Sąd Apelacyjny w Gdańsku
V Wydział Cywilny
Sygnatura akt: V ACa 483/14
Data wyroku: 2014-10-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Arkadiusz Kuta
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 k.c.

Sygn. akt V ACa 483/14 V ACz 464/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 października 2014 roku
Sąd Apelacyjny w Gdańsku - V Wydział Cywilny
w składzie następującym :
Przewodniczący: SSA Maryla Domel - Jasińska Sędziowie : SA Włodzimierz Gawrylczyk
SO del. Arkadiusz Kuta ( spr. )
Protokolant : sekr. sąd. Joanna Makarewicz
po rozpoznaniu w dniu 8 października 2014 roku w Gdańsku
na rozprawie
sprawy z powództwaJ. M.
przeciwkoZ. P.iI. G.
o zapłatę
na skutek apelacji pozwanych
od wyroku Sądu Okręgowego wT.
z dnia 4 kwietnia 2014 roku , sygn. akt I C 2081/10
i na skutek zażalenia powoda
od rozstrzygnięć zawartych w punktach 3 ( trzecim ) i 4 ( czwartym ) wyroku Sądu Okręgowego wT.z dnia 4 kwietnia 2014 roku , sygn. akt I C 2081/10

1
zmienia zaskarżony wyrok :

a
w punkcie 1 ( pierwszym ) i obniża zasądzoną od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę 69.982,18 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 17 stycznia 2011 roku do kwoty 59.450,93 zł ( pięćdziesiąt dziewięć tysięcy czterysta pięćdziesiąt złotych dziewięćdziesiąt trzy grosze ) z odsetkami ustawowymi od dnia 18 stycznia 2011 roku do dnia zapłaty , a w pozostałej części powództwo oddala ;

b
w punkcie 3 ( trzecim ) i obniża zasądzone powodowi koszty procesu do kwoty 2.045,19 zł ( dwa tysiące czterdzieści pięć złotych dziewiętnaście groszy );

c
w punkcie 4 ( czwartym ) przez nadanie temu postanowieniu następującej treści : „ nakazuje pobrać na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego wT.: od powoda , z zasądzonego roszczenia , kwotę 731,16 zł ( siedemset trzydzieści jeden złotych szesnaście groszy ) , a od pozwanych kwoty po 988,42 zł ( dziewięćset osiemdziesiąt osiem złotych czterdzieści dwa grosze ) tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych ”;

2
oddala apelację w pozostałym zakresie ;

3
zasądza od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę 406 zł ( czterysta sześć złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego ;

4
oddala zażalenie.

Na oryginale właściwe podpisy.
Sygn. akt V ACa 483/14
V ACz 464/14

UZASADNIENIE
J. M.domagał się zasądzenia solidarnie od pozwanychZ. P.,A. W.orazI. G.kwoty 81.250 złotych tytułem zachowku z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty i kosztami procesu .
Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa jako przedwczesnego oraz o zasądzenie od powoda kosztów procesu, ewentualnie uwzględnienia powództwa jedynie do kwoty 25.854 zł oraz rozłożenie jej na raty . Kwotę tą ustalili zakładając , że powodowi przysługiwać może roszczenie o ½ z jego udziału w spadku po rodzicach , ale wartość rzeczy zaliczanych do schedy jest niższa , nie można doliczać wartości nieruchomości nabytej nieformalna umowa darowizny , a substrat zachowku pomniejszyć należy o długi spadkowe .
W toku postępowaniaJ. M.cofnął pozew przeciwkoA. W.i w tym zakresie zrzekł się roszczenia .
Sąd Okręgowy wT., wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2014 roku zasądził od pozwanychZ. P.iI. G.solidarnie na rzecz powodaJ. M.kwotę 69.982,18 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 17 stycznia 2011 roku , oddalił powództwo w pozostałym zakresie , zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę 3.965,29 zł tytułem zwrotu kosztów procesu i nakazał pobrać na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego wT.od powodaZ. M.z zasądzonego roszczenia kwotę 375,60 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych od oddalonej części powództwa , a od pozwanych kwotę 2.332,40 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych od uwzględnionej części powództwa .
Ustalił Sąd pierwszej instancji , że w czerwcu 1970 roku nieformalną umową darowiznyS. M.darowała swojej córce , a siostrze powoda ,H. P.nieruchomość gruntową położoną wT.przyul. (...)o pow.(...), dla której Sąd Rejonowy wT.prowadziksięgę wieczystą nr (...). Była to działka rolna zabudowana budynkiem jednorodzinnym , parterowym o pow. 70 m(
    2)i dwoma drewnianymi budynkami gospodarczymi nie związanymi trwale z gruntem . Wartość nieruchomości według stanu na dzień dokonania darowizny i aktualnych cen rynkowych wyniosi 248.400 zł . Odnośnie tej nieruchomości w dniu 5 sierpnia 1977 roku wydano akt własności ziemi stwierdzający nabycie tego prawa przezH. P..
Ojciec powodaE. M. (1)zmarł(...). Na mocy testamentu notarialnego z dnia(...)roku jedynym spadkobiercą po zmarłym zostałaH. P.- córka spadkodawcy . Gdyby zmarły nie sporządził testamentu spadek po nim dziedziczyliby wdowaS. M.( 1/4 spadku ) oraz zstępni :Z. M.,J. M.,E. M. (2)orazH. P.( każde z nich po 3/16 spadku ) . Spadek poE. M. (1)obejmował ½ nieruchomości położonej wT.przyul. (...)wT., o pow.(...)
(

     ), dla której prowadzona jestksięga wieczysta nr (...). Na dzień otwarcia spadku była to działka rolna zabudowana budynkiem gospodarczym - kurnikiem o pow.(...), wybudowanym w 1971 roku . Wartość nieruchomości według aktualnych cen rynkowych wynosi 396.600 zł . Koszty związane z pochówkiem wyniosły 1.850 zł .
Matka powodaS. M.zmarła(...). Na mocy testamentu notarialnego z dnia(...)roku powołała do spadku córkęH. P.. Gdyby zmarła nie sporządziła testamentu, spadek po niej, z mocy ustawy, dziedziczyliby jej zstępni :Z. M.,J. M.,E. M. (2)orazH. P.( wszyscy po 1/4 spadku ) . Spadek poS. M.obejmował ½ nieruchomości położonej wT.przyul. (...)o pow.(...)
(

  ), dla której prowadzona jestksięga wieczysta nr (...). Na dzień otwarcia spadku była to działka rolna zabudowana budynkiem gospodarczym - kurnikiem o pow.(...), w złym stanie technicznym ( „budynek w ruinie” ) . Wartość nieruchomości według aktualnych cen rynkowych wynosi 168.500 zł . Koszty związane z pochówkiem wyniosły 4.380 zł .

E. M. (1)iS. M.mieszkali i prowadzili gospodarstwo domowe z córkąH. P.i jej rodziną .E. M. (1)otrzymywał(...), aS. M.po jego śmierci -(...). Uzyskiwali dodatkowe dochody z wynajmu pomieszczeni gospodarczych na magazyny .(...).S. M.przed śmiercią podarowała synowiZ.7.500 zł .
H. P.zmarła(...). Spadek po niej , na postawie testamentu , nabyli mążZ. P.i córkaI. G.w 1/2 części każde z nich .
Sąd Okręgowy uznał , że materiał dowodowy zebrany w sprawie nie daje podstaw do oddalenia powództwa z uwagi na jego sprzeczność z zasadami współżycia społecznego . Niewątpliwie wieloletni konflikt , czy też ochłodzenie stosunków na linii spadkodawcy i pozwani , a powód istniał . Zarzuty ograniczają się do twierdzenia , iż powód me utrzymywał z rodzicami - a w szczególności z matką - bliższych kontaktów . Nie jest to jednak wystarczająca podstawa do oddalenia roszczenia o zachowek . Zdarza się , że kontakty z dorosłymi dziećmi rozluźniają się , w szczególności gdy rodzice mieszkają z dzieckiem zapewniającym stałą opiekę , co jednak nie oznacza , że są wrogie czy nieprzyjazne . Nie można również każdego konfliktu traktować jako pozbawiającego uprawnionego prawa do zachowku . Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych prawa do zachowku w okolicznościach określonych wart. 1008 k.c.E. M. (1)iS. M.takich testamentów nie sporządzili .
Sąd Okręgowy doliczył do spadku wartość nieformalnej darowizny dokonanej przezS. M.na rzeczH. P., za podstawę przyjmującart. 993 k.c.Przepis ten jest podobny do doart.1039k.c.- jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi , spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn , chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika , że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od tego obowiązku . Przy interpretacjiart. 1039 k.c.przyjmuje się , że w zasadzie chodzi o wszystkie nieodpłatne przysporzenia , które za życia spadkodawcy przeszły z jego majątku do majątku spadkobiercy i stały się własnością tego ostatniego . W szczególności chodzi o darowiznę nieruchomości bez zachowania formy aktu notarialnego , jeżeli w jej następstwie miało miejsce nabycie własności w innej drodze np. uwłaszczenia . Brak jest - zdaniem Sądu Okręgowego - uzasadnionych powodów , aby pojęcie „ darowizna ” na gruncieart. 993 k.c.rozumieć inaczej .
Co do odliczenia od wartości spadku długów spadkowych Sąd Okręgowy uznał jedynie te , co do których pozwani przedstawili rachunki i zaświadczenia . Chodzi tu o koszty pochówku . Sąd nie zaliczył wydatków na koszty leczenia spadkodawców , czy odwiedzin księdza uznając, że pozwani wydatków tych nie wykazali . Spadkodawcy mieszkając i prowadząc wspólne gospodarstwo domowe z małżonkamiP.posiadali własne dochody -(...)- a także dochody z wynajmu pomieszczeń gospodarczych .S. M.z(...)nie tylko ponosiła własne wydatki ale również robiła znaczne oszczędności , a w listopadzie 2000 roku uczyniła darowiznę na rzecz synaZ. M.w kwocie 7.500 zł . Pozwani ( właściwieH. P.i jej bliscy ) nigdy za życia spadkodawców nie zwracali się o wsparcie w kosztach leczenia i opieki , ani też nie zgłaszali , iż ponoszą te koszty .
Zachowek poE. M. (1)Sąd pierwszej instancji obliczył przyjmując wartość nieruchomości za opinią biegłego na kwotę 396.600 zł. Spadkobraniu podlegał udział wynoszący ½ , a więc warty 198.300 zł . Do długów spadkowych należy zaliczyć koszty pochówku - 1.850 zł . Czynna wartość majątku spadkowego wynosi 196.450 zł . Gdyby nie sporządzono testamentu , udział spadkowy wynosiłyby 3/16 spadku , to jest 36.834,38 zł . Zgodnie zart. 991 k.c.powód , jako zstępny spadkodawcy , uprawniony jest do zachowku w wysokości połowy wartości udziału spadkowego należnego mu z mocy ustawy . Dlatego też kwota zachowku należnego powodowi po zmarłym ojcuE. M. (1)wynosi 18.417,18 zł .
Podstawę do obliczenia zachowku poS. M.stanowiły : udział wynoszący ½ w nieruchomości położnej wT.przyulicy (...)o wartości 168.500 zł oraz darowizna na rzecz córkiH. P., której przedmiotem była nieruchomość przyulicy (...)o wartości 416.900 zł . Do długów spadkowych zaliczono koszty pochówku - 4.380 zł . Po odjęciu długów substrat zachowku wynosi 412.520 zł . Gdyby nie sporządzono testamentu udział spadkowy powoda wynosiłyby 1/4 spadku , to jest 103.130 zł . Zgodnie zart. 991 k.c.powód jako zstępny spadkodawczyni uprawniony jest do zachowku w wysokości połowy wartości jego udziału spadku należnego mu z mocy ustawy . Dlatego też kwota zachowku należnego powodowi po matce wynosi 51.565 zł .
Suma tych kwot daje zasądzone 69.982,18 zł . Odsetki ustawowe liczono od dnia 17 stycznia 201l roku , to jest dnia doręczenia pozwanym pozwu , a w pozostałym zakresie powództwo oddalono .
O kosztach procesu orzeczono na podstawieart. 100 k.p.c.dokonując ich stosunkowego rozdzielenia . Rozstrzygnięcie o kosztach sądowych zapadło na podstawieart. 113 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych( Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.) . Nieuiszczoną opłatą od pozwu obciążono strony stosownie do zakresu w jakim ostały się ze swoimi żądaniami .
Apelację od tego wyroku złożyliZ. P.iI. G.wnosząc o jego zmianę i zasądzenie od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwoty 25.854 zł z odsetkami ustawowymi od dnia wydania wyroku do dnia zapłaty oraz oddalenie powództwa w pozostałym zakresie , ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji . Żądali także zasądzenia od powoda kosztów procesu za obie instancje .
Zarzucili naruszenie prawa procesowego , to jestart. 232 k.p.c.w zw. zart. 6 k.c.,art. 227, art. 228 § 1 , 233 § 1 k.p.c.przez uznanie , że pozwani nie udowodnili w sposób rzeczowy i wiarygodny kosztów leczenia i opieki spadkodawców , podczas gdy wysokość tych kosztów wynika z dowodów w postaci dokumentów ( zaświadczenia lekarskiego lek. med. R.D., karty informacyjnej leczenia szpitalnego , historii choroby , rachunków , zaświadczenia z parafii ) oraz zeznań świadków (A. W.,J. W.) i przesłuchania pozwanych , a takżeart. 328 § 2 k.p.c.przez niepodanie w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia z jakich względów Sąd pierwszej instancji zasądził odsetki ustawowe począwszy od dnia 17 stycznia 2011 roku , to jest od dnia doręczenia pozwanym pozwu oraz przez brak wskazania dlaczego nie znalazł podstaw do uwzględnienia podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia w zakresie otrzymanej od spadkodawców darowizny na mocyart. 1007 § 2 k.c.Dojść miało także do sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym , która miała wpływ na treść wyroku , co polegało na przyjęciu , że spadkodawcy , w szczególnościS. M., posiadali dodatkowe dochody z wynajmu pomieszczeń gospodarczych , z których byli w stanie pokryć koszty leczenia i posługi księdza , w sytuacji gdy z umów najmu jasno wynika , że pomieszczenia te przestały być wynajmowane na początku 1989 roku oraz , że między spadkodawcami , a powodem nie było nieprzyjaznych relacji , a doszło jedynie do ochłodzenia stosunków , które należy uznać za niejako naturalne , podczas gdy brak odwiedzin i jakiejkolwiek opieki ze strony powoda , przede wszystkim nad matką , należało uznać za rażące uchybienie obowiązkom moralnym spoczywającym na synu .
Twierdzili także skarżący , że naruszono prawo materialne , a mianowicieart. 993 k.c.w zw. zart. 890 § 2 k.c.w zw. zart. 158 k.c.przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu , że przy ustalaniu zachowku uwzględnia się wartość nieruchomości przekazanej przez spadkodawcę nieformalną umową zawartą bez zachowania formy aktu notarialnego , podczas gdy czynność taka nie wywołuje żadnych skutków prawnych , co winno skutkować przyjęciem , żeH. P.nabyła nieruchomość na mocy decyzji administracyjnej - aktu własności ziemi na podstawieustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, a takżeart. 481 k.c.przez jego błędną wykładnię i bezpodstawne uznanie , że wymagalność roszczenia o zachowek powstaje z chwilą doręczenia pozwanym odpisu pozwu , podczas gdy ustalenie wartości spadku w celu określenia zachowku następuje według cen z chwili orzekania o tym roszczeniu . Zarzucali także naruszenieart. 5 k.c.przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie , że nie ma on zastosowania w sprawie orazart. 1007 § 2 k.c.przez jego niezastosowanie i przyjęcie , że zarzut przedawnienia roszczenia o zachowek z tytułu otrzymanej darowizny podniesiony przez pozwanych nie był zasadny .
Powód złożył odpowiedź na apelację domagając się jej oddalenia i zasądzenia kosztów postępowania apelacyjnego .
J. M.złożył zażalenie od zawartych w wyroku z 4 kwietnia 2014 roku postanowień w przedmiocie przypadających na jego rzecz kosztów procesu i obciążenia go nieuiszczonymi kosztami sądowymi ( punkty 3 i 4 wyroku ) . Zarzucił naruszenieart. 100 k.p.c.w związku z art. 101 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przez ich niewłaściwe niezastosowanie , polegające na :
- błędnym wyliczeniu kosztów procesu należnych powodowi od pozwanych i ustaleniu ich w wysokości na 3.965,29 zł ,
- zobowiązaniu powoda do uiszczenia na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego wT.kwoty 375,60 zł , pomimo że postanowieniem z dnia 27 grudnia 2010 roku Sąd pierwszej instancji zwolnił powoda od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w wysokości 2/3 części , z uwagi na jego trudną sytuację finansową .
Żądał skarżący zmiany punktu 3 wyroku w ten sposób , że pozwani zostaną solidarnie zobowiązani do zapłaty na rzecz powoda kosztów procesu w kwocie 4.870 zł oraz uchylenia punktu 4 wyroku w zakresie , w którym nakazuje pobrać na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego wT.od powoda z zasądzonego roszczenia kwotę 375,60 zł tytułem uiszczonych kosztów sądowych od oddalonej części powództwa , ewentualnie uchylenie wyroku w tej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania . Wniósł nadto o zasądzenie solidarnie od pozwanych kosztów postępowania zażaleniowego .
Sąd Apelacyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje :
ApelacjaZ. P.iI. G.okazała się po części zasadna i doprowadziła do zmiany zaskarżonego wyroku i obniżenia zasądzonego na rzecz powoda zachowku . Doszło bowiem do naruszenia prawa materialnego polegającego na naruszeniuart. 991 § 1 k.c., według którego zstępnym spadkodawcy , którzy byliby powołani do spadku z ustawy , należy się połowa wartości udziału spadkowego , który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym . Wedługart. 922 § 1 k.c.prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców . W chwili otwarcia spadku poS. M.w skład spadku po niej wchodził udział do ½ w zabudowanej nieruchomości gruntowej położonej wT.przyulicy (...), dla której w Sądzie Rejonowym wT.prowadzona jestksięga wieczysta (...)Tymczasem wysokość zachowku należnegoJ. M.ustalono zaliczając do spadku , a następnie udziału spadkowego powoda , wartość tej nieruchomości , a nie udziału co naruszaart. 991 § 1 k.c.
Już na wstępie wyraźnie wskazać należy , że pomimo zasądzenia solidarnie od pozwanych jednej kwoty , w rzeczywistości jest to suma dwóch roszczeń o zachowek dochodzonych w związku z otwarciem spadku poE. M. (1)iS. M.. Współuczestnictwo po stronie biernej nie wynika zaś z powinności pozwanych zapłaty zachowku ciążącego na nich z tytułu dziedziczenia testamentowego po wymienionych spadkodawcach , ale w związku z dojściem do spadku po zobowiązanej do zachowkuH. P.- spadkobiercy testamentowym , po którym nie dokonano dotychczas działu spadku .
Sąd odwoławczy przyjmuje za własne ustalenia faktyczne poczynione w pierwszej instancji , a zatem nie ma potrzeby ich ponownego przytaczania . Sąd Apelacyjny , w zasadzie tylko dla porządku wskazuje jednak , że do spadku poS. M.doszli zstępni poE. M. (2), który zmarł(...)W związku z treściąart. 931 § 2 k.c.jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku , udział spadkowy , który by mu przypadł , przypada jego dzieciom w częściach równych . Jak widać dojście do spadku poS. M.jej zstępnych drugiego stopnia nie zmienia udziału spadkowego , który by mu przypadł przy dziedziczeniu ustawowym , a co za tym idzie nie wpływa na wielkość udziału spadkowego powoda . Kolejne , własne ustalenia Sądu Apelacyjnego , w dalszej części uzasadnienia .
Bezzasadny okazał się zarzut apelantów naruszenia prawa materialnego przez przyjęcie , że przy ustalaniu zachowku uwzględnia się wartość nieruchomości przekazanej przez spadkodawcę nieformalną umową zawartą bez zachowania formy aktu notarialnego . Uważają oni , że czynność taka nie wywołuje skutków prawnych , aH. P.nabyła nieruchomość na mocy decyzji administracyjnej – aktu własności ziemi wydanego na podstawieustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Istotne ustalenia faktyczne nawiązujące do tego zagadnienia w zasadzie nie były sporne . W czerwcu 1970 rokuS. M.darowała córceH. P.nieruchomość gruntową położoną wT.przyulicy (...)o powierzchni(...)dla której Sąd Rejonowy wT.prowadziksięgę wieczystą (...). Na podstawie dołączonych akt tej księgi ustalić można nadto , że w dniu 5 sierpnia 1977 rokuH. P.stała się , z mocy samego prawa , właścicielem tej nieruchomości . Nabycie prawa nastąpiło nieodpłatnie na podstawieart. 1 ust. 1 , 5 i 12 ustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych( Dziennik Ustaw Numer 27 pozycja 250 ) . Z powołanych w akcie własności przepisów wynika , że zastosowano normy wskazanej ustawy w związku z objęciem nieruchomości w samoistne posiadanie przez rolnika na podstawie umowy darowizny zawartej bez prawem przewidzianej formy i jej posiadaniem w dniu 4 listopada 1971 roku ( data wejścia w życie ustawy ) . Nabycie następowało wówczas rzeczywiście z mocy samego prawa – nieodpłatnie . Wskazać trzeba dalej , że przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny (art. 993 k.c.) . Zdarzenia prawne , które skutkowały nieodpłatnym nabyciem własności nieruchomości przezH. P.to nieważna umowa darowizny , która jednak doprowadziła do nieodpłatnego dojścia przez nią do samoistnego posiadania nieruchomości i posiadanie tej nieruchomości w dniu 4 listopada 1971 roku . Istotny w stanie faktycznym jest niewielki odstęp czasu pomiędzy nieformalną umową , a powstaniem skutku w postaci nabycia własności , nadto bez dania żadnego ekwiwalentu . Podobieństwa opisanych zdarzeń i sytuacji prawnej obdarowanego na skutek zawarcia ważnej umowy darowizny są aż nadto widoczne . Ponadto warunkiem niezbędnym do nieodpłatnego nabycia prawa własności była właśnie umowa darowizny – choć nieważna , to wywołująca skutki prawne przewidziane wustawie o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Warto wreszcie wskazać na art. 9 ustawy – nabycie nieruchomości przez rolnika , który objął nieruchomość w posiadanie na podstawie umowy darowizny zawartej bez prawem przewidzianej formy nie narusza przepisówKodeksu cywilnegoo zaliczaniu darowizn na poczet schedy spadkowej . Sądzić należy zatem , że powinny być także doliczane do spadku przy obliczaniu zachowku .
Roszczenie powoda o zachowek nie uległo przedawnieniu . Wstępnie odnotować należy , że stanowisko apelantów jest wzajemnie sprzeczne . Wykluczają oni możliwość traktowania nieformalnej umowy darowizny za uzasadniającą doliczenie wartości jej przedmiotu do spadku przy obliczaniu zachowku , by następnie utrzymywać , że czynność ta ma jednak znaczenie darowizny i upoważnia do stosowania szczególnej regulacji przedawnienia .Artykuł 1007 § 1 k.c.przewiduje bowiem znacznie korzystniejsze dla obowiązanego rozwiązanie – bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od dnia otwarcia spadku . Rzecz jednak w tym , że norma ta nie ma w niniejszej sprawie zastosowania . Dotyczy ona bowiem tylko wybranej kategorii zobowiązanych , którzy otrzymali od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku i powinni uiścić sumę potrzebną do uzupełnienia zachowku .H. P.jest natomiast spadkobiercą , a zatem osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do uiszczenia sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku . Uczynione na jej rzecz bezpłatne przysporzenie zostało jedynie doliczone do spadku na podstawieart. 993 k.c.Dla jej odpowiedzialności pierwszorzędne znaczenie miało dojście do spadku na podstawie testamentu , a zatem przedawnienie roszczenia uprawnionego o zachowek rozpoczynało swój bieg od ogłoszenia testamentu . Zarzutu przedawnienia tego roszczenia nie zgłoszono . Testamenty otwarto i ogłoszono zresztą w dniu 31 marca 2008 roku , a więc trzyletni termin przedawnienia nie upłynąłby przed dniem 3 listopada 2010 roku – datą wniesienia pozwu (art. 1007 § 1 k.c.w brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 18 marca 2011 roku o zmianieustawy Kodeks cywilny/… / - Dziennik Ustaw Numer 85 pozycja 458 ) .
Apelanci przekonują , że roszczenie o zachowek w zasądzonej wysokości stanowi nadużycie prawa – nie może być uznawane za jego wykonywanie i nie korzysta z ochrony z uwagi na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego . Ogólnie poprawne jest założenie , że realizacja prawa do zachowku stanowi wykonywanie prawa podmiotowego . Nie można zatem wykluczyć stosowaniaart. 5 k.c.w sprawach o zachowek . Okoliczności sprawy mogą bowiem czynić zarzut nadużycia prawa podmiotowego uzasadnionym . Pamiętać jednak należy , że przepisy o zachowku zawierają własną regulację służącą wyłączeniu roszczeń o zachowek pozostających w sprzeczności z poczuciem sprawiedliwości . Spadkodawca może uprawnionego wydziedziczyć , to jest w testamencie pozbawić zstępnych zachowku , jeżeli uprawniony wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego ; dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu , zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci , lub uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych . Opisane , naganne zachowania zstępnego mogą zatem znaleźć naturalną konsekwencję w rozrządzeniu samego spadkodawcy . Testament może się ograniczać jedynie do wydziedziczenia , a zatem może być sporządzony niezależnie od powołaniu spadkobierców testamentowych , zwłaszcza w późniejszym czasie . Stawiany obecnie powodowi zarzut odpowiada w zasadzie przyczynie wydziedziczenia w postaci uporczywego nie dopełnia względem spadkodawczyniS. M.obowiązków rodzinnych . Materiał dowodowy nie dostarcza wystarczających podstaw dla ustalenia , żeS. M.tak postrzegała relacje z synemJ.. Nie ma także podstaw dla twierdzenia , że bierność powoda i zaniechanie utrzymywania z matką bliskich kontaktów , wynikało z jego złej woli . Wiadomo natomiast , że na stosunki rodzinne wpływały złe relacje powoda iH. P..
Pozwani przyznają , żeart. 5 k.c.przy roszczeniach o zasądzenie zachowku winien być stosowany w szczególnych i wyjątkowych sytuacjach , takich nie wskazali , ale w apelacji nadal wnosili o obniżenie należności powoda z tytułu zachowku . Ograniczyli się w zasadzie do stawiania zarzutów dotyczących zaniechań powoda w utrzymywaniu poprawnych relacji z matką co stanowiło rzeczywiście naruszenie powszechnie akceptowanych w społeczeństwie zasad . Jednocześnie nie zarzuca się powodowi aby pozostawał w konflikcie z matką . Nie opisywano żadnych sporów , które mieliby toczyćJ. M.iS. M.. Sądzić należy zatem , że zarezerwowane dla przypadków szczególnych , odebranie lub ograniczenie prawa do zachowku , nie jest możliwe w przypadkach gdy dotyczy biernego zachowania zstępnego , który nie dba o właściwe kontakty ze spadkodawcą , ale nie pozbawia w ten sposób wsparcia w codziennym utrzymaniu . W rodzinieM.ciężar bieżącej opieki nad rodzicami spoczywał naH. P.i jej bliskich . Wiązał się zatem z powinnościami , ale i korzyściami wynikającymi ze wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego i zamieszkiwania na nieruchomości rodziców ( następnie objętej nieformalną umową darowizny ) .
Jak chodzi o zarzuty naruszenia prawa materialnego to pozostała jeszcze kwestia odsetek od zasądzonego świadczenia . W wyroku reformatoryjnym Sądu Apelacyjnego odsetki ustawowe zasądzono od dnia 18 stycznia 2011 roku uznając , że pozwani pozostają w opóźnieniu od dnia następnego po doręczeniu im odpisów pozwu . Przed wszczęciem postępowania nie wzywano pozwanych do spełnienia oznaczonego co do wysokości świadczenia . Wierzytelność o zachowek ma charakter bezterminowy , a zatem jej wymagalność zależy do wezwania dłużnika do zapłaty (art. 455 k.c.) . W rozstrzyganej sprawie nie ma podstaw do odmiennego określenia daty , od której zapadają odsetki . Rozstrzygano o uprawnieniach do świadczeń należnych w związku z otwarciem spadków w 1991 roku i 2000 roku . Testamenty ogłoszono w 2008 roku . Pozwani przyznają , że znane im były od lat oczekiwania powoda względem „ rozliczenia się ze spadku ” .
Zarzuty naruszenia prawa procesowego koncentrują się zasadniczo na problemie wykazania poniesionych przez poprzedniczkę prawną pozwanych kosztów leczenia i opieki oraz ustalenia , żeS. M.czerpała dochody z wynajmu nieruchomości . Pozostałe zagadnienia , dotyczące pominięcia w uzasadnianiu zaskarżonego wyroku kwestii odsetek i przedawnienia oraz relacji pomiędzy spadkodawcami i powodem , zostały już opisane .
Sąd Okręgowy słusznie uznał , że poza przyjętymi do rozliczenia , nie wykazano innych kosztów , które uznać można za długi spadkowe zdatne do kompensacji z wartością aktywów . Zasadniczo odejmuje się pasywa istniejące w chwili otwarcia spadku . Nie ma powodu aby sądzić , że poza wskazanymi wprost wart. 922 § 3 k.c.kosztami pogrzebu spadkodawcy , jako należącymi do spadku obowiązkami majątkowymi związanymi z dziedziczeniem , uznawać spadkodawcę za zobowiązanego do zwrotu na rzecz zstępnych ponoszonych przez nich wcześniej kosztów utrzymania spadkodawcy . Świadczenia takie udzielane są bez oczekiwania na ich zwrot . Ponadto spadkodawcy rzeczywiście uzyskiwali własne dochody z ubezpieczenia społecznego . Zakładając , że było to jedyne źródło dochoduS. M.przyjąć trzeba , że mogła ona finansować swoje własne potrzeby . Zakres wsparcia jakiego udzielać miała spadkobierczyni określony został przez wskazanie kategorii wydatków , jako stale pokrywanych za matkę : na zakup lekarstw , lekarskie wizyty domowe i posługę kapłańską . Materiał dowodowy nie daje jednak podstaw do takich ustaleń . W zaświadczeniu lekarskim z 23 sierpnia 2011 roku wskazuje się na zakres udzielanejS. M.odpłatnej pomocy medycznej i orientacyjne wydatki na każdą wizytę . Nie wskazano jednak kto uiszczał należności , ewentualnie z czyich środków . Dołączony na karcie 97 akt sprawy paragon pochodzi ze stycznia 2000 roku , nie wiadomo czy i w jakim zakresie wiąże się z potrzebami spadkodawczyni , a łączna cena leków wynosi niespełna 90 zł . Tymczasem pozwani twierdzili , że od 1997 roku przez 36 miesięcy ponosili koszty zakupu potrzebnych jej lekarstw w wysokości 440 zł miesięcznie , co już wstępnie budzi zasadnicze wątpliwości ( jednakie , bardzo wysokie kwoty wydatków , których cechą jest przecież zmienność wynikająca z zaleceń lekarskich i wahań cen ) . Wydatków związanych z posługą duchową świadczoną spadkodawczyni przez księdza nie potwierdza wystawione przez niego pismo z 3 lutego 2011 roku .
Ostatecznie wskazać należy , że nie było wątpliwości co do wysokości zachowku poE. M. (1). Metoda jego obliczenia jest tożsama z opisaną przez Sąd Okręgowy . Zachowek wynosi 18.417,18 zł .
Jak chodzi o zachowek poS. M.to na łączną wartość składników majątku spadkowego składają się kwoty 84.250 zł i 248.400 zł będące wartością dwóch nieruchomości – darowanej nieformalną umową i należącej do schedy . Uzyskana w ten sposób kwota 332.650 zł powinna być pomniejszona o długi w łącznej kwocie 4.380 zł ( 3.800 zł + 200 zł + 380 zł ) . Na podstawie uzyskanej kwoty 328.270 zł określić należy wartość udziału spadkowego , który przypadłby powodowi przy dziedziczeniu ustawowym : 328.270 : 4 = 82.067,50 zł . Wysokość wierzytelności z tytułu zachowku wynosi zatem 41.033,75 zł ( 82.067,50 : 2 ) . Stąd zasądzona łącznie kwota 59.450,93 zł .
Do obliczeń przyjęto kwotę 84.250 zł odpowiadającą wartość udziału spadkodawczyni w nieruchomości położonej wT.przyul. (...)o pow.(...), dla której prowadzona jestksięga wieczysta nr (...). Nieruchomość ta stanowiła składnik małżeńskiej wspólności majątkowejE.iS. M.. W chwili śmierciE. M. (1)wspólność ustała .S. M.nie doszła do spadku po swoim mężu . Spadek poS. M.obejmował tylko udział w wymienionej nieruchomości . Biegłemu polecono ustalenie wartości tej nieruchomości według stanu na 1991 i 2000 rok ( postanowienie dowodowe karta 483 ) . Polecenie to biegły wypełnił . Z treści opinii nie wynika aby przedmiotem szacowania , wedle stanu rzeczy na datę śmierciS. M., był jedynie udział w nieruchomości . Przeciwnie – z opinii wynika , że wartość nieruchomości wynosi 168.500 zł . Kwoty tej nie można było przyjąć , jak chciał Sąd Okręgowy , za odpowiadającą aktywom spadkowym , ponieważ w skład spadku poS. M.wchodził udział do ½ wart 84.250 zł . Ubocznie wskazać można tylko , że zasadniczy spadek wartości nieruchomości pomiędzy 1991 , a 2000 rokiem nie dziwi . Jej stan zmienił się zasadniczo . Istniejący w 1991 roku budynek gospodarczy o powierzchni 390 m2popadł do 2000 roku w ruinę , a przede wszystkim został w znacznej części rozebrany ( pozostało 190 m2) . Tymczasem przyjęta przez biegłego metoda wyceny nieruchomości gruntowej zabudowanej polegała na ustaleniu ceny rynkowej 1 m2powierzchni budynku . Iloczyn tej wartości i powierzchni zabudowy określał wartość nieruchomości ( patrz strony 11 i 13 opinii ) .
W tym stanie rzeczy , na mocyart. 386 § 1 k.p.c.i przy zastosowaniuart. 991 k.c., Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i obniżył zasądzoną od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę 69.982,18 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 17 stycznia 2011 roku do kwoty 59.450,93 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 18 stycznia 2011 roku do dnia zapłaty .
W konsekwencji zmianie podlegały także postanowienia o kosztach procesu i sądowych . Żądania powoda uwzględniono w 73 % ( 59.451 zł z 81.250 zł ) . Na poniesione przez powoda koszty składała się opłata od pozwu ( 1.355 zł ) , koszty zastępstwa procesowego ( 3.617 zł ) i wykorzystana część zaliczki ( 283,30 zł – rozliczenie zaliczek karty 526 , 598 i 641 ) , a więc łącznie 5.255,30 zł . Pozwani wyłożyli zaliczkę na wynagrodzenie biegłego , którą spożytkowano w całości ( 3.000 zł ) oraz ponieśli koszty zastępstwa procesowego ( 3.634 zł ) , a więc łącznie 6.634 zł . Suma kosztów stron wynosi 11.889,30 zł , z czego 27 % to 3.210,11 zł , czyli kwota obciążająca powoda w sumie kosztów procesu - odpowiadająca rozmiarowi jego przegranej . Poniósł koszty o 2.045,19 zł wyższe co uzasadniało zasądzenie tej kwoty na podstawieart. 100 k.p.c., jako wyniku stosunkowego rozdzielenia między stronami kosztów procesu .
Nieuiszczone koszty sądowe obejmują tylko część opłaty od pozwu , od której uiszczenia powód był zwolniony . Z nieuiszczonej kwoty 2.708 zł od powoda przypada 27 % czyli 731,16 zł , a od pozwanych 1.976,84 zł ( po 988,42 zł ) . O kosztach sądowych orzeczono na podstawieart. 113 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych( tekst jednolity z 2014 roku Dziennik Ustaw pozycja 1025 ) . Koszty nieobciążające pozwanych , to jest związane z roszczeniem oddalonym , obciążają stronę , której czynność spowodowała ich powstanie . Złożenie pozwu spowodowało powstanie obowiązku uiszczenia opłaty . Powód zwolniony został z powinności zapłaty w 2/3 . Skoro jednak uległ po części ze swoimi żądaniami to z zasądzonego na jego rzecz roszczenia należy pobrać obciążającą go kwotę .
O kosztach procesu za drugą instancję orzeczono na podstawieart. 100 k.p.c.w związku zart. 391 § 1 k.p.c.Wartość przedmiotu zaskarżenia określono na 44.129 zł . Jest to różnica pomiędzy zasądzoną w pierwszej instancji kwotą 69.982,18 zł , a wysokością świadczenia , którą apelanci uznawali za zasadną ( 25.854 zł ) . Zachowek obniżono o 10.531,25 zł co stanowi 24 % z wartości przedmiotu zaskarżenia . W postępowaniu apelacyjnym powód poniósł wydatki na wynagrodzenie pełnomocnika ( 1.800 zł ) , a pozwani na opłatę od apelacji ( 2.207 zł ) i wynagrodzenie pełnomocnika ( 1.800 zł ) . Suma wszystkich kosztów wyniosła 5.807 zł . Powoda obciąża 1.394 zł , co odpowiada rozmiarowi jego przegranej ( 5.807 x 24 % ) . Poniósł koszty o 406 zł wyższe ( 1.800 zł – 1.394 zł ) i tą kwotę zasądzono na jego rzecz , jako wynik stosunkowego rozdzielenia między stronami kosztów procesu za drugą instancję .
Zażalenie powoda od postanowień w przedmiocie kosztów procesu i kosztów sądowych oddalono na podstawieart. 385 k.p.c.w związku zart. 397 § 2 k.p.c.Oczekiwał skarżący zasądzenia kosztów procesu w kwocie 4.870 zł i uchylenia rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów sądowych . Stan rzeczy uległ zasadniczej zmianie wobec orzeczenia reformatoryjnego Sądu odwoławczego co do wysokości świadczenia należnego powodowi . Jego obniżenie wpłynęło na wysokość kosztów procesu i sądowych , co powyżej szczegółowo uzasadniono i to pomimo trafnego zarzutu zawyżenia w pierwszej instancji kosztów zastępstwa procesowego przypadających pozwanym . Zasądzenie kosztów procesu w kwocie żądanej w zażaleniu nie znajdowało umocowania wart. 100 k.p.c.i określonej tam zasadzie stosunkowego rozdzielenia kosztów procesu pomiędzy stronami , które koszty takie poniosły , a ostały się ze swoimi żądaniami tylko w części . Z przyczyn wskazanych już wcześniej istniały podstawy dla obciążenia powoda częścią kosztów sądowych , od uiszczenia których został wcześniej zwolniony . Przypadają one z zasądzonego na rzecz powoda świadczenia .