Sąd Apelacyjny we Wrocławiu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 655/14
Data wyroku: 2014-07-03 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Aleksandra Marszałek, Tadeusz Nowakowski, Ewa Głowacka
Słowa kluczowe: Zachowek, Zasady Współżycia Społecznego
Podstawa prawna: art. 991 k.c., 5 k.c.

Sygn. akt I ACa 655/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 3 lipca 2014 r.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie:

Przewodniczący:

SSA Tadeusz Nowakowski

Sędziowie:

SSA Aleksandra Marszałek (spr.)
SSA Ewa Głowacka

Protokolant:

Katarzyna Rzepecka

po rozpoznaniu w dniu 3 lipca 2014 r. we Wrocławiu na rozprawie
sprawy z powództwaT. J.
przeciwkoB. W.
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu
z dnia 6 lutego 2014 r. sygn. akt I C 814/12

1
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I o tyle, że początkową datę płatności odsetek ustawowych określa na dzień 15 maja 2012 r.;

2
oddala dalej idącą apelację;

3
zasądza od powoda na rzecz pozwanej 1.800 zł kosztów postępowania apelacyjnego.

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 6 lutego 2014 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu zasądził od pozwanejB. W.na rzecz powodaT. J.kwotę 23.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 6 lutego 2014 r. do dnia zapłaty.
Sąd ten ustalił, że powód jest spadkobiercą ustawowym (synem) zmarłegow dniu 27 marca 2010 r.M. J., po którym spadek na mocy testamentu nabyła pozwana (córka żony spadkodawcy). W skład spadku wchodzi udział w wysokości ½ w nieruchomości położonej wN.. Aktualna wartość rynkowa nieruchomości według stanu na dzień śmierci spadkodawcy to 401.000 zł,a wartość spadkowego udziału to 200.500 zł. Po odliczeniu nakładów poczynionychz majątku odrębnego na nieruchomość przez żonę spadkodawcyE. J.(9.545,50 zł) i długów spadkowych spłaconych przez pozwaną (7.031,11 zł)wyliczył Sąd substrat zachowku na 183.917,39 zł, a zachowek należny powodowina 46.000 zł. Uznała jednak, że w sprawie winien mieć zastosowanieart. 5 k.c.skutkujący zasądzeniem jedynie części należnej powodowi kwoty. Pozwana zamieszkuje w nieruchomości, nie ma innego lokalu mieszkalnego, poczyniłana nią liczne nakłady, spłacała długi spadkodawcy w czasie, gdy zamieszkiwali razem, w tym kwotę 28.365 zł w sytuacji, gdy nieruchomość była zagrożona licytacją, świadczyła pomoc i opiekę. Natomiast powód nie utrzymywała z ojcem od lat kontaktów. Odsetki zasądził Sąd od daty wyroku.
Apelację od powyższego wyroku wniósł powód domagając się jegozmiany i zasądzenia od pozwanej na rzecz powoda 46.000 zł z odsetkamiod dnia wniesienia pozwu, tj. od 15 maja 2012 r., ewentualnie uchyleniai przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. Skarżący zarzucił naruszenieart. 5w zw. zart. 991 § 1 k.c.przez przyjęcie, że ma onw niniejszej sprawie zastosowanie i z ostrożności procesowej niewłaściwejego zastosowanie i zbyt znaczne obniżenie należnej powodowi kwoty, błędyw ustaleniach dotyczących kontaktów powoda z ojcem, starań i nakładów pozwanej na nieruchomość oraz naruszenie prawa materialnego, a mianowicieart. 455 k.c.w zw. zart. 481 k.c.przez jego niewłaściwym zastosowanie skutkujące wadliwym określeniem początkowej daty płatności odsetek.
Sąd Apelacyjny zważył:
Apelacja jest uzasadniona w części dotyczącej odsetek.
Stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż wyliczanie wartości zachowkuwedług cen z daty wyrokowania obliguje do zasądzenia odsetek dopiero od tejdaty nie jest prawidłowe. Żądanie uprawnionego do zachowku ma zawsze postaćżądania świadczenia pieniężnego. Obowiązek spadkobiercy zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wysokości zachowku powstaje wobec uprawnionego już z chwilą otwarcia spadku i spadkobierca powinien liczyć się ze skierowaniem w stosunkudo niego odpowiedniego roszczenia pieniężnego. Tym bardziej, że dysponując spadkiem ma możliwość określenia, choćby w przybliżeniu jego wysokości. Orzeczenie o zachowku ma charakter deklaratoryjny. Oznacza to, że jedynie potwierdza przysługujące uprawnionemu prawo do uzyskania sumy pieniężnejw wysokości określonejex lege. Obowiązek zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej zachowkowi ma charakter bezterminowy. W takiej zaś sytuacji określenie terminu spełnienia świadczenia pieniężnego następuje w wyniku wezwania dłużnika – spadkobiercy do zapłaty (art. 455 k.c.), a nie dopiero od dnia wyrokowaniaw przedmiocie uprawnienia do zachowku (wyrok SN z 6 marca 2014 r.,V CSK 209/13, Lex nr 1446457).
W sprawie niniejszej powód wezwał pozwaną do zapłaty kwoty zachowku pismem z dnia 5 stycznia 2012 r. (k. 10). W pozwie a obecnie w apelacji zażądał odsetek od dnia 15 maja 2012 r., dnia nadania pozwu w placówce pocztowej. Żądanie to zasługuje na uwzględnienie. Pozew nie jest pierwszym wezwaniemo zapłatę, dlatego data jego wniesienia może stanowić początkową datę płatności odsetek, liczona bowiem od pierwotnego wezwania mogłaby być jeszcze wcześniejszą.
W pozostałym zakresie zarzuty apelacji są chybione.
Wbrew nim ustalenia Sądu pierwszej instancji w przeważającej mierze uznać trzeba za prawidłowe i znajdujące oparcie w materiale sprawy. Wynikają z nichw sposób nie budzący wątpliwości te okoliczności, które legły u podstaw zastosowaniaart. 5 k.c., poza jedną – 30-letnim brakiem kontaktu powoda z ojcem. Natomiast brak jakichkolwiek podstaw do kwestionowania tego, że pozwana zamieszkuje w spornej nieruchomości niemal od chwili jej nabycia przez spadkodawcę i jej matkę i że jest to jedyne jej miejsce zamieszkania. Nadto czyniła pozwana z mężem nakłady na nieruchomość, jak wynika z materiału często metodą samodzielnego wykonywania prac przezR. W., tak, że nieruchomość kupiona za 70.000 zł w roku 2003, aktualnie przedstawia wartość 400.000 zł.Sąd pierwszej instancji rozmiar i rodzaj prac szczegółowo w swym uzasadnieniu wyliczył. Spłacała też liczne zadłużenia spadkodawcy w okresie wspólnego zamieszkiwania. Podkreślić tu trzeba spłatę długu w wysokości blisko 30.000 zł, która zapobiegła licytacji z nieruchomości. Pozwana wykazała dowodami wpłat,że należność tę uregulowała korzystając m. in. z pomocy mężaR. W..To, że w dacie przelewu małżonkowie byli rozwiedzeni nie oznacza wcale,że pomoc taka nie mogła zostać udzielona, tym bardziej, że w spornej nieruchomości zamieszkiwał także syn pozwanej iR. W.. Zresztą małżonkowie pojednali się, i jak wynika z zeznań, obecnie razem zamieszkują w spodkowej nieruchomości. ŚwiadekR. W.wyjaśnił przyczynę wpisania na przelewie, jako tytułu wpłaty, alimentów, uzasadniając to skorzystaniem ze schematu w komputerze. Według zeznań tego świadka obciążające go wówczas alimenty to 500 zł miesięcznie, zaległości, o których mowa w apelacji musiałby przekraczać 3 lata,co dodatkowo wydaje się nieprawdopodobnym.
Nie znajduje natomiast oparcia w materiale sprawy ustalenie o ponad30-letnim braku kontaktów powoda z ojcem, choć na pewno kontakty te były sporadyczne i dochodziło do nich rzadko. Sam powód w pismach mówi o 1999 r. (wesele) i roku 2008, przy czym to ostatnie miało miejsce przed Urzędem MiejskimwW.. Natomiast pozwana zamieszkując wspólnie z powodem świadczyła niezbędną pomoc rodzicom.
Wszystkie te okoliczności prawidłowo ustalone przez Sąd czynią zasadnym zastosowanieart. 5 k.c., stosowanie tego przepisu nie jest bowiem wykluczonetakże do spadkowych praw podmiotowych (wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2004 r.,IV CK 215/03, Lex 152889). Co do zasady więc stosowanie klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego nie jest w sprawie, jak niniejsza, wyłączone.Sąd Najwyższy, co trafnie wskazuje apelacja, dopuścił możliwość obniżenia wierzytelności z tytułu zachowku jedynie w wyjątkowych wypadkach. Wskazuje się tu na cel zachowku, który chronić ma prawa osób najbliższych spadkodawcy do zapewnienia im środków utrzymania, jakie utraciły w związku z jego śmiercią. W tym miejscu podkreślić należy, ze powód jest osobą dorosłą i zdolną do pracy, co oczywiście przede wszystkim ma wpływ na wysokość ustawową zachowku, ale też na ocenę roszczenia w kontekścieart. 5 k.c.
Zastosowanieart. 5 k.c.z kolei chronić będzie, jak w niniejszej sprawie, spadkobiercę zobowiązanego do zapłaty zachowku. W skład spadku wchodzi wyłącznie udział w nieruchomości. Jej aktualna wartość w znacznej mierze wynikaz nakładów czynionych przez pozwaną. Zamieszkuje w niej ona, nie ma innego lokalu, co z kolei uniemożliwia np. sprzedaż i zaspokojenie powoda. Sam powód wskazuje, że pozwana nie dysponuje znacznymi środkami pieniężnymi, kwestionując czynione przez nią nakłady. Gdy zważy się dodatkowo rodzaj rodzinnych relacji, jaki wytworzył się między pozwaną a spadkodawcą i luźne kontakty powoda z ojcem, zastosowanie art., 5k.c.należy uznać za uprawnione a sposób jego zastosowania – obniżenie należnej kwot o połowę za prawidłowy.
Apelacja odwołuje się do instytucji wydziedziczenia. Gdyby do tego doszło, sprawa niniejsza nie miałaby miejsca, oczywiście o ile wydziedziczenie byłoby skuteczne. Zauważyć trzeba, ze wydziedziczenie możliwe jest w enumeratywnie wyliczonych wart. 1008 k.c.wypadkach, a nie w każdej sytuacji, w której mamydo czynienia z dziedziczeniem testamentowym. W tej drugiej sytuacji ustalając wysokość zachowku trzeba uwzględnić stosunki spadkodawcy z uprawnionym,ale też stosunki te ze spadkobiercą i jego sytuację i pozycję w rodzinie.
Wszystkie te okoliczności pozwalają na zaakceptowanie rozstrzygnięciaSądu Okręgowego, zarówno co do przyjęcia, że w sprawie należy zastosowaćart. 5 k.c.jak i zakresu jego zastosowania, to znaczy obniżenia kwoty zachowkudo połowy, czyni to bowiem dopiero odczuwalnym zmniejszenie zobowiązania pozwanej.
Z tych wszystkich względów na mocyart. 368 § 1 k.p.c.gdy chodzi o odsetkii 385k.p.c.w pozostałym zakresie orzeczono jak w sentencji. Orzeczenie o kosztach oparto naart. 100 zdanie drugie k.p.c.uznając, że pozwana w postępowaniu apelacyjnym uległa jedynie w nieznacznej części.
MR-K