Sąd Rejonowy w Ostrowi Mazowieckiej
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ns 59/14
Data wyroku: 2014-07-01 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Jarosław Dłużniewski

Sygn. akt I Ns 59/14

POSTANOWIENIE

Dnia 1 lipca 2014 roku
Sąd Rejonowy w Ostrowi Mazowieckiej Wydział I Cywilny
w składzie następującym:

Przewodniczący: SSR Jarosław Dłużniewski

Protokolant: sekretarz sądowy Karolina Borowa
Po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 lipca 2014 r. wO.
sprawy z wnioskuH. Ł.
z udziałemM. K. (1)iA. M.
o stwierdzenie nabycia spadku
stwierdza, że spadek poT. M.s.C.iZ.
zmarłego dnia 27 września 2013 roku wO.,
ostatnio stale zamieszkałego wR.
na podstawie ustawy nabyły córkiM. K. (1)iA. M.po połowie.
Sygn. akt I Ns 59/14

UZASADNIENIE
WnioskodawczyniH. Ł.wnosiła o stwierdzenia nabycia spadku po swoim bracieT. M., ostatnio zamieszkałym wR.gm.M., zmarłym w dniu 27 września 2013 roku wO.- na podstawie testamentu z dnia 12 lipca 2013 roku.
Uczestniczki postępowania tj. córki zmarłegoM. K. (1)iA. M.przychyliły się do wniosku co do zasady, z tym że wnosiły o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy, podnosząc, iż testament sporządzony przez ich ojca jest nieważny.

Sąd ustalił, co następuje:

W dniu 12 lipca 2013 roku do domuH. Ł.orazT. M.późnym popołudniem przyszła sąsiadkaJ. R.w odwiedziny. W domu oprócz stałych domowników była teżK. J.(tj. siostraH. Ł.orazT. M.), która jak co roku w okresie letnim przyjeżdżała zW.na dłuższy czas do domu swojego rodzeństwa wR.. W trakcie luźnej rozmowy między rodzeństwem i sąsiadką, w którejT. M.skarżył się na swoje córki, iż go nie odwiedzają, nie kontaktują się z nim –T. M.podjął decyzję, że sporządzi testament. Z uwagi na swój stan zdrowia (cukrzyca, nadciśnienie, alkoholizm), nie był on w stanie własnoręcznie spisać testamentu, stąd też powstał pomysł, aby testament sporządzić ustnie. Postanowiono, iż świadkami testamentu będzie sąsiadkaJ. R.oraz siostraK. J., która ten testament miała spisać. Gdy uzgodniono powyższeH. Ł.wyszła z kuchni, w której pozostało jej rodzeństwo i sąsiadka.T. M.oświadczył swoją wolę, po czym jego siostraK. J.spisała ją na kartkę na brudno. NastępnieT. M.nanosił zmiany stylistyczne (k.29 zeznania świadkaK. J.). Ostatecznie za trzecim razemK. J.przepisała testament na czysto (k.29-30 zeznaniaK. J.). W trakcie przepisywania treści testamentu z brudnopisów na czysto, do kuchni wszedłM. K. (2), który to wracając z działki zajechał w odwiedziny do domuH. Ł..T. M.z zadowoleniem poinformowałM. K. (2), że właśnie dyktuje swój testament (k.28 zeznaniaM. K. (2), k.27 zeznaniaJ. R.) i spytał, czy zgodziłby się on podpisać testament. Po dokończeniu przepisywania testamentu na czystoT. M.odczytał testament i złożył swój podpis, po czym uczynili toK. J.,J. R.orazM. K. (2)(k.30 zeznaniaK. J., k.29 zeznaniaM. K. (2)). Po wszystkim testament został przezT. M.schowany do koperty i schowany przez niego w miejsce, o którym została poinformowanaH. Ł..
W dniu 7 września 2013 rokuT. M.doznał udaru. Został przewieziony karetką do szpitala wO., gdzie po trzech tygodniach w dniu 27 września 2013 roku zmarł.
Testament z dnia 12 lipca 2013 roku został otwarty i ogłoszony przed Sądem Rejonowym w Ostrowi Mazowieckiej w dniu 25 października 2013 roku w sprawie sygn. akt I Ns 640/13. Zgodnie z jego treścią zmarłyT. M.chciał, by spadek po nim, w skład którego wychodziły nieruchomości położone wR.66 łącznie z parterem budynku mieszkalnego i zabudowaniami gospodarczymi oraz działkami rolnymi i zalesionymi) odziedziczyła jego siostraH. Ł.. Przyczyną takiego rozporządzenia miało być to, iż siostra testatora opiekowała się ich wspólnymi rodzicami, a później także nim samym. W testamencie znalazło się także oświadczenie, iż zmarły wydziedzicza swoje córkiA. M.orazM. K. (1)(bez wskazania przyczyny).

Sąd zważył, co następuje:

Przesłanki dopuszczające sporządzenie testamentu ustnego określaart. 952 Kodeksu cywilnego. Forma testamentu ustnego, mimo że prawo polskie traktuje ją jako formę szczególną, należy do najbardziej popularnych obok testamentu notarialnego i holograficznego. Jej popularność wynika z polskiej kultury prawnej, której elementem jest odkładanie decyzji o sporządzeniu aktu ostatniej woli. Prowadzi to do sytuacji, gdy spadkodawca dopiero „na łożu śmierci” dokonuje też ważnej czynności prawnej i wówczas często rzeczywiście jedyna dostępna dla niego forma to testament ustny. Choć zatem, z jednej strony, obecność w polskim prawie tej formy aktu ostatniej woli zdecydowanie sprzyja realizacji funkcjiprawa spadkowego– zapewnia w jak największym stopniu możliwości i swobody dysponowania majątkiem mortis causa (na wypadek śmierci) – to jednocześnie działa także w odwrotnym kierunku, ponieważ ułatwia dokonywanie fałszerstw (np. dowodzenie, że spadkodawca sporządził testament ustny, choć w rzeczywistości nie miało to miejsca). Wynika to ze stosunkowo liberalnych przesłanek formalnych takiego testamentu i sposobu stwierdzenia jego treści. Okoliczność, że testament ustny jest testamentem szczególnym, ma dwie podstawowe konsekwencje. Po pierwsze, testator może z tej formy skorzystać wyłącznie w szczególnych, określonych prawem sytuacjach. Po drugie, testament taki traci moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności uzasadniających niezachowanie formy testamentu zwykłego, chyba że spadek otworzy się przed upływem tego terminu (art. 955 k.c.).
Zgodnie zart. 952 k.c.sporządzenie testamentu ustnego polega na złożeniu ustnego oświadczenia ostatniej woli w obecności trzech świadków w okolicznościach prawem dopuszczalnych: gdy istnieje obawa rychłej śmierci albo zachowanie zwykłej formy testamentu wskutek szczególnych okoliczności jest niemożliwe lub bardzo utrudnione.
Na podstawie ustalonego stanu faktycznego Sąd uznał, iż w sprawie nie zachodziły przesłanki uzasadniające, abyT. M.mógł skorzystać z możliwości sporządzenia testamentu ustnego, a tym samym jego sporządzenie nie wywołało skutków prawnych.
W pierwszej kolejności należy wskazać, iż przesłanką dopuszczającą sporządzenie testamentu ustnego jest istnienie obawy rychłej śmierci. Pomijając spory doktrynalne odnośnie interpretacji okoliczności uzasadniających ryzyko rychłej śmierci w znaczeniu obiektywnym czy subiektywnym, Sąd z całą stanowczością chce podkreślić, iż po stronie testatoraT. M.nie istniało wewnętrzne przekonanie, że grozi mu rychła śmierć, ani też nie było okoliczności uzasadniających takie przekonanie. Wszyscy świadkowie zgodnie zeznali, iż w dniu sporządzania testamentuT. M.czuł się dobrze, a co więcej zapewniał, że umierać jeszcze nie zamierza. Dowodem na to są zeznania świadkaJ. R.(k.27), która przed Sądem zeznała, iż jej sąsiad nigdy nie myślał o śmierci, mówił, że „jeszcze pociągnie”. Okoliczność dobrego samopoczucia potwierdziła też wnioskodawczyniH. Ł., która wyjaśniła (k.16), że w dniu kiedy był sporządzony testament, brat czuł się na tyle dobrze, że gdyby była możliwość i ktoś by go zawiózł do notariusza, to by sporządził testament u niego.K. J.zapytana przez Sąd, wprost oświadczyła, że w dniu podpisywania testamentu nie było obawy, że jej brat umrze. Co więcej takiej obawy nie było również w dniu następnym (k.29). Niezależnie od braku po stronie testatora poczucia, iż grozi mu rychła śmierć – należy również zauważyć, iż nie istniały także zewnętrzne okoliczności, które mogłyby uzasadniać, że taka śmierć nastąpi (np. uczestnictwo w wypadku czy nadciągająca katastrofa). W judykaturze jak i doktrynie z uwagi na uznanie testamentu ustnego za testament szczególny, a nie zwykły – wypracowano ujęcie subiektywno – obiektywne1 przesłanek obawy rychłej śmierci, za którym opowiada się także Sąd rozpoznający sprawę (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2002 roku, sygn. akt V CKN 259/01, postanowienie SN z dnia 12 kwietnia 2002 r., I CKN 1457/99, postanowienie SN z dnia 28 marca 2000 roku, II CKN 875/98, nie publ; E. Skowrońska – Bocian, Komentarz Spadki 2011, art. 952, pkt 7, Kidyba, Komentarz 2012, tom. IV, art. 952, pkt 3 J. Kremis, K. Górska, E. Gniewek, Komentarz 2011, art. 952, Nb 6.).
Niezależnie od braku obawy rychłej śmierci, z okoliczności w sprawie wynika, iż nie istniały utrudnienia ani też niemożność zachowania innej formy testamentu tj. na przykład sporządzenia go przed notariuszem w formie aktu notarialnego. Stan zdrowia oraz okoliczności zewnętrzne, jak również możliwość skorzystania z usług notarialnych świadczonych przez rejentów w pobliskiejO., wykluczało w ocenie Sądu potencjalne powoływanie się w sprawie na utrudnienia dochowani odpowiedniej formy przy sporządzeniu testamentu. Co więcej za niemożność (znaczne utrudnienie) sporządzenia testamentu zwykłego uznaje się w judykaturze występowanie takich okoliczności, które powodują, że testator nie może sporządzić testamentu holograficznego, a przywołanie notariusza lub osoby urzędowej jest praktycznie niemożliwe. Nie można zatem przyjąć, iż nietrzymanie moczu przezT. M.było przyczyną uniemożliwiającą, czy znacznie utrudniającą spisanie jego ostatniej woli w kancelarii notarialnej.
Drugą przyczyną, dla której Sąd odmówił nieważności testamentu było to, iż w momencie wyrażania ostatniej woli przezT. M.nie było obecnych trzech świadków. Jak wynika z zeznańM. K. (2), w momencie kiedy zajechał do domu jego znajomejH. Ł.i wszedł do kuchni, sporządzany był czystopis z wcześniej wyrażonej ostatniej woliT. M.. Na stole leżały brudnopisy, a siostra testatoraK. J.przepisywała go na czysto, aby złożyć podpisy. Okoliczność, iż testament został przed podpisaniem odczytany na głos przezT. M.nie może oznaczać, iż dopiero w tym momencie testator wyraził swoją wolę. W ocenie Sądu czynność spisywania jest ze swej natury następcza względem oświadczenia, ponieważ spisuje się to, co zostało oświadczone. Co prawdaart. 952 k.c.nie wymaga obecności świadków podczas całego aktu testowania, jednak koniecznym jest, aby byli obecni podczas składania oświadczenia ostatniej woli i podczas odczytywania protokołu zawierającego treść oświadczenia spadkodawcy. Aby dodatkowo rozwiać potencjalne wątpliwości w tym względzie należy wskazać, iż treść testamentu w przedmiocie rozporządzeń nie zmieniła się w trakcie przepisywania treści oświadczenia przezK. J.. Jak wskazała świadek, zmiany w treści testamentu pomiędzy brudnopisami a czystopisem ostatecznie podpisanym przez świadków i testatora dotyczyły wyłącznie poprawek stylistycznych. Wobec powyższego nie może być mowy, iż dopiero w momencie odczytania na głos protokołu czystopisu przezT. M.doszło do sporządzenia ustnego testamentu i tym samym spełniona została przesłanka, co do obecności trzech świadków. Ponadto drugim argumentem sprzeciwiającym się takiemu rozumowaniu jest również to, iż odczytanie należy uznać jedynie za czynność o charakterze technicznym i kontrolnym. Każdy rozsądny bowiem człowiek zapoznaje się z treścią dokumentu odczytując go, zanim złoży swój podpis.
Ostatnim powodem przesądzającym o nieważności testamentu była niemożność występowania w charakterze świadka testamentu -K. J.. Zgodnie z treścią testamentu, jako jedyną spadkobierczynięT. M.wskazał swoją siostręH. Ł.. Tymczasem świadkiem testamentu, który dodatkowo spisywał testament była siostra testatora i jedynej spadkobierczyni wyżej wskazanaK. J.. W świetle przepisuart. 957 § 1 k.c.nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść. Nie mogą być świadkami: małżonek tej osoby, jej krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia. Z uwagi na to, iżK. J.jako siostra znajduje się w kręgu osób wymienionych w powyższym przepisie, a wszystkie przysporzenia korzyści zawarte w testamencie dotyczą wyłącznie siostry świadka, wykluczało to prawną możliwość występowania jej w tym charakterze przy sporządzaniu testamentu (art. 957 § 2 k.c.).
Zgodnie z treściąart. 958 k.c.testament sporządzony z naruszeniem przepisówrozdziału drugiegodotyczącego testamentu zawartego wtytule trzecim księgi czwartej Kodeksu cywilnegojest nieważny, chyba że przepisy te stanowią inaczej. Z uwagi na to, iż testament ustny został sporządzony w okolicznościach wykluczających taką możliwość, jak też z naruszeniem wymagań formalnych – Sąd stwierdził jego nieważność.
Tytułem uzupełniania należy wskazać, iż także oświadczenie o wydziedziczeniu swoich córek (bez określenia przyczynyart. 1009 k.c.) zawarte w testamencie przezT. M.jest bezskuteczne, ponieważ zostało ono wskazane w nieważnym testamencie.
Konsekwencją stwierdzenia przez Sąd nieważności testamentu, była konieczność uznania, iż prawa i obowiązki majątkowe po zmarłymT. M.z chwilą śmierci przeszły na spadkobierców powołanych do spadku z mocy ustawy. Zgodnie z przepisemart. 926 § 2 k.c.dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą. W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, dziedziczą oni w równych częściach. Z zapewnienia złożonego przed Sądem przez wnioskodawczynięH. Ł.(k. 15) oraz odpisów skróconych aktów urodzenia i aktu zgonu wynika, iż w chwili śmierciT. M.był rozwiedziony i posiadał dwie córki tj.A. M.(ze związku małżeńskiego zB. K.) orazM. K. (1)(ze związku pozamałżeńskiego). Wobec powyższego Sąd stwierdził, iż spadek poT. M.synuC.iZ., zmarłego dnia 27 września 2013 roku wO., na podstawie ustawy nabyły córkiM. K. (1)orazA. M.po połowie.
SSR Jarosław Dłużniewski
1 Za takim ujęciem przemawia samo brzmienieart. 952 § 1 k.c.Z jednej strony, wskazuje ono obawę, która jest indywidualnym przeżyciem o podłożu subiektywnym, a z drugiej strony, wymaga „istnienia” tej obawy – istnienie można interpretować właśnie w kategoriach obiektywnych (chodzi o naturalne, powszechne istnienie takiej obawy, a nie o ułudę obawy – wyłącznie wyobrażenie obawy przed spadkodawcę). Za odrzuceniem wyłącznie subiektywnej interpretacji przesłanki istnienia obawy rychłej śmierci świadczy również okoliczność, że w przypadku osób o trwałych stanach lękowych taka obawa ma charakter permanentny. W konsekwencji dla nich forma testamentu ustnego byłaby formą zwykłą aktu ostatniej woli, co jednak stoi wyraźnie w sprzeczności z klasyfikacją form testamentów wprowadzoną wKodeksie cywilnym.