Sąd Apelacyjnywe Wrocławiu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1510/14
Data wyroku: 2015-01-23 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Aleksandra Marszałek, Beata Wolfke-Kobzar, Tadeusz Nowakowski
Słowa kluczowe: Nieważność umowy
Podstawa prawna: art.58 kc

Sygn. akt I ACa 1510/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 23 stycznia 2015 r.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie:

Przewodniczący:

SSA Aleksandra Marszałek

Sędziowie:

SSA Tadeusz Nowakowski
SSA Beata Wolfke - Kobzar (spr.)

Protokolant:

Beata Grzybowska

po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2015 r. we Wrocławiu na rozprawie
sprawy z powództwaM. Z.,R. Z.iŁ. Z.
przeciwkoC. Ż.
o ustalenie
na skutek apelacji powodów i zażalenia pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu
z dnia 14 lipca 2014r. i postanowienia z dnia 10 września 2014r. sygn. akt I C 942/11

1
oddala apelację powodów i zażalenie pozwanego;

2
zasądza od powodów solidarnie na rzecz pozwanego 5.400 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

UZASADNIENIE
Pozwem wniesionym w styczniu 2008 r. powódJ. Z.domagał się ustalenia nieważności umowy sprzedaży nieruchomości, zawartej 15.06.2002 r. przez powoda i jego żonęA. Z.jako sprzedających z pozwanymC. Ż.jako kupującym. W toku sprawy powód zmienił żądanie pozwu, dochodząc ustalenia, że on i jego czterej synowie są właścicielami nieruchomości objętych kwestionowaną umową sprzedaży.
Powód twierdził, że osobiście nie uczestniczył w zawarciu umowyi podejrzewa, że nastąpiło ono z udziałem podstawionej osoby, legitymującej się dowodem osobistym powoda.
Powód twierdził także, że jego żonaA.(w dacie wniesienia pozwu już nieżyjąca) nie była zdolna do świadomego rozporządzenia mieniem, ponieważ cierpiała na ciężką chorobę nowotworową i pozostawała pod wpływem silnych środków przeciwbólowych.
Pozwany wnosił o oddalenie powództwa, zarzucając, że zawarcie umowyu notariusza nastąpiło przy udziale wszystkich osób wymienionych w akcie notarialnym i tam podpisanych i było poprzedzone pisemną umową wstępną ze stycznia 2002 r., w której określono warunki przyszłej transakcji ostatecznej, a nadto pozwany wpłacił wcześniej zaliczkę.
Wyrokiem z 4.11.2008 r. Sąd Okręgowy powództwo oddalił, odmawiając powodowi interesu prawnego zart. 189 kpc.
Sąd Apelacyjny nie podzielił tego argumentu i w uwzględnieniu apelacji powoda wyrokiem z 6.03.2009 r. uchylił zaskarżony wyrok oraz przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Po okresach zawieszenia postępowania w związku ze śmiercią syna powoda −J.i później samego powoda, proces toczył się z udziałem pozostałychjego synów:M. Z.,R. Z.iŁ. Z., którzy powrócili do pierwotnego żądania ustalenia nieważności umowy.
Sąd Okręgowy ustalił:
MałżonkowieJ.iA. Z.byli właścicielami nieruchomości– dwóch działek – położonych wG., o powierzchni ok. 7,72 ha. Zamierzając sprzedać te nieruchomości zwrócili się z propozycją jej nabycia do pozwanego, na co ten przystał. Na nieruchomościach ciążyło zadłużenie z tytułu podatku rolnegoi składek na ubezpieczenie społeczne rolników, wobec czego część ustalonej ceny miała służyć spłacie tych długów.
