Sąd Okręgowy w Świdnicy
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 680/14
Data wyroku: 2014-11-04 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Barbara Nowicka, Grażyna Kobus, Maria Kołcz
Słowa kluczowe: Dział Spadku
Podstawa prawna: art 1035 kc

Sygn. akt II Ca 680/14

POSTANOWIENIE
Dnia, 4 listopada 2014 r.
Sąd Okręgowy w Świdnicy, II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Grażyna Kobus
Sędziowie: SO Maria Kołcz
SO Barbara Nowicka
Protokolant: Agnieszka Ingram-Ciesielska
po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2014r. w Świdnicy
na rozprawie
sprawy z wnioskuM. Å.
przy udzialeR. C.
o dział spadku poJ. C.iA. C.
na skutek apelacji wnioskodawczyni
od postanowienia Sądu Rejonowego w Dzierżoniowie
z dnia 7 lipca 2014r. sygn. akt I Ns 1125/13
p o s t a n a w i a:
uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać Sądowi Rejonowemuw Dzierżoniowie do ponownego rozpoznania.
Sygnatura akt II Ca 680/14

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 lipca 2014r. Sąd Rejonowyw Dzierżoniowie oddalił wniosekM. Å.o dział spadku poJ. C.iA. C..
Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawcyJ. C.iA. C.byli małżeństwem i nie zawierali umów majątkowych małżeńskich.
W dniu 22 września 1963 roku, spadkodawcyJ. C.iA. C.nabyli prawo wieczystego użytkowania nieruchomości położonejwD.przyulicy (...)oraz prawo własności budynków posadowionych na tej nieruchomości, przy czym nabycia dokonali z majątku dorobkowego.
SpadkodawcaJ. C.zmarł w dniu 07 lutego 1981 roku, a spadek po nim nabyli jego żonaA. C.oraz jego dzieci wnioskodawczyniM. Å.i uczestnik postępowaniaR. C.w udziałach po 1/3 części.
Z kolei spadkodawczyniA. C.zmarła w dniu 24 czerwca 2013 roku. Spadek po niej nabyli uczestnicy postępowania w udziałach po 1/2 części.
Przy takich ustaleniach Sąd Rejonowy oddalił wniosek powołując się na ugruntowane w orzecznictwie stanowisko, iż w wypadku, gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie albo jednoczesne z działem spadku, połączone w tym samym postępowaniu, przeprowadzenie podziału majątku wspólnego, chyba że zapadł już prawomocny wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o żądaniach zwrotu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie, albo że częściowy dział spadku nie dotyczy udziału spadkodawcy w majątku wspólnym W myśl bowiem przepisuart. 43 § 1 k.r.o., małżonkowie mają od chwili ustania wspólności ustawowej równe udziały w majątku objętym tą wspólnością, jednakże zgodnie z treścią dalszych paragrafów tego artykułu sąd w określonych w tych przepisach okolicznościach może ustalić udziaływ inny sposób, mianowicie z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z małżonków przyczynił się do powstania tego majątku. Roszczenie to może być dochodzonew drodze powództwa, a jeśli toczy się postępowanie o podział majątku wspólnegopo ustaniu wspólności ustawowej, w tym postępowaniu (art. 567 § 1 k.p.c.). Nie ma natomiast jakichkolwiek podstaw do orzekania o żądaniu ustalenia nierównych udziałów w postępowaniu o dział spadku po jednym z małżonków, choćby uczestnikiem tego postępowania jako jeden ze spadkobierców był pozostały przy życiu małżonek, gdyż zgodnie z dyspozycją przepisuart. 13 § 1 k.p.c.Sąd rozpoznaje sprawę w innym postępowaniu niż proces tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi. Przepisart. 567 § 1 k.p.c.dotyczy natomiast nieprocesowego postępowania o podział majątku wspólnego, nie ma natomiast analogicznego przepisu w odniesieniu do nieprocesowego postępowania o dział spadku. Dopóki nie zostanie więc przesądzone, jakie są ostatecznie udziały spadkodawców w majątku wspólnym, dopóty nie jest możliwe ustalenie przez sąd spadku, w myśl dyspozycji przepisuart. 684 k.p.c., składu i wartości spadków, skoro równe udziały małżonków w majątku wspólnym są do tej chwili hipotetyczne.
Z drugiej strony, przepisyart. 45 k.r.o.przewidują rozliczenia wynikającez wydatków, nakładów i innych świadczeń poczynionych z majątku wspólnego na majątek odrębny oraz poczynionych z majątku odrębnego na majątek wspólny.W wyniku dokonanych rozliczeń może się okazać, że pomimo równych udziałów małżonków w majątku wspólnym cały ten majątek, po dokonaniu odpowiednich zaliczeń, przysługuje tylko jednemu z małżonków. W tym ostatnim wypadku praktycznie nic z majątku wspólnego nie wejdzie do masy spadkowej po drugimz małżonków, która objęta jest działem spadku.
Powyższe rozważania dotyczą sytuacji zaistniałej w niniejszej sprawie.Z umowy wieczystego użytkowania i sprzedaży budynku z dnia 22 września 1963 roku oraz zgodnych twierdzeń uczestników postępowania wynika, że objęte postępowaniem majątki spadków obejmują udziały w majątku wspólnym spadkodawców. Uczestnicy postępowania przyznali przy tym, że przed wszczęciem niniejszego postępowania nie zapadł prawomocny wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w tym majątku wspólnym orazo żądaniach zwrotu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie. Jednocześnie także przyznali, że nie było przeprowadzone postępowanie o podział majątku wspólnego spadkodawców. Uniemożliwia to natomiast ustalenie składu i wartości spadków poJ. C.iA. C., a tym samym wyklucza również dokonanie działów tych spadków.
W apelacji od tego postanowienia wnioskodawczyni zarzuciła mu:

