Sąd Okręgowy w Bydgoszczy
IV Wydział Karny Odwoławczy
Sygnatura akt: IV Ka 1056/13
Data wyroku: 2014-03-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Adam Sygit-sprawozdawca, Danuta Lesiewska, Małgorzata Lessnau-Sieradzka
Słowa kluczowe: Obrońca
Podstawa prawna: art. 437 § 1 k.p.k.

Sygn. akt.IV Ka 1056/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 marca 2014 roku

Sąd Okręgowy w Bydgoszczy IV Wydział Karny Odwoławczyw składzie:
Przewodniczący SSO Danuta Lesiewska
Sędziowie SO Adam Sygit - sprawozdawca
SO Małgorzata Lessnau - Sieradzka
Protokolant sekr. sądowy Dominika Marcinkowska
przy udziale Janusza Bogacza- Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Bydgoszczy
po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2014 roku
sprawyT. K.
oskarżonego zart. 209§1 k.k.w zw. zart. 64§1 k.k.
na skutek apelacji wniesionej przez oskarżonego
od wyroku Sądu Rejonowego w Szubinie
z dnia 16 września 2013 roku sygn. akt II K 358/13
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu w Szubinie do ponownego rozpoznania; zasądza od Skarbu Państwa na rzeczZespołu Adwokackiego Nr (...)wB.kwotę 516,60 (pięćset szesnaście 60/100) złotych brutto tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adw.M. J.oskarżonemu z urzędu w postępowaniu odwoławczym.

Sygn. akt IV Ka 1056/13

UZASADNIENIE
Wyrokiem Sądu Rejonowego w Szubinie z dnia 16 września 2013 roku, wydanym w sprawie o sygnaturze akt II K 358/13, oskarżonegoT. K.uznano za winnego tego, że w okresie od 06.07.2010 roku do 21.06.2012 roku wS.gm.S.uporczywie uchylał się od obowiązku łożenia na utrzymanie małoletnich córekJ.iZ.rodz.K.do czego zobowiązany był na mocy ustawy oraz wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy X Wydział Cywilny Rodzinny, sygn. X C 176/09 z dn. 29.05.2009 r. a następnie podtrzymane(go) wyrokiem Sądu Okręgowego w Bydgoszczy X Wydział Cywilny Rodzinny sygn. XC 1747/09 z dn. 31.08.2010 r. w łącznej wysokości 500 zł miesięcznie, przez co naraził je na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, to jest za winnego przestępstwa zart. 209 § 1(k.k.) i za to, na podstawie tego przepisu, skazano go na karę siedmiu miesięcy pozbawienia wolności. Jednocześnie oskarżonego zwolniono od uiszczenia opłaty a kosztami postępowania obciążono Skarb Państwa.

Od powyższego orzeczenia apelację wniósł oskarżony, z jednej strony kwestionując nieuwzględnienie okoliczności wskazujących na niepopełnienie zarzuconego mu przestępstwa a z drugiej, wnosząc o warunkowe zawieszenie wykonania orzeczonej kary.

Sąd odwoławczy zważył, co następuje:

Apelacja była o tyle skuteczna, że uruchamiając postępowanie odwoławcze doprowadziła do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Zgodnie zart. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu uchybienia na treść orzeczenia sąd odwoławczy (…) uchyla zaskarżone orzeczenie, jeżeli oskarżony w postępowaniu sądowym nie miał obrońcy w wypadkach określonych wart. 79 § 1 i 2 oraz art. 80 k.p.k.lub obrońca nie brał udziału w czynnościach, w których jego udział był obowiązkowy. Na podstawieart. 79 § 1 pkt 3 k.p.k.w postępowaniu karnym oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli zachodzi uzasadniona wątpliwość, co do jego poczytalności. Zgodnie z§ 4tego przepisu, dopiero - jeżeli w toku postępowania biegli lekarze psychiatrzy stwierdzą, że poczytalność oskarżonego zarówno w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu, jak i w czasie postępowania nie budzi wątpliwości - udział obrońcy w dalszym postępowaniu nie jest obowiązkowy. Prezes sądu, a na rozprawie sąd, może wówczas cofnąć wyznaczenie obrońcy.
W toku postępowania przygotowawczego, jak i podczas rozprawy przed sądem I instancji w przedmiotowej sprawie oskarżony nie był reprezentowany przez obrońcę. Tak sytuacja miała miejsce mimo, że w postępowaniu przygotowawczym niewątpliwie uznano, iż zachodzi uzasadniona wątpliwość odnośnie poczytalnościT. K., skoro dopuszczono dowód z opinii sądowopsychiatrycznej. W postanowieniu prokuratury z dnia 15 maja 2013 roku wskazano, iż biegli lekarze psychiatrzy mają udzielić odpowiedzi m.in. czy poczytalność podejrzanego w chwili popełnienia czynu i toku postępowania budzi wątpliwości (k. 61), co dawałoby dopiero podstawę do oceny konieczności dalszego sprawowania obrony obligatoryjnej oskarżonego. Wnioski wydanej opinii takiej odpowiedzi jednak nie zawierają i odnośnie toku postępowania wskazują jedynie na możliwość uczestnictwa badanego (k. 67). Po uzyskaniu opinii prokurator Prokuratury Rejonowej w Szubinie samodzielnie uznał, że – mimo braku stosownego wskazania - treść opinii pozwala na przyjęcie, że zachodzą przesłanki zart. 79 § 4 k.p.k.a pozwalające na odstąpienie od złożenia wniosku o wyznaczenie obrońcy z urzędu (k. 68). Sąd Rejonowy w Szubinie zaakceptował opinię, uzupełniająco nie przesłuchał biegłych i uznał, że „udziela odpowiedzi na wszystkie pytania” (k. 121).
Zdaniem sądu odwoławczego wyżej wskazany sposób procedowania skutkował – w przedmiotowej sprawie -brakiem reprezentacji oskarżonego przez obrońcę z urzędu, wyznaczonego na podstawieart. 79 § 1 pkt 3 k.p.k., w sytuacji gdy brak było podstaw do uznania, że zaistniała okoliczność przewidziana w§ 4tego przepisu.
Dotychczasowe orzecznictwo prezentuje rozbieżną wykładnię przepisuart. 79 § 4 k.p.k.Początkowo przyjmowano, iż stwierdzenie przez biegłych lekarzy psychiatrów, że poczytalność oskarżonego nie budzi wątpliwości (zarówno w chwili czynu, jak i w czasie postępowania), uchyla z mocy prawa obligatoryjny charakter obrony (vide: orzeczenia Sądu Najwyższego dnia 27 października 2005 roku w sprawie I KZP 30/05, publ. OSNKW 2005; z dnia 25 maja 2006 roku w sprawie III KK 447/05, publ. OSNwSK z 2006, poz. 1107; z dnia 10 października 2007 roku w sprawie III KK 120/07, publ. Prok. i Pr. - wkł. 2009, z. 1, poz. 13; z dnia 14 marca 2008 roku w sprawie IV KK 434/07, publ. OSNwSK 2008, poz. 652). Następnie podnoszono, iż opinia biegłych nie może zastępować decyzji organów procesowych, które jako jedyne są uprawnione do wiążącego rozstrzygania o sytuacji procesowej oskarżonego, w tym o kontynuowaniu bądź nie obrony obligatoryjnej. Do stwierdzenia braku wątpliwości, co do poczytalności oskarżonego nie wystarczy więc sama opinia biegłych i wniosek formułowany przez nich w tym zakresie, ale konieczne jest podzielenie tejże opinii przez organ procesowy. Tym samym przyjęto, że przewidziana w przepisieart. 79 § 4 k.p.k.sytuacja, w której "udział obrońcy w dalszym postępowaniu nie jest obowiązkowy", nie może być rezultatem "stwierdzenia biegłych lekarzy psychiatrów", lecz skutkiem ustalenia okoliczności procesowej, że poczytalność oskarżonego "nie budzi wątpliwości". W każdym wypadku to organ procesowy musi ustalić tę okoliczność samodzielnie a biegli nie są organami procesowymi, tylko podmiotami uprawnionymi jedynie do wydania opinii. Ich opinia jest wyłącznie środkiem dowodowym, w oparciu o który w/wym. organy dokonują ustaleń faktycznych w zakresie poczytalności oskarżonego i konieczności sprawowania obrony z urzędu.
Próbę rozwikłania tych rozbieżności oraz ustalenia znaczenia pojęcia użytego w treściart. 79 § 4 k.p.k.podjęto w orzeczeniu Sądu Najwyższego, wydanym w sprawie I KZP 6/10 (publ. OSNKW 2010, nr 8, poz. 65), wskazując, że pojęciu "poczytalności" a odnoszonej do czasu postępowania należy nadawać znaczenie autonomiczne. Chodzi tu bowiem o zdolność oskarżonego do udziału w postępowaniu oraz o to, czy jego stan psychiczny pozwala mu na prowadzenie samodzielnej obrony. Skoro to wątpliwości organu procesowego, co do poczytalności oskarżonego powodują powstanie obrony obligatoryjnej, to również dopiero stan braku wątpliwości u tego organu rodzi konsekwencje wynikające z ustawy. Jedynie takie też przekonanie może być przesłanką do uznania, że obrona obligatoryjna ustała, a w dalszej konsekwencji - do ewentualnej decyzji o pozbawieniu oskarżonego obrońcy z urzędu. Ustosunkowując się wprost do zapatrywań wyrażonych w niektórych wcześniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego, wskazano że opinia biegłych, w której nie stwierdzono skutków określonych wart. 31 § 1 i 2 k.k.wyklucza – najczęściej - uzasadnione wątpliwości co do poczytalności, ale jedynie w znaczeniu materialnoprawnym, a więc w relacji do chwili popełnienia czynu. Dalsze utrzymywanie się tych wątpliwości może więc mieć źródło w innych okolicznościach, w szczególności tych, które określone są przez prawo karne procesowe a relacjonowane są do stanu psychicznego oskarżonegotempore procedendi. Dla oceny konsekwencji stwierdzenia biegłych odnoszącego się do "poczytalności" w czasie postępowania, która z punktu zapewnienia prawa do obrony, a w rezultacie zachowania standardu rzetelnego procesu, jest co najmniej równie istotna, pryzmat wyznaczony treściąart. 31 k.k.nie ma już jednak jakiegokolwiek znaczenia.
Podkreślono przy tym, że potrzeba odczytywania rzeczywistej treści przepisuart. 79 § 4 k.p.k.- w tej jego części, w jakiej odwołuje się on do "poczytalności" właśnietempore procedendi- w ścisłej łączności zart. 202 § 5 k.p.k., nie tylko powinna skłaniać, ale wręcz powinna wymuszać odmienne niż dotąd formułowanie przedmiotu i zakresu ekspertyzy sądowo-psychiatrycznej oraz pytań szczegółowych (art. 194 pkt 2 k.p.k.) pod adresem biegłych lekarzy psychiatrów. Takie pytanie, pod kątem ewentualnej możliwości rezygnacji z obrony obligatoryjnej, zawiera postanowienie prokuratury wydane w niniejszej sprawie ale odpowiedzi na nie nie uzyskano. W tymże orzeczeniu Sąd Najwyższy wskazał ponadto, że jeśli biegli nie wypowiedzieli się, co do wzajemnej zależności pomiędzy aktualnym stanem zdrowia psychicznego oskarżonego a jego zdolnością do udziału w postępowaniu, w tym także w aspekcie zdolności samodzielnej realizacji obrony w procesie, a odnieśli się wyłącznie do kwestii "poczytalności" w chwili czynu, to taka opinia jest nieprzydatna dla określenia jej konsekwencji w sferze obligatoryjności obrony. Powinna być zatem uznana za niejasną w rozumieniuart. 201 k.p.k.i uzupełniona na jednej z dróg wskazanych w tym przepisie (ponowne wezwanie tych samych biegłych albo powołanie innych).
Podzielając argumentację wskazaną w ostatnim z cytowanych judykatów ale zarazem niezależnie od wskazanych rozbieżności, w przedmiotowej sprawie zabrało wstępnego warunku do prowadzenia dalszej analizy, gdyż biegli psychiatrzy wcale nie wypowiedzieli się na okoliczność określonąart. 79 § 4 k.p.k.w pisemnej opinii a później do uzupełnienia tego braku (postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii przecież wprost takie pytanie zawierało) nie doszło. Nie ma przy tym wątpliwości, że samo stwierdzenie przez biegłych lekarzy psychiatrów, że poczytalność oskarżonego w chwili czynu nie była zniesiona czy w znacznym stopniu ograniczona i możliwy jest jego udział w postępowaniu, nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem, o którym mowa wart. 79 § 4 k.p.k.i nie oznacza, że poczytalność w czasie postępowania oskarżonego nie budzi wątpliwości, tym samym nie może stanowić wystarczającej podstawy do cofnięcia wyznaczenia obrońcy z urzędu (vide: orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2005 roku w sprawie II KK 404/04, publ. OSP 2005, z. 10, poz. 118; z dnia 20 lipca 2005 roku w sprawie I KZP 25/05, publ. OSNwSK 2005 r., poz. 1362, z dnia 18 maja 2005 roku w sprawie WK 5/05, publ. OSNwSK z 2005 r., poz. 991; z dnia 13 września 2007 roku w sprawie IV KK 60/07, publ. OSNwSK 2007, poz. 1991).
Niezależnie od formułowanych wymogów jakiego rodzaju stwierdzenie winna zawierać opinia biegłych w tym przedmiocie należy uznać, iż musi z niej wynikać – następnie zaakceptowane przez organ procesowy – wskazanie, że podsądny ma zarówno zdolność do samego udziału w postępowaniu, jak i psychiczną zdolność do prowadzenia przezeń "rozumnej obrony". Tak należy rozumieć ów brak wątpliwości, co do poczytalności w chwili czynu, jak i w toku postępowania. Dopiero wówczas należy uznać pierwszy warunek ustania obrony obligatoryjnej za spełniony i oczekiwać decyzji organu procesowego. Należy bowiem przyjąć, że albo wiedza specjalna lekarzy psychiatrów pozwoli im na wykluczenie wpływu określonego stanu zdrowia psychicznego oskarżonego na zdolność do prowadzenia samodzielnej obrony, a wówczas ich odpowiedź na pytanie o taką zależność będzie negatywna, albo wpływu takiego nie będą oni w stanie jednoznacznie wykluczyć, a tym samym potwierdzą wątpliwość organu procesowego powziętą w tej materii.
Sąd odwoławczy akceptuje więc pogląd, że aby uznać za uprawnioną decyzję, podjętą w trybieart. 79 § 4 k.p.k., muszą łącznie wystąpić następujące przesłanki: wpierw opiniujący biegli lekarze psychiatrzy wskażą, że „poczytalność” (niezależnie od zgłaszanych zastrzeżeń odnośnie prawidłowości użycia przez ustawodawcę takiego sformułowania) oskarżonego zarówno w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu, jak i w czasie postępowania nie budzi wątpliwości a następnie organ procesowy zaakceptuje wskazanie biegłych i uzna, iż brak jest konieczności sprawowania takiej obrony. Istotne znaczenie ma więc brak zastrzeżeń do opinii biegłych bo dopiero w takiej sytuacji ustaje z mocy prawa obligatoryjny charakter obrony. Jednocześnie konsekwencją braku obrony obowiązkowej nie jest przecież obowiązek cofnięcia decyzji o wyznaczeniu obrońcy z urzędu. Ustanie stosunku obrończego następuje dopiero wtedy, gdy w tym zakresie decyzję podejmie prezes sądu albo sąd (vide: orzeczenie Sądu Najwyższego w sprawie I KZP 30/05, publ. Prok. i Pr. 2006, nr 2 poz. 9). Rozstrzygnięcie o cofnięciu wyznaczenia (w przedmiotowej sprawie, z uwagi na decyzję rzecznika oskarżenia publicznego, o odstąpieniu od wyznaczenia) obrońcy zawsze pozostaje decyzją fakultatywną, gdyż ustanie obrony obligatoryjnej następuje z mocy samego prawa, ale wcale nie jest równoznaczne z koniecznością uchylenia orzeczenia o wyznaczeniu obrońcy z urzędu. Przepisart. 79 § 4 k.p.k.zawiera bowiem jedynie upoważnienie do podjęcia takiej decyzji (vide: orzeczenie Sądu Najwyższego w sprawie II KK 340/05, publ. LEX nr 176044).
Ponieważ w przedmiotowej sprawie opinia biegłych w ogóle nie odnosiła się do tej okoliczności, organ procesowy nie uzyskał odpowiedzi na te pytanie a tym samym nie miał w ogóle podstaw aby podjąć decyzję w trybieart. 79 § 4 k.p.k.Opinii pisemnej nie uzupełniono, biegłych uzupełniająco nie przesłuchano a tym samym należy uznać, iż nadal istniały wątpliwości skutkujące obroną obligatoryjną. Nie może być wątpliwości, iż prokurator nie był uprawniony do dokonania tej oceny samodzielnie, uzewnętrzniając ją w formie sporządzonej notatki urzędowej (k. 68). Wskazane opinią zależność alkoholowa oraz zaburzenia osobowości (k. 67), informacje o wcześniejszym leczeniu psychiatrycznym i pobyt w placówce takiego leczenia w toku postępowania dodatkowo potwierdzają, iż także na chwilę obecną wątpliwości te nie zostały rozwiane aby móc uznać, iż obrona obligatoryjna nie była i nie jest już konieczna. Ujawnienie powyższej okoliczności oznaczało konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku. Jednocześnie podjęto decyzję o zasądzeniu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, gdyż wyznaczenie obrońcy dotyczyło jedynie rozpoznania sprawy przez sąd odwoławczy.
Reasumując, przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy winien w pierwszej kolejności podjąć kroki celem weryfikacji istnienia okoliczności określonychart. 79 § 4 k.p.k., przyjmując jednak że na chwilę obecną nadal istnieją wątpliwości nakazujące sprawowanie obrony obligatoryjnej i w zależności od ostatecznych ustaleń podjąć decyzję w tej kwestii. Niezależnie od podstawy rozstrzygnięcia sądu odwoławczego należy wskazać, że ponowne postępowanie dowodowe winno obejmować całość zgromadzonego materiału i musi on zostać poddany wnikliwej analizie, również przy uwzględnieniu wykładni znamion występku zart. 209 § 1 k.k.Pamiętając, że jednym ze znamion przestępstwa uchylania się od obowiązku alimentacyjnego jest „uporczywość” uchylania się od obowiązku alimentacyjnego, a zatem wystąpienie po stronie sprawcy złej woli polegającej na umyślnym uchylaniu od tej powinności, mimo możliwości jej wykonywania. Tym samym, w wypadku zaistnienia obiektywnej niemożności łożenia na utrzymanie, z oczywistego powodu wyłączone będzie przypisanie sprawcy winy, stanowiącej konieczny warunek odpowiedzialności karnej. Do tego rodzaju okoliczności, które wyłączają umyślność w zakresie zaniechania wykonywania obowiązku alimentacyjnego, bez wątpienia należy brak możliwości zarobkowania lub innych źródeł majątkowych, z których możliwa była realizacja należności alimentacyjnych.
Do bytu przestępstwa określonego wart. 209 § 1 k.k.nie wystarczy ustalenie, że oskarżony nie łożył na utrzymanie uprawnionych do alimentacji, lecz konieczne jest ustalenie, że od tego obowiązku uchylał się i to "uporczywie" (oba zwroty mają wydźwięk pejoratywny, świadczący o złej woli sprawcy). Ten negatywny stosunek winien być wykazany stosownymi dowodami. Nie wystarczy więc ustalenie, że oskarżony w przypisanym mu okresie przestępczego zachowania nie płacił alimentów (do czego się przyznał), choć w tym czasie podejmował prace dorywcze. Należy wykazać oskarżonemu, że z powyższych dochodów mógł chociaż część (po odliczeniu kosztów niezbędnego własnego utrzymania) przeznaczyć na spłatę alimentów albo też miał obiektywną a nie tylko teoretyczną możliwość osiągania wyższych dochodów, czego z przyczyn od siebie zależnych nie czynił. Takie okoliczności nie wynikają z treści złożonych przez oskarżonego wyjaśnień, które - mimo to - uznano za wystarczające do zastosowania instytucji przewidzianej treściąart. 388 k.p.k.
W przedmiotowej sprawie zastosowanie instytucji przewidzianejart. 388 k.p.k.skutkowało ograniczeniem przewodu sądowego do zeznań świadkaU. K., jednocześnie uznając, że przyznanie się oskarżonego nie budzi wątpliwości (k. 104v). Istotnie w toku postępowania oskarżony konsekwentnie przyznawał się do popełnienia zarzucanego mu czynu (k. 104, 58). W postępowaniu przygotowawczym wskazał jednak, iż nie płacił alimentów, gdyż sam nie miał dochodów, nie posiadał stałego zatrudnienia a pracował tylko dorywczo a uzyskiwane w ten sposób dochody przeznaczał na swe utrzymanie. Jednocześnie podając, że nie robił córkom prezentów wskazał, że żona zabroniła mu kontaktowania się z nimi (k. 58). Natomiast na rozprawie wyjaśnienia te podtrzymał, wskazując jedynie, że w okresie 28 maja 2011 roku a 21 stycznia 2013 nie był zarejestrowany jako poszukujący pracy (k. 104).
Wyjaśnienia oskarżonego przyznającego się do czynu i winy, dotyczące wszystkich istotnych okoliczności sprawy, w rozumieniuart. 388 § 1 k.p.k.nie będą budziły wątpliwości, jeżeli potwierdzają wypełnienie wszystkich znamion zarzuconego przestępstwa oraz znajdują wystarczające potwierdzenie w innych dowodach, co pozwala dokonać wszechstronnej oceny sprawy w celu ustalenia czynu, kwalifikacji prawnej oraz okoliczności jego popełnienia koniecznych do rozstrzygnięcia o karze. W innym wypadku, nawet jeżeli strony wyrażają zgodę, sąd zobowiązany jest przeprowadzić niezbędne dowody. Powyższe uwagi sąd odwoławczy czyni niezależnie od tego, iż uznając przyznanie oskarżonego za wiarygodne Sąd Rejonowy w Szubinie ograniczył czasokres przypisanego mu przestępczego zachowania. Dlatego przy ponownym rozpoznaniu sprawy ocena zgromadzonego materiału dowodowego musi być dokonana wnikliwie i wszechstronnie a wnioski przedstawione w sposób rzeczowy i jednoznaczny aby móc rozstrzygać, w przypadku ponownego postępowania odwoławczego, o prawidłowości zapadłej decyzji.