Sąd Okręgowy w Kielcach
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 692/14
Data wyroku: 2014-07-28 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Monika Kośka, Teresa Kołbuc, Rafał Adamczyk
Słowa kluczowe: Gospodarstwo Rolne, Dziedziczenie
Podstawa prawna: art. 1059 k.c. § 1 pkt 4 rozsporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 89, poz. 519 z późn. zm.)

Sygn. akt II Ca 692/14

POSTANOWIENIE
Dnia 28 lipca 2014 r.
Sąd Okręgowy w Kielcach Wydział II Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący:SSO Teresa Kołbuc
Sędziowie:SSO Monika Kośka
SSO Rafał Adamczyk (spr.)
Protokolant: protokolant sądowy Agnieszka Baran
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 lipca 2014 r.
sprawy z wnioskuM. M.
z udziałemI. B.,I. S.,I. C.iR. C.
o stwierdzenie nabycia spadku poJ. B.iL. B.
na skutek apelacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego w Jędrzejowie
z dnia 28 lutego 2014 r., sygn. akt VI Ns 701/13
postanawia:  oddalić apelację.
II Ca 692/14

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 28 lutego 2014 r. Sąd Rejonowy w Jędrzejowie:
- stwierdził, że spadek poJ. B., synuS.iM., zmarłym 20 grudnia 1991 r. wC., ostatnio stale zamieszkałym wR.na podstawie ustawy nabyli: żonaL. B.w ¼ części oraz dzieci -M. M.,I. B.,I. S.,W. C.po 3/16 części, w tym również wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne;
- stwierdził, że spadek poL. B., córceJ.iA., zmarłej 3 marca 1999 r. weW., ostatnio stale zamieszkałej wR.na podstawie ustawy nabyły dzieci:M. M.,I. B.,I. S.,W. C.po ¼ części, w tym także wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne;
- orzekł, że wnioskodawczyni i uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.
Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawcaJ. B.zmarł w dniu 20 grudnia 1991 r. wC., ostatnio przed śmiercią stale zamieszkiwał wR.. Nie pozostawił testamentu. W chwili śmierci pozostawał w związku małżeńskim zL. B.. Ze związku tego urodziły się dzieci:M. M.,I. B.,I. S.,W. C..W. C.zmarła w dniu 3 maja 2012 r., pozostawiła dwoje dzieciI. C.iR. C.. SpadkodawcaJ. B.nie miał innych dzieci, w tym pozamałżeńskich, przysposobionych ani takich, które zmarły przed nim. Nikt ze spadkobierców nie zrzekł się dziedziczenia, nie odrzucił spadku ani nie został uznany za niegodnego dziedziczenia. SpadkodawczyniL. B.zmarła w dniu 3 marca 1999 r. weW., ostatnio przed śmiercią stale zamieszkiwała wR.. Nie pozostawiła testamentu. Zmarła jako wdowa, miała czworo dzieci:M. M.,I. B.,I. S.,W. C..W. C.zmarła w dniu 3 maja 2012 r., pozostawiła dwoje dzieciI. C.iR. C.. Spadkodawczyni nie miała innych dzieci, w tym pozamałżeńskich, przysposobionych ani takich, które zmarły przed nią. Nikt ze spadkobierców nie zrzekł się dziedziczenia, nie odrzucił spadku ani nie został uznany za niegodnego dziedziczenia. W skład spadku poJ. B.iL. B.wchodzi udział we współwłasności gospodarstwa rolnego o powierzchni przekraczającej 1 ha. W dacie 20 grudnia 1991 r., to jest w chwili śmierciJ. B., w gospodarstwie rolnym wchodzącym w skład spadku pracowały stale córka spadkodawcyM. M.oraz żona spadkodawcy, która miała wówczas ukończone 65 lat. W dacie 3 marca 1999 r. na stałe w gospodarstwie rolnym pracowałaM. M.. Wszystkie dzieci małżonkówJ. B.iL. B.wychowały się w gospodarstwie rolnym wchodzącym w skład spadku, pomagały w gospodarstwie.I. B.pracował w gospodarstwie rolnym rodziców do ukończenia 22. roku życia, zamieszkiwał w tym czasie z rodzicami. Pracował przy żniwach, wykopkach, hodowli zwierząt. Po ukończeniu 22. roku życia odbywał służbę wojskową, następnie zawarł związek małżeński i wyprowadził się z domu rodzinnego.I. S.pomagała rodzicom w prowadzeniu gospodarstwa rolnego do czasu, gdy zawarła związek małżeński.W. C.pomagała rodzicom w prowadzeniu gospodarstwa rolnego dokąd nie ukończyła 18 lat, później przeprowadziła się doK.. Żadne z dzieciJ. B.iL. B.nie ukończyło szkoły rolniczej ani ekonomicznej o specjalności przydatnej do prowadzenia produkcji rolnej.