Sąd Okręgowy w Kielcach
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 1394/14
Data wyroku: 2015-01-14 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Teresa Kołbuc, Sławomir Buras, Cezary Klepacz
Słowa kluczowe: Dział Spadku, Apelacja
Podstawa prawna: art. 685 kpc, 370 kpc

Sygn. akt II Ca 1394/14

POSTANOWIENIE
Dnia 14 stycznia 2015 r.
Sąd Okręgowy w Kielcach Wydział II Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący:SSO Teresa Kołbuc
Sędziowie:SSO Cezary Klepacz
SSO Sławomir Buras (spr.)
Protokolant: st. prot. sądowy Agnieszka Baran
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 stycznia 2015 r.
sprawy z wnioskuJ. B. (1)iJ. O.
z udziałemJ. B. (2)
o dział spadku i zniesienie współwłasności nieruchomości
na skutek apelacji uczestnika od postanowienia wstępnego Sądu Rejonowego w Skarżysku – Kamiennej z dnia 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt I Ns 655/12
postanawia: odrzucić apelację.
II Ca 1394/14

UZASADNIENIE
Wnioskiem z dnia 29.08.2012 r.J. B. (3)domagał się działku spadku poH.iJ.małżonkachB.. Do wniosku co do zasady przyłączył się uczestnikJ. B. (2). Bezspornym pomiędzy stronami jest, iż w skład spadku po rodzicach stron wchodzą dwie zabudowane działki położone wS.-K.przyul. (...)oznaczonenumerami ewidencyjnymi (...).J. B. (2)domagał się dodatkowo zaliczenia na schedę spadkową gospodarstwa rolnego o pow. 1,826 ha które spadkobiercy przekazali wnioskodawcy w 1999 r. Odnośnie tego żądania wnosił o wydanie postanowienia wstępnego.
Postanowieniem wstępnym z dnia 23 kwietnia 2014 roku Sąd Rejonowy w Skarżysku-Kamiennej ustalił, iż w skład spadku poJ. B. (4)iH. B.wchodzi zabudowana budynkiem mieszkalnym i gospodarczym, położona wS.przyulicy (...)nieruchomość, składająca się z działek, oznaczonych w ewidencji gruntów numerami:(...), nie mających urządzonej księgi wieczystej ani zbioru dokumentów.
Sąd ustalił, iżH.iJ.małżonkowieB.w dacie śmierci byli właścicielami zabudowanej nieruchomości położonej wS.przyulicy (...), oznaczonej aktualnie w ewidencji gruntów jakodziałki nr (...). W wyniku postępowania spadkowego przeprowadzonego w sprawach I Ns 614/09 oraz I Ns 494/11 Sąd stwierdził, że spadek poH. B.nabyli z mocy ustawy jej synowieJ. B. (1)iJ. B. (2)oraz córkaJ. O.po 1/3 części każde z nich, zaś spadek poJ. B. (4)nabyli z mocy ustawy jego żonaH. B.oraz synowieJ. B. (1)iJ. B. (2)i córkaJ. O.po 1/4 części każde z nich. W dniu 8 listopada 1990 roku w Państwowym Biurze NotarialnymK.Oddział wS., pomiędzyJ. B. (1)aH. B.iJ. B. (4)została zawarta umowa przekazania gospodarstwa rolnego na podstawie przepisówustawy z dnia 14 grudnia 1982 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych oraz członków ich rodzin. Umowa dotyczyła działek:(...)położonych wS..
Sąd Rejonowy przyjął, iż bezspornym pomiędzy stronami było, iż w skład spadku po małżonkachB.wchodządziałki nr (...). Sąd wskazał na niejednolite stanowisko orzecznictwa w zakresie uwzględniania wartości gospodarstwa rolnego przekazywanego w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników i ich rodzin przy obliczaniu zachowku. Sporne jest bowiem czy taka umowa spełnia przesłanki umowy darowizny. Sąd Najwyższy podkreślał, iż różnica pomiędzy umową przekazania gospodarstwa rolnego a umową darowizny dotyczy tego, iż darczyńca nie dokonuje nieodpłatnego przysporzenia na rzecz obdarowane, zaś w przypadku umowy przekazania, rolnik przekazujący gospodarstwo otrzymywał świadczenie emerytalne lub rentowe, prawo do korzystania z działki, lokalu mieszkalnego czy innych pomieszczeń. Inne orzeczenia Sądu Najwyższego wskazywały zaś na taką sama causae obu umów, brak ekwiwalentności świadczenia, wymóg zgody obdarowanego w obu przypadkach. Sąd Rejonowy opowiedział się jednak za tymi poglądami orzecznictwa, z których wynika, iż wartości gospodarstwa rolnego, przekazywanego w trybie w/w ustawy nie uwzględnia się przy ustalaniu zachowku.
