Sąd Okręgowy w Łodzi
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1311/13
Data wyroku: 2014-07-31 00:00:00
Typ orzeczenia: REASON
Słowa kluczowe: Dział Spadku, Podział Majątku Wspólnego
Podstawa prawna: art. 1035 k.c., 688 k.p.c., 43 § 1 k.r.o.

Sygn. akt III Ca 1311/13, III Cz 1834/13

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2013 roku, sygn. akt II Ns 124/07, Sąd Rejonowy dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi, w sprawie z wnioskuS. L. (1)z udziałemT. L. (1)iW. L.o podział majątku wspólnego i dział spadku poB. L.iS. L. (2):I). ustalił, że w skład majątku wspólnegoB. L.iS. L. (2)wchodzi gospodarstwo rolne położone wR., gminieC., obejmujące działki o numerach: 494 o powierzchni 0,46 ha, 609 o powierzchni 1,88 ha i 273 o powierzchni 0,13 ha, w obrębie ewidencyjnym G 86 - o łącznej wartości 86.182,30 złotych;II). ustalił, że w skład spadku poB. L.wchodzi udział wynoszący 1/2 w prawie opisanym w punkcie pierwszym;III). ustalił, że w skład spadku poS. L. (2)wchodzi udział wynoszący 5/8 w prawie opisanym w punkcie pierwszym;IV). dokonał podziału majątku wspólnegoB. L.iS. L. (2)oraz działu spadku poB. L.iS. L. (2)w następujący sposób:
a). podzielił nieruchomość opisaną w punkcie pierwszym jakodziałka nr (...)na trzy nieruchomości odrębnie oznaczone jako:działka numer (...)o powierzchni 6.265 m2,działka numer (...)o powierzchni 6.265 m2orazdziałka numer (...)o powierzchni 6.265 m2, które to zostały uwidocznione na mapie dla celów prawnych z dnia 18 maja 2007 roku sporządzonej przez geodetę uprawnionegoP. O.przyjętej do państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego w dniu 18 czerwca 2007 roku i zarejestrowanej za nr 022.08-6/2007, a następnie przyznał: na rzecz:W. L.działkę oznaczoną numerem (...)o wartości 17.180 złotych, na rzeczT. L. (1)działkę oznaczoną numerem (...)o wartości 17.180 złotych, zaś na rzeczS. L. (1)działkę oznaczoną numerem (...)o wartości 17.180 złotych,
b).podzielił nieruchomość opisaną w punkcie pierwszym jakodziałka nr (...)na trzy nieruchomości odrębnie oznaczone jako:działka numer (...)o powierzchni 1.519 m2,działka numer (...)o powierzchni 1.519 m2orazdziałka numer (...)o powierzchni 1.520 m2, które to zostały uwidocznione na wyżej opisanej mapie, a następnie przyznał: na rzeczW. L.działkę oznaczoną numerem (...)o wartości 11.696,30 złotych, na rzeczT. L. (1)działkę oznaczoną numerem (...)o wartości 10.633 złote, na rzeczS. L. (1)działkę oznaczoną numerem (...)o wartości 10.633 złote,

c
nieruchomość opisaną w punkcie pierwszym jakodziałka nr (...)o wartości 1.680 złotych przyznał na współwłasność na rzeczT. L. (1)iS. L. (1)w udziałach po ½ części; przy czym wszystkie w/w działki podzielił bez żadnych dopłat i spłat;V).przyznał i nakazał wypłacić ze Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi na rzecz radcy prawnegoD. B.kwotę 2.952 złote tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej uczestnikowiW. L.z urzędu;VI).przejął na rachunek Skarbu Państwa nieuiszczone koszty sądowe;VII).ustalił, że w pozostałym zakresie każdy z uczestników ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.

Powyższe rozstrzygnięcie oparte zostało na ustaleniach i wnioskach, których najistotniejsze elementy przedstawiają się następująco :
SpadkodawcyS. L. (2)iB. L.na mocy aktu własności ziemi z dnia 15 sierpnia 1972 roku wydanego w trybieustawy z dnia 26 października 1971 roku o uregulowaniu własności gospodarstw rolnychstali się z mocy prawa właścicielami zabudowanej nieruchomości, położonej we wsiR., o powierzchni 2,57 ha, oznaczonej w ewidencji gruntów pod poz. 97 jednostki rejestrowej numerami: 143, 146, 222, 323, 608, 679, 745, 827, 1750,(...),(...),(...)i 826. Następnie na mocydecyzji scaleniowej nr (...)z dnia 14 sierpnia 1973 roku działki wymienione w akcie własności ziemi oznaczone numerami: 143, 146, 222, 323, 608, 679, 745, 827, 1750,(...),(...),(...)i 826 zostały zastąpione działkami o numerach: 494, 609 i 273.
W dniu 25 listopada 1978 rokuS. L. (2)iB. L.sporządzili na piśmie nieformalną umowę przekazania posiadanych gruntów rolnych na rzecz synaW. L., którą nazwali aktem przekazania. Następnie w dniu 23 października 1979 roku wystąpili do Urzędu Gminy wC.z podaniem o sporządzenie umowy przejęcia gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,57 ha położonego wR.w zamian za rentę przez synaW. L.posiadającego kwalifikacje rolnicze. W dniu 26 października 1979 roku Urząd Gminy wC.wszczął postępowanie w przedmiocie tego wniosku. Ostatecznie jednak do sporządzenia aktu przekazania gospodarstwa rolnego na następcę nie doszło, gdyż małżonkowieL.otrzymali odmowną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nieprzyznającą im prawa do renty z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego na następcę z uwagi na brak produkcji rolnej.S. L. (2)bowiem prowadził gospodarstwo rolne jedynie do 1955 roku, a później wydzierżawiał ziemię innym rolnikom. Mieszkał wŁ.i tam pracował zawodowo poza rolnictwem. Począwszy od 1972 roku oboje spadkodawcy zamieszkiwali wŁ.razem z synemS. L. (1)( wnioskodawcą). W 1983 rokuS. L. (2)otrzymywał rentę inwalidzką z ZUS. Spadkodawczyni nie uzyskała prawa do świadczeń emerytalno – rentowych, pobierała jedynie dodatek opiekuńczy. W późniejszych latachS.iB.małżonkowieL.nie przystąpili do prawnego (formalnego) przekazania gospodarstwa rolnego i nadal figurowali jako właściciele gruntów. Nie figurowali w ogóle w kartotece świadczeniobiorców Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Spadkodawcy nigdy nie mówili, że przekazaligospodarstwo rolne (...), również uczestnik wcześniej o tym nie wspominał, pomimo, że do 2005 roku stosunki pomiędzy braćmi układały się poprawnie.
B. L.zmarła 20 maja 1980 roku wŁ.. Spadek po niej nabyli na podstawie ustawy: mążS. L. (2)oraz synowieW. L.,T. L. (1)iS. L. (1)po ¼ części każdy z nich, przy czym wchodzący w skład spadku udział we własności gospodarstwa rolnego położonego we wsiR.nabyły te same osoby w tych samych częściach.
S. L. (2)zmarł w dniu 16 września 1993 roku wŁ.. Spadek po nim nabyli na podstawie ustawy synowie:W. L.,T. L. (1)iS. L. (1)po 1/3 części każdy z nich, przy czym wchodzący w skład spadku udział we własności gospodarstwa rolnego położonego we wsiR.nabyły te same osoby w tych samych częściach.
Działki numer (...)wyczerpują majątek spadkowy poS.iB. L.. W latach 70-tych został wyburzony dom, jaki znajdował się na gruntach objętych wnioskiem. Obecnie stoją tam jedynie stare komórki. W wyniku przeprowadzonej w 1995 roku pomelioracyjnej aktualizacji klasyfikacji gruntów, nieznacznej zmianie uległy powierzchnie działek. Aktualnie w wypisie z rejestru gruntów jako współwłaścicieledziałek numer (...)figurująS. L. (1),W. L.iT. L. (1), każdy z nich po 1/3 części. Zdziałki numer (...)nikt nie korzysta.Działka numer (...)jest wydzierżawiana. W okresie letnim z częścidziałki numer (...)korzysta uczestnikW. L.w celach rekreacyjnych. Użytkuje stary barakowóz, który znajduje się na tej działce. Częśćdziałki nr (...)użytkowana przezW. L.jest ogrodzona. Doprowadzona jest do niej energia i woda. W 1974 roku na użytkowanej przez siebie części działkiW. L.założył bramę oraz wykopał zbiornik wodny. Ponadto posadził tam drzewa owocowe, zakupił i postawił dwa baraki i wybudował pomieszczenia gospodarcze. Powierzchnia gruntów, które użytkujeW. L.odpowiada działce oznaczonej na mapie podziału numerem 494/3. Sąd Rejonowy ustalił, że żaden ze spadkobierców nie prowadzi działalności rolniczej na ziemi wchodzącej w skład spadku po rodzicach. Jedynie nadziałce nr (...)dzierżawcy sieją zboże i sadzą ziemniaki.
W dniu 14 grudnia 2004 rokuW. L.wystąpił do Sądu Rejonowego w Piotrkowie Trybunalskim z wnioskiem o stwierdzenie zasiedzenia przedmiotowych nieruchomości. Wniosek ten został prawomocnie oddalony.
Odnośnie innych składników majątkowych zgłoszonych przez uczestnikaW. L.do podziału Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 26 listopada 1979 rokuS. L. (2)iB. L.sporządzili umowę darowizny mebli w postaci: szafy, stołu, 6 krzeseł, kredensu i obrazu na rzeczT.iJ. L..(...)te nie należały jednak do spadkodawców a stanowiły własnośćW. L., który odziedziczył je w spadku po wujkuW. L.i ciotceH. L..(...), te zostały przewiezione do lokalu naul. (...), a reszta do mieszkania naul. (...). Sąd ustalił, że cześć z tych mebli stanowiących własnośćW. L.znajduje się w posiadaniuT. L. (1). Aktualna wartość tych mebli, to jest kredensu z nastawą, stołu, krzeseł, szafy wynosi 2.010 złotych. Odnośnie zgłoszonych do rozliczenia kosztów pochówku spadkodawców Sąd ustalił, że uczestnikW. L.w dniu 23 maja 2001 roku uiścił opłatę za miejsce na grób matki w wysokości 420 złotych.
