Sąd Okręgowy w Lublinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 436/14
Data wyroku: 2014-10-22 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Słowa kluczowe: Zasiedzenie
Podstawa prawna: art. 336 k.c., art.172 § 1 k.c.

Sygn. akt II Ca 436/14

POSTANOWIENIE
Dnia 22 października 2014 roku
Sąd Okręgowy w Lublinie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący: Sędzia Sądu Okręgowego Ewa Łuchtaj (spr.)Sędziowie: Sędzia Sądu Okręgowego Iwona Tchórzewska
Sędzia Sądu Okręgowego Elżbieta Żak Protokolant: sekretarz sądowy Jolanta Jaworska
po rozpoznaniu w dniu 8 października 2014 roku w Lublinie
na rozprawie
sprawy z wnioskuT. C. (1)
z udziałemT. C. (2),Z. B.,H. C.,T.
S.,K. K.,J. M.,K.
M., Skarbu Państwa - Starosty(...),Agencji (...)
(...)wL., GminyŁ.
o stwierdzenie zasiedzenia
na skutek apelacji uczestnika Skarbu Państwa - Starosty(...)
od postanowienia Sądu Rejonowego w Luko wie
z dnia 31 października 2013 roku, sygn. akt II Ns 739/10
postanawia:
I. zmienić zaskarżone postanowienie:
a) w pkt l w ten sposób, że oddalić także wniosek o stwierdzenie nabycia przezT. C. (1)iT. C. (2), na zasadzie wspólności ustawowej, w drodze zasiedzenia, udziału wl/2części w prawie własności nieruchomości gruntowej położonej wŻ., oznaczonej w ewidencji gruntów nr(...),
b) w pkt 3 w ten sposób, że zasądzić odT. C. (1)na rzecz Skarbu Państwa - Starosty(...)kwotę l .200 zł (tysiąc dwieście złotych) tytułem zwrotu kasztów postępowania;
II.zasądzić odT. C. (1)na rzecz Skarbu Państwa - Starosty(...)kwotę 600 zł (sześćset złotych) tytułem zwrotu kosztówpostępowania apelacyjnego;
III. z urzędu sprostować niedokładność w zaskarżonym postanowieniu SąduRejonowego w Łukowie z dnia 31 października 2013 roku, sygn. akt II Ns 739/10,w ten sposób, że w części wstępnej po słowach: „Skarbu Państwa - Starosty
(...)" wpisać słowa: „H. C.,Agencji (...)
(...)wL.i GminyŁ.".
Sygn. akt II Ca 436/14

UZASADNIENIE
We wniosku z dnia 20 sierpnia 2010 rokuT. C. (1)domagał się stwierdzenia, że wspólnie z żonąT. C. (2)nabyli przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 2010 roku na zasadach wspólności ustawowej małżeńskiej, własność nieruchomości gruntowej położonej wŻ., oznaczonej w ewidencji gruntów numerem(...), o łącznej powierzchni 0,1675 ha.
Uczestnik Skarb Państwa-Starosta(...)domagał się oddalenia wniosku, Agencja(...)wL.decyzję w niniejszej sprawie pozostawiła do uznania Sądu, natomiast pozostali uczestnicy nie zajęli stanowiska w sprawie.
Postanowieniem z dnia 31 października 2013 roku Sąd Rejonowy w Łukowie stwierdził, żeT. C. (1)iT. C. (2), na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej, nabyli z dniem 4 listopada 2001 roku, przez zasiedzenie, udział ½ w prawie własności nieruchomości gruntowej położonej wŻ., oznaczonej w ewidencji gruntów Starostwa Powiatowego wŁ.nrdziałki (...)(pkt I), oddalił wniosek w pozostałej części (pkt II), zasądził od Skarbu Państwa – Starosty(...)na rzeczT. C. (1)kwotę 947,07 zł tytułem zwrotu części kosztów postępowania (pkt III), nieuiszczoną opłatę sądową od wniosku przejął na rachunek Skarbu Państwa (pkt IV).
W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd pierwszej instancji ustalił, że nieruchomość, której dotyczy wniosek stanowidziałkę oznaczoną numerem (...), położoną wŻ., której właścicielem jest Skarb Państwa. W przeszłości działka ta była własnościąM. Z. (1)i razem zdziałką nr (...)stanowiła siedlisko zabudowane drewnianym domem i budynkami gospodarczymi. Własność tego gruntu, podobnie jakdziałek nr (...),M. Z. (1)nabyła na podstawieustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Na gruncie tymM. Z. (1)wspólnie z mężemK.prowadziła gospodarstwo rolne.
MałżonkowieZ., poza synemM.zmarłym w czasie II wojny światowej, nie mieli dzieci. Pozostawali jednak w bliskich relacjach zeS. M.i jego żonąG.. W dniu 27 lutego 1962 rokuS.iG. M. (1)kupili odM. Z. (1)nieruchomość stanowiącą połowę jej gospodarstwa rolnego. Wspólnie z małżonkamiM.zdecydowali, że rozbiorą stary domZ.i na siedlisku wybudują dom, w którym wspólnie zamieszkają. Na początku lat 60-tych małżonkowieM.kupili drewniany dom w okolicachS., który po rozebraniu i przewiezieniu został postawiony wŻ., jednakże nieco dalej na wschód niż dom małżonkówZ., w taki sposób, że częściowo stał nadziałce (...), a częściowo (w większej części) na obecnejdziałce (...).S.iG. M.w siedlisku wybudowali także parnik i stodołę. Dom na przestrzeni lat nie był rozbudowany.