1
obrazęart. 189 kpcpoprzez jego niezastosowanie w drodze analogii do postępowania o ustaleniu masy spadkowej;

2
obrazęart. 6 § 1 kpcw następstwie nie przeciwdziałania przewlekłości postępowania;

3
obrazęart. 10 kpcw zw. zart. 622 § 1 kpcpoprzez nie dążenie do zawarcia przez strony ugody, chociażby w podziale części masy spadkowej i wydanie postanowienia częściowego;

4
obrazęart. 567 § 1 kpcw następstwie jego zastosowania w uzasadnieniu tego postanowienia, mimo tego, że nie toczyło się i nie toczy postępowanie o podział majątku wspólnego, a majątek wspólny spadkobierców przeistoczył się w sposób naturalny (zgony) w masę spadkową, a prowadzenie postępowania procesowego o ustalenie podziału ich majątku, w tym udziału w nim spadkodawców jest oczywiście zbędne, niemożliwe i nie leży w interesie spadkodawców;

5
obrazę prawa materialnego –art. 43 § 1 kriow następstwie jego zastosowania, albowiem nie sposób ustalić woli spadkodawców po ich zgonach a spadkobiercy nie mają interesu prawnego (art. 189 kpc) a jego prowadzenie godziłoby w dobre imię pośmiertne spadkodawców;

6
błędną ocenę całości wniosku i załączonych do niego dowodów.

Wskazując na te zarzuty, wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowieniai przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Okręgowy rozpoznając apelację wnioskodawczyni zważył co następuje:
Apelacja jest uzasadniona a podniesiony w niej zarzut naruszenia prawa materialnego –art. 43 § 1 kriojest trafny.
Wnioskodawczyni wnosząc o podział majątku po rodzicach swoich i uczestnika postępowania zmierzała do uzyskania orzeczenia sądowego likwidującego wspólność majątku powstałą w chwili otwarcia spadku po każdym ze spadkodawców, gdyż nie mogła dojść do porozumienia z drugim spadkobiercą w celu umownego przeprowadzenia działu.
SpadkodawcaJ. C.zmarł 7 lutego 1981r. a spadek po nim nabyła żonaA. C.oraz dzieciR. C.iM. C.po ⅓ części spadku. SpadkodawczyniA. C.zmarła 24 czerwca 2013r.a spadek po niej nabyły dzieci:M. Å.iR. C.po ½ części spadku. Zatem spadkobiercami obojga spadkodawców są uczestnicy tego postępowania.
W obecnie obowiązującym stanie prawnym, brak jest uzasadnionej podstawy do uzależniania dopuszczalności działu spadku, w skład którego wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową od uprzedniego albo równoczesnego z działem spadku przeprowadzenia podziału majątku wspólnego spadkodawcy i drugiego małżonka w sytuacji, gdy w chwili działu spadku on także już nie żyje, a krąg spadkobierców po obojgu małżonkach jest taki sam.
Udział spadkodawcy we współwłasności rzeczy należących do majątku wspólnego jest ściśle określony w częściach ułamkowych, zatem wbrew stanowisku Sądu Rejonowego, nie zachodzą trudności z ustaleniem przez Sąd spadku składui wartości spadku (art. 684 kpc).
Przepisart. 43 § 1 kriostanowi, że oboje małżonkowie mają równe udziaływ majątku wspólnym, co oznacza, że jest to zasada w odniesieniu do czasu po ustaniu wspólności. Ta zasada może zostać zmodyfikowana gdy jeden z małżonków wystąpi z roszczeniem o ustanowienie nierównych udziałów w majątku wspólnym.
Natomiast spadkobiercy małżonka mogą wystąpić o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym tylko, jeśli spadkodawca wytoczył powództwoo rozwód, unieważnienie małżeństwa bądź wystąpił o orzeczenie o separacji (art. 43 § 2 krio).
W rozpoznawanej sprawie pomiędzy uczestnikami postępowania było niesporne, że za życia żaden ze spadkodawców nie wystąpił o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym, nie wytoczył też powództwa o rozwód i unieważnienie małżeństwa.
Tym samym obecnie, w trakcie postępowania o dział spadku po obojgu spadkodawcach ustalone są już ostatecznie ich udziały w majątku wspólnym (są one równe) i nie ma potrzeby dokonywania rozliczeń wynikających w wydatkówi nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty każdego ze spadkodawców.
Uchwała Sądu Najwyższego z 2 marca 1972r., III CZP 100/71, OSNC nr 7-8, poz. 129 z 1972r., na którą powołał się Sąd Rejonowy oddalając wniosek została podjęta w sprawie o innym stanie faktycznym, niż rozpoznawana obecnie i dotyczyła działu spadku po jednym z byłych małżonków, gdy drugi z nich pozostawał przy życiu. Tylko wówczas niezbędne jest przed działem spadku bądź jednocześnie z nim przeprowadzenie podziału majątku wspólnego.
Skoro więc Sąd Rejonowy, wychodząc z błędnego założenia o takiej konieczności w przedmiotowej sprawie, oddalił wniosek, uchylił się od rozpoznania istoty sprawy, co powoduje konieczność uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy ustali skład i wartość spadku poJ. C.iA. C., dokona jego działu, stosowniedo wniosków spadkobierców jeśli będą one zgodne, bądź odpowiednio stosując przepisyart. 623 – 625 kpcw zw. zart. 688 kpcw oparciu o dowody przedstawione przez wnioskodawczynię i uczestnika postepowania.
Wobec powyższych uchybień Sąd Okręgowy z mocyart. 386 § 4 kpcw zw. zart. 13 § 2 kpcuchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Dzierżoniowie do ponownego rozpoznania.