Sąd Okręgowy w Bydgoszczy
IV Wydział Karny Odwoławczy
Sygnatura akt: IV Ka 636/14
Data wyroku: 2014-08-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Piotr Kupcewicz, Adam Sygit, do Jakub Kościerzyński
Słowa kluczowe: Fałszywe Zeznania
Podstawa prawna: art. 437§1 k.p.k.

Sygn. akt.IV Ka 636/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 sierpnia 2014 roku
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy IV Wydział Karny Odwoławczy w składzie:
Przewodniczący SSO Piotr Kupcewicz
Sędziowie SO Adam Sygit (sprawozdawca)
SR del. do SO Jakub Kościerzyński
Protokolant stażysta Mateusz Pokora
przy udziale Antoniny Kasprowicz-Czerwińskiej
Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Bydgoszczy
po rozpoznaniu w dniu 22 sierpnia 2014 roku sprawy
A. G.ur. (...)s.Z.iK.
M. G.ur. (...)c.S.iG.
oskarżonych zart. 233§1 k.k.
na skutek apelacji wniesionych przez obrońców oskarżonych
od wyroku Sądu Rejonowego w Szubinie VI Zamiejscowy Wydział Karny z siedzibą w Nakle nad Notecią
z dnia 24 marca 2014 roku - sygn. akt VI K 11/13
zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że oskarżonych uniewinnia od popełnienia czynów zarzuconych im aktem oskarżenia; kosztami procesu w sprawie obciąża Skarb Państwa.
Sygn. akt IV Ka 636/14

UZASADNIENIE
Wyrokiem Sądu Rejonowego w Szubinie VI Zamiejscowego Wydziału Karnego z siedzibą w Nakle nad Noteciąz dnia 24 marca 2014 roku, wydanym w sprawie o sygnaturze akt VI K 11/13:
-oskarżonegoA. G.uznano za winnego tego, że w dniu 22.03.2010 roku w Urzędzie Skarbowym wN.przesłuchany w charakterze świadka i pouczony o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań zeznał nieprawdę, żeM. K.dostarczał złom do oddziałufirmy (...)sp. j. wK.oddziałB.ul. (...), podczas gdy w rzeczywistości takie fakty nie miały miejsca, tj. popełnienia przestępstwa zart. 233 § 1 k.k.i za to, na mocyart. 233 § 1 k.k., skazano go na karę pięciu miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres dwóch lat tytułem próby oraz wymierzono karę grzywny w wymiarze 60 stawek po 50 złotych każda,
-oskarżonąM. G.uznano za winną tego, że w dniu 9.03.2010 roku w Urzędzie Skarbowym wN.przesłuchana w charakterze świadka i pouczona o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań zeznała nieprawdę, żeM. K.dostarczał złom do oddziałufirmy (...)sp. j. wK.oddziałB.ul. (...), podczas gdy w rzeczywistości takie fakty nie miały miejsca, tj. popełnienia przestępstwa zart. 233 § 1 k.k.i za to, na mocyart. 233 § 1 k.k., skazano ją na karę pięciu miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres dwóch lat tytułem próby oraz wymierzono karę grzywny w wymiarze 60 stawek po 30 złotych każda.
Od powyższego orzeczenia apelację wnieśli:
-obrońca oskarżonegoA. G., zarzucając naruszenie przepisów postępowania a mające wpływ na treść wyroku poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, dopuszczenie się błędu w ustaleniach faktycznych poprzez niesłuszne stwierdzenie, iż wynik kontroli UKSwK.oraz US wT.względemspółki (...)wskazywał na nieprawidłowości dotyczące transakcji zprzedsiębiorstwem (...)w zakresie podatku VAT oraz naruszenie przepisu 6k.p.k.poprzez uznanie oskarżonego winnym popełnienia przestępstwa złożenia fałszywych zeznań w sytuacji, w której umyślnie złożenie fałszywego zeznania dotyczące okoliczności mających znaczenie dla realizacji prawa do obrony, choćby w postępowaniu, które nie zostało jeszcze wszczęte, wyłącza odpowiedzialność karną z czyn zart. 233 § 1 k.k.,
-obrońca oskarżonejM. G., zarzucając mogący mieć wpływ na treść orzeczenia błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę poprzez niesłusznie uznanie, że oskarżona dopuściła się zarzucanego jej występku zart. 233 § 1 k.k.oraz obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia –art. 4 k.p.k.,art. 5 § 2 k.p.k.iart. 7 k.p.k.poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i dokonanie ustaleń faktycznych przy naruszeniu zasad obiektywizmu oraz nie zrealizowania obowiązku rozstrzygania niedających się usunąć wątpliwości na korzyść oskarżonej a w konsekwencji nieuwzględnienie okoliczności przemawiających na jej korzyść oraz uznanie za nieistotne tych dowodów, które wykazują nieprawdziwość apriorycznie przyjętej przez Sąd Rejonowy tezy o winie oskarżonej,
zgodnie wnosząc o uniewinnienie oskarżonych od stawianych im zarzutów, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Szubinie.

Sąd odwoławczy zważył, co następuje:
Zasadny był ten zarzut apelacji, iż oskarżeni zostali skazani za popełnienie przestępstw zart. 233 § 1 k.k.w sytuacji, gdy ich działania mieściły się w ramach kontratypu prawa do obrony a tym samym winni zostać uniewinnieni od stawianych im zarzutów.
I.
Sąd odwoławczy nie podzielił tych zarzutów apelujących, które wskazywały na dokonanie przez sąd I instancji wadliwych ustaleń faktycznych, również wskutek nieprzestrzegania reguł procesowych a dotyczących oceny zgromadzonego materiału dowodowego. W tym zakresie środki zaskarżenia stanowią jedynie polemikę z rzeczowym uzasadnieniem wyroku i ustaleniami poczynionymi przez Sąd Rejonowy w Szubinie, które znajdują potwierdzenie w wiarygodnym materiale dowodowym. Zgodne i kategoryczne relacje złożone przezM. K.iL. K., wsparte zeznaniami właścicieli pojazdów, które miały zostać wykorzystane do przewozu towaru oraz ustaleniami odnośnie faktycznych, zarówno technicznych, jak i organizacyjnych możliwościfirmy (...)w zakresie prowadzenia tego typu działalności gospodarczej, w sposób jednoznaczny wskazują, że wystawiona dokumentacja nie odzwierciedlała rzeczywistych zdarzeń gospodarczych a tym samym – odnosząc to do treści zarzutów sformułowanych skargą publiczną -M. K.nie dostarczał złomu dofirmy (...). Ocenę zgromadzonego materiału dowodowego, dokonaną przez sąd I instancji, uznano za wnikliwą oraz mieszczącą się w granicach zakreśloną normąart. 7 k.p.k.a wyciągnięte z niej wnioski za racjonalne i logiczne.
Jednocześnie przyjęto, że stopień szczegółowości rozważań sądu odwoławczego, poczynionych w wykonaniu dyspozycjiart. 457 § 3 k.p.k., uzależniony jest od jakości oceny dokonanej przez sąd pierwszej instancji. Jeżeli ocena ta jest wszechstronna, pełna, logiczna i wsparta zasadami doświadczenia życiowego; słowem - odpowiadająca całkowicie wymogom nałożonym przezart. 7 k.p.k., to wówczas sąd odwoławczy zwolniony jest od równie drobiazgowego odniesienia się do zarzutów apelacji, kwestionujących w rzeczywistości rzeczoną ocenę. W takim wypadku, zadowalające jest wskazanie j.w. głównych powodów nie podzielenia zarzutów apelacji, a następnie odesłanie do szczegółów uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 2009 roku III KK 381/08, publ. LEX nr 512100). Ponieważ wnioski przedstawione w sporządzonym a szczegółowym i logicznym, uzasadnieniu wyroku wynikają z ustaleń poczynionych przy respektowaniu reguł rzetelnego i sprawiedliwego procesu sąd odwoławczy uznaje za dopuszczalne odwołanie się do nich w zakresie szczegółowych przyczyn, jakie doprowadziły do ustalenia stanu faktycznego w sprawie.
Dlatego w konsekwencji uznano, iż Sąd Rejonowy w Szubinie prawidłowo ustalił, że zeznania złożone przez oskarżonych w toku postępowania prowadzonego przez Urząd Skarbowy wN.były obiektywnie nieprawdziwe.
II.
Skoro Sąd Rejonowy poczynił wyżej wskazane ustalenia faktyczne i jednocześnie przyjął, że: „oskarżeni niewątpliwie byli zainteresowani nieujawnieniem prawdy w toku kontroli prowadzonej przez urzędników skarbowych”, ich zachowanie w toku przesłuchania było wynikiem tego, że „oboje byli w sposób czynny zaangażowani w proceder wystawiania przezM. K.faktur VAT, które nie odzwierciedlały rzeczywistych zdarzeń gospodarczych, mając tego pełną świadomość” i „złożyli sprzeczne z prawdą zeznania z rozmysłem, po to aby nie wyszedł na jaw proceder, w którym brali udział”, to przedmiotem oceny winno być czy zarzucone im i ostatecznie przypisane zachowanie nie było realizacją konstytucyjnego prawa do obrony przed poniesieniem odpowiedzialności karnej.
Zdaniem sądu odwoławczego zasadnie w apelacji obrońcyA. G.podniesiono, iż przypisane obojgu oskarżonym zachowania nie mogą być traktowane w kategoriach przestępstwa zart. 233 § 1 k.k.wobec działania podsądnych w ramach kontratypu przysługującego im prawa do obrony. Przed przystąpieniem do dalszych rozważań na gruncie obowiązującej regulacji prawnej należy uwzględnić następujące – niekwestionowane – ustalenia:
-oskarżeni wykonywali pracę w(...)oddzialespółki jawnej (...)z siedzibą wK.do której, zgodnie z wystawioną dokumentacją, miał trafiać towar - złom dostarczany przezM. K.w ramachfirmy (...),
-oskarżeni kwitowali dokumenty mające potwierdzać dokonywanie obrotu złomem pomiędzy firmą przez nich reprezentowaną a podmiotem gospodarczym prowadzonym przezM. K.,
-podpisy oskarżonych znajdują się na dokumentach w postaci faktur, kwitach WZ i PZ a których rzetelność zakwestionowały organy skarbowe,
-czynność w postaci przesłuchania oskarżonych w charakterze świadków była wynikiem ustaleń poczynionych przez Urząd Skarbowy wN.podczas kontrolifirmy (...), prowadzonej od dnia 10 grudnia 2009 roku, w trakcie której to w/wym. złożył oświadczenie, iż wystawione na jego firmę faktury VAT nie odzwierciedlają rzeczywistych zdarzeń gospodarczych,
-przesłuchanie oskarżonych nastąpiło podczas czynności kontrolnych wobecfirmy (...)i miało na celu weryfikację zabezpieczonej dokumentacji, zawierającej również ich podpisy a dokumentującej obrót złomem, wobec podejrzenia jej fikcyjnego charakteru i udziału w/wym. w tym procederze,
-przed przesłuchaniem oskarżonych w charakterze świadków (k. 6-11, 63-68) pouczono ich m.in. o treści art. 196 § 2 ordynacji podatkowej (tj. odpowiedniku regulacjiart. 183 k.p.k.) oraz treściart. 233 k.k.a treść złożonych zeznań wskazywała – w odwołaniu do treści przedstawionych zarzutów - na to, że „M. K.dostarczał złom do oddziałufirmy (...)”.
