Sąd Apelacyjny w Poznaniu
II Wydział Karny
Sygnatura akt: II AKa 185/14
Data wyroku: 2014-10-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Marek Hibner, do Izabela Pospieska, Przemysław Grajzer
Słowa kluczowe: Naprawienie Szkody
Teza: Obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem określony w art. 46 par 1 k.k. może rozciągać się także na podżegaczy, pomocników i paserów umyślnych. Żadna z reguł wykładni nie uzasadnia rozciągnięcia tego obowiązku wyłącznie na sprawcę (współsprawcę) bezpośredniego.

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 października 2014r.
Sąd Apelacyjny w Poznaniu, w II Wydziale Karnym w składzie:
Przewodniczący: SSA Marek Hibner (spr.)
Sędziowie: SSA Przemysław Grajzer
SSO del. do SA Izabela Pospieska
Protokolant: st.sekr.sądowy Magdalena Ziembiewicz
przy udziale Prokuratora Prok. Okręg. del. Prok. Apel. Krzysztofa Szczesiaka
po rozpoznaniu w dniu 28 października 2014r.
sprawyR. S.
oskarżonej z 270§1kkw z. zart 286§1kkw zb. zart. 18§3kkw zw. zart. 294§1kw zw. zart. 11§2kk
z powodu apelacji wniesionych przez prokuratora i pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej
od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu
z dnia 27 czerwca 2014r., sygn. akt XVI K 85/14
Uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Poznaniu.

    Izabela Pospieska Marek Hibner Przemysław Grajzer

UZASADNIENIE
R. S.została oskarżona o to, że w dniu 2 czerwca 2006 roku wŚ.W.. działając w zamiarze, abyM. T.doprowadziłK. K.do niekorzystnego rozporządzenia własnym mieniem, w postaci nieruchomości, sfałszowała Deklarację na Zaliczkę Miesięczną na Podatek Dochodowy PIT-5K. K.za miesiąc kwiecień 2006r. w której obliczenie zobowiązania przypadającego do zapłaty wynosiło 7.750,50 zł podrabiając na niej także podpis podatnika wiedząc, że zostanie ona przedłożona w Urzędzie Skarbowym wŚ.W.., w wyniku czego spowodowała zaległość podatkową i uniemożliwiłaK. K.uzyskanie od urzędu skarbowego zaświadczenia o niezaleganiu z tytułu podatku dochodowego, a w konsekwencji kredytu bankowego w(...), pozbawiając ją możliwości wycofania się z zawartej zM. T.niekorzystnej umowy przedwstępnej sprzedaży wyżej opisanej nieruchomości poprzez zwrot kwoty zapłaty w wysokości 96.000 zł w wyniku czego w terminie określonym w umowie przedwstępnejM. T.posługując się wyłudzonym odK. K.pełnomocnictwem sprzedał tą nieruchomość ustalonej osobie, czym działał na szkodęK. K.w kwocie co najmniej 735.000 zł stanowiącą różnicę pomiędzy rzeczywistą wartością rynkową nieruchomości, a kwotą faktycznie jej wręczoną przezM. T.,
tj. o czyn zart. 270 § 1 kkw zw. zart. 286 § 1 kkw zw. zart. 18 § 3 kkw zw. zart. 294 § 1 kkw zw. zart. 11 § 2 kk.
W dniu 30 maja 2014r. akt oskarżenia wpłynął do Sądu Okręgowego w Poznaniu z wnioskiem prokuratora o wydanie wyroku w trybie określonym wart. 335 kpki wymierzenie oskarżonej na podstawieart. 286 § 1 kkkary jednego roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania na okres 4 lat oraz grzywny w wysokości 100 stawek dziennych po 10 zł stawka i obciążenie jej kosztami postępowania.
Na posiedzenie wyznaczone na 24 czerwca 2014r. stawili się: prokurator, oskarżona ze swoim obrońcą oraz pokrzywdzona i jej pełnomocnik.
Wcześniej tj 11 czerwca 2014r. pełnomocnik pokrzywdzonej złożył wniosek opatrzony datą 11 czerwca 2014r. z treści którego wynika, żeK. K.będzie brała udział w sprawie w charakterze oskarżyciela posiłkowego a nadto domaga się orzeczenia tytułem środka karnego obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem w kwocie 735.000 zł.
Po odczytaniu na posiedzeniu tego wniosku prokurator podtrzymał swój wniosek z 30 maja 2014r. dotyczący wymierzenia kary uzgodnionej z oskarżoną wyrażając jednocześnie pogląd, że wniosek oskarżycielki posiłkowej o orzeczenie środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody nie może być uwzględniony, bowiem zarzut przedstawionyR. S.nie polega na działaniu wspólnym i w porozumieniu z inną osobą a jedynie na pomocnictwie.
Oskarżona złożyła oświadczenie, że podtrzymuje uzgodnienia z prokuratorem co do kary, zaś obrońca poparł jej stanowisko.
Oskarżycielka posiłkowa i jej pełnomocniczka podtrzymali wniosek o orzeczenie przedmiotowego środka karnego.
W rezultacie Sąd Okręgowy wydał postanowienie o uwzględnieniu wniosku prokuratora i wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy i odroczył wydanie wyroku z uwagi na zawiłość sprawy do dnia 27 czerwca 2014r.
27 czerwca 2014r. Sąd Okręgowy w Poznaniu wydał wyrok skazującyR. S.za zarzucane jej przestępstwo i wymierzył jej karę uzgodnioną przez prokuratora z oskarżoną.
W uzasadnieniu tego wyroku wyraził pogląd, że wobec oskarżonej nie było możliwe orzeczenie środka karnego w postaci nałożenia obowiązku naprawienia szkody określonego wart. 46 § 1 kk, albowiem jego orzeczenie jest możliwe wyłącznie wobec bezpośredniego sprawcy (współsprawcy) a tymczasem oskarżona nie jest bezpośrednim sprawcą (współsprawcą) szkody wyrządzonej pokrzywdzonej a jedynie pomocnikiem.
Apelacje od tego wyroku złożyli prokurator i pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej.
Prokurator zarzucił obrazę prawa materialnego – przepisuart. 46 § 1 kk, która miała wpływ na treść zapadłego orzeczenia, polegającej na braku orzeczenia wobecR. S.obowiązku naprawienia szkody na rzecz pokrzywdzonejK. K.pomimo złożenia takiego wniosku przez pełnomocnika pokrzywdzonej na posiedzeniu Sądu w dniu 24 i 27 czerwca 2014r. na którym rozpatrywano wniosek oskarżonej złożony w trybieart. 335 kpki wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej w swojej apelacji zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1
obrazę przepisów prawa materialnego, tj,:

