Sąd Okręgowy w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 1398/13
Data wyroku: 2014-04-07 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Wojciech Żukowski ()
Słowa kluczowe: Dobra Osobiste
Podstawa prawna: art.24§1 kc

WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJKraków dnia 7 kwietnia 2014 r.Sąd Okręgowy w Krakowie, Wydział I Cywilnyw składzie:Przewodniczący: SSR Wojciech Żukowski (del.)Protokolant: starszy protokolant Marzena Stępkowskapo rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 marca 2014 r. wK.sprawy z powództwaW.S.przeciwkoJ. S. (1)i Gminie MiejskiejK.o nakazanie złożenia oświadczenia woliIpowództwo oddala,IInie obciąża powódki obowiązkiem zwrotu kosztów procesu pozwanemu i stronie pozwanej.UZASADNIENIEPozwem z dnia 15 kwietnia 2013 r. (sprecyzowanym pismem z dnia 14 czerwca 2013 r. k. 17) powódkaW. S.wniosła przeciwko pozwanymJ. S. (1)i Gminie MiejskiejK.o nakazanie pozwanemuJ. S. (1)złożenie oświadczenia woli, której treścią jest wyrażenie zgody na ekshumację zwłok zmarłegoJ. S. (2)z grobu murowanego zlokalizowanego na CmentarzuP., na kwaterze(...), rząd(...)celem przeniesienia do grobu rodzinnego naC. R.wK., kwatera(...), rząd południowy, otwór nr 1 oraz o zasądzenie od pozwanych solidarnie na rzecz powódki zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.Na uzasadnienie żądania pozwu powódka podała, że pochowała zmarłego w dniu 8 czerwca 1990 r. męża,J. S. (2), na Cmentarzu wP., na kwaterze(...), rząd(...). Powódka uzyskała następnie prawo do grobowca rodzinnego naC. R.i zdecydowała się przenieść tam zwłoki męża, na co otrzymała zgodę Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego wK.z dnia 3 kwietnia 2013 r. Zarząd Cmentarza odmówił jednak ekshumacji z powodu zastrzeżenia złożonego przezJ. S. (1), bratanka zmarłego. Powódka chce dokonać przeniesienia zwłok ponieważ grób, w którym zmarły jest obecnie pochowany, jest grobem czasowym, opłaconym do 2040 r. podczas gdy grób naC. R.jest grobem stałym. Powódka i zmarły byli zgodnym małżeństwem i powódka chce być z małżonkiem razem pochowana, zaś sprzeciw pozwanegoJ. S. (1)jest podyktowany zwykłą niechęcią i złośliwością.W złożonej w dniu 2 października 2013 r. odpowiedzi na pozew pozwana Gmina MiejskaK.wniosła o rozpoznanie sprawy w oparciu o istniejące dokumenty i nie obciążanie strony pozwanej kosztami postępowania z uwagi na to, że nie wnosi o oddalenie powództwa.W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew podała, że nie jest przeciwna ekshumacji zwłokJ. S. (2)zgodnie z żądaniem powódki, ale wyraźny pisemny sprzeciw co do tej czynności złożyłJ. S. (1).W złożonej w dniu 18 października 2013 r. odpowiedzi na pozew pozwanyJ. S. (2)wniósł o oddalenie powództwa w całości.Na uzasadnienie stanowiska podał, że jest bratankiem zmarłegoJ. S. (2)i łączyła go z nim bliska więź uczuciowa, albowiem ojciec pozwanego zmarł, gdy pozwany miał 7 lat, co spowodowało, że więzi ze zmarłymJ. S. (2)były szczególnie bliskie. Pozwany poczytuje za swój obowiązek, że zwłoki zmarłego mają znaleźć godne miejsce spoczynku i nie uważa za właściwe aby miejsce ich złożenia było zmieniane i plan takiej zmiany budzi jego sprzeciw. Obawia się nadto, że zmiana nie będzie korzystna z punktu widzenia godności miejsca pochówku.Zgłoszone przez powódkę żądanie zapłaty 200.000 zł. zadośćuczynienia przez pozwanegoJ. S. (1)zostało wyłączone do odrębnego rozpoznania i rozstrzygnięcia (k. 69/2).Pismo świadkaS. S. (2)z dnia 2 stycznia 2014 r. zwrócono na rozprawie w dniu 26 marca 2014 r.Bezspornym było