Sąd Okręgowy w Gliwicach
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1460/13
Data wyroku: 2014-01-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Mirella Szpyrka, Tomasz Tatarczyk, Teresa Kołeczko – Wacławik
Słowa kluczowe: Wady Oświadczenia Woli
Podstawa prawna: aer. 189 k.p.c., art. 82 k.c.

Sygn. akt III Ca 1460/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 stycznia 2014 r.
Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:
Przewodniczący - Sędzia SO Teresa Kołeczko – Wacławik
Sędzia    SO Mirella Szpyrka (spr.)
Sędzia    SO Tomasz Tatarczyk
Protokolant    Aleksandra Sado-Stach
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 stycznia 2014 r. w Gliwicach
sprawy z powództwaS. C.iB. P.
przeciwkoD. U.iE. U.
o ustalenie
na skutek apelacji pozwanych
od wyroku Sądu Rejonowego w Wodzisławiu Śląskim
z dnia 21 czerwca 2013 r., sygn. akt I C 399/11

I
zmienia zaskarżony wyrok w punktach 1, 2, 3, 4 i 5 w ten sposób, że:

1
oddala powództwo,

2
zasądza od każdej z powódek na rzecz pozwanych solidarnie kwoty po 1.383,50 zł (tysiąc trzysta osiemdziesiąt trzy złote pięćdziesiąt groszy) tytułem zwrotu kosztów procesu,

II
zasądza od każdej z powódek na rzecz pozwanych solidarnie kwoty po 1.350 zł (tysiąc trzysta pięćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.

SSO Tomasz Tatarczyk SSO Teresa Kołeczko – Wacławik SSO Mirella Szpyrka
Sygn.akt IIICa 1460/13

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Rejonowy uwzględnił w całości żądanie pozwu uznając za nieważne: umowę darowizny z 25 lutego 1998r. zawartą pomiędzyA. U. (1)iA. U. (2)aD. U.w Kancelarii Notarialnej notariuszaZ. C.rep.A nr 1084/1998, umowę darowizny z 20 września 2005r. zawartą pomiędzyD. U.aA. U. (1)iA. U. (2)w Kancelarii Notarialnej notariuszaT. K.rep.A 4736/2005 oraz umowę sprzedaży z 4 października 2005r. zawartą pomiędzyA. U. (1)iA. U. (2)aD. U.iE. U.w Kancelarii Notarialnej notariuszaT. K.rep.A 4830/2005; o kosztach postępowania orzekł na zasadzieart.98 kpc.
Ponownie rozpoznając sprawę – po uchyleniu przez Sąd Okręgowego wskutek stwierdzenia nieważności postępowania pierwszego wyroku sądu pierwszej instancji –Sąd Rejonowy uznał, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na przyjęcie, że podpisując wskazane umowy, których przedmiotem było zajmowane przez powodów mieszkanie ,A. U. (1)iA. U. (2)działali pod wpływem błędu w rozumieniuart.84kc.Wbrew twierdzeniom powodów Sąd uznał, iż treść zawieranych umów musiała im być znana, wszystkie zawarte zostały w formie aktu notarialnego, a przesłuchani w charakterze świadków notariusze wskazali przyczyny dla których nie odmówili sporządzenia umów. Pozostali przesłuchani w sprawie świadkowie odwoływali się do zdarzeń późniejszych kiedy to sytuacja pomiędzy stronami zmieniła się, powód cofnął pełnomocnictwo udzielone pozwanemu do dysponowania swoim kontem, a pozwani przestali opiekować się rodzicamiD. U.. W oparciu natomiast o zeznania córek powodów oraz opinię biegłej psychiatry Sąd uznał, iżA. U. (2)miała w dacie sporządzania umów zaburzoną zdolność do świadomego podjęcia decyzji i rozporządzenia swoim majątkiem z powodu przebytego w 1986r. udaru mózgu, choroby Parkinsona i encefalopatii nadciśnieniowej. Zważywszy , iż w przebiegu tych schorzeń istnieją dni lub godziny w czasie których następuje lepszy kontakt z chorym nie oznacza , że stan wyłączenia świadomości nie był wyłączony podczas sporządzania aktów notarialnych. Sąd Rejonowy podzielił w tej mierze stanowisko biegłej , iż po przebytym udarze nie można przywrócić choremu świadomości do działania z właściwym rozeznaniem. Z tych względów uznając roszczenie za uzasadnione na podstawieart.82 kcSąd stwierdził nieważność wszystkich zawartych umów wskazanych w pozwie.
Wyrok w całości zaskarżyli pozwani. Zarzucili naruszenie prawa materialnego , a toart.82 kcpoprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, iż umowy zawarte międzyA. U. (1)iA. U. (2)a skarżącymi są nieważne, mimo iżA. U. (1)miał w pełni zachowaną zdolność do rozpoznania swego czynu i pokierowania swoim zachowaniem, a nadto nie pozostawał w błędzie oraz naruszenie prawa procesowego, a to art.217 § 1 w zw. zart.233 § 1 kpcprzez oddalenie wniosku dowodowego powódki o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego mimo stwierdzenia , iżA. U. (2)nie miała stwierdzonej choroby psychicznej, zaś o ewentualnych innych schorzeniach i ich wpływie na zdolność oceny sytuacji winien wypowiedzieć się biegły neurolog iart.328 § 2 kpcpoprzez brak uzasadnienia motywów Sądu przy ustaleniu, iż wszystkie umowy są w całości nieważne, mimo iżA. U. (1)nie działał pod wpływem błędu ani też w stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji.
W oparciu o powyższe zarzuty pozwani wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości ewentualnie uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.
W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie podnosząc, iż skoroA. U. (2)w dacie zawierania umów była nieświadoma podejmowanych decyzji, to nie tylko nie mogła skutecznie tych umów zawrzeć , ale także wyrazić zgody w trybieart.37 krona zbycie nieruchomości przez swojego współmałżonka, co z kolei czyniło jednostronnie zawarte umowy nieważnymi w całości.
Sąd Okręgowy zważył co następuje :
Apelacja pozwanych odniosła skutek aczkolwiek nie z przyczyn w niej podniesionych.
Powodowie domagali się stwierdzenia nieważności dwóch umów darowizny oraz umowy sprzedaży. Swoje roszczenia opierali zatem na treściart. 189 kpc. Tymczasem zarówno powodowie jak i Sąd Rejonowy całkowicie pominęli konieczność wykazania przesłanki powództwa ustalającego, a mianowicie interesu prawnego.
Przepisart. 189 kpcstanowi, że powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Brak interesu prawnego oznacza, że powództwo o ustalenie należy oddalić, bez badania prawdziwości twierdzeń zawartych w pozwie. Nie podlega wówczas ocenie sama zasadność powództwa. Sąd ma przy tym obowiązek badania z urzędu istnienia interesu prawnego w każdym stanie sprawy, a jego niezbadanie jest równoznaczne z niewyjaśnieniem wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (B. Czech, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, tom 1, C.H. Beck, 4 wydanie, s. 825). Sąd Rejonowy nie mógł zatem tej przesłanki pominąć i przejść od razu do rozpoznania żądania pozwu w niniejszej sprawie tj. badania czy umowy z 25 lutego 1998r., z 20 września 2005r. i z 4 października 2005r. są nieważne. Interes prawny należy bowiem do grupy przesłanek merytorycznych i decyduje o dopuszczalności badania zasadności twierdzeń powoda, że wymieniony w pozwie stosunek prawny lub prawo istnieje albo nie istnieje (T. Rowiński, Interes prawny w procesie cywilnym i w postępowaniu nieprocesowym, Wyd. Prawnicze 1974r., s. 80).
Żeby sąd mógł stwierdzić czy istnieje interes prawny, powód powinien przedstawić fakty potwierdzające jego istnienie, przy czym muszą być one udowodnione, a nie uprawdopodobnione. Ocena interesu prawnego dokonywana jest bowiem na tle skonkretyzowanych okoliczności, ściśle wskazanych przez powoda faktów, potwierdzających potrzebę ochrony jego sfery prawnej.
To, że sąd ma obowiązek badać z urzędu istnienie interesu prawnego, nie oznacza, że w rozpoznawanej sprawie powodowie byli zwolnieni od wykazania istnienia interesu prawnego, a w szczególności od wykazania, na czym on polega i które okoliczności faktyczne uzasadniają jego istnienie. Powodowie powinni udowodnić, że ich sytuacja materialnoprawna w powiązaniu z sytuacją faktyczną, wskazuje na istnienie interesu prawnego, a więc, że mają potrzebę uzyskania wyroku stwierdzającego nieważność umów. Tymczasem powodowie , nie zważając na wyżej wymieniony obowiązek, poprzestali wyłącznie na twierdzeniach zmierzających do wykazania nieważności umów. Cała argumentacja prawna powodów zmierzała wyłącznie do tego, aby przekonać sąd, że wskazane w pozwie czynności prawne są nieważne, a więc dotyczyła niejako drugiego etapu postępowania czyli badania zasadności roszczenia. Tymczasem interes prawny w sprawie o ustalenie, nie wyczerpuje się w tym, że w ocenie powodów umowy są nieważne i dlatego konieczne jest wydanie wyroku, który stwierdziłby tę nieważność. Nieważność czynności prawnej nie przesądza bowiem sama przez się o istnieniu interesu prawnego w postępowaniu ustalającym.
Trudno stwierdzić, czy powodowie i sąd pierwszej instancji uznali, że istnienie interesu prawnego jest oczywiste, ale nawet gdyby tak było, powodowie powinni przytoczyć argumenty za jego istnieniem, a sąd dokonać ich oceny. Nie każdy bowiem powód ma interes prawny w wytoczeniu powództwa na podstawieart. 189 kpc, a interes ten zachodzi, gdy istnieje np. niepewność stanu prawnego lub prawa, a nie ma go, gdy powód np. może wytoczyć powództwo o świadczenie.
Oznacza to, iż dla uwzględnienia powództwa nie jest wystarczające stwierdzenie, że - zgodnie z twierdzeniem strony powodowej - określony stosunek prawny istnieje lub nie istnieje. Prócz tego niezbędne jest istnienie interesu prawnego tzn. stanu w którym: po pierwsze, nie istnieje inny środek prawny, przy użyciu którego powód uzyskać może skuteczną ochronę prawną, a po drugie, orzeczenie ustalające wydane w oparciu oart. 189 kpctaką skuteczną ochronę prawną powodowi zapewni. W rozpatrywanej sprawie nie jest spełniony ani pierwszy, ani drugi z podanych warunków. Skoro dla przedmiotowej nieruchomości urządzona jest księga wieczysta, w której ujawniony jest stan prawny przedmiotowej nieruchomości, a ujawnieniu temu służy domniemanie o jakim mowa wart. 3 ustawy z 6 lipca 1982r. o księgach wieczystych i hipotece( Dz.U. 2013.707 ze zm ) - to gdyby nawet przyjąć, że ocena istnienia bądź braku interesu prawnego po stronie powodów dokonywana być powinna przez pryzmat skutków jakie ewentualny wyrok uwzględniający powództwo mógłby wywrzeć w sferze prawnej powodów, to wyrok stwierdzający nieważność umów zawartych między stronami procesu nie pozwoli na dokonanie jakiejkolwiek zmiany treści wpisów w księdze wieczystej .
Kwestia skuteczności orzeczenia ustalającego nieważność umowy jako mającego stanowić samoistną podstawę wpisu do księgi wieczystej prawa własności na rzecz poprzednio ujawnionego tam właściciela jest w judykaturze i piśmiennictwie prawniczym postrzegana niejednolicie. Nawet jednak przy akceptacji poglądu wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2011 r. sygn. IV CSK 13/11 - wedle którego wyrok ustalający (w oparciu oart. 189 kpcw zw. zart. 58 kc) nieważność umowy na podstawie której dokonano wpisu nowego właściciela nieruchomości, może być podstawą wpisu w księdze wieczystej usuwającego niezgodność - interes prawny powodów w żądanym ustaleniu, w stanie faktycznym istniejącym w rozpatrywanej sprawie nie istniał. Skoro bowiem aktualny stan prawny nieruchomości, ujawniony w księdze wieczystej, jest taki, iż pozwani nie są właścicielami nieruchomości objętej kwestionowanymi umowami (k-236), tedy wyrok stwierdzający nieważność umów darowizn i sprzedaży zawartych między stronami procesu nie pozwoli na dokonanie jakiejkolwiek zmiany treści wpisów w księdze wieczystej. Wyzbycie się przez pozwanych w wyniku umowy darowizny z dnia 6 czerwca 2011r.własności przedmiotowej nieruchomości doprowadziło do sytuacji, w której powodowie nie mają również interesu prawnego ocenianego w świetle skutków wyroku uwzględniającego powództwo, w żądaniu ustalenia nieważności umów w oparciu o przepisart. 189 kpc.
Istnienie (odrębnego) wyroku ustalającego nieważność umów nie jest potrzebne do wytoczenia powództwa zart. 10 powołanej ustawy z 6 lipca 1982r.Dla poparcia zaprezentowanej oceny prawnej powództwa przytoczyć można stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 15 lutego 2012 r. sygn. I CSK 264/11, gdzie wskazano, iż: powództwo zart. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotecejestsui generispowództwem o ustalenie, a oba powołane przepisy upodabnia przesłanka interesu prawnego w ustaleniu rzeczywistego stanu prawnego, przy czym i tam: wyrok wydany na podstawieart. 189 kpcnie zrealizowałby interesu prawnego powoda, związanego z przedmiotem sporu (...) i nie byłoby ani poprawne w świetle przepisów prawa materialnego, ani racjonalne procesowo kierowanie powoda najpierw na drogę postępowania ustalającego na podstawieart. 189 kpc, a następnie wracanie do sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.
Wreszcie podnieść także należy , iż powództwo przewidziane wart. 189 kpcjest elementem systemu ochrony prawnej i podlega regułom wspólnym dla tego systemu, do których należy zasada aktualności, nakazująca przyjęcie za podstawę orzeczenia stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 kpc).Odstąpienie od tej zasady musi mieć uzasadnioną prawnie przyczynę. Udzielenie ochrony w drodze powództwa o ustalenie ma na celu wyjaśnienie stanu prawnego wówczas, kiedy jest to uzasadnione istniejącymi wątpliwościami i obiektywnie potrzebne. Przesłankę racjonalnej potrzeby rozstrzygnięcia przez sąd zgłoszonych przez stronę wątpliwości dotyczących stosunku prawnego lub prawa wyraża konieczność wykazania przez powoda interesu prawnego, dlatego interes ten musi występować w chwili orzekania ( wyrok SN z 12 kwietnia 2012r. IICSK 474/11).
Mając powyższe na uwadze zaskarżony wyrok zmieniono na zasadzieart.386 § 1 kpc- przez oddalenie powództwa.
O kosztach postępowania orzeczono na zasadzieart.98 kpcuwzględniając w zakresie postępowania pierwszoinstancyjnego wartość wynagrodzenia pełnomocnika pozwanych (§ 6 ust.5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu; Dz.U. Nr 2013.461 ze zm. ) oraz poniesionego przez pozwanych kosztu zaliczki na czynności biegłego, natomiast w zakresie kosztów postępowania odwoławczego - wynagrodzenie pełnomocnika pozwanych (§ 6 ust.5w zw. z § 13 ust.1 pkt.1powołanego rozporządzenia ) oraz uiszczoną opłatę od apelacji.
SSO Tomasz Tatarczyk SSO Teresa Kołeczko-Waclawik SSO Mirella Szpyrka