-art. 46 § 1 kkpoprzez jego niezastosowanie i nie nałożenie na oskarżonąR. S.środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody w sytuacji, gdy zastosowanie tego przepisu w realiach niniejszej sprawy było obowiązkiem, a nie uprawnieniem sądu,
-art. 46 § 1 kkw zw. zart. 422 kcpoprzez błędną wykładnię i niezastosowanie wyrażające się w przyjęciu przez Sąd Okręgowy, że z uwagi na przypisanie oskarżonej pomocnictwa a nie współsprawstwa, jej zachowanie nie doprowadziło bezpośrednio do wyrządzenia pokrzywdzonej szkody i miało tylko marginalne znaczenie w całym przestępczym procederze, który w konsekwencji wyrządziłK. K.szkodę, co w konsekwencji uzasadnia nie orzekanie środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody;
2. obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj.:
-art. 415 § 5 kpkpoprzez zaniechanie orzeczenia o obowiązku naprawienia szkody przez oskarżonąR. S.na rzeczK. K., pomimo wyraźnego obowiązku nałożonego w przywołanym przepisie na Sąd, albowiem w niniejszej sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki powodujące obligatoryjność orzeczenia tego środka karnego,
-art. 343 § 3 kpkpoprzez zaakceptowanie wniosku oskarżonej o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy, o jakim mowa wart. 335 kpk, pomimo konieczności zastosowaniaart. 46 kk,
-art. 2 § 1 pkt 3 kpkw zw. zart. 49a kpkw zw. zart. 410 kpkiart. 415 § 5 kpkpoprzez nie uwzględnienie w toku postępowania, w szczególności zaś przy wydawaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia, prawnie chronionych interesów pokrzywdzonej,
-art. 4 § kpkw zw. zart. 7 kpkw zw. zart.410 kpkw zw. zart. 424 § 1 i 2 kpkpolegającą na tym, że Sąd I instancji dokonał ustaleń pozbawionych podstaw w materiale dowodowym, jak również nie wziął pod uwagę okoliczności przemawiających na niekorzyść oskarżonej, co nastąpiło z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów; jak również błędne przyjęcie w świetle okoliczności niniejszej sprawy, że udział oskarżonej w całym działaniu M.T.był jedynie marginalny, podczas gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na poczynienie takich ustaleń
i wobec powyższego, na podstawieart. 427 § 1w zw. zart. 437 kpkwniósł o:
- uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji,
- zasądzenie od oskarżonej na rzecz oskarżyciela posiłkowegoK. K.kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu odwoławczym, według norm przepisanych.
Nadto „z daleko posuniętej ostrożności procesowej” zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

3
rażącą niewspółmierność kary w świetle okoliczności niniejszej sprawy, poprzez wymierzenie oskarżonej kary zbyt łagodnej w stosunku do stopnia społecznej szkodliwości oraz winy, co powoduje, że kara ta nie spełnia swej funkcji w zakresie prewencji ogólnej i szczególnej i nie zaspokaja społecznego poczucia sprawiedliwości, w szczególności w zakresie kary grzywny,

4
niesłusznie nie zastosowanie środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody;

- ponawiając wcześniejszy wniosek
Sąd Apelacyjny zważył co następuje.
Zaskarżenie wyroku okazało się celowe i w efekcie spowodowało jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Obie apelacje w rzeczywistości nawiązują do wspólnego zagadnienia a mianowicie, czy obligatoryjne nałożenie na oskarżonego obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem w ramach środka karnego określonego wart. 46 § 1 kkw sytuacji, gdy o jego orzeczenie wniósł pokrzywdzony albo inna uprawniona osoba, dotyczy wyłącznie bezpośredniego sprawcy (współsprawcy) przestępstwa, w wyniku którego szkoda powstała, czy też obowiązek obejmuje również, w tym wypadku, pomocnika do tego przestępstwa.
Sąd Okręgowy wyraził pogląd, jak już wcześniej wskazano, że orzeczenie tego środka jest możliwe wyłącznie wobec bezpośredniego sprawcy (współsprawcy), z czym Sąd Apelacyjny w obecnym składzie nie zgadza się.
We wstępie do dalszych rozważań zauważyć należy, że z treściart. 46 § 1 kkwynika, że „w czasie skazania” można orzec albo orzeka się obowiązek naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody w całości alko w części. Wskazany przepis nie nawiązuje do określonej kategorii przestępstw, a zatem ma on zastosowanie w każdym przypadku, gdy w wyniku przestępstwa została wyrządzona szkoda. Z treści tego przepisu nie wynika również, i należy to podkreślić z całą mocą, że wynikająca zeń powinność nie dotyczy konkretnego rodzaju sprawcy. Zatem wykładnia gramatyczna nie uprawnia do zawężającego rozumienia tej powinności, rozciągającej się wyłącznie na sprawcę bezpośredniego (współsprawcę bezpośredniego).
Zdaniem Sądu Apelacyjnego dla omawianej kwestii istotne jest też, że obowiązek (w tym przypadku) dotyczy naprawienia szkody w całości albo w części, co może wskazywać i zdaniem obecnego składu Sądu Apelacyjnego wskazuje na to, że rozciąga się on nie tylko na bezpośrednich sprawców (współsprawców) ale także na inne osoby współdziałające z nimi, tj na podżegaczy, pomocników albo paserów. Możliwość nałożenia obowiązku „częściowego” naprawienia szkody jest racjonalną, uwzględnia bowiem w sposób sprawiedliwy „wkład” poszczególnych osób w przestępstwo, ich rzeczywistą rolę w nim. Jak się wydaje, łączenie przedmiotowego obowiązku wyłącznie ze sprawcami bezpośrednimi byłoby po prostu niesprawiedliwe. Oczywistym jest, że w wielu przypadkach zakres aktywności podżegaczy lub pomocników determinuje możliwość popełnienia przestępstwa przez sprawców bezpośrednich. Bez ich udziału w wielu przypadkach popełnienie przestępstwa byłoby niemożliwe albo co najmniej byłoby bardzo utrudnione. W tego rodzaju sytuacjach twierdzenie o wyłączeniu podżegaczy, pomocników albo paserów od obowiązku naprawienia szkody, chociażby częściowego, kłóciłoby się z zasadami praworządności.
Wracając na grunt przedmiotowej sprawy stwierdzić należy z całą mocą, że „wkład” oskarżonej jako pomocnika do przestępstwa popełnionego przez inną osobę był bardzo duży, bez jej aktywności popełnienie tego przestępstwa po prostu nie byłoby możliwe, przynajmniej w postaci opisanej w akcie oskarżenia.
