Sąd Apelacyjnyw Białymstoku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 376/14
Data wyroku: 2014-10-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Jadwiga Chojnowska, Bogusław Suter, Jarosław Marek Kamiński
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 994 k.c.

Sygn. akt I A Ca 376/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 października 2014 r.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący

:

SSA Jarosław Marek Kamiński

Sędziowie

:

SA Jadwiga Chojnowska
SO del. Bogusław Suter (spr.)

Protokolant

:

Iwona Aldona Zakrzewska

po rozpoznaniu w dniu 10 października 2014 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaK. G.iA. S. (1)
przeciwkoA. S. (2)
o zachowek
na skutek apelacjipowodów i pozwanej
od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie
z dnia 13 grudnia 2013 r. sygn. akt I C 426/11

I
prostuje oczywistą omyłkę pisarską w komparycji zaskarżonego wyroku w ten sposób, że w miejsce błędnie wpisanej daty wydania wyroku „13 listopada 2013 roku, wpisuje prawidłową „13 grudnia 2013 roku”;

II
zmienia zaskarżony wyrok:

1
w punktach I i II w ten sposób, że wymagalność odsetek ustawowych od kwoty zasądzonej w punkcie I określa:

a
od kwoty 100.000 złotych od dnia 26 września 2011 roku do dnia 16 października 2011 roku;

b
od kwoty 139.551,31 złotych od dnia 17 października 2011 roku do dnia zapłaty;

2
w punktach III i IV w ten sposób, że wymagalność odsetek ustawowych od kwoty zasądzonej w punkcie III określa;

a
od kwoty 100.000 złotych od dnia 17 listopada 2011 roku do dnia 3 kwietnia 2012 roku;

b
od kwoty 139.551,31 złotych od dnia 4 kwietnia 2012 roku do dnia zapłaty;

III
oddala apelację pozwanej;

IV
zasądza od pozwanejA. S. (2)na rzecz powódkiK. G.kwotę 2.228,60 (dwa tysiące dwieście dwadzieścia osiem i 60/100) zł, zaś na rzecz powodaA. S. (1)kwotę 3.471,40 (trzy tysiące czterysta siedemdziesiąt jeden i 40/100) zł tytułem zwrotu kosztów procesu za instancję odwoławczą;

V
nakazuje pobrać od pozwanejA. S. (2)na rzecz Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Olsztynie kwotę 3.485 zł tytułem brakującej części opłat, od których uiszczenia powodowie byli zwolnieni.

