Sąd Rejonowy w Sokółce
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ns 4819/13
Data wyroku: 2015-09-16 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Dział Spadku
Podstawa prawna: art. 567 § 3 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c. w zw. z art. 210 k.c.

UZASADNIENIE

We wniosku, który do Sądu Rejonowego wS.wpłynął w dniu 21 maja 2013 r. – po przekazaniu sprawy do rozpoznania przez Sąd Rejonowy wP.– pełnomocnik wnioskodawcówE. K.,L. B.,A. B. (1),W. B.iM. Ż.domagał się ustalenia, że w skład spadku po zmarłym dnia 4 stycznia 1988 r.K. B., małżonku wnioskodawczyniE. K., wchodzi nieruchomość rolna położona wR., gminaK., województwo(...), o powierzchni 11,3090 ha, figurująca w rejestrze gruntów pod numerem(...), oznaczona w ewidencji gruntów prowadzonej dlaW.R.pod pozycją(...)numerami:(...),(...),(...),(...),(...),(...); wnosił nadto o dokonanie działu spadku po tymże spadkodawcy w sposób wskazany na rozprawie.
W uzasadnieniu wniosku pełnomocnik wnioskodawców wskazał, iż w dniu 4 stycznia 1988 r. zmarłK. B., małżonek wnioskodawczyniE. K.(primo votoB.), i że Sąd Rejonowy wP.Wydział l Cywilny postanowieniem z dnia 25 października 2012 r., wydanym w sprawie o sygnaturze akt l Ns(...), stwierdził, że spadek po zmarłymK. B.z mocy ustawy nabyła żona spadkodawcyE. K.w 1/4 części oraz dzieci spadkodawcy:L. B.,A. S.,W. B.,M. Ż.,M. B.,J. M., każde po 1/8 części. Wnioskodawczyni oraz uczestnicy postępowania są jedynymi spadkobiercami po zmarłymK. B., który nie pozostawił testamentu.

W dalszej części tego pisma procesowego pełnomocnikE. K.,L. B.,A. B. (1),W. B.iM. Ż.podniósł, iż w skład majątku spadkowego wchodzi nieruchomość rolna opisana szczegółowo w petitum wniosku. Wskazał przy tym, że nieruchomość ta została przez spadkodawcę nabyta dnia 9 grudnia 1976 r. na mocyustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych(Dz. U. Nr(...), poz. 250 z późn. zm.). Nabycie nieruchomości nastąpiło w trakcie trwania związku małżeńskiego, zawartego pomiędzyE. B. (1)(obecnieK.) aK. B.w dniu 26 lipca 1967 r. Pomiędzy małżonkami przez cały czas trwania związku małżeńskiego istniał ustrój ustawowej wspólności małżeńskiej, a w związku z brakiem postanowień odmiennych nieruchomość rolna stanowiła część majątku wspólnego małżonków.

Jednocześnie pełnomocnik wnioskodawców wskazał należy, iż w trakcie trwania związku małżeńskiegoK. B.dokonał nieodpłatnego przekazania nieruchomości rolnej na rzecz swoich rodziców –E. B. (2)iA. B. (2). Umowa darowizny została zawarta dnia 11 listopada 1981 r. w formie aktu notarialnego, sporządzonego w Państwowym Biurze Notarialnym wS.przed notariuszemH. Z.(za numerem Repertorium „(...)). Czynność prawna została dokonana bez wiedzy i zgody małżonki darczyńcy, a zatem jest, w opinii pełnomocnika wnioskodawców, bezwzględnie nieważna ze skutkiem ex tunc.
Po przytoczeniu treści regulacji zart. 31 k.r.o.iart. 37 § 1 k.r.o.i rozumieniaart. 63 § 1 k.c.pełnomocnikE. K.,L. B.,A. B. (1),W. B.iM. Ż.podał, żeE. K., wytaczając powództwo o stwierdzenie nieważności czynności prawnej, ostatecznie odmówiła potwierdzenia zawartej pomiędzy małżonkiem a jego rodzicami umowy darowizny. Zgodnie z utrwalonym w tym zakresie stanowiskiem doktryny, odmowa potwierdzenia może mieć dowolną formę, a wyrazem woli odmowy może być w szczególności wytoczenie przez tego małżonka, którego zgoda jest potrzebna powództwa o ustalenie nieważności umowy z powodu braku zgody. Podniósł przy tym, powołując się stanowisko wyrażane w tym przedmiocie w doktrynie i orzecznictwie Sądu Najwyższego, iż stan bezskuteczności zawieszonej ustaje wtedy, gdy małżonek odmówi potwierdzenia lub termin do potwierdzenia upłynie bezskutecznie bądź z innej przyczyny możliwość potwierdzenia ustanie; w tych przypadkach umowa zawarta bez zgody współmałżonka będzie bezwzględnie nieważna od chwili jej zawarcia.
W piśmie procesowym opatrzonym datą 14 października 2014 r. pełnomocnik wnioskodawców wniósł o dokonanie działu spadku poK. B.przez przyznanie całego pozostałego po nim majątku na wyłączna własnośćE. K.– bez spłat i dopłat należnych pozostałym uczestnikom postępowania.
Z kolei w piśmie procesowym z dnia 27 14 października 2014 r. pełnomocnikE. K.,L. B.,A. B. (1),W. B.iM. Ż.zmodyfikował stanowisko co do sposobu dokonania działu spadku poK. B., zamieszczone w piśmie procesowym opatrzonym datą 14 października 2014 r., w ten sposób, że wniósł o dokonanie działu spadku i podziału majątku po zmarłymK. B.w ten sposób, aby:

a
na wyłączną własność wnioskodawcyL. B.przyznać prawo własności nieruchomości rolnej położonej wR., gminaK., województwo(...), figurującej w rejestrze gruntów pod numerem(...), oznaczonej w ewidencji gruntów prowadzonej weW.R.numerami:(...)i(...);

b
na wyłączną własność wnioskodawczyniE. K.przyznać prawo własności nieruchomości rolnej położonej wR., gminaK., województwo(...), figurującej w rejestrze gruntów pod numerem 9, oznaczonej w ewidencji gruntów prowadzonej weW.R.numerami:(...),(...),(...)i(...)

– bez spłat i dopłat na rzecz wnioskodawców i uczestników postępowania.
Natomiast w piśmie procesowym opatrzonym datą 3 grudnia 2014 r. pełnomocnik wnioskodawców sprecyzował prezentowane dotychczas we wniosku o dział spadku z dnia 4 kwietnia 2013 r. oraz piśmie z dnia 27 października 2014 r. stanowisko co do przedmiotu postępowania – w ten sposób w ten sposób, że wniósł o:

1
ustalenie, że w skład majątku wspólnego zmarłego dnia 4 stycznia 1988 r.K. B.orazE. K.(primo votoB.) wchodzi prawo własności nieruchomości rolnej położonej wR.gminaK., województwo(...), o powierzchni 11,3090 ha, niemającej urządzonej księgi wieczystej, figurującej w rejestrze gruntów pod numerem(...), oznaczonej w ewidencji gruntów pod pozycją(...)numerami:(...),(...),(...)(...)(...),(...),(...);

2
podział majątku wspólnego małżonkówK. B.iE. K.oraz dział spadku po zmarłymK. B.w ten sposób, aby:

a
na wyłączną własność wnioskodawcyL. B.przyznać prawo własności nieruchomości rolnej położonej wR., gminaK., województwo(...), figurującej w rejestrze gruntów pod numerem(...), oznaczonej w ewidencji gruntów prowadzonej weW.R.numerami:(...)i(...),

b
na wyłączną własność wnioskodawczyniE. K.przyznać prawo własności nieruchomości rolnej położonej wR., gminaK., województwo(...), figurującej w rejestrze gruntów pod numerem(...), oznaczonej w ewidencji gruntów prowadzonej weW.R.numerami:(...),(...),(...)i(...)

– bez spłat i dopłat na rzecz wnioskodawców i uczestników postępowania.
Uczestniczki postępowaniaM. B.iJ. M.przychyliły się do wniosku co do zasady. Nie opanowały przedstawionemu przez pełnomocnikaE. K.,L. B.,A. B. (1),W. B.iM. Ż.stanowisku co do sposobu podziału majątku wspólnegoK. B.iE. K.i działu spadku pozostałego poK. B.. Wniosły jednak o zasądzenie na ich rzecz stosownych spłat pieniężnych – o wielkości odpowiadającej wartości ich udziału we współwłasności dzielonego majątku.
Sąd ustalił i zważył, co następuje:
K. B., synE.iA., zmarł dnia 4 stycznia 1988 r. wC.W., gminaB., i tamże ostatnio stale zamieszkiwał (dowód: odpis skrócony aktu zgonuK. B.– k. 17).
Sąd Rejonowy wP.postanowieniem z dnia 25 października 2012 r., wydanym w sprawie z wnioskuE. K.iL. B.o stwierdzenie nabycia spadku (sygn. akt I Ns(...)), stwierdził, że spadek poK. B., zmarłym 4 stycznia 1988 r. wC.W., ostatnio stale zamieszkałym wC.W., na podstawie ustawy nabyła żona spadkodawcyE. K.(córkaJ.iM.) – w 1/4 części oraz dzieci spadkodawcy:L. B.(synK.iE.),A. S.(córkaK.iE.),W. B.(synK.iE.),M. Z.(córkaK.iE.),M. B.(córkaK.iB.) iJ. M.(córkaK.iB.) – po 1/8 części każde z nich, w tym także wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne, z tym, żeL. B.,A. S.,W. B.,M.iJ. M.dziedziczą spadek z dobrodziejstwem inwentarza (dowód: odpis prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego wP.z dnia 25 października 2012 r., wydanego w sprawie z wnioskuE. K.iL. B.o stwierdzenie nabycia spadku, o sygnaturze akt I Ns(...)– k. 13 akt).
WnioskodawcyE. K.,L. B.,A. B. (1)(która powróciła do nazwiska panieńskiego),W. B.iM. Ż.i uczestniczki postępowaniaM. B.iJ. M.należą zatem do kręgu spadkobiercówK. B..
Fakt wejścia do majątku wspólnegoK. B., synaE.iA., iE. K.(primo votoB.), córkiJ.iM., gospodarstwa rolnego położonego we wsiR., gminaK., o łącznej powierzchni 11,3532 ha, składającego się z nieruchomości rolnych oznaczo­nych w jednostce rejestrowej(...)obrębu(...)R.jako działki o numerach:(...),(...),(...),(...)i(...), wraz z budynkiem mieszkalnym parterowym, budynkiem gospodarczym, suszarnią tytoniu i stodołą, posadowionymi nadziałce o numerze (...), z piwnicą ze spichrzem i stodołą murowaną pozbawioną w części dachu, posadowionymi nadziałce o numerze (...), i z drzewostanem porastającym działki o numerach:(...),(...)i(...)– dla którego to gospodarstwa IV Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego wS.prowadzi Zbiór dokumentów o numerze(...)– był niesporny. Wbrew twierdzeniom prezentowanym przez pełnomocnika wnioskodawców w piśmie procesowym inicjującym niniejsze postępowanie (i w kolejnych, wyżej przez Sąd przywołanych), do majątku wspólnegoK. B.iE. K.nie sposób zaliczyć nieruchomości rolnej położonej we wsiR., gminaK., oznaczo­nej w dniu 9 września 1976 r. w ewidencji gruntów jakodziałka o numerze (...). Została ona zapewne zbyta przez spadkodawcę przed datą 11 września 1981 r., gdyż nie była ona przedmiotem umowy darowizny, zawartej w dniu 11 września 1981 r. pomiędzyK. B.aA. B. (2)iE. B. (2)(w formie aktu notarialnego, sporządzonego w(...)wS.za numerem Repertorium(...)– k. 14-15).
Fakt wejścia do majątku wspólnegoK. B.iE. K.gospodarstwa rolnego składającego się z opisanych w poprzednim akapicie nieruchomości rolnych Sąd ustalił ponadto na podstawie nadesłanego przez StarostęS.odpisu Aktu Własności Ziemi: o numerze PBG.OU-(...), wydanego w dniu 9 września 1976 r. przez Naczelnika Gminy wK.(k. 139), odpisu aktu notarialnego, sporządzonego w PBN wS.za numerem Repertorium(...)(k. 14-15), a nadto odpisu wyroku wydanego przez Sąd Okręgowy wB.I Wydział Cywilny w dniu 2 lipca 2014 r. – w sprawie z powództwaE. K.przeciwkoW. B.,L. B.,D. R.,M. Ż.,M. B.,J. M.iA. B. (1)o unieważnienie aktu notarialnego (sygn. akt I C(...); k. 126).
W tym ostatnim orzeczeniu Sąd Okręgowy wB.ustalił, że umowa darowizny gospodarstwa rolnego o powierzchni 11 ha 34 a, oznaczonego numerami:(...),(...),(...),(...),(...), pod numerem rejestru gruntów(...), położonego we wsiR., gminaK., niemającego urządzonej księgi wieczystej, sporządzona w dniu 11 listopada 1981 r. w formie aktu notarialnego za numerem Repertorium „A” Nr(...)pomiędzyK. B.aA. B. (2)iE. B. (2), jest nieważna. Tym samym gospodarstwo rolne położone we wsiR., gminaK., o łącznej powierzchni 11,3532 ha, składające się z nieruchomości rolnych oznaczo­nych w jednostce rejestrowej(...)obrębu(...)R.jako działki o numerach:(...),(...)(...)(...)i(...), nie wyszło z majątku wspólnegoK. B.iE. K..
Wypis z rejestru gruntów, dotykający nieruchomości wchodzących w skład owego gospodarstwa, stanowią kartę 140 akt sprawy; pochodzące od Geodety Powiatowego wS.pismo z dnia 28 października 2014 r. o znaku GKN-I.(...)(k. 138) dowodzi z kolei tożsamości nieruchomości, których dotyka ten wypis, z nieruchomościami, dla których stosowny organ wydał w przeszłości powołany wyżej przez Sąd Akt Własności Ziemi; dla nieruchomości stanowiących składniki gospodarstwa rolnego, które wyczerpuje majątek wspólnyK. B.iE. K., nie jest urządzona księga wieczysta (dowód: Zbiór dokumentów o numerze(...), prowadzony przez IV Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego wS.).
Wnioskodawcy i uczestnicy postępowania byli też zgodni co do tego, iż w skład spadku pozostałego poK. B.wchodzi jedynie udział w wysokości 1/2 części w opisanym wyżej majątku wspólnymK. B.iE. K..
WnioskodawcyE. K.,L. B.,A. B. (1),W. B.iM. Ż.i uczestniczki postępowaniaM. B.iJ. M.nie prowadzili też w zasadzie sporu co do sposobu podziału majątku wspólnegoK. B.iE. K.i działu spadku pozostałegoK. B..
Małżeńska wspólność majątkowa ustaje zawsze z chwilą ustania małżeństwa, a więc z chwilą śmierci małżonka oraz po uprawomocnieniu się wyroku orzekającego rozwód albo unieważnienie małżeństwa.
Tak więc łączącaK. B.iE. K.z mocy samego prawa wspólność majątkowa (fakt niesporny) ustała z chwilą śmierciK. B..
Z chwilą ustania małżeńskiej wspólności majątkowej wspólność łączna przekształca się w szczególną współwłasność ułamkową. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 1 kwietnia 1998 r., I CKU 121/97, Prok. i Pr. 1998, nr 10, s. 28: „Między małżonkami po ustaniu wspólności ustawowej istnieje szczególny rodzaj wspólnoty, do której stosuje się - z pewnymi ograniczeniami - przepisy o współwłasności ułamkowej. Wspólnoty tej jednak nie można zakwalifikować jako współwłasności ułamkowej, gdyż posiada ona taki zespół cech, który nie mieści się w ramach tej współwłasności".
Ponieważ wspólność majątkowa małżeńska łączącaK. B.iE. K.ustała z dniem 4 stycznia 1988 r., tj. przed wejściem w życieustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw(Dz.U. Nr 162, poz. 1691), zmieniającejkodeks rodzinny i opiekuńczyz dniem 20 stycznia 2005 r., przeto do podziału majątku wspólnego małżonkówK. B.iE. K.Sąd będzie stosować przepisy dotychczasowe (vide: art. 5 ust. 5 pkt. 3 powołanej ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r.).
W świetle przepisuart. 31 k.r.i o. – w brzmieniu sprzed 20 stycznia 2005 r. – z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa obejmująca ich dorobek (wspólność ustawowa). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością stanowią majątek odrębny każdego z małżonków. Wspólność majątkowa małżeńska trwa przez cały okres trwania małżeństwa i ustaje z chwilą ustania małżeństwa, a także w przypadku orzeczenia sądu o separacji (art. 61 k.r.i o. w brzmieniu obowiązującym przed 20 stycznia 2005 r.).
W trakcie trwania małżeństwa każdy z małżonków może zażądać ustanowienia między nimi rozdzielności majątkowej (vide:art. 52 k.r.i o. w brzmieniu obowiązującym przed 20 stycznia 2005 r.), co następuje z chwilą oznaczoną w wyroku ustanawiającym taką rozdzielność. Wspólność majątkowa ustaje również (z mocy prawa) w przypadku ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków (art. 53 k.r.i o.).
Wedle przepisu zart. 32 § 1 k.r.i o. – w brzmieniu obowiązującym do dnia 20 stycznia 2005 r. – dorobkiem małżonków są przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich; w szczególności stanowią dorobek małżonków:

1
pobrane wynagrodzenie za pracę oraz za inne usługi świadczone osobiście przez któregokolwiek z małżonków;

2
dochody z majątku wspólnego, jak również z odrębnego majątku każdego z małżonków (przepis z§ 2 art. 32 k.r.i o.).

Odrębny majątek każdego z małżonków stanowią z kolei przedmioty majątkowe oznaczone wpunktach od 1 do 9 art. 33 k.r.i o.
W kontekście zaprezentowanej wyżej regulacji zart. 32 k.r.i o. i zgodnych w tym zakresie stanowisk zainteresowanych – a także wyników przeprowadzonych przez Sąd dowodów z dokumentów wyżej już opisanych – Sąd nie miał żadnej wątpliwości co do wejścia do majątku wspólnegoK. B.iE. K.przedmiotu majątkowego opisanego szczegółowo w punkcie I sentencji postanowienia.
Opisane tam gospodarstwo rolne zostało nabyte przezK. B.iE. K.w trakcie trwania łączącej ich z mocy samego prawa wspólności majątkowej (fakt niesporny, a nadto dowód: odpis Aktu Własności Ziemi: o numerze PBG.OU-(...), wydanego w dniu 9 września 1976 r. przez Naczelnika Gminy wK.– k. 139; zob. też bogate orzecznictwo Sądu Najwyższego co do przynależności do majątku dorobkowego rolnika i jego małżonka nieruchomości objętych aktem własności ziemi], a ponieważ nie sposób zaliczyć je – z uwagi na sposób nabycia – do ewentualnego majtku odrębnego (osobistego)K. B.(zob.: przytoczony wyżej przepis zart. 33 k.r.i o.), przeto powinny być one zaliczone do ich dorobku (majątku wspólnego).
Odnosząc się w szczególności do przynależności do majątku wspólnegoK. B.iE. K.nieruchomości objętych Aktem Własności Ziemi należy wskazać w pierwszym rzędzie, że nabycie własności gospodarstwa rolnego przez samoistnego posiadacza w trybie przepisówustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnychma charakter pierwotny. PonieważK. B.iE. K.(primo votoB.) w dniu 4 listopada 1971 r. byli małżeństwami i ich ustrój majątkowy podlegał stosownej regulacjikodeksu rodzinnego i opiekuńczego[żaden z zainteresowanych wynikiem niniejszego postępowania nie twierdził, że stosunki majątkowe małżonkówK. B.iE. K.(primo votoB.) w chwili wejścia w życie powołanej już ustawy z dnia 26 października 1971 r. podlegały innemu niż typowemu, wynikającemu z mocy obowiązującego w tej dacie prawa, ustrojowi ustawowemu; zob. ponadto: odpis skrócony aktu zgonuK. B., stanowiący kartę 17 akt sprawy], przeto prawo własności tychże nieruchomości wchodzi w skład ich majątku wspólnego (vide: ugruntowane już w tym zakresie orzecznictwo Sądu Najwyższego: wyrok z dnia 9 listopada 2000 r., II CKN 327/00, LEX nr 52610; postanowienie z dnia 22 października 1996 r., II CRN 108/96, Prokuratura i Prawo 1997/2/31; uchwała z dnia 14 kwietnia 1994 r., III CZP 45/94, Wokanda 1994/8/8; uchwała dnia 24 stycznia 1991 r., III CZP 61/90, OSNC z 1991 r., z. 7, poz. 87; uchwała z dnia 16 listopada 1987 r., III CZP 64/87, OSNC z 1989 r., Nr 4, poz. 62 czy też postanowienie z dnia 11 grudnia 1986 r., III CRN 343/86, niepublikowane).
W konsekwencji do majątku wspólnegoK. B.iE. K.Sąd zaliczył przedmiot majątkowy opisany szczegółowo w punkcie I sentencji postanowienia – opisane tam gospodarstwo rolne było składnikiem tego majątku w chwili ustania wspólności ustawowej i istniało w chwili dokonywania podziału majątku wspólnego.
Z kolei skład spadku pozostałego poK. B.został przez Sąd ustalony – i opisany – w punkcie II sentencji postanowienia.
Wedle przepisu zart. 922 § 1 k.c.prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi niniejszej.
Z kolei przepis z§ 2 art. 922 k.c.stanowi, iż nie należą do spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami.
W świetle przytoczonego wyżej przepisu zart. 922 § 1 k.c.spadek stanowi ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego o charakterze cywilnoprawnym. Pojęciem tym obejmuje się więc wszelkie prawa będące elementami stosunku cywilnoprawnego, przy czym terminowi temu należy nadać stosunkowo szerokie znaczenie, pozwalające np. objąć nim także stosunki z zakresu prawa pracy. W każdym jednak przypadku chodzi o cywilnoprawne prawa i obowiązki o charakterze majątkowym, niemajątkowe bowiem wygasają z chwilą śmierci ich podmiotu, na nikogo więc przejść nie mogą, jak np. dobra osobiste określone wart. 23 k.c.
W kontekście zaprezentowanej wyżej regulacji zart. 922 § 1 k.c.i zgodnych w tym zakresie stanowisk zainteresowanych – a także wyników przeprowadzonych przez Sąd dowodów z dokumentów wyżej już opisanych – Sąd nie miał żadnej wątpliwości, iż w skład spadku pozostałego poK. B.wchodzi jedynie udział w wysokości 1/2 części w opisanym już wyżej majątku wspólnymK. B.iE. K..
Art. 689 k.p.c.zezwala na połączenie w jednym postępowaniu sprawy o dział spadku ze sprawą o zniesienie współwłasności i sprawą o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej. Gdy w skład spadku wchodzi udział w majątku, który był objęty wspólnością małżeńską, i wcześniej nie doszło do przesądzenia ewentualnych zwrotów z tytułu nakładów, wydatków oraz innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie, połączenie w jednym postępowaniu działu spadku z podziałem majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej jest konieczne. Dopóki bowiem nie nastąpi przesądzenie wspomnianych zwrotów, nie jest możliwe, nieodzowne wedługart. 684 k.p.c., ustalenie składu i wartości dzielonego spadku (por.: uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1972 r., III CZP 100/71, OSNC 1972, nr 7-8, poz. 129, czy też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1998 r., II CKU 56/98, Prok. i Pr. 1999/2/35).
W takim zatem wypadku, oprócz wniosku o dział spadku, niezbędne jest złożenie wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej (por.art. 567 § 1 k.p.c.iart. 45 § 1 k.r.i o.).
Wnioskodawcy taki wniosek złożyli – w piśmie procesowym z dnia 3 grudnia 2014 r..
Wedle przepisu zart. 210 zdanie pierwsze k.c., który – i następne – stosuje się odpowiednio do podziału majątku objętego wspólnością ustawową (stosownie do wymagańart. 567 § 2 k.p.c.w zw. z art.art. 688 k.p.c., a takżeart. 46 k.r.i o. w zw.art. 1035 i n. k.c.) i działu spadku (z mocy art.art. 688 i 689 k.p.c.), każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności.
Z kolei zgodnie z przepisem zamieszczonym wart. 211 k.c.każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości.
Przepis zezdania pierwszego § 1 art. 212 k.c.stanowi zaś, że jeżeli zniesienie współwłasności następuje z mocy orzeczenia sądu, wartość poszczególnych udziałów może być wyrównana przez dopłaty pieniężne; rzecz, która nie daje się podzielić, może być natomiast przyznana stosownie do okoliczności jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych albo sprzedana stosownie do przepisówkodeksu postępowania cywilnego(przepis z§ 2 art. 212 k.c.).
Zgodnie zatem z przytoczonymi wyżej regulacjamikodeksu cywilnegozniesienie współwłasności może nastąpić przez:

1
podział rzeczy w naturze (tzw. podział fizyczny), z ewentualnym wyrównaniem wartości poszczególnych udziałów dopłatami pieniężnymi;

2
przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli lub kilku na współwłasność za ich zgodą i zasądzenie od nich spłat na rzecz pozostałych współwłaścicieli;

3
licytacyjną sprzedaż rzeczy wspólnej (tzw. podział cywilny).

Jak się wydaje, podstawowym, wyraźnie preferowanym przezkodeks cywilnysposobem zniesienia współwłasności jest podział fizyczny (tak Sąd Najwyższy w niepublikowanych orzeczeniach: z dnia 30 października 1978 r., I CRN 214/78 i z dnia 16 listopada 1993 r., I CRN 176/93).
Należy zatem przyjąć, że w postępowaniu sądowym pierwszeństwo ma fizyczny podział rzeczy wspólnej. Jak wskazał Sąd Najwyższy w powołanym wyżej orzeczeniu z dnia 30 października 1978 r., I CRN 214/78, sąd dokonujący działu powinien przede wszystkim brać pod uwagę ten sposób wyjścia ze wspólności, chyba że współwłaściciele żądają przyznania rzeczy wspólnej jednemu z nich w zamian za spłaty albo sprzedania stosownie do przepisówKodeksu postępowania cywilnego. W braku takich żądań sąd powinien ustalić, czy istnieje fizyczna i prawna możliwość podziału. Na konieczność wstępnego ustalenia, czy podział fizyczny jest dopuszczalny, wskazuje także orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 13 września 1977 r., III CRN 175/77 (OSN 1978, Nr 5-6, poz. 99), które częściowo zachowało aktualność (por. też: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2010 r., III CSK 195/09, LEX nr 585823; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2011 r., I CSK 674/10, LEX nr 960518).
Jeśli zaś brać natomiast pod uwagę problematykę procesową omawianego zagadnienia, to należy w pierwszym rzędzie zauważyć, że w postępowaniu o dział spadku – podobnie jak w postępowaniu o zniesienie współwłasności (vide: 688k.p.c.w zw. zart. 618i następnek.p.c.) – na plan pierwszy wysuwa się idea obowiązku uwzględniania przez sąd woli uczestników postępowania, prezentowanej w zakresie wyboru sposobu tego działu (zniesienia) – gdy zainteresowani złożą zgodny wniosek co do sposobu zniesienia współwłasności, sąd wyda postanowienie odpowiadające treści wniosku, jeżeli spełnione zostaną wymagania zart. 621 k.p.c., a projekt podziału nie sprzeciwia się prawu ani zasadom współżycia społecznego, ani też nie narusza w sposób rażący interesu osób uprawnionych (art. 622 § 2 k.p.c.).
Przy braku porozumienia zainteresowanych co do sposobu zniesienia współwłasności i jednoczesnym zajściu warunków do dokonania podziału w naturze, sąd dokonuje zniesienia współwłasności przez podział fizyczny rzeczy na części odpowiadające wartością udziałom współ­właścicieli z uwzględnieniem wszelkich okoliczności zgodnie z interesem społeczno-gospodar­czym; różnice wartości wyrównuje się przez dopłaty pieniężne (art. 623 k.p.c.)
Ów interes może, na przykład, spowodować dokonanie niezbędnych korekt, polegających na niezachowaniu przez sąd ścisłych proporcji pomiędzy wartością udziału a wartością wydzielonych części (różnice wartości są wtedy wyrównywane odpowiednimi dopłatami –art. 623 k.p.c.); dopuszczalny jest także podział w naturze na mniejszą liczbę części niż liczba współwłaścicieli i przyznanie ich tylko niektórym z nich jednoczesnym zasądzeniem spłat pozostałym; dopuszczalne jest wreszcie dokonanie podziału częściowego w naturze i zarządzenie sprzedaży pozostałej części, chyba że wszyscy współwłaściciele żądają zniesienia współwłasności przez sprzedaż rzeczy (tak St. Rudnicki w: „Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga druga – własność i inne prawa rzeczowe”, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1966, s. 231-232).
Tak więc w granicach uprawnień wynikających zart. 212 k.c.sąd jest władny, nawet bez zgody uczestników postępowania, dokonać samodzielnie wyboru sposobu zniesienia współwłasności, stosownego do okoliczności rozpoznawanej sprawy (tak Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 23 lipca 1982 r., III CRN 161/82, OSNPG 1983, Nr 1, poz. 2).
Jak już wyżej Sąd wskazał, wnioskodawcyE. K.,L. B.,A. B. (1),W. B.iM. Ż.i uczestniczki postępowaniaM. B.iJ. M.nie prowadzili sporu co do sposobu podziału majątku wspólnegoA. B. (3)iE. K.i działu spadku pozostałegoK. B..
Istnienie w niniejszej sprawie porozumienia zainteresowanych co do sposobu podziału majątku wspólnegoA. B. (3)iE. K.i działu spadku pozostałegoK. B.obligowało Sąd do uwzględniania w pierwszym rzędzie woli uczestników postępowania, prezentowanej w zakresie wyboru sposobu tego podziału i działu.
Regulacja zart. 621 k.c.oznacza bowiem, że uzgodniony przez współwłaścicieli projekt podziału jest wiążący, chyba że sprzeciwia się kryteriom, o których mowa wart. 622 § 2 in fine k.p.c.Przy ocenie zgodności z prawem projektu podziału w naturze uwzględnia się jednakże dyspozycjęart. 211 k.c., a gdy projekt podziału w naturze dotyczy gospodarstwa rolnego, ocenia się go z punktu widzenia zgodności z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej (art. 213 k.c.).
Jeżeli bowiem przeprowadzenie działu spadku czy podziału majątku wspólnego przez fizyczny podział rzeczy wspólnej okaże się niemożliwe, wówczas dział spadku może być przeprowadzony albo przez przyznanie najważniejszych przedmiotów należących do spadku jednemu ze spadkobierców z obowiązkiem spłaty spadkobierców pozostałych albo też przez sprzedaż przedmiotów spadkowych stosownie do przepisówkodeksu postępowania cywilnego(art. 1035 k.c.w zw. zart. 212 § 2 k.c.)
Ponieważ cały, będący przedmiotem niniejszego postępowania majątek jest gospodarstwem rolnym w rozumieniu przepisu zart. 553k.c., przeto oceny dopuszczalności podziału tego majątku (a ściślej rzecz biorąc – zniesienia jego współwłasności) należy z kolei dokonywać z uwzględnieniem wymagań przepisów zart. 211 k.c.w zw. zart. 213 k.c.i w zw. zart.214 k.c.(zob.: przepisy zart. 1035 k.c.i zart. 1070 k.c.).
Jeżeli zatem przedmiotem zniesienia współwłasności (działu spadku i podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami) jest gospodarstwo rolne, to zniesienie współwłasności takiego przedmiotu majątkowego (dokonanie działu spadku i podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami, w skład których to wchodzi gospodarstwo rolne) powinno zostać dokonane zgodnie z zasadami określonymi w przepisach o podziale gospodarstw rolnych przy zniesieniu współwłasności (art. 1070 k.c.w zw. zart. 213-218 k.c.).
Przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy zainteresowani zgłaszali – co już wyżej Sąd sygnalizował – identyczne stanowiska co do sposobu rozstrzygnięcia o przedmiocie niniejszego postępowania i stanowiska prezentowane przez nich w tym przedmiocie Sąd przedstawił już wyżej; takie właśnie stanowiska zainteresowanych co do sposobu wyjścia ze współwłasności spadkowego majątku umożliwiły oparcie orzeczenia w tym przedmiocie na przepisie zart. 1035 k.c.w zw. zart. 213 k.c.
Spełniając wymagania przepisu zart. 213 k.c.– sąd dokonujący działu spadku i podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami, w skład których to wchodzą nieruchomości rolne, winien w pierwszym rzędzie ustalić, czy mogą te nieruchomości zostać uznane za pewien kompleks majątkowy, składający się na pojęcie gospodarstwa rolnego, a w przypadku poczynienia ustaleń pozytywnych w tym przedmiocie – zastosować odpowiednio przepisy zart. 213-218 k.c.; powinien też zwrócić uwagę i na to, że w przypadku ustalenia, iż w skład majątku wspólnegoK. B.iE. K.(a tym, samym w okolicznościach niniejszej sprawy, i w skład spadku pozostałego poK. B.) wchodzi gospodarstwo rolne, podział tego gospodarstw ograniczony jest wymaganiami stawianymi takiemu podziałowi przez przepis zart. 213 k.c.(podział fizyczny pomiędzy wszystkich lub niektórych spadkobierców jest bowiem dopuszczalny wówczas, gdy nie jest sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej) – Sąd dopuścił i przeprowadził dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu geodezji, rolnictwa i szacowania nieruchomości.
I tak w celu poczynienia ustaleń wymaganych przez przepis zart. 213 k.c.Sąd postanowieniem wydanym na rozprawie wyznaczonej na dzień 26 października 2011 r. dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu geodezji, rolnictwa i szacowania nieruchomości mgr inż.W. C.(k. 216-227).
W opinii złożonej w dniu 2 lipca 2015 r. biegłyW. C.stwierdził, że zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem postępowania przez podział między współwłaścicieli nie jest sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolne; nie jest też sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy i nie pociąga za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości.
Po analizie przedstawionego przez zainteresowanych projektu zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem niniejszego postępowania i ustaleń zamieszczonych przez biegłegoW. C.w opinii złożonej w dniu 2 lipca 2015 r. Sąd dokonał podziału wspólnegoK. B.iE. K.i działu spadku pozostałego poK. B.w zaprezentowany w punkcie III sentencji postanowienia sposób.
W ocenie Sądu wybór zaprezentowanego wyżej sposobu podziału majątku wspólnegoK. B.iE. K.i działu spadku pozostałego poK. B.uwzględnia zarówno interesy wszystkich osób zainteresowanych otrzymaniem opisanych tamże przedmiotów, jak i interesy uczestniczek postępowania – gospodarstwo rolne opisane szczegółowo w punkcie I sentencji postanowienia jest położone w pobliżu miejsc zamieszkania wnioskodawcówE. K.iL. B., a uczestniczki postępowaniaM. B.iJ. M.wnosiły jedynie o zasądzenie na ich rzecz stosownych spłat pieniężnych – o wielkości odpowiadającej wartości ich udziału we współwłasności dzielonego majątku.
Przyjęte przez Sąd w tym zakresie rozwiązanie minimalizuje ponadto wielkości ewentualnych spłat, należnych uprawnionym zainteresowanym z tytułu wyrównania ich udziałów we współwłasności dzielonego majątku; uwzględnia ponadto – w ocenie Sądu – w sposób należyty istotne życiowo interesy zainteresowanych (w szczególności interesy wnioskodawcówE. K.iL. B.i obu uczestniczek postępowania) i pozwala na wyjście ze współwłasności w racjonalny sposób; znajduje też oparcie w ustaleniach i wnioskach zamieszczonych przez biegłego sądowego z zakresu geodezji, rolnictwa i szacowania nieruchomości mgr inż.W. C.w sporządzonej przez niego w formie pisemnej opinii – ów biegły we wskazanej wyżej opinii, uznanej przez Sąd za poprawną merytorycznie (a tym samym przydatną do rozstrzygnięcia o przedmiocie tegoż postępowania) dopuścił możliwość podziału gospodarstwa rolnego (zniesienia współwłasności) w preferowany przez zainteresowanych i Sąd (i zaprezentowany w punkcie III sentencji postanowienia) sposób.
Sąd stoi przy tym na stanowisku, że dokonanie podziału wspólnegoK. B.iE. K.i działu spadku pozostałego poK. B.w sposób przyjęty w podpunktach 1 i 2 punktu III sentencji postanowienia nie uchybia wymaganiom powołanego wyżej przepisu zart. 211 k.c.w zw. zart. 213 k.c.– nie jest bowiem takie postępowanie Sądu w żaden sposób sprzeczne z przepisami ustawy lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego gospodarstwa (kodeks cywilnydopuszcza możliwość zniesienia współwłasności przez podział fizyczny rzeczy, a wybrany przez Sąd sposób wyjścia ze współwłasności w niczym nie zmodyfikuje dotychczasowego sposobu gospodarczego wykorzystywania rzeczy), ani też nie pociąga za sobą istotnej zmiany lub znacznego zmniejszenia wartości gospodarstwa (zmiana istniejących dotychczas stosunków własnościowych nieruchomości i gospodarstwa nastąpi w dodatku przy zachowaniu ich pierwotnych funkcji).
Mając na uwadze powyższe argumenty i okoliczności Sąd dokonał podziału wspólnegoK. B.iE. K.i działu spadku pozostałego poK. B.w sposób zaprezentowany w punkcie III sentencji postanowienia.
Wartość przedmiotu majątkowego, o którego losie Sąd winien rozstrzygnąć w niniejszym postępowaniu, została ustalona przez Sąd w oparciu o niekwestionowaną i w tym zakresie przez zainteresowanych opinię biegłego sądowego z zakresu geodezji, rolnictwa i szacowania nieruchomości mgr inż.W. C., złożoną w dniu 2 lipca 2015 r. (k. 216-227).
Udziały zainteresowanych we współwłasności majątku będącego przedmiotem niniejszego postępowania przedstawiają się następująco.
WnioskodawczyniE. K.jest współwłaścicielką gospodarstwa rolnego opisanego szczegółowo w punkcie I sentencji postanowienia z tytułu przypadającego jej udziału w majątku wspólnym, Dziedziczy też ona spadek pozostały poK. B.– w 1/4 części. Tym samym udziałE. K.we współwłasności tegoż gospodarstwa da się wyrazić ułamkiem 5/8 [1/2 + (1/4 x 1/2) = 1/2 + 1/8 = 4/8 + 1/8 = 5/8].
Udziały wnioskodawcówL. B.,A. B. (1),W. B.iM. Ż.i uczestniczek postępowaniaM. B.iJ. M.dadzą się wyrazić ułamkiem 1/16 (1/2 x 1/8 = 1/16).
Przy obliczaniu należnych zainteresowanym sched z tytułu podziału majątku wspólnegoK. B.iE. K.i działu spadku pozostałego poK. B.Sąd miał ponadto na uwadze następujące okoliczności.
Wartość przedmiotu majątkowego wyczerpującego majątek wspólnyK. B.iE. K.wynosi 284.900,00 zł.
Schedy przypadające poszczególnym współwłaścicielom dzielonego majątku kształtują się następująco:

1
przypadającaE. K.– wynosi 178.062,50 zł (1/2 x 284.900,00 zł = 142.450,00 zł; 1/4 x 142.450,00 zł = 35.612,50 zł; 142.450,00 zł + 35.612,50 zł = 178.062,50 zł),

2
przypadającaL. B.,A. B. (1),W. B.,M. Ż.,M. B.iJ. M.– wynosi 17.806,25 zł (1/16 x 284.900,00 zł = 17.806,25 zł).

WnioskodawcyE. K.iL. B.w wyniku niniejszego postępowania otrzymali przedmioty majątkowe o następującej – łącznej – wartości:

1
E. K.– 196.960,00 zł,

2
L. B.– 87.940,00 zł,.

Nadwyżki wartości otrzymanego w tymże postępowaniu majątku nad wartość przysługującej schedy wnioskodawcyE. K.iL. B.powinni zwrócić uczestniczkom postępowaniaM. B.iJ. M.– w formie spłat; takie spłaty Sąd od wnioskodawcyL. B.na rzecz uczestniczek postępowaniaM. B.iJ. M.zasądził, określając jednocześnie – odpowiednio do możliwości finansowych zobowiązanego – terminy płatności tychże, a także skutki opóźnienia w ich płatności (zob.: punkty IV i V  sentencji postanowienia;E. K.otrzymała ponad przypadającą jej schedę majątek o wartości 18.987,50 zł, zaśL. B.– majątek o wartości 70.133,75 zł).
O kosztach postępowania Sąd orzekł w oparciu o przepis zart. 520 § 1 k.p.c., w punktach VI i VII sentencji postanowienia – nie znajdując w okolicznościach sprawy podstaw do odstąpienia od wyrażonej w tymże przepisie zasady.
Sąd stoi bowiem na stanowisku, iż z treści całegoart. 520 k.p.c.wynika, że ustawodawca zakłada, że w zasadzie uczestnicy postępowania są w tym samym stopniu zainteresowani jego wynikiem, a orzeczenie sądu udziela ochrony prawnej każdemu uczestnikowi, a ponieważ do uiszczenia kosztów sądowych obowiązana jest strona, która wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki –art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(tekst jednolity: Dz.U. z 2014 r., poz. 1025 z późn. zm..) – to obowiązkiem uiszczenia tychże, w zakresie brakujących wydatków, Sąd obciążył wnioskodawców (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2010 r., III CZP 46/10, OSNC 2011/7-8/88).
Stosując kryterium wywiedzione zart. 520 § 1 k.p.c.w zw. zart. 2 ust. 2i w zw. zart. 113 § 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnychSąd obowiązkiem pokrycia brakujących wydatków związanych z niniejszym postępowaniem obciążył w równym stopniu wnioskodawców – w punkcie VI sentencji postanowienia._