Postanowienie wstępne zaskarżył w całości apelacją uczestnikJ. B. (2), zarzucając:
- naruszenie przepisów postępowania, które miały wpływ na wynik sprawy tj. nierozpoznanie istoty sprawy polegające na zaniechanie przez Sąd pierwszej instancji zbadania materialnej podstawy żądania uczestnika o zaliczenie w poczet schedy spadkowej nieruchomości rolnej jaką otrzymałJ. B. (1)od rodzicówJ. B. (4)iH. B.na podstawie umowy przekazania gospodarstwa rolnego,
- naruszenie prawa materialnego tj.art. 1039 k.c.poprzez błędną jego wykładnie i przyjcie, że umowa przekazania nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 11 grudnia 1982 roku o ubezpieczeniach społecznych rolników indywidualnych oraz członków ich rodzin, nie spełnia cech umowy w rozumieniuart. 1039 k.c.pomimo, iż w orzecznictwie i doktrynie do umowy przekazania nieruchomości na podstawie w/w ustawy stosuje się na zasadzie analogii przepisykodeksu cywilnegow tym takżeart. 1039 k.c.
W oparciu o powyższe zarzuty wniósł o uchylenie postanowienia wstępnego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów dotychczasowego postępowania, zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestnika kosztów procesów. Nadto wniósł o wystąpienie do Sądu Najwyższego z zapytaniem prawnym, czy przekazanie gospodarstwa rolnego na podstawie ustawy z 14 grudnia 1982 roku, zaliczane jest do schedy spadkowej w zumieniuart. 1039 k.c.W uzasadnieniu wskazał, iż Sąd nie rozpoznał istoty sprawy bowiem nie zajął się możliwością zaliczenia nieruchomości rolnej przekazanej przez rodziców wnioskodawcy, gdyż ocenił taką możliwość tylko w stosunku do zachowku, o co żadna ze stron nie wnosiła. Żądanie uczestnika odnosiło się bowiem do schedy spodkowej. Także przytoczone przez Sąd w uzasadnieniu orzecznictwo dotyczy właśnie zachowku.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jako niedopuszczalna podlega odrzuceniu.
Niewątpliwym jest, iż uczestnikJ. B. (2)domagał się zaliczenia w poczet schedy spadkowej nieruchomości otrzymanej przez wnioskodawcę od spadkodawców, uznając, iż do tej umowy mają zastosowanie na zasadzie analogii przepisy o umowie darowizny, (odpowiedź na wniosek – k. 23-24). Żądanie to wielokrotnie powtórzył w toku postępowania w kolejnych pismach procesowych, przy czym w piśmie z dnia 10.11.2012 r. dodatkowo wniósł o wydanie postanowienia wstępnego w tym przedmiocie (k. 78-80). Zgodnie zart. 685 k.p.c.w razie sporu o istnienie uprawnienia do żądania działu spadku, jak również w razie sporu między współspadkobiercami o to, czy pewien przedmiot należy do spadku, sąd spadku może wydać postanowienie wstępne. Zaskarżone postanowienie wstępne odnosi się jedynie do dwóch innych nieruchomości, które bezspornie wchodziły w skład spadku po małżonkachB., nie odnosi się natomiast w żaden sposób do zagadnienia zaliczenia do schedy spadkowej nieruchomości rolnej przekazanej wnioskodawcy. Co więcej z treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie sposób wywnioskować jakie było stanowisko Sądu w tym przedmiocie. Przytoczone w uzasadnieniu orzecznictwo odnosi się bowiem nie do schedy spadkowej lecz do zachowku. W uzasadnieniu Sąd nie wspomina o tej instytucji, odnosząc się za każdym razem do zachowku.
W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 28.04.2010 r. III CZP 9/10 (OSNC 2010/10/136) wskazano, iż od postanowienia wstępnego wydanego na podstawieart. 685 k.p.c., w którym nie rozstrzygnięto zgłoszonego w sprawie o dział spadku wniosku o zasiedzenie, uczestnikowi wnoszącemu o oddalenie tego wniosku przysługuje apelacja. W uzasadnieniu wskazuje się, iż za takim poglądem przemawia przede wszystkim charakter orzeczeń wydawanych w sprawach działowych, obejmujących i rozstrzygających wszystkie kwestie związane z dzielonym majątkiem. W tych sprawach sąd z urzędu ustala skład i wartość majątku ulegającego podziałowi (art. 684 k.p.c.) oraz rozstrzyga spory o prawo żądania dokonania podziału i o prawo własności poszczególnych przedmiotów, jak również wzajemne roszczenia współwłaścicieli (współspadkobierców) z tytułu posiadania rzeczy (art. 618 k.p.c.). Jak podkreśla się w literaturze, w takim wypadku, gdy z mocy przepisu szczególnego sąd w pewnym zakresie orzeka z urzędu, w sentencji postanowienia działowego zamieszcza jedynie rozstrzygnięcia pozytywne i to także wtedy, gdy uczestnik postępowania zgłosił wniosek o rozstrzygnięcie spornego zagadnienia, np. przynależności danego przedmiotu do dzielonej masy majątkowej. Jeżeli sąd taki wniosek, leżący w zakresie kwestii rozstrzyganych z urzędu, rozstrzygnął w inny sposób niż zgłoszony we wniosku, nie zamieszcza negatywnego rozstrzygnięcia w postanowieniu, a jedynie omawia je w uzasadnieniu postanowienia. Oznacza to, że wniosek w całości lub części nie został uwzględniony (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1969 r., III CZP 70/69). Z uwagi na treść powyższej uchwały, którą Sąd Okręgowy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pomimo niezamieszczenia w sentencji postanowienia rozstrzygnięcia o zaliczeniu umowy o przekazanie nieruchomości rolnej na schedę spadkową, apelacja podlegałaby merytorycznemu rozpoznaniu. Jednakże w niniejszej sprawie z uzasadnienia nie wynika jaki był pogląd Sądu w tej kwestii. W jego treści bowiem rozważano możliwość zaliczenia wartości przekazanej nieruchomości do zachowku, a nie na schedę spadkową. Również przytoczone w uzasadnieniu orzeczenia odnoszą się do zachowku, a nie do złożonego przez uczestnika wniosku. Tym samym na podstawie uzasadnienia Sądu nie można stwierdzić jakie jest stanowisko Sądu w przedmiocie tego wniosku.
Wobec powyższego zdaniem Sądu Okręgowego przyjąć należy, iż orzeczenie rozstrzygające o zasadności zaliczenia wartości przekazanej nieruchomości na schedę spadkową nie istnieje. Apelacja zaskarżająca orzeczenie nieistniejące podlega odrzuceniu, gdyż założeniem apelacji jest istnienie wyroku, tak więc wyrok może być zaskarżony tylko w takiej części, w jakiej istnieje, czy to wtedy, gdy uwzględnia powództwo, czy też wtedy, gdy oddala powództwo (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, I ACa 1627/04, Lex nr 151746). Zaskarżone może być tylko orzeczenie istniejące. Nie można zatem wnieść środka odwoławczego od orzeczenia, które nie zostało - w rozumieniu przepisów prawa procesowego - wydane. Chodzi tu zarówno o brak orzeczenia w ogóle jak i brak w wydanym orzeczeniu rozstrzygnięcia w tym przedmiocie (np. oddalenia powództwa w pozostałej części) – tak Sąd Apelacyjny w Lublinie w postanowieniu z dnia 17.04.1998 r. I ACz 252/98, OSA 1999/2/11.
Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji, na podstawie art.art. 370 k.p.c.w zw. zart. 367 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
SSO Sł. BurasSSO T. KołbucSSO C. Klepacz