W dniu 18.01.2002 r.J. Z.iC. Ż.zawarli pisemną umowę wstępną sprzedaży nieruchomości i zapisali w niej, że cena jednego hektara wynosi 7.000 zł oraz, żeC. Ż.wpłacił zaliczkę w wysokości 1.250 zł.
W dniu 13.06.2002 r. u notariuszM. R.sporządzono umowę sprzedaży. Według treści aktu notarialnego umowę zawarli małżonkowieA.iJ. Z.orazC. Ż.. Przedmiotem sprzedaży byłydziałka rolna nr (...)o powierzchni 1,3700 ha orazdziałka nr (...)o powierzchni 6,3500 ha za cenę 54.000 zł. W akcie zapisano zasady zapłaty ceny, m. in. ze środków z kredytu bankowego.
Przy zawieraniu umowy byli obecniA.iJ. Z.oraz pozwanyC. Ż.. Wszyscy złożyli własnoręczne podpisy pod aktem.
W dniu jego sporządzenia pozwany zapłacił małżonkomZ.3.800 zł.
W dniu 13.06.2002 r.J. Z.na piśmie oświadczył, że cała ustalona cena sprzedaży została uiszczona.
W dniu 29.01.2002 r. Wójt GminyŻ.umorzył zaległy podatek rolny za lata 1994-1997. Dalszy zaległy podatek (8.210,90 zł) oraz zaległości wobec KRUS (15.155,45 zł) uregulował za dłużnikówZ.pozwany, który także poniósł koszt wydania mapek geodezyjnych. Środki na zakup nieruchomości pozwany pozyskał z kredytu inwestycyjnego w Banku(...)wK.OddziałŻ.(43.200 zł). Na potrzeby tego kredytuJ. Z.złożył 24.04.2002 r. oświadczenie o sprzedaży pozwanemu gruntów rolnych. Pozwany został ujawniony w księdze wieczystej jako właściciel nieruchomości i gospodarował na tych gruntach.
W chwili zawierania umowy notarialnejA. Z.poważnie chorowała, jednakże zażywane leki nie wpłynęły na jej poczytalność, tj. nie znosiły zdolności do świadomego i swobodnego wyrażenia woli.
Po śmierciA.,J.iJ. Z., w wyniku postępowań sądowych ostatecznymi ich spadkobiercami zostali obecni powodowie.
W następstwie zawiadomieniaJ. Z.prowadzono postępowanie przygotowawcze dotyczące doprowadzenia go do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, co miało polegać na podrobieniu jego podpisu na akcie notarialnym z 13.06.2002 r.
Postępowanie umorzono z braku znamion czynu zabronionego. Dopuszczony tam dowód z biegłego pismoznawcy potwierdził autentyczność podpisuJ. Z..
Przy takich ustaleniach Sąd Okręgowy stwierdził, że powodowie nie dowiedli zasadności zarzutu zawarcia umowy sprzedaży bez udziałuJ. Z.ani nie wykazali braku rozeznaniaA. Z.co do znaczenia i skutków oświadczenia woli, które złożyła. W ocenie Sądu Okręgowego zgromadzonew sprawie dowody nie wskazują też na nieekwiwalentność wzajemnych świadczeń czy działanie małżonkówZ.pod wpływem błędu bądź groźby.W wyniku tej oceny Sąd I instancji nie stwierdził żadnej z ustawowych przesłanek nieważności umowy i wyrokiem z 14.07.2014 r. powództwo oddalił oraz zasądził od powodów solidarnie na rzecz pozwanego 7.217 zł kosztów postępowania.
Powodowie wnieśli apelację od tego wyroku, zaskarżając go w całości.
Domagając się jego zmiany przez uwzględnienie żądania pozwu, w apelacji zarzucili:
1.  naruszenie prawa materialnego, a to:
-art. 58 kcprzez przyjęcie, że przedmiotowa umowa nie narusza prawa, zasad współżycia społecznego ani nie zmierza do obejścia prawa,
-art. 158 kcw zw. zart. 92 i art. 85 prawa o notariacieprzez pominięcie błędówi braków w treści aktu notarialnego, tj. stwierdzenia tożsamościA. Z.na podstawie nieważnego dowodu osobistego oraz zaniechania zamieszczenia wzmianki o jej niemożności wysłowienia się na skutek przebytej tracheotomii;