pomiędzy stronami, że pozwanyJ. S. (1)jest bratankiem zmarłegoJ. S. (2)oraz żeS. S. (2)sprzeciwia się dokonaniu przeniesienia zwłok zmarłegoJ. S. (2).Sąd ustalił następujący stan faktyczny:J. S. (2)zmarł dnia 8 czerwca 1990 r. jako żonaty zW.C. S..Dowód:- odpis aktu zgonu, k. 7Decyzją z dnia 3 kwietnia 2013 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny wK.wyraził zgodę na przeprowadzenie ekshumacji zwłokJ. S. (2), zmarłego w dniu 8 czerwca 1990 r. w okresie od 4 kwietnia 2013 r. do 15 kwietnia 2013 r.Dowód:- odpis decyzji, k. 5Pismem z dnia 12 października 2012 r.J. S. (1)oświadczył wobec Zarządu Cmentarzy(...)wK., że jako bratanekJ. S. (2)nie godzi się na ekshumację szczątkówJ. S. (2). Pismem z dnia 12 kwietnia 2013 r. Zarząd Cmentarzy(...)wK.odmówiłW. S.dokonania ekshumacjiJ. S. (2)powołując się na oświadczenie z dnia 12 października 2012 r. złożone przezJ. S. (1).Dowód:- odpis pisma, k. 6- odpis pisma, k. 8
W. S.przysługuje prawo do dysponowania grobem zlokalizowanym naC. R.wK., na kwaterze(...)rząd płn.(...)oraz grobem zlokalizowanym naC. R.wK.na kwaterze(...), rząd(...)otwór nr I. Grobowiec zlokalizowanym naC. R.wK.na kwaterze(...), rząd(...)otwór nr I jest utrzymany w należytym stanie aW. S.zamierza uwidocznić na tym grobowcu, że pochowany jest nimJ. S. (2).W. S.chce przenieść zwłokiJ. S. (2)do grobowca naC. R.gdyż chce być po śmierci pochowana w tym grobowcu obok męża.Dowód:- odpis wyroku, k. 19- fotografia, k. 79- przesłuchanie powódki, k. 69W. S.nie sprzeciwia się aby rodzinaJ. S. (2)przychodziła na grób naC. R..Dowód:- przesłuchanie powódki, k. 69MałżeństwoJ. S. (2)iW.S.było zgodne, trwało 27 lat. Nie pozostawali w separacji.J. S. (2)nie miał własnych dzieci. PogrzebJ. S. (2)organizowała powódka.J. S. (2)miał dwie siostry i dwóch braci.OjciecJ. S. (1), będący bratemJ. S. (2), zmarł gdyJ. S. (1)był jeszcze dzieckiem.J. S. (2)w okresie wakacji spotykał się zJ. S. (1)uS. S. (2).J. S. (1)nie mieszkał zJ. S. (2).J. S. (2)nie uczestniczył w wychowaniuJ. S. (1)ani sięJ. S. (1)nie opiekował.J. S. (1)odwiedzałJ. S. (2)podczas studiów.J. S. (2)pomógłJ. S. (1)w znalezieniu zatrudnienia po zakończeniu studiów.S. S. (2)jest siostrąJ. S. (2). Za życiaJ. S. (2)odwiedzali się wzajemnie.S. S. (2)aniJ. S. (1)nie zwracali się do powódki o wyrażenie zgody na pochowanie obokJ. S. (2)w grobie na cmentarzuP..J. S. (1)iW. S.są ze sobą konfliktowani.J. S. (1)uważa, żeW. S.dążyła do odseparowaniaJ. S. (2)od kontaktów z jego rodziną.W. S.proponowała za pośrednictwemS. S. (2), że po przeniesieniu zwłokJ. S. (2)możeJ. S. (1)opróżniony grobowiec na cmentarzu wC.P..Dowód:- przesłuchanie powódki, k. 69- częściowo przesłuchanie pozwanego, k. 69J. S. (1)obawia się zaprzepaszczenia pamięci poJ. S. (2). Uważa, że jedynym motywem postępowania powódki jest powód czysto materialny. AniJ. S. (1)aniS. S. (2)nie chcą być pochowani w grobowcu na cmentarzu wP., w który obecnie spoczywają zwłokiJ.S..Dowód:- częściowo przesłuchanie pozwanego, k. 69Przy ustalaniu stanu faktycznego oparł się sąd na dowodach z dokumentów publicznych, które stanowiły dowód na okoliczności urzędowo w nich stwierdzone oraz dokumentów prywatnych, które stanowiły dowód na okoliczność treści oświadczeń woli w dokumentach tych zawartych.Pominięto przesłuchanie świadkaS. S. (2), albowiem okoliczności, których przesłuchanie świadka miało dotyczyć – tj. brak zgody świadka na przeniesienie zwłokJ. S. (2)– były pomiędzy stronami bezsporne.Dał sąd wiarę w całości zeznaniom powódki. Zeznania te ocenić należy jako spójne i konsekwentne. W szczególności w zakresie dotyczącym więzi istniejącej pomiędzy zmarłym a członkami jego rodziny należało dać wiarę powódce, albowiem z faktu, iż była małżonką zmarłego i pozostawała z nim do śmierci we wspólnocie małżeńskiej wywieść należy wniosek, że mogła najlepiej obserwować i ocenić jakie relacje panowały pomiędzy jej małżonkiem i jego rodziną. W konfrontacji z zeznaniami powódki dał sąd wiarę zeznaniom pozwanego jedynie w zakresie, w jakim nie popadały w sprzeczność z zeznaniami powódki i pozostałym materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie. W szczególności nie dał sąd wiary zeznaniom pozwanego co do okoliczności, jakoby stosunki w małżeństwie powódki iJ. S. (2)były złe, albowiem twierdzenia pozwanego w tym zakresie nie znajdują potwierdzenia w pozostałym materiale dowodowym. Co do okoliczności, że powódka proponowała pozwanemu sprzedaż grobu na cmentarzu wP.dopiero po dokonaniu przeniesienia zwłokJ. S. (2)dał sąd wiarę zeznaniom powódki, albowiem treść tej propozycji pochodziła od powódki, a zatem najlepiej powódka wie jakiej treści propozycje pozwanemu złożyła.Uchylono pytania dotyczące dziedziczenia po zmarłymJ. S. (2), albowiem kwestia ta nie miała znaczenia dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.Oddalono wniosek (rozprawa w dniu 26 marca 2014 r. czas: 00:01:55) o przesłuchanie powódki na okoliczność „związków powódki z miejscem aktualnego pochówku” i na „okoliczności, o których ani pełnomocnik ani pozwany nie mieli świadomości w czasie, kiedy powódka była przesłuchiwana”, albowiem kwestie dotyczące związków powódki z miejscem pochówkuJ. S. (2)były już przedmiotem przesłuchania, zaś teza dowodowa określona jako „okoliczności, o których ani pełnomocnik ani pozwany nie mieli świadomości w czasie, kiedy powódka była przesłuchiwana” jest niezrozumiała i jako taka nie mogła stanowić przedmiotu przesłuchania stron.Oddalono wniosek o ponowne przesłuchanie pozwanego (k. 73), albowiem przebieg posiedzenia z dnia 29 stycznia 2014 r. że przesłuchanie pozwanegoJ. S. (1)było – pomimo emocji ujawnianych przez pozwanego - obiektywnie możliwe i wykonalne.Sąd zważył co następuje:Zgodnie zart. 24 k.c.ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Do dóbr osobistych podlegających ochronie zgodnie z tym przepisem zalicza się również kult pamięci osoby zmarłej, a jako jeden z aspektów tego dobra osobistego należy potraktować uprawnienie do współdecydowania o miejscu pochówku osoby zmarłej. Krąg osób współuprawnionych do decydowania o miejscu pochówku doprecyzowujeart. 10 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych. Zgodnie z tym przepisem prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej, a mianowicie:1) pozostały małżonek(ka);2) krewni zstępni;3) krewni wstępni;4) krewni boczni do 4 stopnia pokrewieństwa;5) powinowaci w linii prostej do 1 stopnia.Prawo pochowania zwłok osób wojskowych zmarłych w czynnej służbie wojskowej przysługuje właściwym organom wojskowym w myśl przepisów wojskowych. Prawo pochowania zwłok osób zasłużonych wobec Państwa i społeczeństwa przysługuje organom państwowym, instytucjom i organizacjom społecznym. Prawo pochowania zwłok przysługuje również osobom, które do tego dobrowolnie się zobowiążą.Jak wynika z ustalonego stanu faktycznego powódka była aż do chwili śmierciJ. S. (2)jego małżonką. Więź małżeńska istniała pomiędzy nimi aż do śmierciJ.S.. Powódka zorganizowała pogrzeb zmarłego. Okoliczności powyższe przemawiają za oceną, że powódce przysługuje dobro osobiste w postaci uprawnienia do kultu zmarłegoJ. S. (2).PozwanyJ. S. (1)jako krewny boczny (syn brata) również należy do kręgu osób, którym zgodnie zart. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłychprzysługuje prawo do kultu pamięci zmarłegoJ. S. (2).Powódka podjęła działania w celu doprowadzenia przeniesienia zwłok zmarłego z dotychczasowego miejsce pochówku na cmentarzu wP.do grobowca naC. R.. Pozwany zgłosił przeciwko temu sprzeciw. Rozstrzygnięcie sporu pomiędzy powódką a pozwanym w przedmiocie zmiany miejsca pochowaniaJ. S. (2)należy do drogi sądowej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 1965 r. I CR 464/64, OSNC 1965/10/171, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 1966 r. I CR 346/65 LEX nr 5998, uzasadnienie wyroku SN z dnia 20 września 2007 r. II CSK 237/07, OSP 2008/9, poz. 24). W rozpoznawanej sytuacji, gdy zachowania każdej ze stron mogą znajdować oparcie w ochronie przysługujących im dóbr osobistych, rozstrzygnięcie sporu uzależnione jest od porównania wagi popadających w kolizję dóbr, w szczególności motywacji kierującej stronami, obiektywnego wpływu dokonanych czynności na możliwość wykonywania kultu osoby zmarłego oraz skutków jakie przeniesienie zwłok może wywołać w sferze emocjonalnej stron.Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że motywacją powódki jest zapewnienie pochówku zwłok męża w grobowcu, co do którego nie istnieje potrzeba uiszczania opłaty prolongacyjnej i w którym to grobowcu powódka chce, aby jej zwłoki zostały po jej śmierci obok zwłok męża pochowane. Należy uznać, że w typowej sytuacji dominujące znaczenie przy podejmowaniu decyzji o miejscu pochowania zmarłego ma opinia małżonka, który go przeżył. Podkreślić należy, że pochowanie zwłok małżonków w jednym grobie należy traktować jako przyjęty w społeczeństwie obyczaj. Okoliczność, że w związku z chęcią przeniesienia zwłokJ. S. (2)pozostaje zamiar powódki pozbycia się uprawnienia do opróżnionego grobowca na cmentarzu wP.sama w sobie nie przemawia za oceną działań zamierzonych przez powódkę jako obiektywnie niewłaściwych. Z ustalonego stanu faktycznego nie wynika bowiem, aby chęć zbycia tego grobowca była główną motywacją powódki, której realizacji podporządkowana była kwestia pochowania zwłok zmarłegoJ. S. (2).W konfrontacji z powyżej opisanym dobrem osobistym powódki należy zauważyć, że pozwany nie potrafił wskazać żadnych konkretnych okoliczności, które mogłyby obiektywnie przemawiać przeciwko dokonaniu przeniesienia zwłok zgodnie z wolą powódki. Subiektywne odczucia pozwanego, co do rzekomych zagrożeń z jakie dla pamięci zmarłego miałyby się wiązać z przeniesieniem zwłok zmarłego, nie są do tego obiektywnie dostatecznym uzasadnieniem. W szczególności z ustalonego stanu faktycznego wynika, że grobowiec, do którego miałoby nastąpić przeniesienie zwłok, nie znajduje się w stanie, który nie licowałby z godnością i pamięcią zmarłego. Nadto powódka nie zamierza pochować tam zmarłegoJ. S. (2)anonimowo, lecz fakt pochowania zamierza uwidocznić na grobowcu. Brak jest również podstaw do obaw, że pozwany lub jego rodzina mogą doznawać jakichkolwiek przeszkód w wykonywaniu ich praw do kultu zmarłego, w szczególności w postaci odwiedzin grobu. W wypadku gdyby przeszkody takie się ujawniły w przyszłości pozwanemu i innym członkom jego rodziny może przysługiwać odpowiednie roszczenie przeciwko osobie utrudniającej lub uniemożliwiającej wykonywanie im kultu osoby zmarłej po pochowaniu zwłok w nowym miejscu. Przeniesienie zwłok nie popada również w kolizję z żadnymi planami członków rodzinyJ. S. (2)co do pochowania dalszych członków rodziny, albowiem osoby te, tj.J. S. (1)iS. S. (2), takich planów nie mają.W tym stanie rzeczy ocenić należy, że sprzeciw pozwanegoJ. S. (1)co do dokonania przeniesienia zwłokJ. S. (2)wykracza poza granice przysługującego mu prawa do ochrony kultu osoby zmarłegoJ. S. (2)i jako taki stanowi nadużycie tego prawa. Nadużycie prawa podmiotowego należy ocenić jako zachowanie obiektywnie bezprawne w rozumieniuart. 24 k.c.Zatem co do zasady powódce może przysługiwać ochrona prawna przed takimi zachowaniami pozwanego. Tym niemniej, uznać należało, że środek ochrony, jakiego powódka zastosowania się domagała, a mianowicie żądanie nakazaniaJ. S. (1)złożenia oświadczenia woli, której treścią jest wyrażenie zgody na ekshumację zwłok zmarłegoJ. S. (2)z grobu na Cmentarzu wC.P.do grobu naC. R.nie jest adekwatny do dokonanego naruszenia dóbr osobistych powódki. Powódka na podstawieart. 24 § 1 zd. 2 k.c.może bowiem domagać się od pozwanego podjęcia
    czynności potrzebnychdo usunięcia skutków naruszenia. W realiach niniejszej sprawy taką czynnością potrzebną, a zarazem wystarczającą do usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego powódki, byłoby wycofanie przez pozwanego sprzeciwu co do przeniesienia zwłokJ. S. (2). Natomiast żądanie określone w pozwie jest żądaniem dalej idącym, gdyż jest żądanie nakazania złożenia wyrażenia zgody na ekshumację, a zatem ujawnienia woli akceptacji przez pozwanego podjęcia takiej czynności. Nie jest natomiast potrzebnym dla usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych powódki aby pozwany przeniesienie zwłok zaakceptował, ale wystarczy aby tej czynności się nie sprzeciwiał. Oświadczenie o treści określonej w żądaniu pozwu nie jest zatem ze strony pozwanego potrzebne do usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego powódki. Zatem ocenić należy, że żądanie pozwu wykracza poza granice ochrony dóbr osobistych powódki zakreślone przezart. 24 k.c.a ponieważ sąd jest związany żądaniem pozwu (art. 321 § 1 k.p.c.), nie może nakazać pozwanemu złożenia innej treści oświadczenia woli, ani podjęcia innych czynności, aniżeli takiego, jakiego powódka w pozwie żądała.Oddalenie powództwa w stosunku do pozwanej Gminy MiejskiejK.nastąpiło natomiast z uwagi na brak legitymacji biernej po stronie tego podmiotu. W sytuacji gdy powódka domagała się nakazania złożenia oświadczenia woli przez pozwanegoJ. S. (1)kierowanie takiego żądania również w stosunku do Gminy było bezprzedmiotowe, albowiem pomiędzy powódką a pozwaną Gminą nie zachodzi żaden stosunek prawny uprawniający powódkę do żądania od Gminy złożenia takiego, ściśle związanego z osobą pozwanegoJ. S. (1)oświadczenia. Fakt, że wykonanie czynności przeniesienia zwłok wymaga współdziałania ze strony Gminy jako zarządzającego cmentarzami w niczym powyższej oceny nie zmienia skoro przedmiotem żądania pozwu jest wyłącznie żądanie złożenia oświadczenia.Mając powyższe na uwadze powództwo podlegało oddaleniu o czym orzeczono w pkt I sentencji na podstawie wyżej powołanych przepisów.O kosztach postępowania orzeczono w pkt II sentencji na zasadzieart. 102 k.p.c.poprzez odstąpienie od obciążania nimi przegrywającej proces powódki, uznając, że trudna sytuacja majątkowa powódki ujawniona w oświadczeniu majątkowym i okoliczność, że spór dotyczy kwestii o ściśle osobistym charakterze, których ocena prawna jest w znacznym zakresie zależna od oceny sądu, przemawia za uznaniem, że w niniejszej sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek w rozumieniuart. 102 k.p.c.