UZASADNIENIE
PowódkaK. G.w pozwie z dnia 26 lipca 2011 roku, zaś powódA. S. (1)w pozwie z dnia 22 sierpnia 2011 roku domagali się zasądzenia na rzecz każdego z nich od pozwanejA. S. (2)tytułem zachowku po ich ojcuI. S. (1)kwot po 100.000 złotych z ustawowymi odsetkami od daty wniesienia pozwu przez każdego z nich oraz kosztami procesu, w tym kosztami zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Podnieśli, że ich ojciecI. S. (1)zmarł w dniu(...), a pozostawił notarialny testament z dnia 14 stycznia 2008 roku, którym do całości spadku powołał żonęA. S. (2). Do grona spadkobierców ustawowych poI. S. (1)należą zaś pozwanaA. S. (2), powódkaK. G., powódA. S. (1)i synM. S.. Umową z dnia 2 lipca 2010 rokuI. S. (1)darował pozwanej nieruchomość gruntową położoną wŁ., dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), udział w ½ części w nieruchomości gruntowej położonej wŁ., dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), udział w ½ części w nieruchomości gruntowej położonej wŁ., dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), udział w ½ części w nieruchomości gruntowej położonej wŁ., dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), a także lokal mieszkalny przyul. (...)wO..I. S. (1)darował też synowiM. S.lokal mieszkalny przyul. (...)wO.. W toku postępowania spadkowego toczącego się przed Sądem Rejonowym w Olsztynie pod sygn. akt I Ns 16/11 został sporządzony spis inwentarza obejmujący masę spadkową poI. S. (1). W spisie tym ujęto wyposażenie pokoi, sypialni, kuchni, klimatyzator, wyposażenie domku letniskowego o wartości 31.610 złotych. Ruchomości te były objęte małżeńską wspólnością majątkowąI. S. (1)i pozwanej, a zatem do masy spadkowej poI. S. (1)wchodzą ruchomości o wartości 15.805 złotych, zaś przypadający każdemu powodowi zachowek z tej kwoty wynosi 1.975,62 złotych. Na podstawie testamentu pozwana otrzymała też działkę ogrodową wW.R.. Pierwszeństwo przy przydziale tej działki mają osoby bliskie użytkujące z nim wspólnie działkę, tj. pozwana. Własność nasadzeń, urządzeń i obiektów na tej działce nabywa ex lege nowy użytkownik, a zatem wartość tych naniesień wchodzi w skład spadku poI. S. (1).I. S. (1)razem z pozwaną prowadził(...) spółkę cywilnąwO., a majątek spółki stanowiły między innymi samochody osobowe i dostawcze. Zdaniem powodów wartość masy spadkowej poI. S. (1)i dokonanych przez niego darowizn wynosi około 800.000 złotych, a zatem wartość udziału spadkowego, jaki by im przypadł gdyby nie było testamentu i darowizn wynosi 200.000 złotych, zaś należny każdemu z nich zachowek wynosi po 100.000 złotych.
PowódkaK. G.pismem z dnia 14 października 2011 roku rozszerzyła żądanie pozwu o kwotę 125.000 złotych, do kwoty 225.000 złotych, zaś powódA. S. (1)pismem z dnia 20 marca 2012 roku rozszerzył powództwo o kwotę 150.000 złotych, do kwoty 250.000 złotych, wskazując, że uzasadnione jest to wartością przedmiotu darowizn określonych przez strony tych umów na kwotę 1.390.000 złotych.
PozwanaA. S. (2)wniosła o oddalenie obu powództw i zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Podniosła, żeI. S. (1)darował powódceK. G.środki na nabycie lokalu mieszkalnego przyul (...)wO., którego obecną właścicielką jest jej matkaI. S. (2).I. S. (1)darował też powodowiA. S. (1)środki na nabycie lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO., którego obecną wartość pozwana określiła na 250.000 złotych, samochód markiP.o oszacowanej przez pozwaną wartości 25.000 złotych oraz kwotę 5.000 złotych. Pozwana zaakceptowała, że udział spadkodawcy w majątku wspólnym ujętym w spisie inwentarza sporządzonym przed Sądem Rejonowym w Olsztynie w sprawie I Ns 16/11 wynosi 15.805 złotych. Wskazała też, że udział spadkodawcy w(...) spółce cywilnejA. S. (2),I. S. (1)iM. S.wO.wynosił 5% i pozwana oszacowała go na kwotę około 12.500 złotych. Podniosła również, że nie ma podstaw do zaliczenia do masy spadkowej wartości nasadzeń na działce ogrodniczej. Przyznała, żeI. S. (1)darował na jej rzecz nieruchomości gruntowe wŁ.oraz lokal mieszkalny przyul. (...)wO., ale podniosła, że nieruchomości te stanowiły majątek wspólnyI. S. (1)i jej i dlatego do wartości spadku winna być doliczona jedynie połowa wartości tych nieruchomości, którą pozwana oszacowała na kwotę około 400.000 złotych.I. S. (1)darował też synowiM. S.lokal mieszkalny przyul. (...)wO., a wartość tej darowizny pozwana określiła na kwotę 250.000 złotych. Jednocześnie pozwana wskazała, że do długów spadkowych powstałych za życiaI. S. (1)należy udział w ½ części w kredycie hipotecznym związanym z nabyciem lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO., a zabezpieczonym hipoteką na tym mieszkaniu, zaś wartość tego udziału na dzień otwarcia spadku pozwana oszacowała na kwotę około 80.000 złotych. Długiem spadkowym jest też 5% udział w zadłużeniu(...) spółki cywilnejwO.w kwocie 9.516,50 złotych. Nadto w związku z chorobąI. S. (1)pozwana poniosła wysokie koszty jego leczenia, których nie jest w stanie udokumentować. Pozwana poniosła też koszty związane z pogrzebem i wybudowaniem nagrobka, które po odliczeniu zasiłku pogrzebowego wynoszą 8.801,84 złotych. Zdaniem pozwanej czysta wartość spadku wynosi 829.986,66 złotych, a zatem należny powodom zachowek wynosiłby 103.748,29 złotych. Z uwagi jednak na dokonane przez spadkodawcę na rzecz powodów darowizny, których wartość przewyższa wyliczoną kwotę zachowku powództwa winny ulec oddaleniu. W przypadku uwzględnienia roszczeń powodów pozwana wniosła o wydłużenie co najmniej o pół roku terminu zapłaty kwot należnego im zachowku, wskazując, że aktualnie nie posiada środków pieniężnych i może je uzyskać tylko w drodze sprzedaży nieruchomości gruntowych wŁ..
Wyrokiem z dnia 13 listopada 2013 roku Sąd Okręgowy w Olsztynie zasądził od pozwanej na rzecz powódkiK. G.kwotę 139.551,31 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 13 grudnia 2013 roku do dnia zapłaty i oddalił powództwoK. G.w pozostałym zakresie, zasądził od pozwanej na rzecz powodaA. S. (1)kwotę 139.551,31 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 13 grudnia 2013 roku do dnia zapłaty i oddalił powództwoA. S. (1)w pozostałym zakresie, zasądził od pozwanej na rzecz powodówK. G.iA. S. (1)solidarnie kwotę 5.417 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu, nakazał ściągnąć na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Olsztynie od powódkiK. G.kwotę 400 złotych, od powodaA. S. (1)kwotę 3.629,27 złotych tytułemreszty nieuiszczonych wydatków w sprawie, od pozwanej kwotę 14.530,22 złotych tytułem należnej opłaty od której powodowie byli zwolnieni (8.732 złote) i reszty nieuiszczonych wydatków w sprawie (5.798,22 złotych).
Orzeczenie to zapadło w oparciu o następujące ustalenia faktyczne:
I. S. (1)zmarł w dniu(...). Z pierwszego małżeństwa zI. L.miał on dwóch synówA.iM.oraz córkęK.. Po rozwodzie zI. L.I. S. (1)w 1994 roku zawarł kolejny związek małżeński zA. K. (1). Z drugiego małżeństwaI. S. (1)nie miał dzieci.
W dniu 14 stycznia 2008 rokuI. S. (1)sporządził notarialny testament, którym do całości spadku powołał żonęA. S. (2), a przypadku gdyby powołana do spadku nie chciała lub nie mogła być spadkobiercą do całości spadku powołał w udziałach po 1/2 części pasierbicęK. J.i synaM. S., przy czymI. S. (1)oświadczył, że jego życzeniem jest, aby w wyniku działu spadkuK. J.nabyła na wyłączną własność spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO., aM. S.nabył na wyłączną własność spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.. TestamentI. S. (1)został otwarty i ogłoszony w dniu 4 lutego 2011 roku przez Sąd Rejonowy w Olsztynie w sprawie I Ns 16/11.
W dniu 17 grudnia 2010 rokuK. G.złożyła oświadczenie o przyjęciu spadku wprost.A. S. (1)iM. S.nie składali oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.A. S. (2)jako spadkobierca testamentowy złożyła oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
Postanowieniem z dnia 4 lutego 2011 roku w sprawie I Ns 16/11 Sąd Rejonowy w Olsztynie stwierdził, że spadek poI. S. (1)na podstawie testamentu notarialnego z dnia 14 stycznia 2008 roku nabyłaA. S. (2)z dobrodziejstwem inwentarza. W dniu 18 lutego 2011 roku został sporządzony spis inwentarza obejmujący masę spadkową spadkodawcy według stanu z dnia otwarcia spadku, tj.(...), w zakresie rzeczy ruchomych stanowiących wyposażenie czterech pokoi, kuchni, przedpokoju, wyposażenia domku letniskowego o łącznej wartości 31.610 złotych, przy czym w spisie tym wskazano, że wszystkie te składniki były objęte małżeńską wspólnością majątkową łączącą spadkodawcę z żonąA. S. (2), a zatem wartość majątku przypadającego spadkodawcy wynosi 15.805 złotych. Spis inwentarza został bez zastrzeżeń podpisany przezA. S. (2),A. S. (1)iM. S..
Na podstawie umowy sprzedaży z dnia 15 grudnia 2006 roku małżonkowieI.iA. S. (2)nabyli lokal mieszkalny przyul. (...)wO.za cenę 280.000 złotych. Na zakup tego lokalu mieszkalnego małżonkowieI.iA. S. (2)przeznaczyli środki w kwocie 147.868,65 złotych pochodzące z zaciągniętego przez nich w dniu 13 grudnia 2006 roku kredytu. Pozostała kwota 130.000 złotych pochodziła z ceny sprzedanego w dniu 1 grudnia 2006 roku lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO., który na podstawie umowy darowizny z dnia 17 grudnia 1999 roku stanowił majątek odrębnyA. S. (2). Na zabezpieczenie kredytu zaciągniętego przez małżonkówI.iA. S. (2)na nabycie lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.lokal ten został obciążony hipoteką umowną kaucyjną w kwocie 295.737,30 złotych. Na dzień otwarcia spadku, tj.(...)zadłużenie z tego kredytu wynosiło 54.647,61 CHF (82.047,92 złotych przy kursie(...)3,0028 złotych).
W dniu 15 lutego 2000 roku rodziceI. S. (1)– małżonkowieF.iR. S.oraz siostraI. D.K.sprzedaliZ. W.za kwotę 165.000 złotych prawo wieczystego użytkowania nieruchomości o powierzchni 582 m2, oznaczonejnumerem ewidencyjnym (...), położonej przyul. (...)wO.i prawo własności piętrowego domu jednorodzinnego o powierzchni użytkowej 130 m2. W chwili tej sprzedaży w domu przyul. (...)wO.mieszkała pierwsza żona spadkodawcyI. S. (2)oraz ich dzieciA. S. (1)iK. G..F. S.chcąc zabezpieczyć swoje wnuki, które jego zdaniem nie mogły liczyć na ich ojca, pieniądze uzyskane ze sprzedaży prawa wieczystego użytkowania nieruchomości przyul. (...)wO.i prawa własności znajdującego się na niej domu przeznaczył na nabycie przezA. S. (1)lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO., a także na nabycie przezI. S. (2)lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO..I. S. (2)nabyła lokal mieszkalny przyul. (...)na podstawie umowy z dnia 23 lutego 2000 roku. Z kolei na podstawie umowy z dnia 8 marca 2000 rokuA. S. (1)nabył składający się z trzech pokoi, kuchni, przedpokoju i łazienki o łącznej powierzchni 59,5 m2lokal mieszkalny przyul. (...)wO.za cenę 82.000 złotych. Wszelkie formalności związane z nabyciem przezA. S. (1)lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.załatwiałI. S. (1).
W dniu 16 lipca 2003 rokuA. S. (1)działający pod firmą(...)wO.nabył od(...)pięcioletni samochód osobowy markiP.za kwotę 5.000 złotych.
I. S. (1)był wspólnikiem(...) spółki cywilnejwO.. Na dzień otwarcia spadku, tj.(...)spółka ta była zadłużona u osób trzecich na kwotę 38.817,01 złotych, a łączne saldo operacji na ten dzień wynosiło 151.513,03 złotych. Na dzień 19 sierpnia 2010 roku na koncie spółki znajdowała się kwota 44.373 złotych.
NaI. S. (1)było zarejestrowanych sześć samochodów osobowych różnych marek, z których dwa zostały przerejestrowane na innego właściciela, naA. S. (2)były zarejestrowane dwa samochody osobowe i jeden ciężarowy, którego współwłaścicielem byłM. S., a wspólnie naI. S. (1)iA. S. (2)było zarejestrowanych piętnaście samochodów, w tym sześć samochodów ciężarowych oraz dziewięć samochodów osobowych, z których jeden został wyrejestrowany z powodu demontażu, a drugi przerejestrowany na nowego właściciela.
W dniu 30 lipca 2010 roku małżonkowieI.iA. S. (2)sprzedali samochódmarki B. (...)rok produkcji 2004 za kwotę 65.700 złotych. Pochodzącą ze sprzedaży tego samochodu kwotę 40.000 złotych(...) spółka cywilnawO.przekazała w dniu 16 września 2010 roku jej wierzycielowi(...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąwO.. W dniu 7 kwietnia 2010 rokuI. S. (1)sprzedał samochód markiA. (...)rok produkcji 1998 za cenę 10.000 złotych, a w dniu 3 maja 2010 roku sprzedał samochód markiV. (...)rok produkcji 1999 za cenę 9.500 złotych. W dniu 26 października 2007 roku(...) spółka cywilnawO.sprzedałaD. K.samochód osobowy markiV. (...)za cenę 1.500 złotych, a po śmierci spadkodawcy w dniu 16 grudnia 2010 roku nabyła samochód ciężarowy markiC. (...)za cenę 18.400 złotych brutto.
Z opinii biegłego sądowego z zakresu wycenyprzedsiębiorstw (...)wynika, że na dzień otwarcia spadku wartość księgowa(...) spółki cywilnejwO.przy zastosowaniu metody księgowo - ewidencyjnej wynosiła 120.140,15 złotych, a przy zastosowaniu metody skorygowanych aktów netto - 121.600 złotych. Biegły wyliczył też, że wartość środków trwałych (samochody ciężarowe, maszyny budowlane i urządzenia) wynosi 220.967 złotych brutto, a wartość urządzeń wynosi 5.500 złotych brutto.
Na około półtora miesiąca przed śmiercią, w dniu 2 lipca 2010 rokuI. S. (1)darował synowiM. S.własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.. Na podstawie umowy z dnia 2 lipca 2010 rokuI. S. (1)darowałA. S. (2): udział w ½ części w nieruchomości oznaczonej numerem(...)o powierzchni 23.577 m(
    2)położonej wŁ.gminaB.obrębŁ.dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), udział w ½ części w nieruchomości oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)o powierzchni 5.7386 ha położonej wŁ.gminaB.obręb(...)dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), udział w ½ części w nieruchomości składającej się z działek oznaczonychnumerami geodezyjnymi (...)o łącznej powierzchni 10,2280 ha położonej wŁ.gminaB.dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), które darczyńca nabył na podstawie umowy darowizny z dnia 3 lutego 1999 roku i które stanowiły jego majątek osobisty, bowiem darczyńca nie zawierał z żoną umów majątkowych rozszerzających wspólność ustawową. NadtoI. S. (1)darowałA. S. (2)z ich majątku wspólnego niezabudowane nieruchomości oznaczonenumerami geodezyjnymi (...)o łącznej powierzchni 3,1649 ha położone wŁ.obręb(...)gminaB.dla których Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), które małżonkowieA. M.iI. S. (1)nabyli odS. D.na podstawie umowy sprzedaży z dnia 1 kwietnia 2009 roku, a także spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.o powierzchni 67,10 m(
    2)dla której to nieruchomości Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), nabyte przez małżonkówA. M.iI. S. (1)na podstawie umowy sprzedaży z dnia 15 grudnia 2006 roku za cenę 280.000 złotych, jak też spółdzielcze własnościowe prawo dogarażu oznaczonego numerem (...)przyul. (...)wO.o powierzchni 16.30 m(
    2), pozostającego w zasobachSpółdzielni Mieszkaniowej (...)wO..
Wartość darowizn strony określiły na łączną kwotę 1.390.000 złotych, w tym wartość spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego na kwotę 250.000 złotych, wartość garażu na kwotę 20.000 złotych, a wartość udziałów w niezabudowanych nieruchomościach gruntowych na kwotę 1.120.000 złotych.
Decyzją z dnia 5 maja 2011 roku BurmistrzB.zatwierdził podział stanowiącej współwłasność po 1/2 częściD. K.iA. S. (2)nieruchomości oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)na siedemnaście działek oznaczonych numerami geodezyjnymi od(...)o łącznej powierzchni 2.3577 ha, pod warunkiem ustanowienia przy ich zbywaniu służebności drogowych.
W dniu 12 marca 2012 roku przed Sądem Rejonowym w Olsztynie w sprawie I Ns 73/12A. S. (2)iD. K.zawarły ugodę, w której dokonały zgodnego zniesienia współwłasności nieruchomości pierwotnie oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)o powierzchni 5.7386 ha położonej wŁ.gminaB.dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), podzielonej we wstępnym projekcie podziału sporządzonym przez geodetęJ. G.na działki onumerach geodezyjnych (...), w ten sposób, że na wyłączną własnośćA. S. (2)przyznały działkę oznaczonąnumerem geodezyjnym (...), natomiast na wyłączną własnośćD. K.przyznały działki oznaczonenumerami geodezyjnymi (...), zaś działka oznaczonanumerem geodezyjnym (...)pozostała we współwłasnościA. S. (2)iD. K.po ½ udziału. JednocześnieA. S. (2)oddałaD. K.w bezpłatne używanie na pięć lat działkę oznaczonąnumerem geodezyjnym (...). W ugodzie tejA. S. (2)iD. K.dokonały też zgodnego zniesienia współwłasności nieruchomości pierwotnie oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)o powierzchni 23.577 m(

    2)położonej wŁ.gminaB.obrębŁ.dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), podzielonej decyzją BurmistrzaB.z dnia 5 maja 2011 roku na siedemnaście działek oznaczonych numerami geodezyjnymi od(...), w ten sposób, że na wyłączną własnośćA. S. (2)przyznały działki o numerach geodezyjnych od(...)natomiast na wyłączną własnośćD. K.przyznały działki o numerach geodezyjnych od(...). W ugodzie tejA. S. (2)iD. K.dokonały również zgodnego zniesienia współwłasności nieruchomości składającej się z działek oznaczonychnumerami geodezyjnymi (...)o łącznej powierzchni 10,2280 ha położonych wŁ.gminaB.dla których Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), podzielone we wstępnym projekcie podziału sporządzonym przez geodetęJ. G.w przypadku działki oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)na działki oznaczonenumerami geodezyjnymi (...), zaś w przypadku działki oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)na działki oznaczonenumerami geodezyjnymi (...), w ten sposób, że na wyłączną własnośćA. S. (2)przyznały działki oznaczonenumerami geodezyjnymi (...), natomiast na wyłączną własnośćD. K.przyznały działki oznaczonenumerami geodezyjnymi (...).
Po śmierciI. S. (1), w dniu 14 lutego 2012 roku wspólnicy(...) spółki cywilnejwO.A. S. (2)iM. S.podjęli uchwałę nr(...)o likwidacji spółki z dniem 29 września 2012 roku ustanawiając wspólników jej likwidatorami.
MałżonkowieI.iA. S. (2)mieli wspólne konta bankowe wBanku (...), przy czym na dzień(...)na jednym z nich był debet w kwocie 12.401,20 złotych, a na pozostałych dwóch znajdowały się środki w kwocie 8.996,47 złotych i 56.702,47 złotych.
Wartość samochodu markiM. (...)rok produkcji 2006 została określona przez biegłego z zakresu wyceny pojazdów mechanicznych na kwotę 31.800 złotych.
Jeszcze za życiaI. S. (1)A. S. (2)poniosła koszty w związku z jego choroba nowotworową, w tym około 20.893 złotych na leki i wyjazdy doW., 512 funtów (przy kursie funta 4,6345 złotych – 2.372,86 złotych) na badania krwi, a także na leczenie niekonwencjonalne i związane z tym wyjazdy na Litwę, których wysokośćA. S. (2)oceniła na kwotę około 5.000 złotych.I. S. (1)był pacjentemW. R., który akceptował leczenie spadkodawcy preparatami niezarejestrowanymi na terenie Polski, bowiem jego stan był ciężki, a dotychczas stosowana terapia nie dawała szans na wyleczenie. Sześciotygodniowa kuracja tymi lekami według obecnych cen wynosi od 20.000 do 25.000 złotych.
Na podstawie umowy z dnia 15 października 2012 rokuA. S. (2)darowałaM. S.nieruchomość o powierzchni 2,2542 ha położoną wŁ.gminaB.dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...), przy czym wartość przedmiotu darowizny strony określiły na kwotę 50.000 złotych.
Zgodnie z opinią biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomościP. W.wartość rynkowa nieruchomości składającej się z działek oznaczonychnumerami geodezyjnymi (...)położonej wŁ.gminaB.dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgą wieczystą KW (...)odpowiednio dla każdej z działek wynosi 12.000 złotych, 10.000 złotych i 252.000 złotych, łącznie 274.000 złotych, a 1/2 udziału w tej nieruchomości to kwota 137.000 złotych. Biegły wskazał też, że wartość nieruchomości oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)położonej w miejscowościŁ.gminaB.dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...)wynosi 507.000 złotych, a zatem wartość rynkowa udziału w ½ części tej nieruchomości wynosi 253.000 złotych. Według biegłego wartość rynkowa nieruchomości oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)położonej w miejscowościŁ.gminaB.dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...)wynosi 600.000 złotych, a zatem wartość udziału w ½ części tej nieruchomości wynosi 300.000 złotych. Biegły wyliczył też, że wartość rynkowa nieruchomości składającej się z działek oznaczonychnumerami geodezyjnymi (...)położonej wŁ.gminaB.dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...)wynosi 60.000 złotych. Biegły wyliczył wartość wszystkich nieruchomości na dzień otwarcia spadku, tj.(...)według cen z dnia 22 lipca 2013 roku.
Strony zgodnie ustaliły zaś, że wartość nakładów na działkę małżonkówA. M.iI. S. (1)znajdującą się na terenie ogrodu działkowego wW.R.wynosi 30.000 złotych.
Sąd Okręgowy powołując się naart. 991 § 1 k.c.wskazał, że powódceK. G.i powodowiA. S. (1)należy się zachowek po zmarłymI. S. (1)w wysokości połowy wartości przysługującego im udziału spadkowego.
Dalej Sąd I instancji wskazał, że substrat zachowku stanowi czystą wartość spadku, wyrażającą się różnicą między wartością stanu czynnego spadku (aktywów) a wartością stanu biernego spadku (pasywów) bez uwzględnienia zapisów zwykłych i poleceń oraz długów z tytułu zachowku, do której zgodnie zart. 993 k.c.dolicza się według zasad zart. 994 k.c.darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Sąd Okręgowy zaznaczył przy tym, że wedługart. 922 § 3 k.c.do długów spadkowych należą koszty pogrzebu w takim zakresie w jakim pogrzeb ten odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku, koszty postępowania spadkowego, koszty nagrobka, obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek oraz obowiązek wykonania zapisów zwykłych i poleceń. Długami spadkowymi są też długi powstałe za życia spadkodawcy, np. dług związany ze zwrotem pożyczki, koszty leczenia, opieki nad spadkodawcą, jego utrzymania, koszty związane z jego ostatnią chorobą poprzedzającą zgon.
Sąd Okręgowy podkreślił też, że gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku dorobkowym, to w procesie o roszczenie z tytułu zachowku dopuszczalne jest samodzielne ustalenie przez sąd orzekający stanu i wartości spadku bez uprzedniego postępowania o dział spadku lub o podział majątku, który był objęty małżeńską wspólnością ustawową.
Sąd I instancji wskazał, że w chwili śmierciI. S. (1)pomiędzy nim a pozwaną istniała małżeństwa wspólność ustawowa, a w skład majątku wspólnego wchodziło wyposażenie lokalu mieszkalnego przyul (...)wO.o wartości 31.610 złotych wskazanej w spisie inwentarza w sprawie I Ns 116/11 Sądu Rejonowego w Olsztynie, a także środki znajdujące się na koncie(...) spółki cywilnejwO.w kwocie 44.373 złotych, kwota 65.700 złotych uzyskana ze sprzedanego w dniu 30 lipca 2010 roku samochodu markiB. (...), środki na kontach bankowych w kwotach 8.996,47 złotych i 56.702,42 złotych, samochód markiM.o wartości 31.800 złotych, nakłady na działkę ogrodniczą wW.R.w kwocie 30.000 złotych. W skład majątku wspólnego wchodził też lokal mieszkalny przyul. (...)wO.o wartości 250.000 złotych i garaż o wartości 20.000 złotych, a także niezabudowana nieruchomość składająca się z działek oznaczonychnumerami geodezyjnymi (...)o łącznej powierzchni 3,1649 ha położonej wŁ.obręb(...)gminaB.dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...)o wartości 60.000 złotych, któreI. S. (1)darował pozwanej na podstawie umowy z dnia 2 lipca 2010 roku.
I. S. (1)miał majątek osobisty w postaci spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.oraz udziały w 1/2 części w trzech nieruchomościach gruntowych położonych wŁ.gminaB.. Na podstawie umowy z dnia 2 lipca 2010 rokuI. S. (1)darował swojemu synowiM. S.lokal mieszkalny przyul (...)wO.o wartości zgodnie określonej przez strony umowy na kwotę 250.000 złotych. Na podstawie umowy z dnia 2 lipca 2010 rokuI. S. (1)darował pozwanej udziały w 1/2 części w trzech nieruchomościach gruntowych położonych wŁ.gminaB., a wartość tych darowizn została oszacowana przez biegłego sądowego z zakresu(...)na kwotę 690.000 złotych.
Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska pozwanej, żeI. S. (1)poczynił darowizny na rzecz powódkiK. G.w postaci środków na zakup lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO., a na rzecz powodaA. S. (1)lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.o wskazanej przez pozwaną wartości 250.000 złotych.
W ocenie Sądu twierdzenia pozwanej, żeF. S.darowałI. S. (1)środki uzyskane ze sprzedanego w dniu 15 lutego 2000 roku przezF. S.iR. S.orazD. K.na rzeczZ. W.prawa wieczystego użytkowania nieruchomości przyul. (...)wO.i prawa własności znajdującego się na niej domu jednorodzinnego za cenę 165.000 złotych zostały sformułowane jedynie na użytek niniejszego procesu. Sąd ten zaznaczył, że świadekD. K.zaprzeczając pisemnemu jej oświadczeniu, iż toF. S.poczynił darowiznę na rzeczA. S. (1)iI. S. (2), nawet nie twierdziła, iż jej ojciec uzyskał jakąkolwiek zgodę jej i jej matki na dokonanie darowizny na rzeczI. S. (1)ze środków uzyskanych ze sprzedaży tej nieruchomości. Zeznała ona jedynie, że była świadkiem wręczenia pieniędzyI. S. (1)ze wskazaniem, że mają one być przeznaczone na zakup mieszkańA. S. (1)iI. S. (2). Mając na uwadze zgodne i wzajemnie uzupełniające się, a przez to uznane przez Sąd za wiarygodne, zeznania świadkówA. B.,G. M.- sąsiadek dziadków powodów orazH. K.,T. P. (1)iM. Z.- sióstrF. S.,I. S. (2)- pierwszej żony spadkodawcy oraz żony powodaJ. S., żeF. S.chciał zabezpieczyć swoje wnuki, które jego zdaniem nie mogły liczyć na ojca (spadkodawcę) i którego zachowania i postępowania nie akceptował, Sąd Okręgowy uznał, żeI. S. (1)jedynie w imieniu swego ojca, matki i siostryD. K.uiszczał cenę nabycia lokali mieszkalnych przyul. (...)wO.. Sąd I instancji za niewiarygodne uznał zeznania świadkówS. D.,L. Ż.,M. K.,J. P.,M. B.,A. K. (2), że pieniądze na zakup lokali mieszkalnych przyul. (...)wO.należały doI. S. (1)mając na uwadze powiązania towarzyskie i zależności związane z obecnym lub wcześniejszym zatrudnianiem tych świadków w firmie spadkodawcy, a także to, że wiedzę w tym zakresie powzięli oni głównie z rozmów zI. S. (1), który jak wynika z zeznań jego ciotekH. K.,T. P. (1)iM. Z.lubił „błyszczeć” i wyróżniać się strojem i posiadanymi dobrami majątkowymi.
Sąd I instancji zaznaczył przy tym, że właścicielką lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.jestI. S. (2)i dlatego nie sposób uznać, że stanowi on darowiznęI. S. (1)na rzecz powódkiK. G.. Podkreślił, że nie było żadnych przeszkód, by za stosownym zezwoleniem Sądu Rodzinnego dokonać darowizny lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.na rzecz małoletniej wówczas powódkiK. G..
Zdaniem Sądu niewiarygodne są zeznania pozwanej i świadkaM. S., żeA. S. (1)działający pod firmą(...)wO.nie kupił w dniu 16 lipca 2003 roku od(...)A. S. (2)iI. S. (1)pięcioletniego samochodu markiP.za kwotę 5.000 złotych, ale że samochód ten został mu darowany przezI. S. (1).
Jednocześnie Sąd I instancji uznał, że darowana przezI. S. (1)na rzecz powodaA. S. (1)z okazji urodzin jego dziecka kwota 5.000 złotych jest drobną, zwyczajowo przyjętą darowizną, skoro taką samą kwotęI. S. (1)darowałM. S.z okazji narodzin jego dziecka, a w konsekwencji Sąd nie doliczył jej do spadku poI. S. (1).
Do spadku poI. S. (1)Sąd Okręgowy doliczył wartość(...) spółki cywilnejwO.w kwocie 120.870 złotych, stanowiącej średnią wyliczonej przez biegłego sądowego z zakresu wycenyprzedsiębiorstw (...)na dzień otwarcia spadku wartości księgowej(...) spółki cywilnejprzy zastosowaniu metody księgowo–ewidencyjnej - 120.140,15 złotych oraz przy zastosowaniu metody skorygowanych aktów netto - 121.600 złotych.
Sąd I instancji uznał, że od wartości stanu czynnego spadku należy odliczyć długi spadkowe powstałe tak za życiaI. S. (1), jak i po jego śmierci, obejmujące ½ niespłaconego kredytu zaciągniętego na zakup lokalu mieszkalnego przyul (...)wO., kredyt zaciągnięty przez(...) spółkę cywilnąwO.w kwocie 9.516,50 złotych (1/2 to 4.758,25 złotych), koszty leczenia spadkodawcy związane z zakupem leków, wizytami u lekarzy, korzystaniem z usług medycyny niekonwencjonalnej w łącznej kwocie 53.265,86 złotych, koszty postawienia nagrobka w kwocie 8.801,84 złotych oraz kwotę 6.200,60 złotych stanowiącą 1/2 debetu na koncie bankowym w kwocie 12.401,20 złotych. Od wartości stanu czynnego spadku Sąd Okręgowy odjął też kwotę 130.000 złotych, stanowiącą osobisty majątek pozwanej, a przeznaczoną na zakup lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.. Sąd nie podzielił natomiast stanowiska pozwanej, że na zakup tego lokalu mieszkalnego wydatkowała dalsze kwoty 5.000 złotych i 6.360,06 złotych.
W konsekwencji Sąd Okręgowy stwierdził, że czysta wartość spadku poI. S. (1)stanowiąca podstawę do obliczenia zachowku powiększona o darowizny i pomniejszona o długi spadkowe wynosi 1.116.410,49 złotych (1.105.000 złotych wartość darowizn + 255.461 złotych wartość majątku spadkowego przypadająca spadkodawcy – 244.050,51 złotych długów spadkowych, w tym kwota 130.000 złotych stanowiąca majątek osobisty pozwanej). Wobec tego, że udział spadkowy każdego z uprawnionych do dziedziczenia z mocy ustawy po zmarłymI. S. (1)wynosiłby 279.102,62 złotych, to każdemu z powodów należy się zachowek w kwocie 139.551,31 złotych i taką też kwotę Sąd I instancji zasądził na rzecz każdego z powodów wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 13 grudnia 2013 roku, tj. od dnia wyrokowania, mając na uwadze fakt, że ustalenie wartości spadku w celu określenia zachowku następuje według cen z chwili orzekania o roszczeniu z tytułu zachowku.
Sąd I instancji nie uwzględnił wniosku pozwanej o zakreślenie terminu płatności zasądzonych na rzecz powodów należności z półrocznym opóźnieniem z uwagi na to, że pozwana mając świadomość ciążących na niej zobowiązań z tytułu zachowku konsekwentnie wyzbywała się majątku. Zlikwidowana została bowiem w całości dobrze prosperująca(...) spółka cywilnawO.. Jednocześnie pozwana po zniesieniu współwłasności nieruchomości będących przedmiotem darowizny i ich nowym podziale wyzbyła się własności części tych nieruchomości na rzeczD. K.. Zdaniem Sądu opóźnienie terminu płatności świadczeń na rzecz powodów może utrudnić uzyskanie należnych im świadczeń.
O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 100 k.p.c., wskazując, że powodowie utrzymali się ze swoimi roszczeniamiK. G.w 62%, aA. S. (1)w 55.82%, jednak z uwagi na to, że powodowie są reprezentowani przez jednego pełnomocnika do rozliczenia kosztów Sąd przyjął, iż wygrali oni sprawę w 61%, a przegrali w 41%. Koszty procesu łącznie z kosztami dwukrotnego postępowania zażaleniowego wygranego przez pozwaną wynoszą 30.094 złotych, a zatem pozwaną obciążają koszty procesu w kwocie 5.417 złotych.
Sąd I instancji stosownie do wyniku sprawy na podstawieart. 113 ust 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(t.j. Dz. U. z 2010 roku, Nr 90 poz. 594 ze zm.) obciążył strony nieuiszczonymi kosztami sądowymi. Z uwagi na zwolnienie powódkiK. G.od wydatków sądowych ponad kwotę 100 złotych od każdej czynności pociągającej za sobą wydatki obciążają ją nieuiszczone wydatki w kwocie 400 złotych, zaś powodaA. S. (1)w 3.629,27 złotych, natomiast pozwaną obciąża opłata sądowa od pozwów w wysokości wyliczonej od zasądzonego od niej roszczenia w kwocie 8.732 złote oraz reszta nieuiszczonych wydatków w kwocie 5.798,22 złotych.
Powyższy wyrok w całości zaskarżyła apelacją pozwana, zarzucając:
I. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia polegający na:
1) uznaniu, że w trakcie postępowania sądowego pozwana po dokonaniu podziału nieruchomości położonych wŁ.i zniesieniu współwłasności tych nieruchomości z udziałemD. K., wyzbyła się własności części tych nieruchomości na rzeczD. K., podczas gdy czynność zniesienia współwłasności polegała na fizycznym podziale nieruchomości pomiędzy właścicielki i przyznaniu zarównoA. S. (2), jak iD. K.wydzielonych wcześniej działek gruntu, co oznacza, że pozwana pozostaje właścicielką rzeczonej nieruchomości, a tym samym nie uzyskała środków pieniężnych z ich sprzedaży,
2) przyjęciu, że spadkodawcaI. S. (1)darował pozwanej własnościowy lokal mieszkalny przyul. (...)wO.oraz garaż przyul. (...)wO., podczas gdy ta nieruchomość wchodziła w skład majątku dorobkowego małżonków, a tym samym spadkodawca był właścicielem tylko udziału w nieruchomości, co oznacza, że wartość jego darowizny nie mogła wynosić 250.000 złotych, gdyż całe mieszkanie warte jest 270.000 złotych,
II. naruszenie przepisów prawa procesowego, co mogło mieć wpływ na treść wydanego w sprawie postanowienia, a mianowicie:
1)art. 233 § 1 k.p.c.poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów poprzez uznanie:
a) że pozwana posiada środki pieniężne niezbędne do zapłaty powodom przysługującego im zachowku, podczas gdy w toku postępowania nie mogła dokonać sprzedaży posiadanych nieruchomości z uwagi na powtarzające się wnioski powodów o udzielenie zabezpieczenie roszczenia oraz fakt, iż dokonała ona tylko podziału i zniesienia współwłasności jednej z nieruchomości, nie wyzbywając się własności nieruchomości na rzeczD. K.,
b) za wiarygodne zeznań świadków wnioskowanych przez stronę powodową, podczas gdy z przebiegu ich przesłuchania jednoznacznie wynika, że świadkowie ci zostali poinformowani o oczekiwanej od nich treści zeznań,
c) uznanie za wiarygodne zeznań świadkaI. S. (2), podczas gdy jest to osoba bezpośrednio zainteresowana w korzystnym rozstrzygnięciu sprawy dla pozwanych, z racji powiązań ekonomicznych i rodzinnych,
d) za rzetelne i wiarygodne zeznań powodów, podczas gdy w toku postępowania ustalono, że powódA. S. (1)tworzył dowody poprzez przedstawienie oświadczenia podpisanego przezD. K., która nie była świadoma znaczenia słów jakie podpisywała z uwagi na stan w jakim się znajdowała (zmęczenie),
e) przyjęcie, że dokonana przez spadkodawcę na rzecz powodaA. S. (1)darowizna w kwocie 5.000 złotych jest kwotą drobną zwyczajowo przyjętą w środowisku, podczas gdy stanowi ona około 4% zasądzonego na rzecz powoda zachowku,
f) że zakupu na rzecz powodaA. S. (1)lokalu mieszkalnego przyul. (...)dokonał jego dziadek, podczas gdy słuchani w toku postępowania świadkowie wyraźnie wskazali, że pieniądze na mieszkanie pochodziły z darowizny, jaką otrzymał spadkodawcaI. S. (1)od swoich rodziców, czyli pieniądze te były przeznaczone przez rodziców spadkodawcy dla samego spadkodawcy i to spadkodawca decydował jaki lokal i za jaką cenę zakupi synowi,
g) za wiarygodne zeznań świadkaI. S. (2), że ojciec spadkodawcy dziewięć lat po rozwodzie świadka i spadkodawcy nabył na rzecz świadka lokal mieszkalny położony wO.,
h) za niewiarygodne zeznań świadkaM. S., podczas gdy nie jest on osobą zainteresowaną treścią rozstrzygnięcia w sprawie, a nadto jest on bratem powodów, a tym samym nie miałby powodu, aby im szkodzić,
2)art. 325 k.p.c.poprzez wskazanie w sentencji wyroku daty jego wydania jako dzień 13 listopada 2013 roku, w sytuacji gdy faktycznie wyrok został wydany w dniu 13 grudnia 2013 roku,
3)art. 328 § 2 k.p.c.poprzez niewskazanie faktów, na podstawie których ustalono wartość majątku spadkowego przypadającego spadkodawcy w kwocie 255.461 złotych,
III. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez ich niewłaściwe zastosowanie:
1)art. 991 § 2 k.c.poprzez doliczenie do masy spadku kwoty 255.461 złotych jako wartości majątku spadkowego przypadającego spadkodawcy, podczas gdy nie wskazano, co składa się na tą kwotę, a tym samym czy uprawnienie w tej wysokości wchodzi do masy spadkowej poI. S. (1),
2)art. 996 k.c.poprzez niezaliczenie zakupionego na rzecz powodaA. S. (1)lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO., podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że wszelkie czynności, w tym uiszczenie ceny, dokonał spadkodawca, oraz poprzez niezaliczenie darowanej powodowiA. S. (1)kwoty 5.000 złotych „z okazji urodzenia się jego dziecka” na poczet należnego mu zachowku, podczas gdy mając na względzie sytuację majątkową spadkodawcy (zobowiązania w tym kredyty) uznać należy, że jest to kwota wysoka i nie podlega wyłączeniu wynikającemu zart. 994 § 1 k.c.,
3)art. 5 k.c.poprzez jego niezastosowanie i nieodroczenie terminu płatności świadczeń na rzecz powodów, podczas gdy pozwana nie posiada środków pieniężnych na zapłatę tak wysokich kwot, a nadto sprawuje opiekę nad niepełnosprawną córką, która jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, a co za tym idzie całkowicie uzależniona od matki i tym samym pozwana musi zapewnić jej środki niezbędne na utrzymanie, leczenie oraz zapewnienie bytu w przyszłości.
Domagała się zmiany zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenia od pozwanej na rzecz powódkiK. G.kwoty 107.610 złotych tytułem zachowku oraz oddalenia powództwaA. S. (1), a także zasądzenia od powodów solidarnie na rzecz pozwanej kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie odwoławcze według norm prawem przepisanych ewentualnie zmiany zaskarżonego wyroku i wydłużenia co najmniej o sześć miesięcy terminu zapłaty kwot należnego powodom zachowku, uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Apelację od powyższego wyroku wywiodła powódkaK. G.zaskarżając go w części, tj. w zakresie zasądzenia odsetek od dnia 13 grudnia 2013 roku do dnia zapłaty od kwoty 139.551,31 złotych, a także powódA. S. (1)zaskarżając go w części, tj. w zakresie zasądzenia odsetek od dnia 13 grudnia 2013 roku do dnia zapłaty od kwoty 139.551,31 złotych.
Rozstrzygnięciu temu zarzucili:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.art. 455 k.c.w zw. zart. 481 § 1 k.c.w zw. zart. 991 k.c.poprzez orzeczenie, że zapłata należności 139.551,31 złotych przez pozwaną na rzecz powódkiK. G.ma nastąpić z odsetkami ustawowymi od dnia wyrokowania, tj. od dnia 13 grudnia 2013 roku, podczas gdy pozwana winna być zobowiązana do zapłaty należności: od kwoty 100.000 złotych od dnia 26 września 2011 roku, tj. od dnia doręczenia pozwanej pozwu do dnia zapłaty, a od kwoty 39.551,31 złotych od dnia 17 października 2011 roku, tj. od dnia doręczenia pozwanej rozszerzenia powództwa do dnia zapłaty,
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.art. 455 k.c.w zw. zart. 481 § 1 k.c.w zw. zart. 991 k.c.poprzez orzeczenie, że zapłata należności 139.551,31 złotych przez pozwaną na rzecz powodaA. S. (1)ma nastąpić z odsetkami ustawowymi od dnia wyrokowania, tj. od dnia 13 grudnia 2013 roku, podczas gdy pozwana winna być zobowiązana do zapłaty należności: od kwoty 100.000 złotych od dnia 17 listopada 2011 roku, tj. od dnia doręczenia pozwanej pozwu do dnia zapłaty, a od kwoty 39.551,31 złotych od dnia 4 kwietnia 2012 roku, tj. od dnia doręczenia pozwanej rozszerzenia powództwa do dnia zapłaty.
Domagali się zmiany zaskarżonego wyroku i zasądzenia od pozwanej na rzecz powódkiK. G.kwoty 139.551,31 złotych z odsetkami ustawowymi od kwoty 100.000 złotych od dnia 26 września 2011 roku do dnia zapłaty, a od kwoty 39.551,31 złotych od dnia 17 października 2011 roku do dnia zapłaty, a także zasądzenia od pozwanej na rzecz powodaA. S. (1)kwoty 139.551,31 złotych z odsetkami ustawowymi od kwoty 100.000 złotych od dnia 17 listopada 2011 roku do dnia zapłaty, a od kwoty 39.551,31 złotych od dnia 4 kwietnia 2012 roku do dnia zapłaty.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Nieuzasadniona jest apelacja pozwanej, na uwzględnienie zasługuje natomiast apelacja powodów.
W pierwszym rzędzie trzeba wskazać, że pozwana trafnie zauważyła, że komparycja zaskarżonego wyroku zawiera oczywistą omyłkę pisarską w oznaczeniu daty jego wydania, aczkolwiek błędnie zarzuciła, że stanowi to naruszenieart. 325 k.p.c.
Mając na uwadze, że zaskarżony wyrok został wydany nie w dniu 13 listopada 2013 roku, ale w dniu 13 grudnia 2013 roku, Sąd Apelacyjny sprostował tę oczywistą omyłkę pisarską na podstawieart. 350 § 1 i 3 k.p.c., o czym orzeczono w punkcie I sentencji.
Przechodząc do meritum należy stwierdzić, że ustalenia Sądu Okręgowego istotne dla rozstrzygnięcia o uprawnieniu powodów do zachowku po zmarłymI. S. (1), jak i dla wyliczenia tego zachowku albo nie były kwestionowane przez skarżących albo nie zostały podważone i dlatego Sąd Apelacyjny przyjmuje je za podstawę rozstrzygnięcia.
Odnosząc się do apelacji pozwanej, a w pierwszej kolejności do podniesionego w niej zarzutu naruszeniaart. 328 § 2 k.p.c.trzeba wskazać, że jakkolwiek uzasadnienie zaskarżonego wyroku można poddać pewnej krytyce, to jednak umożliwia ono dokonanie oceny toku rozumowania Sądu I instancji, który doprowadził do wydania orzeczenia. W szczególności, wbrew stanowisku pozwanej, z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że na przyjętą przez Sąd Okręgowy wartość stanu czynnego spadku w kwocie 255,461 złotych składa się ½ części majątku wspólnegoI.iA. S. (2)obejmującego wyposażenie lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.o wartości 31.610 złotych, środki znajdujące się na koncie(...) spółki cywilnejwO.w kwocie 44.373 złotych, kwota 65.700 złotych uzyskana ze sprzedanego w dniu 30 lipca 2010 roku samochodu markiB. (...), środki na kontach bankowych w kwotach 8.996,47 złotych i 56.702,42 złotych, samochód markiM.o wartości 31.800 złotych, nakłady na działkę ogrodniczą wW.R.w kwocie 30.000 złotych, a także wartość(...) spółki cywilnejwO.w kwocie 120.870 złotych.
Tymczasem obrazaart. 328 § 2 k.p.c.może być skutecznym zarzutem apelacji tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie posiada wszystkich koniecznych elementów, bądź zawiera tak kardynalne braki, które uniemożliwiają kontrolę instancyjną. Naruszenieart. 328 § 2 k.p.c.może być ocenione jako mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy w sytuacjach tylko wyjątkowych, do których zaliczyć można takie, w których braki w zakresie poczynionych ustaleń faktycznych i oceny prawnej są tak znaczne, że sfera motywacyjna orzeczenia pozostaje nieujawniona bądź ujawniona w sposób uniemożliwiający poddanie jej ocenie instancyjnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2000 roku, V CKN 606/00, Lex nr 53116). Sytuacja taka, jak wskazano powyżej, nie zachodzi w niniejszej sprawie.
Nieskuteczny był też podniesiony przez pozwaną zarzut błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia polegającego na przyjęciu, żeI. S. (1)darował pozwanej lokal mieszkalny przyul. (...)wO.oraz garaż przyul. (...)wO., podczas gdy nieruchomość ta wchodziła w skład majątku wspólnegoI. S. (1)i pozwanej, a tym samymI. S. (1)był właścicielem tylko udziału w tej nieruchomości, co oznacza, że wartość jego darowizny nie mogła wynosić 250.000 złotych, gdyż wartość całego mieszkania wynosi 270.000 złotych.
Z zestawienia przyjętej przez Sąd I instancji łącznej wartości doliczonych do spadku poI. S. (1)dokonanych przez niego darowizn – 1.105.000 złotych, a także wartości darowanych przezI. S. (1)na rzecz pozwanej ½ udziału w nieruchomości oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)położonej wŁ.– 253.000 złotych, ½ udziału w nieruchomości oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)położonej wŁ.– 300.000 złotych, ½ udziału w nieruchomości składającej się z działek oznaczonychnumerami geodezyjnymi (...)położonej wŁ.– 137.000 złotych, wartości darowanego przezI. S. (1)na rzeczM. S.lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.– 250.000 złotych wynika, że Sąd Okręgowy doliczył do spadku poI. S. (1)dokonaną przez niego na rzecz pozwanej darowiznę ½ udziału w nieruchomości składającej się z działek oznaczonychnumerami geodezyjnymi (...)położonej wŁ.o wartości 30.000 złotych oraz darowiznę ½ udziału w lokalu mieszkalnym przyul. (...)wO.– 125.000 złotych oraz darowiznę ½ udziału w garażu przyul. (...)wO.– 10.000 złotych, korzystnie zresztą dla pozwanej, skoro w piśmie z dnia 26 kwietnia 2013 roku pozwana przyznała wskazaną przez powodów wartość lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.– 280.000 złotych oraz wartość garażu przyul. (...)wO.– 30.000 złotych (k. 658).
Nie sposób też zgodzić się z pozwaną, że Sąd I instancji przyjmując, iż środki na nabycie lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.nie zostały darowaneA. S. (1)przezI. S. (1)naruszyłart. 233 § 1 k.p.c.
Przepis ten stanowi, że sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego uznania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Taka ocena dokonywana jest na podstawie przekonań sądu, jego wiedzy i posiadanego doświadczenia życiowego, a nadto winna uwzględniać wymagania prawa procesowego oraz reguły logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowodowych i - ważąc ich moc oraz wiarygodność - odnosi je do pozostałego materiału dowodowego. Tak więc skuteczne postawienie zarzutu naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.wymaga wykazania, że sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, to bowiem jedynie może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie strony o innej niż przyjął sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena sądu, a do tego de facto sprowadza się apelacja pozwanej w zakresie, w jakim kwestionuje dokonaną przez Sąd I instancji ocenę dowodów pod kątem osoby, która darowałaA. S. (1)środki na nabycie lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO..
Sąd Okręgowy wskazał, że podstawę ustaleń co do nabycia przezA. S. (1)lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.za środki darowane mu przezF. S.stanowiły zeznania świadkówA. B.,G. M.- sąsiadek dziadków powodów,H. K.,T. P. (2)iM. Z.- sióstrF. S.,I. S. (2)- pierwszej żony spadkodawcy oraz żony powodaJ. S.oraz wyjaśnił dlaczego dał wiarę tym dowodom, a jednocześnie dlaczego nie podzielił zeznań świadkówD. K.,S. D.,L. Ż.,M. K.,J. P.,M. B.,A. K. (2),M. S.oraz pozwanej, że pieniądze na zakup lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.stanowiły darowiznęI. S. (1)na rzeczA. S. (1). Trzeba przy tym wskazać, że protokoły rozpraw przed Sądem I instancji nie dają podstawy do stwierdzenia, że zawnioskowani przez pozwaną świadkowie byli upominani i pozbawieni możliwości wyartykułowania swoich spostrzeżeń – jak wskazywała ona w apelacji.
W ocenie Sądu Apelacyjnego za niewiarygodnością zeznań świadkaD. K.przemawia także treść umowy sprzedaży prawa wieczystego użytkowania nieruchomości przyul. (...)wO.i prawa własności znajdującego się na niej domu jednorodzinnego oraz umowy sprzedaży lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.. Z pierwszej umowy wynika, że w dniu jej zawarcia, tj. w dniu 15 lutego 2000 roku nabywca zapłacił cenę w kwocie 115.000 złotych, zaś pozostałą resztę ceny w kwocie 50.000 złotych zobowiązał się zapłacić do dnia 15 marca 2000 roku. Zgodnie zaś z drugą umową w dniu jej zawarcia, tj. w dniu 8 marca 2000 roku kupujący zapłacił cenę 62.000 złotych, a pozostałą resztę ceny w kwocie 20.000 złotych zobowiązał się zapłacić do dnia 15 marca 2000 roku. GdybyI. S. (1)uzyskał odF. S.darowiznę w postaci całej ceny uzyskanej ze sprzedaży prawa wieczystego użytkowania nieruchomości przyul. (...)wO.i prawa własności znajdującego się na niej domu jednorodzinnego i przeznaczył ją m.in. na zakup lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO., tak jak twierdziła świadekD. K., to dysponując w dniu 15 lutego 2000 roku kwotą 115.000 złotych mógł w dniu 8 marca 2000 roku zapłacić całą cenę nabycia lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.. Daty zawarcia obu umów, uiszczone przy tym ceny, przewidziane w obu umowach daty zapłaty reszty ceny i ich wysokość przemawiają za tym, że pierwsza i druga część ceny nabycia lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.zostały uiszczone odpowiednio z pierwszej i drugiej raty ceny sprzedaży prawa wieczystego użytkowania nieruchomości przyul. (...)wO.i prawa własności znajdującego się na niej domu jednorodzinnego. Trudno uznać, żeI. S. (1)z darowizny w kwocie 115.000 złotych uiścił część ceny lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.w kwocie 62.000 złotych, a czekając na darowiznę w kwocie 50.000 złotych zobowiązał się zapłacić pozostałą resztę ceny lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.w kwocie 20.000 złotych.
W ocenie Sądu Apelacyjnego trudno też uznać, żeI. S. (1), który w czasie zakupu lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.razem z żoną i jej niepełnosprawną córką zajmował mieszkanie składające się jedynie z jednego pokoju, kuchni, przedpokoju i łazienki, przeznaczyłby darowane mu przezF. S.pieniądze na zakupA. S. (1), który był wówczas kawalerem, lokalu mieszkalnego, składającego się z trzech pokoi, kuchni, przedpokoju i łazienki.
Tym samym musiał upaść zarzut naruszeniaart. 996 k.c.przez niezaliczenie na należny powodowiA. S. (1)zachowek darowizny w postaci środków na nabycie lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO..
Zamierzonego przez pozwaną skutku nie mogły wywrzeć zarzuty podważające zeznania świadków, a w szczególnościI. S. (2), że to nieI. S. (1), aleF. S.darował środki na nabycie lokalu mieszkalnego przyul. (...)wO.. Właścicielką tego lokalu mieszkalnego jestI. S. (2)i dlatego nie może być mowy o jakiejkolwiek darowiźnie w zakresie tego mieszkania na rzecz powódkiK. G..
W kontekście zarzutów pozwanej podniesionych na rozprawie apelacyjnej trzeba wskazać, że Sąd I instancji bez naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.przyjął też, że samochód osobowy markiP.nie został darowanyA. S. (1)przezI. S. (1), ale, żeA. S. (1)kupił ten pojazd od(...)A. S. (2)iI. S. (1), skoro w aktach sprawy I C 484/1 jest faktura nr(...)potwierdzająca zawarcie pomiędzy(...)A. S. (2)iI. S. (1)iA. S. (1)działającym pod firmą(...)wO.umowy kupna-sprzedaży samochodu osobowego markiP..
W ocenie Sądu Apelacyjnego nie można zgodzić się z pozwaną, że Sąd Okręgowy naruszyłart. 233 § 1 k.p.c.uznając, że darowana przezI. S. (1)na rzecz powodaA. S. (1)kwota 5.000 złotych z okazji urodzenia się jego dziecka była darowizną drobną, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętą, której, zgodnie z art. 994 § 1 k..c., nie dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku. ŚwiadekM. S.zeznał bowiem, że on również kilka dni przedA. S. (1)uzyskał odI. S. (1)darowiznę z okazji urodzenia się jego dziecka (k. 439v). W świetle tych zeznań nie można uznać, że sam fakt, iż w czasie dokonywania darowizny na rzeczA. S. (1)I. S. (1)mieszkał z żoną i jej niepełnosprawną córką w jednopokojowym mieszkaniu, przemawia za tym, że darowizny w kwocie 5.000 złotych nie można uznać za drobną, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętą. Dla oceny, że darowana przezI. S. (1)na rzeczA. S. (1)kwota 5.000 złotych z okazji urodzenia się jego dziecka była drobną, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętą darowizną nie bez znaczenia jest to, że na podstawie umowy darowizny z dnia 3 lutego 1999 rokuI. S. (1)uzyskał udziały w ½ części w nieruchomości oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)o powierzchni 23,577 m2położonej wŁ., nieruchomości oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)o powierzchni 5,7386 ha położonej wŁ.i nieruchomości składającej się z działek oznaczonychnumerami geodezyjnymi (...)o łącznej powierzchni 10,2280 ha położonej wŁ.– jak wynika z opinii biegłego sporządzonej w przedmiotowej sprawie, o znacznej wartości.
W konsekwencji musiał upaść zarzut naruszeniaart. 996 k.c.przez niezaliczenie na należny powodowiA. S. (1)zachowek darowizny w kwocie 5.000 złotych z okazji urodzenia się jego dziecka.
Pozostałe ustalenia Sądu Okręgowego co do czynnego i biernego stanu spadku poI. S. (1), jak i doliczonych do spadku darowizn nie były kwestionowane i dlatego musiały się ostać, niezależnie od ich trafności.
Zgodnie zart. 378 § 1 k.p.c.sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. Sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 roku, III CZP 49/07, OSNC 2008/6/55). Tak więc bez odpowiedniego zarzutu sąd drugiej instancji nie może wziąć pod uwagę uchybień prawu procesowemu, a więc także uchybień w zakresie ustaleń faktycznych, popełnionych przez sąd pierwszej instancji, choćby miały one wpływ na wynik sprawy.
Zarzucając Sądowi Okręgowemu obrazęart. 991 § 2 k.c.poprzez doliczenie do masy spadkowej kwoty 255.461 złotych, bez wskazania co składa się na tę kwotę – z czym, jak wskazano powyżej, nie sposób się zgodzić, pozwana nie mogła podważyć ustaleń Sądu I instancji co do czynnego i biernego stanu spadku poI. S. (1).
Pozwana słusznie wskazała na błędne ustalenie Sądu Okręgowego, że wyzbyła się ona części darowanych jej przezI. S. (1)nieruchomości położonych wŁ.na rzeczD. K.. W dniu 12 marca 2012 roku przed Sądem Rejonowym w Olsztynie w sprawie I Ns 73/12A. S. (2)iD. K.zawarły bowiem ugodę, w której dokonały zgodnego zniesienia współwłasności nieruchomości położnych wŁ., w wyniku którego część tych nieruchomości przyznały na wyłączną własnośćD. K., część na wyłączną własnośćA. S. (2), a część na współwłasnośćD. K.iA. S. (2). To uchybienie Sądu I instancji nie mogło jednak zgodnie z zamierzeniem pozwanej skutkować odroczeniem terminu płatności zasądzonych na rzecz powodów świadczeń z tytułu zachowku poI. S. (1).
Sąd Okręgowy, uznając, że w sprawie nie zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek uzasadniający rozłożenie na raty zasądzonych od pozwanej na rzecz powodów świadczeń z tytułu zachowku poI. S. (1), o jakim mowa wart. 320 k.p.c., nie naruszyłart. 233 § 1 k.p.c.
Mając na uwadze, że pozewK. G.o zapłatę zachowku został wniesiony w lipcu 2011 roku, zaśA. S. (1)wystąpił z pozwem o zapłatę zachowku w sierpniu 2011 roku, a także uwzględniając posiadany przez pozwaną majątek trzeba uznać, że przy zachowaniu należytej staranności mogła ona do czasu zakończenia postępowania uzyskać środki na spłatę powodów. W dniu 14 lutego 2012 roku wspólnicy(...) spółki cywilnejwO.A. S. (2)iM. S.podjęli uchwałę o likwidacji tej spółki. Z tego tytułuA. S. (2)z pewnością uzyskała jakieś środki, skoroM. S.na bazie likwidowanej spółki razem ze swoją żoną założył spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. W dniu 15 października 2012 roku pozwana darowałaM. S.nieruchomość położoną wŁ., dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...). Pozwana mogła też zbyć posiadane przez nią nieruchomości położone wŁ., a na przeszkodzie temu z pewnością nie stały składane przez powodów wnioski o zabezpieczenie powództwa, z których zresztą tylko jeden został uwzględniony przez udzielenie powodowiA. S. (1)zabezpieczenia i obciążenie nieruchomości położonej wŁ., dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadziksięgę wieczystą KW (...)hipoteką przymusową na sumę 125.681 złotych (k. 107 akt I C 484/11 Sądu Okręgowego w Olsztynie)..
Nie sposób też uznać, że Sąd I instancji nie rozkładając na raty zasądzonych od pozwanej na rzecz powodów świadczeń z tytułu zachowku poI. S. (1)uchybiłart. 5 k.c.
Jednocześnie Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do obniżenia należnego powodom zachowku, czy też pozbawienia go powodów, w szczególnościA. S. (1), na podstawieart. 5 k.c.
Powszechnie przyjmuje się, że ocena sądu, czy żądanie zapłaty sumy odpowiadającej wysokości zachowku stanowi nadużycie prawa podmiotowego nie powinna pomijać, iż prawo do zachowku przysługujące uprawnionemu ze względu na bardzo bliski stosunek rodzinny między nim a spadkodawcą służy urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych oraz realizacji zasady, iż nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dowolnie, z pominięciem swoich najbliższych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004 roku, IV CK 215/03, PiP 2006, z. 6, s. 111). Przy podejmowaniu oceny o nadużyciu prawa żądania zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wysokości zachowku należy zatem zachować szczególną ostrożność, która nie może opierać się jedynie na ogólnym odwołaniu się do klauzuli generalnej zasad współżycia. Sprzeczność z zasadami współżycia społecznego zachodzi tylko wówczas, gdy w świetle reguł lub wartości moralnych powszechnie społecznie akceptowanych żądanie zapłaty należności z tytułu zachowku musi być ocenione negatywnie. Z uwagi na charakter zachowku obniżenie go na podstawieart. 5 k.c.musi sankcjonować wyłącznie rażące przypadki nadużycia tego prawa. O nadużyciu prawa przez żądanie zapłaty zachowku mogą przy tym decydować jedynie okoliczności istniejące w płaszczyźnie uprawniony - spadkobierca. Wyłączenia prawa do zachowku, z uwagi na niewłaściwe postępowanie w stosunku do spadkodawcy, dokonuje on sam w drodze wydziedziczenia. Okoliczności występujące na linii uprawniony - spadkodawca nie są oczywiście pozbawione znaczenia, ale mogą zostać uwzględnione tylko jako dodatkowe, potęgujące ocenę sprzeczności żądania zapłaty zachowku z zasadami współżycia społecznego. Okoliczności występujące na linii uprawniony – spadkodawca samodzielnie nie mogą stanowić podstawy do stwierdzenia, że żądanie zapłaty zachowku stanowi nadużycie prawa (por. T. Juszyński, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004 roku, IV CK 215/03, Państwo i Prawo 2005/6/111).
Pozwana nawet nie wskazała takich zachowań powodów, w szczególności powodaA. S. (1)względem niej, które mogłyby zostać ocenione negatywnie w świetleart. 5 k.c.. Także sytuacja majątkowa i osobista pozwanej nie uzasadniała przyjęcia, że żądanie od niej zapłaty zachowku w pełnej wysokości pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego.
Pozwana nie wykazała też zachowań powodów, a zwłaszcza zachowańA. S. (1), względemI. S. (1), które mogłyby być ocenione negatywnie w świetleart. 5 k.c.Nawet jeżeliA. S. (1)zasugerowałI. S. (1), że nie byłby mile widziany na weselu powoda, to ta sugestia, czy brak stałej opieki nad chorym ojcem, który miał przecież żonę, nie mogą być ocenione jako na tyle naganne, by uzasadniały obniżenie należnego powodowi zachowku, czy też pozbawienie powoda tego zachowku.
Apelacja pozwanej nie mogła także skutkować zmianą, oczywiście błędnego, rozstrzygnięcia Sądu I instancji o kosztach procesu i kosztach sądowych, skoro we wnioskach apelacyjnych pozwana ograniczyła się do żądania zasądzenia od powodów solidarnie na rzecz pozwanej kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie odwoławcze według norm prawem przepisanych, a sąd odwoławczy nie może wykroczyć poza wniosek zawarty w apelacji.
Uzasadniony był natomiast podniesiony w apelacji powodów zarzut naruszeniaart. 455 k.c.w zw. zart. 481 § 1 k.c.w zw. zart. 991 k.c., w ramach którego kwestionowali oni, że odsetki ustawowe od zasądzonego na rzecz każdego z nich tytułem zachowku świadczenia należą się dopiero od daty wyrokowania w sprawie.
W orzecznictwie wyrażono pogląd, że roszczenie o zachowek staje się wymagalne z chwilą określenia przez sąd jego wysokości i dopiero z tą datą staje się możliwe naliczanie odsetek za opóźnienie, a uzasadnia się to tym, że ustalenie wartości spadku w celu określenia zachowku oraz obliczenie zachowku następuje według cen z chwili orzekania o roszczeniu z tego tytułu (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 listopada 1997 roku, I ACa 690/97, Apel.-W-wa 1998/4/35, wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 2 marca 2012 roku, I ACa 110/12, Lex nr 1129357). Należy jednak pamiętać, że roszczenie o zachowek jest od początku długiem pieniężnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1999 roku, I CKN 248/98, LEX nr 898244), a przepisy nie określają terminu wymagalności roszczenia z tytułu zachowku, wobec czego powinno ono zostać spełnione przez zobowiązanego, zgodnie zart. 455 k.c., niezwłocznie po wezwaniu przez uprawnionego do zachowku. Ustalenie wysokości zachowku na podstawie cen obowiązujących w chwili wyrokowania, w ocenie Sądu Apelacyjnego rozpoznającego niniejszą sprawę, nie przesądza zatem, że w każdym przypadku, dopiero od daty wyrokowania będą przysługiwały odsetki na rzecz uprawnionego. Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie podziela i przyjmuje za własne stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uzasadnieniu wyroku z dnia 7 lutego 2013 roku (II CSK 403/12, LEX nr 1314389), że „w związku ze stabilizacją stosunków ekonomicznych, odsetki ustawowe pełnią w mniejszym niż dawniej - w okresie transformacji i niestabilności cen - funkcję waloryzacyjną, a w większym stopniu funkcję swego rodzaju zryczałtowanego wynagrodzenia za korzystanie przez dłużnika ze środków pieniężnych należnych wierzycielowi oraz funkcję motywującą dłużnika do spełnienia świadczenia pieniężnego. Sama waloryzacja świadczenia pieniężnego dokonywana przez sąd w ramach ustalania wysokości roszczenia o zachowek, według cen obowiązujących w chwili wyrokowania, nie pozwala na uwzględnienie wszystkich negatywnych konsekwencji, jakie poniósł wierzyciel przez czas, gdy nie mógł korzystać z przysługującej mu od zobowiązanego z tytułu zachowku sumy pieniężnej. Niekiedy w okresie wyrokowania ceny, stanowiące podstawę ustalenia wysokości roszczenia z tytułu zachowku, nie są wyższe, a niekiedy nawet są niższe niż w chwili wezwania zobowiązanego do zapłaty zachowku. Prowadzi to do wniosku, że termin, od którego zobowiązany z tytułu zachowku popadł w stan opóźnienia - warunkujący zasądzenie odsetek ustawowych - należy ustalić indywidualnie z uwzględnieniem okoliczności danej sprawy. O stanie opóźnienia można mówić wówczas, gdy zobowiązany znał już wszystkie obiektywnie istniejące okoliczności pozwalające mu racjonalnie ocenić zasadność i wysokość zgłoszonego roszczenia z tytułu zachowku. Może to więc nastąpić także w dacie poprzedzającej chwilę wyrokowania” (por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2010 roku, II CSK 178/10, LEX nr 942800).
PozewK. G., w którym domagała się ona zasądzenia od pozwanej tytułem zachowku kwoty 100.000 złotych pozwana odebrała w dniu 26 września 2011 roku (k. 46), zaś pismo procesowe rozszerzające powództwoK. G.do kwoty 225.000 złotych pozwana otrzymała na rozprawie w dniu 17 października 2011 roku (k. 75). Z kolei pozewA. S. (1), w którym żądał on zasądzenia od pozwanej tytułem zachowku kwoty 100.000 złotych pozwana odebrała w dniu 17 listopada 2011 roku (k. 42 akt I C 484/11 Sądu Okręgowego w Olsztynie), a wobec tego, że pismo procesowe rozszerzające powództwoA. S. (1)do kwoty 250.0000 złotych zostało wysłane pozwanej w dniu 21 marca 2012 roku, to można przyjąć, że pismo to pozwana otrzymała w dniu 4 kwietnia 2012 roku (k. 323-326).
Nie ma podstaw do stwierdzenia, że od daty doręczenia pozwanej odpisów pozwówK. G.iA. S. (1)do daty wyrokowania wzrosły ceny stanowiące podstawę ustalenia wysokości zachowku przysługującego powodom. Pozwana miała wiedzę co do wartości stanu czynnego spadku, długów spadkowych, a także co do darowizn dokonanych przezI. S. (1)i przy zachowaniu należytej staranności była w stanie racjonalnie ocenić zasadność dochodzonych przez powodów roszczeń z tytułu zachowku poI. S. (1).
W konsekwencji Sąd Apelacyjny zgodził się z powodami, że odsetki ustawowe od zasądzonego na rzecz powódkiK. G.świadczenia z tytułu zachowku należą się od kwoty 100.000 złotych od dnia 16 września 2011 roku do dnia 16 października 2011 roku, a od kwoty 139.551,31 złotych od dnia 17 października 2011 roku do dnia zapłaty, a odsetki ustawowe od zasądzonego na rzecz powodaA. S. (1)świadczenia z tytułu zachowku należą się od kwoty 100.000 złotych od dnia 17 listopada 2011 roku do dnia 3 kwietnia 2012 roku, a od kwoty 139.551,31 złotych od dnia 4 kwietnia 2012 roku do dnia zapłaty.
Dlatego na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.zmieniono zaskarżony wyrok jak w punkcie II sentencji. Apelację pozwanej oddalono na podstawieart. 385 k.p.c., o czym orzeczono w punkcie III sentencji.
O kosztach procesu za drugą instancję orzeczono mając na uwadze wynik postępowania odwoławczego oraz treśćart. 98 § 1 i 3 k.p.c.w zw. zart. 99 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.,art. 108 § 1 k.p.c.iart. 109 k.p.c.
Pozwana przegrała proces w drugiej instancji zarówno w zakresie własnej apelacji, jak i w zakresie apelacji powodów, ale powodowie, których łączy współuczestnictwo formalne, w postępowaniu odwoławczym byli reprezentowani przez jednego fachowego pełnomocnika i dlatego koszty zastępstwa procesowego związane z apelacją pozwanej, jak i z apelacją powodów, obejmujące wynagrodzenie jednego fachowego pełnomocnika, przysługują powodom stosunkowo do wygranej każdego z nich w zakresie apelacji pozwanej, a w zakresie ich apelacji w stosunku, w jakim żądanie każdego z nich pozostaje do sumy ich żądań.
Wobec tego, że pozwana żądała zmiany zaskarżonego wyroku w zakresie kwoty 171.494 złotych, przy czym w części związanej z powództwemK. G.w zakresie kwoty 31.941 złotych, to w zakresie apelacji pozwanej powódkaK. G.wygrała proces w drugiej instancji w około 18,63% (31.941 złotych / 171.494 złote) i w takim stosunku przysługują jej koszty zastępstwa procesowego związane z apelacją pozwanej w kwocie 2.700 złotych ustalonej na podstawie § 6 pkt 6 w zw. z§ 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(j.t. Dz. U. z 2013 roku, poz. 490), tj. w kwocie 503 złote (2.700 złotych x 18,63%). Skoro zaś pozwana żądała zmiany zaskarżonego wyroku w części związanej z powództwemA. S. (1)w zakresie kwoty 139.552 złote, to w zakresie apelacji pozwanej powódA. S. (1)wygrał proces w drugiej instancji w około 81,37% (139.552 złote / 171.494 złote) i w takim stosunku przysługują mu koszty zastępstwa procesowego związane z apelacją pozwanej w kwocie 2.700 złotych ustalonej na podstawie§ 6 pkt 6w zw. z§ 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(j.t. Dz. U. z 2013 roku, poz. 490), tj. w kwocie 2.197 złotych (2.700 złotych x 81,37%).
Z kolei wskazana w apelacji powodów wartość przedmiotu zaskarżenia to 75.681 złotych, przy czym wartość przedmiotu zaskarżenia w części dotyczącej powódkiK. G.to 39.964 złote, zaś wartość przedmiotu zaskarżenia w części dotyczącej powodaA. S. (1)to 35.717 złotych. Tak więc koszty zastępstwa procesowego związane z apelacją powodów w kwocie 2.700 złotych ustalonej na podstawie§ 6 pkt 6w zw. z§ 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(j.t. Dz. U. z 2013 roku, poz. 490) przysługują powódceK. G.w 52,8% (39.964 złote / 75.681 złotych), tj. w kwocie 1.425,60 złotych, zaś powodowiA. S. (1)w 47,2%, tj. w kwocie 1.274,40 złotych.
Ostatecznie pozwana winna zwrócić powódceK. G.koszty procesu za instancję odwoławczą w kwocie 2.228,60 złotych, w tym wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 1.928,60 złotych (503 złote + 1.425,60 złotych) i opłatę sądową od apelacji w kwocie 300 złotych, a powodowiA. S. (1)pozwana winna zwrócić koszty procesu za instancję odwoławczą w postaci wynagrodzenia pełnomocnika w kwocie 3.471,40 złotych (2.197 złotych + 1.274,40 złotych).
Stosownie doart. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(Dz. U. z 2005 roku, Nr 167, poz. 1398 ze zm.) w zw. zart. 98 § 1 k.p.c.pozwana winna ponieść brakujące części opłat sądowych od apelacji powódkiK. G.w kwocie 1.699 złotych (39.964 złote x 5% - 300 złotych), a od apelacji powodaA. S. (1)w kwocie 1.786 złotych (35.717 złotych x 5%), tj. łącznie w kwocie 3.485 złotych, od uiszczenia których powodowie byli zwolnieni.