W domu wspólnie zamieszkali zarówno małżonkowieM., jak i małżonkowieZ..M.iK. Z. (1)zamieszkali we wschodniej części domu, jednakże latem mieszkali w letniaku znajdującym się w głębi siedliska, tam też gotowali. Obecnadziałka (...)stanowiła część siedliska, która była wykorzystywana jako podwórko (zarówno w przeszłości jak i obecnie nie było tu żadnych płotów), z którego zgodnie korzystali zarówno małżonkowieM., jak i małżonkowieZ..
S. M.zmarł 18 grudnia 1967 roku. Dziedziczą po nim żonaG. M. (1)w 5/20 części oraz dzieci:K. K.,K. M.,J. M.,H. C.iT. C. (2)po 3/20 części, przy czym gospodarstwo rolne dziedziczą:G. M. (1)orazH. C.iT. C. (2)po 1/3 części każde z nich.
Sąd Rejonowy ustalił, że po śmierciS. M.małżonkowieZ.zdecydowali się na przekazanie swojego gospodarstwa Skarbowi Państwa w zamian za emeryturę. Umowę przekazania gospodarstwa zawarto 1 września 1979 roku. Umowa przekazania nie obejmowała budynków znajdujących się na przekazywanej nieruchomości. Na potrzeby tej czynności wykonano podział geodezyjnydziałki nr (...), w wyniku czego powstałydziałki nr (...).
Ostatecznie pomiędzy małżonkamiM.iZ.nie doszło do rozporządzenia obecnądziałką (...). Ustalono, że przejdzie ona na ich własność po ich śmierci.
W dniu 15 września 1982 rokuG. M. (1)przekazała swoje gospodarstwo wraz z domem i siedliskiemT.iT. C. (2).
G. M. (1)zmarła w dniu 13 stycznia 1996 roku, a jej następcami prawnymi są córkiT. C. (2)iH. C..K. Z. (2)zmarł natomiast 6 kwietnia 1984 roku i po tej dacie władztwo w zakresie części siedliska wykonywała jego żonaM. Z. (1), która zmarła w dniu 1 marca 1998 roku.
W roku 2001 roku na zlecenie Skarbu Państwa dokonano podziałudziałki nr (...)i wydzielono z niejdziałkę nr (...)objętą użytkowaniem przez małżonkówZ..
Mając na uwadze treść przepisuart. 172 k.c., Sąd zważył, że nieruchomość, o którą chodzi w sprawie była przedmiotem samoistnego współposiadania przezG.iS. M.już od początków lat 60-tych ubiegłego wieku. Z uwagi na to, że zasiadywana nieruchomość była przedmiotem uwłaszczenia, zaś akt własności ziemi ma charakter wiążący, Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, że termin zasiedzenia należało liczyć od dnia 4 listopada 1971 roku. Sąd zważył, że w tamtej dacie posiadaczami przestrzeni obecnie oznaczonej nrdziałki (...)byli małżonkowieM.iK. Z. (1)orazG. M. (1), przy czym ani małżonkowieZ.aniG. M. (1)nie mogli czuć się wyłącznymi posiadaczami nieruchomości z uwagi na posadowienie domu mniej więcej w połowie na obu działkach oraz fakt, że wspólnie korzystali z siedliska. Sąd zważył, że po śmierciS. M.władztwo nad nieruchomością wykonywała samodzielnie jedynieG. M. (1), natomiastM. Z. (1)przekazując w dniu 1 września 1979 roku gospodarstwo Skarbowi Państwa straciła przymiot właściciela nieruchomości i współposiadacza samoistnego i odtąd, w zakresiedziałki nr (...)mogła być uznana jedynie za współposiadacza zależnego (wspólnie z mężem). Sąd zaznaczył, żeM. Z. (1)nie manifestowała wobec Skarbu Państwa woli władania we własnym imieniu po przekazaniu nieruchomości.
W ocenie Sądu Rejonowego twierdzenia wnioskodawcy, jakoby w 1979 roku miało dojść do nieformalnej darowizny tej części nieruchomości na rzeczG. M. (1)nie zostały udowodnione, zaś dowody w postaci operatu z 17 września 1979 roku, w tym mapa wsiŻ.z 8 września 1979 roku, wyrys z mapy ewidencyjnej i pozostałe dokumenty na okoliczność wykonywania przez Skarb Państwa uprawnień właściciela nie były przekonujące.
Ostatecznie, Sąd uznał, że 30-letni okres posiadania upłynął w dniu 4 listopada 2001 roku i skutkował jedynie nabyciem udziału w nieruchomości w związku z czym w pozostałej części wniosek oddalono.
O kosztach postępowania w niniejszej sprawie Sąd orzekł na podstawie przepisuart. 520 § 2 k.p.c., uznając że sprzeczność interesów wnioskodawcy i Skarbu Państwa była oczywista, aT. C. (1)sprawę wygrał połowicznie. Na rzeczT. C. (1)zasądzono połowę poniesionych przez niego kosztów w wysokości 1894,15 zł, co stanowiło kwotę 947, 07 zł. Z uwagi na to, że wnioskodawca był zwolniony od opłaty sądowej, nieuiszczoną opłatę przejęto na rachunek Skarbu Państwa.
Apelację od powyższego postanowienia złożył uczestnik Skarb Państwa – Starosta(...), zaskarżając je w całości.
Apelujący zarzucił skarżonemu orzeczeniu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.art. 336 k.c.iart. 172 § 1 k.c.przez niewłaściwe ich zastosowanie, a mianowicie przyjęcie, że wnioskodawca i jego żona oraz ich poprzednicy prawni byli współposiadaczami samoistnymi w ½ części spornej nieruchomości i zasiedzieli udział w tej nieruchomości.
Skarżący domagał się zmiany zaskarżonego postanowienia w całości poprzez oddalenie wniosku oraz zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestnika postępowania Skarbu Państwa – Starosty(...)kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego; ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje.
Apelacja zasługuje na uwzględnienie, gdyż podniesiony w niej zarzut naruszenia prawa materialnego jest trafny.
Ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy są prawidłowe, z tym jednak zastrzeżeniem, że nieprecyzyjne jest ustalenie co do tego, kto z mocy prawa, aktem własności ziemi z dnia 25 listopada 1973 roku, nr GU.ON.(...), nabył własnośćdziałki nr (...). Sąd Rejonowy wskazał jedynie naM. Z. (1)podczas, gdy nabycie nastąpiło na rzecz obojga małżonków, tj.K. Z. (2)iM. Z. (1)(akt własności ziemi k. 191).
Nie są natomiast prawidłowe wnioski, jakie z ustalonych faktów wywiódł Sąd Rejonowy, jak również nie jest trafna ich ocena prawna.
W ocenie Sądu Okręgowego w okolicznościach niniejszej sprawy brak było wystarczających podstaw do przyjęcia, że współposiadaniedziałki nr (...)najpierw przez małżonkówM., następnie przez samąG. M. (1), a po niej przez małżonkówC., miało charakter samoistny. Na marginesie wypada przy tym zauważyć, że stanowisko Sądu Rejonowego w tej kwestii zostało uzasadnione niezwykle lakonicznie. W szczególności Sąd pierwszej instancji nie dość przekonująco przedstawił fakty i okoliczności, z których wywiódł, że posiadanie wnioskodawcy i jego poprzedników miało charakter samoistny. Wskazał w tym zakresie jedynie na fakt usytuowania domu w części nadziałce nr (...)należącej do małżonkówM., a w części nadziałce nr (...)stanowiącej własność małżonkówZ.oraz na korzystanie przez obie rodziny z siedliska po połowie (uzasadnienie pisemne postanowienia k. 273v). Zdaniem Sądu Okręgowego powyższa ocena nie uwzględnia pozostałych okoliczności sprawy, a przez to jest powierzchowna. W rezultacie doprowadziła ona Sąd Rejonowy do wyprowadzenia wadliwych wniosków.
Rozważania na temat posiadania samoistnego należałoby rozpocząć od przytoczenia treściart. 336 k.c., który stanowi, że posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten kto nią faktycznie włada, jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). Elementem wspólnym obu rodzajów posiadania jest faktyczne władanie rzeczą(corpus),zaś czynnikiem odróżniającym jest czynnik psychiczny(animus).Posiadacz samoistny posiada rzecz jak właściciel, z wolą posiadania rzeczy dla siebie (cum animo rem sibi habendi), podczas gdy posiadacz zależny włada rzeczą w zakresie prawa innego, niż własność. Rzeczywistą wolę posiadacza, która decyduje o charakterze posiadania, ustala się na podstawie zamanifestowanych na zewnątrz przejawów władania rzeczą i w odniesieniu do okoliczności konkretnego przypadku (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2011 roku III CSK 184/10, LEX nr 863394, uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2014 roku IV CSK 271/13, LEX ne 1444459, uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 września 2008 roku I CSK 54/08, LEX nr 457865).
Podkreślić należy, iż wola posiadania rzeczy dla siebie nie może pozostawać ukryta wyłącznie w sferze wewnętrznych przeżyć posiadacza, lecz musi być jawna, a więc zostać uzewnętrzniona w sposób dostrzegalny dla otoczenia, w tym także dla właściciela.
Kontynuując rozważania trzeba także wskazać na treść przepisuart. 339 k.c., zgodnie z którym domniemywa się, że ten, kto faktycznie rzeczą włada, jest posiadaczem samoistnym. Stosownie zatem do tego przepisu osoba władająca rzeczą, która z tego faktu wywodzi dla siebie skutki prawne wynikające zart. 172 k.c., ma jedynie obowiązek udowodnienia faktu posiadania. Jeżeli to uczyni ma wobec niej zastosowanie domniemanie prawne zart. 339 k.c., a więc domniemanie samoistności posiadania. Wymienione domniemanie nie jest jednak domniemaniem, które bezwzględnie wiąże, niezależnie od okoliczności faktycznych. Jest to domniemanie, które nie może być sprzeczne z istniejącym stanem faktycznym (tak Sad Najwyższy w postanowieniu z dnia 15 maja 2014 roku IV CSK 487/13, LEX nr 1488768). Może być ono obalone w drodze dowodów wykazujących istnienie okoliczności przeciwnych, niż objęte jego treścią.
W rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że w dniu 27 lutego 1962 roku małżonkowieS.iG. M. (1)kupili odM. Z. (1), w formie prawem przepisanej, połowę nieruchomości obejmującej ok. 5 ha ziemi rolnej oraz 3 ha pastwiska, tj. grunt o powierzchni ok. 4 ha, wraz z połową zabudowań w postaci starego drewnianego domu, krytego słomą, stodoły drewnianej o jednym klepisku, obory drewnianej o dwóch przedziałach (kserokopia aktu notarialnego k 9-10). Nie ulega również wątpliwości, że od 1962 roku, tj. od czasu nabycia przez małżonkówM.działki nr (...), do chwili obecnej, na wymienionej działce oraz na sąsiadującej z niądziałce nr (...)(wcześniej nr(...)) znajdowało się i znajduje siedlisko z domem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi. Niewątpliwe jest również to, że po zakupie działki, w początku lat 60–ych ubiegłego wieku stary dom drewniany został rozebrany a w jego miejsce postawiony przezS. M.nowy dom z bali, przywieziony z okolicyS.. Dom ten usytuowany został na obu działkach, podwórze było i jest niepodzielone (brak ogrodzenia wewnętrznego), zaś budynki gospodarcze znajdują się na obu działkach. Z dowodów zgromadzonych przez Sąd Rejonowy oraz w postępowaniu apelacyjnym wynika ponadto, że dom zamieszkiwany był wspólnie przez rodzinęM.iZ., przy czymM.zamieszkiwali w zachodniej części domu, aZ.we wschodniej. Obie rodziny bez żadnych ograniczeń i zgodnie korzystały z całego podwórza, każda z nich natomiast miała odrębne budynki gospodarcze posadowione na należących do nich działkach, z tym, żeM., posiadając własną oborę nadziałce nr (...), korzystali także z części obory nadziałce nr (...), stanowiącej własnośćZ.. Z pozostałej części tej obory korzystaliZ.(zeznania uczestniczek:T. C. (2)k. 361v-362,H. C.k. 362v-363, wnioskodawcy k. 363v-364). Za stodołą, w granicach obecnejdziałki nr (...), znajdował się grunt uprawny, który do czasu przekazaniagospodarstwa (...)Skarbowi Państwa, użytkowany był przez małżonkówZ.przy pomocyG. M. (2)i małżonkówC., a po przekazaniu gospodarstwa użytkowany był przezG. M. (1)i małżonkówC., którzy w zamian za to dawali ziemniakiK. Z. (1)i jego żonie (zeznania uczestniczek i wnioskodawcy jw., zeznania świadkaZ. Ł.k. 129).
Dowody przeprowadzone w postępowaniu przed Sądami obydwu instancji dostarczyły także podstaw do przyjęcia, że małżonkowieZ., którzy nakłoniliS.iG. M. (1)do powrotu doŻ., obiecali małżonkomM., że pozostała część gospodarstwa przejdzie na własność tych ostatnich po śmierciZ.. Okoliczność tę Sąd Rejonowy ustalił prawidłowo i znajduje ona oparcie w zeznaniach świadkaZ. Ł.(k. 129), potwierdzonych zeznaniamiT. C. (2)iH. C.złożonymi w trybieart. 299 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.w postępowaniu apelacyjnym (k. 361v-362, 362v-363) oraz pośrednio zeznaniamiZ. D.(k. 94v-96) iK. Ł.(k. 96-97). Oczywistym jest jednak, iż mimo tej obietnicy małżonkowieZ.zdecydowali się całe swoje gospodarstwo rolne, w tymdziałkę nr (...), przekazać na własność Skarbowi Państwa, co też uczynili w dniu 1 września 1979 roku (decyzja k. 11).
Zdaniem Sądu Okręgowego powyższe okoliczności w powiązaniu z faktem, iż to wyłącznieK.iM. Z. (2)uwłaszczeni zostali nadziałkę nr (...)oraz, że na działce tej zamieszkiwali i z działki korzystali - każde z nich do swojej śmierci - sprzeciwiają się uznaniu, że w okresie od 1962 roku do 1 września 1979 roku małżonkowieM., a po śmierciS. M.samaG. M. (1), byli posiadaczami lub współposiadaczami samoistnymi częścidziałki nr (...), odpowiadającej obecniedziałce nr (...). Charakterystyczne jest przy tym, że sam wnioskodawca nie powoływał się na samoistność posiadania swojej poprzedniczki w tamtym czasie, lecz wywodził, że dopiero w 1979 roku małżonkowieZ.nieformalnie darowalidziałkę nr (...)jego teściowej w zamian za opiekę i pomoc, zastrzegając sobie prawo dożywotniego zamieszkiwania w domu na tej działce (wniosek k. 3-4).
Jak wyżej powiedziano, domniemanie zart. 339 k.c., które mogłoby działać na korzyśćG. M. (1)w odniesieniu do okresu współposiadania siedliska w latach 1962 – 1979 (poza częścią uprawną za stodołą, co do której nie wykazano posiadaniaG. M. (1)przed przekazaniemgospodarstwa rolnego (...)na własność Skarbu Państwa) jest domniemaniem usuwalnym i domniemaniem, które nie może być sprzeczne z istniejącym stanem faktycznym. W ocenie Sądu Okręgowego dowody zgromadzone w niniejszym postępowaniu tak z inicjatywy wnioskodawcy oraz uczestnika Skarbu Państwa – Starosty(...), jak i przez Sądy I i II instancji z urzędu, obalają to domniemanie w zakresie powyżej wskazanym.
Zamieszkiwanie na nieruchomości przez jej właściciela uniemożliwia stwierdzenie zasiedzenia tej nieruchomości przez posiadacza, jeżeli zostanie wykazane, że właściciel nie ustąpił ze swojego animus co do całości lub części przysługującego mu prawa, a zamanifestowane przez posiadacza czynności faktyczne nie wskazują na samodzielny, rzeczywisty i niezależny od woli innej osoby stan władztwa nad rzeczą (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 czerwca 2009 roku I CSK 453/08, LEX nr 738083, por. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2009 roku IV CSK 341/08, LEX nr 511006).
W okolicznościach niniejszej sprawy nie sposób przyjąć by małżonkowieZ.w latach 1962 – 1979 ustąpili z woli władania, co do przysługującego im prawa w odniesieniu dodziałki (...), w tym też co do części tej działki oznaczonej obecnie nr(...). Przeciwnie, ich zachowanie wskazuje na to, że wolą ich w tym czasie było władanie nieruchomością zgodnie z przysługującym im prawem. W omawianym okresie nie podjęli oni bowiem jakiejkolwiek czynności formalnej lub nieformalnej, z której wynikałoby, że przenoszą swoje uprawnienia na rzecz małżonkówM.. Wyrażali jedynie deklarację, obietnicę, że po ich śmierci nieruchomość przejdzie na rzecz rodzinyM.. Jednocześnie przedstawilidziałkę nr (...)do uwłaszczenia, po czym wraz z całym gospodarstwem rolnym przekazali ją Skarbowi Państwa na własność. To przekonuje, że ich wolą nie było ustąpienie ze swojego prawa w całości ani w części w tamtym czasie na rzecz MałżonkówM., jakkolwiek okoliczności niniejszej sprawy i składane przez nich obietnice sugerują, że nosili się z zamiarem takiego uregulowania stanu prawnego swojego gospodarstwa, w tymdziałki nr (...), by stanowiło ono po ich śmierci własność małżonkówM.. Z realizacji zamiaru tego jednak, jak widać, zrezygnowali.
Nie sposób również przyjąć by w wymienionym okresie działania faktyczne zamanifestowane przez małżonkówM., a następnieG. M. (1), w odniesieniu do częścidziałki nr (...)stanowiącej siedlisko, miały charakter samodzielny i niezależny od woli małżonkówZ.. Działania te ograniczyły się do posadowienia nowego domu na obszarzedziałek nr (...), zamieszkiwania w części tego domu oraz korzystania wespół z małżonkamiZ.z podwórza znajdującego się na obydwu tych działkach.
Jak wynika z wywodów zawartych w pisemnym uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, jedną z dwóch okoliczności decydujących o przyjęciu przez Sąd Rejonowy, że posiadaniedziałki nr (...)przez rodzinęM.miało charakter samoistny, było postawienie nowego domu w części nadziałce nr (...). Zważyć zatem należy, iż zgodnie z treścią aktu notarialnego z dnia 27 lutego 1962 roku małżonkowieM.kupili odM. Z. (1)nie tylko grunt o powierzchni ok. 4 ha, lecz także połowę szczegółowo opisanych budynków, w tym połowę starego drewnianego domu mieszkalnego, krytego słomą (akt notarialny k. 9-10). Dom ten został rozebrany, a w jego miejsce postawiony – z przesunięciem nieco na wschód, w stronędziałki nr (...)– nowy dom, co musiało odbyć się na podstawie zgodnej woli i wspólnej decyzji właścicielidziałek nr (...). Należy w tej sytuacji przyjąć, że strony postępowały zgodnie z zawartą wcześniej umową z dnia 27 lutego 1962 roku, pozostając w przekonaniu, że nabywcy należy się połowa budynków opisanych w treści umowy, w tym połowa domu. Inaczej mówiąc, stawiając dom w taki sposób, że znalazł się on na obszarze działki nabytej przez małżonkówM.oraz na obszarze działki, która pozostała przy małżonkachZ., strony umowy zrealizowały postanowienia tej umowy, nie wprowadzając do nich żadnej modyfikacji, w szczególności takiej, która by wyrażała wolę zmiany stosunków własnościowych. Ocenie tej nie sprzeciwia się fakt, że małżonkowieM.zajmowali następnie w tym domu więcej pomieszczeń. Pamiętać bowiem trzeba o niemal rodzinnych stosunkach panujących między małżonkamiM.a małżonkamiZ.(K. Z. (2)zwracał się nawet doS. M.mianem „synu”, co wynika z wiarygodnych zeznań świadkaZ. D.k. 94v-96) oraz o tym, że małżonkowieZ.byli samotni, nie mieli dzieci, zaś rodzinaM., która zamieszkiwała dom była liczniejsza.
Reasumując, w przekonaniu Sądu Okręgowego fakt postawienia domu nadziałkach nr (...)nie przemawiał za przyjęciem, że takie działanie małżonkówM.miało charakter właścicielski w odniesieniu dodziałki nr (...).
Ta sama ocena odnosi się do drugiej okoliczności, którą Sąd pierwszej instancji uznał za świadczącą o samoistności posiadaniadziałki nr (...)przez małżonkówM., a następnie przezG. M. (1), tj. do korzystania z siedliska po połowie (uzasadnienie k. 273v). W tym miejscu wypada jednak zamieścić uwagę tej treści, że z prawidłowych ustaleń Sądu Rejonowego nie tyle wynika, żeM.iZ.korzystali z siedliska po połowie, ile że korzystali wspólnie z całego obszaru podwórza, gdzie nie było żadnych ogrodzeń wewnętrznych oraz, że korzystali z domu mniej więcej po połowie. Sąd pierwszej instancji nie poczynił natomiast szczegółowych ustaleń co do tego w jaki sposób korzystano z budynków gospodarczych oraz z części uprawnejdziałki nr (...)za stodołą (szkic wykonany przez biegłego geodetę k. 107). W tym zakresie ustalenia wymagały uzupełnienia, co Sąd Okręgowy uczynił na podstawie zeznańT. C. (2),H. C.iT. C. (1), złożonych w postępowaniu apelacyjnym (k. 361v-362, 362v-363, 363v-364). Wynika z nich, jak już wspomniano wcześniej, że nadziałce nr (...)znajdowała się stodoła drewniana użytkowana przezS. M.i jego żonę, zaś nadziałce nr (...)stodoła użytkowana przez małżonkówM..S. M.na swojejdziałce nr (...)postawił oborę i jednocześnie korzystał z pomieszczenia w oborze należącej doZ.i znajdującej się nadziałce nr (...), z której to obory korzystali też małżonkowieZ.. Do tej oboryS. M.dobudował drewnianą szopę. Na swojej działce teściowie wnioskodawcy postawili także letniak zbudowany z materiału rozbiórkowego ze starego domu. Letniak nadziałce nr (...)również powstał z tych materiałów. Studnia początkowo znajdowała się nadziałce nr (...)ale w związku z tym, że woda z niej była złej jakościS. M.postawił nową studnię na środku siedliska. Ze studni tej korzystały obie rodziny.
Jak z tego widać wspólnie korzystano na zasadzie wzajemności z całości obszaru podwórza oraz ze studni, podział utrzymał się zasadniczo w obrębie budynków gospodarczych, zaś grunt za stodołą co najmniej do 1 września 1979 roku uprawiali małżonkowieZ., jakkolwiek z pomocą rodzinyM.iC.. Wzajemna pomoc dotyczyła z resztą pracy na wszystkich gruntach w tym okresie (zeznaniaJ. D.k. 93-94,K. Ł.k. 96-97,T. C. (2)k. 361v-362).
Fakty te po pierwsze nie dają podstaw do ustalenia, by obszardziałki nr (...)obejmujący grunt uprawny w jej północnej części, za stodołą, w ogóle znajdował się do dnia 1 września 1979 roku w posiadaniu rodzinyM.. Po drugie, nie dają wystarczającej podstawy do przyjęcia, że małżonkowieM., a następnieG. M. (1)w latach 1962 – 1797 korzystali z pozostałej częścidziałki nr (...)z wolą posiadania całej tej nieruchomości lub posiadania udziału w prawie własności nieruchomości, dla siebie. W ocenie Sądu Okręgowego w tamtym czasie korzystali oni, tak jak i małżonkowieZ., z całego podwórza, znajdującego się w obrębie obu sąsiadujących działek w ramach innego prawa niż własność. Prawo to wynikało ze specyficznych, niezwykle bliskich, stosunków łączących obie rodziny, w ramach których zezwolili sobie nawzajem na używanie należących do nich części podwórza. Sytuacja ta była także wymuszona usytuowaniem i sposobem korzystania z domu, co - jak wywiedziono wyżej - było konsekwencją realizacji umowy zawartej w dniu 27 lutego 1962 roku. Najbliższym określeniem stosunku, który łączył obie rodziny w zakresie używania siedliska jest stosunek zbliżony do wzajemnego użyczenia sobie części tego siedliska, znajdujących się na przeciwnych działkach.
Za tym, że zachowanie poprzedników wnioskodawcy w omawianym okresie nie było zachowaniem właścicielskim przemawiają zeznania przesłuchanych w sprawie świadków.
Z. D., który był bratemG. M. (1)zeznał, że nie słyszał, byZ.mówił, iż przepisał wschodnią część siedliska. Dodał, że za właściciela tej części siedliska uważałZ., a po jego śmierciZ.(k. 96). Z jego wypowiedzi wynika ponadto, że często tu bywał, bo pomagał siostrze (k. 94v) oraz, że „Z.korzystała ze swojej części siedliska, ale nie zabraniałaM.z tego korzystać” (k. 95v). W świetle tych zeznań należy stwierdzić, że świadek miał możność zaobserwować dokładnie zachowanie siostry i szwagra, które widocznie jednak nie było na tyle charakterystyczne, a w szczególności samodzielne i niezależne od woliZ., żebyZ. D.powziął przekonanie, że toM.są właścicielami wschodniej części siedliska.
Kolejny świadek,K. Ł., kolega wnioskodawcy, który zeznał, że w przeszłości często tu bywał (k. 96) oświadczył, że do wschodniej części siedliska pretensji nikt nie rościł. Podobnie jakZ. D., stwierdził, że uważałZ.za właściciela, nie potrafił natomiast określić kogo postrzegał jako właściciela po śmierciK. Z. (2). Wskazał jedynie, że po śmierciZ.„Z.użytkowała to wspólnie zM.”, a po śmierciZ.„wschodnią częścią siedliska gospodarzyliM.” (k. 96v-97). Oceniając wypowiedzi tego świadka trzeba poczynić uwagę tej treści, że wydaje się, iż nazwisko(...)świadek używał tak w odniesieniu do teściów wnioskodawcy, jak i w odniesieniu do wnioskodawcy, gdyż bezspornym jest, żeS. M.iG. M. (1)zmarli przedM. Z. (1), a więc niemożliwym jest, by po śmierci tej ostatniejM.gospodarzyli na przedmiotowym siedlisku. W istocie wypowiedź świadka dotyczyła zatemC..
Także świadekZ. Ł., który mieszka wŻ.od urodzenia i pracował uZ.w latach 1960-1969 oraz wynajmowany był do pracy również uM., oświadczył w końcowym fragmencie swoich zeznań, że dopóki żyłaZ.to za właściciela „tej częściZ.” postrzegał właśnie ją (k. 129, 129v). Oświadczenie to świadek poprzedził wypowiedzią, według której po przekazaniu ziemiZ.coś jeszcze zbierali za stodołą oraz, żeK. Z. (2)nie raz mówił mu, że po jego śmierci resztę weźmieM.. Jednocześnie świadek zeznał, że po oddaniu ziemi na gminę on postrzegał, że „tam jest jeden gospodarz, że siedlisko byłoM.”. Zaraz jednak wyjaśnił sprzeczność jaka powstała w kontekście wcześniejszej jego wypowiedzi o tym, żeM.mieli przejąć ziemię po śmierciZ., podając, że „jak jużZ.nie mogli robić, to obrabialiM.”. Dodał jednocześnie, żeZ.pozwalaliM.na korzystanie z siedliska (k. 129v).
Tak więc w odczuciach świadkówK. Ł.iZ. Ł.to nie rodzinaM.czyC.- przynajmniej za życiaK. Z. (2)- była właścicielem spornej części siedliska, leczZ.. To zaś świadczy o tym, że zachowanie wnioskodawcy i jego poprzedników w odniesieniu dodziałki nr (...)nie nosiło w sposób widoczny dla otoczenia cech zachowania właścicielskiego, co z kolei nie pozwala uznać, by w latach 1962 – 1979 małżonkowieM.,G. M. (1)lub małżonkowieC.posiadali wschodnią część siedliska w sposób samoistny. Dodatkowym argumentem za powyższą oceną jest to, że z twierdzeń stron i zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, byG. M. (1)zgłosiła część siedliskowądziałki nr (...)do uwłaszczenia, tak jak zgłosiła inne swoje działki (por. treść umowy przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego z dnia 15 września 2982 roki k. 12). Takie działanie byłoby naturalne w sytuacji, gdyby rzeczywiście doszło do nieformalnego przekazania prawa własności lub współwłasności tej działki między małżonkamiZ.i małżonkamiM.i świadczyłoby zarazem o tym, że tę część siedliskaG. M. (1)posiadała z wolą władania dla siebie.
Reasumując, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy ustalenie Sądu Rejonowego, żeG. M. (1)była samoistną współposiadaczkądziałki nr (...)co najmniej od 5 listopada 1971 roku (a nawet jeszcze wcześniej) nie odpowiada treści zgromadzonych dowodów, opiera się na błędnej i powierzchownej ocenie rzeczywistych okoliczności oraz na wadliwym wnioskowaniu. Czyniąc tej treści ustalenia Sąd Rejonowy naruszył przepisart. 336 k.c.W istocie, według ustaleń Sądu Okręgowego, było natomiast tak, że części północnejdziałki nr (...), w postaci gruntu uprawnego znajdującego za stodołą,G. M. (1)w ogóle nie posiadała i tak było przynajmniej do 1979 roku, zaś z pozostałej części wprawdzie korzystała, jednakże faktowi temu nie można przypisać cech posiadania samoistnego.
W świetle powyższych okoliczności pozostaje rozważyć, czy po przekazaniu gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa, a więc po 1 września 1979 roku, nastąpiło takie zdarzenie, które spowodowało, żeG. M. (1)lub wnioskodawca i jego żona zmienili charakter posiadania spornej nieruchomości z zależnego na samoistne oraz w sposób widoczny dla otoczenia, w tym dla właściciela działki, zmianę tę zamanifestowali.
We wniosku wszczynającym postępowanieT. C. (1)wywodził, że w 1979 roku małżonkowieZ.podarowaliG. M. (1)nieformalnie w zamian za pomoc i opiekędziałkę nr (...), zastrzegając dla siebie prawo dożywotniego zamieszkiwania w domu na tej nieruchomości (k. 3v – 4). Zasadnie jednakże Sąd Rejonowy uznał, że okoliczność ta nie została w żaden sposób wykazana, a „przeprowadzone dowody pozwalają na stwierdzenie, że wolą małżonkówZ.(a ściśleM. Z. (1)jako właścicielki nieruchomości przed jej przekazaniem Skarbowi Państwa) było przekazanie nieruchomości, lecz dopiero po jej śmierci” (por. uzasadnienie postanowienia k. 274). W tym miejscu ponownie wypada zauważyć, że Sąd Rejonowy po raz wtóry powołał się na okoliczność niezupełnie zgodną z prawdą, a mianowicie jakoby to tylkoM. Z. (1)była właścicielkądziałki nr (...), podczas gdy akt własności ziemi na k. 191 wskazuje na oboje małżonków. Niezależnie od tej nieścisłości w rozważaniach Sądu Rejonowego, należy jednak wskazać, że co do zasady ocena powyższych twierdzeń wnioskodawcy jest trafna i brak jest podstaw do jej zmiany po przeprowadzeniu uzupełniającego postępowania dowodowego przed Sądem Okręgowym. Zeznania złożone na rozprawie apelacyjnej przez uczestniczkiT. C. (2)iH. C., córkiG. M. (1), potwierdziły treść dotychczasowych ustaleń, a mianowicie, że posiadaniedziałki nr (...)przez ich matkę zasadzało się na obietnicy, że po śmierci małżonkówZ.działka ta, jak i całe ich gospodarstwo przejdzie na własność rodzinyM.(k. 361c-362, 362v-363). O tym, że małżonkowieZ.zrezygnowali z realizacji tego zamiaru i przekazali całe należące do nich gospodarstwo rolne Skarbowi Państwa,G. M. (1)musiała doskonale wiedzieć, zważywszy na stosunki łączące ją z małżonkamiZ.. W ocenie Sądu Okręgowego nie są wiarygodne twierdzenia wnioskodawcy (k. 364), że jego teściowa raczej nie wiedziała, iżdziałka nr (...)stanowi własność Państwa. Co innego bowiem wynika z zeznań jego żony,T. C. (2)(k. 362), według której matka wiedziała, żeZ.przekazali grunty orne na rzecz Skarbu Państwa, a siedlisko zostało jako ich dożywotne. Z tych przyczyn nie jest też wiarygodne stanowisko wnioskodawcy, że on również nie wiedział, iż sporna działka nie jest już własnością małżonkówZ., lecz należy do Skarbu Państwa.
Ponownie należy odwołać się do treści zeznań świadków:Z. D.– brataG. M. (1),K. Ł.– kolegi wnioskodawcy i mieszkańca wsiŻ.,Z. Ł.– pracownika najemnegoZ.iM.oraz mieszkańca miejscowościŻ., z których wynika, że co najmniej do śmierciK. Z. (2)(6 kwietnia 1984 roku) uważali za właścicieli wschodniej części siedliska małżonkówZ., co oznacza, że co najmniej do tego czasuG. M. (1), aniT. C. (1)i jego żona nie byli postrzegani jako właściciele nieruchomości. Wnioskować zatem należy, że na zewnątrz nie przejawiali oni zachowań właścicielskich w odniesieniu dodziałki nr (...). Zasadnie w tym zakresie wskazywał skarżący na okoliczność, żeG. M. (1)przekazując swoje gospodarstwo rolne na następców w osobachT.iT.małżonkówC., oświadczyła w treści umowy z dnia 15 września 1982 roku, że nie jest właścicielem ani posiadaczem innych nieruchomości, poza wymienionymi w umowie (umowa k. 12). Istotne jest również to, że świadkowieZ. D.iK. Ł.w okresie po śmierciK. Z. (2)uważali, że właścicielemdziałki nr (...)jestM. Z. (1), a więc nie postrzegali w dalszym ciągu małżonkówC.jako właścicieli nieruchomości, jakkolwiek dostrzegali fakt, wspólnego korzystania z całego siedliska oraz, iż w pewnym momencie, po przekazaniu gospodarstwa Skarbowi Państwa, grunt za stodołą zaczął uprawiać wnioskodawca.
W prawie polskim nie obowiązuje zasada, że nikt nie może zmienić sobie samowolnie rodzaju i tytułu posiadania, w związku z czym posiadacz zależny może zmienić swoje posiadanie w samoistne, ale skuteczność z punktu widzenia zasiedzenia takiego przekształcenia wymaga, aby posiadacz uczynił je jawnie, tzn. zamanifestował zmianę w sposób widoczny dla otoczenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2013 roku II CSK 462/12, LEX nr 1314393). Realizacja funkcji zasiedzenia nie może uzasadniać „zaskakiwania” podmiotów przeciwko którym biegnie termin zasiedzenia (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 5 września 2008 roku I CSK 54/08, LEX nr 457865). Jeżeli zatem po przekazaniu gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa doszło nawet do sytuacji takiej, o której zeznaje wnioskodawca (k. 363v-364), żeZ.oddali mudziałkę nr (...)do korzystania w całości, a więc wraz z gruntem rolnym w części północnej, zapewniając – mimo, że nie przysługiwało im już do tej działki prawo własności – że stanie się ona jego własnością, to rzeczą wnioskodawcy było wykazać, że z tą chwilą w taki sposób uzewnętrznił swój stosunek do tej nieruchomości, że stało się jawnym dla otoczenia, iż od tego momentu posiada tę nieruchomość z wolą posiadania wyłącznie dla siebie. Wnioskodawca nie sprostał jednakże temu obowiązkowi, a zgromadzone w sprawie i omówione wyżej dowody świadczą o czymś zupełnie przeciwnym. Nie podlega przy tym dyskusji fakt, że małżonkowieT. C. (1), jak i ewentualnie ich poprzedniczkaG. M. (1), w żaden sposób nie zamanifestowali także wobec Skarbu Państwa, który z dniem 1 września 1979 roku stał się właścicielem całejdziałki nr (...), właścicielskiego stosunku do części tej nieruchomości oznaczonej obecnie nr(...). Dla oceny wnioskuT. C. (1)o zasiedzenie obojętne przy tym jest, że Skarb Państwa nie podejmował od dnia 1 września 1979 roku działań właścicielskich wobecdziałki nr (...). Wskazać trzeba, iż do śmierciM. Z. (2)nie było powodu by takie działania podejmował, skoro posiadała ona działkę w ramach prawa przysługującego jej na podstawiepkt 2-4 decyzji nr (...)Naczelnika GminyŁ.z dnia 1 września 1979 roku (k. 11) oraz na podstawieart. 51 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1977 roku o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin(Dz. U. Nr 32, poz. 140).
Z tych wszystkich względów należało uznać, że w rozpoznawanej sprawie zabrakło podstaw do uznania, że posiadanie, wespół z małżonkamiZ., następnie zM. Z. (1),działki nr (...)przez małżonkówM., następnieG. M. (1), a po niej przez wnioskodawcę i jego żonę, miało charakter samoistny, a zatem, że doprowadziło ono do nabycia przez zasiedzenie udziału we współwłasności tej nieruchomości. Zarzut naruszeniaart. 336 k.c.iart. 172 § 1 k.c.okazał się zatem trafiony.
Mając to na uwadze Sąd Okręgowy na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.orzekł jak w pkt I lit.a postanowienia.
Rozstrzygnięcie dotyczące zmiany zaskarżonego postanowienia w zakresie orzeczenia o kosztach postępowania przed Sądem pierwszej instancji (pkt I lit.b), uzasadnia przepisart. 520 § 2 k.p.c.Takie jest też uzasadnienie orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt II).
W ocenie Sądu Okręgowego, wobec istnienia oczywistej i wyraźnej sprzeczności interesów między wnioskodawcą a uczestnikiem Skarbem Państwa – StarostąŁ., zasadnym jest odstąpienie od generalnej zasady orzekania o kosztach w postępowaniu nieprocesowym, wyrażonej wart. 520 § 1 k.p.c.Dlatego też, zważywszy na wynik sprawy, Sąd Okręgowy na podstawieart. 520 § 2 k.p.c.uwzględnił wniosek apelującego i obciążył wnioskodawcę obowiązkiem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje na rzecz wymienionego uczestnika (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 26 lipca 2012 roku, II CZ 86/12, LEX nr 1228797, z 25 sierpnia 2011 roku II CZ 55/11, LEX nr 949024).
Wysokość należnych kosztów została ustalona w oparciu o§ 7 pkt 1w zw. z§ 6 pkt 5 oraz § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(Dz. U. z 2013 roku, poz. 490, t. jedn.).
Sąd Okręgowy z urzędu, na podstawieart. 350 § 3 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.sprostował niedokładności w części wstępnej postanowienia Sądu pierwszej instancji, w sposób wskazany w pkt III postanowienia.
Z tych wszystkich względów Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji.