Sąd Okręgowy w Siedlcach
IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: IV U 172/13
Data wyroku: 2014-01-08 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE
Sędziowie: Katarzyna Antoniak
Słowa kluczowe: Emerytura Rolnicza
Podstawa prawna: art. 28 ust. 4 pkt 1 ustawy z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników
Teza: umowa dzierżawy nieruchomości rolnych ubezpieczonej zawarta przez opiekuna prawnego ubezpieczonej będącej osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną bez uprawnionego zezwolenia sądu opiekuńczego jest nieważna i jako taka nie wywołuje skutków, o których mowa w art. 28 ust. 4 pkt 1 ustawy z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Sygn. akt IV U 172/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 8 stycznia 2014r.

Sąd Okręgowy w Siedlcach IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:

Przewodniczący

SSO Katarzyna Antoniak

Protokolant

st. sekr. sądowy Iwona Chojecka

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 stycznia 2014 r. wS.
odwołaniaR. Z.reprezentowanej przez opiekuna prawnegoD. K.
od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
z dnia 4 stycznia 2013  r. (Nr(...))
w sprawieR. Z.reprezentowanej przez opiekuna prawnegoD. K.
przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
o wysokość emerytury rolniczej

oddala odwołanie.

Sygn. akt: IV U 172/13UZASADNIENIE

Decyzją z 4 stycznia 2013r. znak:(...)Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, działając na podstawieart.28 ust.4 ustawy z 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolnikówodmówiłR. Z.reprezentowanej przez opiekuna prawnegoD. K.wznowienia wypłaty części uzupełniającej emerytury rolniczej wskazując, że zgodnie z powyższym przepisem uznaje się, że emeryt zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej jeżeli ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem (współwłaścicielem) lub posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym i nie prowadzi działu specjalnego nie uwzględniając gruntów wydzierżawionych na podstawie umowy pisemnej zawartej na co najmniej 10 lat i zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków osobie nie będącej małżonkiem emeryta lub rencisty, jego zstępnym lub pasierbem, osobą pozostającą z emerytem lub rencistą we wspólnym gospodarstwie domowym i małżonkiem w/w osób. Właścicielką gospodarstwa rolnego jestR. Z., która jest osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie. Umowa dzierżawy nieruchomości rolnych zawarta w dniu 18 grudnia 2012r. nie może stanowić podstawy do wznowienia wypłaty części uzupełniającej emerytury, gdyż została zawarta przez opiekuna prawnegoR. Z.bez zgody sądu opiekuńczego. Umowa dzierżawy nieruchomości jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej i brak zgody sądu opiekuńczego powoduje, że jest ona nieważna. W tych okolicznościach dlatego brak jest podstaw do wznowienia wypłaty na rzeczR. Z.części uzupełniającej emerytury.
Odwołanie od w/w decyzji złożyła w imieniuR. Z.D. K.będąca jej córką i opiekunem prawnym. Wniosła w nim o zmianę zaskarżonej decyzji i ustalenie, żeR. Z.przysługuje prawo do wypłaty części uzupełniającej emerytury rolniczej od dnia złożenia wniosku w tym przedmiocie. W uzasadnieniu stanowiska wskazała m.in., że błędne jest twierdzenie organu rentowego, iż umowa dzierżawy nieruchomości jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem i w związku z tym jej zawarcie w imieniu i na rzecz osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie wymaga zgody sądu opiekuńczego. Podniosła, że zakwestionowana przez organ rentowy umowa jest kontynuacją wcześniejszych umów dzierżawy zawieranych przez samąR. Z.(przed ubezwłasnowolnieniem). Umowa ta nie zmienia przeznaczenia gospodarstwa i sposobu gospodarowania nim. Ponadto jest korzystna dla ubezpieczonej, gdyż umożliwia pobieranie wyższego świadczenia w sytuacji, gdy stan zdrowia ubezpieczonej nie pozwala jej na prowadzenie działalności rolniczej. Wreszcie umowa ta nie niesie za sobą żadnych obciążeń dla majątku ubezpieczonej (odwołanie k.1-4).
W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, przywołując argumentację wskazaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (odpowiedź organu rentowego na odwołanie k.6).
Sąd ustalił, co następuje:

UbezpieczonaR. Z.jest współwłaścicielką w udziale 4/6 części nieruchomości rolnej położonej wmiejscowości L.N.iL.S.o łącznej powierzchni 3,64 ha. Współwłasność nieruchomości powstała na skutek dziedziczenia po mężu ubezpieczonejM. Z.zmarłym w dniu 21 stycznia 2004r. przez ubezpieczoną oraz dzieci jej i zmarłego (postanowienie Sądu Rejonowego w Siedlcach z 22 lutego 2013r. w sprawie I Ns 142/13 o stwierdzeniu nabycia spadku poM. Z.k.11 akt sprawy i zaświadczenie Urzędu GminyS.z 26 lipca 2002r. na okoliczność powierzchni nieruchomości rolnych stanowiących własnośćM.iR.małż.Z.k.45 akt organu rentowego).

Decyzją z 30 kwietnia 1992r. organ rentowy przyznał ubezpieczonejR. Z.rentę rolniczą (decyzja z 30 kwietnia 1992r. k.25 akt organu rentowego). Następnie decyzją z 22 października 2004r. organ rentowy z urzędu przyznał ubezpieczonej emeryturę rolniczą w wysokości dotychczas pobieranej renty rolniczej (decyzja z 22 października 2004r. k.79 akt organu rentowego).
Jeszcze za życiaM. Z.– w dniu 3 lipca 1992r., a następnie w dniu 4 lipca 2002r. oboje małżonkowie –M.iR.małż.Z.zawarli umowy dzierżawy, na mocy których oddali posiadane nieruchomości rolne w dzierżawę każdorazowo na okres 10 lat (umowa dzierżawy nieruchomości rolnych zawarta w dniu 3 lipca 1992r. k.28 akt organu rentowego i umowa dzierżawy nieruchomości rolnych zawarta w dniu 4 lipca 2002r. k.45-46 akt organu rentowego). W związku z wydzierżawieniem nieruchomości rolnych na mocy umowy z 3 lipca 1992r., decyzją z 3 listopada 1992r. organ rentowy podjął wypłatę na rzecz ubezpieczonej renty rolniczej w pełnej wysokości (decyzja z 3 listopada 1992r. k.33 akt organu rentowego). Analogicznie po zawarciu drugiej umowy dzierżawy w dniu 4 lipca 2002r., decyzją z 20 sierpnia 2002r. organ rentowy podjął wypłatę na rzecz ubezpieczonej 100% części uzupełniającej renty rolniczej poczynając od 1 lipca 2002r. (decyzja z 20 sierpnia 2002r. k.51 akt organu rentowego).
Decyzją z 18 lipca 2012r., w związku z upływem okresu wydzierżawienia nieruchomości rolnych, organ rentowy poczynając od 1 sierpnia 2012r. zawiesił wypłatę na rzecz ubezpieczonej 100% części uzupełniającej renty rolniczej (decyzja z 18 lipca 2012r. k.92 akt organu rentowego). W 2012r. Sąd Okręgowy w Siedlcach orzekł o całkowitym ubezwłasnowolnieniu ubezpieczonejR. Z., a Sąd Rejonowy w Siedlcach ustanowił jej córkęD. K.jej opiekunem prawnym (zaświadczenie wystawione przez Sąd Rejonowy w Siedlcach w sprawie RNs 363/12 w dniu 12 grudnia 2012r. o ustanowieniuD. K.opiekunem prawnymR. Z.i złożeniu przez nią wymaganego prawem przyrzeczenia k.97 akt organu rentowego).
W dniu 19 grudnia 2012r. opiekun prawny ubezpieczonej wystąpił do organu rentowego z wnioskiem o wypłatę świadczenia emerytalnego na rzecz ubezpieczonej w pełnej wysokości w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego. Do wniosku załączono umowę dzierżawy nieruchomości rolnych zawartą w dniu 18 grudnia 2012r. przez opiekuna prawnego ubezpieczonej zJ. R.na okres 10 lat w zamian za opłatę podatku oraz innych należności związanych z dzierżawą gruntów (wniosek z 19 grudnia 2012r. wraz z załącznikami, w tym umową dzierżawy z 18 grudnia 2012r. k.93 i 98-99 akt organu rentowego).
Zaskarżoną decyzją z 4 stycznia 2013r. organ rentowy odmówił ubezpieczonej wypłaty części uzupełniającej emerytury rolniczej podnosząc, że przedłożona umowa dzierżawy nieruchomości jest nieważna, gdyż zawarta została przez opiekuna prawnego ubezpieczonej bez uzyskania uprzednio zgody sądu opiekuńczego na dokonanie takiej czynności prawnej (decyzja z 4 stycznia 2013r. k.97 akt organu rentowego).

Sąd zważył, co następuje:

Odwołanie ubezpieczonejR. Z.reprezentowanej przez opiekuna prawnegoD. K.podlegało oddaleniu.
Zgodnie zart.28 ust.1 ustawy z 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników(Dz.U. z 2008r., Nr 50, poz. 291 ze zm.) wypłata emerytury rolniczej z ubezpieczenia ulega częściowemu zawieszeniu na zasadach określonych w ust.2-8, jeżeli emeryt prowadzi działalność rolniczą, przy czym zgodnie z ustępem 4 pkt 1 powyższego przepisu uznaje się, że emeryt zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem (współwłaścicielem) lub posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym i nie prowadzi działu specjalnego, nie uwzględniając gruntów wydzierżawionych na podstawie umowy pisemnej zawartej na co najmniej 10 lat i zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków osobie nie będącej małżonkiem emeryta lub rencisty, jego zstępnym lub pasierbem, osobą pozostającą z emerytem we wspólnym gospodarstwie domowym i małżonkiem w/w osób.
Mając na uwadze powyższe uregulowanie organ rentowy doszedł do przekonania, że w sprawie nie można uznać, aby ubezpieczonaR. Z.zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej, gdy przedłożona do akt umowa dzierżawy nieruchomości rolnych z 18 grudnia 2012r. jest nieważna. Na tej podstawie zaskarżoną decyzją organ rentowy odmówił wznowienia wypłaty na rzecz ubezpieczonej części uzupełniającej emerytury rolniczej.
Analizując okoliczności sprawy Sąd doszedł do przekonania, że stanowisko organu rentowego jest zasadne. Sąd nie podzielił argumentacji opiekuna prawnego ubezpieczonej –D. K., że zawarcie w imieniu ubezpieczonej umowy dzierżawy nieruchomości rolnych nie wymagało zezwolenia sądu opiekuńczego, gdyż umowa ta nie była czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem ubezpieczonej. W tym miejscu odwołać się należy do przepisówkodeksu rodzinnego i opiekuńczegoregulujących zasady sprawowania opieki przez opiekuna prawnego – tu: osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej. I tak zgodnie zart.155§1 i 2 kroopiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką, podlega przy tym nadzorowi sądu opiekuńczego, ponadto do sprawowania opieki stosuje się odpowiednio przepisy władzy rodzicielskiej z zachowanie przepisów poniższych. Takim „poniższym” przepisem jest kolejny przepis ,tj.art.156 kro, w myśl którego opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku małoletniego. Przepis ten nie precyzuje, jak należy rozumieć sformułowanie „ważniejsze sprawy”, ale w doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że takimi ważniejszymi sprawami z zakresu pieczy nad majątkiem będą czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem podopiecznego. Uregulowanie to koresponduje z przepisemart.101§3 kro- do którego na zasadzie odpowiedniego stosowania odsyła w/w przepisart.155§2 kro- w myśl którego rodzice (tu opiekun) nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka (tu: osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej). W świetle tych uregulowań kwestią istotną w okolicznościach sprawy było ustalenie, czy czynność prawna dokonana przez opiekuna prawnego ubezpieczonejR. Z.,tj. umowa dzierżawy nieruchomości rolnych zawarta w dniu 18 grudnia 2012r. była czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem ubezpieczonej, na której dokonanie jej opiekun prawny powinien uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego. W ocenie Sądu na powyższe pytanie należało odpowiedzieć twierdząco. Należy zgodzić się z opiekunem prawnym ubezpieczonej, że umowa dzierżawy nieruchomości nie skutkuje zbyciem ani obciążeniem nieruchomości. Okoliczność ta nie jest jednak wystarczająca dla uznania, że wydzierżawienie nieruchomości nie przekracza zakresu zwykłego zarządu majątkiem ubezpieczonej. Przyjmuje się, że jako czynności przekraczające zwykły zarząd powinny być traktowane nie tylko te czynności, które powodują poważniejsze zmniejszenie substancji majątku podopiecznego, ale nawet te, które noszą w sobie tylko ryzyko takiego zmniejszenia. Umowa dzierżawy nieruchomości jako taka nie zmniejsza samej substancji majątku, ale warunki na jakich może być zawarta, nie zawsze muszą być (nie zawsze będą) dla podopiecznego korzystne. Dlatego również tego rodzaju umowy zaliczane są zarówno przez przedstawicieli doktryny, jak i przez Sąd Najwyższy do czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem, na których dokonanie opiekun prawny musi uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego. W tym miejscu przykładowo wskazać należy komentarz doKodeksu Rodzinnego i Opiekuńczegodo przepisuart.156pod red.K. P.Wydawnictwo (...), czy też na wyrok Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2007r. w sprawie II UK (opublikowany: OSNP 2008/9-10/141, Lex nr 384293), w którym Sąd ten stwierdził, że umowa dzierżawy nieruchomości zawarta bez zgody sądu opiekuńczego przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych jest nieważna jako przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem.
W ocenie Sądu przekonujące są argumenty opiekuna prawnego ubezpieczonej, że w okolicznościach sprawy zawarcie umowy dzierżawy nieruchomości rolnych jest dla ubezpieczonej korzystne, gdyż z uwagi na stan zdrowia nie jest ona (ubezpieczona) w stanie kontynuować działalności rolniczej, a wydzierżawienie nieruchomości pozwoli jej na uzyskanie świadczenia emerytalnego w pełnej wysokości. Jednakże okoliczności te powinny być badane nie przez Sąd w niniejszej sprawie, ale przez sąd opiekuńczy jeszcze przed zawarciem umowy dzierżawy - w ramach postępowania o zezwolenie na dokonanie czynności prawnej w imieniu osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej. Należy w tym miejscu zauważyć, żeD. K.już po wydaniu przez organ rentowy zaskarżonej decyzji i po wniesieniu od niej odwołania uzyskała akceptację swojego stanowiska ,tj. uzyskała zezwolenie sądu opiekuńczego - Sądu Rejonowego w Siedlcach III Wydział Rodzinny i Nieletnich w sprawie III RNs 29/13, który postanowieniem z 4 marca 2013r. zezwoliłD. K.na zawarcie w imieniu całkowicie ubezwłasnowolnionejR. Z.umowy dzierżawy nieruchomości rolnych na okres 10 lat w zamian za opłacanie podatków oraz wszelkich należności związanych z dzierżawą gruntów (vide: postanowienie z 4 marca 2013r. k.10 akt sprawy). Podkreślić jednak należy, że zezwolenie te pochodzi z 4 marca 2013r., a więc wydane zostało już po zawarciu umowy dzierżawy z 18 grudnia 2012r., co powoduje, że umowy tej nie można uznać za ważną. W dacie jej zawarciaD. K.nie dysponowała bowiem takim zezwoleniem. Dlatego przedmiotową umowę należy uznać za sprzeczną z ustawą ,tj.art.156 kroiart.155§2 krow zw. zart.101§3 kroi przez to nieważną –art.58§1 kc.Późniejsze uzyskanie zezwolenia sądu nie konwaliduje (nie uzdrawia) takiej czynności, ale otwiera drogę do zawarcia ważnej umowy dzierżawy nieruchomości. W tym miejscu wskazać należy na poglądA. O.wyrażony wR.(R.2002.6.141 teza nr 3), w myśl którego zezwolenie sądu opiekuńczego, o który mowa wart.101§3 kro, nie jest zgodą osoby trzeciej w rozumieniuart.63 kc, co oznacza, że czynność prawna dotycząca majątku małoletniego, dokonana przez przedstawiciela ustawowego bez uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego wymaganego przez przepisyart.101§3 i art.156 krojest nieważna (art.58§1 kc) i nie może być konwalidowana.
Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd na podstawieart.477.14§1 kpcoddalił odwołanie ubezpieczonej jako nieuzasadnione.