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy wskazał, że spadkodawcyJ. B.iL. B.nie pozostawili testamentu, zatem dziedziczenie po tych osobach następuje według porządku ustawowego (art. 926 § 2 k.c.). Stosownie doart. 931 § 1 k.c., spadek poJ. B.nabyli: żonaL. B.w 1/4 części oraz dzieci -M. M.,I. B.,I. S.,W. C.po 3/16 części każde z nich, natomiast do spadku poL. B., która zmarła jako wdowa, powołane są jej dzieci w częściach równych. Sąd pierwszej instancji uznał, iż wszyscy spadkobiercyJ. B.iL. B.legitymują się kwalifikacjami do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, określonymi w przepisieart. 1059 k.c.w brzmieniu obowiązującym w chwili otwarcia każdego ze spadków. W dacie śmierciJ. B.stale pracowały w gospodarstwie rolnym żona spadkodawcy i córkaM. M., które spełniają warunek zart. 1059 pkt 1 k.c.M. M.również w dacie śmierci matki, tj. 3 marca 1999 r. prowadziła gospodarstwo rolne, w którym stale pracowała. Zdaniem Sądu Rejonowego, pozostałe dzieci spadkodawców spełniają warunek stałej pracy w gospodarstwie rolnym przez okres przynajmniej jednego roku. Z zeznań uczestników wynika, że wszystkie dzieci spadkodawców pomagały rodzicom w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, do osiągnięcia pełnoletniości pracowały przy żniwach, wykopkach, czyli typowych pracach prowadzonych w rodzinnych gospodarstwach rolnych. Sąd pierwszej instancji powołał się na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z 4 października 2002 r., sygn. III CKN 135/01, iż spadkobierca urodzony i wychowany w rodzinnym gospodarstwie rolnym, wykonujący w nim przez wiele lat wraz z pozostałymi członkami rodziny prace przy produkcji rolnej i w obejściu gospodarskim ma umiejętności praktyczne potrzebne do prowadzenia gospodarstwa rolnego i na mocyart. 1059 pkt 2 k.c.w zw. z§ 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych(Dz. U. nr 89, poz. 519 z późn. zm.) posiada kwalifikacje do dziedziczenia takiego gospodarstwa także wówczas, gdy pracował również poza rolnictwem, wyprowadził się z gospodarstwa i w chwili otwarcia spadku nie pracował już w żadnym gospodarstwie rolnym. O kosztach postępowania Sąd Rejonowy orzekł na podstawieart. 520 § 1 k.p.c.
WnioskodawczyniM. M.złożyła apelację od powyższego postanowienia, zaskarżając je w części - co do rozstrzygnięcia w przedmiocie stwierdzenia nabycia na podstawie ustawy wchodzącego w skład spadku gospodarstwa rolnego poJ. B.iL. B., zarzucając przedmiotowemu postanowieniu:
- naruszenie przepisów prawa materialnego -art. 1059 pkt 2 k.c.w zw. z§ 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych(Dz. U. nr 89, poz. 519 z późn. zm.) poprzez jego błędną wykładnię, wyrażającą się w przyjęciu, że praca wykonywana przezI. B.,I. S.iW. C.w gospodarstwie rolnym ich rodziców posiada przymiot pracy stałej bezpośrednio przy produkcji rolnej przez okres co najmniej roku oraz potwierdza ona posiadanie przez tych uczestników przygotowania zawodowego do prowadzenia produkcji rolnej - a w rezultacie wadliwe przyjęcie, że uczestnicy ci spełnili przesłankę konieczną do dziedziczenia gospodarstwa rolnego;
- naruszenie przepisów prawa procesowego -art. 233 § 1 k.p.c.w zw. zart. 1059 pkt 2 k.c.w zw. z§ 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych(Dz. U. nr 89, poz. 519 z późn. zm.), mające istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia - poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, dowolną a nie swobodną ich ocenę i bezpodstawne przyjęcie, iż wszyscy spadkobiercy dysponują kwalifikacjami do dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku poJ. B.iL. B., podczas gdy okoliczności sprawy wskazują na to, że jedynie wnioskodawczyniM. M.legitymuje się niezbędnymi kwalifikacjami do dziedziczenia z ustawy spadkowego gospodarstwa rolnego, a pomoc ze strony pozostałych dzieci spadkodawców (uczestników niniejszego postępowania), udzielana rodzicom w prowadzeniu gospodarstwa rolnego w żadnym wypadku nie przesądza o spełnieniu przez nich warunku stałej pracy w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej przez okres co najmniej roku.
Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o:
- zmianę postanowienia Sądu Rejonowego poprzez stwierdzenie, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne nabyła, na podstawie ustawy, wnioskodawczyniM. M.oraz rozstrzygnięcie o kosztach postępowania odwoławczego i zasądzenie tych kosztów wraz z kosztami zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych od uczestników na rzecz wnioskodawczyni,
ewentualnie o:
- uchylenie postanowienia w jego zaskarżonej części i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia - przy uwzględnieniu kosztów postępowania odwoławczego.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja nie jest zasadna.
Sąd Rejonowy dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w wyniku oceny dowodów – zeznań wnioskodawczyni i uczestników, która to ocena nie pozostaje w sprzeczności z regułami logicznego myślenia, właściwego kojarzenia faktów czy z zasadami doświadczenia życiowego oraz nie wykracza poza uprawnienia wynikające z przepisuart. 233 § 1 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.Sąd Okręgowy przyjmuje te ustalenia za podstawę własnego rozstrzygnięcia. Aby zarzut naruszenia przepisuart. 233 k.p.c.mógł być uznany za skutecznie podniesiony, trzeba dowieść, iż Sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego - to bowiem jedynie może być przeciwstawione uprawnieniu Sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie strony o innej niż przyjął Sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena Sądu (por. m. in. wyroki Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2000 r., I CKN 1169/99, OSNC 2000/7-8/139, z 10 kwietnia 2000 r., V CKN 17/2000, OSNC 2000/10/189 i z 5 sierpnia 1999 r., II UKN 76/99, OSNAPiUS 2000/19/732). Nie można podzielić zapatrywania skarżącej, iż z przeprowadzonych dowodów nie wynika, aby uczestnicy spełniali warunek stałej pracy w gospodarstwie rolnym przez okres przynajmniej jednego roku. Sama wnioskodawczyniM. M.zeznała, że w gospodarstwie rolnym rodziców „wszyscy pracowali jako dzieci” – z tym, iż wnioskodawczyni nie potrafiła podać, do kiedy w gospodarstwie tym pracowałI. B.(k. 18). Z koleiI. B.zeznał, że mieszkał i pracował w gospodarstwie rolnym rodziców do dwudziestego drugiego roku życia – wykonywał czynności przy żniwach, przy wykopkach, przy zwierzętach; później uczestnik poszedł do wojska, a następnie ożenił się i wyprowadził się od rodziców (k. 18). UczestniczkaI. S.wskazywała w zeznaniach na fakt swojej pracy w gospodarstwie rolnym rodziców do czasu ukończenia szkoły i zamążpójścia oraz na to, iż siostraW.pracowała w gospodarstwie „jak pozostałe rodzeństwo” (k. 18). UczestnicyI. C.iR. C.zeznali, że ich matkaW. C.pracowała w spadkowym gospodarstwie rolnym do osiemnastego roku życia, później przeprowadziła się doK.i nadal przyjeżdżała pomagać rodzicom w pracach polowych (k. 18v). Zeznania wnioskodawczyni i uczestników są zatem spójne, logiczne, wzajemnie się potwierdzają i uzupełniają, akcentując wykonywanie przez wszystkie dzieci spadkodawców pracy w gospodarstwie rolnym rodziców w okresie co najmniej do ukończenia przez każdego z tych spadkobierców osiemnastego roku życia, a więc z pewnością dłużej niż przez jeden rok. Ani wnioskodawczyni, ani żaden z uczestników nie zawarli w swoich wypowiedziach stwierdzenia, by któreś z dzieci spadkodawców pracowało w tym czasie w gospodarstwie rolnym w mniejszym zakresie niż pozostali bądź nie wykonywało w ogóle czynności bezpośrednio przy produkcji rolnej albo żeby zachodziła potrzeba permanentnego zatrudniania do prac polowych innych osób, co mogłoby świadczyć o tym, żeM. M.,I. B.,I. S.iW. C.tylko wychowywali się w gospodarstwie i ewentualnie pomagali rodzicom, a stałą pracę w gospodarstwie rolnym wykonywały zupełnie inne osoby. Obszar spadkowego gospodarstwa rolnego (udział w gospodarstwie o powierzchni 5,57 ha – k. 17v) determinował zakres prac, które musiały być wykonywane dla jego utrzymania. Z tego względu, czynności dzieci spadkodawców w przedmiotowym gospodarstwie w zakresie niezbędnym do jego prawidłowego funkcjonowania należy uznać w okolicznościach sprawy za stałą pracę w rozumieniu przepisów regulujących dziedziczenie gospodarstw rolnych (o czym niżej), niezależnie od tego, czy uczestnicy nazywają je „pomocą”, czy „pracą”. Ustalenia Sądu Rejonowego były oparte na wystarczającej podstawie dowodowej. Wnioskodawczyni nie przedstawiła innych dowodów, które podważałyby prawidłowość wniosków wyciągniętych przez Sąd Rejonowy z zeznań samejM. M., jak i pozostałych uczestników, a przemawiałyby za przyjęciem stanu faktycznego opisanego przez skarżącą w uzasadnieniu apelacji.
Nie zasługują również na uwzględnienie zarzuty naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego. Dziedziczenie gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku otwartego przed dniem 14 lutego 2001 r. podlega szczególnym przepisom -art. 1058-1062 k.c., w ich brzmieniu obowiązującym w dacie otwarcia danego spadku. W dacie śmierci zarównoJ. B., jak iL. B.wchodzące w skład spadków gospodarstwo rolne, stosownie do treściart. 1059 k.c.dziedziczyli z ustawy ci spadkobiercy, którzy w chwili otwarcia spadku:
1) stale pracowali bezpośrednio przy produkcji rolnej, albo
2) mieli przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, albo
3) byli małoletni bądź też pobierali naukę zawodu lub uczęszczali do szkół, albo
4) byli trwale niezdolni do pracy.
Przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej określarozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych(Dz. U. nr 89, poz. 519 ze zmianami). Zgodnie z § 1 tego rozporządzenia, spadkobierca ma przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, uprawniające do dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego, jeżeli:
1) ukończył zasadniczą lub średnią szkołę rolniczą albo szkołę ekonomiczną o specjalności przydatnej do prowadzenia produkcji rolnej,
2) ukończył szkołę wyższą o kierunku rolniczym lub ekonomicznym, jeżeli kierunek ukończonych studiów daje przygotowanie do prowadzenia produkcji rolnej,
3) uzyskał przygotowanie zawodowe do pracy w rolnictwie w drodze doskonalenia zawodowego prowadzonego przez uprawnione do tego zakłady pracy, jednostki organizacyjne i inne osoby prawne lub fizyczne,
4) wykaże się stałą pracą w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej przez okres co najmniej roku.
Sąd Rejonowy prawidłowo uznał, że przeprowadzone dowody wykazały kwalifikacje wszystkich dzieci spadkodawców do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po spadkodawcach - wynikające z faktu stałej pracy w gospodarstwie bezpośrednio przy produkcji rolnej przez okres co najmniej roku, a dodatkowo kwalifikacjeM. M.iL. B.do dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku poJ. B.oraz kwalifikacjeM. M.do dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku poL. B.– wynikające z faktu wykonywania stałej pracy bezpośrednio przy produkcji rolnej w dacie otwarcia spadku.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego pojęcie stałej pracy bezpośrednio przy produkcji rolnej na gruncie powołanego wcześniej rozporządzenia, jest rozumiane szeroko. Praca ta nie musi być ani jedynym, ani głównym źródłem utrzymania spadkobiercy. Może to być także praca wykonywana na terenie obejścia bądź w gospodarstwie domowym, jeśli jeden z domowników, w ramach rodzinnego podziału czynności, taką pracę wykonuje, a inni koncentrują się na pracy ściśle związanej z produkcją rolną. Przywołane przez Sąd pierwszej instancji stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z dnia 4 października 2002 r., III CKN 135/01, LEX nr 57229, iż spadkobierca urodzony i wychowany w rodzinnym gospodarstwie rolnym, wykonujący w nim przez wiele lat wraz z pozostałymi członkami rodziny prace przy produkcji rolnej i w obejściu gospodarskim, ma umiejętności praktyczne potrzebne do prowadzenia gospodarstwa rolnego i na mocyart. 1059 pkt 2 k.c.w zw. z§ 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych, posiada kwalifikacje do dziedziczenia takiego gospodarstwa także wówczas, gdy pracował również poza rolnictwem, wyprowadził się z gospodarstwa i w chwili otwarcia spadku nie pracował już w żadnym gospodarstwie rolnym, znalazło potwierdzenie również w późniejszym orzecznictwie (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2005 r., III CK 597/04, LEX nr 602263; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2013 r., II CSK 35/13, LEX nr 1413041; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2013 r., V CSK 41/13, LEX nr 1421821 i orzeczenia powołane w jego uzasadnieniu).
Należy też zauważyć, że kwestia zgodności przepisuart. 1059 k.c.z przepisamiart. 64w zw. zart. 21 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucjibyła przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z dnia 31 stycznia 2001 r., P 4/99 (OTK 2001/1/5), Trybunał stwierdził, iżart. 1059 kodeksu cywilnegow brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 26 października 1971 r. zmieniającąustawę – Kodeks cywilny(Dz. U. nr 27, poz. 252) i w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. nr 55, poz. 321) jest zgodny zart. 64 ust. 1 i 2w związku zart. 21 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiejw zakresie, w którym odnosi się do spadków otwartych przed dniem ogłoszenia tego wyroku w Dzienniku Ustaw, a jest niezgodny zart. 64 ust. 1 i 2w związku zart. 21 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiejw zakresie, w którym odnosi się do spadków otwartych od tego dnia. Nie oznacza to jednak, że przy wykładniart. 1059 k.c.należy pominąć wymienione orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego. Bez wątpienia bowiem Trybunał uznał ten przepis za sprzeczny zKonstytucjąorzekając, iż przyjęta w nim regulacja bez dostatecznego uzasadnienia pozbawia równej ochrony spadkobierców dziedziczących z ustawy na zasadach ogólnych, nie zawierając jednocześnie niezawodnego mechanizmu „wyrównania” korzyści majątkowych płynących z dziedziczenia. Jedynie ze względu na pewność prawa i zasadę nieretroakcji, Trybunał nie wyeliminował powyższych przepisów z porządku prawnego przed datą ogłoszenia jego wyroku, co nie może pozostać bez wpływu na ich wykładnię także w okresie, gdy obowiązywały. Wykładnia ta bowiem, jeszcze przed opublikowaniem wymienionego orzeczenia Trybunału, w sposób liberalny traktowała szczególne kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego zawarte wart. 1059 k.c., na co wskazują powołane wcześniej orzeczenia Sądu Najwyższego. Określone w tym przepisie warunki limitujące dziedziczenie gospodarstw rolnych przez spadkobierców ustawowych winny współcześnie podlegać interpretacji rozszerzającej w dążeniu do zachowania w stopniu możliwym do osiągnięcia priorytetowych wartości w postaci sprawiedliwości społecznej i równości wobec prawa. Ich wykładnia w zmienionych warunkach ustrojowych nie może prowadzić do realizacji zdezaktualizowanych zadań, którym według zamysłu dawnego ustawodawcy miała służyć omawiana regulacja prawna.
W świetle powyższych rozważań, Sąd pierwszej instancji wyjaśnił okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, prawidłowo je ocenił i wydał trafne orzeczenie. Dlatego też Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawczyni - na podstawieart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.