i zawnioskowani przez nią świadkowie nie widzieli testamentu nie przekreśla możliwości udowodnienia, że testament taki faktycznie został sporządzony, co wykazała skarżąca;

b
błędnie przyjmując, że „zapewnienia” spadkodawczyni złożone przez nią w okresie kilku miesięcy poprzedzających jej zgon, iż sporządziła testament, były tylko „luźne” i „niesprecyzowane”, co pozostaje w oczywistej kolizji z wiedzą na ten temat, jaką posiadają na podstawie rozmów przeprowadzonych bezpośrednio ze spadkodawczynią powódkaO. H., jej mąż - świadekB. H.oraz ich córka - świadekM. H.i świadekP. W.(odnośnie testamentu) oraz świadkowieA. S.,B. K.,R. K.iJ. C.(odnośnie uporządkowania przez spadkodawczynię jej spraw majątkowych i że pozwany otrzyma jej(...), a resztę majątku jej siostra); ponadto podnieść należy, że przy ocenie oświadczeń woli złożonych w/w osobom przez spadkodawczynię Sąd I instancji całkowicie pominął, że była ona osobą konsekwentną i dotrzymywała słowa (tak zeznał świadekP. W.na rozprawie w dniu 17.09.2014 r. - mając z nią na co dzień kontakty biznesowe przez okres około 20 lat);

c
wskazując w sposób niczym nie uzasadniony, że powódka „nie naprowadziła żadnych dowodów, które choćby uprawdopodobniłyby fakt istnienia testamentu”, pomimo iż z zeznań świadkówP. W.,M. H.,B. H.oraz z zeznań powódki wynika wprost i w sposób nie budzący wątpliwości, że spadkodawczyni sporządziła testament i wiedzę o tym fakcie mają oni bezpośrednio od niej;

d
błędnie twierdząc, że spadkodawczyni nie sporządziła własnoręcznie testamentu, albowiem będąc osobą z wykształceniem prawniczym i z bogatym doświadczeniem zawodowym „musiała mieć świadomość konsekwencji prawnych pozostawienia testamentu, a w szczególności w jaki sposób sporządzić i zabezpieczyć taki testament, ażeby wywarł skutki prawne po śmierci testatora”. Sąd I instancji pominął całkowicie, że spadkodawczyni powołując do części spadku pozwanegoP. S., tj. do prowadzonej przez nią(...)wraz z lokalem położonym wP.przyul. (...), a do pozostałej części spadku swoją siostręM. H.we własnoręcznie sporządzonym testamencie, nie mogła zakładać, że pozwany zniszczy lub ukryje testament, że nie tylko odmówi udzielenia powódce i jej mężowi pomocy prawnej w sprawach spadkowych, ale swoimi działaniami bądź zaniechaniami utrudni wyjaśnienie spraw spadkowych oraz, że bezprawnie uszczupli majątek spadkodawczyni - czego nie mogła przewidzieć;

e
błędnie przyjmując, że w oparciu o przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe nie można było ustalić, że pozwany umyślnie ukrył lub zniszczył testament stanowiący ostatnią wolę spadkodawczyni, pomijając tak oczywiste fakty jak to, iż:

–

pozwany konsekwentnie i bezpodstawnie utrudniał wyjaśnienie spraw spadkowych po śmierciR. S.w dniu 17.12.2012 r. odmawiając wydania lub choćby okazania do wglądu kompletnych dokumentów znajdujących się w(...)spadkodawczyni wP.przyul. (...), z których wynikają prawą pozostałe po spadkodawcy, uniemożliwiając spotkanie powódki i jej męża z udziałem ich pełnomocnika w siedzibie tej(...)i wyjaśnienie wszystkich spraw, w konsekwencji czego, z przyczyn wyłącznie zawinionych przez pozwanego Sąd Rejonowy Poznań-Grunwald i Jeżyce w Poznaniu postanowieniem z dnia 8 maja 2014 r., sygn.. akt(...)zabezpieczył spadek poprzez spisanie i oddanie pod dozór dokumentów znajdujących się w(...)drR. H.według stanu na dzień 17 grudnia 2012 r. (powyższe wynika z treści korespondencji e-mailowej pomiędzy pełnomocnikiem powódki i pozwanym z dnia 16.03.2013 r., 19.03.2013 r. oraz 02.04.2013 r. a także z treści pisma pełnomocnika powódki do pozwanego z dnia 18.02.2013 r. (odpowiednio załącznik nr 26 i 25 do pozwu) oraz z e-maila pozwanego doM. H.z dnia 04.02.2013 r. i z pisma wraz z załącznikami pełnomocnikaO. H.iB. H.do Sądu Rejonowego Poznań-Grunwald i Jeżyce w Poznaniu z dnia 09.12.2013 r. w sprawie z ich wniosku przy udzialeP. S.o zabezpieczenie spadku, sygn.. akt(...)załącznik nr 6 do pisma procesowego z dnia 11.03.2014 r.);