Oczywistym jest, że właściciel mienia w niektórych przypadkach może być bezpośrednio pokrzywdzonym przestępstwem podżegania, pomocnictwa albo paserstwa umyślnego. W zakresie paserstwa umyślnego vide np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2014r. sygn. akt I KZP 8/14 (OSNKW 2014/10/74).
W przedmiotowej sprawie istotna jest treść zarzutu z aktu oskarżenia. Wynika z niego, że oskarżona działała w zamiarze, abyM. T.doprowadził pokrzywdzoną do niekorzystnego rozporządzenia własnym mieniem. Swoim zachowaniem obejmowała więc to, że inny sprawca wyrządzi pokrzywdzonej szkodę materialną. W tych realiach nie do pogodzenia z zasadami praworządności byłoby wyłączenie jej z chociażby częściowego obowiązku naprawienia szkody wyrządzonejK. K.. Żaden rodzaj wykładni dotyczącejart. 46 § 1 kknie uprawnia do takiej konkluzji.
W apelacji pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej zasadnie powołano się na treśćart. 422 Kodeksu cywilnego. Niewątpliwieart. 46 § 1 kkstanowi materialny przepis, w oparciu o który orzeka się obowiązek naprawienia szkody, ale jest oczywistym, że przy dekodowaniu określenia „szkoda” (w tym przypadku materialna) należy posiłkować się prawem cywilnym.
Również ta gałąź prawa musi być uwzględniana przy ustaleniu zakresu stosowaniaart. 46 § 1 kkw sytuacji, gdyKodeks karnynie zawiera w tym względzie szczególnych rozwiązań. Zgodnie zart. 422 kcza szkodę odpowiedzialny jest nie tylko ten, kto ją bezpośrednio wyrządził, lecz także ten, kto inną osobę do wyrządzenia szkody nakłaniał albo był jej pomocny, jak również ten, kto świadomie skorzystał z wyrządzonej drugiemu szkody. W zapisie tym ustawodawca w sposób oczywisty nawiązuje do podżegania, pomocnictwa i paserstwa umyślnego w rozumieniu prawa karnego.
W apelacji prokuratora przytoczono kilka orzeczeń Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, którego pogląd jest zbieżny z poglądem przedstawionym w niniejszym uzasadnieniu.
Uwzględniając powyższe Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu Sądu Okręgowego wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, co w efekcie doprowadziło do konieczności uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, a to z następujących powodów.
Nie było możliwości zmiany zaskarżonego wyroku poprzez orzeczenie wobec oskarżonej środka karnego określonego wart. 46 § 1 kkalbowiem byłoby to niedopuszczalną ingerencją w porozumienie zawarte przez prokuratora i oskarżoną – oskarżona poddała się uzgodnionej z oskarżycielem karze, przy czym porozumienie to nie obejmowało przedmiotowego środka karnego.
Nie ulega wątpliwości, że w przypadku wyrażenia poglądu, że wobec złożenia przez pokrzywdzoną stosownego wniosku nałożenie na oskarżoną obowiązku chociażby częściowego naprawienia szkody było obligatoryjne, co Sąd Apelacyjny w niniejszej sprawie przesądził, nieorzeczenie tego środka karnego było równoznaczne z obrazą prawa materialnego. W takiej zaś sytuacji wydanie w sprawie wyroku skazującego w trybie określonym wart. 335 § 1 kpki orzeczenie kary uzgodnionej przez prokuratora i pokrzywdzoną, bez tego środka, było niedopuszczalne. Oczywistym jest bowiem, że wydanie wyroku, także w tym trybie, nie może łączyć się z obrazą prawa materialnego.
Na koniec wyrazić należy jedynie ubolewanie, że prokurator – autor aktu oskarżenia, wniosku o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy oraz apelacji - poglądu stanowczo wyrażonego w apelacji nie przedstawił na posiedzeniu w dniu 24 czerwca 2014r., co zapewne pozwoliłoby uniknąć wydania wyroku, który w postępowaniu apelacyjnym został uchylony.
Uwzględniając powyższe Sąd Apelacyjny orzekł, jak w wyroku.

    Izabela Pospieska Marek Hibner Przemysław Grajzer