2.  naruszenie prawa procesowego, tj.:
-art. 227 i 232 kpcprzez pominięcie istotnych okoliczności,
-art. 233 § 1 kpcprzez nierozważenie z dostateczną wnikliwością zgromadzonych dowodów: decyzji o umorzeniu podatku rolnego za lata 1994-1997, zaświadczeniao tym, że dowód osobisty, którym legitymowała się u notariuszaA. Z.wydano naA. S., dowodu z opinii biegłego grafologadla zbadania autentyczności podpisówA.iJ. Z.na akcie notarialnym, umowie wstępnej i oświadczeniu z 13.06.2002 r.;
-art. 328 kpcprzez niepodanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, zaniechanie wskazania i oceny o dowodów, w tym oświadczeniaJ. Z.o tym,że nigdy osobiście nie uczestniczył w sprzedaży przedmiotowej nieruchomości, nigdy nie był u notariuszB.-R., również zaświadczenia z Urzędu GminywK.z 20.03.2013 r., upoważnienia z 25.04.2006 r. dlaJ.iJ. Z., zeznań świadkaI. Z.i doktorŻ.-G..
Pozwany zaskarżył zażaleniem postanowienie o kosztach procesu.
Zarzucając naruszenieart. 98, 99 kpciart. 109 § 2 kpcoraz§ 2 ust. 1 i 2w zw. z § 6 pkt 7 rozporządzenia z 28.09.2002 r. przez pominięcie wynagrodzenia pełnomocnika w postępowaniu apelacyjnym i zaniechanie przyznania pozwanemu dwukrotności stawki minimalnej za postępowanie pierwszoinstancyjne, pozwany wniósł o zmianę orzeczenia przez zasądzenie na jego rzecz 19.817 zł kosztów procesu.
Postanowieniem z 10.09.2014 r. Sąd Okręgowy w trybieart. 395 § 2 kpcw całości uchylił postanowienie o kosztach zawarte w wyroku i zasądził od powodów solidarnie na rzecz pozwanego 12.617 zł kosztów postępowania. Sąd Okręgowy uwzględnił w orzeczeniu wynagrodzenie pełnomocnika w postępowaniu apelacyjnym, natomiast odmówił pozwanemu przyznania dwukrotności stawki minimalnej, wskazując, że nakład pracy pełnomocnika nie wykraczał ponad przeciętny, a sprawa nie była skomplikowana.
Pozwany zaskarżył to postanowienie, wnosząc o jego zmianę przez zasądzenie na jego rzecz dalszej kwoty 8.326 zł, tj. minimalnej stawki wynagrodzenia pełnomocnika (7.200 zł) oraz kosztów poprzedniego postępowania zażaleniowego (1.326 zł).
Pozwany powtórzył zarzuty i argumentację dotyczące żądania podwójnej stawki minimalnej za postępowanie przed Sądem I instancji, nadto zarzucił,że należą mu się także koszty uwzględnionego pierwszego zażalenia.
Rozpoznając apelację powodów, Sąd Apelacyjny zważył:
Podniesione w apelacji zarzuty nie są uzasadnione.
Generalnie negując istotne ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego,powodowie nie przedstawiają przekonujących argumentów podważających ich prawidłowość, a w szczególności argumentów podważających ocenę dowodów, które Sąd Okręgowy przyjął za podstawę tych ustaleń.
Należy przypomnieć, że nieważność umowy pierwotny powódJ. Z.wywodził z własnej nieobecności przy sporządzaniu aktu notarialnego oraz wywołanego zażywaniem silnych leków zaburzenia świadomości jego żonyA. Z., w dacie wniesienia pozwu już nieżyjącej.
Co więcej, w pozwieJ. Z.wyraził przypuszczenie,że pozwany, wykorzystując stanA. Z., namówił ją do udania się do kancelarii notarialnej w celu podpisania umowy bez zgody i wiedzy męża. Jeśliw pozwieJ. Z.nie negował ani obecnościA. Z.przy zawarciu umowy ani autentyczności jej podpisu, późniejsze twierdzenie, że nie brała udziału w tej czynności, jest absurdalne, zwłaszcza w kontekście oświadczeniaJ. Z., że sam u notariusza nie był i o umowie nie wiedział aż do 2007 r. oraz w kontekście faktu, że akt notarialny znalazł w swoim domu,co nie byłoby możliwie, gdyby nikt z małżonkówZ.umowy nie zawierał.
W tym kontekście niezrozumiały jest zarzut pominięcia przez Sąd Okręgowy uchybienia notariuszB.-R., polegającego na potwierdzeniu tożsamościA. Z.na podstawie nieważnego dowodu osobistego. Nadto, jak się wskazuje w apelacji, był to dowód wystawiony w 1979 r. na nazwisko panieńskieA. Z., czyli dowód w formie książeczki, w którym odnotowywano zawarcie małżeństwa i urodzenie dzieci, toteż bez żadnych wątpliwości pozwalał zidentyfikować osobę.
Równie chybiony jest zarzut nieodnotowania w akcie notarialnym problemówA. Z.z mową, skoro oświadczenie woli kontrahenci wyrażają przez złożenie własnoręcznego podpisu na akcie notarialnym, po jego odczytaniu przez notariusza, a powszechnie wiadomo, że rurka tracheotomijna nie upośledza słuchu,a kłopotówA. Z.ze słuchem powodowie nie podnosili.
W konsekwencji za oczywiście nietrafny należało uznać zarzut pominięcia dowodu z opinii biegłego pismoznawcy dla ustalenia autentyczności podpisuA. Z.; zresztą jej podpis był badany w postępowaniu karnym (o czym dalej).
Nieuzasadniony jest także zarzut zaniechania przeprowadzenia w niniejszym postępowaniu dowodu z opinii biegłego dla zbadania autentyczności podpisuJ. Z.w akcie notarialnym i uprzedniej umowie wstępnej.
Słusznie poprzestał Sąd Okręgowy na dowodzie z opinii zleconejw prowadzonym z inicjatywyJ. Z.postępowaniu karnym. BiegłaK. W. (1)dysponowała wystarczającym materiałem porównawczymi przekonująco uzasadniła końcowy wniosek o autentyczności podpisów obojga małżonków.
Trzeba wskazać, że wniosek o zlecenie opinii grafologicznej w niniejszej sprawie powodowie zgłosili w 2013 r. (k. 463), na długo po śmierciA.iJ. Z., co wykluczało zdobycie szerszego materiału porównawczego, szczególnie podpisów nakreślonych przez nich osobiściew obecności rzeczoznawcy.
Z tych przyczyn oraz z uwagi na specyfikę opinii grafologicznej nie można więc tu mówić o naruszeniu zasady bezpośredniości, zatem opiniaK. W., choć niemająca formalnie waloru dowodu z opinii biegłego, przeprowadzonegow niniejszej sprawie, bez wątpienia stanowiła miarodajny dowód potwierdzający autentyczność podpisów na akcie notarialnym. Nie można zgodzić się z powodami, iżby jej wiarygodność dyskwalifikowała okoliczność badania oryginału aktuw siedzibie kancelarii notarialnej, jeśliK. W.uznała, że w takich warunkach, przy posłużeniu się sprzętem specjalistycznym jest w stanie rzetelnie wykonać zlecenie.
Irracjonalna i zupełnie gołosłowna jest także sugestia powodów,żeK. W.poddała badaniu inny, wcześniejszy akt notarialny, a nie ten, którego dotyczyło karne postępowanie przygotowawcze, prawomocnie umorzone właśnie ze względu na jednoznaczną opinię pismoznawczą, której rzetelnośćnie budziła zastrzeżeń.
Wbrew stanowisku powodów, zbyteczne było badanie autentycznościpodpisuJ. Z.na umowie wstępnej czy pozostałych stronach aktu notarialnego, jeśli niniejszy spór dotyczy ważności ostatecznej umowy sprzedażyi decyduje tu podpis pod jej pełnym tekstem. Rozszerzenie zakresu badania było więc zbyteczne i prowadziłoby do nieracjonalnego mnożenia kosztów oraz dalszego przedłużenia procesu, i tak trwającego wiele lat z uwagi na śmierć dwojga powodów.
Chybiony jest również zarzut pominięcia oświadczeniaJ. Z.o jego nieobecności w kancelarii notarialnej i nieuczestniczeniu w sprzedaży przedmiotowych nieruchomości. Oświadczenie to jest niczym więcej niż gołosłownym twierdzeniem autora i w braku przekonujących dowodów jego prawdziwości – które po myśliart. 6 kc, musieliby przedstawić powodowie – jako takie nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu.
Co się tyczy wymienionych w apelacji dokumentów podnieść należy,że powodowie nie wskazują ich znaczenia dla ustalenia istotnych okoliczności sprawy, tj. przyczyn, dla których miałyby podważać te ustalenia czy poprzedzającąje wyczerpującą i logiczną ocenę pozostałych dowodów, którą przedstawiłSąd Okręgowy w uzasadnieniu skarżonego wyroku.
Powyższa uwaga odnosi się także do zeznań świadkówI. Z.iB. G.; należy zresztą zauważyć,że świadekŻ.-G., lekarka wizytująca w domuA. Z.,nie potwierdziła wyłączenia u niej świadomości na skutek zażywanych leków,zaśI. Z.– bratJ.– nie miał jeszcze bieżącego kontaktu z chorą w okresie zawierania umowy wstępnej i zasadniczej.
Reasumując, podniesione w apelacji zarzuty w żadnym razie nie dyskwalifikują ustaleń faktycznych Sądu I instancji, które Sąd Apelacyjny przyjąłjako własne. Ustalenia te stanowczo wykluczają nieważność umowy z przyczyn wskazywanych przez powodów (zadysponowanie wspólnymi działkami przezsamąA. Z.czy nawet osoby podstawione za oboje małżonków,wyłączona świadomośćA. Z.). Nie może tu być także mowyo nieekwiwalentności świadczeń, skoro powodowie nie wykazali, by w dacie zawierania umowy ceny rynkowe były rażąco wyższe, a nie można ważności umowy w tym aspekcie oceniać z uwzględnieniem późniejszych realiów rynkowych bądź dalszych rozporządzeń i zysków kupującego.
Zarzut sprzeczności umowy z zasadami współżycia społecznego lub zawarcia jej z zamiarem obejścia prawa w ogóle nie został w apelacji rozwinięty i nawetnie wiadomo, na czym miałyby one polegać.
Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny na podstawieart. 385 kpcoddalił apelacjęi na zasadzieart. 98 kpcorzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.
Również zażalenie pozwanego podlegało oddaleniu.
Jeśli Sąd Okręgowy w uwzględnieniu poprzedniego zażalenia w całości uchylił zawarte w wyroku orzeczenie o kosztach i orzekł o nich ponownie, pomijająckoszty postępowania zażaleniowego, pozwany winien był wnosić o uzupełnienie postanowienia z 10.09.2014 r. Jeśli tego zaniechał, nie może oczekiwać zasądzenia tych kosztów w drodze zmiany postanowienia.
Bezzasadny jest zarzut nieuprawnionego przyznania pozwanemu kosztów obrony przed Sądem Okręgowym tylko w stawce minimalnej wynagrodzenia pełnomocnika. W postępowaniu nastąpiły długie okresy faktycznej bezczynności wywołanej jego zawieszeniem, nadto – jak trafnie podniósł Sąd Okręgowy –w sprawie nie rozstrzygano skomplikowanych problemów prawnych i zaangażowanie pełnomocnika nie wykraczało ponad przeciętny nakład pracy w sprawach tego rodzaju.
Stąd zażalenie na podstawieart. 385 kpcw zw. zart. 397 § 2 kpcoddalono.
MR-K