pozwany już w e-mailu do córki powódkiM. H.z dnia 28.12.2012 r. (załącznik nr 23 do pozwu) wskazywał na odpowiedzialność spadkodawczyni zart. 299 k.s.h.oraz na podstawie przepisów ustawy Ordynacja podatkowa w związku z pełnieniem przez nią funkcji członka Zarządu w(...), w spółce(...). oraz w spółce(...)
  i(...)i posiadania udziałów w spółkach osobowych,(...)(...)W.sp. j. i(...)O.sp.j. wobec niezgłoszenia przez nią wniosków o ich upadłość, pomimo iż nigdy nie wyjaśnił ani nie udokumentował, na jakiej podstawie opiera swoje twierdzenia, co biorąc pod uwagę zawód, jaki wykonuje pozwany oraz fakt, iż zajmował się on obsługą spółek, o których mowa wyżej pozwalało jednoznacznie przyjąć, że jego zamiarem było, aby powódka i jej mąż nie byli zainteresowani dziedziczeniem po ich zmarłej córce;

pozwany świadomie i celowo zaniżył przychody(...)drR. H.za okres od dnia 1.11.2012 r. do dnia 17.12.2012 r. nie wystawiając faktur za stałą obsługę prawną firm przez tę(...), lecz wystawiając faktury za tą obsługę prawną za okres jw. w miesiącu styczniu 2013 r. przez swoją(...), nie informując o tym powódki i jej męża (o powyższym pozwany poinformował męża powódkiB. H., jego córkęM. H.oraz ich pełnomocnika w siedzibie(...)drR. H.dopiero w dniu 30.11.2013 r. i to nie z własnej inicjatywy, lecz w odpowiedzi na pytanie pełnomocnika powódki, dlaczego nie zostały wystawione faktury za powyższy okres czasu);

pozwany już po śmierciR. S.w dniu 17.12.2012 r. pomimo wygaśnięcia jego pełnomocnictwa do rachunku bankowego spadkodawczyni w(...)o nr(...), bez jakichkolwiek uzgodnień z powódką, jej mężem i ich córkąM. H.przelał z tego rachunku bankowego na swój rachunek bankowy kwotę 150.000,00 zł, której nie rozliczył do dnia dzisiejszego, co najmniej do kwoty 24 083,90 zł;

Rażąco naganne i bezprawne działania i zaniechania pozwanego, o których mowa wyżej skutkowały przyjęciem przez Sąd Rejonowy Poznań-Grunwald i Jeżyce w Poznaniu, że wyłącznie z przyczyn leżących po jego stronie zaistniały przesłanki do zabezpieczenia spadku na podstawieart. 634 k.p.c..
W ocenie skarżącej oczywiście dawało to podstawę do przyjęcia, że pozwany zniszczył testament sporządzony własnoręcznie przez spadkodawczynię, tym bardziej, że po jej śmierci wyłącznie on miał dostęp do dokumentów znajdujących się w domu spadkodawczyni wP., jak też do dokumentów znajdujących się w jej(...)wP.przyul. (...), a zatem także do testamentu sporządzonego i pozostawionego przez spadkodawczynię w jej domu wP., o którym poinformowała świadkówP. W.,M. H.iB. H.;

a
bezpodstawnie przyjmując, że latem 2012 r., kiedy „stan zdrowiaR. H.uległ pogorszeniu tak, że musiała zrezygnować z prowadzenia Kancelarii oraz pozostałych działalności gospodarczych”, co pozostaje w rażącej sprzeczności z zasadą swobodnej oceny dowodów, o której mowa wart. 233 § 1 k.p.c., która obligowała Sąd I instancji do wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego a nie tylko dowodów wskazanych przez Sąd na k. 4 uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Tymczasem z dowodów przedstawionych przez strony, wbrew ocenie dokonanej przez Sąd I instancji w żaden sposób nie wynika, aby spadkodawczyni miała „zrezygnować” zarówno z prowadzenia(...)jak też „z pozostałych działalności gospodarczych”;

b
opierając zaskarżone rozstrzygnięcie głównie na zeznaniach świadkaD. M., które są stronnicze i całkowicie niewiarygodne zważywszy na fakt, iż:

–

całkowicie nieprawdopodobne jest, aby spadkodawczyni miała „kilkanaście” razy prowadzić rozmowy ze świadkiem w jej(...)na temat „konstrukcji” testamentu, skoro sporządzenie testamentu nie wymagało poświęcenia aż tak dużej ilości czasu, zwłaszcza mając na uwadze wiedzę prawniczą i doświadczenie spadkodawczyni oraz fakt, iż „R.miała jasno sprecyzowany akt woli”, co do rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci (por. 00:08:02 elektronicznego zapisu przebiegu rozprawy z dnia 5.11.2014 r.);

spadkodawczyni nie mogła informować świadka, że „jak przyjdzie następnym razem to sporządzi testament” oraz, że „Myślała, że ma 5 lat życia i przekładała ten temat”, skoro: spadkodawczyni sporządziła własnoręcznie testament (zeznania świadkówP. W.,B. H.orazM. H.) i miała wiedzę na podstawie konsultacji z uznanymi onkologami, w tym m. in. z prof.J. J.zG., że okres życia, na który mogła liczyć od zdiagnozowania jej choroby to około dwóch lat;

świadek nie odwiedzała spadkodawczyni w jej miejscu zamieszkania wP., nie była na jej ślubie, a nawet na jej pogrzebie (wg wiedzy powódki), a zatem nie mogła mieć wiedzy o tym, że spadkodawczyni prowadziła wspólne gospodarstwo z pozwanym, zwłaszcza że analiza operacji kartowych narachunku nr (...)należącym do pozwanego, z którego wydruk za okres od dnia 01.06.2012 r. do dnia 17.12.2012 r. załączony został do pozwu, wskazuje, że pozwany nie ponosił wydatków za media i podatek od nieruchomości związanych z budynkiem mieszkalnym wP.(większość wydatków dotyczy samego pozwanego na paliwo, samochód, odzież, a wydatki związane „ze wspólnym gospodarstwem” domowym ograniczają się do drobnych zakupów w sklepie osiedlowym); z wydruku, o którym mowa wyżej wynika, że brak jest także wydatków pozwanego na koszty związane z remontem domu wL., którego pozwany był (i jest) współwłaścicielem oraz na nieruchomość wW.zakupioną przez spadkodawczynię i pozwanego w udziałach po ½ w dniu 23.11.2011 r.;

świadek nie mogła być „przekonana” o tym, że spadkodawczyni nie mogła sporządzić testamentu własnoręcznie - jak zeznała, albowiem takie stwierdzenie w ocenie skarżącej dyskwalifikuje zeznania świadka czyniąc je całkowicie niewiarygodnymi;

zapewnienia świadka, że „R.zawsze chodziła do mnie z każdą sprawą. 99% umówR.sporządziła u mnie” oraz, że wraz ze spadkodawczynią jeździła razem „doB.na kawę” a także, że spadkodawczyni była dla niej „nieprawdopodobnie bliską osobą” rodzą daleko idące wątpliwości, albowiem brzmią nierzeczywiście;

a
nie dając wiary zeznaniom złożonym przez świadkówB. H.iM. H., co do relacji łączących spadkodawczynię z pozwanym, którzy zakwestionowali autentyczność zawartego przez nich związku małżeńskiego i wskazując, że zeznania te „raziły bowiem brakiem konsekwencji, były sprzeczne z zasadami doświadczenia życiowego (...)” co uznać należy za ocenę stronniczą; Sąd I instancji chociaż mógł i powinien odwołując się do zasad doświadczenia życiowego dokonać oceny charakteru ślubu spadkodawczyni z pozwanym („ślub techniczny”, „ślub formalny”) pod kątem tego czy był on autentyczny, ale celowo uchylił się od tej oceny, co dowodzi stronniczości Sądu;

1
art. 227 i art. 299 k.p.c.poprzez nie wyjaśnienie w toku zeznań złożonych przez powódkęO. H.i pozwanegoP. S.w charakterze stron na rozprawie w dniu 5.11.2014 r. istotnych faktów dla rozstrzygnięcia sprawy (nie stawiając pytań pozwanemu dotyczących istotnych kwestii, o których mowa wpkt IV.1 lit. fapelacji, a nawet zabierając mu głos w sprawie wyjaśnienia przyczyn, dla których wskazywał on na odpowiedzialność spadkodawczyni na podstawieart. 299 k.s.h.oraz przepisów ustawy Ordynacja podatkowa, uchylając pytania pełnomocnika powódki do powódki i do pozwanego dotyczących w/w kwestii) w następujących sprawach:

a
dlaczego pozwany groził odpowiedzialnością spadkodawczyni na podstawie przepisówart. 299 k.s.h.oraz przepisów ustawy Ordynacja podatkowa w e-mailu z dnia 28.12.2012 r. w związku z pełnieniem przez spadkodawczynię funkcji członka Zarządu w spółkach, o których mowa wyżej, pomimo że nie było ku temu żadnych podstaw? (01:06:25 i 01:50:30 elektronicznego zapisu rozprawy z dnia 5.11.2014 r.);

b
dlaczego świadomie i celowo zdecydował o zaniżeniu przychodów i dochodów(...)drR. H.za okres od dnia 01.11.2012 r. do dnia 17.12.2012 r. nie wystawiając faktur za stałą obsługę prawną firm przez tę(...), przypisując wierzytelności należne(...)zmarłej córki powódki swojej(...)poprzez wystawienie faktur za tę obsługę i za okres jw. Przez swoją(...)w miesiącu styczniu 2013 r. (!)? (nie informując o tym wcześniej powódki i jej męża) (00:29:53 i 01:08:14 elektronicznego zapisu rozprawy z dnia 5.11.2014 r.), co dowodzi rażącej stronniczości Sądu I instancji;

1
art. 236 k.p.c.poprzez nie rozpoznanie wniosku dowodowego powódki, o którym mowa w pkt 11 na str. 7 pisma procesowego powódki z dnia 11.03.2014 r. (tj. dopuszczenie dowodu z korespondencji SMS przesłanej przezR. H.swojej siostrzeM. H.w okresie od 9.10.2012 r. do 12.11.2012 r. na okoliczność ich treści)

W konsekwencji powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych za obie instancje. Ewentualnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym według norm przepisanych.
Pozwany wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie od powódki kosztów procesu według norm przepisanych.
S ą d Apelacyjny zwa ż y ł , co nast ę puje.
Apelacja okazała się niezasadna.
Wobec postawienia w niej zarówno zarzutów naruszenia prawa materialnego jak i procesowego zauważyć trzeba, że prawidłowość zastosowania lub wykładni prawa materialnego może być właściwie oceniona jedynie na kanwie niewadliwie ustalonej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Powyższe rodzi konieczność rozpoznania w pierwszym rzędzie zmierzających do zakwestionowania stanu faktycznego zarzutów naruszenia prawa procesowego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1997 r. II CKN 18/97 - OSNC 1997/8/112).
Odnosząc się do zarzutów podniesionych w tym zakresie, przede wszystkim stwierdzić należy, że nie zasługują na uwzględnienie zarzuty niezasadnego pominięcia przez Sąd Okręgowy w ustalonym stanie faktycznym okoliczności wymienionych w punkcie I ppkt 1-12 apelacji. Okoliczności te nie mają bowiem istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie.
Okoliczność, że pozwany po śmierci spadkodawczyni w dniu 17 grudnia 2012 r. zamieszkiwał w domu wP.do marca 2013 r. i miał dostęp do dokumentów znajdujących się w domu nie jest przesądzająca dla ustalenia, że pozwany zniszczył lub ukrył testament własnoręczny, jaki – według powódki - miała sporządzićR. S..
Kwestie dotyczące przyczyn zawarcia związku małżeńskiego przez spadkodawczynię z pozwanym w dniu 17 listopada 2012 r. nie mają dla rozstrzygnięcia w sprawie żadnego znaczenia. W szczególności nie ma znaczenia, czy sama spadkodawczyni określała zawarcie małżeństwa z pozwanym, jako „ślub formalny” i w jakim znaczeniu. Istotne jest jedynie to, że spadkodawczyni związek ten zawarła, zatem pozwany należy do kręgu spadkobierców ustawowychR. S.(art. 932 § 1 k.c.). Na marginesie należy zauważyć, że spadkodawczyni, mając wykształcenie prawnicze, niewątpliwie miała świadomość skutków prawnych zawarcia małżeństwa, w tym, że w przypadku niesporządzenia przez nią testamentu na rzecz innej osoby (M. H.), pozwany zostanie powołany do spadku wraz z jej rodzicami na podstawie ustawy, a nawet w sytuacji, gdyby do całości spadku została powołanaM. H., jako spadkobierca testamentowy, pozwanemu jako jej małżonkowi przysługiwać będzie chociażby roszczenie o zapłatę zachowku (art. 991 § 1 k.c.). Spadkodawczyni zatem zawierając związek małżeński w okresie swojej choroby dała tym samym wyraz swojej woli w powyższym zakresie. Spadkodawczyni musiała też mieć wiedzę o skutkach podatkowych dziedziczenia po niej – w przypadku dziedziczenia testamentowego - przez pozwanego, jako osobę formalnie obcą.
Okoliczność, że spadkodawczyni w rozmowach przeprowadzonych ze świadkamiA. S.iB. K., a takżeR. K.iJ. C.orazB. H.wskazywała, że sprawy zostały przez nią już uporządkowane a pozwany udzieli powódce, jej mężowi i córceM. H.pomocy nie ma przesądzającego znaczenia dla ustalenia, że testament został przez spadkodawczynię rzeczywiście sporządzony i pozostawiony (do dnia śmierci spadkodawczyni nie został przez nią zniszczony np. z zamiarem sporządzenia testamentu o innej, zmodyfikowanej treści). Równie dobrze, taka jej ocena mogła wynikać np. z faktu zawarcia związku małżeńskiego z pozwanym czy dokonanych darowizn.
Z kolei okoliczności dotyczące prowadzenia przez pozwanego po śmierciR. S.(...)w lokalu przyul. (...)jest pozbawiona jakiegokolwiek znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie. Podobnie okoliczność wskazania przez pozwanego w wiadomości przesłanej doM. H.drogą elektroniczną w dniu 28 grudnia 2012 r. na potencjalną możliwość odpowiedzialności na podstawieart. 299 k.s.h.i Ordynacji podatkowej nie ma żadnego znaczenia dla ustalenia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. czy spadkodawczyni sporządziła testament i czy został on zniszczony lub ukryty przez pozwanego. Również kwestie dotyczące tego, czy pozwany uniemożliwiał powódce i jej mężowi wgląd w dokumenty(...)spadkodawczyni nie ma żadnego znaczenia dla ustalenia zaistnienia przesłanek zart. 928 § 1 pkt 3 k.c.Tak samo kwestia przelania przez pozwanego z rachunku bankowego spadkodawczyni na swój rachunek bankowy kwoty 150 000 zł i przyczyn dokonania tego przelewu oraz rozliczenia tej kwoty, nie ma żadnego znaczenia dla uznania pozwanego za niegodnego dziedziczenia. Nie ma też istotnego znaczenia, czy pozwany świadomie i celowo zaniżył przychody i dochody(...)spadkodawczyni za okres od dnia 1 listopada 2012 r. do 17 grudnia 2012 r., nie wystawiając faktur za stałą obsługę prawną firm przez tę(...)w tym okresie.
Okoliczności dotyczące cech charakteru spadkodawczyni, czy była osobą konsekwentną, również pozostają bez wpływu na ustalenie okoliczności mających znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie. Nawet ustalenie cech charakteru spadkodawczyni zgodnie ze stanowiskiem apelującej, nie uzasadniałoby wnioskowania, że spadkodawczyni sporządziła i pozostawiła testament własnoręczny.
Całkowicie pozbawiona znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy jest kwestia woli spadkodawczyni, co do miejsca jej pochówku. Bezzasadne jest twierdzenie, że jej wola w tym zakresie świadczy o przyczynach zawarcia związku małżeńskiego z pozwanym, tj. zawarcia go jedynie ze względu na korzyści podatkowe. Okoliczność ta zresztą, jak już wyżej wskazano, nie ma żadnego znaczenia z punktu widzenia rozstrzygnięcia w sprawie względnie wręcz prowadzi do odmiennego, niż to wywodzi powódka wniosku.
Bezzasadny jest zarzut pominięcia, że spadkodawczyni dokonując trzech darowizn na rzecz swojej siostryM. H.w dniach 7 września 2012 r. i 28 września 2012 r. zagwarantowała sobie nieograniczone prawo rozporządzenia przedmiotami tych darowizn, tj. dwiema nieruchomościami i kwotą 501 000,00 zł. Okoliczność ta nie ma żadnego znaczenia dla ustalenia okoliczności istotnych, a mianowicie czy został sporządzony testament, który został następnie zniszczony lub ukryty przez pozwanego.
Okoliczność, że powyższe umowy darowizny zostały zawarte przed tym, jak w rozmowach ze świadkamiB. K.iA. S.orazR. K.iJ. C.i swoimi rodzicami oraz siostrąM. H.wskazywała na kwestie dotyczące uregulowania przez nią spraw majątkowych i rozporządzenia nim na wypadek śmierci również nie ma istotnego znaczenia.
Na marginesie należy zauważyć, że część z powyższych okoliczności może prowadzić do wniosków wręcz sprzecznych z wywodzonymi przez powódkę np. okoliczność dokonania darowizn przed poinformowaniem świadków o uporządkowaniu (uporządkowaniu w większości) spraw majątkowych może wskazywać, że spadkodawczyni informując o uporządkowaniu swoich spraw i zabezpieczeniu siostry mogła mieć właśnie na myśli przekazanie jej w drodze darowizny znacznej części swojego majątku o łącznej wartości blisko 1 000 000 zł.
Również dokonanie ustalenia wskazywanej przez apelującą okoliczności, że podczas rozmowy telefonicznej z pozwanym notariuszD. M.w dniu 28 grudnia 2012 r. oświadczyła, że nic nie wie na temat testamentu nie miałoby żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie. Ponadto Sąd Okręgowy ustalił, że „pozwany kontaktował się również z notariuszD. M., u której zmarła wcześniej podejmowała czynności zmierzające do uregulowania kwestii majątkowych na wypadek swojej śmierci (zawierała umowy darowizny z siostrą). Notariusz oświadczyła, że spadkodawczyni nie sporządziła z jej udziałem testamentu.”
Niezasadne są zarzuty sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, podniesione w punkcie II apelacji.
Prawidłowo przyjął Sąd Okręgowy, że zeznania świadkaP. W.złożone na rozprawie w dniu 17 września 2014 r. nie pozwalają na dokonanie ustalenia, iż spadkodawczyni pozostawiła testament, a jedynie, że poruszała kilkakrotnie w rozmowach kwestię rozdysponowania jej majątku. Z zeznańP. W.wynika, że spadkodawczyni zmieniała warianty dotyczące jej rozrządzeń testamentowych. Wskazał, że informacje uzyskane w tym zakresie od spadkodawczyni nie były precyzyjne. Zeznał również, że ostatni raz rozmawiał ze spadkodawczynią trzy miesiące przed jej śmiercią, a zatem nie można wykluczyć, że w tym czasie spadkodawczyni zmieniła swoje stanowisko, czy nawet zniszczyła, – jeżeli był taki - sporządzony przez siebie wcześniej testament własnoręczny z zamiarem sporządzenia nowego. Z zeznań świadkaP. W.wynika, że informacje o rozrządzeniach testamentowych nie były konkretne i ulegały zmianom, zatem słusznie przyjął Sąd Okręgowy, iż informacje udzielane świadkowi przez spadkodawczynię dotyczyły raczej samych decyzji i postanowień spadkodawczyni w kwestii zamierzonych przez nią rozrządzeń w testamencie, który planowała sporządzić, a nie rzeczywiście istniejącego już dokumentu.
Bezzasadny jest zarzut błędnego ustalenia, że latem 2012 r., kiedy stan zdrowia spadkodawczyni uległ pogorszeniu „musiała zrezygnować z prowadzenia(...)oraz pozostałych działalności gospodarczych”. Okoliczność dotycząca znacznego pogorszenia się stanu zdrowia spadkodawczyni w tym okresie wynika z zeznańM. H.i zeznań powódki. Konieczność stosowania chemioterapii oraz zeznaniaM. H., w których opisywała, że w tym okresie często przyjeżdżała doP.opiekować się siostrą wskazuje, że stan zdrowiaR. S.nie pozwalał już w tym okresie na intensywne i rzeczywiste sprawowanie funkcji w spółkach i prowadzenie działalności.Okoliczność, że formalnie spadkodawczyni nadal prowadziła działalność gospodarczą jednocześnie pełniąc funkcje w spółkach nie ma też żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie i ustalenia czy pozostawiła testament i czy został on zniszczony przez pozwanego. Także świadekK. K.zeznał, że spadkodawczyni chorowała 2 lata i dwa miesiące a do pracy chodziła przez pierwsze półtora roku (prot. elektr. z dnia 10.09.2014 r. 00:24: 04 i n.).
Wbrew zarzutom, z zeznań świadkówA. S.,B. K.,R. K.,J. C.iP. W.nie wynika, że spadkodawczyni złożyła wobec nich ustne oświadczenie o rozporządzeniu swoim majątkiem. Z zeznań tych wynika jedynie, że spadkodawczyni planowała wcześniej sporządzenie testamentu, rozważała jego treść. Nie wynika z nich, by testament z całą pewnością został sporządzony. Również z zeznań rodziców spadkodawczyni oraz jej siostry nie wynika, by spadkodawczyni w sposób jednoznaczny i nie budzący wątpliwości poinformowała o sporządzeniu przez nią testamentu własnoręcznego, tym bardziej, jeśli się zważy, że mając niewątpliwie świadomość poważnej choroby nikomu z osób bliskich, w szczególności swoim rodzicom podczas rozmowy 1 grudnia 2012 r. i swojej siostrze (chcąc ich zabezpieczyć), nie okazała testamentu, ani nie powiedziała, w jakim miejscu się znajduje.
Ustalenie Sądu, że „w ostatnich miesiącach przed śmiercią spadkodawczyni utrzymywała również bliskie kontakty ze swoją siostrąM. H.” nie przesądza, iż wcześniej spadkodawczyni nie utrzymywała kontaktów zM. H.. Okoliczność ta nie ma jednak decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie.
Niezasadne są również zarzuty błędnego przyjęcia, że zawarcie przez spadkodawczynię związku małżeńskiego z pozwanym wynikało z ich kilkuletniego wspólnego pożycia. Z zeznań świadkówA. S.,B. K.,R. K.,J. C.iP. W.jednoznacznie wynika, że spadkodawczyni i pozwany przed zawarciem związku małżeńskiego pozostawali w długotrwałym związku faktycznym. Ponadto, jak już wyżej wskazano, przyczyny zawarcia małżeństwa przez spadkodawczynię mogą prowadzić wręcz do wniosków odmiennych od wywodzonych przez powódkę.
Wbrew zarzutowi, Sąd Okręgowy nie przyjął, że spadkodawczyni testament mogła sporządzić tylko w(...)D. M..
Natomiast zarzut dotyczący niezasadnego uznania, że o prowadzeniu przez spadkodawczynię wspólnego gospodarstwa z pozwanym świadczy historia operacji na rachunku bankowym pozwanego i umowa sprzedaży nieruchomości wW.dotyczy okoliczności nieistotnej z punktu widzenia rozstrzygnięcia w sprawie.
Przechodząc do zarzutów naruszenia prawa procesowego zawartych wpunkcie IVapelacji, za bezzasadny uznać należy zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów.
Zasadnie przyjął Sąd Okręgowy, że zeznania świadkówP. W.,M. H.iB. H.nie dają dostatecznych podstaw do ustalenia, że spadkodawczyni pozostawiła testament własnoręczny. Prawidłowo ocenił Sąd Okręgowy, że wynikają z nich jedynie okoliczności dotyczące rozmów spadkodawczyni, w których poruszała kwestię rozdysponowania jej majątku na wypadek śmierci, w których wspominała, że sporządzi testament i do spadku powołaM. H.oraz pozwanego. Skarżąca powołuje się na zeznania świadkówA. S.,B. K.,J. C.iR. K., jednakże z zeznań tych świadków wynikają właśnie odmienne wersje rozrządzeń testamentowych planowanych przez spadkodawczynię. Z zeznań świadkówB. K.,J. C.iR. K.wynika, że spadkodawczyni zamierzała pozostawić pozwanemu nieruchomość wP.przyul. (...), a siostrzeM. H.dom wP.(resztę majątku). TymczasemA. S.wskazała, że spadkodawczyni nie wspominała jej, by miała przeznaczyć(...)dla pozwanego, ale mówiła o tym, iż pozwany iM. H.otrzymają do podziału działkę wL.. O budowie domu nad jeziorem, który „będzie jakoś łączyłP.i siostręM.” mowa również w zeznaniach świadkaJ. C..
Zauważyć też można, że w protokole rozprawy z dnia 21 maja 2014 r. przy zeznaniach świadkaB. K.w czasie nagrania 1:08:14 (strona 7) zachodzi sprzeczność w zapisie (adnotacji) z nagraniem w tym miejscu, w którym zapisano „ja dysponuję wiedzą o sporządzeniu testamentu”, bowiem rzeczywiście świadek zeznała „ja nie dysponuję wiedzą o sporządzeniu testamentu”.
Jak już wyżej wskazano, z zeznań świadkaP. W.nie wynika, by spadkodawczyni niewątpliwie pozostawiła testament. Nigdy nie widział testamentu a spadkodawczyni zmieniała warianty dotyczące tego, kto i co ma dziedziczyć. Okoliczność, że w rozmowach ze swoimi rodzicami oraz siostrą i wyżej wymienionymi świadkami spadkodawczyni wskazywała na uporządkowanie swoich spraw majątkowych nie stanowi dostatecznej podstawy do ustalenia, że spadkodawczyni sporządziła testament własnoręczny i to określonej treści (niekorzystny dla pozwanego). Okoliczność, że spadkodawczyni była osobą konsekwentną i dotrzymującą słowa, jak wskazał świadekP. W., także nie przesądza, że sporządziła testament. Ponadto, świadek ten zeznał także, że spadkodawczyni była również „roztrzepana”, co uwiarygodnia zeznania świadkaD. M., że spadkodawczyni przekładała sporządzenie testamentu.
Również prawidłowa jest ocena Sądu, że skoro spadkodawczyni miała wykształcenie prawnicze i bogate doświadczenie zawodowe, to mało prawdopodobne jest, aby rzeczywiście sporządziła testament własnoręczny. Nie narusza bowiem zasad logiki ocena, że bardziej prawdopodobnym jest, iż spadkodawczyni będąc osobą z wykształceniem prawniczym, zatem mając świadomość ewentualnego braku porozumienia spadkobierców na tle spraw spadkowych i chcąc zapewnić wykonanie jej ostatniej woli sporządziłaby testament w formie aktu notarialnego, który zostałby złożony w kancelarii notarialnej, u osoby osobiście niezainteresowanej jego treścią. Ponadto, zasady doświadczenia życiowego wskazują, że sporządzając testament, chociażby własnoręczny, w którym chciała zabezpieczyć wskazaną w nim osobę bądź osoby, spadkodawczyni poinformowałaby je przynajmniej o miejscu pozostawienia testamentu, aby upewnić się, że zostanie odnaleziony i wykonany.
Prawidłowa jest też ocena Sądu, że przeprowadzone postępowanie dowodowe nie dostarczyło dostatecznych podstaw do ustalenia, że pozwany umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawczyni. W szczególności nie świadczą o tym wskazywane w apelacji okoliczności, dotyczące nieporozumień na tle dokumentów znajdujących się w kancelarii spadkodawczyni, wskazania przez pozwanego na ewentualną odpowiedzialność zart. 299 k.s.h.i podatkową, zaniżenia przychodów kancelarii spadkodawczyni, przelania na swój rachunek kwoty 150 000 zł.
Wbrew też podniesionym zarzutom, że na zniszczenie przez pozwanego testamentu sporządzonego własnoręcznie przez spadkobierczynię wskazuje fakt, iż wyłącznie on miał dostęp do dokumentów znajdujących się w domu spadkodawczyni wP., z zeznań świadkaM. H., wynika, że również siostra spadkodawczyni dysponowała kluczami do domu wP.i po śmierci spadkodawczyni zamki przez pozwanego nie zostały zmienione. Jak ponadto wynika z jej zeznań, w okresie choroby spadkodawczyni praktycznie mieszkała wP.przez większą część tygodnia a nie wZ.. Zatem równieżM. H.miała nieograniczony dostęp do dokumentów znajdujących się w domu.
Jak już wyżej wskazano, okoliczność czy spadkodawczyni latem 2012 r. zmuszona była zaprzestać aktywności zawodowej nie ma żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.
Bezzasadne są zarzuty, co do oceny dowodów z zeznań świadkaD. M.. Świadek nie miała żadnego interesu w tym, by przestawiać fakty niezgodnie z rzeczywistością. Zeznania tego świadka potwierdzają zeznania pozostałych świadków, że spadkodawczyni zmieniała koncepcje dotyczące swojej ostatniej woli. Zeznania świadka, że spadkodawczyni przekładała moment sporządzenia testamentu i wierzyła, że ma przed sobą jeszcze 5 lat życia uwiarygodnia chociażby fakt wskazywany w apelacji, że dokonując trzech darowizn na rzecz swojej siostryM. H.w dniach 7 września 2012 r. i 28 września 2012 r. spadkodawczyni zagwarantowała sobie nieograniczone prawo rozporządzenia przedmiotami tych darowizn, tj. dwiema nieruchomościami i kwotą 501 000 zł. Powyższe bowiem wskazuje, żeR. S.nie rezygnowała definitywnie z dalszego korzystania ze swojego majątku i widziała ewentualność odmiennego rozporządzenia przez siebie tym majątkiem (być może w zależności od rezultatów dalszego leczenia). O dalszych planach na przyszłość spadkodawczyni mowa również w zeznaniach świadkaB. K., która wskazała na plany dotyczące budowy domu wL.. Jak natomiast już kilkakrotnie wyżej wskazano, okoliczności dotyczące wspólnego prowadzenia z pozwanym gospodarstwa domowego przed zawarciem związku małżeńskiego nie mają żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Niezasadny jest zarzut, że świadekD. M.nie mogła być przekonana o tym, że spadkodawczyni nie mogła sporządzić testamentu własnoręcznie. Stwierdzenie świadka znajduje oparcie w zasadach logiki i doświadczenia życiowego. W sytuacji, gdy spadkodawczyni stale współpracowała ze świadkiem i zdecydowaną większość umów sporządzała u niej, a nadto prowadziła z nią rozmowy dotyczące zamiaru sporządzenia testamentu w formie aktu notarialnego, uzasadnione jest przekonanie świadka, że spadkodawczyni sporządzając testament nie sporządziłaby testamentu własnoręcznego. Okoliczność wskazana przez świadka, że razem ze spadkodawczynią jeździły doB.