Sąd Apelacyjny w Łodzi
II Wydział Karny
Sygnatura akt: II AKa 105/14
Data wyroku: 2014-07-17 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Wiesław Masłowski, Marian Baliński, Maria Wiatr
Słowa kluczowe: Ustawa Lutowa
Podstawa prawna: art. 8 ust. 1 ustawy z 23.02.1991 o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

Sygn. akt II AKa 105/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 lipca 2014 r.
Sąd Apelacyjny w Łodzi, II Wydział Karny, w składzie:

Przewodniczący:

SSA Wiesław Masłowski

Sędziowie:

SA Marian Baliński (spr.)
SA Maria Wiatr

Protokolant:

sekr. sąd. Jadwiga Popiołek

przy udzialeJ. S., Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Łodzi
po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2014 r.
sprawy wnioskodawcyJ. F.
o odszkodowanie i zadośćuczynienie
na skutek apelacji wniesionej przez pełnomocnika
od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi
z dnia 21 stycznia 2014 r., sygn. akt XVIII Ko 32/13
na podstawieart. 437 §1 kpk
utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok, uznając apelację za oczywiście bezzasadną.
Sygn. akt II AKa 105/14

UZASADNIENIE
Wyrokiem z 21 stycznia 2014 roku wydanym w sprawie XVIII Ko 32/13 Sąd Okręgowy w Łodzi, na podstawieart. 8 ust. 1 Ustawy z 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego(Dz. U. z 23 kwiet­nia 1991 roku nr 34 poz. 149 ze zmianami), zasądził od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Łodzi na rzeczJ. F.kwotę 150.000 (stu pięćdziesięciu tysięcy) złotych tytułem zadośćuczynienia „z tytułu wykonania wobec niegodecyzji nr (...)Komendanta Wojewódzkiego Milicji Obywatelskiej wŁ.o internowaniu”. Sąd Okręgowy oddalił wniosek co do żądania odszkodowania w kwocie 304.272,29 złotych i zadośćuczynienia w kwocie 828.215,00 złotych.
Apelację - tylko w zakresie odszkodowania - wniósł pełnomocnik wnio­skodawcy zarzucając wyrokowi obrazę prawa materialnego:
„1)art. 361 § 1 k.c.przez jego błędną wykładnię, polegającą na zastosowaniu przyczyny zapasowej, która – w braku zdarzenia szkodzącego – i tak by spowo­dowała szkodę, jako okoliczności wyłączającej odpowiedzialność;
2)art. 417 § 1 k.c.w jego pierwotnym brzmieniu przez jego niezastosowanie i w konsekwencji przyjęcie, że zawinione działania funkcjonariuszy Skarbu Pań­stwa, za które ponosi on odpowiedzialność i które stanowią konkurencyjną w stosunku do internowania przyczynę szkody, stanowi okoliczność egzoneracyjną na gruncie cyt. art. 8 ust. 1 ustawy lutowej;
3) zasadęneminem turpitudienem suam auditurprzez jej niezastosowanie, pole­gające na pominięciu, że nie można upatrywać w bezprawnych działaniach funkcjonariuszy Skarbu Państwa, za które ponosi odpowiedzialność, korzyst­nych dla niego skutków prawnych, w szczególności uznania, że zwalniają go one od odpowiedzialności cywilnej”.
Apelujący konkludował o zmianę zaskarżonego wyroku w części oddalającej żądanie odszkodowania i zasądzenie na rzecz wnioskodawcy kwoty 304.272,29 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia wyrokowania, ewentualnie o zasądze­nie kwoty z tegoż tytułu 192 312 złotych, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
Apelacja pełnomocnika wnioskodawcy jest bezzasadna w stopniu oczywi­stym i jako taka nie mogła zostać uwzględniona.
Analiza zaskarżonego wyroku i jego uzasadnienia, przez pryzmat podniesionych w środku odwoławczym zarzutów, w odniesieniu do całości materiału dowodo­wego ujawnionego na rozprawie przed Sądem I instancji oraz obowiązującego porządku prawnego nie daje podstaw do uznania, aby badane orzeczenie Sądu Okręgowego dotknięte było podniesionymi przez skarżącego uchybieniami. Sąd Okręgowy wnikliwie, wszechstronnie i w pełny sposób, ocenił wszystkie istotne okoliczności sprawy i na tej podstawie poczynił trafne ustalenia faktyczne i do­konał właściwej oceny prawnej poczynionych ustaleń. Zaskarżone orzeczenie ma bezsprzecznie walor swobodnego w rozumieniuart. 7 k.p.k.i zapadło z do­chowaniem obowiązku określonego wart. 442 § 3 k.p.k.
Należy podkreślić, że Sąd Okręgowy swoje stanowisko wyłożył w bardzo przejrzysty i odpowiednio staranny sposób w uzasadnieniu zaskarżonego wy­roku. Uzasadnienie precyzyjnie przedstawia trafne rozumowanie, które dopro­wadziło Sąd I instancji do zaskarżonego rozstrzygnięcia, tak w zakresie istot­nych dla rozstrzygnięcia sprawy faktów, jak i w szczególności w zakresie ich prawnej oceny w świetle przepisówustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego(Dz. U. Nr 34, poz. 149 z późn. zm.). Zaprezentowana przez Sąd Okręgowy wykładnia przepisów ww. ustawy - w aspekcie podstaw i zakresu odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wy­rządzone wskazanym w niej osobom - jest jednoznacznie właściwa.
Trzeba więc konsekwentnie przypomnieć, że odszkodowanie na podsta­wie art. 8 ust. 1 ustawy z 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Pań­stwa Polskiego przysługuje wyłącznie za wykonanie orzeczenia albo za wyko­nanie decyzji o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grudnia 1981 r. w Polsce stanu wojennego. Poza odpowiedzialnością Skarbu Państwa w tym trybie pozostają natomiast inne przejawy represji za działalność związaną z walką o niepodległy byt Państwa Polskiego. Przepis ten przyznaje prawo do od­szkodowania wyłącznie za szkodę, która wynikła z wykonania decyzji o inter­nowaniu ale jedynie za normalny związek przyczynowy między wykonaniem internowania a szkodą; wyraźnie ogranicza on możliwość zasądzenia odszko­dowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wyłącz­nie do skutków wykonania decyzji. W konsekwencji brak jest podstaw do zasą­dzenia odszkodowania za inne – choć przecież niewątpliwe przejawy represji, nie związane jednak bezpośrednio z wykonaniem internowania.
Jeśli chodzi o zarzuty odwołania odnoszące się do odszkodowania za skutki i dalszy ciąg represji po opuszczeniu ośrodka dla internowanych, to trzeba sta­nowczo nadmienić, że brzmienie ustawy nie pozostawia w tej kwestii wątpliwo­ści - możliwe jest zasądzenie odszkodowania za poniesioną szkodę wynikającą z wykonania decyzji o internowaniu; nie jest możliwe uwzględnianie wszelkich, także odległych bądź pośrednich skutków internowania dla stanu majątkowego osoby internowanej. W orzecznictwie sformułowano trafny pogląd, że pasywa powstałe w związku ze zmianą planów życiowych i zawodowych, nie stanowią szkody mającej bezpośredni związek z faktem internowania i jako takie nie mogą być zrekom­pensowane w trybie przewidzianym ustawą z dnia 23 lutego 1991 r. (por. wyrok SA w Katowicach z dnia 30 grudnia 2010 r., II AKa 422/10, KZS 2011/5/120). „Treść art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orze­czeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepod­ległego bytu Państwa Polskiego, nie pozostawia wątpliwości, że w aktualnym stanie prawnym odszkodowanie i zadośćuczynienie na podstawie tego przepisu przysługuje wyłącznie za wykonanie orzeczenia, którego nieważ­ność stwier­dzono w trybie tejże ustawy, lub za wykonanie decyzji o internowa­niu. Poza odpowiedzialnością odszkodowawczą Skarbu Państwa w tym trybie pozostają natomiast inne przejawy represji za działalność związaną z walką o niepodległy byt Państwa Polskiego, takie jak zwolnienie z pracy, czy zmuszenie przez pra­codawcę do przejścia na gorzej płatne stanowisko” (wyrok SA w Ka­towicach z 28 maja 2009 r., II AKa 138/09, LEX nr 553857). Niezasadna jest zatem argu­mentacja apelacji domagająca się uwzględnienia „szkód” wynikają­cych z faktu utraty możliwości ukończenia aplikacji arbitrażowej, bo nie było to bezpośred­nią konsekwencją internowania.
W końcu trzeba stwierdzić, że niezrozumiały jest zarzut nieuwzględnienia przy ustalaniu prawa do odszkodowania (z powodu zmniejszenia zarobków po za­kończeniu internowania) wskutek zmniejszenia się świadczeń emerytal­nych wnioskodawcy. Na gruncie przedmiotowej ustawy, w adekwatnym związku przyczynowo - skutkowym do wykonania decyzji o internowaniu pozostają tylko te szkody, które są z nią (internacją) w relacji bezpośredniej. Jest tak, po­nieważ ustawa lu­towa nie wprowadza odpowiedzialności odszkodowawczej za wszelkie szkody wynikłe z represji politycznych zaistniałych w okresie od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1989 r., lecz jedynie za te, które były związane z wykonaniem decy­zji o internowaniu (w warunkach określonych w art. 1 i art. 11 omawianej ustawy). Reasumując, ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. nie rekompen­suje wszyst­kich szkód związanych z funkcjonowaniem w Polsce systemu tota­litarnego. Se­mantyczne znaczenia przymiotnika „bezpośredni” należy rozumieć jako taki, „który znajduje się blisko nas, niczym nie oddzielony w przestrzeni lub czasie” (Słownik języka polskiego, pod red. M. Bańko, Wydawnictwo Na­ukowe PWN Warszawa 2007, s.107); czyli jako „nie mający ogniw pośrednich, dotyczący czegoś wprost, mający najbliższy związek z czymś” (Nowy Słownik Języka Polskiego PWN, pod red. E. Sobol, Warszawa 2002, s.47) – a zatem w bezpo­średnim związku pozostają tylko te zdarzenia, które współistnieją tylko dzięki sobie, bez potrzeby innych zrządzeń losu czy splotów wydarzeń – bez występo­wania innych zjawisk, obecności innych osób lub zaistnienia rzeczy. Innymi słowy: w sprawie brak było podstaw do przyjęcia, że wszelkie szkody mająt­kowe, których wnioskodawca doznał aktywnie sprzeciwiając się państwu ko­munistycznemu, mogą być naprawione w oparciu o uregulowania ustawy reha­bilitacyjnej.
„W czasie internowaniaJ. F.nadal zatrudniony był w Zarządzie Re­gionalnym(...)Ziemi(...)i otrzymywał należne z tytułu zatrud­nienia wynagrodzenie w pełnej wysokości. Stosunek pracy wygasł z dniem 31 stycznia 1983 roku.J. F.od 1983 roku zatrudniony był w różnych za­kładach pracy na różnych stanowiskach. Nie podjął i nie ukończył żadnej apli­kacji prawniczej” (uzasadnienie, strony 5 i 6). Taki stan rzeczy sprawia, iż brak jest podstaw do skutecznego dochodzenia przez internowanego odszkodowania z tytułu utraconych zarobków (w przypadku zwolnienia z pracy mającego miej­sce po zakończeniu internowania). Nie powinno umknąć z pola widzenia apelu­jącego, iż świadczenia wynikające z omawianej ustawy nie mają charakteru ści­śle cywilnoprawnego, lecz charakter publicznoprawny i ich zasadniczą mate­rialnoprawną podstawą jest właśnie ta ustawa. Wprawdzie w postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie ustawy lutowej mają zastosowanie odpo­wiednie przepisyrozdziału 58 kodeksu postępowania karnego(art. 8 ust. 3), to jednak postępowanie to ma charakter jeszcze bardziej rehabilitacyjny, co zostało podkreślone także w przepisie art. 9 ustawy.
Wydaje się, iż skarżący nie chce dostrzec, iż przepis art. 8 ust. 1 ustawy lutowej stanowi wyjątek od ogólnych zasad dochodzenia roszczeń odszkodowawczych (i zadośćuczynienia). ZKodeksu cywilnego, w tym z przywoływanegoart. 417 k.c., wynika, iż dochodzenie roszczeń z tytułu bezprawnych działań funkcjona­riuszy publicznych, a do takich należą nie tylko roszczenia z tytułu internowa­nia, ale szerzej, także z tytułu innych represji – następować powinno raczej w drodze procesu cywilnego przez powództwo skierowane przeciwko Skarbowi Państwa; tam właśnie apelujący miałby więcej możliwości do argumentacji ła­cińskimi paremiami. Art. 8 ust. 1 ustawy wprowadza przecież wyjątkowy, szczególny tryb dochodzenia odszkodowania od Skarbu Państwa za poniesioną szkodę wynikającą z wykonania decyzji o internowaniu. Jeśli uwzględnić, że podstawową zasadą wykładni i wnioskowania prawniczego jest zakaz rozsze­rzającej interpretacji wyjątków od ogólnych zasad – to oznacza to, że w trybie art. 8 ust. 1 ustawy lutowej można dochodzić odszkodowania i zadośćuczynienia od Skarbu Państwa, tylko z tytułu wykonania decyzji o internowaniu, a w ogól­nym trybie postępowania cywilnego innych roszczeń odszkodowawczych. „Od­szkodowanie i zadośćuczynienie na podstawie przepisu art. 8 ust. 1 ustawy z 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowa­nych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego przysługuje wyłącznie za wykonanie orzeczenia, którego nieważność stwierdzono w trybie tejże ustawy lub za wykonanie decyzji o internowaniu. Poza odpowiedzialnością odszkodowawczą Skarbu Państwa w tym trybie pozostają natomiast inne prze­jawy represji za działalność związaną z walką o niepodległy byt Państwa Pol­skiego, takie jak zwolnienie z pracy, czy zmuszenie przez pracodawcę do przej­ścia na gorzej płatne stanowisko” (z postanowienia SN z dnia 10 stycznia 2013 r. w sprawie IV KK 292/12,LEX nr 1277775).
Dlatego stanowisko Sądu I instancji jest prawidłowe i nie sposób dopatrzeć się w nim obrazy przepisów prawa materialnego, ani procesowego, a wniosko­dawca może dochodzić innych roszczeń odszkodowawczych i związanych z za­dośćuczynieniem, ale nie na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy lutowej. Wszelkie zaś roszczenia związane z losami jego stosunku pracy w owym czasie nie mogą być dochodzone w tym trybie - utrata pracy nie była bowiem automatyczną konse­kwencją wydania decyzji o internowaniu, dość bowiem wskazać, że przez cały okres internowania wnioskodawca pozostawał w stosunku zatrudnienia.
Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji.