Sąd Apelacyjnyw Białymstoku
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 814/14
Data wyroku: 2014-11-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Maria Jolanta Kazberuk, Marek Szymanowski, Marzanna Rogowska
Słowa kluczowe: Podleganie Ubezpieczeniom Społecznym
Podstawa prawna: art. 386 § 1 kpc, art. 5 a, 6, 37 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz.U 1998r. Nr 7 poz. 25 z późn. zm.)

Sygn.akt III AUa 814/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 listopada 2014 r.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący: SSA Marek Szymanowski (spr.)
Sędziowie: SA Maria Jolanta Kazberuk
SO del. Marzanna Rogowska
Protokolant:  Magda Małgorzata Gołaszewska
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 listopada 2014 r. wB.
sprawy z odwołaniaA. K. (1)

przy udziale zainteresowanejK. K.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
o ustanie ubezpieczenia społecznego rolników
na skutek apelacji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku V Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
z dnia 28 marca 2014 r. sygn. akt V U 1234/13

I

zmienia zaskarżony wyrok i oddala odwołanie;

II

odstępuje od obciążaniaA. K. (1)kosztami zastępstwa prawnego rolniczego organu rentowego za obie instancje.

Sygn. akt III AUa 814/14

UZASADNIENIE
Decyzją z dnia 7 maja 2013 rokuwydaną na podstawie przepisówUstawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników(t.j. Dz. U z 2008 r., nr 50, poz. 291 ze zm.)Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego stwierdził ustanie ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego, macierzyńskiego i emerytalno - rentowegoA. K. (1)od dnia 1 kwietnia 2005 roku, albowiem ubezpieczony nie poinformował Kasy o rozpoczęciu prowadzenia działalności gospodarczej oraz nie przedłożył zaświadczenia właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Pierwsze takie zaświadczenie winien był złożyć za rok 2004 do dnia 14 lutego 2005 r.
Odwołanie od powyższej decyzjizłożyłA. K. (1), który zaskarżył ją w całości i wniósł o jej uchylenie. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie przepisówustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, poprzez niewłaściwą interpretację art. 5a tejże ustawy. Odwołujący wskazał na treść orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008 roku, sygn. akt I UK 238/07 i wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji.
Zainteresowana w sprawieK. K.wnosiła o uwzględnienie wniesionego przezA. K. (1)odwołania.
Wyrokiem z dnia 28 marca 2014 rokuSąd Okręgowy w Białymstoku zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, żeA. K. (1)podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia 1 kwietnia 2005 roku.
W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy wskazał, iż stosownie do treści art. 5a powołanej wyżej ustawy w brzmieniuustawy z dnia 12 września 1996 roku o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników(Dz. U. z 1996 r., nr 124, poz. 585) w brzmieniu rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy, nieprzerwanie co najmniej 1 rok, podejmuje pozarolniczą działalność gospodarczą nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym, podlega nadal temu ubezpieczeniu. Przy czym może on podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu wówczas, gdy złoży Zakładowi lub Kasie oświadczenie, że chce podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, o ile spełnia w tym zakresie warunki określone w odrębnych przepisach.
Ustawą z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianieustawy o ubezpieczeniu społecznym rolnikóworaz o zmianie niektórych innych ustaw(Dz. U. z 2004 r., nr 91, poz. 873)zmieniono treść powyższego przepisu w ten sposób, że jednym z warunków dalszego podlegania ubezpieczeniom społecznym rolników ustalono podleganie ubezpieczeniu przez okres 3 lat przed podjęciem pozarolniczej działalności gospodarczej. Jednocześnie ustawodawca, jako warunek ubezpieczenia wskazał na obowiązek zawiadomienia Kasy o podjęciu działalności gospodarczej, wyboru sposobu opodatkowania oraz składania Kasie zaświadczeń właściwego organu podatkowego w zakresie kwoty podatku, do 14 lutego każdego roku, za miniony rok. Konsekwencją niedotrzymania tych obowiązków, bądź niezachowania zakreślonych terminów było wyłączenie z ubezpieczenia społecznego rolników z mocy ustawy.
Stosownie do art. 5a ust. 10 cytowanej ustawy (w brzmieniu na dzień 2 kwietnia 2004 roku) za pozarolniczą działalność gospodarczą o której mowa w ust. 1, uważa się pozarolniczą działalność gospodarczą prowadzoną na podstawie przepisów o działalności gospodarczej. Zdaniem Sądu Okręgowego w przedmiotowej sprawie stan faktyczny był bezsporny. Wynika z niego, że na mocy umowy darowizny zawartej dnia 11 września 1990 roku odwołujący A. K. (1)wraz z żonąK. K.stali się właścicielami gospodarstwa rolnego położonego wF.. Decyzją z dnia 12 maja 1998 rokuA. K. (1)został objęty z ustawy ubezpieczeniem społecznym rolników od dnia 1 września 1994 roku do dnia 6 grudnia 1994 roku oraz od dnia 1 września 1995 roku, ponieważ prowadzone przez niego osobiście gospodarstwo rolne obejmowało obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego (k. 25 akt KRUS).
Dnia 3 kwietnia 1992 rokuA. K. (1)uzyskał wpis do ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez Urząd Miejski wB.począwszy od dnia 1 kwietnia 1992 roku pod numerem(...)- „(...)" (k. 58). Dnia 21 grudnia 1993 roku Urząd Miejski wB.prowadzący ewidencję działalności gospodarczej na wniosek zainteresowanej i jej mężaA. K. (1)wpisał do tej ewidencji spółkę cywilną podfirmą (...)pod numerem(...)z dniem 2 stycznia 1994 roku. Przedmiotem tej spółki była działalność usługowa, a w tym usługi transportowe.
Następnie małżonkowie zwrócili się o wykreślenie tego podmiotu z ewidencji, co nastąpiło z dniem 31 maja 1994 roku. Po raz kolejny z wnioskiem o wpisaniespółki cywilnej (...)do ewidencji zwrócili się dnia 14 listopada 1994 roku, z którym to dniem po raz kolejny wpisano ten podmiot do ewidencji działalności gospodarczej pod nowym numerem -(...)(k. 47-48 akt). Przedmiotem działalności tej spółki był handel, export i import oraz wszelka działalność nie wymagająca koncesji, ani zezwolenia.
Na wniosek małżonkówK.Urząd Miejski wB.z dniem 1 sierpnia 1999 roku wykreślił z ewidencji spółkę małżonkówK.wpisaną pod numerem(...)(k. 46). MałżonkowieA.iK. K.ponownie z wnioskiem o wpisanie do ewidencji działalności gospodarczejspółki (...)wystąpili do Wójta GminyD.K.z dniem 30 marca 2001 roku. Wówczas we wniosku małżonkowie wskazali, że działalność w formie tej spółki prowadzą od dnia 1 grudnia 1994 roku. Wskutek tej czynności uzyskali oni wpis w ewidencji pod numerem 55/01, który uległ zmianie w dniu 13 grudnia 2001 roku (opis(...)) oraz 19 stycznia 2011 roku (k. 56-61 akt sprawy niniejszej).
W okresie od 1 czerwca 1989 roku do 31 sierpnia 1994 roku odwołujący był objęty ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, jednakże z dniem 1 września 1994 roku złożył on oświadczenie o przerwie w prowadzeniu działalności gospodarczej. Z kolei w okresie od 7 grudnia 1994 roku do dnia 31 sierpnia 1995 roku objęty był on ponownie tym ubezpieczeniem, zaś dnia 1 września 1995 roku złożył oświadczenie o przerwie w prowadzeniu działalności gospodarczej (k. 273 akt KRUS).
W dniu 13 czerwca 2013 roku odwołujący zrzekł się licencji na wykonywanie(...)i wniósł o wykreślenie jej z ewidencji. W związku z tym Urząd Miejski wB.decyzją z dnia 20 kwietnia 2013 roku stwierdził wygaśnięcie licencji z tym dniem.
Równocześnie odwołujący przez cały okres ubezpieczenia nie był nigdzie zatrudniony i do dnia wydania zaskarżonej decyzji nie przedłożył Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wymaganych ustawą zaświadczeń właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej.
Natomiast przedłożone przez odwołującego już po wydaniu zaskarżonej decyzji zaświadczenie Naczelnika II Urzędu Skarbowego z dnia 6 czerwca 2013 roku,(...)/(...)wskazuje, żeA. K. (1)w latach 2004- 2008 i 2010-2012 nie płacił podatku od prowadzonej przez siebie pozarolniczej działalności gospodarczej z wyjątkiem 2009 roku za który kwota podatku należnego wyniosła 339,48zł. Za pozostałe lata wykazane zaświadczeniem kwota należnego podatku wyniosła „0" złotych.
Zdaniem Sądu Okręgowego w judykaturze Sądu Najwyższego następuje odstępowanie od rygorystyczno-gramatycznej wykładni cytowanego powyżej przepisu, na co wskazywał też skarżący powołując się na wyrok z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 238/07 (OSNP 2009 nr 5-6, poz. 76), w którym to wyroku Sąd Najwyższy uznał i uzasadnił, że brak wyraźnego pouczenia o skutkach prawnych wynikających z art. 5a ustawy nie może prowadzić do pozbawienia rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego. Rolnicy, którzy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej nie przekraczają ustawowego kryterium podatkowego, zachowują prawo pozostania w systemie rolniczych ubezpieczeń społecznych, ponieważ graniczne kryterium podatkowe, a nie zachowanie ustawowo wyznaczonego terminu na jego udokumentowanie, powinno decydować ostatecznie o legalności wyłączenia z rolniczego ubezpieczenia społecznego w decyzjach wydawanych dość często po wielu latach od tego zdarzenia.
Jednocześnie Sąd podniósł, że do wyłączenia rolnika z ubezpieczenia społecznego rolników nie dojdzie tylko wtedy, jeżeli nie został on wyraźnie pouczony o skutkach prawnych nieterminowego złożenia zaświadczenia o wysokości należnego podatku od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej, a przy tym osiąganie przez ubezpieczonego rolnika dochodów z tytułu wznowionej pozarolniczej działalności gospodarczej, od których podatek dochodowy za poprzedni rok podatkowy nie przekraczał rocznej kwoty granicznej(vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008 roku, sygn. akt I UK 238/07, LEXnr 448177.)
Odwołujący słuchany informacyjnie jak i w charakterze strony podnosił, że nie został pouczony o skutkach wynikających z niezłożenia w terminie zaświadczeń o wysokości należnego podatku.A. K. (1)twierdził, że działalność gospodarczą prowadził od dawna, to jest od 1989 roku. Wówczas jeździł taksówką a potem wraz z żoną zawiązali spółkę cywilną. Gdy żona zaczęła mieć problemy ze zdrowiem, to samodzielnie świadczył usługi transportowe. Odwołujący wyjaśnił, że przed otrzymaniem darowizny gospodarstwa rolnego od rodziców był ubezpieczony w ZUS, a w 1994 roku, jak powstała możliwość ubezpieczenia się w KRUS, to przystąpił do ubezpieczenia społecznego rolników.A. K. (1)twierdził, że nie wiedział, że powinien poinformować Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o prowadzeniu działalności gospodarczej, skoro prowadził ją już przed 2004 rokiem. Z działalności gospodarczej odwołujący rozliczał się na zasadach ogólnych. Ponadto odwołujący wskazał, że nie osiągał dochodu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, bądź dochód ten nie przekraczał kwoty granicznej (k.13v-14, 25v-26, 65v-66).
W ocenie Sądu Okręgowego wyjaśnienia podane przez odwołującego polegają na prawdzie, w szczególności co do tego, że nie został pouczony o konsekwencjach nieterminowego przedłożenia zaświadczeń. Sąd Okręgowy odwołał się też do wyroku Sąd Najwyższego z dnia 27 listopada 2012 r. sygn. akt I UK 269/12, (dotychczas niepublikowany) gdzie Sąd ten przyjął, że niezłożenie przez rolnika prowadzącego działalność pozarolniczą w dniu 2 maja 2004 r. oświadczenia wyrażającego wolę pozostania w ubezpieczeniu rolniczym nie stało się podstawą ustania obowiązkowego ubezpieczenia rolniczego, jeżeli Kasa nie skierowała do niego informacji o znaczeniu prawnym terminu wyznaczonego na dzień 30 września 2004 r. i o koniecznych czynnościach wymaganych w związku z pozostaniem w ubezpieczeniu rolniczym po dniu 1 października 2004 r. Termin ten jest dla rolników otwarty i złożenie stosownego oświadczenia może nastąpić w każdym czasie. Nie ma przeszkód do jego wyrażenia również po uzyskaniu takiej wiedzy po znacznym upływie czasu (por.art. 3 a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników) przez wniesienie odwołania od decyzji o ustaniu rolniczego ubezpieczenia społecznego, skoro wobec niepoinformowanego rolnika nie upłynął również wyznaczony w ustawie termin na dostarczenie dokumentów, o których mowa w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2012 r., I UK 269/12, dotychczas niepublikowany).
W innym wyroku - do którego również odwołał się Sąd Okręgowy - Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że obowiązek informacyjny wprowadzony do stosunku rolniczego ubezpieczenia społecznego powinien spełniać konstytucyjny standard traktowania pozostających w ubezpieczeniu rolników zgodnie z zasadą zaufania obywateli do Państwa i stanowionego przez nie prawa (...), a wyłączenie z obowiązkowego ubezpieczenia społecznego rolników nie może wynikać z zaniechania działań nieobjętych prawidłowym pouczeniem organu ubezpieczeń społecznych( wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2013 roku, sygn. akt I UK641/12, G. Prawna(...)).W jeszcze innym wyroku Sąd Najwyższy analizując obowiązek pouczania rolników, dla których działalność rolnicza stanowi główne źródło utrzymania, przez organ rentowy, o obowiązku informowania "bez wezwania o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności", lub że "ubezpieczenie społeczne rolników ustaje ostatniego dnia kwartału, w którym ustały ustawowe warunki podlegania temu ubezpieczeniu", bez wyjaśnienia o jakie zmiany i okoliczności chodzi nie są prawidłowe. Tego typu informacje nie zawierają pouczenia, nie są wystarczająco identyfikowalne jako pozbawione żadnej informacji o warunkach kontynuowania ubezpieczenia rolniczego w razie zbiegu z ubezpieczeniem społecznym z tytułu podjęcia pozarolniczego działalności(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 2013 r.. sygn. akt I UK 556/12, dotychczas niepublikowany).
Na tle przytoczonej wykładni przepisów prawa podzielanej przez Sąd pierwszej instancji - Sąd ten uznał, iżA. K. (1)wbrew stanowisku organu rentowego winien nadal podlegać ubezpieczeniom społecznym rolników po dniu 1 kwietnia 2005 roku tj. po dacie z jaką Prezes KRUS stwierdził ustanie ubezpieczenia. Prowadzona przez odwołującego działalność gospodarcza nie przynosiła bowiem takich dochodów przekraczających kwoty graniczne wskazane w ustawie. Jednocześnie odwołujący nie był nigdzie zatrudniony, a zgromadzone w toku postępowania dowody wskazują na to, że nie był on w sposób dostateczny pouczony o konieczności zawiadomienia Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o prowadzonej działalności gospodarczej. Co istotne, odwołujący pozarolniczą działalność gospodarczą prowadził jedynie uzupełniająco, w celu pozyskania dodatkowych środków finansowych na utrzymanie siebie i rodziny. Posiadane przez odwołującego gospodarstwo rolne było w okresie podlegania wpisowi w ewidencji działalności gospodarczej stale powiększane. W początkowym okresie obejmowało ono obszar około 2 ha, zaś obecnie odwołujący uprawia około 10 ha gruntów rolnych. Wobec tego przyjąć należy, że intencją odwołującego na przestrzeni lat było podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników, a nie z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, która stanowiła w zasadzie marginalną działalność, bowiem nie przynosiła zbyt wielkich dochodów, które mogłyby stanowić główne źródło utrzymania.
Mając powyższe na uwadze powyższy wywód Sąd Okręgowy na zasadzieart. 47714§ 2 k.p.c.uwzględnił odwołanie.
Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego- Oddział (...)wB.zaskarżył powyższy wyrok w całości i zarzucił Sądowi pierwszej instancji :

I
naruszenie przepisów postępowania, a w szczególności:

art. 233 §1 kodeksu postępowania cywilnegopoprzez:
- sprzeczne z materiałem dowodowym znajdującym się w aktach ubezpieczeniowych, a w szczególności z treścią informacji umieszczanych na decyzjach o objęciu ubezpieczeniem rolniczym, chociażby w decyzji z 2003.10.02., o obowiązku informowania Kasy o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu rolniczemu, a w szczególności o konieczności złożenia oświadczenia o wyborze ubezpieczenia rolniczego przy podjęciu działalności gospodarczej, a więc błędne ustalenie, że odwołujący nie był pouczony o skutkach prawnychart. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,
- pominięcie prawomocnej decyzji organu rentowego z dnia 12.06.2012 r. odmawiającej przywrócenia terminów do złożenia zaświadczeń o kwocie dochodów osiąganych z działalności gospodarczej za lata 2004-2012, od której odwołujący nie złożył odwołania w trybieart. 4779k.p.c., a więc Sąd Ubezpieczeń Społecznych jest nią związany w niniejszej sprawie i takie stanowisko zajął też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 czerwca 2008 r., sygnatura I UK 376/07, jak i w wyroku z dnia 28 stycznia 2008 r. I UK 173/07 podkreślając domniemanie prawidłowości aktów administracyjnych, wynikające również z wyroku NSA z 18 listopada 1998 r.(...), LEX nr 35126.;
- błędne ustalenie, że KRUS miał obowiązek informowania odwołującego o w/w zmianie od 2 maja 2004 r.art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolnikówwprowadzającej obowiązek dla rolników prowadzących równolegle pozarolniczą działalność gospodarczą złożenia do 14 lutego 2005 r. zaświadczenia urzędu skarbowego o wysokości należnego podatku za miniony rok , bowiem organ rentowy nie posiadał wiedzy o tym, że odwołujący prowadzi działalność gospodarczą i taką wiedzę w tym zakresie mógł uzyskać od samego odwołującego, ale Sąd I instancji pominął przy ocenie materiału dowodowego bezsporny, bo wynikający z akt ubezpieczeniowych, jak również przyznany przez samego odwołującego fakt nie powiadomienia organu rentowego o prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, co miało istotne znaczenie przy ocenie Sądu I instancji, że organ rentowy nie dopełnił swoich obowiązków informowania odwołującego, o prawach i obowiązkach wynikających z w/wustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, bo w takim stanie faktycznym, w ocenie organu rentowego, KRUS nie miał obowiązku informowania odwołującego o takich zmianach przepisów, które, wg informacji będących w posiadaniu organu rentowego, go nie dotyczyły i nie można wymagać, by KRUS był zobligowany do pouczania wszystkich płacących składki rolników o zmieniających się przepisach kształtujących prawa i obowiązki ubezpieczonych prowadzących równolegle pozarolniczą działalność gospodarczą, skoro odwołujący, wg wiedzy KRUS, do takich osób nie należał. ( Takie też stanowisko zajął Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 7 września 2011 r., sygnatura akt: III AUa 702/11.)
II. naruszenie prawa materialnego, a w szczególności:
-art. 5a ustęp 5 i 7 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników(Dz. U. 2013 r. 1403 j.t.)w brzmieniu nadanymustawą z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw(Dz. U. Nr 91, poz. 873)przez błędną wykładnię tego przepisu polegającą na tym, że Sąd I instancji błędnie przyjął, że w oparciu o ten przepis można przywrócić odwołującemu termin do złożenia do dnia 14 lutego 2005 r. zaświadczenia urzędu skarbowego o nie przekroczeniu kwoty należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za rok 2004, chociaż niezachowanie powyższego terminu, o ile nadal prowadzona była pozarolniczą działalność gospodarcza, było równoznaczne z zaistnieniem okoliczności powodujących ustanie ubezpieczenia z końcem kwartału, w którym rolnik lub domownik zobowiązany był złożyć zaświadczenie, a więc termin 14.02.2005 r. do złożenia zaświadczenia z Urzędu Skarbowego był terminem zawitym, nieprzywracanym.
-art. 5a ustęp 5 i 7 w/w ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolnikóww brzmieniu nadanymustawą z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw(Dz. U. Nr 91, poz. 873) przez błędne, w wyniku w/w błędnej wykładni w/w przepisów, nie zastosowanie tych przepisów w niniejszej sprawie i przywrócenie odwołującemu terminu do złożenia zaświadczenia o nie przekroczeniu kwoty podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za rok 2004, mimo iż przywrócenie odwołującego do ubezpieczenia rolniczego od dnia 1 kwietnia 2005 r. było niedopuszczalne, boustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, która, stosownie do jejart. 5- weszła w życie po upływie 14 dni od jej ogłoszenia, które nastąpiło w Dzienniku Ustaw z 9 sierpnia 2005 r. nie zawierała przepisu umożliwiającego wsteczne zastosowanie możliwości przywrócenia terminu do złożenia w/w zaświadczenia urzędu skarbowego za 2004 r., które to stanowisko podzielił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 października 2006r. III UK 91/06.
Wskazując na powyższe zarzuty apelacji, organ rentowy wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania w całości.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje
Apelację należało uznać za zasadną.
Poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne wymagają pewnego uporządkowania i uzupełnienia, w zakresie mającym istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd Apelacyjny.
Przede wszystkim stwierdzić należało, iż w sprawie w sprawie winno być poza sporem, iż małżonkowieK.prowadzili pozarolniczą działalności gospodarczą - nie informując o tym rolniczego organu rentowego. W świetle informacji Naczelnika Urzędu Skarbowego wB.(k.264 a.r.) rozpoczęli działalność w formiespółki cywilnej (...)od dnia 1 grudnia 1994 r. , przy czym w Urzędzie Skarbowym zaewidencjonowano tę spółkę od dnia 19 lipca 1999 r. , do dnia wystawienia informacji (26.10.2012 r.) spółka nie zgłaszała zawieszeń działalności. NadtoA. K. (1)zarejestrował jednoosobową działalność od dnia 3 kwietnia 1992 r. i do dnia udzielania informacji przez Naczelnika Urzędu Skarbowego nie zgłaszał ani zawieszenia ani likwidacji tej działalności. Nie było w sprawie również sporne to, iż w latach 2004-2012r. kwoty podatku należnego z tytułu prowadzonej przez małżonków działalności gospodarczej wynosiły0zł za wyjątkiem roku 2009 kiedy to podatek wyniósł kwotę 339,48 zł (k. 313,314 a.r.) .
W uzupełnieniu powyższych ustaleń przypomnieć należy, iż dnia 21 grudnia 1993 roku Urząd Miejski wB.prowadzący ewidencję działalności gospodarczej na wniosekK.iA. K. (1)wpisał do tej ewidencji spółkę cywilną podfirmą (...)pod numerem(...)z dniem 2 stycznia 1994 roku. Przedmiotem tej spółki była działalność usługowa, a w tym usługi transportowe. Następnie małżonkowie zwrócili się o wykreślenie tego podmiotu z ewidencji, co nastąpiło z dniem 31 maja 1994 roku. Jednakże złożyli kolejny wniosek o wpisaniespółki cywilnej (...)do ewidencji dnia 14 listopada 1994 roku, z i z tym dniem po raz kolejny wpisano ten podmiot do ewidencji działalności gospodarczej pod nowym numerem -(...)(k. 47-48 akt). Przedmiotem działalności tej spółki był handel, export i import oraz wszelka działalność nie wymagająca koncesji, ani zezwolenia.
W świetle akt Urzędu Miejskiego wB.dotyczących zezwolenia wykonywania usług(...)( przezA. K. (1)prowadzonych od 1998 r. - w dniu 29 czerwca 1998r. wystąpił do Urzędu Miejskiego o udzielnie mu zezwolenia na wykonywanie przewozu na terenie GminyB.i takowe zezwolenie w dniu 21 września 1998 r. mu wydano ( bezterminowo) . Do wnioskuA. K. (1)dołączył wówczas między innymi zaświadczenie o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej z dnia 3 kwietnia 1992 r. wskazujące na prowadzenie takiej działalności w zakresie taxi osobowego - od dnia 6 kwietnia 1992 r. , jak również dołączył wówczas decyzję o nadaniu NIP i REGON. W 2003 r. wystąpił o udzielenie tej licencji( na auto o innym nr rejestracyjnym)na okres do 2033 r. i takowa licencję otrzymał. W dniu 13 czerwca 2013 r. ( już po wydaniu przez Prezesa Kasy zaskarżonej decyzji)A. K. (1)wystąpił do Urzędu Miejskiego o wygaszenie posiadanej licencji . W świetle akt rentowychA. K. (1)w dniu 28 kwietnia 1998r. złożył na druku zawierającym pouczenie o odpowiedzialności karnej oświadczenie , iż dnia 1 września 1995 r. pracuje tylko w gospodarstwie rolnym dołączając zaświadczenie ZUS wskazujące na podleganiu w ZUS z tytułu działalności gospodarczej w okresach o 01.0.1989r, do 31.08.1994 r. i od 07.12.1994 r. do 31.08.08.1995r. – zatajając iż działalność gospodarczą nadal prowadzi (k.23-24 a.r.). W wyniku tego oświadczenia rolniczy organ rentowy stwierdził decyzją z dnia 12 maja 1998r. jego podleganie ubezpieczeniem społecznym rolników z mocy na okres 01.09.1994r. do 06.12.1994 r. oraz od dnia 1 września 1995 r.(k25 a.r.). Z akt rentowych nie wynika, aby rolniczy organ rentowy posiadał jakąkolwiek wiedzę, iż po dniu 1 września 1995r.A. K. (1)w dalszym ciągu prowadzi działalność pozarolniczą.
Do oceny zasadności apelacji i podniesionych w niej zarzutów koniecznym jest nawiązanie do regulacji podlegania ubezpieczeniem społecznym rolników przed dniem 31 grudnia 1996r. Jak wiadomo przepisyustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników(t.j. Dz. U z 2008 r., nr 50, poz. 291 ze zm.)obowiązujące do tej daty nie przewidywały możliwości podlegania przez rolnika ubezpieczeniu społecznemu rolników jeżeli oprócz działalności rolniczej prowadził on działalność gospodarczą. Z dniem 1 stycznia 1997 r. wszedł w życieart. 5adodanyustawą z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników(Dz. U. z dnia 23 października 1996 r. Dz.U.1996.124.585)w myśl którego, rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy, nieprzerwanie co najmniej 1 rok, podejmuje pozarolniczą działalność gospodarczą nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym, podlega nadal temu ubezpieczeniu. Rolnik lub domownik może podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu wówczas, gdy złoży Zakładowi lub Kasie oświadczenie, że chce podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, o ile spełnia w tym zakresie warunki określone w odrębnych przepisach. Z treści zacytowanego przepisu można wyciągnąć dwa wnioski. Po pierwsze tylko rolnik , który chciałby podlegać ubezpieczeniu innemu niż rolnicze zobowiązany był do złożenia oświadczenia o wyborze tego innego ubezpieczenia, a zatem rolnik, którego wolą było dalsze podleganiu ubezpieczeniu. Niezłożenie zatem takiego oświadczenia nie mogło skutkować ustaniem ubezpieczenia rolniczego. Po drugie jednak z dobrodziejstwa podlegania ubezpieczeniu w KRUS mógł skorzystać tylko taki rolnik, który przed 1 stycznia 1997 r. nieprzerwanie co najmniej 1rok podlegał ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym zakresie i to z ustawy . Artykuł 7 ust. 1. ustawy w ówczesnym brzmieniu z 1996 r. miarodajnym w sprawie stanowił, iż ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu podlega z mocy ustawy rolnik ( jego domownik) , którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny - jeżeli ten rolnik lub domownik nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu i nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty.
W świetle ustaleń Sądu Okręgowego przytoczonych wyżej ustaleń faktycznych przed dniem 1 stycznia 1997 r. r.A. K. (1)podobnie jak jego żona prowadzili działalność gospodarczą, co z kolei oznacza w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym, iż stosownie doart. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczenie społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin( Dz.U. z 1989 r. Nr poz. 46 nr 250) ,podlegali oni obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu określonemu tą ustawą. W myśl bowiem tego przepisu obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu podlegały osoby fizyczne mające obywatelstwo polskie, prowadzące na własny rachunek działalność gospodarczą na podstawie:
1) wpisu do ewidencji działalności gospodarczej lub koncesji, określonych w przepisach o działalności gospodarczej,
2) uprawnień określonych w przepisach szczególnych, zwane dalej "ubezpieczonymi". Stosowanie do ust. art. 1 tej ustawy jeżeli działalność, o której mowa w ust. 1, jest prowadzona przez dwie lub więcej osób, w ramach jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej, ubezpieczeniu podlega każda z tych osób.
Powyższy wywód prowadzi do jednoznacznego wniosku, iżA. K. (1)w z związku z podleganiem innemu ubezpieczeniu, w okresie poprzedzającym wejście w życie art. 5.a. ustawy rolniczej ( od 1 stycznia 1997 r.) nie mógł skorzystać z dobrodziejstwa tego przepisu i podlegać od 1 stycznia 1997 r. ubezpieczeniu rolniczemu z uwagi na brak spełnienia przesłanki rocznego podlegania ubezpieczeniu rolniczemu z mocy ustawy. Podleganie ubezpieczeniu rolniczemu byłoby jednak możliwe, gdyby skarżący skorzystał wówczas z możliwości jakie jej oferował w tym czasieart. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników
    (Dz. U. z dnia 23 października 1996 r. Dz.U.1996.124.585) ,w myśl którego - rolnik lub domownik, który w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy podlega innemu ubezpieczeniu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym, a spełnia inne warunki podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w pełnym zakresie, może złożyć Zakładowi lub Kasie oświadczenie, że chce podlegać temu ubezpieczeniu z wyłączeniem innego ubezpieczenia społecznego. Poza sporem było w sprawie, iż takiego oświadczenia ani skarżący ani jego małżonka nie złożyli żadnemu z organów ubezpieczeniowych. Skutkiem powyższego w związku z prowadzoną działalnością gospodarcząA. K.pozostał poza systemem ubezpieczenia rolniczego, co w dalszej konsekwencji powodowało, iż również po 1 stycznia 1997 r. skarżący nie spełnił warunków do objęcia ją ubezpieczeniem rolniczym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Wprawdzie na wniosek małżonkówK.Urząd Miejski wB.z dniem 1 sierpnia 1999 roku wykreślił z ewidencji ich spółkę wpisaną pod numerem(...)(k. 46), to małżonkowieK.wystąpili ponownie z wnioskiem o wpisanie do ewidencji działalności gospodarczejspółki (...)do Wójta GminyD.K.z dniem 30 marca 2001 roku.A. K. (2)nie zgłaszał przy tym zawieszania prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie(...)Urzędowi Skarbowemu ,a jej fakt prowadzenia potwierdza odnowienie licencji na inny pojazd w 2003 r. Stan prowadzenia działalności gospodarczej przezA. K. (1)istniał zatem w chwili istotnej zmiany art.5a ustawy dokonanej ustawą z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianieustawy o ubezpieczeniu społecznym rolnikóworaz o zmianie niektórych innych ustaw
    ( Dz.U. z 2004 r. Nr 91 poz. 873) ,która zasadniczo weszła w życie w dniu 2 maja 2004 r. W świetle zmienionego przepisu art. 5a
- rolnik lub domownik, który podlega ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata, rozpocznie prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej opodatkowanej zgodnie z przepisami o zryczałtowanym podatku dochodowym lub rozpocznie współpracę przy prowadzeniu tej działalności, podlega nadal temu ubezpieczeniu, jeżeli nie jest pracownikiem i nie pozostaje w stosunku służbowym ( ust. 1) .
- rolnik lub domownik, o którym mowa w ust. 1, podlega nadal ubezpieczeniu, jeżeli w terminie 14 dni od dnia rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej lub rozpoczęcia współpracy przy prowadzeniu tej działalności złoży Kasie oświadczenie o kontynuowaniu tego ubezpieczenia oraz udokumentuje spełnienie warunków opodatkowania tej działalności w formie zryczałtowanego podatku dochodowego w terminie 7 dni od dnia otrzymania dokumentu ustalającego przez organ podatkowy tę formę opodatkowania ( ust.2) . W § ustępie 6 określona została roczna kwota graniczna podatku, które przekroczenie eliminowało z ubezpieczenia rolniczego.
Rolnik ( prowadzący poza rolniczą działalność ), który zaniechał wypełnienia obowiązku złożenia kasie oświadczenia o kontynuacji ubezpieczenia oraz rolnik , który nie złożył w termie określonym w ustawie zaświadczenia właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku za miniony rok – tracił z mocy ustawy prawo do podlegania ubezpieczeniu rolniczemu ( ust. 3 i 7 art. 5a).
Sąd Okręgowy w swoich rozważaniach skupił się na okolicznościach związanych z tym, iż skarżący podobnie jak i jego żona nie złożyła Kasie żadnego oświadczenia o kontynuacji ubezpieczenia w KRUS jak i na okolicznościach związanych z nieskładaniem przez nich ( przez blisko 10 lat) zaświadczeń w przedmiocie wysokości podatku za poprzedni rok. Sąd Okręgowy szeroko nawiązał do orzecznictwa Sądu Najwyższego wyraźnie łagodzącego skutki zaniechań rolnika w tym zakresie, oraz akcentujących obowiązki organu rentowego w dokonaniu właściwych pouczeń. Zdaniem jednak Sądu Apelacyjnego ma w sprawie znaczenie drugorzędne dla rozstrzygnięcia. Pouczenia organu rentowego miałyby bowiem w sprawie wtedy znaczenie, gdyby wskutek ich braku lub wadliwości skarżący utraciłby prawo do korzystniejszego ubezpieczenia, które jej służyło - tak jednak w sprawie nie było. Skarżący w chwili wejścia w życie art. 5a w nowym brzmieniu ( 2 maja 2004r. nie spełniał przede wszystkim przesłanek z art. 5a ust. 1 ustawy , przepis ten bowiem wymagał, aby rolnik lub domownik rozpoczynjący prowadzenie działalności gospodarczej, podlegał ubezpieczeniuw pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata. Warunku tego skarżący nie mogła spełnić prowadząc działalność gospodarczą w formie spółki ( z przerwami wcześniej wskazanymi) i w zakresie usług(...). Wedle art. 7 ust. 1 ustawy rolniczej w brzmieniu w brzmieniu obowiązującym między innymi na dzień 2 maja 2004r. - ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu podlega z mocy ustawy:
1) rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny,
2) domownik rolnika, o którym mowa w pkt 1
- jeżeli ten rolnik lub domownik nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu i nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty.
Powyższy wywód prowadzi zdaniem Sądu Apelacyjnego do tego, iż w istocie skarżący związku z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej nie spełniał na dzień 1 stycznia 1997 r. jak i na dzień 2 maja 2004 r. przesłanek art. 5a tj. podlegania z ustawy ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym zakresie przez okres wymagany tym przepisem czyli 1 rok przed 1 stycznia 1997 r. (jak też nie skorzystał z możliwości złożenia oświadczenia zgodnie zart. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników)i 3 lata przed 2 maja 2004 r.) , co było niezbędne do pozostania w ubezpieczeniu rolniczym w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego w stosunku do jego sytuacji prawnej pouczanie go o zmianach w zakresie treści art. 5a i zasadach podlegania ubezpieczeniu rolniczemu od 2 maja 2004 r.( nawet gdyby organowi przypisać taki obowiązek wobec braku wiedzy o jej prowadzeniu)zasadniczo nie wpływało bezpośrednio na możliwość wyboru ubezpieczenia. Poza sporem było, iż skarżący nie zawiadomił rolniczego organu rentowego o prowadzeniu działalności gospodarczej przez okres ponad 15-tu lat, a co więcej w oświadczeniu złożonym Kasie w dniu 28 kwietnia 1998r. podał , iż nie prowadzi działalności gospodarczej od 1 września 1995 r. , mimo że takową prowadził i formie spółki cywilnej i jak(...), jak to wyżej ustaloną .
Sąd Apelacyjny nie neguje, iż w ostatnich latach orzecznictwo Sądu Najwyższego na tle art. 5a ustawy, do którego nawiązuje Sąd Okręgowy przesunęło się wyraźnie w kierunku mniej sztywnej wykładni i pozwala na sanowanie uchybień rolnika w zakresie zachowania terminu do zaświadczenia w wysokości podatku w przypadku wadliwości pouczeń ( braku) , to orzecznictwo to dotyczy przede wszystkim takich sytuacji, w których rolnik ten spełniałby pozostałe przesłanki podlegania ubezpieczeniu rolniczemu, a jedynie nie złożył zaświadczenia o wysokości podatku(wyrok SN z 20 marca 2013 r. I UK 556/12 ; wyrok SN z 29 maja 2013 r. I UK 641/12)– a sytuacja taka nie ma miejsca w niniejszej sprawie. Sąd Najwyższy nigdzie też nie to nie podważa przy tym wyraźnej regulacji art. 37 ust. 1. nakładającej na rolnika jest obowiązek - bez czekania na wezwanie, w ciągu 14 dni zgłaszania Kasie osoby podlegające ubezpieczeniu w jego gospodarstwie oraz informowania Kasy o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności. Brak jest podstaw aby bagatelizować ten obowiązek nałożony na ubezpieczonych w ustawie, bo nie jest rzeczą Sądu negowanie wyraźnej woli ustawodawcy mającego legitymizację do tworzenia prawa, chyba że Sąd nabrałby wątpliwości w zakresie konstytucyjności takiej regulacji. Zarówno skarżący jak i jego małżonka przez wiele lat nie informując rolniczego organu rentowego o prowadzeniu działalności gospodarczej obowiązek ten zignorowali, a za własne zaniedbania, zaniechania, i nawet aktywne wprowadzenie przez skarżącego w błąd organu rentowego w oświadczeniu z dnia 28 kwietnia 1998r. winią organ rentowy .
W świetle powyższych rozważań zaskarżona decyzja z dnia 7 maja 2013 r. wydana w stosunku doA. K. (1)(k.281) stwierdzająca nieważność decyzji z dnia 23 maja 2006 r.(obejmującej ubezpieczeniem rolniczym po utracie prawa do renty)oraz z 7 marca 2011 (stwierdzająca ustanie ubezpieczenia rolniczego w związku ponownym nabyciem prawa do renty rolniczej) jest prawidłowa. W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego - w przypadku zatajenia prowadzenia działalności pozarolniczej - decyzja wydana w trybieart. 83a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych(Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 )w zw. 52ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników(t.j. Dz. U z 2008 r., nr 50, poz. 291 ze zm.)może skutkować wyłączeniem z ubezpieczenie rolniczego z datą wsteczną. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zdaje się dominować pogląd, iż decyzję Prezesa KRUS wydawane na podstawie art. 83a ustawy systemowej nie w są zasadzie decyzjami wydawanymi w wyniku wznowienia postępowania i brak jest ograniczeń czasowych do wydania decyzji w przedmiocie ponownego ustalenia lub zobowiązania stwierdzonego decyzją( por. wyrok SN z 9 marca 2011 r. III UK 86/10 lex nr 818611; wyrok SN z dnia 26 lutego 2008 r., II UK 166/07, OSNP 2009, nr 11-12, poz. 154 oraz por. także wyrok SN z dnia 13 maja 2004 r., II UK 359/03, OSNP 2004, nr 24, poz. 425). W przypadku zatajenia prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej nie jest jednak wykluczona również możliwość stwierdzenia nieważności decyzji wydanej wcześniej w tym przedmiocie 83a ust. 2 ustawy systemowej w związku zart. 156 §1 pkt 2 k.p.a.jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa( postanowienie SN z dnia 9 stycznia 2012r. I UK 282/11 Lex nr 121581).
Reasumując powyższe rozważania Sąd Apelacyjny, iż skarżąca w okolicznościach niniejszej sprawy nie spełniała przesłanek do pozostania w ubezpieczeniu rolniczym w związku z prowadzeniem działalnością gospodarczej, a zatem wydana decyzja organu rentowego odpowiada prawu.
Z tych przyczyn na zasadzieart. 386 §1 k.p.c.Sąd Apelacyjny dokonał zmiany zaskarżonego wyroku i oddalił odwołalnie.
Zasadą w procesie cywilnym jest, że strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (art. 98 § 1 k.p.c.). Tylko w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej część kosztów procesu albo nie obciążać jej w ogóle kosztami (art. 102 k.p.c.). Przepisart. 102 k.p.c.jako szczególny nie podlega wykładni rozszerzającej( postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2010 r. II CZ 76/10). W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się stosowanieart. 102 k.p.c., gdy strona przegrywająca znajduje się w wyjątkowo ciężkiej sytuacji majątkowej, a wytaczając powództwo była subiektywnie przeświadczona o słuszności dochodzonego roszczenia, natomiast strona przegrywająca korzystała ze stałej obsługi prawnej i nie poniosła dodatkowych nakładów na prowadzenie procesu (wyrok SN z dnia 17 listopada 1972 r., I PR 423/72, OSNCP 1973, nr 7-8, poz. 138). Zważywszy na charakter sprawy i jej skutki dla ubezpieczonego zasadnym było zdaniem Sądu Apelacyjnego zastosowanieart. 102 k.p.c.