Sąd Okręgowy w Elblągu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ca 76/13
Data wyroku: 2014-05-08 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Dorota Twardowska, Aleksandra Ratkowska, Arkadiusz Kuta
Słowa kluczowe: Nieważność Postępowania
Podstawa prawna: art. 379 pkt 5 kpc
Teza: Brak wiedzy o terminie rozprawy poprzedzającej wydanie postanowienia kończącego sprawę w pierwszej instancji uniemożliwia zajęcie stanowiska zgodnego z interesami niezawiadomionego o rozprawie uczestnika czyniąc postępowanie nieważnym

Sygn. akt I Ca 76/13

POSTANOWIENIE

Dnia 8 maja 2014 roku
Sąd Okręgowy w Elblągu I Wydział Cywilny
w składzie następującym :

Przewodniczący : SSO Arkadiusz Kuta ( spr. )
Sędziowie :  SO Aleksandra Ratkowska
SO Dorota Twardowska

po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2014 roku w Elblągu
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wnioskuW. R.
z udziałemH. P. (1),K. G.,H. W.,R. D.,Z. L.,G. B. (1),E. G. (1),A. W. (1),K. O.,D. B.,J. T.,P. M.,M. M. (1),R. P.,J. P.,A. I.,W. B. (1),G. B. (2),R. B.,M. B. (1),B. K.,E. B.,B. W. (1),A. K.,G. L.,B. W. (2),A. W. (2),E. G. (2)iB. Z.
o stwierdzenie nabycia spadku

na skutek apelacji uczestniczkiJ. T.
od postanowienia Sądu Rejonowego w Nowym Mieście Lubawskim
z dnia 17 października 2012 roku , sygnatura akt I Ns 321/11

postanawia :

1
sprostować zaskarżone postanowienie przez usunięcie z jego rubrum słów(...)i(...)oraz zastąpienie słów(...), słowami(...);

2
uchylić zaskarżone postanowienie w części rozstrzygającej o stwierdzeniu nabycia spadku poF. B.( pkt 1 ) , znieść postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku poF. B.począwszy od dnia 31 sierpnia 2012 roku z powodu jego nieważności i w tym zakresie przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu w Iławie VI Zamiejscowemu Wydziałowi Cywilnemu w Nowym Mieście Lubawskim do ponownego rozpoznania , pozostawiające temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej .

UZASADNIENIE
W sprawie z wnioskuW. R.o stwierdzenie nabycia spadku poF. B.iZ. B. (1)Sąd Rejonowy w Nowym Mieście Lubawskim , postanowieniem z dnia 17 października 2012 roku stwierdził , że spadek poF. B.na podstawie testamentu własnoręcznego z dnia 4 listopada 1990 roku nabyła wdowaZ. B. (1)w całości ( pkt 1 ) . Spadek poZ. B. (1), na podstawie testamentu notarialnego z(...)roku nabyły jej wnuczkiW. R.iH. P. (1)( pkt 2 ) .
Sąd pierwszej instancji ustalił , żeF. B.zmarł(...)roku wO.. Na stałe przed śmiercią zamieszkiwał w miejscowościO.. Był dwukrotnie żonaty : zK. B., która zmarła podczas II Wojny Światowej iZ. B. (1), która zmarła w 1996 roku . Z pierwszego związku miał ośmioro dzieci , z których uczestnikami postępowania byliD. B.,K. O.,J. T.iI. W.( zmarła po wydaniu postanowienia ; do udziału w sprawie wezwano jej zstępnych – przyp. wł. ) . Z pozostałych dzieci :M. B. (2)zmarł bezdzietnie ;W. B. (2)pozostawił zstępnychE. B.iB. K.;J. B.zmarł w 1990 roku pozostawiając dzieciR. P.,J. P.,A. I.,W. B. (1),G. B. (2),J. P.,R. B.iM. B. (1);H. P. (2)zmarła w 2011 roku pozostawiając zstępnychB. W. (1)iA. K.. Ze związku zZ. B. (1)spadkodawca miał ośmioro dzieci .K. G.,H. W.,R. D.,Z. L.iG. B. (1)były uczestniczkami postępowania .F. B.zmarł w 2005 roku pozostawiając córkiW. R.iH. P. (1).H. B.zmarł bezdzietnie w 1974 roku.M. M. (2)zmarła w 2009 roku pozostawiając synówP. M.iM. M. (1).
Decyzją z dnia 27 czerwca 1991 roku Wójt GminyB.przeniósł nieodpłatnie na rzeczF. B.( spadkodawcy ) własność nieruchomości gruntowej oznaczonej w ewidencji gruntów numerami(...)i(...)o łącznej powierzchni(...)ha położonej w miejscowościO.. Wksiędze wieczystej numer (...)jako właścicieledziałek (...)o łącznej powierzchni(...)ha wpisani sąF.iZ. B. (2)na zasadach małżeńskiej wspólności ustawowej .
F. B.pozostawił dwa testamenty : z(...)roku i z(...)roku . Na podstawie opinii biegłego z zakresu kryminalistycznego badania dokumentów ustalił Sąd pierwszej instancji , że treść pierwszego z testamentów nakreśliła inna osoba niż składający podpis , co czyni ten testament nieważnym . Testament z(...)roku został w całości napisany przez jedną osobę . Wątpliwości dotyczące daty sporządzenia wyjaśniono na podstawie wspomnianej opinii oraz analizy całego materiału dowodowego . W testamencie tym spadkodawca wymienił poszczególne przedmioty , ale na dzień jego sporządzenia wyczerpywały one całą masę spadkową . Stąd nawiązując doart. 961 k.c.( dot. wykładni testamentów , w których spadkodawca przeznaczył oznaczonej osobie w testamencie poszczególne przedmioty majątkowe ) stwierdzono ostatecznie , że w omawianym przypadku nie było wątpliwości interpretacyjnych . Wskazywano natomiast na potrzebę rozważenia treści testamentu w kontekścieart. 948 § 1 k.c., nakazującego możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy . Uznano , że zamiaremF. B.było powołanie żonyZ.do całego spadku , niezależnie od tego co w późniejszym okresie zostanie przez niego nabyte . Odwołując się do judykatury przekonywano , że tylko stan rzeczy z chwili sporządzenia testamentu , który oceniał i uwzględniał sam testator , jest miarodajny dla wykładni jego oświadczenia .
Niniejszym pomija się motywy orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku poZ. B. (3), jako niepodlegającego kognicji Sądu odwoławczego . Od postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poZ. B. (1)nie wniesiono apelacji . Jest ono prawomocne .

Apelację od postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poF. B.wniosła uczestniczkaJ. T.domagając się jego zmiany i stwierdzenia , że spadek nabyłaZ. B. (1)na podstawie testamentu oraz spadkobiercy ustawowi w częściach ułamkowych , co wiązać należy z zarzutem naruszeniaart. 948 § 1 k.c., które doprowadziło do przyjęcia , że testament obejmuje także działki gruntu(...)i(...). Argumentowano , że w dacie sporządzenia testamentu spadkodawca nie był właścicielem tych działek . Później mógł zmienić testament , ale tego nie uczynił . W konsekwencji należało ustalić proporcję składników objętych testamentem i wskazanych działek i stwierdzić nabycie spadku częściowo na podstawie ustawy , a częściowo testamentu .

Sąd Okręgowy w Elblągu zważył , co następuje :

ApelacjaJ. T.doprowadziła do uchylenia zaskarżonego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poF. B.i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu w Iławie do ponownego rozpoznania , ale z przyczyn przez apelantkę nie podnoszonych . Sąd odwoławczy z urzędu stwierdził nieważność postępowania , polegającą na pozbawieniu możności obrony swych praw przez uczestniczkę postępowaniaA. I..
Według normyart. 379 pkt 5 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.w przypadku gdy uczestnik pozbawiony został możności obrony swych praw dochodzi do nieważności postępowania , a nieważność tą , w granicach zaskarżenia , sąd odwoławczy bierze pod uwagę z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.) . W razie stwierdzenia nieważności postępowania sąd drugiej instancji uchyla zaskarżone postanowienie , znosi postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazuje sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania (art. 386 § 2 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.) . Na tle przytoczonych norm podkreślić należy kwestie kluczowe : stwierdzenie nieważności postępowania dokonuje się niezależnie od tego czy apelant powołał się na to uchybienie ; pomimo nieważności postępowania orzeczenie zapadłe w pierwszej instancji nie podlega uchyleniu w części niezaskarżonej , bowiem w tym zakresie jest ono już prawomocne ; sądowi odwoławczemu nie pozostawia się wyboru co do sposobu rozstrzygnięcia w sprawie gdzie stwierdził nieważność postępowania ; sąd drugiej instancji nie przystępuje do rozpoznania zarzutów odnoszących się do meritum . Nieważność postępowania z powodu pozbawienia uczestnika możliwości obrony jego praw dotyczy tylko tych zainteresowanych , którzy do sprawy przystąpili lub zostali wezwani do uczestniczenia w niej . Występuje w wyniku wadliwych czynności procesowych sądu , które spowodowały faktyczną niemożność udziału w postępowaniu , a skutki tego stanu rzeczy nie mogły być usunięte przed wydaniem postanowienia co do istoty , kończącego sprawę w pierwszej instancji . Brak wiedzy o terminie rozprawy poprzedzającej wydanie takiego orzeczenia uniemożliwia zajęcie stanowiska zgodnego z interesami niezawiadomionego o rozprawie uczestnika , czyniąc postępowanie nieważnym .
W rozstrzyganej sprawie wystąpiły istotne trudności w ustaleniu kręgu osób zainteresowanych , a to na skutek wielości zstępnych , a zatem spadkobierców ustawowych poF. B., w tym zstępnych drugiego stopnia , wobec śmierci dzieci spadkodawcy . Stwierdzono między innymi , że ze związku zK. B.miał on synaJ., który zmarł(...)roku , pozostawiając siedmioro dzieci – w tymurodzoną w dniu (...)A. I., z domuB.( odpis skrócony aktu małżeństwa karta 711 ) . Okazuje się zatem , że w związku z treściąart. 931 § 2 k.c.- jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku , udział spadkowy , który by mu przypadał , przypada jego dzieciom w częściach równych -A. I.dojść mogła do spadku poF. B., zmarłym(...)roku .