Jednocześnie należy wskazać, że złożone przez Urząd Skarbowy zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstw przez oskarżonych dotyczyły składania fałszywych zeznań oraz ich udziału w zorganizowanej grupie mającej na celu wprowadzanie do obrotu dokumentów poświadczających nieprawdę („puste” faktury), co skutkowało narażeniem Skarbu Państwa na uszczuplenie (k. 1, 59). Wskazano na poczynione ustalenia, że na części zakwestionowanych faktur VAT oraz dokumentach PZ i WZ widnieją podpisy oskarżonych – co było wiadome organowi skarbowemu przecież jeszcze przed przeprowadzeniem przesłuchańA. G.iM. G.a już po oświadczeniuM. K., iż są one fikcyjne - które to dokumenty miały na celu potwierdzać fakt zawierania transakcji pomiędzy(...)a(...)a tym samym w/wym. przyczynili się do wprowadzenia do obrotu fikcyjnych dokumentów.
Biorąc pod uwagę powyższe oczywistym jest, że oboje oskarżeni w toku przesłuchania ich jako świadków złożyli zeznania obiektywnie nieprawdziwe ale po to aby i samych siebie chronić przed odpowiedzialnością karną, czy to za przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów czy też za przestępstwa karnoskarbowe. Wskazanie, iż zeznania fałszywe dotyczyły faktu „dostarczania złomu przezM. K.” oznacza przecież, że dotyczyły także okoliczności decydującej o rzetelności dokumentacji wystawionej również przez oskarżonych jako reprezentującychfirmę (...)mającą ten złom nabywać. Niezależnie od tego, że zgromadzony, i to jeszcze przed przystąpieniem do ich przesłuchań, materiał dowodowy winien skutkować przesłuchaniem w innym charakterze (vide: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2007 roku w sprawie I KZP 4/07, iż nie ponosi odpowiedzialności karnej na podstawieart. 233 § 1 k.k.osoba, która przesłuchana została w charakterze świadka wbrew nakazowi przesłuchania jej jako podejrzanego – publ. OSNKW 2007/6/45) należy, odwołując się także do akceptowanego przez sąd odwoławczego dotychczasowego dorobku judykatury, wskazać, że:
-nie popełnia przestępstwa fałszywych zeznań, kto umyślnie składa nieprawdziwe zeznania ale dotyczące okoliczności mających znaczenie dla realizacji jego prawa do obrony (vide: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2007 roku w sprawie I KZP 26/07, publ. OSNKW 2007/10/71; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 września 2008 roku w sprawie IV KK 241/08, publ. LEX nr 464981; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2009 roku w sprawie III KK 339/08, publ. LEX nr 486545; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2012 roku w sprawie V KK 265/12, publ. LEX nr 1231653),
-do okoliczności wyłączających bezprawność a co za tym idzie i przestępność czynu, należy również zaliczyć działanie w granicach przysługujących uprawnień bo nie może być czynem karalnym takie zachowanie jednostki, do którego jest ona uprawniona (vide: orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1991 roku w sprawie I KZP 12/91, publ. OSNKW 1991, z. 10-12, poz. 46),
-pouczenie o treściart. 183 § 1 k.p.k.i nie skorzystanie pouczonego z prawa do odmowy odpowiedzi na pytanie nie decyduje o przestępności zachowania zgodnego z przysługującym przesłuchiwanemu ale nie udostępnionym mu prawem do obrony (vide: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2007 roku w sprawie I KZP 4/07, publ. OSNKW 2007/6/45) bo przesłuchanie osobyde factopodejrzewanej o sprawstwo czynu bezprawnego z pouczeniem j.w. w miejsce pouczenia o przysługującym jej uprawnieniu do składania wyjaśnień, oznaczałoby uzyskanie przez organ, wobec odmowy z jej strony udzielenia odpowiedzi na pytania, informacji o okolicznościach dotyczącej odpowiedzialności karnej świadka w sposób jawnie sprzeczny z regułami postępowania (vide: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2007 roku w sprawie I KZP 26/07, publ. OSNKW 2007/10/71). Dlatego też pouczenie przesłuchiwanego o treściart. 183 § 1 k.p.k.czy jej odpowiedniku w postaci art. 196 § 2 ordynacji podatkowej nie może być podstawą przypisania takiej osobie sprawstwa występku złożenia fałszywych zeznań bo odmowa odpowiedzi na pytanie jest tylko jedną z prawnie dopuszczalnych form obrony (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2012 roku w sprawie IV KK 99/12, publ. LEX nr 1231601),
-z treściart. 6 k.p.k.wynika prawo do obrony dla każdego oskarżonego/podejrzanego. Przysługuje ono również osobie wobec której istnieje uzasadnione przypuszczenie, iż jest sprawcą czynu zabronionego bo nie status formalny ale określony materialnie obiektywnym stanem dowodów obciążających i obowiązkiem nałożonym przez przepis prawa na organ prowadzący postępowanie jest w tym zakresie rozstrzygający (vide: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2007 roku w sprawie I KZP 4/07, publ. OSNKW 2007/6/45, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2012 roku w sprawie IV KK 99/12, publ. LEX nr 1231601),
-wyłączenie bezprawności dotyczy również zeznań złożonych w toku przesłuchania w charakterze świadka a dotyczących jego wcześniejszego zachowania stanowiącego przestępstwa, bo jest to właśnie forma realizacji prawa do obrony (vide: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2007 roku w sprawie I KZP 26/07, publ. OSNKW 2007/10/71),
-jeżeli celem składania fałszywych zeznań jest uniknięcie samodenuncjacji, to implikuje to bezkarność za przestępstwo składania fałszywych zeznań (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2012 roku w sprawie IV KK 99/12, publ. LEX nr 1231601),
-prawo do obrony przysługuje niezależnie od faktu wszczęcia postępowania i jego stadium (vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Wrocławiu z dnia 6 grudnia 2012 roku w sprawie II AKa 351/12, publ. LEX nr 1322095) bo zapewnienie realnego charakteru gwarancji procesowych wymaga materialnego rozumienia prawa do obrony, co uzasadnia rozciągnięcie konsekwencji regulacji procesowych, stanowiących konkretyzację prawa do obrony, także na te sytuacje, w których nie toczy się postępowanie karne odnośnie danego czynu zabronionego ale jego sprawca byłby w czasie przesłuchania zobligowany do samodenucjacji. Tak więc ochrona sprawcy czynu zabronionego przez zasadęnemo se ipsum accusare tenturrozpoczyna się już od momentu popełnienia czynu bo decydująca jest obiektywnie grożącą danej osobie odpowiedzialność karna aby móc swe postępowanie skutecznie usprawiedliwiać realizacją prawa do obrony.
Prawo do obrony, a w tym prawo do milczenia, jest fundamentalnym prawem obywatelskim, gwarantowanymKonstytucją RPoraz przepisami konwencji międzynarodowych, które Rzeczypospolita Polska podpisała i ratyfikowała a które w ten sposób stały się częścią wewnętrznego porządku prawnego. Ich realizowanie przez obywatela, również w zakresie właściwie rozumianej zasadynemo se ipsum accusare tenetura z drugiej strony nieprzestrzeganie wynikających z tego prawa konsekwencji przez organy dysponujące państwowym imperium, nie mogą prowadzić do odpowiedzialności karnej. Nie stanowi więc przestępstwa złożenie nawet i obiektywnie nieprawdziwych zeznań przez osobę, przesłuchaną w charakterze świadka, która w ten sposób broni się w obliczu sytuacji związanej z faktem uprzedniego popełnienia przestępstwa i grożących jej negatywnych tego konsekwencji prawnych. Jednocześnie osoba następnie oskarżona o popełnienie - w takiej sytuacji - występku zart. 233 § 1 k.k.nie ma obowiązku wskazywania i dowodzenia właśnie tych okoliczności, które decydują o braku przestępności jej zachowania.
Dlatego - uznając, że oskarżonych w przedmiotowej sprawie przed odpowiedzialnością za popełnienie przestępstwa zart. 233 § 1 k.k.chronił pozaustawowy kontratyp działania we własnej obronie - zmieniono zaskarżony wyrok w ten sposób, żeA. G.iM. G.uniewinniono od popełnienia zarzuconych im aktem oskarżenia czynów. Konsekwencją powyższego rozstrzygnięcia było obciążenie Skarbu Państwa kosztami procesu w przedmiotowej sprawie.