Sąd Apelacyjny w Gdańsku
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 3/14
Data wyroku: 2014-10-09 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Iwona Krzeczowska-Lasoń, Renata Żywicka, Michał Bober
Słowa kluczowe: Emerytura Wcześniejsza, Praca W Szczególnych Warunkach
Podstawa prawna: art. 32, 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Teza: Praca w charakterze kierownika budowy nie jest pracą przy kontroli międzyoperacyjnej, kontroli jakości produkcji i usług czy dozorze inżynieryjno-technicznym na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz.43, ze zm.) i jako taka nie uprawnia do uzyskania prawa do emerytury w obniżonym wieku stosownie do art.32 w zw. z art.184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jt.: Dz.U. z 13r. poz. 1440 ze zm.) oraz przepisów powołanego rozporządzenia. 
Z umieszczenia stanowiska kierownika budowy w dziale III pod poz.6 wykazu C stanowiącego załącznik do przywołanego rozporządzenia wynika, że stanowisko to nie było objęte przepisem art.53 ust.2 pkt 11 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) a tym samym nie może być uznane za stanowisko, na którym wykonywana jest praca w szczególnych warunkach w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych, opisana w którymkolwiek punkcie wykazu A.

Sygn. akt III AUa 3/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 9 października 2014 r.
Sąd Apelacyjny - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Michał Bober (spr.)

Sędziowie:

SSA Iwona Krzeczowska - Lasoń
SSO del. Renata Żywicka

Protokolant:

stażysta Agnieszka Makowska

po rozpoznaniu w dniu 9 października 2014 r. w Gdańsku
sprawyW. D.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wE.
o emeryturę
na skutek apelacjiW. D.
od wyroku Sądu Okręgowego w Elblągu- IV Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 października 2013 r., sygn. akt IV U 1783/13
oddala apelację.

UZASADNIENIE
W. D.odwołał się od decyzji organu rentowego, którą odmówiono prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach.
W odpowiedzi na odwołanie pozwany wniósł o jego oddalenie.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy odwołanie oddalił opierając rozstrzygniecie na następujących ustaleniach i rozważaniach:

W. D.urodził się w dniu (...), zatem w dniu(...)ukończył wiek 60 lat.  W dniu 2.07.2013r. skarżący złożył pozwanemu organowi rentowemu wniosek o ustalenie uprawnień do emerytury. Z oświadczenia wnioskodawcy wynikało, iż nie jest on członkiem otwartego funduszu emerytalnego. Do wniosku skarżący dołączył między innymi świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach z dnia 19.06.2013r. wystawione przez Agencję Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy wO., z którego to świadectwa wynikało, iż skarżący w okresie od 5.02.1980r. do 31.03.1994r. był zatrudniony w(...)wP.i w tym okresie jako kierownik budowy stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał dozór inżynieryjno-techniczny nad pracami wymienionymi w wykazie A, prace wymienione tj w dziale XIV, poz. 24. Ubezpieczony przedłożył również świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach z dnia 1.07.2013r. wystawione przezPrzedsiębiorstwo Produkcyjno-Usługowe Budownictwa (...)wO., z którego wynikało, iż skarżący w okresie od 4.05.1994r. do 14.02.1997r był zatrudniony w wyżej wym. przedsiębiorstwie jako kierownik budowy wykonując stale i w pełnym wymiarze czasu pracy prace bezpośrednio przy stanowiskach wymienionych w wykazie – kontrola i dozór inżynieryjno-techniczy nad pracami wymienionymi w wykazie A,/ prace wymienione tj w dziale XIV, poz. 24./
Na podstawie przedłożonych dokumentów organ rentowy ustalił na dzień 1.01.1999r staż ubezpieczenia skarżącego w wymiarze ponad 25 lat – 28 lat 1 miesiąc i 8 dni i nie uznał żadnego okresu jako pracy wykonywanej w szczególnych warunkach .
Zaskarżoną decyzją z dnia 26.07.2013r. pozwany odmówił wnioskodawcy prawa do świadczenia z uwagi na niespełnienie przez niego przesłanki posiadania 15 letniego okresu wykonywania prac w szczególnych warunkach.
Z uzasadnienia decyzji wynikało, że pozwany nie uwzględnił jako pracy w szczególnych warunkach okresu zatrudnienia skarżącego okresie od 5.02.1980r. do 31.03.1994r. w(...)wP.na stanowisku kierownika budowy i wPrzedsiębiorstwie Produkcyjno-Usługowe Budownictwa (...)wO.na stanowisku kierownika budowy w okresie od 4.05.1994r. do 14.02.1997r bowiem wśród prac objętych przepisami rozporządzenia RM z dnia 07.02.1983r. nie wymieniono prac na stanowiskach kierowniczych. Nadto w decyzji wskazano, iż prace świadczone na stanowiskach kierowniczych są obligatoryjnie związane z wykonywaniem prac o charakterze administracyjno – biurowym i nie można stwierdzić czy nadzór wykonywał on stale i w pełnym wymiarze czasu pracy bezpośrednio przy stanowiskach objętych przepisami w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, uprawniającymi do obniżenia wieku emerytalnego.
(dowód: wniosek k. 1-6, świadectwa pracy k. 4,5, decyzja k. 13 – plik emerytalny, akta ZUS)
Skarżący nie zgodził się z powyższą decyzją wnosząc odwołanie, w którym domagał się przyznania prawa do świadczenia.
W ocenie Sądu odwołanie skarżącego nie zasługiwało na uwzględnienie.
Zgodnie zart. 24 ust. 1 ustawy z dnia 17.12.1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych(Dz.U.Nr 153, poz. 1227 z późn. zm.) ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku emerytalnego, wynoszącego co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn, z zastrzeżeniemart. 46, 47, 50, 50a i 50e i 184.
W myśl art. 184 ust. 1 ww. ustawy ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy osiągnęli:
1) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz
2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27.
Ust. 2 Emerytura, o której mowa w ust. 1, przysługuje pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa oraz rozwiązania stosunku pracy - w przypadku ubezpieczonego będącego pracownikiem.
Stosownie do § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 07.02.1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.Nr 8, poz. 43) pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki: osiągnął wiek emerytalny wynoszący: 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn oraz ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.
Zgodnie zaś z § 3 rozporządzenia za okres zatrudnienia wymagany do uzyskania emerytury, zwany dalej „wymaganym okresem zatrudnienia”, uważa się okres wynoszący 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, liczony łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczanymi do okresów zatrudnienia.
W myśl § 2 ust. 1 rozporządzenia okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy.
Z powyższego wynika, iż skarżący nabyłby prawo do wcześniejszej emerytury w przypadku łącznego spełnienia przesłanek:
- ukończenia wieku 60 lat
- legitymowania się łącznym okresem ubezpieczenia w wymiarze co najmniej 25 lat, przypadającym na dzień 01.01.1999r.;
- legitymowania się 15 letnim okresem pracy wykonywanej w szczególnych warunkach, przypadających na dzień 01.01.1999r.;
- nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego;
Poza sporem w sprawie było, iż skarżącyW. D.ma ukończony wiek 60 lat, na dzień 01.01.1999r. legitymował się ponad 25 letnim okresem ubezpieczenia, nie był członkiem otwartego funduszu emerytalnego. Spornym pozostawało czy skarżący na dzień 01.01.1999r. legitymuje się 15 letnim okresem pracy wykonywanej w szczególnych warunkach.
Zdaniem pozwanego organu rentowego skarżący nie wykazał żadnego okresu pracy w szczególnych warunkach. Skarżący co prawda przedłożył pozwanemu świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach . w(...)w Pieniężnie iPrzedsiębiorstwie Produkcyjno-Usługowe Budownictwa (...)wO., jednakże na jego podstawie nie można było stwierdzić czy skarżyscy wykonywał nadzór nad stanowiskami pracy w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.
Faktem jest, iż rozporządzenie RM z 07.02.1983r. w§ 2 ust. 2wymaga by okresy pracy w szczególnych warunkach zostały potwierdzone przez zakład pracy w świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub też w „zwykłym” świadectwie pracy z odpowiednią adnotacją. Niemniej jednak należy zauważyć, iż świadectwo pracy nie ma mocy wiążącej zarówno dla pozwanego, jak i dla Sądu. Nie jest ono bowiem dokumentem urzędowym w rozumieniuart. 244 § 1 i 2 k.p.c., gdyż podmiot wydający to świadectwo nie jest organem państwowym ani organem wykonującym zadania z zakresu administracji państwowej, a tylko dokumenty wydane przez te organy stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo poświadczone. W postępowaniu sądowym świadectwo pracy traktuje się jako dokument prywatny w rozumieniuart. 245 k.p.c., który stanowi jedynie dowód tego, że osoba, która je podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie. Dokument taki podlega kontroli zarówno co do prawdziwości wskazanych w nim faktów, jak i co do prawidłowości wskazanej podstawy prawnej. Tak więc pozwany posiadał uprawnienie do weryfikacji takiego świadectwa, wnioskodawca posiada zaś uprawnienie do wykazania innymi dowodami, iż stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał pracę w szczególnych warunkach, tym bardziej, iż zgodnie z utrwalonym w judykaturze poglądem, w sądowym postępowaniu odwoławczym możliwe jest ustalenie okresów zatrudnienia także w oparciu o inne dowody niż dowód z zaświadczenia zakładu pracy. (uchwała SN z dnia 21.09.1984r. III UZP 48/84 LEX nr 14630, uchwała SN z dnia 10.03.1984r. III UZP 6/84 LEX nr 14625).
W świadectwach wykonywania przez skarżącego pracy w szczególnych warunkach jako podstawę wpisano wykaz A dział XIV rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 07.02.1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz.43 ze zm.). Rozporządzenie wymienia tu kontrolę międzyoperacyjną, kontrolę jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie.
Z takiego zapisu wynika wiec, że dla oceny czy dany pracownik sprawuje dozór inżynieryjno – techniczny istotne jest jakie czynności i w jaki sposób wykonuje. Nie wystarczy więc sam fakt zajmowania określonego stanowiska – kierownika budowy lub podobnego. Nie oznacza to bowiem automatycznie, że taka osoba sprawuje nadzór inżynieryjno – techniczny w zakładzie, którym kieruje. O tym czy zaistniały przesłanki wymienione w wykazie A dział XIV poz. 24 rozporządzenia RM z 1983r. decyduje także charakter pracy pracowników, nad którymi wykonywany jest nadzór. Pracownicy ci muszą wykonywać stale i w pełnym wymiarze pracę w szczególnych warunkach. Nadto nadzór nad takimi pracownikami musi być wykonywany w sposób ciągły i w pełnym wymiarze czasu pracy.
Skarżący domagając się uwzględnienia jako pracy wykonywanej w szczególnych warunkach okresu jego zatrudnienia w(...)wP.na stanowisku kierownika. Budował wówczas budynki mieszkalne z grupą 36 pracowników. Byli to cieśle zbrojarze, betoniarze, murarze, montażyści, malarze, tynkarze . Skarżący sprawował nadzór techniczny nad tymi pracownikami, którzy wykonywali wykonywał na budowie wszystkie roboty na budowach osiedli min wO.dlaSpółdzielni (...). Skarżący wyjaśnił, że przy budynkach wykonywane były wszystkie prace - wykopy fundamentów budynku, szalowanie ,wylewanie fundamentów, stawianie murów, montaż drzwi i okien, tynkowanie i malowanie, wykonywanie podłóg z płytek PCV, wykonywanie dachów. Codziennie był na każdej prowadzonej budowie. Skarżący nadzorował wykonanie budynku od rozpoczęcia budowy do odbioru kluczy. Skarżący był także obecny przy wykonywaniu prac przez firmy zewnętrzne, które wykonywały prace elektryczne i hydrauliczne ,dokonywał odbiorów tych prac. Skarżący wyjaśnił również, iż do jego obowiązków należało dopilnowanie żeby były przestrzegane przepisy BHP.
W okresie zatrudnienia wPrzedsiębiorstwie Produkcyjno-Usługowe Budownictwa (...)wO.na stanowisku kierownika budowy ubezpieczony pracował jako kierownik budowy na budowach budynków min wE.przyul (...), wD.,O.,Budynku(...)wO.. Przedsiębiorstwo wykonywało prace jako podwykonawcaB.wB.. Skarżący nadzorował wykonanie budynku od rozpoczęcia budowy do odbioru kluczy nadzorując prace grupy od 20 do 70 osób. Byli to cieśle, zbrojarze, betoniarze, murarze, izolatorzy, montażyści, malarze, tynkarze. Ubezpieczony wskazał, że około ¼ składu załogi stanowili murarze. Montażyści montowali min rusztowania ,ale też pomagali przy szalunkach.W. D.odpowiedzialny był za wykonanie wszystkich prac .Pracownicy podzieleni byli na brygady, na czele których stali brygadziści .Na budowach nie było majstra.
Już na podstawie samych wyjaśnień wnioskodawcy należało jednak dojść do wniosku, że mimo, iż sprawował on nadzór nad pewnymi stanowiskami pracy wykonywanej w szczególnych warunkach, to nie czynił tego jednak stale i w pełnym wymiarze czasu pracy albowiem sprawował nadzór również nad wydziałami, których stanowiska pracy nie są stanowiskami pracy w szczególnych warunkach.
Jak słusznie zauważył organ rentowy, w budownictwie do prac wykonywanych w warunkach szczególnych zalicza się stanowiska wymienione enumeratywnie w rozp.RM z 7.02.1983r /które pozwany przywołał w odpowiedzi na odwołanie/.Za prace w warunkach szczególnych nie uważa się prac tynkarzy murarzy, cieśli/jeśli nie są wykonywane na wysokości lub w głębokich wykopach/,elektryków, prac przy montażu okien i drzwi ,wykładaniu podłóg.
Biorąc pod uwagę fakt ,że ubezpieczony nadzorował budowy budynków od wykonania wykopów, do ostatecznego oddania budynków ,to brak podstaw do przyjęcia, że nadzorował jedynie prace na stanowiskach wymienionych w dziale A rozporządzenia z 7.02.1983r Zgodnie ze sztuką budowlaną przy budowie uczestniczą pracownicy budowlani różnych specjalności i tylko część tych prac może być uznana za wykonujących prace w warunkach szczególnych/ np. dekarze, zbrojarze, betonarze/ Brak jest ,już nawet w oparciu o wyjaśnienia ubezpieczonego/, do uznania, że na budowach jako podstawowe wykonywane są prace w warunkach szczególnych. Ubezpieczony sam przyznał, że np. murarze stanowili ok ¼ załogi. Obok murarzy na budowie pracowali inni pracownicy np. malarze, tynkarze, montażyści drzwi, okien i podłóg .W świetle powyższego Sąd uznał, iż brak było podstaw do uwzględnienia spornego okresu jako pracy wykonywanej w szczególnych warunkach.
Apelację od wyroku wywiódł wnioskodawca zarzucając rozstrzygnięciu naruszenie prawa procesowego poprzez brak wszechstronnego rozważenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W ocenie skarżącego, uznanie stanowiska kierowniczego za stanowisko administracyjno-biurowe jest niewłaściwe i odbiegające od rzeczywistej pracy wykonywanej przez wnioskodawcę. Praca kierownika budowy wiąże się nadzorem i dozorem technicznym przewidzianymPrawem Budowlanymi przepisami bhp. Kierownik budowy nie musi stale przebywać na stanowisku gdzie jest wykonywana praca w szczególnych warunkach i szczególnym charakterze, ale musi być związany stale z prowadzeniem odpowiedniej dokumentacji dla bezpiecznego jej wykonania jak również swoim podpisem gwarantować jakość jej wykonania, co na to, że ma prawo korzystać z pomieszczeń biurowych znajdujących się na budowie pomocne w jego pracy co zawsze stanowi zaplecze budowy przeważnie zwykły barakowóz budowla tymczasowa o prymitywnych warunkach sanitarnych.
W konsekwencji wnioskodawca wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i przyznanie mu prawa do emerytury.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja – jako nieuzasadniona – podlegała oddaleniu. Sąd Apelacyjny w całej rozciągłości aprobuje i przyjmuje jako podstawę własnych rozważań zarówno ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd I instancji jak i rozważania poczynione w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Mając na względzie pełna aprobatę dla podniesionej tam argumentacji nie zachodzi potrzeba ponownego jej powielania.
Oczywiście z gruntu nieprawidłowy i nie znajdujący uzasadnienia tak w zasadach logiki jak też w poglądach judykatury jest pogląd, że wylegitymowanie się przez osobę starającą się o emeryturę świadectwem pracy w warunkach szczególnych jest dowodem, który nie może podlegać ocenie i weryfikacji w toku postępowania dowodowego. W tej materii Sąd I instancji naprowadził wystarczające rozważania i właściwie odwołał się do orzecznictwa. Marginalnie tylko – na podstawie własnych obserwacji czynionych przy okazji rozpoznawania podobnych spraw - Sąd Apelacyjny zwraca uwagę na coraz częściej pojawiające się jako dowód w postępowaniach przed Sądem świadectwa pracy wystawiane przez inne podmioty niż pracodawcy (następcy prawni, archiwa, podmioty przechowujące dokumentację osobową), których treść nie pokrywa się z faktycznym charakterem pracy osób, którym te świadectwa wystawiono tudzież wadliwie kwalifikuje stanowiska pracy jako stanowiska pracy w warunkach szczególnych w rozumieniu przepisów rozporządzenia z 1983r. w sytuacji, gdy praca na tych stanowiskach w sposób oczywisty takiego przymiotu nie ma. Niezależnie od tego, czy motywacją przyświecającą wystawianiu takich świadectw jest udzielenie pomocy przy uzyskaniu nienależnych świadczeń emerytalnych czy też zwykłe niechlujstwo lub brak kompetencji, wydaje się, że zachowanie takie powinno być zbadane pod kątem znamion przestępstwa zart.271 §1 k.k.(poświadczenia nieprawdy w dokumencie). Nie jest to też pierwsza sprawa, w której wystawcą wątpliwego dokumentu jest Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy wO..
Przepisyustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych(jt.: Dz.U. z 13r. poz. 1440 ze zm.) ustanawiają zasadę, wedle której emerytura przysługuje mężczyźnie po ukończeniu (w przypadku wnioskodawcy) 66 lat i 3 miesięcy życia (art.24 ust.1b pkt 11), co słusznie zauważył Sąd I instancji. Prawo do emerytury w wieku obniżonym (w tym związane z pracą w warunkach szczególnych) jest więc wyjątkiem od ww. reguły. W konsekwencji obowiązek udowodnienia wszystkich przesłanek do ziszczenia się tego wyjątku spoczywa na ubezpieczonym. Co więcej, wszelkie istotne wątpliwości, które pojawią się w toku postępowania dowodowego muszą skutkować przyjęciem, że przesłanki uzyskania prawa do wyjątkowego wszak świadczenia nie zostały wykazane. Nie budzi wątpliwości, iż głównym motywem przyświecającym ustawodawcy w stworzeniu instytucji przewidzianej w art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS a następnie jej zachowaniu w kształcie wynikającym z obwiązujących przepisów było założenie, że praca wykonywana w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku przyczynia się do szybszego obniżenia wydolności organizmu. Osoba wykonująca taką pracę ma prawo do emerytury wcześniej niż inni ubezpieczeni. Służy to swoistemu „wyrównaniu szans” na skorzystanie z prawa do emerytury. W przypadku osób wykonujących prace szczególnie wyniszczające organizm, obniżenie wieku jest skutkiem uzasadnionego medycznie wniosku, iż organizm wcześniej traci wydolność umożliwiającą dalszą aktywność zawodową. Za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się więc pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Praca w warunkach szczególnych to praca, w której pracownik w znaczny sposób jest narażony na niekorzystne dla zdrowia czynniki. Jako przykład takiej pracy można wskazać na prace w narażeniu na hałas przekraczający dozwolone normy, w zapyleniu, w oparach chemicznych, w wysokich temperaturach lub zmiennych warunkach atmosferycznych itp. W tym też kontekście oceniane są również prace związane z nadzorem czy dozorem inżynieryjno – technicznym wykonywanym stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie. Osoba sprawująca stały dozór przebywająca w tym samym środowisku zawodowym, w którym przebywają podlegający jej pracownicy narażona jest na analogiczne czynniki środowiskowe jak osoby wykonujące poszczególne prace fizyczne. O ile podstawowymi pracami są prace wykonywane w warunkach szczególnych w rozumieniu przepisów rozporządzenia z 1983r., warunki te oddziaływają w równym stopniu na osoby sprawujące nadzór.
Wszystkie obowiązki dowodowe w zakresie wykazania, że wykonywana praca w spornym okresie miała charakter pracy w warunkach szczególnych w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz.43, ze zm.) obciążają wnioskodawcę a nie organ rentowy. To więc nie organ rentowy ma obowiązek wykazania, że praca wykonywana przez wnioskodawcę nie miała charakteru pracy w warunkach szczególnych, lecz wnioskodawca ma obowiązek udowodnić, że taki charakter miała.
Ponieważ zatem wnioskodawca odwołuje się do przepisówPrawa budowlanegooraz przepisów bhp normujących obowiązki kierownika budowy, wypada przybliżyć te obowiązki sięgając do właściwych przepisów. Regulacje normatywne zadań oraz umiejscowienia w procesie budowlanym kierownika budowy były zbliżone zarówno pod rządami przepisów nadal obowiązującejustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane(j.t.: Dz.U. z 2013r., poz.1409 ze zm.) jak i pod rządami poprzednio obowiązującejustawy z dnia 24 października 1974 r. Prawo budowlane(Dz.U. Nr 38, poz.229 ze zm.) były zbliżone, więc dla ułatwienia wystarczy przybliżyć bardziej precyzyjne regulacje obowiązujące od 1994r. Tak też stosownie do art.17 ust.4 ustawy kierownik budowy zaliczany jest i był do uczestników procesu budowlanego, zaś jego funkcja definiowana jest jako samodzielna funkcja techniczna w budownictwie tj. funkcja uprawniająca do prowadzenia działalności związanej z koniecznością fachowej oceny zjawisk technicznych lub samodzielnego rozwiązania zagadnień architektonicznych i technicznych oraz techniczno-organizacyjnych (art.12 ust.1 pkt 2 ustawy) Art. 22 ustawy w jej pierwotnym brzmieniu przewidywał następujące podstawowe obowiązki kierownika budowy:
1)  protokolarne przejęcie od inwestora i odpowiednie zabezpieczenie terenu budowy wraz ze znajdującymi się na nim obiektami budowlanymi, urządzeniami technicznymi i stałymi punktami osnowy geodezyjnej oraz podlegającymi ochronie elementami środowiska przyrodniczego i kulturowego,
2)  prowadzenie dokumentacji budowy,
3)  zapewnienie geodezyjnego wytyczenia obiektu oraz zorganizowanie i kierowanie budową obiektu budowlanego w sposób zgodny z projektem i pozwoleniem na budowę, przepisami i obowiązującymi Polskimi Normami oraz przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy,
4)  wstrzymanie robót budowlanych w przypadku stwierdzenia możliwości powstania zagrożenia oraz bezzwłoczne zawiadomienie o tym właściwego organu,
5)  zawiadomienie inwestora o wpisie do dziennika budowy dotyczącym wstrzymania robót budowlanych z powodu wykonywania ich niezgodnie z projektem,
6)  realizacja zaleceń wpisanych do dziennika budowy,
7)  zgłaszanie inwestorowi do sprawdzenia lub odbioru wykonanych robót ulegających zakryciu bądź zanikających oraz zapewnienie dokonania wymaganych przepisami lub ustalonych w umowie prób i sprawdzeń instalacji, urządzeń technicznych i przewodów kominowych przed zgłoszeniem obiektu budowlanego do odbioru,
8)  przygotowanie dokumentacji powykonawczej obiektu budowlanego,
9)  zgłoszenie obiektu budowlanego do odbioru odpowiednim wpisem do dziennika budowy oraz uczestniczenie w czynnościach odbioru i zapewnienie usunięcia stwierdzonych wad, a także przekazanie inwestorowi oświadczenia, o którym mowa w art. 57 ust. 1 pkt 2.
Jak widać, nadzoru bezpośrednio wykonywanego na stanowiskach gdzie praca wykonywana jest w warunkach szczególnych ustawodawca w ogóle nie wymienia. Nadzór taki nie jest wymieniany także w zakresie innych obowiązków wskazanych ustawą, co oczywiście nie oznacza, że kierownik budowy również takiego nadzoru nie sprawował. Bezpośredni jednak nadzór i konieczność stałego przebywania w środowisku zawodowym właściwym dla pracy danej grupy pracowników (w warunkach szczególnych lub nie) sprawowany jest poprzez brygadzistów i innych pracowników. Oczywiście nie sposób kwestionować, że warunki pracy w barakowozach, gdzie kierownik budowy zwykle spędza znamienitą część czasu nie należały do komfortowych zwłaszcza w okresie przed 1990r. a często nie należą do komfortowych także i w czasach obecnych. Nie sposób też kwestionować stawianej przez wnioskodawcę tezy, że warunki te mogą być określane mianem „prymitywnych warunków sanitarnych”. Tyle jednak, że racjonalny prawodawca wiąże możliwość uzyskania prawa do świadczenia emerytalnego w obniżonym wieku ze stałą ekspozycją na czynniki wyniszczające organizm na enumeratywnie wymienionych stanowiskach pracy i nie wymienił wśród tych stanowisk i miejsc pracy „pracy w barakowozach budowlanych w prymitywnych warunkach sanitarnych”.
Oczywiście prawodawca zawsze kwalifikował stanowisko kierownika budowy do szeroko rozumianego nadzoru technicznego obok brygadzisty, majstra budowlanego, kierownika robót oraz personelu inżynieryjno-technicznego wykonawcy robót budowlano-montażowych (por.: §2 ust.3 rozporządzenia Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 28 marca 1972 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu robót budowlano-montażowych i rozbiórkowych. (Dz.U. Nr 13,poz.93) To jednak do brygadzistów a nie kierownika budowy należały takie obowiązki jak obowiązek organizowania, przygotowania i kierowania pracami brygady danej specjalności budowlanej w sposób zabezpieczający przed wypadkiem, zgodnie z obowiązującymi przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy i wytycznymi udzielonymi przez przełożonego (§5 pkt1 ww. rozporządzenia).
System prawny zawsze kwalifikował stanowisko kierownika budowy jako osoby sprawującej funkcje administracyjno – zarządzające na budowie. W efekcie więc nadzór techniczny kierownika budowy nie jest związany z bezpośrednim nadzorowaniem procesu budowlanego na poszczególnych stanowiskach pracy a z zarządzaniem całym procesem budowlanym Z tego też założenia wyszedł prawodawca umieszczając stanowisko kierownika budowy w wykazie C do rozporządzenia z 1983r. uprawniającym do wzrostu emerytury stosownie do przepisów rozdziału 3 § 16-18 rozporządzenia według stanu prawnego obowiązującego do 06 czerwca 1996r.) – w dziale III pod poz. 6. Byłoby oczywistym zaprzeczeniem racjonalności prawodawcy konstruowanie poglądu, wedle którego prace na określonym stanowisku miałyby być kwalifikowane zarówno z wykazu A (dział XIV poz.24) jak i z wykazu C (dział III poz.6). Takiej kwalifikacji zdecydowanie sprzeciwia się kształt przepisów jak i cel ich ustanowienia – o czym niżej. Właściwe zakwalifikowanie stanowiska pracy rodzi określony zakres uprawnień, które są względem siebie rozdzielne. Właściwej kwalifikacji stanowiska pracy kierownika budowy pomaga także sięgnięcie do stanu prawnego sprzed wejścia w życieustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin(Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz wydanego na jej podstawie rozporządzenia z 1983r. oraz wgląd w treść przepisów tej ostatniej ustawy.
Tak też w stanie prawnym obowiązującym do dnia 31.12.1982r. obowiązywały przepisyustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin(Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.) i wydanego na podstawie jej art. 11 ust. 4 przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia. (Dz.U. Nr 13 poz.86) i poprzednio rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania pracowników do kategorii zatrudnienia (Dz. U. Nr 39, poz. 176 ze zm.) Stosownie do przepisów wskazanej ustawy (art.11) ustalone były dwie kategorie zatrudnienia pracowników.
2. Pierwsza kategoria zatrudnienia obejmuje pracowników zatrudnionych:
1) pod ziemią,
2) w warunkach szkodliwych dla zdrowia,
3) na statkach żeglugi powietrznej,
4) na statkach morskich w żegludze międzynarodowej i w polskim ratownictwie okrętowym,
5) w stoczniach morskich na niektórych stanowiskach pracy bezpośrednio przy budowie i remoncie statków morskich,
6) w charakterze nauczycieli podlegających przepisomustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r. o prawach i obowiązkach nauczycieli(Dz. U. Nr 12, poz. 63),
7) w zespołach formujących szkło (art. 54 ust. 1).
3. Druga kategoria zatrudnienia obejmuje pracowników nie wymienionych w ust. 2.
Wydane na podstawie przepisów ustawy rozporządzenie z 1979r. wprowadziło do prac zaliczanych do pierwszej kategorii zatrudnienia prace przy kontroli międzyoperacyjnej i dozorze inżynieryjno-technicznym (brygadziści, mistrzowie, kierownicy zmian, kierownicy oddziałów i wydziałów oraz ich zastępcy) w oddziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie (dział XI poz.35). Przepisy rozporządzenia wiązały pierwszą kategorię zatrudnienia zarówno (1) z występowaniem czynników szkodliwych dla zdrowia lub (2) z uciążliwymi warunkami pracy (por.: §4 oraz art.11 ustawy jw.) Oczywiście rozporządzenie nie wymieniało wśród tych stanowisk kierowników budowy.
Dopiero ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym… wprowadziła w dziale III rozdział 1 podział na:
- pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach (tj. pracowników stale zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia) w tym (art.53 ust.2 pkt 11) pracowników zatrudnionych na niektórych stanowiskach w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych oraz
- pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze w tym (art.53 ust.3 pkt 5) pracowników zatrudnionych niektórych pracowników budownictwa i przemysłu materiałów budowlanychnie objętych przepisem ust. 2 pkt 11. W tej grupie pracowników wymieniony jest kierownik budowy (wykaz C dział III poz.6), co oznacza, że nie został on wymieniony wśród pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach (a więc objęty wykazem A do rozporządzenia z 1983r.).
Powyższe reguły zostały odzwierciedlone w przepisach przywołanego wyżej rozporządzenia wykonawczego z 1983r. w sprawie wieku emerytalnego… Rozporządzenie w pierwotnej treści zawierało trzy załączniki – wykazy stanowisk:
- wykazy A i B (nadal obowiązujące) określające prace w szczególnych warunkach, których wykonywanieuprawnia do niższego wieku emerytalnego oraz do wzrostuemerytury lub renty Inwalidzkiej;
- wykaz C (nieobowiązujący) określający prace w szczególnych warunkach i na stanowiskach pracy o szczególnym charakterze, na których zatrudnienieuprawnia do wzrostuemerytury lub renty.
Z brzmienia przywołanych powyżej przepisów ustawy (art. 53 ust.2 pkt 11 oraz ust.3 pkt 5) oraz z konstrukcji rozporządzenia wykonawczego wynika wprost, że w wykazie C (a konkretnie w dziale III) umieszczone zostały te tylko prace (stanowiska), które nie są „niektórymi” stanowiskami w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych enumeratywnie wymienionymi w wykazie A. Wykaz zaś A do prac wykonywanych w warunkach szczególnych w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych zaliczył (Dział V)
1. Roboty wodnokanalizacyjne oraz budowę rurociągów w głębokich wykopach
2. Budowę oraz remont chłodni kominowych i kominów przemysłowych
3. Prace maszynistów ciężkich maszyn budowlanych lub drogowych
4. Prace zbrojarskie i betoniarskie
5. Prace przy montażu konstrukcji metalowych na wysokości
6. Prace malarskie konstrukcji na wysokości
7. Prace przy wykonywaniu konstrukcji nadbrzeży, falochronów oraz innych budowli hydrotechnicznych w nawodnionych wykopach lub na styku woda - ląd
8. Prace cykliniarskie
9. Prace dekarskie
10. Prace kamieniarskie
11. Prace przy produkcji materiałów ogniotrwałych oraz wyrobów ceramicznych
12. Prace przy produkcji materiałów azbestowo-cementowych
13. Prace przy produkcji wyrobów z włókien mineralnych z zastosowaniem klejów zawierających rozpuszczalniki organiczne
14. Prace przy produkcji cementu
15. Prace przy produkcji betonu kruszywowego
16. Prace przy produkcji wapna
17. Prace przy produkcji gipsu półmokrego
18. Prace palaczy pieców do wypalania i palaczy suszarń
19. Prace przy produkcji wyrobów ze szkła kryształowego
20. Wypalanie, ściąganie i mielenie dolomitu oraz przygotowanie masy dolomitowej
21. Produkcję elementów budowlanych z pyłów dymnicowych.
ale także – (Dział XIV)
24. Kontrolę międzyoperacyjną, kontrolę jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie
25. Bieżącą konserwację agregatów i urządzeń oraz prace budowlano-montażowe i budowlano-remontowe na oddziałach będących w ruchu, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie.
Wykaz C (dział III) grupował natomiast następujące prace (stanowiska):
1. Stanowiska pracy określone w taryfikatorze kwalifikacyjnym robotników budowlanych
2. Stanowiska pracy określone w taryfikatorze kwalifikacyjnym robotników przemysłu materiałów budowlanych
3. Majster, mistrz, brygadzista
4. Kierownik zmiany
5. Kierownik wydziału (oddziału) produkcyjnego w przedsiębiorstwach (zakładach) przemysłowych
6. Kierownik wielkiej budowy, zespołu budów, grupy robót, dużego zakładu produkcyjnego,kierownik budowy, robót, obiektu, bazy sprzętu, transportu, zakładu produkcyjnego, kierownik warsztatu
7. Kontroler jakości
8. Inżynier lub technik zatrudniony na budowie lub bezpośrednio w zakładzie produkcyjnym na stanowisku pracy, na którym zgodnie z obowiązującym taryfikatorem kwalifikacyjnym wymagane jest posiadanie kwalifikacji inżyniera lub technika.
Jak więc wskazano wyżej – wszystkie wymienione powyżej stanowiska grupujące niektórych pracowników budownictwa i przemysłu materiałów budowlanych nie są stanowiskami wymienionymi w wykazie A. Stanowisko kierownika budowy jest oczywiście stanowiskiem pracy, na którym praca wykonywana ma przymiot pracy „w szczególnym charakterze” a nie „w szczególnych warunkach”. O ile bowiem warunki pracy np. spawacza zbrojarza - betoniarza czy cieśli budowlanego są do siebie zbliżone niezależnie od rodzaju i miejsca budowy, o tyle warunki pracy kierownika budowy na każdej budowie są porównywalne. Szczególny natomiast charakter stanowiska kierownika budowy wyraża się właśnie w szczególnej odpowiedzialności, jaką ponosi w ramach procesu budowlanego. Szczególny charakter tego stanowiska nie ma jednak nic wspólnego z bezpośrednim oddziaływaniem czynników szkodliwych dla zdrowia i obniżających wydolność organizmu, co przekładałoby się na uprawienie do skorzystania ze świadczeń emerytalnych w wieku obniżonym w stosunku do powszechnego wieku emerytalnego.
Sądowi Apelacyjnemu nieobce są oczywiście rozstrzygnięcia sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego, które mogą sugerować zacieranie się powyższych reguł w odniesieniu do niektórych stanowisk pracy oraz pewną dowolność w kwalifikowaniu niektórych prac czy to z wykazu C, czy to z wykazu A. Typowym przykładem jest przeważająca w judykaturze akceptacja dla kwalifikowania do prac w warunkach szczególnych - pracy na stanowisku tzw. „brygadzisty (podobnie majstra czy mistrza) pracującego” - również w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych. Nie jest rzeczą Sądu prowadzenie w ramach niniejszego uzasadnienia rozważań i ocen, czy taka linia orzecznicza ma uzasadnione podstawy w treści obowiązujących przepisów, czy też jest wyrazem niemającego oparcia w przepisach prawa materialnego poszerzania kręgu osób uzyskujących prawo do świadczeń emerytalnych w obniżonym wieku, wbrew oczywistym zamierzeniom ustawodawcy dążącego do ograniczenia kręgu tych osób, które wszak uzyskują przywileje emerytalne kosztem wydłużania wieku emerytalnego ogółu osób zatrudnionych. Godzi się bowiem w tym miejscu przywołać stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uzasadnieniu wyroku z dnia 6 maja 2004 r. w sprawie II UK 344/03 ( na stronie http://www.sn.pl ), gdzie Sąd Najwyższy w odniesieniu właśnie do stanowisk majstra, mistrza i brygadzisty w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych wyraził ocenę, że praca na stanowiskach wymienionych w wykazie C załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), uprawnia jedynie do wzrostu emerytury, a nie stanowi przesłanki nabycia prawa do emerytury określonej wart.32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).O ile jednak dyskusyjne (a więc również akceptowalne) może być kwalifikowanie brygadzisty wymienionego w nieobowiązującym wykazie C do wykazu A gdy wykaże on, że w rzeczywistości mimo nominalnej funkcji brygadzisty wykonywał on stale i w pełnym wymiarze czasu pracy czynności odpowiadające pracom wymienionym w wykazie A, o tyle próba podobnego odniesienia w przypadku kierownika budowy byłaby pozbawiona jakichkolwiek logicznych podstaw. W takim też kontekście stanowisko kierownika budowy postrzegane jest w judykaturze (por. np.: rozważania zaprezentowane w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2011 r. w sprawie II UK 326/10 ( na stronie http://www.sn.pl )
W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny oddalił apelację stosownie doart.385 k.p.c.