„na kawę”, w sytuacji gdy bezspornym jest, iż spadkodawczyni była osobą bardzo majętną i uwzględniając odległość zP.doB., stwierdzenie iż jeździły w celach spędzania tam wolnego czasu nie jest nieprawdopodobne i nie poddaje w wątpliwość zeznań złożonych przez świadka.
Bezzasadny jest zarzut, że Sąd Okręgowy naruszyłart. 233 § 1 k.p.c.nie dając wiary zeznaniomB. H.iM. H., co do relacji łączących spadkodawczynię z pozwanym, którzy zakwestionowali autentyczność zawartego przez nich związku małżeńskiego. Z pozostałego materiału dowodowego z zeznań świadków, w szczególności osób nie będących członkami rodziny i niemających żadnego interesu w korzystnym rozstrzygnięciu dla którejkolwiek ze stron, jednoznacznie wynika, że spadkodawczyni pozostawała w długotrwałym związku faktycznym z pozwanym. Okoliczność ta jednak, jak już kilkakrotnie wskazywano, nie ma żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie.
Chybiony jest również zarzut naruszeniaart. 227 k.p.c.iart. 299 k.p.c.przez niewyjaśnienie w toku przeprowadzenia dowodu z przesłuchania stron istotnych faktów dla rozstrzygnięcia sprawy. Sąd Okręgowy słusznie odstąpił od wyjaśniania kwestii dotyczących wskazywania przez pozwanego na potencjalną odpowiedzialność zart. 299 k.s.h.i w zakresie podatkowym i uchylił pytania pełnomocnika w tym zakresie oraz w zakresie zaniżenia przychodów i dochodów(...)spadkodawczyni. Jak wcześniej już wskazywano, okoliczności te nie mają żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.Ponadto, niezrozumiały jest też zarzut stronniczości sędziego, skoro powódka w toku postępowania w I instancji nie wnosiła o jego wyłączenie.
Niezasadny jest także zarzut naruszeniaart. 236 k.p.c.poprzez nierozpoznanie wniosku dowodowego powódki o dopuszczenie dowodu z korespondencji SMS przesłanej przezR. S.swojej siostrzeM. H.w okresie od 9 października 2012 r. do 12 listopada 2012 r. na okoliczność ich treści. Nierozpoznanie tego wniosku nie miało żadnego wpływu na treść rozstrzygnięcia w sprawie. Skarżąca nawet nie twierdziła, że w przedmiotowych wiadomościach SMS spadkodawczyni wskazała, że pozostawiła testament i w jakim miejscu się znajduje. Teza dowodowa zakreślona przez stronę powodową, tj. „na okoliczność ich (wiadomości SMS) treści” nie pozwala na ustalenie, dla wykazania, jakiego faktu dowód ten miałby zostać przeprowadzony i ocenę czy jest to okoliczność istotna dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 227 k.p.c.). Nic też nie stało na przeszkodzie, by strona pozwana przedłożyła treść wiadomości SMS z telefonuM. H.. Ponadto, w swych zeznaniachM. H.nie twierdziła, że informacje na temat pozostawienia testamentu spadkodawczyni przesłała jej SMS-em.
Nie znajduje też podstaw zarzut, że zeznaniaK. K., są rażąco stronnicze i nie zasługują na danie im wiary. Skarżąca nie uzasadnia tego stanowiska. Świadek ten tymczasem wskazuje wiele faktów, które można łatwo zweryfikować np. dotyczące wyjazdów pozwanego zR. H.i wskazać ich ewentualną nieprawdziwość.
Ostatecznie stwierdzić należy, że wszystkie zarzuty naruszenia prawa procesowego okazały się niezasadne, zatem ustalony przez Sąd Okręgowy stan faktyczny, którego skarżąca skutecznie nie podważyła i który Sąd Apelacyjny przyjmuje za własny, stanowi podstawę zastosowania przepisów prawa materialnego (art. 382 k.p.c.). W ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy zastosował prawidłowe przepisy prawa materialnego i dokonał ich prawidłowej wykładni. Stan ten wskazuje bowiem, że spadkodawczyni nie pozostawiła testamentu, a w konsekwencji pozwany testamentu takiego nie zniszczył (lub ukrył). Nie zachodzi zatem wskazywane przez apelującą naruszenie prawa materialnego, w szczególnościart. 928 § 1 pkt 3 k.c.
Wobec powyższego Sąd Apelacyjny na podstawieart. 385 k.p.c.orzekł jak w punkcie 1 wyroku orzekając o kosztach postępowania zgodnie z treścią przepisuart. 98 § 1 i 3 k.p.c.w zw. z § 6 pkt 7 w zw. z§ 13 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz. U. z 2013 r., poz. 461). Na koszty te składają się koszty zastępstwa procesowego strony wygrywającej apelację.
Ewa Staniszewska   Andrzej Daczyński  Jan Futro