Sąd Apelacyjnyw Warszawie
II Wydział Karny
Sygnatura akt: II AKa 237/14
Data wyroku: 2014-09-10 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Anna Zdziarska, Ewa Plawgo, Ewa Jethon
Słowa kluczowe: Odszkodowanie Za Niesłuszne Skazanie, Tymczasowe Aresztowanie Lub Zatrzymanie
Podstawa prawna: art.552§4 kpk

Sygn. akt II AKa 237/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 września 2014 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie II Wydział Karny w składzie:
Przewodniczący: SSA – Anna Zdziarska
Sędziowie: SA – Ewa Plawgo (spr.)
SO (del.) – Ewa Jethon
Protokolant: sekr. sąd. Kazimiera Zbysińska
przy udziale prokuratora Jacka Pergałowskiego
po rozpoznaniu w dniu 10 września 2014 r.
sprawy z wnioskuJ. M.
przeciwko Skarbowi Państwa
w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie
na skutek apelacji, wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy
od wyroku Sądu Okręgowego Warszawa – Praga w Warszawie
z dnia 27 marca 2014 r., sygn. akt V Ko 335/12

1
zmienia wyrok w zaskarżonej części w ten sposób, że zasądza od Skarbu Państwa na rzeczJ. M.tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłą z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania w sprawie Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Północ w Warszawie o sygn. akt IV K 390/10 dodatkowo – ponad kwotę ujętą w pkt I wyroku – kwotę 16.000 (szesnaście tysięcy) zł z ustawowymi odsetkami od dnia 10 września 2014 r. do dnia zapłaty;

2
zasądza od Skarbu Państwa na rzeczJ. M.kwotę 206,64 (dwieście sześć i 64/100) zł – kwota zawiera 23% podatku VAT - tytułem zwrotu kosztów poniesionych w związku z reprezentowaniem wnioskodawcy przez pełnomocnika z wyboru przed sądem I instancji;

3
utrzymuje w mocy wyrok w pozostałej zaskarżonej części;

4
zasądza od Skarbu Państwa na rzeczJ. M.kwotę 147,60 (sto czterdzieści siedem i 60/100) – zawierającą 23 % podatku VAT – tytułem zwrotu kosztów poniesionych w związku z reprezentowaniem wnioskodawcy przez pełnomocnika z wyboru w postępowaniu odwoławczym;

5
kosztami postępowania odwoławczego obciąża Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

J. M.wniósł o zasądzenie na jego rzecz kwoty – po modyfikacjach – 125.745,84 zł tytułem odszkodowania i 66.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłych z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania w sprawie IV K 390/10 Sądu Rejonowego dla Warszawy – Pragi Północ w Warszawie.
Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie, wyrokiem z dnia 27 marca 2014 r. orzekł:

I
zasądził od Skarbu Państwa na rzeczJ. M.kwotę 50.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłą z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania w sprawie Sądu Rejonowego dla Warszawy-Pragi Północ w Warszawie o sygn. akt IV K 390/10 wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

II
w pozostałym zakresie wniosek oddalił;

III
kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa.

Powyższy wyrok został zaskarżony przez pełnomocnika wnioskodawcy na jego korzyść w części, tj. w odniesieniu do pkt II i III.
Na podstawieart. 438 pkt 1 i 2 k.p.k.skarżący wyrokowi zarzucił:
1/ naruszenie prawa materialnego, to jest:
a/art. 445 § 1 i 2 k.c.w zw. zart. 552 § 1 i 4 k.p.k.poprzez zasądzenie na rzecz wnioskodawcy kwoty 50.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę niemajątkową, podczas gdy istniejące w sprawie okoliczności faktyczne wskazują, że wysokość sumy zasądzonej tytułem zadośćuczynienia nie jest „odpowiednia” w stosunku do stopnia i zakresu doznanej przez wnioskodawcę krzywdy w rozumieniuart. 445 § 1 i 2 k.c., za którą to winna być uznana suma dochodzona wnioskiem, to jest 66.000 zł;
b/art. 552 § 1 i 4 k.p.k.w zw. zart. 361 § 1 k.c.poprzez błędne uznanie, że skutkiem niesłusznego pozbawienia wolności, wnioskodawca nie poniósł szkody pozostającej w związku przyczynowym z tymczasowym aresztowaniem a nadto, że szkodą nie są utracone zarobki.
2/ obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść orzeczenia, to jest:
a/art. 7 k.p.k.iart. 410 k.p.k.polegające na nieuwzględnieniu w podstawie faktycznej rozstrzygnięcia odnośnie zasądzonego zadośćuczynienia szeregu okoliczności oraz dokonaniu oceny niektórych z nich w sposób sprzeczny z zasadami ich oceny, co w konsekwencji ma istotne znaczenie dla ustalenia w sposób prawidłowy zgodnie z obowiązującymi kryteriami „odpowiedniej” sumy tytułem zadośćuczynienia;
b/art. 554 § 2 k.p.k.in fine w zw. zart. 626 § 1 k.p.k.iart. 616 § 1 k.p.k.oraz§ 14 ust. 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, polegającą na wadliwym przyjęciu, że przepisart. 554 § 2 k.p.k.nie daje podstawy do zasądzenia na rzecz wnioskodawcy kosztów związanych z udziałem w postępowaniu ustanowionego pełnomocnika z wyboru, a dalej, że wydatki związane z ustanowieniem pełnomocnika wykłada strona, która go ustanowiła (art. 620 k.p.k.).
Podnosząc powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja jest częściowo zasadna.
Poza sporem pozostaje czasokres tymczasowego aresztowania wnioskodawcy – od dnia zatrzymania w dniu 25 maja 2005 r, do dnia 09 października 2006 r., kiedy został zwolniony, a więc 16 i pół miesiąca. Nie budzi także wątpliwości, że tymczasowe aresztowanie wnioskodawcy było niewątpliwie niesłuszne w rozumieniu przepisówrozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego.
Z konstrukcji zarzutów 1a i 2a wynika, że obrazy wskazanych w zarzucie 1a przepisów prawa materialnego skarżący upatruje w tym, że istniejące w sprawie, lecz nie dostrzeżone w I instancji, bądź ocenione sprzecznie z zasadami ich oceny – tj. zart. 7 k.p.k.iart. 410 k.p.k., okoliczności faktyczne, uzasadniają zasądzenie na rzecz wnioskodawcy zadośćuczynienia w wysokości 66.000 zł, a nie w kwocie zawartej w pkt I wyroku.
Z treści apelacji wynika również, że skarżący stoi na stanowisku, iż ustalonym przez siebie okolicznościom mającym wpływ na wysokość zadośćuczynienia, a przytoczonym w uzasadnieniu wyroku Sąd meriti nie nadał należytego znaczenia, nadto wyrokując w tym zakresie pominął okoliczności wskazane na stronie 4 apelacji, bądź uznał, że nie udowodniono, by mogły mieć wpływ na orzeczenie w omawianym zakresie.
Sąd Okręgowy powołał się w tej części uzasadnienia wyroku, która odnosi się do wysokości zasądzonej kwoty zadośćuczynienia na kilka orzeczeń z tym związanych, w tym na wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 30 grudnia 2004 r. w sprawie o sygn. II AKa 260/04, w którym mowa o ocenach dokonywanych w przedmiocie stosownego zadośćuczynienia za krzywdę „z punktu widzenia przeciętnego człowieka”, a nie odczuć o charakterze subiektywnym, zaś intensywność przeżyć może mieć znaczenie jedynie wówczas, gdy wykaże się ich zasadność. Przywołano także zasady ustalania kwoty zadośćuczynienia wskazane w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 2000 r. w sprawie o sygn. akt II KKN 3/98 oraz w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 24 czerwca 2013 r. w sprawie o sygn. akt II AKa 196/13. Rzecz w tym, że Sąd I instancji, choć powołał się na wskazane powyżej orzeczenia, wyrokując w przedmiocie zadośćuczynienia za krzywdę nie w pełni kierował się wskazanymi w nich zasadami orzekania w tej materii.
Bezspornym jest, że bezpośrednio przed zatrzymaniemJ. M.pełnił czynną służbę w policji. Ten fakt w zestawieniu z zeznaniami wnioskodawcy dotyczącymi okoliczności jego zatrzymania (w miejscu pracy, następnie przewożenia ze skutymi rękoma do miejsca zamieszkania, gdzie był widziany m.in. przez licznych sąsiadów) oraz wielomiesięcznego pobytu w areszcie (strach przed tym, kogo tam spotka, obelgi i wyzwiska pod jego adresem, nie korzystanie ze strachu ze spacerów aż do sierpnia 2005 r., atmosfera podczas widzeń – str. 8-9 uzasadnienia), których to zeznań – co do wskazanych powyżej okoliczności Sąd I instancji nie zanegował - każe dojść do przekonania, że okolicznościom tym, choć je dostrzeżono i uwzględniono, to nie nadano w I instancji należytego znaczenia. Trudno zasadnie twierdzić, że powyższe okoliczności, niewątpliwie rzutujące na poczucie krzywdy wnioskodawcy i jego negatywne przeżycia, można ocenić jedynie z punktu widzenia – jak wskazano w przywołanym powyżej wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie – przeciętnego człowieka, bowiem nie często osobami osadzonymi w aresztach są osoby pełniące bezpośrednio przed pozbawieniem wolności czynną służbę w policji na terenie tego miasta, w którym następnie zostają osadzone w areszcie. Należy zatem przyjąć, że intensywność negatywnych przeżyć wnioskodawcy podczas jego tymczasowego aresztowania – co musi znaleźć odzwierciedlenie w wysokości zadośćuczynienia – była większa od owej „przeciętnej” i została w pełni udowodniona.
To nienależyte uwzględnienie powyższych okoliczności przesądziło o uwzględnieniu apelacji w tej jej części (zarzut 1a i 2a) bez konieczności postulowanego w apelacji uchylania wyroku i przekazywania sprawy Sądowi I instancji do jej ponownego rozpoznania w tym zakresie, bowiem – zdaniem Sądu Apelacyjnego – jeżeli nadać tym okolicznościom, ustalonym prawidłowo w I instancji, właściwe znaczenie, w połączeniu z pozostałymi wskazanymi w uzasadnieniu wyroku, a także ważącymi na wysokości zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, to łączna kwota zadośćuczynienia za ponad 16 miesięcy tymczasowego aresztowania winna zamknąć się taką sumą, jakiej wnioskodawca dochodził przed Sądem I instancji i to bez konieczności ewentualnego uwzględnienia tych okoliczności, o których mowa w apelacji, a których nie brano pod uwagę w I instancji, bądź oceniono przeciwnie, niż czyni to skarżący. Dochodzona przez wnioskodawcę tytułem zadośćuczynienia kwota 66.000 zł nie może być w powyższych realiach uznana za nadmierną, czy też wygórowaną, a odpowiednią w rozumieniuart. 361 § 1 k.c.
Apelacja co do wysokości zadośćuczynienia może być skuteczna tylko wówczas, gdy pomiędzy kwotą żądaną, a kwotą zasądzoną jest na tyle znaczna różnica, by można zasadnie twierdzić, że między obiema wartościami zachodzi rażąca dysproporcja. Warunki te zostały w niniejszej sprawie spełnione, co sprawia, że Sąd Apelacyjny dodatkowo – ponad kwotę ujętą w pkt I wyroku – zasądził od Skarbu Państwa na rzeczJ. M.dodatkowe 16.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wyroku Sądu Apelacyjnego, bowiem z dniem tym wyrok stał się prawomocny.
O ile zarzuty apelacji związane z rozstrzygnięciem Sądu I instancji w przedmiocie zadośćuczynienia należało podzielić i apelację w tym zakresie uwzględnić, o tyle zarzut 1b należało uznać za nietrafny.
Skarżący uważa, że chybiony jest pogląd, iż wnioskodawca nie poniósł szkody pozostającej w związku przyczynowym z niesłusznym tymczasowym aresztowaniem oraz że szkodą nie są utracone zarobki.
Sąd I instancji prawidłowo zbadał i trafnie ocenił okoliczności związane z tą częścią wnioskuJ. M., która odnosi się do postulatu zasądzenia na jego rzecz odszkodowania za niesłuszne niewątpliwie tymczasowe aresztowanie, a argumentacja tycząca braku związku przyczynowego między stosowaniem tymczasowego aresztowania, a pogorszeniem sytuacji materialnej wnioskodawcy zawarta w uzasadnieniu wyroku jest pełna, wyczerpująca i należy ją podzielić.
Trafnie ustalono w I instancji, że wniosek o zwolnienie go ze służby wnioskodawca złożył, co prawda już po zatrzymaniu go, ale przed posiedzeniem w sprawie wniosku o jego tymczasowe aresztowanie. Była to jego samodzielna decyzja. Sam przyznał, że choć naciskano na niego w tej kwestii, mógł tego nie zrobić. Od skutków tejże decyzji nie starał się uchylić w późniejszym czasie, gdy postępowanie karne przeciwko niemu zakończyło się dla niego korzystnie. Oczywistym jest, że sytuacja, w której znalazł się wnioskodawca była na tyle dla niego niekorzystna, że uległ namowom czy naciskom funkcjonariuszy i złożył raport o zwolnienie go ze służby, jednak nie można okoliczności tej ocenić taki w sposób, jak czyni to skarżący. Powołanie się w apelacji na oczywiste przekonanie, że tymczasowe aresztowanie zostanie zastosowane względemJ. M., co ma przemawiać za istnieniem związku przyczynowego między stosowaniem tego środka zapobiegawczego, a zaistnieniem szkody, nie jest trafne. Z faktu, że wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania został uwzględniony, nie wolno wywodzić o takim związku, bowiem w ustalonych prawidłowo realiach towarzyszących złożeniu raportu o zwolnienie ze służby, których skarżący nie neguje, sytuacja zawodowa (tym samym także finansowa w związku z pobieraniem emerytury zamiast pensji)J. M.byłaby identyczna nawet wówczas, gdyby nie zastosowano wobec niego tymczasowego aresztowania. Zatem słusznie przyjął Sąd Okręgowy, że nie zachodzi związek przyczynowy między stosowaniem tego środka zapobiegawczego, a sytuacją zawodową wnioskodawcy. To sam fakt prowadzenia postępowania karnego zaważył na presji wywieranej na niego, a której uległ, choć – jak sam – przyznał, nie musiał, a co nie może zostać ocenione jako przesłanka dla pozytywnego rozpoznania wniosku o odszkodowanie na podstawie przepisówkodeksu postępowania karnego, a dochodzenie roszczeń tego tyczących może ewentualnie nastąpić w innym trybie, co trafnie zauważono w I instancji. Mimo obszerności wywodów apelacji, w znacznej części teoretycznych, tego dotyczących nie sposób przychylić się do toku rozumowania skarżącego. Powoływanie się na nieprawidłowości prowadzonego przeciwko wnioskodawcy postępowania karnego, w tym wypadku nie mogą prowadzić do ocen odmiennych, a to z uwagi na okoliczności omówione powyżej. Jeszcze raz należy podkreślić, że ewentualne nieuwzględnienie wniosku prokuratora o zastosowanie tymczasowego aresztowania nie zmieniłoby w żaden sposób sytuacji zawodowej wnioskodawcy. Prawidłowo ustalony brak związku przyczynowego między stosowaniem tymczasowego aresztowania, a pogorszeniem statusu finansowego musiał przesądzić zatem o oddaleniu wniosku w tym zakresie.
Niezależnie od powyższego, należy odnieść się do poruszanych w apelacji kwestii dotyczących sposobu wyliczania odszkodowania. Liczne orzeczenia, w tym Sądu Najwyższego, jak i Sądów Apelacyjnych wytyczyły w tym względzie linię orzecznictwa, z której wynika, że szkodę wynikającą z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania stanowi różnica pomiędzy stanem majątkowym, jaki by istniał, gdyby wnioskodawca nie został tymczasowo aresztowany, a stanem rzeczywistym w chwili odzyskania wolności, przy czym uwzględnić należy nie tylko możliwości zarobkowe wnioskodawcy – gdyby nie został tymczasowo aresztowany – ale także jakie wydatki poniósłby na utrzymanie siebie i rodziny, jakie kwoty byłby w stanie zaoszczędzić, czy przeznaczyć na powiększenie swojego stanu majątkowego (przykładowo wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 października 2012 r. w sprawie o sygn. akt II AKa 281/12). Słusznie wskazał Sąd Okręgowy, że nawet przy przyjęciu istnienia adekwatnego związku przyczynowego między tymczasowym aresztowaniem, a zmianą statusu zawodowego wnioskodawcy, to zważywszy choćby na treść zeznańśw. A. M.(żony wnioskodawcy) wniosek należałoby oddalić z uwagi na fakt, że osiągane przez wnioskodawcę przed tymczasowym aresztowaniem dochody były w całości wydawane na bieżące potrzeby.
Powyższe powody sprawiły, że apelacji w tej jej części, która dotyczy oddalenia wniosku co do zasądzenia na rzecz wnioskodawcy odszkodowania nie uwzględniono.
Zasadnie podnosi skarżący, że niesłusznie nie zasądzono w I instancji na rzecz wnioskodawcy zwrotu kosztów poniesionych przez niego w związku z ustanowieniem pełnomocnika w niniejszej sprawie. Zgodnie zart. 626 § 1 k.p.k.w wyroku Sądu I instancji określono, że koszty postępowania ponosi Skarb Państwa, co sprawia, że nie sposób skutecznie zarzucić Sądowi I instancji obrazy tego przepisu, bowiem wywiązał się z tej powinności, z tym tylko, że orzekając w oparciu oart. 554 § 2 k.p.k.o tym, że koszty niniejszego postępowania winien ponieść Skarb Państwa nietrafnie uznał, iż w skład tychże kosztów nie wchodzą koszty związane z ustanowieniem pełnomocnika. Pogląd Sądu Okręgowego dotyczący wykładniart. 554 § 2 k.p.k.nie jest trafny, a przytoczone orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 2002 r. (OSNKW 11-12/2002, poz. 103)wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 lipca 2006 r. w sprawie o sygn. akt SK 21/04 straciło swą aktualność. Logiczny wywód związany z omawianą problematyką zawiera uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 7 października 2010 r. – sygn. akt II AKa 237/10, LEX 686858 – z powołaniem się na liczne orzeczenia tego tyczące. Wystarczy tylko stwierdzić, że w sytuacji, w której choćby częściowo (tak jak w realiach niniejszej sprawy) uwzględniono wniosek oparty oart. 552 k.p.k., to przysługujezwrotuzasadnionych i wyłożonych wydatków związanych z ustanowieniem w sprawie jednego pełnomocnika, bowiem wydatki te należą do kosztów wolnych w rozumieniuart. 554 § 2 k.p.k., a więc obciążających Skarb Państwa. Bez znaczenia dla orzekania o tychże kosztach pozostaje słuszne orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Łodzi cytowane w uzasadnieniu wyroku (str. 22), bowiem dotyczy ono generalnej zasady wykładania kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika przez stronę, która go ustanowiła, co ma się nijak do rozstrzygania o tym, czy koszty te (wyłożone uprzednio) podlegają zwrotowi, czy też nie. W omawianym wypadku winny one podlegać zwrotowi tak w odniesieniu do postępowania przed Sądem I instancji, jak i przed Sądem Odwoławczym. Dlatego też uwzględniono zarzut 2b apelacji i orzeczono o zwrocie wnioskodawcy tychże wydatków z uwzględnieniem ilości terminów rozprawy przed Sądem Okręgowym, analogicznie rozstrzygając co do postępowania odwoławczego przy zastosowaniu stawek określonych w § 14. ust. 6 przywołanego w apelacji rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. Zgodnie z zasadą określoną wart. 554 § 2 k.p.k.orzeczono, że koszty drugo-instancyjne ponosi Skarb Państwa.
Z powyższych względów Sąd Apelacyjny orzekł, jak w wyroku.