Sąd Okręgowy w Szczecinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 828/13
Data wyroku: 2014-04-15 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Robert Bury, Tomasz Cegłowski, Karina Marczak
Słowa kluczowe: Uzgodnienie Treści Księgi Wieczystej Z Rzeczywistym Stanem Prawnym
Podstawa prawna: art. 385 kpc

Sygn. akt II Ca 828/13

POSTANOWIENIE
Dnia 15 kwietnia 2014 roku
Sąd Okręgowy w Szczecinie II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:

Przewodniczący:

SSO Karina Marczak (spr.)

Sędziowie:

SSO Robert Bury
SSR del. Tomasz Cegłowski

Protokolant:

sekr. sądowy Małgorzata Idzikowska-Chrząszczewska

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 kwietnia 2014 roku wS.
sprawy z powództwaW. S.
przeciwkoS. P.,J. S. (1)i GminieP.
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym
na skutek apelacji wniesionej przez powódkę
od wyroku Sądu Rejonowego w Gryficach
z dnia 20 maja 2013 r., sygn. akt I C 940/12
p o s t a n a w i a:
zwolnić pozwanegoS. P.od kosztów sądowych w całości.
Sygn. akt II Ca 828/13

UZASADNIENIE
W. S.w pozwie skierowanym przeciwkoJ. S. (1),S. P.i GminieP.wystąpiła z żądaniem uzgodnienia treściksięgi wieczystej Kw nr (...)prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Gryficach poprzez wykreślenie z działu II księgi wpisu prawa współwłasności nieruchomości zabudowanej położonej wP.przyul. (...)oznaczonej jakodziałka nr (...), o pow. 479 m2 w udziałach do ¼ części na rzeczJ. S. (1)iS. P.oraz w udziale do ½ na rzecz powódkiW. S.i dokonanie wpisu prawa własności nieruchomości gruntowej na rzecz GminyP.oraz poprzez wpisanie jako współużytkownika wieczystego tej nieruchomości w udziale do ½ oraz współwłaściciela zabudowań posadowionych na tej nieruchomości również w udziale do ½ powódkęW. S..
Powódka podniosła, iż treść księgi wieczystej nie jest zgodna z rzeczywistym stanem prawnym, gdyż pozwaniJ. S. (1)iS. P.zostali wpisani w dziale II księgi wieczystej, jako współwłaściciele na podstawie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poH. S., która z kolei została ujawniona jako współużytkownik wieczysty gruntu i współwłaściciel budynków na podstawie nieważnej czynności prawnej nabycia praw z dnia 15 grudnia 1966 roku rep. A nr 1372/1966. Nieważność przedmiotowej umowy powódka wywodziła z faktu, iżH. S.w dniu zawierania umowy była osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną i nie mogła zawierać w swoim imieniu czynności prawnych. W imieniu i na rzeczH. S.nie mógł również występować jej ówczesny mążM. S., gdyż nie dysponował zgodą sądu opiekuńczego na nabycie praw do majątku odrębnego swojej żony. Czynność nie mogła skutkować nabyciem praw do majątku wspólnegoM.iH. S., gdyż z powodu orzeczenia ubezwłasnowolnienia całkowitego ustała wspólność majątkowa małżonków. Zdaniem powódki nieważność czynności prawnej dokonanej w 1966 roku przezM. S.dotyczyła jedynie udziału do ½ części, tzn. nie nastąpiło ustanowienie prawa użytkowania wieczystego nieruchomości na rzeczH. S., jednak doszło do ustanowienia tego prawa na rzeczM. S.w udziale do ½ części. Ponadto powódka twierdziła, że dalsze decyzje administracyjne, w tym decyzja z dnia 27 lipca 2009 roku o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego nieruchomości objętej Kw nr(...)na własność na rzecz pozwanychJ. S. (1)iS. P., a także na jej rzecz są nieważne, jako że wydane bez podstawy prawnej, zatem własność gruntu powinna przysługiwać nadal pierwotnemu właścicielowi, a właściwie, wobec komunalizacji tej nieruchomości GminieP.. Ponadto powinno zostać ujawnione prawo współużytkowania wieczystego tej nieruchomości i współwłasności budynków na niej posadowionych na rzecz powódki w udziałach do ½ na podstawie częściowo ważnej umowy z dnia 15 grudnia 1966 roku. Powódka dopatrywała się swojego interesu prawnego w żądaniu ujawnienia prawa własności GminyP.w tym, iż w następnej kolejności zamierza wystąpić przeciwko temu podmiotowi z wnioskiem o zasiedzenie drugiego udziału w prawie współużytkowania wieczystego rzeczonej nieruchomości. Powódka wniosła też o zasądzenie na jej rzecz od pozwanych kosztów procesu według przedłożonego na rozprawie spisu kosztów.
PozwanyS. P.na rozprawie w dniu 20 maja 2013 roku oświadczył, iż w związku z ustaleniami sądu poczynionymi we wcześniejszych sprawach dotyczących uzgodnienia treściksięgi wieczystej Kw nr (...)może się on zgodzić na wykreślenie go z tej księgi i wpisanie prawa własności nieruchomości na rzecz GminyP., nie zgadza się on jednak na żadne dalsze wpisy, zwłaszcza zaś na obciążenie go kosztami procesu. Wskazał też, iż z uwagi na trudną sytuację finansową nie będzie w stanie ponieść tych kosztów.
Pozwani GminaP.iJ. S. (1)nie wdały się w spór co do istoty sprawy.
Wyrokiem z dnia 20 maja 2013 r. Sąd Rejonowy w Gryficach oddalił powództwo, z tym, że w stosunku do pozwanych GminyP.iJ. S. (2)wyrokiem zaocznym.
Sąd pierwszej instancji ustalił, żeM. S.iH. S.zawarli związek małżeński w dniu 29 sierpnia 1950 roku. W dniu 1 października 1961 rokuM. S.podpisał, na czas nieokreślony, zAdministracją (...)wP.umowę najmu lokalu mieszkalnego o pow. 107 m2 składającego się z 4 pokoi, kuchni i łazienki.H. S.na mocy postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 15 października 1963 roku (sygnatura akt II Ns 10/63) została całkowicie ubezwłasnowolniona. Jej opiekunem prawnym został ustanowionyM. S.. Decyzją z dnia 24 sierpnia 1966 roku Prezydium Powiatowej Rady Narodowej wG.przyznałoM. S.prawo nabycia na własność nieruchomości nierolniczej składającej się z jednorodzinnego domu mieszkalnego i budynku gospodarczego, położonej wP.przyul. (...)oraz prawo nabycia prawa wieczystego użytkowania nieruchomości gruntowej o pow. 454 m2, na której posadowione były wymienione budynki, dla których to nieruchomości prowadzona byłaksięga wieczysta Kw nr (...). Na podstawie powyższej decyzji, w dniu 15 grudnia 1966 roku, została sporządzona w Państwowym Biurze Notarialnym wG.umowa ustanowienia użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej i sprzedaży posadowionych na niej budynków, gdzieM. S.oświadczył, iż występując w imieniu swoim i w imieniu swojej żonyH. S., przyjmuje prawo użytkowania wieczystego działki o pow. 454 m2, położonej wP., przyul. (...)na okres 99 lat i że kupuje znajdujące się na tej działce budynki. Na podstawie powyższej umowyM.iH. S.zostali ujawnieni w dziale IIksięgi wieczystej Kw nr (...)jako użytkownicy wieczyści gruntu i właściciele budynków na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej.
Z dalszych ustaleń Sądu pierwszej instancji wynika, że Sąd Powiatowy wS.wyrokiem z dnia 22 kwietnia 1974 roku (sygnatura akt VI C 904/74), prawomocnym od dnia 13 maja 1974 roku, rozwiązał związek małżeńskiM. S.iH. S.. Opiekunem prawnymH. S.została ustanowiona jej matka a następnie od 1 czerwca 1994 roku siostraJ. S. (1).
M. S.w dniu 23 czerwca 1974 roku zawarł związek małżeński z powódkąW. S.z domuD..
Urząd Wojewódzki wS.decyzją z dnia 2 marca 1992 roku stwierdził nabycie na podstawie przepisu art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 10 marca 1990 roku przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i pracownikach samorządowych prawa własności nieruchomościdziałki (...)położonej wP.przez GminęP..
W dniu 25 września 1998 rokuM. S.wystąpił do GminyP.z wnioskiem o przekształcenie prawa użytkowania wieczystegodziałki gruntu nr (...)w prawo własności i na podstawie tego wniosku, decyzją z dnia 5 października 1998 roku oznaczoną symbolem(...),B.Gminy i MiastaP.przekształcił prawo użytkowania wieczystego nieruchomości położonej wP.przyul. (...)we własność na rzeczM. S.iH. S.. Na podstawie powyższej decyzji prawo własności zostało ujawnione wksiędze wieczystej Kw nr (...)na rzeczM. S.iH. S..
Sąd Rejonowy ustalił następnie, żeH. S.zmarła a spadek po niej na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 25 października 2004 roku nabyli jej siostraJ. S. (1)i bratanekS. P.w udziałach do ½ części każde z nich. Zostali oni na podstawie tego postanowienia ujawnieni w Kw nr(...)jako spadkobiercyH. S.i współwłaściciele nieruchomości w udziałach do ¼ części.
Umową darowizny z dnia 21 lipca 2007 rokuM. S.przeniósł własność przysługującego mu udziału we współwłasności nieruchomości położonej wP.przyul (...)na rzecz swojej żonyW. S.. Na podstawie tej umowyW. S.została wpisana do Kw nr(...)jako współwłaścicielka nieruchomości w udziale do ½ części.

M. S.w dniu 3 sierpnia 2008 roku złożył wniosek do Samorządowego Kolegium Odwoławczego wS.o stwierdzenie nieważności decyzji Burmistrza Gminy i Miasta(...)z dnia 5 października 1998 roku ((...)) o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego nieruchomości nr 224 położonej wP.w prawo własności. Decyzją z dnia 30 stycznia 2008 roku ((...)) Samorządowe Kolegium Odwoławcze wS.stwierdziło nieważność powyższej decyzji w całości. Na skutek wnioskuJ. S. (1)o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia 10 marca 2008 roku ((...)), Samorządowe Kolegium Odwoławcze wS.utrzymało w mocy decyzję z dnia 30 stycznia 2008 roku. Burmistrz Miasta i GminyP.na wniosekW. S.z dnia 11 lipca 2008 roku o ponowne rozpatrzenie wnioskuM. S.z dnia 25 września 1998 roku o przekształcenie użytkowania wieczystegodziałki gruntu nr (...)we własność, decyzją z dnia 23 stycznia 2009 roku ((...)) odmówił wydania decyzji, zaś po odwołaniuW. S.z dnia 10 lutego 2009 roku, Samorządowe Kolegium Odwoławcze wS.decyzją z dnia 10 marca 2009 roku (SKO NJ(...)) uchyliło decyzję BurmistrzaP.z dnia 23 stycznia 2009 roku w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji.
M. S.zmarł w dniu 29 grudnia 2007 roku. Sąd Rejonowy w Gryficach postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2008 roku (I Ns 103/08) stwierdził, że spadek poM. S.nabyła na mocy ustawy w całościW. S..
Na wniosekW. S.,J. S. (3)iS. B.P.decyzją z dnia 27 lipca 2009 roku ((...)) przekształcił prawo użytkowania wieczystego nieruchomości nr 224 położonej wP.przyul. (...), dla której jest prowadzonaksięga wieczysta Kw nr (...), w prawo własności w udziałach do ½ części na rzeczW. S.oraz po 1/4 części na rzeczJ. S. (1)iS. P..W. S.w dniu 31 października 2011 roku złożyła do Samorządowego Kolegium Odwoławczego wS.wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji BurmistrzaP.z dnia 27 lipca 2009 roku ((...)) o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego nieruchomości w prawo własności na rzeczW. S.,J. S. (1)iS. P.. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wS.decyzją z dnia 3 stycznia 2012 roku (SKO.NJ.(...)) stwierdziło nieważność powyższej decyzji, jako wydanej bez podstawy prawnej. Po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek wnioskuJ. S. (1)Samorządowe Kolegium Odwoławcze wS.decyzją z dnia 12 marca 2012 roku ((...)) utrzymało w mocy decyzję z dnia 3 stycznia 2012 roku, która stała się prawomocna z dniem 15 kwietnia 2012 roku.
Po dokonaniu powyższych ustaleń Sąd pierwszej instancji wskazał, że powódka wywiodła żądanie pozwu z dyspozycji przepisuart. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece, który stanowi, że w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie albo jest dotknięte wpisem nieistniejącego obciążenia lub ograniczenia, może żądać usunięcia niezgodności. Żądanie pozwu dotyczyło wykreślenia w dziale II Kw nr(...), prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Gryficach, prawa współwłasności w udziałach po ¼ części ujawnionego na rzecz pozwanychJ. S. (4)iS. P.oraz do ½ części wpisanego na rzecz powódkiW. S.i wpisania w to miejsce prawa własności na rzecz GminyP., a także ujawnienia na rzecz powódkiW. S.prawa wieczystego użytkowania nieruchomości w udziale do ½ i prawa własności budynków również w udziale do ½ części. W niniejszej sprawie niezgodność treści księgi wieczystej, którego ustalenia żądała powódka dotyczyła nie tylko aktualnego wpisu prawa współwłasności nieruchomości dokonanego na podstawie decyzji Burmistrza Gminy i MiastaP.z dnia 27 lipca 2009 roku ((...)) o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego nieruchomości w prawo własności na rzeczW. S.i następców prawnychH. J.S.iS. P., ale również wpisów wcześniejszych, dokonanych na rzecz poprzedniczki prawnejJ. S. (1)iS. H.S.. Sąd dokonał zatem oceny prawidłowości kolejnych wpisów w dziale IIKw (...).
W czasie, gdy Sąd Wojewódzki w Szczecinie postanowieniem z dnia 15 października 1963 roku (II Ns 10/63) orzekł o ubezwłasnowolnieniu całkowitymH. S., obowiązywał przepisart. 24 § 2 kodeksu rodzinnego z dnia 27 czerwca 1950 roku(Dz. U. 50, nr 34, poz. 308), który stanowił, iż w razie ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków wspólność ustawowa ustaje z mocy samego prawa. Przepisart. 25ówczesnegokodeksu rodzinnegostanowił zaś, iż od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku, który był nią objęty, stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności a oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku, który był objęty wspólnością ustawową. Jak wynika z powyższych przepisów międzyH. S.aM. S.od 15 października 1963 roku nie obowiązywał ustrój wspólności ustawowej małżeńskiej lecz każde z nich posiadało majątek odrębny, obejmujący w równych udziałach to co oboje nabyli w czasie trwania małżeństwa przed ubezwłasnowolnieniem całkowitymH. S., a więc w okresie od 29 sierpnia 1950 roku do 15 października 1963 roku. Do majątku wspólnegoM.iH. S.weszło nabyte przezM. S.w dniu 1 października 1961 roku prawo najmu lokalu mieszkalnego, którego umowęM. S.zawarł zAdministracją (...)wP.. Ówczesny przepisart. 21 kodeksu rodzinnegostanowił że przedmioty majątkowe nabyte przez któregokolwiek z małżonków w czasie trwania małżeństwa i stanowiące jego dorobek, są wspólnym majątkiem obojga małżonków (wspólność ustawowa). Odnosiło się to również do nabycia prawa najmu. Powyższe jednak nie miało znaczenia prawnego, gdyż w roku 1966, kiedy to została wydana decyzja Prezydium Powiatowej Rady Narodowej wG.Nr 131/66 o przyznaniuM. S.prawa nabycia na własność nieruchomości budynkowej położonej wP.przyul. (...)oraz kiedy został podpisany zawarty na jej podstawie akt notarialny umowy ustanowienia użytkowania wieczystego gruntu i sprzedaży własności budynków na rzecz małżonkówS.,H. S.z uwagi na ubezwłasnowolnienie całkowite, nie miała zdolności do czynności prawnych (art.12 k.c.), a więc nie mogła samodzielnie dokonywać czynności prawnych (art. 14 §2 k.c.). Czynność prawna rozporządzająca taka jak nabycie prawa użytkowania wieczystego czy własności budynków w drodze sprzedaży dokonana przezH. S., byłaby bezwzględnie nieważna. Nie mogła ona również ustanowić pełnomocnictwa do dokonania w jej imieniu takiej czynności prawnej, gdyż pełnomocnictwo takie, jako czynność jednostronna byłaby również bezwzględnie nieważna (art. 14 §1 k.c.). Czynności takie nie mogły by też być konwalidowane. Czynność prawną tego rodzaju w imieniuH. S.i na jej rzecz mógł podejmować jedynie opiekun, ustanowiony przez sąd opiekuńczy (art. 13 k.c.). Opiekunem prawnymH. S.został ustanowiony jej mążM. S.. Jednakże nie mógł on występować w imieniuH. S.i nabywać na jej rzecz praw bez zezwolenia sądu rodzinnego. Zgodnie bowiem z odesłaniem zawartym wart. 175 k.ri o., do opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim, zaś art. 156 kodeksu stanowił, że opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczyły osoby lub majątku małoletniego. Ponadto z przepisuart. 101 § 3 k.r.i o. wynikało, iż z uwagi na okoliczność, iż umowa nabycia użytkowania wieczystego i własności budynków była czynnością prawną przekraczającą zakres zwykłego zarządu opiekun musiał uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego na dokonanie takiej czynności w imieniu i na rzeczH. S.. Przystępując w dniu 15 grudnia 1966 roku do podpisania umowy notarialnejM. S.pomimo, że był opiekunemH. S.nie dysponował takim zezwoleniem, tak więc umowa ta, pomimo oświadczeniaM. S., że występuje w imieniu żony, nie mogła wywrzeć skutku w postaci nabycia praw do majątku wspólnego, gdyż takowego nie było i w tym zakresie należy ją uznać za bezskuteczną, jak również nie mogła wywołać skutku prawnego w postaci nabycia prawa przezH. S.do majątku odrębnego, gdyż opiekun nie posiadał zezwolenia odpowiedniej instytucji na dokonanie takiej czynności w imieniu i na rzecz ubezwłasnowolnionej całkowicie. Czynność prawna dokonana w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie bez wymaganego zezwolenia władzy opiekuńczej była obarczona bezwzględną nieważnością i jako taka nie mogła być konwalidowana przez późniejsze potwierdzenie jej przez organ tej władzy czy samą ubezwłasnowolnioną, gdyż zgoda na zawarcie takiej czynności nie była zgodą osoby trzeciej (art. 64 k.c.). Skoro zatem oświadczenieM. S.w zakresie nabycia praw przezH. S.na majątek wspólny było bezskuteczne, a nabycie równego udziału do ½ części na jej majątek odrębny bezwzględnie nieważne, w takim zakresie czynność prawna, jako sprzeczna z ustawą była nieważna. Zgodnie bowiem zart. 58 §1 k.c.czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Umowa zawarta w dniu 15 grudnia 1966 roku przezM. S.nie mogła też, zdaniem Sądu Rejonowego. wywołać skutków w postaci nabycia całości praw na majątek odrębnyM. S., gdyż jak wynika z jego oświadczenia występował on również w imieniu żonyH. S.. Jego intencją było nabycia prawa przez niego i przez jego żonęH. S.. Przepis § 3 przepisuart. 58 k.c.stanowi, że jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana. Na ogół przyjmuje się, że jeżeli sprzeczność z ustawą dotyczy składników przedmiotowo istotnych (essentialia negotii) czynności prawnej (np. postanowienia o cenie w umowie sprzedaży), wówczas cała czynność jest nieważna. Skutku takiego nie należy jednak wiązać wyłącznie z nieważnością essentialia negotii czynności prawnej. Nieważność całej czynności prawnej trzeba przyjąć w każdym przypadku nieważności dotykającej postanowień, bez których czynność prawna nie będzie stanowiła wymaganej przez prawo minimalnej (koniecznej) treści. W niniejszej sprawie należy uznać, iż sprzeczność z ustawą dotyczyła składników przedmiotowo istotnych, gdyż pod względem prawnym nie było możliwość zawarcia umowy ustanowienia prawa użytkowania wieczystego w zakresie udziału jedynie do ½ części na rzeczM. S.. Doszłoby bowiem wówczas do powstania jedynie połowy prawa, a taka sytuacja, w ocenie sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, jest niedopuszczalna. Owszem, możliwym jest powstanie udziałów w prawie wieczystego użytkowania nieruchomości, tak jak i w większości praw mających za przedmiot uprawnienie do korzystania z nieruchomości, jednak suma ustanowionych udziałów w prawie zawsze musi odpowiadać jedności. Tak jak niemożliwe jest ustanowienie jedynie udziału we współwłasności nieruchomości, tak również nie może powstać jedynie udział – czyli jedynie ułamkowa część w prawie wieczystego użytkowania nieruchomości. Zatem w opisywanej sytuacji całą czynność prawną obejmującą ustanowienie prawa użytkowania wieczystego na nieruchomości nr 224 oraz związane z ustanowieniem tego prawa przeniesie własności budynków w oparciu o umowę z dnia 15 grudnia 1966 roku należało uznać za nieważną. Za sprzeczne z ustawą należy bowiem uznać również ustanowienie jedynie udziału do ½ w prawie użytkowania wieczystego nieruchomości.
Niemniej na podstawie nieważnej umowy ustanowienia użytkowania wieczystego gruntu i własności budynku z dnia 15 grudnia 1966 roku (Rep. A Nr(...)) do działu II Kw nr(...)zostali wpisani na prawach wspólności ustawowej małżeńskiejH. S.iM. S.. W dalszej kolejności w księdze wieczystej ujawniana została zmiana na podstawie, w późniejszym czasie uznanej za nieważną, decyzji administracyjnej z dnia 5 października 1998 roku o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego w prawo własności na rzeczM. S.iH. S., zaś po śmierciH. S., na podstawie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku z dnia 25 października 2004 roku wpisani zostali w udziałach po ¼ części spadkobiercy zmarłejH. J.S.iS. P.. W zakresie wpisu na podstawie postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku poH. S.należy podnieść, iżart. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipoteceregulujący rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych nie chroni nabycia, którego podstawą jest inne zdarzenie prawne aniżeli czynność prawna a więc np. w drodze dziedziczenia, które ma charakter syngularny. Natomiast w miejsceM. S.na podstawie umowy darowizny z dnia 21 lipca 2007 roku została wpisana, jako współwłaściciel nieruchomości w udziale do ½ częściW. S.. Kolejnym wpisem było ujawnienie przekształcenia prawa użytkowania wieczystego we własność w udziałach wynikających z treści księgi wieczystej na rzecz powódki i pozwanychJ. S. (1)iS. P.na podstawie decyzji z dnia 27 lipca 2009 roku ((...).(...)), która została uznana za nieważną prawomocną decyzją z dnia 3 stycznia 2012 roku (SKO.NJ.(...)). Na skutek wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji przekształcającej prawo użytkowania wieczystego we własność na rzeczW. S.,J. S. (1)iS. P.oraz w związku z ustaleniami sądu, iż wpis na rzeczJ. S. (1)iS. P.w udziałach po ¼ części na podstawie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku poH. S.został dokonany nieprawidłowo przyjąć należało, iż wpis prawa własności nieruchomości oznaczonej jakodziałka gruntu nr (...)położonej wP.przyul. (...)jest niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości. Wobec unieważnienia wszelkich decyzji o przekształceniu prawa wieczystego użytkowania rzeczonej nieruchomości w prawo własności oraz wobec ustalenia bezwzględnej nieważności samej umowy o ustanowienie prawa wieczystego użytkowania nieruchomości, obecnie, zgodnie z decyzją o komunalizacji z dnia 2 marca 1992 roku, jako właściciel nieruchomości wpisana powinna być GminaP.. Brak jest natomiast podstaw do przyjęcia, iż powódceW. S.przysługuje prawo do ½ udziału we współużytkowaniu wieczystym rzeczonej nieruchomości gruntowej oraz prawo do ½ we współwłasności budynków posadowionych na tej nieruchomości, wobec uznania, iż umowa z dnia 15 grudnia 1966 roku o ustanowieniu prawa wieczystego użytkowania, mająca być źródłem powstania tego prawa, jest nieważna. W tym stanie rzeczy obecny stan prawny nieruchomości, dla której prowadzona jest przez Sąd Rejonowy w Gryficachksięga wieczysta Kw nr (...)przedstawia się tak, iż właścicielem gruntu w całości, jak i właścicielem budynków posadowionych na gruncie również w całości jest GminaP..
Sąd Rejonowy stwierdził następnie, że w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, sąd związany jest żądaniem pozwu (art. 321 § 1 k.p.c.). Uwzględnienie powództwa zart. 10może nastąpić tylko wówczas, gdy ustalony przez sąd rzeczywisty stan prawny okaże się tożsamy ze stanem objętym żądaniem pozwu. Dodatkowym argumentem na rzecz tego stanowiska jest okoliczność, że żaden przepis nie wyłącza stosowaniaart. 321 § 1 k.p.c.w tych sprawach, a objęcie nieograniczonej kognicji sądu ramamiart. 321 § 1 k.p.c.prowadziłoby w istocie do wyrokowania o przedmiocie nieobjętym żądaniem, a więc wbrew zakazowi z tego przepisu. Z uwagi zatem na okoliczność, iż sąd ustalił inny stan prawny nieruchomości -działki (...), położonej wP., dla której prowadzona jest Kw nr(...), aniżeli ten który wynikał z żądania pozwu sąd nie mógł dokonać uzgodnienia przedmiotowej księgi wieczystej. Powódka domagała się bowiem wpisu jako właściciel gruntu GminyP.celem ujawnienia przysługującego jej udziału w prawie wieczystego użytkowania tego gruntu i współwłasności w nieruchomościach budynkowych stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności, czego sąd, w ustalonych w niniejszej sprawie okolicznościach faktycznych, uczynić nie mógł. Orzeczenie zaś, iż GminieP.przysługuje całość praw do nieruchomości objętej Kw nr(...)tj. prawo własności gruntu i posadowionych na tym gruncie budynków byłoby rozstrzygnięciem wbrew żądaniu pozwu. Stąd też żądanie powódki o uzgodnienie treści księgi wieczystej podlegało oddaleniu w całości.
Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wywiodła powódka, zaskarżając go w całości i zarzucając:
1. błąd w ustaleniach faktycznych wyrażający się w pominięciu faktu, że przedmiotem żądania pozwu było dokonanie wpisu na rzecz pozwanej GminyP.prawa własności budynków w udziale do 1/2 części, co mogło mieć wpływ na treść wyroku,
2. obrazę przepisów prawa materialnego, a w szczególności:
a) przepisuart. 58 § 3 k.c.wyrażającą się w błędnej ocenie prawnej, że czynność prawną dokonana 15 grudnia 1966 r. była dotknięta bezwzględną nieważnością zamiast dokonania oceny, że czynność ta była nieważna tylko w części dotyczącej nabycia praw przezH. S..
b) przepisówart. 232 - 234 k.c.polegającą na wyrażeniu poglądu prawnego o prawnej niedopuszczalności ustanowienia użytkowania wieczystego obciążającego jedynie w oznaczonej ułamkowej części własność nieruchomości gruntowej stanowiącej własność Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego w dacie ustanowienia w dniu 15 grudnia 1966 r. i w później obowiązującym stanie prawnym.
Tak zarzucając apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie żądania pozwu oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kwoty tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądami obu instancji zgodnie z załączonym spisem kosztów, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za instancję odwoławczą.
W uzasadnieniu powódka podniosła, że Sąd I instancji pominął fakt, że przedmiotem żądania pozwu było dokonanie wpisu na rzecz pozwanej GminyP.prawa własności budynków w udziale do 1/2 części. Apelująca zarzuciła, że żądania pozwu są w pełni zasadne z tej przyczyny, że Sąd I instancji błędnie ocenił czynność prawną dokonaną 15 grudnia 1966 r. jako dotkniętą bezwzględną nieważnością zamiast dokonania oceny, że czynność ta była nieważna tylko w części dotyczącej nabycia praw przezH. S.. Zdaniem powódki była możliwość zawarcia umowy ustanowienia użytkowania wieczystego w zakresie udziału do 1/2 części jedynie na rzeczM. S., gdyż zgodnie z przepisemart. 234 k.c.do oddania gruntu w użytkowanie wieczyste stosuje się odpowiednio przepisu o przeniesieniu własności nieruchomości, a w świetle przepisuart. 232 § 1 k.c.jest prawnie dopuszczalne ustanowienie prawa użytkowania wieczystego ograniczonego do ustanowienia udziału ułamkowego np. w 1/2 części. W sprzeczności z powyższym wywodem prawnym apelującej - dowodzącym bezzasadności poglądu Sądu I instancji w zakresie dotyczącym nieważności czynności prawnej również w zakresie nie wywołania skutków prawnych wobecM. S.(mimo że sankcja nieważności bezwzględnej powinna dotknąć tylko jego małżonkęH. S.) - pozostaje uzasadnienie skarżonego wyroku, w którym nie są wykazane przyczyny, dla których nieważność bezwzględna miałaby dotknąć także nabycia prawa przezM. S.. Mimo trafnej konstatacji dokonanej przez Sąd, że możliwym jest powstanie udziałów w prawie wieczystego użytkowania nieruchomości, Sąd nietrafnie uznał, że suma ustanowionych udziałów w prawie zawsze musi odpowiadać jedności.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja powódki okazała się niezasadna.
Przedmiotem zgłoszonego przed Sądem pierwszej instancji żądania było uzgodnienie treści księgi wieczystej poprzez wpisanie jako właściciela gruntu w całości oraz współwłaściciela budynków w udziale ½ części GminyP.oraz jako użytkownika wieczystego gruntu oraz właściciela budynków w udziale ½ powódki. Wbrew zarzutom apelacji, analiza uzasadniania zaskarżonego wyroku wskazuje, iż Sąd Rejonowy prawidłowo dokonał opisu żądania pozwu i rozpoznał zgłoszone żądanie w całości a nie w jego zawężonym zakresie, jak uważa apelująca.
Istota sporu w sprawie sprowadzała się natomiast do prawidłowej wykładni przepisówart. 58 § 3 k.c.orazart.232-234 k.c.których naruszenie zarzuciła Sądowi pierwszej instancji powódka. Ustalenie, czy czynność prawna z dnia 15 grudnia 1966 r. (apelująca błędnie podaje datę „15 grudnia”) jest nieważna w całości czy też w części determinowało kierunek rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Zgodzić bowiem należało się z Sądem Rejonowy, iż w sprawie o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym sąd jest związany żądaniem pozwu (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2010 r., sygn. III CZP 134/09, OSNC 2010/10/131). To zaś oznacza, że jeśli nawet sąd uznaje, że stan prawny ujawniony w księdze wieczystej jest niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym to jednak - będąc związany żądaniem pozwu - nie może uwzględnić powództwa.
Umową z dnia 15 grudnia 1996 r. Skarb Państwa oddałM. S.iH. S.w użytkowanie wieczyste nieruchomość, dla której Sąd Rejonowy w Gryficach prowadziksięgę wieczystą nr (...)oraz sprzedał znajdujące się na działce budynki. Z niekwestionowanych ustaleń Sądu pierwszej instancji, które w tym zakresie zgodne są z twierdzeniami pozwu, wynika, iż czynność prawna w części obejmującej oddanie w wieczyste użytkowanie oraz sprzedaż na rzeczH. S.jest nieważna.
Zgodnie zart. 58 § 3 k.c.jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.
Ocena wpływu nieważności części czynności prawnej na jej resztę powinna uwzględniać zindywidualizowane okoliczności danego przypadku.Art. 58 § 3 k.c., stanowiąc, iż czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, jeżeli z okoliczności nie wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością nie zostałaby ona dokonana, nakazuje tę ocenę przeprowadzić przy uwzględnieniu okoliczności towarzyszących dokonaniu rozpatrywanej czynności prawnej i oprzeć ją na zobiektywizowanym kryterium w postaci oczekiwanego w takich okolicznościach zachowania się człowieka rozsądnego. Innymi słowy, w świetleart. 58 § 3 k.c.chodzi o ustalenie, czy uwzględniając konkretne okoliczności, w jakich czynność prawną podjęto i zakładając rozsądną ich ocenę, doszłoby do dokonania czynności prawnej przez strony bez nieważnych postanowień, czy też nie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2000 r., sygn. V CKN 1029/00, OSNC 2001/6/83; wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 22 października 2009 r., sygn. I ACa 697/09, LEX nr 628213).
W ocenie Sądu Okręgowego, uzasadniony jest pogląd, iż nieważność rozporządzenia na rzeczH. S.pociągała za sobą nieważność całej czynności prawnej. Przede wszystkim bowiem wskazać należało, iż oddanie gruntu w wieczyste użytkowanie oraz sprzedaż budynków nastąpiła na majątek wspólnyM. S.iH. S., który to majątek w związku z ubezwłasnowolnieniemH. S.nie istniał w dacie zawierania umowy.
Sąd Okręgowy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela także pogląd, iż użytkowanie wieczyste, jakoprawo rzeczowemoże powstać na gruncie Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego (art. 232 k.c.), ale - co do zasady - nie na udziale we własności nieruchomości należącym do Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego (por. np. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 23 września 1993 r., III CZP 81/93, OSNC 1994, Nr 2, poz. 27, uchwałę Sądu Najwyższego z 18 października 2007 r., III CZP 82/07, OSNC 2008, Nr 10, poz. 112). W okolicznościach rozpoznawanej sprawy istotne znaczenie maart. 233 k.c., wymieniający uprawnienie użytkownika do wyłącznego korzystania z gruntu. Pełne osiągnięcie takiego stanu jest co najmniej utrudnione w razie niepodzielnego przysługiwania prawa więcej niż jednej osobie, jednak zdecydowanie większe trudności w pogodzeniu różnych praw i interesów powstałyby w razie zbiegu niejednorodnych praw; mogłoby się okazać, że wpisane w księdze wieczystej prawo nie może być efektywnie wykonywane. Z prawem użytkowania wieczystego w niniejszej sprawie związane było prawo własności posadowionych na gruncie budynków; sprzedaż udziału w prawie własności budynków bez jednoczesnego ustalenia sposobu korzystania z części nieruchomości rodziłaby określone trudności a przy tym powyższe nie byłoby zgodne z intencją stron. Powódka nie wykazała przy tym, aby zamiarem stron było oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste oraz sprzedaż budynków jedynie w udziale. Korzystanie przez małżonkówS.z całości nieruchomości oraz wszystkich posadowionych na niej budynków wyklucza przyjęcia takiej intencji stron kwestionowanej czynności prawnej. Przytoczona wykładniaart. 232 k.c.była potwierdzana w innych orzeczeniach (np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1995 r., III CZP 127/95, OSNC 1996, nr 1, poz. 12, lub postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 1999 r., I CKN 386/98, OSNC 2000, nr 2, poz. 26).
Biorąc pod uwagę powyższe, działając na podstawieart. 385 k.p.c.Sąd Okręgowy oddalił apelację jako bezzasadną.