Sąd Okręgowy w Lublinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 874/13
Data wyroku: 2013-12-30 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Sądu Okręgowego Anna Podolska-Kojtych
Słowa kluczowe: Dział Spadku
Podstawa prawna: art. 211 k.c., art. 1035 k.c.

Sygn. akt II Ca 874/13

POSTANOWIENIE
Dnia 30 grudnia 2013 roku
Sąd Okręgowy w Lublinie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: Sędzia Sądu Okręgowego Iwona Tchórzewska (spr.)Sędziowie: Sędzia Sądu Okręgowego Elżbieta Żak
Sędzia Sądu Okręgowego Anna Podolska-Kojtych
Protokolant starszy sekretarz sądowy Krystyna Melchior
po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2013 roku w Lublinie
na rozprawie
sprawy z wnioskuD. S. (1),L. N.iZ. D.-
J.
z udziałemP. N.,T. R.iM. W.
o dział spadku i zniesienie współwłasności
na skutek apelacji wniesionych przez wnioskodawczynięD. S. (1)i
uczestnikaP. N.
od postanowienia Sądu Rejonowego w Lublinie
z dnia 4 marca 2009 roku, sygn. akt I Ns 1266/05
postanawia:

I
oddalić obie apelacje;

II
oddalić wniosek uczestnikaP. N.o zasądzeniekosztów postępowania odwoławczego;

III
przejąć na rachunek Skarbu Państwa nieuiszczone koszty sądowe wpostępowaniu odwoławczym.

Sygn. akt II Ca 874/13

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 4 marca 2009 roku Sąd Rejonowy w Lublinie: zniósł współwłasność nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym i budynkiem gospodarczym, oznaczonej jakodziałka (...)o powierzchni 0,0817 ha, położonej przyul. (...)wP., dla której prowadzona jestksięga wieczysta Kw nr (...), stanowiącej współwłasnośćP. N.w 13/16 części orazD. S. (1),L. N.iZ. D.po 1/16 części w ten sposób, że opisaną nieruchomość przyznał na własnośćP. N.(pkt I postanowienia); nakazał wnioskodawcomD. S. (1),L. N.iZ. D.wydanie nieruchomości uczestnikowi zgodnie z treścią pkt I (pkt II); tytułem spłaty zasądził od uczestnikaP. N.: na rzeczD. S. (1)kwotę 8.160,80 zł, na rzeczL. N.kwotę 6.128,80 zł i na rzeczZ. D.kwotę 6.128,80 zł, płatne w terminie l miesiąca od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, z ustawowymi odsetkami na wypadek uchybienia terminowi płatności (pkt III); wartość przedmiotu podziału ustalił na kwotę 131.000 zł, a wpis ostateczny na kwotę 1.092 zł oraz nakazał zwrócić na rzeczD. S. (1)kwotę 428 zł tytułem nadpłaconego wpisu sądowego (pkt IV); zasądził od uczestnikaP. N.tytułem zwrotu części kosztów postępowania na rzeczD. S. (1)kwotę 1.576, 30 zł, na rzeczL. N.kwotę 689 zł i na rzeczZ. D.kwotę 89 zł (pkt V).
W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał na następujące ustalenia i motywy swego rozstrzygnięcia.
W.iB.małżonkowieN.byli właścicielami nieruchomości położonej w miejscowościP.przyul. (...), oznaczonej numerem(...), o powierzchni 0,0817 ha, zabudowanej budynkiem mieszkalnym i budynkiem gospodarczym. Nieruchomość tę małżonkowieN.nabyli przez uwłaszczenie, stosownie do postanowienia Sądu Rejonowego w Lublinie z dnia 19 listopada 2001 roku, wydanego w sprawie I Ns 864/01.B. N.zmarł w dniu 11 maja 1990 roku, a spadek po nim nabyli żonaW. N.w 1/4 części oraz dzieci:L. N.,D. S. (1),T. R.,M. W.,Z. D.iP. N.po 1/8 części każde z nich. Umową z dnia 28 lutego 2005 rokuW. N.darowała przysługujący jej udział wynoszący 10/16 części we współwłasnościdziałki nr (...)na rzecz synaP. N., aT. R.darowała bratuP. N.należący do niej udział wynoszący 1/16 części we współwłasności przedmiotowej nieruchomości. RównieżM. W.umową z dnia l marca 2005 roku darowała bratuP. N.przypadający jej udział we współwłasności nieruchomości wynoszący 1/16 części.
D. S. (1),L. N.,Z. D.iP. N.orazT. R.iW. N.pozostają ze sobą w konflikcie. Pomiędzy nimi dochodziło do wielu nieporozumień i złośliwości. Przed śmierciąB. N.wszystkie jego dzieci zgodnie pomagały rodzicom, dokonywały różnych prac remontowych w domu, pomagały przy wznoszeniu nowych części budynku. Po rozwodzie z mężemT. R.zamieszkała na stałe z rodzicami. Konflikty datują się od chwili śmierciB. N., a ich podłoże ma charakter majątkowy. Pomiędzy rodzeństwem powstał spór o to, kto ma zamieszkać w domu rodzinnym, zaczęli zgłaszać pretensje dotyczące budynku chcąc tam zamieszkać. W konflikcie tym uczestniczyła także matkaW. N.i siostraT. R., które opowiedziały się po stronieP. N..L. N.chciał wybudować dom na spornej nieruchomości, jednakże matka i siostra nie wyraziły na to zgody i został przez nie wymeldowany. Po rozwodzie z pierwszą żoną pod koniec lat 80- tych do domu rodzinnego przeniósł sięP. N., który założył nową rodzinę. Zamieszkał tam wraz z drugą żoną i synem. Wraz z nim mieszkałyT. R.iW. N.. Pozostałe rodzeństwo miało swoje mieszkania. W 1999 roku, po rozwodzie z mężem,D. S. (1)zamieszkała w południowej części domu, którą przystosowała do warunków mieszkalnych z pomieszczenia gospodarczego. Następnie zameldowała się w przedmiotowym budynku wraz z dziećmi. Na tym tle dochodziło do wielu konfliktów pomiędzyD. S. (1), aP. N.. Wyrazem tego były wielokrotne próby wymeldowaniaD. S. (1)wraz z dziećmi przezW. N., podejmowane w 2005 roku. Decyzją administracyjną z dnia 10 marca 2005 rokuD. S. (1)wraz z córką i synem została wymeldowana z pobytu stałego. Na skutek odwołaniaD. S. (1)powyższa decyzja została uchylona, a sprawa została przekazana do ponownego rozpatrzenia. W wyniku tych działańD. S. (1)z dziećmi wyprowadziła się z domu rodzinnego i zamieszkała na stancji.
Działka nr (...)ma powierzchnię 0,0817 ha. Nieruchomość położona jest tuż przy granicach administracyjnych miasta, w jego północnej części, w pasie pomiędzy terenem cmentarza, a rzekąS.. Tuż za północną granicą działki rozpoczyna się skarpa ze spadkiem w kierunku północnym. Od strony południowejul. (...)położony jest cmentarz. Od strony zachodniej nieruchomości znajduje się nieużytkowany teren ze zlokalizowanymi tam słupami energetycznymi. Od strony wschodniej znajdują się kilkudziesięcioletnie zabudowania mieszkalne, a w dalszej odległości domy jednorodzinne powstałe w ciągu ostatnich 20 lat. Teren jest w pełni uzbrojony. Działka zabudowana jest domem mieszkalnym, jednorodzinnym, o powierzchni użytkowej 130,65 m2. Budynek usytuowany jest centralnie, bliżej północnej granicy działki. Dom powstał w miejscu przedwojennego młyna, przy wykorzystaniu części elementów konstrukcyjnych pierwotnego budynku, takich jak fundamenty i część ścian nośnych. Przebudowa odbywała się etapami - od lat 70 - tych do pierwszych lat XXI wieku. Budynek jest murowany, parterowy z częściowym podpiwniczeniem. Został wzniesiony na planie prostokąta, z przybudówkami od strony północnej i południowej. Budynek nie jest otynkowany z zewnątrz, poza częścią północną. W budynku wydzielone są odrębne funkcjonalnie trzy mieszkania, w tym jedno bez urządzonego węzła sanitarnego i kuchni. Budynek został wybudowany niezgodnie z zasadami wiedzy technicznej i nie spełnia wymagań podstawowych dotyczących warunków higieniczno - zdrowotnych i odpowiedniej izolacyjności cieplnej przegród. Budynek jest zagrzybiony, zawilgocony i nie nadaje się do stałego pobytu ludzi. W północno-zachodniej części działki zlokalizowany jest murowany budynek gospodarczy o powierzchni 40 m2, którego połowa znajduje się na terenie sąsiedniejdziałki nr (...), stanowiącej własność gminyP.. Działka jest ogrodzona. Znajdują się na niej kilkuletnie nasadzenia drzew owocowych i krzewów ozdobnych.

D. S. (1)z dwójką uczących się dzieci oraz starszą córką z dzieckiem mieszka wP.w zakupionym przez siebie w 2007 roku dwukondygnacyjnym budynku. Na dolnej kondygnacji wnioskodawczyni prowadzi działalność gospodarczą w postaci pizzerii, posiada także sklep wP.. Wnioskodawczyni chciałaby w wydzielonej dla niej części budynku rozszerzyć prowadzoną przez siebie działalność gospodarczą.Z. D.pobiera rentę w wysokości 550 zł. Mieszka wraz z mężem we własnym mieszkaniu o powierzchni 50 m(

    2). Jej mąż także jest rencistą.Z. D.chciałaby w przypadającej jej części budynku prowadzić wspólnie zD. S. (1)działalność gospodarczą, aby zwiększyć swoje dochody.L. N.ma swoje mieszkanie, w którym zamieszkuje wraz z rodziną. Pracuje jako kierowca.P. N.od końca lat 80-tych zamieszkuje w domu na wspólnej nieruchomości z żoną i synem. Razem z nimi mieszka także matkaP. N.-W.N.i siostraT. R., które zajmują część zachodnią budynku. Część wschodnią zajmujeP. N.z rodziną, natomiast część południowa zajmowana poprzednio przezD. S. (1)jest pusta. Matka i siostraP. N.nie mają innych możliwości zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych.P. N.pracuje jako kierowca ciężarówek i zarabia około 1.500 - 2.000 zł miesięcznie. Jego żona zarabia około 900 zł.P. N.ma zamiar wykonania remontu budynku. Chciałby także zająć tę część, w której zamieszkiwałaD. S. (1)i przystosować ją na potrzeby syna. Na spłatę dla rodzeństwa poczynił oszczędności w wysokości 8.000 zł, a także planuje zaciągnąć kredyt na ten cel.
Na nieruchomość wspólną zarówno wnioskodawca jak i uczestnicy poczynili szereg nakładów. Wartość nakładów dokonanych przezD. S. (1)wynosi 3.488 zł, wartość nakładówZ. D.wynosi 2.308 zł, wartość nakładówL. N.wynosi 3.978 zł, a wartość nakładówP. N.wynosi 34.622 zł oraz 11.830 zł.
Sąd Rejonowy zważył, że w świetle przepisuart. 211 k.c.podział fizyczny jest podstawowym sposobem zniesienia współwłasności, wyraźnie preferowanym, jako najbardziej pożądany i sprawiedliwy. Przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli lub podział cywilny ma miejsce wówczas, gdy podział fizyczny nie może mieć zastosowania.
W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji uznał, że zniesienie współwłasności nieruchomości nie powinno nastąpić przez jej fizyczny podział, lecz przez przyznanie własności nieruchomości jednemu ze współwłaścicieli -P. N.. Sąd Rejonowy w całości podzielił opinię biegłego z zakresu budownictwaS. M., iż nie jest możliwe wyodrębnienie z budynku części mieszkalnej od strony południowej. Budynek powstał bowiem w wyniku samowoli budowlanej i wieloletniej przebudowy starego młyna. Prace dokonywane były bez opracowanego projektu architektoniczno – budowlanego, bez pozwolenia na budowę i bez wykwalifikowanego nadzoru budowlanego. W związku tym budynek ma cały szereg wad podstawowych, m.in. brak jest izolacji przeciwwilgociowych poziomych i pionowych, brak jest także izolacji termicznych przegród zewnętrznych, a budynek jest zawilgocony i zagrzybiony. Powyższe całkowicie dyskwalifikuje budynek do stałego pobytu ludzi. Ponadto część od strony południowej nie posiada wiatrołapu, zaś w przejściu pomiędzy pomieszczeniami znajdują się rury instalacji c.o.
Sąd Rejonowy wskazał, że orzekając w przedmiocie sposobu zniesienia współwłasności miał także na uwadze istniejący pomiędzy rodzeństwem konflikt. Sąd zauważył, że wprawdzie występujący między współwłaścicielami konflikt nie stanowi w świetleart. 211 k.c.bezwzględnej negatywnej przesłanki dla dokonania zniesienia współwłasności przez podział rzeczy, niemniej jednak negatywne prognozy co do woli i umiejętności rozwiązania przez współwłaścicieli konfliktów w korzystaniu ze wspólnej nieruchomości pozwalają w wyjątkowych wypadkach zaniechać podziału polegającego na ustanowieniu odrębnej własności lokali i dokonać zniesienia współwłasności w sposób określony wart. 212 § 2 k.c.Zdaniem Sądu taka sytuacja ma miejsce w przedmiotowej sprawie. Rodzeństwo - wnioskodawcy i uczestnik są skłóceni, pozostają w głębokim konflikcie. Nie rozmawiają ze sobą i nie utrzymują ze sobą wspólnych kontaktów, stosunki pomiędzy nimi cechuje wrogość i wzajemna złośliwość. Rodzina wyraźnie podzieliła się na dwie strony konfliktu. Po jednej występują wnioskodawcy -D. S. (1),Z. D.iL. N., po drugiej zaś –P. N.wraz z matkąW. N.i siostrąT. R.. Ci ostatni wspólnie i zgodnie zamieszkują na spornej nieruchomości. Dlatego, zdaniem Sądu, przyznanie wnioskodawcom części budynku byłoby całkowicie niecelowe i sprzeczne z zasadami logicznego rozumowania. PonadtoD. S. (1),Z. D.iL. N.mają zaspokojone potrzeby mieszkaniowe. NatomiastP. N.ze swoją rodziną oraz matką i siostrą od około 20 lat mieszka w budynku na wspólnej nieruchomości i jest to jedynie miejsce, w którym może zamieszkiwać. Wspólne zamieszkiwanie uczestnika, jego siostry i matki w tym budynku zdecydowanie przemawia za przyznaniem uczestnikowi przedmiotowej nieruchomości.
W ocenie Sądu Rejonowego zgłaszana przezD. S. (1)iZ. D.chęć prowadzenia na części nieruchomości działalności gospodarczej jest całkowicie nieprawdopodobna i niemożliwa. Są to luźne plany, w żaden sposób niesprecyzowane. Wnioskodawczynie nie wskazały, jaki byłby przedmiot tej działalności. Ponadto plany wnioskodawczyń co do prowadzenia działalności gospodarczej nie mogą przeważyć nad spokojnym zamieszkiwaniemP. N.i pozostałych osób.
Przy tym wysokość udziałówP. N.we współwłasności nieruchomości znacznie przewyższa wysokość sumy udziałów wnioskodawców. Wprawdzie wielkość udziału nie jest decydującą przesłanką sposobu zniesienia współwłasności, gdyż o wyborze właściciela decyduje sąd na podstawie całokształtu okoliczności sprawy, jednakże w niniejszej sprawie wielkość udziałówP. N., a wręcz znaczna dysproporcja jego udziałów nad pozostałymi stanowi jeden z argumentów za przyznaniem mu nieruchomości.
Sąd Rejonowy stosownie doart. 618 § l k.p.c.dokonał rozliczenia nakładów poczynionych przez wnioskodawców i uczestnika na nieruchomość wspólną. Sąd uzasadnił rozstrzygnięcie w tym zakresie wskazując na treśćart. 207 k.c., a także wyrażane w orzecznictwie stanowisko, zgodnie z którym roszczenie o zwrot wartości nakładów poczynionych przez jednego ze współwłaścicieli na nieruchomość wspólną przysługuje przeciwko osobom, które były współwłaścicielami w czasie dokonywania tych nakładów. Sąd podniósł, że wnioskodawcy i uczestnik stali się współwłaścicielami nieruchomości na skutek spadkobrania po ojcuB. N., który zmarł 11 maja 1990 roku. Natomiast wcześniej współwłaścicielami byliW.iB.małżonkowieN.. Na skutek umów darowizny zawartych w 2005 rokuP. N.stał się współwłaścicielem nieruchomości w 13/16 części. W związku z tym Sąd uznał za niezasadne rozliczenie nakładówL. N.iZ. D., poczynionych w czasie, gdy współwłaścicielami nieruchomości byliB.iW. N.. Sąd przyjął natomiast do rozliczenia wszystkie nakładyD. S. (1), jako że poczynione zostały w latach 1999 - 2004. Sąd uwzględnił częściowo nakładyP. N., a mianowicie dokonane po 1990 roku – w łącznej kwocie 36 789 zł.
Uwzględniając wielkość udziałów współwłaścicieli, okoliczność, że żądanie rozliczenia nakładów wnioskodawcy skierowali przeciwko uczestnikowi, a nie przeciwko sobie oraz, że ewentualne dalsze roszczenia z tytułu zwrotu nakładów mogły być kierowane wyłącznie przeciwko współwłaścicielom posiadającym taki status w okresie dokonywania nakładów, Sąd dokonał rozliczenia nakładów i w efekcie ustalił, że z tego tytułu dlaP. N.przypadają: odZ. D.kwota 2058,70 zł, odL. N.kwota 2.058, 70 zł oraz odD. S. (1)kwota 26,70 zł.
Wartość nieruchomości wspólnej Sąd pierwszej instancji ustalił w oparciu o opinię biegłego na kwotę 131.000 zł. Mając na względzie wielkość udziałów wnioskodawców we współwłasności nieruchomości Sąd wskazał, że należne spłaty dla wnioskodawców wyrażają się w kwotach po 8.187,50 zł. Spłaty te Sąd pomniejszył o kwoty należneP. N.z tytułu rozliczenia nakładów i ostatecznie tytułem spłat zasądził odP. N.na rzeczD. S. (1)kwotę 8.160,80 zł, na rzeczL. N.kwotę 6.128,80 zł i na rzeczZ. D.kwotę 6.128,80 zł. Sąd ustalił termin uiszczenia spłat mając na uwadze możliwości płatniczeP. N..

Apelacje od postanowienia Sądu Rejonowego w Lublinie wnieśli wnioskodawczyniD. S. (1)i uczestnikP. N..
Wnioskodawczyni zaskarżyła postanowienie Sądu pierwszej instancji w całości i zarzuciła:
I. obrazę przepisów postępowania tj.:art. 217, 233 § l, 227, 285 k.p.c.poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego oraz niedopuszczenie dowodów wnioskowanych przez wnioskodawczynięD. S. (1), zmierzających do wywołania opinii innego biegłego, a tym samym nierozstrzygnięcie istoty sprawy, w szczególności kwestii:
- możliwości zniesienia współwłasności przez podział rzeczy na skutek braku rozważenia okoliczności dotyczących cech konstrukcyjnych budynku oraz jego podziału na cele gospodarcze,
- wartości przedmiotowej nieruchomości określonej przez Sąd na podstawie operatu szacunkowego na kwotę 131.000 zł przy przyjęciu jedynie wartości budynku o powierzchni 130,65 m2i całkowitym pominięciu wartości gruntu o powierzchni 817 m2;
II. obrazę przepisów prawa materialnego, w szczególnościart. 211 k.c.poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie prowadzące do przyjęcia niezasadnego założenia, iż zniesienie współwłasności przedmiotowej nieruchomości nie może zostać dokonane w drodze podziału;
III. sprzeczność poczynionych ustaleń faktycznych z treścią zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego, wynikającą ze wskazanych powyżej naruszeń przepisów postępowania oraz prawa materialnego, polegającą w szczególności na ustaleniu, iż zniesienie współwłasności nieruchomości winno nastąpić poprzez przyznanie nieruchomości na wyłączną własność uczestnika, podczas gdy z materiału dowodowego niniejszej sprawy, w szczególności uzupełniającej opinii biegłego sądowegoS. M., przedstawionej na rozprawie w dniu 4 lutego 2009 roku wynika, iż „jest to budynek mieszkalny, który może być przeznaczony na cele niemieszkalne...”, a także, że „w obecnym rozwoju technologicznym nie ma przeszkód aby dokonać odgrzybienia czy dokonać izolacji”, a zatem możliwy jest podział przedmiotowej nieruchomości.
Powołując się na powyższe zarzuty apelująca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.
UczestnikP. N.zaskarżył postanowienie Sądu Rejonowego w punkcie III, w części zasądzającej od uczestnika spłaty: na rzeczD. S. (1)ponad kwotę 3.967,43 zł, na rzeczL. N.ponad kwotę 4.457,43 zł i na rzeczZ. D.ponad kwotę 2.787,43 zł.
Apelujący zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu:
I. błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i w następstwie niewłaściwej oceny poczynienie ustaleń sprzecznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, co miało istotny wpływ na treść orzeczenia, polegających na bezzasadnym przyjęciu, żeD. S. (1)należy się spłata w kwocie 8.160,80 zł,L. N.w kwocie 6.128,80 zł,Z. D.w kwocie 6.128,80 zł, podczas, gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy przy przyjęciu wartości nieruchomości zgodnie z opinią biegłejM. K.w kwocie 131.000 zł, uwzględniającej nakłady wnioskodawców i uczestnika wskazuje, żeD. S. (1)należy się spłata w kwocie 3.967,43 zł,L. N.w kwocie 4.457,43 zł iZ. D.w kwocie 2.787,43 zł;
II. obrazęart. 328 § 2 k.p.c.– mimo obszerności uzasadnienia postanowienia niewskazanie przez Sąd arytmetycznych ustaleń słuszności spłat zasądzonych od uczestnika na rzecz wnioskodawców.
W oparciu o powołane zarzuty apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i zasądzenie odP. N.spłat: na rzeczD. S. (1)w kwocie 3.967,43 zł, na rzeczL. N.w kwocie 4.457,43 zł i na rzeczZ. D.w kwocie 2.787,43 zł.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Na wstępie wskazać należy, że niniejsza sprawa dotyczy w istocie działu spadku poB. N.i zniesienia współwłasności nieruchomości objętejksięgą wieczystą Kw nr (...). Jak wynika z dokumentów zawartych w aktach sprawy, współwłaścicielami nieruchomości byli pierwotnieW.iB.małżonkowieN.na zasadzie małżeńskiej wspólności ustawowej (kopia postanowienia wydanego w sprawie I Ns 864/91 k. 623). Wspólność ta ustała z dniem 11 maja 1990 roku na skutek śmierciB. N.. Spadek poB. N.nabyli: żonaW. N.w ¼ części i dzieciD. S. (1),L. N.,Z. D.(obecnie nosząca nazwiskoD.-J.),P. N.,T. R.iM. W.po 1/8 części każde z nich. Następnie w dniu 28 lutego 2005 r.W. N.iT. R.darowały przysługujące im udziały we współwłasności przedmiotowej nieruchomości na rzeczP. N.. TakżeM. W.umową z dnia l marca 2005 roku darowała bratuP. N.przypadający jej udział we współwłasności nieruchomości.
Umowy darowizny udziałów we współwłasności składnika majątku spadkowego nie stanowią jednak działu spadku. Natomiast zniesienie wspólności, która powstaje między współspadkobiercami na skutek dziedziczenia może nastąpić jedynie w postępowaniu prowadzonym na podstawie przepisówart. 1035i następnychk.c.orazart. 680i następnychk.p.c., to jest przepisów o dziale spadku. Jeżeli majątek, w którym udział należy do spadku, stanowił przedmiot wspólności majątkowej małżeńskiej, dział spadku winien być także poprzedzony podziałem majątku wspólnego. Zgodnie zart. 1035 k.c.jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych z zachowaniem przepisówtytułu VIII księgi czwartej kodeksu cywilnego, to jest przepisówart. 1036 – 1046 k.c.Z istoty wspólności majątku spadkowego wynika, że nie stanowi ona współwłasności, która może być zniesiona w myśl przepisówart. 210 i n. k.c.orazart. 617 i n. k.p.c., lecz konieczne jest zastosowanie przepisówart. 1035 i n. k.c.orazart. 680 i n. k.p.c.(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 1991 r., III CRN 125/91, Lex nr 9058). W tym zakresie przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych mają odpowiednie zastosowanie (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2003 r., V CKN 1818/00, Lex nr 77081 oraz z dnia 17 lutego 1999 r., II CKU 63/98, Prok. i Pr. 1999, nr 6, poz. 28). Spadkobiercom nie przysługuje swoboda wyboru między działem spadku i innym zdarzeniem zmierzającym do zniesienia współuprawnienia prawa majątkowego wchodzącego w skład spadku, a tym samym nie ma swobody wyboru pomiędzy działem spadku, a zniesieniem współwłasności (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2009 r., V CSK 63/09, Lex nr 558633).
Z powyższych względów Sąd Okręgowy na podstawieart. 510 § 1 i 2 k.p.c.wezwał do udziału w sprawieW. N.,T. R.iM. W., które jako spadkobierczynieB. N.były osobami zainteresowanymi w sprawie, a nie brały dotychczas udziału w postępowaniu w charakterze jego uczestników.W. N.zmarła w dniu 14 grudnia 2009 roku. Spadek po niej na podstawie testamentu nabyliT. R.,M. W.iP. N.(odpis postanowienia k. 718).
W niniejszej sprawie apelacje zostały wniesione przez wnioskodawczynięD. S. (1)i uczestnikaP. N.i te apelacje podlegały rozpoznaniu przez Sąd Okręgowy. Nie znajdowało podstaw przedstawione na rozprawie w dniu 11 grudnia 2013 roku stanowisko wnioskodawczyńD. S. (2)iZ. J., jakoby wniosek o sporządzenie uzasadnienia postanowienia Sądu pierwszej instancji został złożony również przezZ. J.orazL. N., przy czym nie był jedynie przezL. N.podpisany (protokół rozprawy apelacyjnej k. 745v.). Przeczy temu sam układ wniosku o sporządzenie uzasadnienia, w którego nagłówku widnieją jedynie daneD. S. (2)i jedynie jej podpis został złożony pod treścią wniosku oraz datą (k. 534). Wniosek jest również sformułowany w liczbie pojedynczej. W tej sytuacji bez znaczenia pozostaje fakt sporządzenia pisma przezZ. J.(oświadczenie k. 745v.) oraz wpisania po lewej strony, u dołu pisma, danychL. N.iZ. D.. Ponadto należy podkreślić, że wcześniej na żadnym etapie postępowania międzyinstancyjnego i odwoławczego wyżej przedstawione stanowisko nie było prezentowane przezZ. J.czyL. N., mimo doręczenia tym osobom odpisów apelacji wniesionych przezD. S. (1)orazP. N.. Przeciwnie, w odpowiedziach na apelacjęD. S. (1)Z. J.iL. N.przyłączyli się do tej apelacji i wnosili o rozpoznanie jej także na ich korzyść (k. 590 i 594). Natomiast nie wnosili własnych apelacji.
Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji wniesionych przez wnioskodawczynięD. S. (1)i uczestnikaP. N.Sąd Okręgowy uznał, że obie apelacje podlegają oddaleniu.
Sąd Okręgowy podziela i przyjmuje za własne ustalenia poczynione przez Sąd pierwszej instancji, przy uwzględnieniu okoliczności śmierci matki wnioskodawców i uczestnikówW. N.w dniu 14 grudnia 2009 roku.
Nie zasługuje na uwzględnienie podniesiony w apelacjiP. N.zarzut dokonania przez Sąd Rejonowy błędnej oceny materiału dowodowego i wskutek tego bezzasadnego przyjęcia wysokości kwot należnych wnioskodawcom tytułem spłat oraz rozliczenia nakładów. Nie ma bowiem podstaw do obliczenia należności z tego tytułu w sposób wskazany w apelacji, to jest przez odjęcie od wartości nieruchomości sumy wszystkich nakładów i obliczenie wartości udziałów od tak wyliczonej kwoty, a następnie doliczenie wartości nakładów. Trzeba bowiem podkreślić, że zgodnie z opinią biegłego rzeczoznawcy majątkowegoM. K.wartość nakładów została obliczona metodą odtworzeniową (opinia k. 320 i następne). W tej sytuacji sposób wskazany w apelacji skutkowałby bezpodstawnym zaniżeniem wartości udziałów. Natomiast prawidłowy jest sposób obliczenia zastosowany przez Sąd pierwszej instancji, polegający na obliczeniu wartości udziałów od całej wartości nieruchomości i następnie dopiero dokonanie rozliczenia z tytułu nakładów oraz odjęcie kwot podlegających zwrotowi z tego tytułu na rzeczP. N.odZ. J.,L. N.iD. S. (1).
Wbrew zarzutowi apelującego uzasadnienie zaskarżonego postanowienia przedstawia w sposób szczegółowy sposób wyliczenia kwot zasądzonych odP. N.na rzecz każdego z wnioskodawców, w tym sposób obliczenia wartości udziałów oraz kwot podlegających odjęciu z tytułu rozliczenia nakładów. Wyliczenia te są prawidłowe. Natomiast zarzut apelacji ma charakter ogólnikowy. Apelujący nie odniósł się do poszczególnych wartości wskazanych i opisanych w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia i nie zakwestionował ich wyliczenia przez wskazanie konkretnych błędów, jakich w tym zakresie miał dopuścić się Sąd Rejonowy. Jedyny zarzut, odnoszący się do samej metody końcowego obliczenia, został omówiony wyżej i oceniony jako niezasadny.
Apelacja wniesiona przez wnioskodawczynięD. S. (2)również podlega oddaleniu.
Przepisart. 1035 k.c.nakazuje stosować do działu spadku odpowiednio przepisy o zniesieniu współwłasności. Temu przepisowi prawa materialnego odpowiada na gruncie procesowym przepisart. 688 k.p.c.Zatem w niniejszej sprawie, której przedmiotem jest dział spadku i zniesienie współwłasności, znajdował odpowiednie zastosowanie przepisart. 211 k.c.
Wbrew zarzutowi apelującej przyjęty w zaskarżonym postanowieniu sposób działu spadku i zniesienia współwłasności nieruchomości nie narusza wskazanego przepisu.
Istotnie,art. 211 k.c.jako podstawowy sposób zniesienia współwłasności wskazuje podział rzeczy wspólnej. Z treściąart. 211 k.c.skorelowany jest przepisart. 623 k.p.c., w związku zart. 688 k.p.c.Od tego sposobu zniesienia współwłasności można jednakże odstąpić w przypadku, gdyby podział był sprzeczny z ustawą, ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo, gdyby pociągał za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości. Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie wskazuje, że w ramach aspektu społeczno – gospodarczego przeznaczenia rzeczy rozważeniu w sprawie o zniesienie współwłasności (odpowiednio – w sprawie o dział spadku) podlega konflikt pomiędzy dotychczasowymi współwłaścicielami, który może mieć wpływ na to czy po podziale dotychczasowa rzecz wspólna, w szczególności nieruchomość, będzie mogła być wykorzystana zgodnie z jej przeznaczeniem. Jeżeli z powodu poważnego skonfliktowania współwłaścicieli rzecz nie będzie mogła być po podziale wykorzystywana w sposób odpowiadający jej przeznaczeniu, może to uzasadniać odstąpienie przez sąd od jej fizycznego podziału na rzecz przyznania rzeczy jednemu ze współwłaścicieli. Przy tym wpływ stosunków osobistych między współwłaścicielami, pozostającymi w konflikcie, na ocenę dopuszczalności podziału pod kątem jego zgodności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy będzie zróżnicowany w zależności od obszaru spraw, w których po zniesieniu współwłasności konieczne będzie dla właściwego (odpowiadającego jej przeznaczeniu) korzystania z rzeczy współdziałanie uczestników. Wpływ ten jest istotny w szczególności w przypadku zabudowanej nieruchomości, gdy jej podział w celu zniesienia współwłasności ma polegać na wyodrębnieniu własności lokali. W tym bowiem przypadku po ustanowieniu odrębnej własności lokali utrzymuje się współwłasność działki gruntu oraz wszystkich części domu służących do wspólnego użytku. Nie dochodzi zatem w takim przypadku do wyeliminowania znaczenia osobistych animozji między uczestnikami dla korzystania przez nich z powstałych przez podział nieruchomości lokalowych (tak uzasadnienia postanowień Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2000 roku, IV CKN 1525/00, LEX nr 52541 oraz z dnia 4 lipca 1997 roku, III CKN 112/97, LEX nr 78437).
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, Sąd Rejonowy rozważając kwestię możliwości ustanowienia odrębnej własności lokali w budynku nadziałce nr (...)położonej wP.miał na uwadze opisane okoliczności. Sąd Okręgowy podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji. Uznać należy, że występujący między współspadkobiercami i aktualnymi współwłaścicielami nieruchomości długotrwały i głęboki konflikt, który znalazł odzwierciedlenie także w postępowaniu w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku poW. N.(uzasadnienie postanowienia wydanego w sprawie I Ns 326/11 k. 719-727) i którego trwanie potwierdza apelująca (oświadczenia wnioskodawczyni i jej pełnomocnika k. 747v.), przemawia za uznaniem, iż w przypadku działu spadku i zniesienia współwłasności przez ustanowienie odrębnej własności lokali nieruchomość nie będzie mogła być wykorzystana zgodnie z jej przeznaczeniem. Należy zauważyć, że z przeprowadzonego postępowania dowodowego, w tym opinii biegłego z zakresu budownictwaS. M.wynika, iż stan budynku jest bardzo zły. Budynek wymaga kompleksowej modernizacji w oparciu o opracowany projekt budowlano-architektoniczny obejmujący między innymi: uporządkowanie formy architektoniczno – użytkowej, uporządkowanie bryły budynku poprzez zmianę kształtu i formy dachu, rozbiórkę części przybudówek i wykonanie izolacji termicznej ścian zewnętrznych wraz z elewacją, wykonanie instalacji przeciwwilgociowych poziomych i pionowych, skucie zagrzybionych tynków wewnętrznych, osuszenie i odgrzybienie starych murów, wymianę posadzek, stolarki okiennej i drzwiowej, wymianę instalacji elektrycznej, wodno-kanalizacyjnej i centralnego ogrzewania (opinia k. 490).
W przypadku ustanowienia odrębnej własności lokali konieczność bieżącego współdziałania właścicieli lokali dotyczy zaś w szczególności elementów nieruchomości wspólnej w postaci części budynku i urządzeń, które nie służą wyłącznie do użytku właścicieli lokali, a zatem, między innymi, fundamentów, murów konstrukcyjnych, dachów, kominów. Zasady doświadczenia życiowego wskazują, że brak takiego współdziałania z powodu występujących między właścicielami lokali konfliktów może prowadzić do postępującej degradacji budynku, uniemożliwiając wykorzystanie nieruchomości zgodnie ze społeczno – gospodarczym jej przeznaczeniem, jako mającej zaspokajać potrzeby mieszkaniowe. Nie można także pominąć koniecznego współdziałania w utrzymywaniu terenu wokół domu.
W okolicznościach sprawy aktualne jest także stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uzasadnieniu przywołanego wyżej postanowienia z dnia 4 lipca 1997 roku, III CKN 112/97, zgodnie z którym pozostawienie w bezpośrednim sąsiedztwie, praktycznie na stałe, osób o wrogim nastawieniu i nie mogących się porozumieć, w sytuacji, gdy niemal na co dzień muszą współdziałać i uzgadniać czynności z zakresu zarządu, sprzeciwia się interesowi społeczno – gospodarczemu. Należy również zauważyć, że wynikający z ustanowienia odrębnej własności lokali wymóg współdziałania, a zatem systematycznego kontaktowania się skłóconych współwłaścicieli w różnych, często nawet obiektywnie spornych kwestiach, bez wątpienia musi prowadzić do narastania i tak już głębokiego konfliktu.
Jak podnieśli apelujący, biegły z zakresu budownictwaS. M.w ustnej uzupełniającej opinii wskazał, iż w obecnym rozwoju technologicznym nie ma przeszkód dla dokonania odgrzybienia budynku i wykonania izolacji (k. 528v.). Zgodnie zart. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 roku o własności lokali(t.j. Dz. U. z 2000 roku Nr 80, poz. 903 ze zm.) jeżeli uczynienie zadość przesłance samodzielności lokali wymaga wykonania robot adaptacyjnych, sąd może w postanowieniu wstępnym upoważnić zainteresowanego uczestnika do ich wykonania – tymczasowo na jego koszt. Zatem, odmiennie niż przyjął to Sąd pierwszej instancji, opinia biegłegoS. M.nie pozwala na kategoryczne stwierdzenie, iż z technicznego punktu widzenia nie byłoby możliwe wyodrębnienie lokali, po wykonaniu niezbędnych w tym celu robót. Jednakże wskazany przez biegłego szeroki zakres prac, które winny być wykonane, by budynek uzyskał właściwą formę architektoniczną i nadawał się do stałego pobytu ludzi oraz opisany wyżej wieloletni konflikt w rodzinie wnioskodawców i uczestników przemawia za niecelowością takiego rozwiązania.
Z tych wszystkich względów, w ocenie Sądu Okręgowego nawet ewentualna techniczna możliwość podziału budynku na samodzielne lokale, po dokonaniu niezbędnych prac budowlanych, nie może mieć decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Omówione wyżej okoliczności faktyczne przemawiają bowiem za odstąpieniem od działu spadku i zniesienia współwłasności przez podział fizyczny polegający na ustanowieniu odrębnej własności lokali i przyznaniu nieruchomości na rzeczP. N.. Temu uczestnikowi przysługuje bowiem udział we współwłasności nieruchomości wynoszący 13/16 części,P. N.od lat zamieszkuje z rodziną iT. R.na przedmiotowej nieruchomości, a za odmiennym rozstrzygnięciem nie przemawia sytuacja życiowa wnioskodawców, aktualna także na datę orzekania przez Sąd odwoławczy (zeznania k. 747-747v.)
W konsekwencji niezasadny jest zarzut apelującej, iż Sąd pierwszej instancji dopuścił się naruszenia wymienionych w apelacji przepisów postępowania oddalając wniosekD. S. (1)o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego w celu wyjaśnienia kwestii możności wyodrębnienia lokali ze względu na cechy konstrukcyjne budynku. W szczególności nie doszło w ten sposób do naruszenia przepisuart. 285 k.p.c.w związku zart. 227 k.p.c., w myśl którego przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Z omówionych wyżej względów nie miała zaś istotnego znaczenia w sprawie potencjalna możliwość wyodrębnienia lokali, co nadto już w świetle opinii biegłegoS. M.wymagałoby wykonania robót w znaczącym rozmiarze.
Niezasadny jest także zarzut błędnego ustalenia przez Sąd pierwszej instancji wartości nieruchomości. Analiza treści opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowegoM. K.prowadzi do jednoznacznego wniosku, że wskazana w opinii kwota 131.000 zł stanowi wartość całej zabudowanej nieruchomości, a nie wyłącznie wartość stanowiącego jej część składową budynku mieszkalnego. Zarzut sformułowany przez apelującą wynika z niezrozumienia treści opinii. Biegła zastosowała podejście porównawcze, metodę korygowania ceny średniej (k. 291), obliczając wartość nieruchomości gruntowej zabudowanej przy posłużeniu się współczynnikiem wartości odniesionej do 1 m2powierzchni użytkowej budynku mieszkalnego (k. 296), ale w ten sposób określiła wartość całej zabudowanej nieruchomości. Nie ma zatem podstaw do powiększenia przyjętej przez Sąd Rejonowy wartości 131.000 zł o wartość gruntu, jak tego domaga się apelująca, gdyż w kwocie 131.000 zł wartość gruntu jest już uwzględniona. Sąd pierwszej instancji nie naruszył zatem powołanych w apelacji przepisów postępowania, a dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego został oceniony w zgodzie zart. 233 § 1 k.p.c.
Z tych wszystkich względów i na podstawieart. 385 § 1 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy oddalił obie apelacje.
O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.w związku zart. 391 § 1 k.p.c.iart. 13 § 2 k.p.c.Nie zachodziły bowiem podstawy do odstąpienia od wyrażonej wart. 520 § 1 k.p.c.zasady, zgodnie z którą każdy uczestnik postępowania ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie.
W przedmiocie nieuiszczonych kosztów sądowych w postępowaniu odwoławczym Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(t.j. Dz. U. z 2010 roku Nr 90, poz. 594 z późn. zm.) w związku zart. 520 § 1 k.p.c.