Sąd Apelacyjnyw Szczecinie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 190/14
Data wyroku: 2014-12-04 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Marta Sawicka, Edyta Buczkowska-Żuk, Eugeniusz Skotarczak
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 1000 § 1 k.c.

Sygn. akt I ACa 190/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 4 grudnia 2014 r.
Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSA Marta Sawicka (spr.)

Sędziowie:

SA Edyta Buczkowska-Żuk
SA Eugeniusz Skotarczak

Protokolant:

sekr. sądowy Piotr Tarnowski

po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2014 r. na rozprawie w Szczecinie
sprawy z powództwaI. B.iB. B. (1)
przeciwkoE. H. (1)
o zachowek
na skutek apelacji pozwanej
od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie
z dnia 5 listopada 2013 r., sygn. akt I C 449/11
I zmienia zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym, trzecim, czwartym, piątym i szóstym w ten sposób, że:
1/ oddala oba powództwa w całości,
2/ przyznaje radcy prawnemuA. J.od Skarbu Państwa-Sądu Okręgowego w Szczecinie kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu powódceB. B. (1),
3/ ustala, że powódkiB. B. (1)iI. B.ponoszą w całości koszty procesu, pozostawiając szczegółowe ich wyliczenie referendarzowi sądowemu,
II przyznaje radcy prawnemuA. J.od Skarbu Państwa-Sądu  Okręgowego w Szczecinie kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu powódceB. B. (1)w postępowaniu apelacyjnym,
III ustala, że powódki ponoszą w całości koszty postępowania apelacyjnego, pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu w sądzie I instancji.

        E.

        Buczkowska-Żuk

     M. Sawicka E. Skotarczak

Sygn. akt I ACa 190/14

UZASADNIENIE
Pozwem z 23 lutego 2011 rokuB. B. (1)wniosła przeciwkoE. H. (1)o zasądzenie na jej rzecz kwoty 200.000 złotych wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia powództwa oraz o zasądzenie od pozwanej na jej rzecz kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu pozwu powódka podniosła, że domaga się zachowku od osoby obdarowanej przez spadkobiercę.
Natomiast pozwem z 21 lutego 2011 rokuI. B.wniosła przeciwkoE. H. (1)o zasądzenie na jej rzecz kwoty 150.000 złotych wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia powództwa oraz o zasądzenie od pozwanej na jej rzecz kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu pozwu przytoczyła te same okoliczności i twierdzenia zawarte w pozwie złożonym przezB. B. (1)z tą różnicą, że zażądała zasądzenia na jej rzecz kwoty 150.000 złotych.
W odpowiedzi na pozew z dnia 14 października 2011 r. w stosunku do powództwaI. B.oraz w odpowiedzi na pozewB. B. (1)pozwanaE. H. (1)wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
Postanowieniem z 16 listopada 2011 roku Sąd Okręgowy w Szczecinie orzekł o połączeniu obu spraw do łącznego rozpoznania oraz wyrokowania pod sygn. akt: I C 449/11.
Wyrokiem z 5 listopada 2013 roku Sąd Okręgowy w Szczecinie zasądził od pozwanej na rzecz powódekB. B. (1)iI. B.po 63 406,56 złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 23 lutego 2011 roku do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie powództwa oddalił. W punkcie III. zasądził od pozwanej na rzeczB. B. (1)kwotę 1 141,20 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego udzielonego powódce z urzędu przez radcę prawnegoA. J., a w punkcie IV przyznał od Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Szczecinie na rzecz radcy prawnegoA. J.kwotę 2 458,80 złotych plus 23%VAT tytułem pomocy prawnej udzielonej powódceB. B. (1)z urzędu. W punkcie V. zasądził na rzecz pozwanej od powódkiB. B. (1)kwotę 2 475,80 złotych, a od powódkiI. B.kwotę 2 095,28 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Nadto, w punkcie VI. ustalił zasadę odpowiedzialności za wynik procesu z powództwaB. B. (1)jak 31,70% do 68,30% zaś z powództwaI. B.jak 42,27% do 57,72%, pozostawiając szczegółowe wyliczenie wydatków w sprawie referendarzowi sądowemu.
Na potrzeby rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy ustalił między innymi, żeJ. B.– zmarły w dniu 18 września 2010 r. – pozostawił trzy córki - powódkę -I. B., pozwanąE. H. (1)orazU. W.. PowódkaB. B. (1)jest wdową po zmarłymJ. B.. Spadkodawca pozostawił testament notarialny, w którym do całego spadku powołał córkęU. W., która spadek przyjęła. Postanowieniem Sądu Rejonowego w Goleniowie wydanym w sprawie o sygn. akt: I Ns 53/11 stwierdzono nabycie spadku poJ. B.przezU. W., która w ten sposób stała się właścicielem udziału wynoszącego 1/3 części w zabudowanejdziałce nr (...)o powierzchni 0,1103 ha, położonej wN..
Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Goleniowie sygn. akt I Ns 468/03 z 30 lipca 2008 r. w sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności,J. B.nabył własność nieruchomości będącej gospodarstwem rolnym z zabudowaniami położonej wN.przyulicy (...), obręb nr(...), stanowiącejdziałkę nr (...)o powierzchni 1753 m2, dla której Sąd Rejonowy w Goleniowie prowadziłksięgę wieczystą nr Kw (...)– z obowiązkiem spłaty tytułem wyrównania udziałów pozostałych spadkobierców tj.K. Ż.,R. B.,Z. W.,A. W.iK. Z.kwoty po 11.839,33 zł w terminie 1 miesiąca od dnia uprawomocnienia się postanowienia wraz z ustawowymi odsetkami w razie opóźnienia w płatności kwot. Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że spłaty spadkobierców w kwocie po 11.839,33 złotych, dokonały po połowie córkiJ. U.W.oraz pozwanaE. H. (1). Spłaty udziałuK. Ż.w kwocie 11.839,33 złotych dokonałaE. H. (1)w dniu 19 września 2008 roku. SpłatyR. B.udziału w kwocie - 11.839,33 złotych dokonałaU. W.w dniu 20 września 2008 roku. Spłaty udziałuZ. W.dokonałaU. W., wcześniej uiszczając na jego rzecz zaliczkę w kwocie 2.000 złotych. Przekazem pocztowymJ. B.w dniu 27 lutego 2009 roku dokonał wpłaty na rzeczZ. W.kwoty 9.733,10 złotych tytułem 1/12 udziału według postanowienia sygn. akt: Ns 468/03. Spłaty udziałuA. W.dokonałaU. W., wcześniej uiszczając na jej rzecz zaliczkę w kwocie 2.000 złotych. Spłaty udziałuA. T.w kwocie 11.839,33 złotych dokonałaU. W..A. T.złożyła oświadczenie o zrzeczeniu się udziału w spadku po zmarłejG. S.na rzeczJ. B.oraz o przyjęciu w dniu 16 września 2008 roku kwoty 9.839,00 złotych zgodnie z orzeczeniem z 30 lipca 2008 roku o dział spadku w sprawie o sygn. akt: I Ns 468/03. Spłaty udziałuK. Z.w kwocie 11.839,33 złotych dokonałaE. H. (1)w dniu 19 września 2008 roku w obecnościU. W.. W przedmiotowym domu wN.przyul. (...)mieszkają łącznie trzy rodziny, pozwanaE. H. (1)wraz z małżonkiemM. H. (1)(górna część budynku), powódkaB. B. (1)wraz z matką (dolna część budynku),U. W.mieszka osobno w przybudówce przedmiotowego domu. PozwanaE. H. (1), jak równieżU. W.nie prowadziły w 2008 roku, w czasie spłaty spadkobierców wspólnego gospodarstwa domowego z ojcemJ. B..J. B.w 2008 roku pobierał rentę chorobową w wysokości około 800 złotych. Nie posiadał wystarczających środków na spłatę pozostałych spadkobierców. W sprawie o dział spadku składał wniosek o rozłożenie spłat na raty tłumacząc ciężką sytuacją finansową i brakiem środków. W tym czasie pozwanaB. B. (1)otrzymywała emeryturę w wysokości około 800 złotych, zaś jej matka rentę też w podobnej wysokości.
Z ustaleń Sądu pierwszej instancji wynika także, że w dniu 8 września 1991 rokuJ. B.umową darowizny w formie aktu notarialnego nr rep. A(...), darował córce i zięciowiE.iM.małżonkomH.prawo własności nieruchomości rolnej niezabudowanej położonej wK., gminieN., stanowiącejdziałki nr (...)o łącznym obszarze 7,4120 ha dla której Sąd Rejonowy w Goleniowie prowadziksięgę wieczystą nr Kw (...). Działy III i IV księgi wieczystej nie wykazywały obciążeń. SpadkodawcaJ. B.otrzymał pełne świadczenie rentowe w związku z zaprzestaniem prowadzenia działalności rolniczej – zgodnie zart. 28 ust. 4 ustawy z dnia 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników(Dz.U. z 2008 r., Nr 50, poz. 291 z późn. zm). Umową darowizny z dnia 8 października 1991 r. przekazał córce i zięciowi –E.iM. H. (1)gospodarstwo rolne o pow. 7,41 ha. SpadkodawcaJ. B.na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Goleniowie sygn. akt I Ns 468/03 z dnia 30 lipca 2008 r. w sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności, stał się właścicielem gospodarstwa rolnego z zabudowaniami położonego wN.przyulicy (...), obręb nr(...), stanowiącegodziałkę nr (...)o powierzchni 1753 m2, wpisanej w księgę wieczystą prowadzoną w Sądzie Rejonowym w Goleniowie nrKw (...), dokonał podziału fizycznegodziałki (...)nadziałki nr (...)o powierzchni 0,1103 ha i nr(...)o powierzchni 0,0650 ha, a następnie darował w dniu 12 listopada 2009 roku – umową darowizny w formie aktu notarialnego Rep. A nr(...)darował córceE. H. (1)udział wynoszący 1/3 część w zabudowanejdziałce nr (...)o powierzchni 0,1103 ha, oraz zabudowanądziałkę nr (...)o powierzchni 0,0650 ha, wydzielone zdziałki (...), która darowiznę przyjęła oraz córceU. W.udział wynoszący 1/3 część w zabudowanejdziałce nr (...)o powierzchni 0,1103 ha, wydzielonej zdziałki (...), która darowiznę przyjęła.
Jednocześnie postanowiono, że w ramach przysługujących udziałów w zabudowanejdziałce nr (...)J. B.użytkować będzie z wyłączeniem osób trzecich parter budynku mieszkalnego, garaż, inny budynek mieszkalny oraz część działki wg. załączonej do aktu mapki,E. H. (1)użytkować będzie z wyłączeniem osób trzecich poddasze budynku mieszkalnego, aU. W.użytkować będzie z wyłączeniem osób trzecich budynek mieszkalny przybudówkę budynek inny mieszkalny oraz część działki wg. załączonej do aktu mapki. Nadto odksięgi wieczystej (...)odłączonodziałkę zabudowaną nr (...)o powierzchni 0,0650 ha.
W chwili dokonywania darowizny stan budynku nieruchomości przyul. (...)wN.był bardzo zły i wymagał kapitalnego remontu. W nieruchomości przyul. (...)wN.E. H. (1)wraz z małżonkiemM. H. (1)wprowadzili się we września 2011 roku. W lipcu 2008 roku przeprowadzony został remont nieruchomości, tj. wymiana dachu, z dachówki na blachę, przy czym budynku głównego, nie przybudówki. Była to wspólna inwestycjaJ.iB. B. (1)orazE. H. (1)iM. H. (2), gdyżJ. B.obiecałE. H. (1), że dokona na ich rzecz darowizny mieszkania na górze w budynku ze spłatą. Remont obejmował również korytarz do mieszkania na dole i górze. Po remoncie dachu wykonany został remont elewacji budynku. Wcześniej zakupiona została ze środków małżonkówB.blachodachówki za cenę 7.000 złotych.J. B.przeznaczył na remont domu kwotę 11.500 złotych. W innym zakresie powódkaB. B. (1)nie partycypowała w kosztach remontu.
E. H. (1)z małżonkiemM. H. (1)zaciągnęła pożyczkę wBanku (...) S.A.Środki na remont wspólnych części nieruchomości pochodziły również ze sprzedaży wydzielonych działek. Nieruchomość oznaczona numerem geodezyjnymdziałki (...)o powierzchni 0,1103 ha, położona w obrębie 5 miastaN.przyul. (...), zabudowana jest budynkiem mieszkalnym, parterowym z zamieszkałym poddaszem, częściowo podpiwniczonym wraz z II – kondygnacją przybudówką. Nieruchomość zamieszkują trzy rodziny. Na działce znajdują się trzy budynki gospodarcze: jeden na przedłużeniu przybudówki, wzdłuż granicy zachodniej wraz z budynkiem gospodarczym na dz. Nr(...)tworzą zabudowę zwartą ciągłą; drugi wolnostojący, w części (po rozbudowie) konstrukcji drewnianej, usytuowany w podwórzowej części działki. Pozostałą część nieruchomości stanowi teren wewnętrznego podwórza pełniącego funkcję dojścia i dojazdu do budynków oraz na zaplecze, a także teren warzywno-owocowy użytkowany w sposób umowny przez poszczególne rodziny.
Sąd Okręgowy ustalił także, że budynek jednokondygnacyjny z użytkowym poddaszem, wzniesiony został w technologii tradycyjnej, murowanej w okresie międzywojennym (1921 r.) na przełomie ostatnich 3-4 lat obiekt został poddany gruntownym remontom. M.in. przebudowano i zmieniono sposób użytkowania poddasza budynku mieszkalnego oraz budynku gospodarczego na cele mieszkalne.
W skład nieruchomości rolnej niezabudowanej stanowiącej przedmiot darowiznyJ. B.na rzecz małżonkówM.iE. H. (2), na dzień dokonania darowizny tj. 8 września 1991 r. wchodziłydziałki nr (...)o powierzchni 0,8114 ha położona w obrębie 6 miastaN.oraz dwiedziałki nr (...)o powierzchni 0,9600 ha, nr(...)o powierzchni 5,6000 ha - obrębK., gminaN.. Łączna powierzchnia gruntu wynosiła 7,4120 ha. Dla tej nieruchomości prowadzona była przez Sąd Rejonowy w Goleniowie – V Wydział Ksiąg Wieczystychksięga wieczysta Kw (...). Po dniu 8 września 1991 r.działki nr (...)uległy fizycznym podziałom, a następnie przeniesiono je do nowych ksiąg wieczystych w wyniku zawartych umów sprzedaży lub przeniesienia własności na podstawie aktów notarialnych.

Działka nr (...)obrębu(...)miastaN.podzielona została na dwie odrębne nieruchomości, tj.działkę (...). W rejestrze gruntów wpisano zamiastdziałki nr (...)działkę nr (...)natomiast zamiastdziałki nr (...)wpisanodziałkę nr (...). Według stanu z dnia 8 września 1991 r.działka nr (...)obrębu(...)miastaN.użytkowana była rolniczo. Obecny stan użytkowaniadziałki nr (...)odpowiada stanowi z dnia dokonania darowizny.
Działka nr (...)obrębuK.w gminieN., po dacie 8 września 1991 (data darowizny) uległa podziałowi na dziewięć odrębnych nieruchomości, tj. nr(...)z przeznaczeniem pod zabudowę mieszkaniową jednorodzinną. Według stanu z 8 września 1991 rokudziałka nr (...)obrębuK.w gminieN.pełniła funkcję rolniczą – użytkowana była jako pastwisko. Teren był bez uzbrojenia technicznego.Działka nr (...)obrębuK.w gminieN.zlokalizowana jest w bliskim sąsiedztwie kompleksudziałek nr (...). Działka jest położona pośród terenów rolniczych, według stanu obecnego teren działki nie jest zagospodarowany – pozostawiony odłogiem, porośnięty naturalną szatą roślinną. Obecny stan użytkowydziałki nr (...)zasadniczo odpowiada stanowi z dnia dokonania darowizny tj. 8 września 1991 r. Działka była użytkowana rolniczo.
Wydzielanie i przekwalifikowanie działek dokonane zostało na kosztM.iE. H. (1). Wydzielenie działek i ich uzbrojenie w media trwało około 3 lat.M. H. (1)od 1999 r. prowadził plantację truskawek. Otrzymywał dotacje około 25000 złotych przez 5 lat. Nadto prowadził działalność muzyczną – oprawa muzyczna wesel. Mają jedno dzieckourodzone w (...)r. Wcześniej mieszkali w mieszkaniu własnościowym, które spłacili kilka lat przed 2008 r.
Sąd Okręgowy ustalił, że wartość udziału 1/3 części w nieruchomości zabudowanej, oznaczonej numerem geodezyjnymdziałki (...)o powierzchni 0,1103 ha, położonej w obrębie(...)miastaN.przyul. (...), według stanu z dnia 18 września 2010 r. i cen bieżących wynosi 138.700,- złotych, a wartość udziału 1/3 części (przypadającaE. H. (1)) w nieruchomości zabudowanej, oznaczonej numerem geodezyjnymdziałki (...)o powierzchni 0,1103 ha według stanu z dnia dokonania darowizny, to jest z 12 listopada 2009 roku i cen bieżących, wynosi 125.300 złotych. Wartości nieruchomości zabudowanej (przypadającaE. H. (1)) oznaczonej numerem geodezyjnymdziałki (...)o powierzchni 0,0650 ha, położonych w obrębie(...)miastaN.przyul. (...), według stanu z dnia dokonania darowizny, tj. 12 listopada 2009 r. i cen bieżących wynosi 52.300 zł. Wartość udziału 1/3 części (przypadającaU. W.) w nieruchomości zabudowanej oznaczonej numerem geodezyjnym dziatki(...)o powierzchni 0,1103 ha położonej w obrębie(...)miastaN.przyul. (...)według stanu z dnia dokonania darowizny, tj. 12 listopada 2009 r. i cen bieżących wynosi 125.300,- zł. Wartość nieruchomości rolnej niezabudowanej, oznaczonej numerami geodezyjnymidziałek (...)o łącznej powierzchni 7,4120 ha, położonej w obrębie(...)miastaN.oraz w obrębieK., gminaN., według stanu z dnia dokonania darowizny (na rzeczE.iM. H. (1)), tj. 8 września 1991 r. i cen bieżących wynosi 190.500,- zł. Na dzień 18 września 2010 r.B. B. (1)nie miała przymiotu osoby trwale niezdolnej, choćby częściowo, do pracy. Była zdolna do pracy w charakterze sprzątaczki w bloku. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 11 lutego 2003 rokuB. B. (1)została uznana za częściowo niezdolną do pracy okresowo do lutego 2004 roku – z powodu zaburzeń depresyjnych wymagających dalszego leczenia. Od dnia 2 stycznia 2003 roku powódkaB. B. (1)posiadała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Pismem z dnia 24 lutego 2003 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wS.poinformował powódkęB. B. (1), iż brak jest podstaw do wypłaty zasiłku chorobowego po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego tj. od dnia 2 stycznia 2003 roku do dnia 28 lutego 2003 roku. Pismem z 18 grudnia 2010 roku powódkaB. B. (1)wezwała pozwanąE. H. (1)na podstawieart. 1000 § 1 k.c.do zapłaty należnego zachowku w kwocie 200.000,- zł w terminie do dnia 31 stycznia 2011 roku. Natomiast pismem z 18 grudnia 2010 roku powódkaI. B.wezwała pozwanąE. H. (1)na podstawieart. 1000 § 1 k.c.do zapłaty należnego zachowku w kwocie 150.000 złotych w terminie do dnia 31 stycznia 2011 roku.
W przekonaniu Sądu pierwszej instancji powództwo, którego przedmiotem jest orzeczenie zachowku okazało się uzasadnione. Sąd ten ustalił, że łączna wartość stanu czynnego spadku (aktywów) wynosi 536 850 złotych ustalona w oparciu o opinię biegłego sądowego z zakresu(...). Sąd pierwszej instancji przyjął w okolicznościach sprawy, mając na uwadze trudną sytuację majątkowąJ.iB. B. (1), brak oszczędności, podeszły wiek, zły stan zdrowia, w końcu zbieżność czasową spłaty spadkobierców z uczynionymi darowiznami, że spłacającymi należność z tytułu spłaty udziałów spadkowych, którymi został obciążonyJ. B.w związku z prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w Goleniowie sygn. akt I Ns 468/03 z dnia 30 lipca 2008 r. w sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności nieruchomości położonej wN.przyulicy (...), byłyE.iU.każda po 29 597 zł i o tę kwotę, którą spłaciłaE. H. (1)Sąd pomniejszył substrat zachowku (536 850 zł minus 29 579,50 zł ) co dało kwotę 507 252,50 zł.
Mając na względzie przepisart. 991 § 1 k.c., Sąd pierwszej instancji uznał, że wartość zachowku powódkiI. B.orazB. B. (1)stanowi ułamek 1/8 masy spadkowej (507 252,50 zł x 1/8) tj. kwota 63 406,56 złotych dla każdej z nich. Sąd ten wyjaśnił także, iż w chwili otwarcia spadku po zmarłymJ. B., tj. na dzień 18 września 2010 rokuB. B. (1)nie miała przymiotu osoby trwale niezdolnej do pracy, co ustalono na podstawie przeprowadzonego badania przez biegłego sądowego, opinia którego nie została skutecznie podważona (patrz m.in. k. 226). W ocenie Sądu pierwszej instancji opinia biegłego sądowego dr n. med.J. A.nie budziła wątpliwości, co do rzetelności i prawidłowości ustaleń, stąd Sąd przyjął jej ustalenia za własne. Okoliczność, iż powódkaB. B. (1)nie jest osobą niezdolną trwale do pracy potwierdziła również jej córka – świadekU. W.. Z powyższego względu na podstawieart. 991 § 1 k.c., Sąd Okręgowy uznał, że zachowek należny powódceB. B. (1)stanowi również połowę wartości udziału spadkowego. Ostatecznie mając na względzie rozważania przyjęte w sprawie oraz ustalone okoliczności faktyczne Sąd Okręgowy uznał, uwzględniając przepisart. 991 § 1 k.c., iż wartość zachowku tak powódkiI. B.orazB. B. (1)stanowi ułamek 1/8 masy spadkowej, czyli kwotę 63 406,56 złotych. Stąd też orzekł jak w punkcie I wyroku, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. O odsetkach orzeczono mając na uwadze przepisart. 481 § 1 i 2 k.c.a początkowy termin biegu odsetek od dnia wezwań do zapłaty. O kosztach postępowania Sąd Okręgowy orzekł mając na uwadze przepisart. 98 k.p.c.oraz przepis § 6 punkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych gdzie przewidziana jest stawka 3 600 złotych.
Apelację od wyroku co do całości złożyła pozwana. Niniejszemu wyrokowi zarzuciła:
1. naruszenie prawa materialnego, a to:
-art. 1000 § 1 k.c.polegające na zasądzeniu zachowku od pozwanej, jako obdarowanej przez spadkodawcę, mimo, że z ustalonego stanu faktycznego wynika, że powódki mogły uzyskać należny im zachowek od spadkobierczyni testamentowej,
-art. 1001 k.c., polegające na zasądzeniu całego zachowku od pozwanej mimo, że zobowiązaną do zapłaty zachowku jako obdarowaną jednocześnie z pozwaną byłaU. W.,
2. naruszenie prawa procesowego, a toart. 233 § 1 k.p.c., którego wynikiem jest błędne obliczenie długu spadku obejmującego spłaty dokonane przez pozwanąE. H. (1)i spadkobierczynięU. W.za spadkodawcę, zasądzone postanowieniem Sądu Rejonowego w Goleniowie sygn. akt I Ns 468/03 z dnia 30 lipca 2008 r. o dział spadku i zniesienie współwłasności, a w ostateczności błędne obliczenie substratu zachowku oraz sprzeczna z ustaleniami ocena biegłegoW., w której wyniku przy wycenie nieruchomości przyul. (...).(...)doszło do zawyżenia powierzchni stojącego tam budynku o 149 m2.
Podnosząc powyższe zarzuty apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powódek na rzecz pozwanej kosztów procesu według przepisanych. Wniosła ponadto o zwolnienie jej od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w całości, w szczególności od opłaty od apelacji.
W uzasadnieniu apelacji pozwana doprecyzowała i rozwinęła swoje zarzuty.
Powódki wniosły o oddalenie apelacji i zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja pozwanej okazała się uzasadniona w całości.
Przed przejściem do rozważań natury merytorycznej Sąd Apelacyjny wskazuje, że prawidłowe rozstrzygnięcie każdej sprawy uzależnione jest od dokonania wszechstronnej oceny materiału dowodowego w sposób określony przepisami, a następnie ocena prawna znajdująca oparcie w przepisach prawa materialnego, adekwatna do poczynionych ustaleń faktycznych. Z kolei istotą postępowania apelacyjnego jest zbadanie zasadności zarzutów skierowanych przeciwko orzeczeniu Sądu pierwszej instancji. Mimo tego, że postępowanie drugoinstancyjne jest postępowaniem merytorycznym, to jednak ma ono charakter kontrolny. Sąd Odwoławczy orzeka przy tym w oparciu o całokształt zgromadzonego materiału dowodowego, dokonując na nowo jego własnej, samodzielnej i swobodnej oceny. Sąd drugiej instancji władny jest dokonać odmiennych ustaleń, niż to uczynił sąd pierwszej instancji, nawet korzystając z tych samych dowodów (vide wyrok Sądu Najwyższego z 14 marca 2002 roku, sygn. akt IV CKN 859/00).
Dokonując zatem, wyżej opisanej, własnej oceny niniejszego postępowania Sąd Apelacyjny stwierdza, że Sąd pierwszej instancji w sposób prawidłowy dokonał oceny stanu faktycznego, w szczególności właściwie ocenił materiał dowodowy zgromadzony w sprawie i dokonał wyczerpującej oceny wiarygodności dowodów zawnioskowanych tak ze strony powodowej i pozwanej, ale ostateczna ocena prawna roszczenia i rozstrzygnięcie sprawy nie zasługiwały na uwzględnienie, a to z uwagi na naruszenieart. 1000 § 1 k.c.Niewątpliwie tym przepisem ustawodawca zabezpieczył interesy majątkowe osób, które nie otrzymały majątku po zmarłej osobie bliskiej, sankcjonując zachowek. W tym systemie ustawodawca ustanawia roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej, wyrażającej się na ogół ułamkiem wartości przewidywanego udziału uprawnionego w spadku, która ma mu gwarantować uzyskanie określonej korzyści ze spadku. Według konstrukcji przyjętej wkodeksie cywilnym, roszczenie o zachowek ma zatem zapewnić uprawnionemu realną korzyść, niezależnie od woli spadkodawcy, gdyż ten może go jej pozbawić jedynie w drodze wydziedziczenia, dopuszczalnego w wyjątkowych sytuacjach (art. 1008-1010 k.c.). Istotnym zagadnieniem jest to przeciwko komu osoba uprawniona do zachowku może skierować takie roszczenie, gdyż przysporzenie majątkowe od osoby zmarłej może nastąpić nie tylko w oparciu o rozrządzenie testamentowe, ale także wskutek darowizny, zapisu lub polecenia. Literalne brzmienieart. 1000 § 1 k.p.c.nie powinno pozostawiać wątpliwości, że głównym adresatem roszczenia o zachowek jest spadkobierca (art. 991 § 2 k.c.), a dopiero kiedy otrzymanie od spadkobiercy zachowku jest niemożliwe, uprawniony może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Taki też pogląd został zaakceptowany w orzecznictwie, gdzie przyjmuje się, że uprawniony do zachowku, który dziedziczy z ustawy wespół z innymi osobami i nie otrzymał należnego mu zachowku ma przeciwko współspadkobiercom roszczenia o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (patrz wyrok SN z 13 lutego 2004 roku, sygn. akt II CK 444/02, LEX nr 112873, wyrok SA w Warszawie z dnia 21 listopada 2012 r., I ACa 609/12, LEX nr 1271996).
Takie też stanowisko wyrażono w piśmiennictwie. Z Komentarza doart. 1000 kodeksu cywilnegosporządzonego przez Andrzeja Kidybę oraz Elżbietę Niezbecką wynika, że osoba uprawniona do zachowku roszczenia z tego tytułu powinna w pierwszej kolejności kierować przeciwko spadkobiercom zmarłego, w drugiej kolejności w stosunku do osób, na których rzecz zostały uczynione zapisy windykacyjne (art. 999(
    1)k.c.), w trzeciej zaś kolejności odpowiadają osoby obdarowane. Z wyżej zaprezentowanego orzecznictwa, piśmiennictwa a ostatecznie także i literalnego brzmienia przepisu wynika, że odpowiedzialność obdarowanych ma charakter subsydiarny, zależny od uzyskania roszczenia od spadkobierców powołanych do spadku na mocy testamentu jak i ustawy. Sąd Apelacyjny wyżej zaprezentowany pogląd prawny w całej rozciągłości podziela i uznaje go za własny, co też wprost musi oznaczać, że zaskarżony wyrok winien ulec zmianie.
Mimo tego, że na naruszenieart. 1000 § 1 k.c.pozwana powoływała się już w odpowiedziach na pozwy złożone przez powódki Sąd Okręgowy nie pochylił się na tą regulacją w pisemnych motywach swego wyroku. Rozważania tego Sądu skupiły się bowiem na sposobie naliczenia należnego powódkom zachowku zupełnie tracąc z pola widzenia fundamentalną dla oceny tego roszczenia kwestię, a mianowicie jego skuteczność co do zasady. Aby dokonać kontroli wysokości żądania konieczne jest poprzedzenie go wnikliwą analizą jego zasadności, do czego zalicza się to czy zostało ono skierowane do właściwej osoby. Brak jakichkolwiek ustaleń w tej kwestii, które miałby poczynić Sąd pierwszej instancji oznacza, że wyrok nie może się ostać z uwagi na oczywistą sprzeczność zart. 1000 § 1 k.c.i związany z nim, a opisany wyżej subsydiarny charakter odpowiedzialności obdarowanego. Przedstawiony w tym zakresie apelacyjny zarzut naruszeniaart. 1000 § 1 k.c.jest bowiem trafny, a przedstawiona przez skarżącą analiza rozliczeń pomiędzy spadkobierczynią a powódkami wskazuje na to, że to właśnieU. W.jest w pierwszej kolejności zobowiązana do zapłaty na rzecz powódek zachowku, którego się domagają. Niewątpliwie bowiem zobowiązanie spadkobierców w pierwszej kolejności nie oznacza, że obdarowany nie może w ogóle ponosić odpowiedzialności z tytułu zachowku. Jeżeli bowiem spadkodawca dokonał na rzecz określonej osoby darowizny, której przedmiot obejmuje cały spadek, to w grę wchodzi roszczenie uprawnionego o zachowek w stosunku do osoby obdarowanej na podstawieart. 1000 k.c., mające charakter "awaryjny" w tym sensie, że aktualizuje się "jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku" (wyr. SN z dnia 30 stycznia 2008 r., III CSK 255/07, Lex nr 369707). Z powyższego wynika, że oddalenie powództwa skierowanego w pierwszej kolejności do obdarowanego wymaga zatem ustalenia, że uprawniony do zachowku ma realne możliwości skierować swe roszczenie do spadkobierców. Trafnie zatem w tej sprawie apelująca podkreśliła, że łączna wartość spadku i darowizny, które otrzymała spadkobierczyni wynosi 264 000 złotych, co oznacza, że po odliczeniu od tej kwoty zachowku należnego powódkom w łącznej kwocie 126 813,12 złotych, spadkobierczyni pozostanie kwota 137 186,88 złotych co dwukrotnie przewyższa należny spadkobierczyni zachowek. Powyższe oznacza, że spadkodawczyni ma prawną możliwość zadośćuczynić roszczeniom powódek, i to do niej w pierwszej kolejności powinny się one zwrócić się. Zwrócić należy też uwagę na to, że apelująca pozwana zakwestionowała ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy, w tym także wyliczenia wartości zachowków i masy spadkowej, na które w apelacji się powołała, ale jednocześnie jej argumentacja zmierzała do wykazania, że kwota zachowku jest jeszcze niższa aniżeli ustalił to Sąd Okręgowy. Zarzut ten zatem nie wpływa w sposób zasadniczy na treść rozstrzygnięcia, gdyż dodatkowo zmniejsza wysokość należnego powódkom zachowku, a to oznacza, że kwota wolna pozostała spadkobierczyni będzie jeszcze wyższa aniżeli wyżej wskazana. Tym bardziej zatem miałaby ona prawną możliwość zadośćuczynić roszczeniom powódek.
Zatem w świetle wyżej poczynionych rozważań roszczenia zostały skierowane przeciwko osobie nie legitymowanej biernie, co też w świetleart. 1000 § 1 k.c., obligowało do zmiany zaskarżonego rozstrzygnięcia. Rozważywszy jak wyżej, na podstawieart. 386 § 1 k.p.c., Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oba powództwa oddalił. Stosownie do merytorycznego rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny w punkcie I.3/ wyroku zmienił rozstrzygnięcie co do kosztów postępowania za pierwszą instancję w oparciu oart. 98 § 1 i 3 k.p.c.w ten sposób, że ustalił, że koszty ponoszą w całości powódki, pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu, a nadto w punkcie I.2/ orzeczenia, działając na podstawie § 19 w zw. z § 6 pkt 6 w zw. z§ 2 ust. 1 - 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzęduSąd przyznał radcy prawnemuA. J.od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Szczecinie kwotę 3 600 złotych, podwyższoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Natomiast wpunkcie IIorzeczenia, działając na podstawie§ 19w zw. z§ 6 pkt 6w zw. z§ 2 ust. 1 - 3w związku z§ 12 ust. 1 pkt 2) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzęduSąd przyznał radcy prawnemuA. J.od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Szczecinie kwotę 2 700 złotych, podwyższoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
O kosztach za postępowanie apelacyjne orzeczono wpunkcie IIIw oparciu oart. 98 § 1 i 3 k.p.c., w ten sposób, że ustalił, iż koszty postępowania apelacyjnego ponoszą powódki pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu w Sądzie I instancji.
SSA B. Buczkowska – Żuk  SSA M. Sawicka SSA E. Skotarczak