Dokonując oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Sąd wskazał, że oparł się na załączonych do akt sprawy dokumentach, a także zeznaniach powołanych świadków i opiniach biegłychW. W.,K. S.oraz częściowo na opinii biegłegoZ. S.. Sąd uznał za nieprawdziwe twierdzenia uczestnikaW. L., że jest właścicielem przedmiotowego gospodarstwa rolnego, bądź jego części. Podkreślił, że wprawdzieW. L.złożył dokumenty, z których wynikało, iż spadkodawcy podjęli próbę przekazania na jego rzecz posiadanego gospodarstwa rolnego w zamian za rentę, jednakże ostatecznie nie doszło do skutecznego przekazania na jego rzecz gospodarstwa, gdyż została wydana decyzja odmowna. Twierdzenia uczestnika, iż nabył część tych gruntów również, nie znalazły oparcia w obszernym materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie. Nadto, Sąd uznał za nieudowodnione twierdzenia uczestnika, że w skład spadku po rodzicach wchodziły inne jeszcze składniki majątkowe. Z relacji pozostałych uczestników jasno bowiem wynikało, że spadkodawcy posiadali jedynie gospodarstwo rolne, w którym to na wiele lat przed śmiercią już nie pracowali, ani nie mieszkali. Ziemię oddali w dzierżawę. Zdaniem Sądu Rejonowego nie znalazły potwierdzenia w zeznaniach wnioskodawcy i uczestnikaT. L. (1), ani też przesłuchanych świadków, twierdzeniaW. L., że w skład spadku wchodziło pół kilograma złota dukatowego. Również żaden z przesłuchanych świadków nie znał żadnych szczegółów darowizn, jakie mieli rzekomo otrzymać od spadkodawcówT. L. (1)iS. L. (1), a które opisywał w pismach uczestnikW. L.. Ze zgromadzonego materiału dowodowego i z relacjiW. L.wynikało natomiast, że otrzymał on meble, których część trafiła później doT. L. (1)i których dotyczyła umowa darowizny, jaką sporządzili spadkodawcy. Jednocześnie jednak bezsporne było, że meble te stanowiły własnośćW. L., nie zaś spadkodawców. Były one tylko przechowywane w lokalu, w którym wówczas mieszkali spadkodawcy.
Ustalając wartość majątku spadkowego Sąd oparł się na treści opinii biegłegoW. W., którą uznał za rzetelną i wyczerpującą. Częściowo Sąd oparł się także na opinii biegłegoZ. S., który wypowiedział się w zakresie możliwości podziału gruntów, uwzględniając ich aktualny sposób wykorzystania i brak produkcji rolnej. W tym zakresie pominął natomiast opinię biegłegoF. W., który wypowiedział się negatywnie co do fizycznego podziału poszczególnych działek wchodzących w skład gospodarstwa rolnego. Sąd wskazał, że zaproponowany podział przedmiotowej nieruchomości został natomiast pozytywnie zaopiniowany zarówno przez biegłegoZ. S., jak i przez Wójta GminyC.. W pełni Sąd podzielił opinię biegłegoK. S., który oszacował wartość mebli objętych umową darowizny i podkreślił, że żaden z uczestników nie kwestionował treści tej opinii. Ustalając stan faktyczny Sąd pominął zeznania świadkówK. L. (1)iM. F.jako nieprzydatne dla rozstrzygnięcia o istocie sprawy.
Odnośnie sposobu podziału nieruchomości Sąd wskazał, że wnioskodawcaS. L. (1)oraz uczestnikT. L. (1)zgodnie wnieśli o podział fizyczny nieruchomości i przyznanie każdemu z trzech spadkobierców części poszczególnych działek, oznaczonych na mapie podziału, bez żadnych spłat i dopłat. Natomiast uczestnikW. L.nie zgłosił żadnej propozycji podziału majątku spadkowego.
Działka nr (...)ma powierzchnię 0, 46 ha. Wskutek podziału wyodrębnione zostały z niej trzy działki o numerach: 494/1 o powierzchni 1.519 metrów kwadratowych, 494/2 o powierzchni 1.519 metrów kwadratowych i 494/3 o powierzchni 1.520 metrów kwadratowych. Kolejnadziałka nr (...)ma powierzchnię 1,88 ha. W wyniku podziału wyodrębnione zostały z niej trzy działki o numerach: 609/1 o powierzchni 6.265 metrów kwadratowych, 609/2 o powierzchni 6.265 metrów kwadratowych i 609/3 o powierzchni 6.265 metrów kwadratowych. Ostatnia z wymienionychdziałek oznaczona nr (...)ma powierzchnię 0,13 ha i przedstawia wartość 1680 zł. Sąd kierując się zgodnymi opiniami biegłych stwierdził, że podział tej działki jest niecelowy. Sąd ustalił, że aktualna wartość rynkowa całego gospodarstwa rolnego wynosi 86.182,30 złote. Powstałe wskutek podziałudziałki nr (...)-działki numer (...)mają wartość po 17.180 złotych każda. Z kolei wyodrębnione na skutek podziałudziałki numer (...)mają wartość po 10.633 złotych każda, zaśdziałka nr (...)wartość 11.696,30 złotych.
Po dokonaniu takich ustaleń faktycznych Sąd zważył, że grunt objęty wnioskiem nie stanowi zorganizowanej całości gospodarczej. Areał i klasy gleby tego gospodarstwa, przy tradycyjnych uprawach rolnych nie zapewniają opłacalnej produkcji rolnej. Sąd uznał, że podział gruntu rolnego przy aktualnych możliwościach uprawowych nie jest sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej. Sąd podkreślił, że podział działek został również pozytywnie zaopiniowany przez Wójta GminyC..
Sąd Rejonowy zważył, że stosownie do treściart.1035 k.c., jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Natomiast zgodnie zart. 688 k.p.c.do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o zniesieniu współwłasności. Skład i wartość spadku podlegającego działowi ustala sąd na podstawie zebranego materiału dowodowego, przy czy co do zasady sądowy dział winien obejmować cały spadek i tylko z ważnych powodów może być ograniczony do jego części (art.684 k.p.c.iart. 1038 § 1 k.c.). Z kolei zgodnie zart. 43 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, od chwili ustania ustawowej wspólnoty majątkowej małżeńskiej małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym.
Sąd Rejonowy stwierdził, że w skład majątku wspólnego małżonkówS.iB. L.wchodzi gospodarstwo rolne położone wR., gminieC., obejmujące działki: o numerach: 494 o powierzchni 0,46 ha, 609 o powierzchni 1,88 ha i 273 o powierzchni 0,13 ha. Żadna z tych działek nie stanowi własności uczestnikaW. L.. Spadkodawcy otrzymali odmowną decyzję ZUS i w rezultacie nie doszło do skutecznego przekazania przez nich gospodarstwa rolnego na rzecz następcyW. L.. Spadkodawcy nigdy nie byli zarejestrowani jako świadczeniobiorcy w KRUS, co potwierdza, że nie otrzymywali renty rolniczej. Dokument złożony przez uczestnikaW. L., sporządzony w obecności sołtysa wsi dnia 25 listopada 1978 roku nie spełniał wymogów przewidzianych w art. 52 ustawy dnia 27 października 1977 roku o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeń dla rolników i ich rodzin (Dz. U. z 1977r, nr 32, poz. 140), która weszła w życie w dniu 1 stycznia 1978 roku, a zatem obowiązywała w dacie sporządzenia tego dokumentu. W myśl przepisów tej ustawy przekazanie gospodarstwa rolnego następcy następuje w drodze umowy pisemnej sporządzonej przez naczelnika gminy. Naczelnik gminy odmawia w formie decyzji sporządzenia umowy, jeżeli nie zostały zachowane warunki ustawy. Przekazaniegospodarstwa rolnego (...)następuje w drodze decyzji naczelnika gminy. Umowa i decyzja, o których mowa stanowią podstawę do ujawnienia stanu własności w ewidencji gruntów oraz na wniosek rolnika w księdze wieczystej. Warunki wskazane w tych przepisach nie zostały spełnione. Sąd podkreślił, że również sam uczestnikW. L.przyznał, że nie doszło do skutecznego przejęcia przez niego gospodarstwa rolnego. Potwierdzał to także fakt, że wystąpił z wnioskiem do Sądu Rejonowego w Piotrkowie Trybunalskim o zasiedzenie nieruchomości wchodzącej w skład spadkowego gospodarstwa rolnego. Zdaniem Sądu występując z wnioskiem o zasiedzenie uczestnik musiał mieć świadomość, że nie jest jego właścicielem. W konsekwencji, Sąd stwierdził, że w skład majątku wspólnego spadkodawców wchodzi nieruchomość składająca się z działek oznaczonych w ewidencji gruntów numerami: 494,609 i 273. Następnie stwierdził, że w skład spadku poB. L.wszedł udział w tych nieruchomościach wynoszący ½, zaś w skład spadku poS. L. (2)wszedł udział wynoszący 5/8. Sąd nie uwzględnił wersji uczestnikaW. L.co do pozostałych składników majątkowych wchodzących rzekomo w skład spadku poS.iB. L., jako, że nie zostały udowodnione. W przedmiocie dokonanej darowizny mebli Sąd podniósł, że wprawdzie uczestnikT. L. (1)przyznał, iż rodzice sporządzili umowę darowizny na jego rzecz mebli, które jednak nie należały do nich, tylko do uczestnikaW. L.. Okoliczność tę potwierdził również sam uczestnikW. L.i świadekJ. K. (1), którzy zgodnie stwierdzili, że meble teW. L.otrzymał w spadku poH.iW. L.. Ponieważ część z nich nie mieściła się w jego lokalu, zostały przewiezione do mieszkania spadkodawców, którzy nie byli właścicielami tych mebli. Z tego względu Sąd nie uznał za zasadne żądańW. L., aby zaliczyć wartość darowizny mebli na poczet schedy spadkowej w oparciu oart. 1039 k.p.c.
Sąd dokonał podziału nieruchomości wchodzącej w skład spadku zgodnie z wnioskiem zgłoszonym przez wnioskodawcę i uczestnikaT. L. (2)dzielącdziałki numer (...)na trzy części, jak w pkt IV sentencji podpunkt a i b.Działkę nr (...)przyznał na współwłasnośćS. L. (1)iT. L. (1)w udziałach po ½ części – jak w pkt IV podpunkcie c sentencji postanowienia. Podział taki Sąd uznał za dopuszczalny i nie naruszający zasad prawidłowej gospodarki. Wartość majątku spadkowego określił na kwotę 86.182,30 złotych, zaś wartość nieruchomości jakie w wyniku podziału przypadła poszczególnym uczestnikom odpowiednio wyniosła: na rzeczW. L.28.876,30 złotych, na rzeczS. L. (1)iT. L. (1)po 28.653 złotych. Z uwagi na fakt, iż zarówno wnioskodawca, jak i uczestnikT. L. (1)zrezygnowali z dopłat, to Sąd odstąpił od wyrównywania udziałów i nie obciążył uczestnikaW. L.dopłatami na rzecz braci. Nadto, Sąd wskazał, że zgodnie zart. 686 k.p.c.w toku postępowania działowego sąd rozstrzyga także o wzajemnych roszczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu nakładów i spłaconych długów spadkowych.W. L.udokumentował uiszczenie opłaty za miejsce na cmentarzu dla spadkodawczyni w kwocie 420 złotych. Ta kwota stanowi dług spadkowy w myślart. 922 k.c., który obciąża każdego ze spadkobierców w kwocie po 140 złotych (420 zł x 1/3). Pomimo tego wydatku wartość majątku spadkowego, jaki przypadł na rzeczW. L.przewyższa wartość majątku jaki otrzymali pozostali uczestnicy, a zatem nie przysługiwała mu z tego tytułu żadna spłata. UczestnikW. L.nie udowodnił w żaden sposób poniesienia innych wydatków związanych z kosztami pogrzebów spadkodawców, które wymieniał w swoich pismach procesowych.
Odnośnie kosztów postępowania Sąd Rejonowy wskazał, że koszty pełnomocnika z urzędu uczestnika radcy prawnegoD. B.nakazał wypłacić ze środków Skarbu Państwa. Wysokość tego wynagrodzenia określił na kwotę brutto 2.952 złote na podstawie § 6 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku. Z uwagi na sytuację materialną uczestników, częściowe zwolnienie od kosztów sądowych wnioskodawcy i całkowite zwolnienie od kosztów uczestnika postępowania -W. L.– Sąd za zasadne uznał przejęcie nieuiszczonych kosztów sądowych na rachunek Skarbu Państwa.W pozostałym zakresie ustalił, że każdy z uczestników postępowania ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, a to stosownie do regulacji przewidzianej wart. 520 § 1 k.p.c.
Apelację od powyższego orzeczenia złożył uczestnik postępowania –W. L.skarżąc je w zakresie punktu I., w którym ustalono skład majątku wspólnegoB.iS.małżonkówL.. Skarżący działając poprzez pełnomocnika z urzędu zarzucił rozstrzygnięciu:
1). naruszenie przepisów postępowania poprzez dokonanie ustaleń faktycznych sprzecznych z zebranym materiałem dowodowym będące wynikiem błędnej analizy tego materiału, to jest naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.w zw. zart. 684 k.p.c.poprzez niewłaściwą ocenę materiału dowodowego i w konsekwencji błędne ustalenie, że w skład masy podlegającej podziałowi wchodzi gospodarstwo rolne położone wR., obejmującedziałki numer (...), o łącznej wartości 86 182,30 zł, podczas gdy z postanowień pisemnej umowy z dnia 10 października 1954 roku wynika, że uczestnikW. L.kupił od wujkaW. L.działki nr (...), a także pominięcie w ustaleniach składu masy spadkowej innych składników majątkowych w postaci pół kilograma złota dukatowego o wartości 2 500 000 zł.;
2). Naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci niewłaściwego zastosowaniaart. 684 k.p.c.poprzez uznanie, że w skład podlegającej podziałowi masy majątkowej wchodzą – działki gruntu o numerach 494 i 609 pomimo, iż z materiału dowodowego wynika, że uczestnikW. L.nabył te działki na podstawie umowy z dnia 10 października 1954 roku od swojego wujkaS. L. (1), a także odmowę uznania, iż w skład majątku spadkowego podlegającego podziałowi wchodzi składnik majątkowy w postaci pół kilograma złota dukatowego o wartości 2 500 000 zł.
Powołując się na tak sformułowane zarzuty uczestnik wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i ustalenie, że w skład majątku spadkowego podlegającego podziałowi wchodzą: działka gruntu o numerze 273, wartości 1680 zł oraz pół kilograma złota dukatowego o wartości 2 500 000 zł, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Nadto pełnomocnik apelującego wniósł o przyznanie wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu uczestnikowiW. L.w postępowaniu apelacyjnym.
W odpowiedzi na apelację wnioskodawca wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od skarżącego na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Działając poprzez fachowego pełnomocnika złożył zażalenie na punkt VII postanowienia Sądu Rejonowego w przedmiocie kosztów postępowania, zarzucając mu niezastosowanieart. 520 § 3 k.p.c., w sytuacji gdy uczestnik postępowaniaW. L.wniósł o oddalenie wniosku o dział spadku. Powołując się na taki zarzut, skarżący wniósł o zmianę kwestionowanego postanowienia poprzez zasądzenie odW. L.na rzeczS. L. (1)kwoty 1156 zł na podstawieart. 520 § 3 k.p.c.
UczestnikT. L. (1)wniósł o oddalenie apelacji uczestnikaW. L., a jednocześnie przyłączył się do zażalenia złożonego przez wnioskodawcę.
W odpowiedzi na zażalenie, uczestnikW. L.wniósł o jego oddalenie oraz zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa.
Sąd Okręgowy dodatkowo ustalił:
W Sądzie Rejonowym w Piotrkowie Trybunalskim, VI Wydziale Ksiąg Wieczystych nie ustalono aby dladziałek gruntu nr (...)położonych wR., gminieC.była urządzona księga wieczysta, albo zbiór dokumentów. W kartotece obejmującej spis właścicieli nie figurująS. L. (2),B. L., ani teżW. L.jako właściciele lub współwłaściciele, ani też użytkownicy wieczyści nieruchomości. Nie figuruje tam również żaden z pozostałych uczestników postępowania( zaświadczenie k 1500).
Aktem własności ziemi nr ON 451/UW/18/72 z dnia 15 sierpnia 1972 roku, wydanym przez Wydział(...)i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej wŁ.stwierdzono nabycie z mocy samego prawa, w trybie art. 1,5 i 12 ustawy z dnia 26 października 1971 roku, o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych ( Dz. U. nr 27, poz.250) przezS. L. (2)i jego żonęB. L.własności nieruchomości o powierzchni 2,57 ha, położonej wR., powiecie(...), oznaczonych w ewidencji gruntów numerami:143,146,222,323,608,679,745,827,1750,(...),(...),(...)i 826( akt własności koperta k 188).
Następnie wymienione działki gruntu zostały wniesione do scalenia zatwierdzonego decyzją Prezydium Powiatowej Rady Narodowej wP.z dnia 14 sierpnia 1973 roku, nr 120/51/73.Działki nr (...), o łącznej powierzchni 2,47 ha stanowią ekwiwalent za grunt objęty aktem własności ziemi nr ON 451/UW/18/72( decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia gruntów k 1477-1483, informacja Starostwa Powiatowego wP.k 1516, wyciąg z operatu scaleniowego k 1518 - 1521).
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja uczestnika postępowaniaW. L.jest całkowicie bezzasadna i dlatego podlega oddaleniu. Bezzasadne jest również zażalenie wnioskodawcy na rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zawarte w punkcie VII sentencji zaskarżonego postanowienia.
Na wstępie nadmienić należy, iż w rozpoznawanej sprawie, zachodziła potrzeba uzupełnienia z urzędu postępowania dowodowego poprzez przeprowadzenie dowodu z dokumentów na okoliczność, czy dla nieruchomości objętej wnioskiem jest urządzona księga wieczysta lub zbiór dokumentów. Konieczne było również jednoznaczne ustalenie, że na skutek scalenia gruntów zatwierdzonych decyzją Prezydium Powiatowej Rady Narodowej wŁ.z dnia 14 sierpnia 1973 roku, nr 120/51/73,S.iB.małżonkowieL.stali się właścicielami nieruchomości o powierzchni 2,47 ha, składającej się z działek oznaczonych aktualnie w ewidencji gruntów numerami 609, 494 i 273. Dokumenty załączone w toku postępowania odwoławczego wykazały, że wymienione wyżej działki stanowią ekwiwalent w zamian za działki wniesione do scalenia objęte aktem własności ziemi nr ON 451/UW/18/72, o łącznej powierzchni 2,57 ha, oznaczone poprzednio w ewidencji gruntów numerami:143,146,222,323,608,679,745,827,1750,(...),(...),(...)i 826.
Przechodząc do analizy zarzutów apelacji podkreślić trzeba, że zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego nie znajduje podstaw. Zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.byłby skuteczny, gdyby skarżący wykazał uchybienie podstawowym regułom służącym ocenie wiarygodności i mocy poszczególnych dowodów, tj. regułom logicznego myślenia, zasadzie doświadczenia życiowego i właściwego kojarzenia faktów (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 grudnia 2005 r., sygn. akt III CK 314/05, LEX nr 172176).
Zgodnie z powołaną zasadą swobodnej oceny dowodów sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, z uwzględnieniem wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu i wszelkich okoliczności towarzyszących przeprowadzaniu kolejnych poszczególnych dowodów, które mają znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1966 roku, sygn. akt II CR 423/66, OSNPG 1967, nr 5–6, poz. 21).Moc dowodowa oznacza siłę przekonania uzyskaną przez sąd wskutek przeprowadzenia określonych dowodów na potwierdzenie prawdziwości bądź też nieprawdziwości twierdzeń na temat okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a wiarygodność decyduje, czy określony środek dowodowy ze względu na jego indywidualne cechy oraz obiektywne okoliczności, zasługuje na wiarę. Ramy swobodnej oceny dowodów są zakreślone nie tylko wymogami prawa procesowego, ale również zasadami doświadczenia życiowego, regułami logicznego myślenia i pewnego poziomu świadomości prawnej, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny oraz wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowodowych i ważąc ich moc oraz wiarygodność odnosi je do pozostałego materiału(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2002 roku, sygn. akt II CKN 817/00, LEX nr 56906).Ocena mocy i wiarygodności dowodów, przeprowadzona w pisemnym uzasadnieniu orzeczenia, mogłaby być skutecznie podważona w postępowaniu odwoławczym tylko wówczas, gdyby wykazano, że zawiera ona błędy logiczne, wewnętrzne sprzeczności i jest niepełna, co w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi.
Nie można zgodzić się z zarzutami apelującego dotyczącymi omawianego przepisu. Sąd pierwszej instancji bowiem zgromadzony w sprawie materiał dowody poddał wnikliwej ocenie, co znalazło wyraz w motywach orzeczenia. Zestawił poszczególne dowody, w szczególności te, które odnoszą się składu majątku spadkowego poS.iB. L.. Chybione są zarzuty skarżącego, żedziałki nr (...)nie wchodzą w skład masy podlegającej podziałowi, lecz stanowią jego własność z racji nabycia ich na mocy nieformalnej umowy kupna – sprzedaży z dnia 10 października 1954 roku zawartej zW. L.( wujkiem uczestnika, mężemH. L.). Przede wszystkim umowa ta nie została zawarta w wymaganej prawem formie aktu notarialnego, a zatem nie mogła wywołać skutku w postaci przeniesienia własności działek na rzecz skarżącego. Nadto, akt własności ziemi ON 451/UW/18/72 stwierdzający nabycie własności nieruchomości na rzecz spadkodawców został wydany później aniżeli zawarta została nieformalna umowa kupna - sprzedaży ziemi, na którą powołuje się skarżący. W ocenie Sądu Okręgowego, trafnie Sąd Rejonowy przyjął, że obie wymienione w apelacji działki gruntu wchodzą w skład spadku poS.iB.małżonkachL.. Twierdzenia skarżącego, że to on jest właścicielemdziałek nr (...), a nie spadkodawcy nie odpowiadają prawdzie, o czym świadczy także fakt, że wniosekW. L.o zasiedzenie gruntów został prawomocnie oddalony. Wbrew twierdzeniom skarżącego, ustalenia poczynione przez Sąd I instancji na okoliczność składu majątku podlegającego podziałowi są prawidłowe. Nie sposób także zgodzić się z zarzutami skarżącego dotyczącymi nieuwzględnienia w masie spadkowej pól kilograma złota dukatowego. Sąd Rejonowy słusznie uznał, że twierdzenia uczestnika w tym zakresie nie zostały poparte żadnymi wiarygodnymi dowodami. ŚwiadekK. L. (2), na którego zeznania powołuje się apelujący, stwierdził, że wiedzę o posiadaniu złotych dukatów ma jedynie od swojego ojca (tj. od skarżącego). Według wiedzy świadka złoto to jednakże miało stanowić spadek poW.iH. L., nie zaś poS.iB. L.. Zeznania dwóch kolejnych świadków na które powołuje się apelujący również nie mogą stanowić przekonującego dowodu na okoliczność, że w skład spadku po rodzicach uczestników wchodziło pół kilograma złota dukatowego. ŚwiadekK. L. (1)zeznała, że nic nie słyszała o złocie, wie jedynie, że była jakaś ciocia, która zostawiła majątek w złocie. Świadek nie twierdziła, że złoto wchodziło w skład spadku po rodzicach uczestników. Podobnie świadekJ. K. (2)zeznał, że nie wie, czy w majątku spadkodawców było jakieś złoto. Tego typu zeznania nie mogą absolutnie stanowić przekonującego dowodu na okoliczność posiadania przez spadkodawców pół kilograma złotych dukatów. Nie można zatem zgodzić się ze skarżącym, że Sąd Rejonowy dokonał błędnych ustaleń co do składu majątku podlegającego podziałowi. Ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy są trafne i dlatego Sąd Okręgowy je w całości podzielił i przyjął za własne. Za w pełni prawidłową Sąd Okręgowy uznał także ocenę prawną dokonaną przez Sąd I instancji. Wbrew twierdzeniom skarżącego, Sąd meriti nie naruszył żadnego z przepisów prawa materialnego. Zauważyć należy, że zastosowany przez Sąd sposób podziału nieruchomości nie został przez apelującego zakwestionowany. Zgodzić się należało z Sądem I instancji, że w okolicznościach niniejszej sprawy fizyczny podział poszczególnych działek wchodzących w skład gospodarstwa rolnego był dopuszczalny. Nieruchomość rolna wchodząca w skład spadku poS.iB. L.od dawna już nie stanowi zorganizowanego gospodarstwa rolnego. Na gruntach tych od wielu lat praktycznie nie prowadzi się żadnej produkcji rolnej. Jedyniedziałka nr (...)jest użytkowana rolniczo przez dzierżawców. Z kolei częśćdziałki nr (...)użytkowana jest przezW. L.i wykorzystywana na cele rekreacyjne. Żaden ze spadkobierców nie prowadzi żadnej działalności rolniczej. W tych okolicznościach, należało podzielić stanowisko Sądu I instancji, że podział przedmiotowej nieruchomości pomiędzy trzech spadkobierców (niemalże w równych częściach ) nie jest sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki, a przy tym uwzględnia usprawiedliwione interesy wszystkich uczestników postępowania.
Mając na uwadze niezasadność zarzutów apelacyjnych oraz jednocześnie brak ujawnienia okoliczności, które podlegają uwzględnieniu w postępowaniu odwoławczym z urzędu, apelacja uczestnika postępowania jako bezzasadna podlegała oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
Odnosząc się z kolei do zażalenia wnioskodawcy na rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zawarte w punkcie VII sentencji postanowienia Sądu Rejonowego, stwierdzić należy, że również nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Rejonowy słusznie uznał, że w okolicznościach niniejszej sprawy rozstrzygnięcie o kosztach postępowania winno zostać oparte na treściart. 520 § 1 k.p.c.Bezzasadny jest zarzut zażalenia dotyczący niezastosowania w sprawieart. 520 § 3 k.p.c.
Zauważyć należy, że w postępowaniu nieprocesowym, zasadą jest, że każdy uczestnik postępowania we własnym zakresie ponosi koszty postępowania związane z udziałem w sprawie (art. 520 § 1 k.p.c.). Oznacza to, że co do zasady nie istnieje między uczestnikami postępowania nieprocesowego w ogóle obowiązek zwrotu kosztów. Odstępstwo od tej zasady uzasadniają jednie przesłanki określone wart. 520 § 2 i § 3 k.p.c.Stanowią je sprzeczność interesów uczestników postępowania lub różny stopień zainteresowania wynikiem postępowania. W takich sytuacjach możliwe jest stosunkowe rozdzielenie obowiązku zwrotu kosztów lub włożenie obowiązku zwrotu kosztów na jednego z uczestników postępowania w całości. Dotyczy to zarówno kosztów wyłożonych przez wnioskodawcę jak i uczestników. Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt III CZ 47/10, opubl. LEX nr 970082 zasada ujęta wart. 520 § 1 k.p.c.jest nienaruszalna wtedy, gdy uczestnicy są w równym stopniu zainteresowani wynikiem postępowania lub - mimo braku tej równości - ich interesy są wspólne.
W rozpoznawanej sprawie między uczestnikami postępowania nie zachodzi sprzeczność interesów. Nie można mówić o sprzeczności interesów uczestników postępowania sądowego mającego na celu wyjście ze wspólności majątku. Rozbieżności powstałe pomiędzy uczestnikami na płaszczyźnie ustalenia składu majątku wspólnego nie mogą stanowić o sprzeczności interesów uczestników w rozumieniuart. 520 § 2 i 3 k.p.c.Sąd Rejonowy słusznie zastosował zasadę obciążania kosztami uczestników, po myśliart. 520 § 1 k.p.c.Zasada ta oznacza to, że każdego z uczestników postępowania obciążają koszty tej czynności, której sam dokonał, jak i czynności podjętej w jego interesie, także przez sąd, na jego wniosek lub z urzędu.
Reasumując, zważywszy na bezzasadność zarzutów zażalenia i trafność przedstawionej przez Sąd Rejonowy argumentacji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, Sąd Okręgowy na podstawieart. 385 k.p.c.w zw. zart. 397 § 2 k.p.c.iart. 13 § 2 k.p.c.oddalił zażalenie wnioskodawcy.
O kosztach postępowania apelacyjnego oraz postępowania zażaleniowego Sąd Okręgowy orzekł w odwołaniu do przepisuart. 520 § 1 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.Ponadto Sąd Okręgowy przyznał pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie za udzieloną w postępowaniu apelacyjnym i zażaleniowym pomoc prawną uczestnikowiW. L., określając wysokość tego wynagrodzenia w postępowaniu apelacyjnym na kwotę brutto 4428 złotych, a to na podstawie§ 12 ust. 1 pkt 3 oraz § 6 pkt 7, § 8 pkt 3 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(Dz. U. z 2013 roku, poz. 490). Z kolei wysokość wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu zażaleniowym określona została na kwotę brutto 73, 80 zł, w oparciu o§ 12 ust. 2 pkt 1w zw. z § 8 pkt 3 , § 6 pkt 2 i § 2 ust. 3 w/w rozporządzenia. A zatem , łącznie pełnomocnikowi z urzędu przyznano wynagrodzenie w kwocie 4501,80 zł ( 4428 zł + 73,80 zł), przy czym kwotę tę nakazano wypłacić ze środków Skarbu Państwa albowiem uczestnikW. L.został w całości zwolniony od kosztów sądowych.