UczestniczkaJ. T., która przedstawiła sądowi pismo określające krąg zstępnych poJ. B., prawidłowo określiła dane personalne jego córkiA.( karta 221 ) . W postanowieniu z 5 lipca 2010 roku o wezwaniu zainteresowanych do udziału w sprawie ( karta 228 ) doszło do oczywistej omyłki pisarskiej polegającej na wadliwym wymienieniu tam(...). Poza oczywistą potrzebą sprostowania tego orzeczenia , jego odpis , wraz z odpisem wniosku o stwierdzenie nabycia spadku uczestniczkaA. I.odebrała osobiście ( karta 245 ) . Nie ma zatem wątpliwości co do skutecznego wezwania jej do udziału w sprawie . Następnie jednak wielokrotnie dochodziło do uchybień polegających na wadliwym kierowaniu korespondencji , w tym zawiadomień o rozprawach , do(...), których z racji doręczeń zastępczych , nie można uznać za skuteczne . Z przyczyn wskazanych wyżej należy się skupić na czynnościach poprzedzających wydanie postanowienia kończącego sprawę w pierwszej instancji . Przesyłkę zawierającą zawiadomienie o rozprawie wyznaczonej na 28 sierpnia 2012 roku i odpis postanowienia o przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłegoA. I.odebrała osobiście . Zarządzeniem z 31 sierpnia 2012 roku wyznaczono rozprawę na dzień 4 października 2012 roku . Zawiadomienie , wraz z odpisem opinii , umieszczono w przesyłce wysłanej(...), a odebrała ją osoba mająca być dorosłym domownikiem , o nieczytelnych danych personalnych ( karta 923 ) . Przede wszystkim jednak nie można uznać aby doszło do skutecznego doręczenia zastępczego , o którym mowa wart. 138 § 1 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.- jeżeli doręczający nie zastanie adresata w mieszkaniu , może doręczyć pismo sądowe dorosłemu domownikowi , jeżeli ten podjął się oddania pisma adresatowi . Po pierwsze zatem przyjąć można tylko , że doręczający nie zastał(...), a osoba , która faktycznie przyjęła przesyłkę podjęła się jej oddania(...). Tymczasem osoba o takich personaliach nie jest uczestnikiem postępowania . UczestniczkiA. I.o terminie rozprawy nie zawiadomiono , a przecież w dniu 4 października 2012 roku przeprowadzono dowody z dokumentów , rozprawę zamknięto , wyznaczono dzień ogłoszenia postanowienia , a następnie w dniu 17 października 2012 roku , zakończono sprawę w pierwszej instancji . UniemożliwionoA. I.zajęcie stanowiska , tym samym czyniąc postępowanie nieważnym . Bez znaczenia jest okoliczność czy zachciałaby z tego uprawnienia skorzystać .
Wobec stwierdzenia nieważności postępowania Sąd odwoławczy musi uchylić postanowienie do ponownego rozpoznania i znieść postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością , bez względu na rodzaj przyczyny nieważności i liczbę czynności dotkniętych wadami . Zniesienie postępowania dotyczyć może konkretnych czynności procesowych . Skoro do czynności tych zalicza się formalną czynność organu sądowego , to zniesieniu podlegają także dotknięte nieważnością zarządzenia i posiedzenia sądowe . Stąd zniesienie postępowania I Ns 321/11 Sądu Rejonowego w Nowym Mieście Lubawskim od 31 sierpnia 2012 roku , a w tym w zakresie bezskutecznego doręczenia przesyłki z zawiadomieniem o rozprawie , odpisem opinii i postanowienia , rozprawy z dnia 4 października 2012 roku i posiedzenia jawnego 17 października 2012 roku , służącego publikacji postanowienia .

Mając powyższe okoliczności na uwadze , na podstawieart. 386 § 2 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c., orzeczono jak w sentencji , pozostawiając Sądowi Rejonowemu w Iławie VI Zamiejscowemu Wydziałowi Cywilnemu w Nowym Mieście Lubawskim , na mocyart. 108 § 2 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c., rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej .