Sąd Okręgowy w Olsztynie
IX Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: IX Ca 615/14
Data wyroku: 2014-11-26 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Krzysztof Krygielski, Dorota Ciejek, Krystyna Skiepko
Słowa kluczowe: Odrzucenie Spadku
Podstawa prawna: art. 1015 § 1 kc
Teza: Spisanie protokołu co do oświadczenia w sprawie odrzucenia spadku po upływie terminu z art. 1015 par. 1 k.c. nie stoi na przeszkodzie uznaniu zawartego w tym protokole oświadczenia co do spadku za skuteczne, jeżeli pisemne oświadczenie o odrzuceniu spadku, podpisane przez spadkobierców i zawierającego niezbędne dane, wpłynęło do sądu, choćby niewłaściwego, w terminie zakreślonym w tym przpisie.

Sygn. akt IX Ca 615/14

POSTANOWIENIE
Dnia 26 listopada 2014 r.
Sąd Okręgowy w Olsztynie IX Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSO Dorota Ciejek (spr.)

Sędziowie:

SO Krystyna Skiepko
SR del. Krzysztof Krygielski

Protokolant:

prac. sąd. Magdalena Kufel

po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2014 r. w Olsztynie
na rozprawie
sprawy z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z siedzibą wW.Oddział wB.
z udziałemI. D. (1),J. O. (1)oraz małoletnich:M. O. (1),,K. O.iI.D.
o stwierdzenie nabycia spadku poG. O.
na skutek apelacji uczestniczki małoletniejI.D.od postanowienia Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 6 maja 2014 r., sygn. akt X Ns 550/11,
p o s t a n a w i a :
uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać Sądowi Rejonowemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.
Sygn. akt IX Ca 615/14

UZASADNIENIE
Wnioskodawca Zakład Ubezpieczeń Społecznych wW.Oddział wB.wniósł o stwierdzenie, że spadek po zmarłym w dniu 11 sierpnia 2004 r.G. O.ostatnio zamieszkałym wO.nabyła w całości z mocy ustawy jego córkaI. D. (1).
Uczestniczka postępowaniaI. D. (1)w piśmie procesowym z dnia 7 grudnia 2011 r. wskazała, iż zmarłyG. O.miał jeszcze synaJ. O. (1), o którego istnieniu wcześniej nie wiedziała.
Postanowieniem z dnia 6 maja 2014 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie stwierdził, że spadek poG. O., zmarłym dnia 11 sierpnia 2004 r. wO., ostatnio stale zamieszkałym wO., na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza nabyła wnuczkaI. D. (2), córkaA. J.iI. M., w całości. Ponadto orzekł, że wnioskodawca i uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie we własnym zakresie.
Sąd Rejonowy ustalił, iżG. O., ostatnio zamieszkały wO., zmarł w dniu 11 sierpnia 2004 r. wO.. W chwili śmierci był rozwiedziony. Był raz żonaty zA. B.. Ze związku małżeńskiegoG. O.iA. B.pochodzi jedno dziecko - uczestniczka postępowaniaI. D. (1). Spadkobierca miał również syna ze związku pozamałżeńskiego zS. S.- uczestnika postępowaniaJ. O. (1). Innych dzieci spadkodawca nie miał.
Uczestnik postępowaniaJ. O. (1)w dniu 14 sierpnia 2012 r. złożył przed notariuszemJ. O. (2)prowadzącą Kancelarię Notarialną wW.oświadczenie o odrzuceniu spadku po zmarłym ojcuG. O.. O tytule swojego powołania do dziedziczenia uczestnik dowiedział się w dniu 31 lipca 2012 r. w toku niniejszego postępowania spadkowego.J. O. (1)ma dwoje małoletnich dzieci –M. O. (1)orazK. O.. W dniu 22 stycznia 2013 r., po uzyskaniu zgody Sądu Rejonowego w Wejherowie III Wydział Rodzinny zawartej w postanowieniu z dnia 21 listopada 2012 r. wydanym w sprawie III RNsm 1015/12, uczestnik złożył wraz z żonąM. O. (2), działając w imieniu małoletnich dzieciK. O.orazM. O. (1), przed notariuszemJ. O. (2)prowadzącą Kancelarię Notarialną wW., oświadczenie o odrzuceniu spadku po zmarłymG. O..
Postanowieniem z dnia 21 maja 2013 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie I Wydział Cywilny, sygn. akt I Ns 938/12, zatwierdził uchylenie się przezI. D. (1)od skutków prawnych nie złożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku poG. O.zmarłym w dniu 11 sierpnia 2004 r. wO., ostatnio stale zamieszkałym wO.. W postępowaniu tymI. D. (1)złożyła oświadczenie o odrzuceniu spodku poG. O.. UczestniczkaI. D. (1)posiada jedno małoletnie dzieckoI.D.. Postanowieniem z dnia 30 września 2013 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie III Wydział Rodzinny i Nieletnich w sprawie o sygn. akt sygn. akt III Nsm 1106/13 zezwoliłI. D. (1)na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem małoletniejI.D.polegającej na odrzuceniu spadku poG. O.zmarłym w dniu 11 sierpnia 2004 roku wO.. W dniu 30 października 2013 r.I. D. (1)złożyła w imieniu małoletniej córkiI.D.oświadczenie o odrzuceniu spadku w zwykłej formie pisemnej.
Spadkodawca nie pozostawił testamentu. Niniejsza sprawa była pierwszą o stwierdzenie nabycia spadku poG. O..
Sad Rejonowy stwierdził, iż wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wW.Oddział wB.o stwierdzenie nabycia spadku poG. O.jest w pełni uzasadniony. Uznał, że oświadczenia o odrzuceniu spadku złożone zarówno przez uczestnikaJ. O. (1), jak i jego małoletnie dzieci, należy uznać za skuteczne. Za skuteczne również, wobec treści orzeczenia Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 21 maja 2013 r., uznał także oświadczenie o odrzuceniu spadku złożone przez uczestniczkęI. D. (1). Inaczej rzecz się miała natomiast w przypadku oświadczenia o odrzuceniu spadku przez małoletniąI.D., którego Sąd Rejonowy nie uznał za skuteczne.
W dniu 30 października 2013 rokuI. D. (1)złożyła w imieniu małoletniej córkiI.D.oświadczenie o odrzuceniu spadku w zwykłej formie pisemnej. W ocenie Sądu Rejonowego uczestniczka składając oświadczenie w takiej formie - bez podpisu urzędowo poświadczonego, nie zachowała wymogu formy pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym, a więc formy kwalifikowanej, która wymagana jest przez ustawę, zaś do złożenia oświadczenia w prawem przewidzianej formie termin już minął.
Mając na uwadze powyższe Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek poG. O.na podstawie ustawy nabyła w całości z dobrodziejstwem inwentarza wnuczkaI. D. (2).
O kosztach postępowania Sąd rozstrzygnął na podstawie przepisuart. 520 § 1 k.p.c.
Od powyższego orzeczenia apelację w imieniu małoletniejI.D.wniosła jej przedstawicielka ustawowaI. D. (1), zaskarżając je w całości.
Skarżąca zarzuciła postanowieniu naruszenie przepisów prawa procesowego tj.art. 233 § 1 k.p.c.w zw. zart. 640 § 1 i § 2 k.p.c.poprzez błędne ustalenie faktyczne i nie rozważenie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez pominięcie faktu dwukrotnego złożenia przez przedstawiciela małoletniej oświadczenia o odrzuceniu spadku na rozprawie w dniu 6 maja 2014 r. przez sądem spadku, co w konsekwencji doprowadziło do ustalenia, iż w postępowaniu spadkowym zostało złożone wyłącznie oświadczenie z dnia 30 października 2013 r., które nie odpowiada kwalifikowanej formie, a termin do złożenia oświadczenia upłynął, wobec czego błędnie został zastosowanyart. 1015 § 2 k.c.zamiastart. 1015 § 1 k.c.
Ponadto skarżąca wskazała na naruszenie przepisów prawa materialnego tj.art. 1015 § 1 i § 2 k.c.w zw. zart. 1018 § 3 k.c.poprzez:
- bezpodstawne przyjęcie, iż przedstawiciel ustawowy małoletniej nie złożył oświadczenia o odrzuceniu spadku w ustawowym terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania, podczas gdy, w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że działająca w imieniu małoletniejI.D.matkaI. D. (1)z zachowaniem ustawowego terminu – w piśmie złożonym w Sądzie Rejonowym w Olsztynie w dniu 30 października 2013 r. zawarła stosowne oświadczenie o odrzuceniu spadku po zmarłym w dniu 11 sierpnia 2004 r.G. O., które następnie ustnie ponownie złożyła na rozprawie wyznaczonej w Sądzie Rejonowym w Olsztynie w dniu 6 maja 2014 r.,
- bezpodstawne przyjęcie, że zawarte w piśmie skierowanym do Sądu Rejonowego w Olsztynie w dniu 30 października 2013 r. oświadczenie o odrzuceniu spadku po zmarłymG. O.przezI.D.działającą przez przedstawiciela ustawowego, nie zostało złożone w wymaganej tym przepisem formie, podczas gdy przedstawiciel ustawowy małoletniej w związku z tym, iż toczyło się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku potwierdził dwukrotnie przed Sądem ustnie do protokołu wolę odrzucenia spadku, składając odpowiedniej treści oświadczenie.
Podnosząc powyższe zarzuty przedstawicielka ustawowa działająca w imieniu małoletniejI.D.wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zwrot kosztów postępowania apelacyjnego od wnioskodawcy.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jest zasadna.
Wskazać należy, iż nabycie spadku jest uzależnione od woli spadkobiercy. Spadkobierca bowiem może przyjąć spadek również z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w spisie inwentarza stanu czynnego spadku (art. 1012, 1031 § 2 k.c.), bądź też - ze skutkiem, jak gdyby nie dożył chwili otwarcia spadku (art. 925, 1020 k.c.) - odrzucić spadek. Do przejawienia woli w tym przedmiocie prawodawca jednak zakreślił termin sześciu miesięcy liczony od chwili, w której dany spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania do dziedziczenia (art. 112, 1015 § 1 k.c.). Oświadczenie złożone ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 73 § 2, 1018 § 3 k.c.) w tym terminie przed sądem lub przed notariuszen oznacza definitywne - zgodnie z jego wolą - nabycie spadku w chwili jego otwarcia przez danego spadkobiercę. Niezłożenie przed upływem terminu określonego w§ 1 art. 1015 k.c.oświadczenia jest zwykle traktowane (art. 1015 § 2 zd. 2, art. 1023 k.c.) jako jednoznaczne z prostym przyjęciem spadku (art. 1015 § 2 zd. 1 k.c.).
W orzecznictwie, które Sąd Okręgowy w pełni podziela, wskazuje się, iż termin określony w§ 1 art. 1015 k.c.uznać należy za zachowany jeżeli przed jego upływem spadkobierca zwróci się do Sądu z chęcią złożenia oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku, a Sąd dopiero po jego upływie odbierze od niego do protokołu to oświadczenie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 1991 roku, III CZP 75/90, OSNC 1991/5-6/68). Tym samym spisanie protokołu co do oświadczenia w sprawie przyjęcia albo odrzucenia spadku po upływie terminu zart.1015 § 1 k.c., nie stoi na przeszkodzie uznaniu zawartego w tym protokole oświadczenia co do spadku za skuteczne, jeżeli pisemne oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, podpisane przez spadkobierców i zawierające niezbędne dane, wpłynęło do sądu, choćby niewłaściwego, w terminie zakreślonym w tym przepisie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1963 roku, I Cr 109/63, OSNC 1964/3/51).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należało, iż uczestniczka postępowaniaI. D. (1)działająca w imieniu małoletniej córkiI. D.nadała w dniu 30 października 2013 r. w urzędzie pocztowym pismo zawierające oświadczenie złożone w imieniu małoletniej córki o odrzuceniu spadku poG. O.. Pismo to zawierało niezbędne dane zarówno w postaci danych osobowych i adresowych małoletniej córki, w imieniu której wymieniona działa, dane osoby spadkodawcy, jak i podstawę prawną w postaci zezwolenia Sądu Rejonowego w Olsztynie (sygn. akt III Nsm 1106/13) na dokonanie w imieniu córki przedmiotowej czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu. W ocenie Sądu Okręgowego wskazane pismo potraktować należało jako pismo o charakterze procesowym, wskazujące na dostatecznie jasno wyrażaną wolę spadkobiercy działającego przez przedstawiciela ustawowego o chęci odrzucenia spadku. Nie można bowiem przyjąć, że złożenie wskazanego oświadczenia w przewidzianym ustawą terminie w sądzie nie miało w ogóle żadnego znaczenia, i że nie rodziło ono żadnego skutku prawnego.
W tej sytuacji fakt, że posiedzenie, na którym uczestniczka złożyła w imieniu swojej małoletniej córki oświadczenie o odrzuceniu spadku (k.191), zostało wyznaczone w terminie, który wykraczał poza ustawowy sześciomiesięczny termin wskazany w przepisieart. 1015 § 1 k.p.c., nie powinno powodować negatywnych skutków dla małoletniej uczestniczkiI.D.. Odmienny pogląd uznać należałoby za rygorystyczny i szczególnie dotkliwy w swych skutkach, skoro pociągałby za sobą nieograniczoną odpowiedzialność za długi spadkowe nawet tych spadkobierców, którzy w sposób niewątpliwy i wobec Sądu w terminie wynikającym z przepisuart. 1015 § 1 k.c.dali wyraz swej woli odrzucenia.
W tym stanie rzeczy przyjąć należało, iż uczestniczkaI. D. (1)działająca jako przedstawiciel ustawowy swojej małoletniej córkiI.D.zmieściła się w terminie wskazanym w przepisieart. 1015 § 1 k.p.c.i skutecznie odrzuciła w jej mieniu spadek poG. O., a przyjęcie przez Sąd Rejonowy poglądu odmiennego nie było w niniejszej właściwe.
Uznanie skuteczności oświadczenia o odrzuceniu spadku przez małoletniąI.D.rodzi potrzebę ustalenia dalszego kręgu spadkobierców, którzy mogą odziedziczyć spadek poG. O.i przeprowadzenia w tym celu postępowania przez sąd spadku. Tym samym Sąd Okręgowy uznał za właściwe na podstawieart. 386 § 4 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać niniejszą sprawę Sądowi Rejonowemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania