Sąd Okręgowy w Krakowie
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 923/13
Data wyroku: 2014-06-03 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Krystyna Dobrowolska, Małgorzata Łoboz, Krzysztof Wąsik ( )
Słowa kluczowe: Służebność Drogi Koniecznej
Podstawa prawna: art. 145 k.c.
Teza: Konflikt między właścicielami gruntów obciążonego i władnącego nie jest decydującym powodem do odstapienia od konkretnie istniejącego na gruncie przebiegu szlaku drożnego jeżeli za takim przebiegiem szlaku przemawia tak niewielkie obciążenie nieruchomości, po których przebiega, jak i argumenty ekonomiczne (inetres społeczno-gospodarczy).

Sygn. akt II Ca 923/13

POSTANOWIENIE
Dnia 3 czerwca 2014r.
Sąd Okręgowy w Krakowie, Wydział II Cywilny – Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Małgorzata Łoboz (spr.)
Sędziowie: SSO Krystyna Dobrowolska, SSR Krzysztof Wąsik ( del.)
Protokolant: sekretarz sądowy Sebastian Kurdziel
przy udziale: --------------------
po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2014 r. na rozprawie sprawy z wnioskuM. P.iZ. P.
przy uczestnictwieH. C. (1),S. G.,W. G.,D. M. (1),D. P.,W. S.,D. M. (2),A. Ś.,B. Ś.,H. Ś.,J. Ś. (1),J. Ś. (2),M. Ś. (1),M. Ś. (2),S. Ś.,W. Ś.,A. W.,K. S. (1),E. S. (1),A. Ś.,M. Ś. (3),J. Ś. (3)iR. M.
o ustanowienie drogi koniecznej
na skutek apelacji uczestnikówK. S. (1)iE. S. (1)
od postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa – Krowodrzy w Krakowie
z dnia 3 lipca 2012 r., sygnatura akt I Ns 1702/10/K
postanawia:
1.zmienić zaskarżone postanowienie w następujący sposób:
- punktowi I. nadać brzmienie: „I. ustanowić na rzecz każdoczesnych właścicieli nieruchomości władnącej, stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...), położoną wC., obrębD., objętejksięgą wieczystą (...), służebność drogi koniecznej oraz przesyłu mediów, przebiegającą od drogi publicznej oznaczonej jakodziałka nr (...)obr.K., jedn. ewid.L.- przez częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą (...), częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą (...), częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą (...), częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą (...), częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą (...), częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą (...), pasem o szerokości 3 m, oznaczonym kolorem niebieskim i czerwonym jako wariant I na projekcie służebności drogi koniecznej, sporządzonym przez biegłego geodetęJ. H. (1)dnia 13 września 2007 r., l. ks. rob.(...);”,
- w punkcie V. w miejsce kwoty „88 zł ( osiemdziesiąt osiem złotych)” wpisać kwotę
„ 115,83 zł ( sto piętnaście złotych osiemdziesiąt trzy grosze)”,
-w punkcie VI. w miejsce kwoty „1424 zł ( jeden tysiąc czterysta dwadzieścia cztery złote)” wpisać kwotę „2027,88 zł ( dwa tysiące dwadzieścia siedem złotych osiemdziesiąt osiem groszy)”;
2. oddalić dalej idące apelacje;
3. ustalić, że każda ze stron we własnym zakresie ponosi koszty postępowania odwoławczego związane ze swym udziałem w sprawie;
4. nakazać ściągnąć od wnioskodawców solidarnie kwotę 1332,66 zł ( tysiąc trzysta trzydzieści dwa złote sześćdziesiąt sześć groszy) oraz od uczestnikówK. S. (1)iE. S. (1)solidarnie kwotę 1332,66 zł ( tysiąc trzysta trzydzieści dwa złote sześćdziesiąt sześć groszy) - na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie, tytułem wydatków.

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 lipca 2012 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa – Krowodrzy w Krakowie ustanowił w pkt I na rzecz każdoczesnych właścicieli nieruchomości władnącej, stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...), położoną wC., obrębD., objętejksięgą wieczystą (...), służebność drogi koniecznej oraz przesyłu mediów, przebiegającej przez częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą (...), częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą (...), częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą (...), częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą (...), częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą (...), częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą (...), pasem o szerokości 3 m, oznaczonym kolorem żółtym (jako wariant III) na projekcie służebności drogi koniecznej, sporządzonym przez biegłego geodetęJ. H. (1)dnia 6 kwietnia 2011 r., l. ks. rob.(...); w pkt II zasądził od wnioskodawcówZ. P.iM. P., na rzecz właścicieladziałki ewidencyjnej nr (...)-D. S., kwotę 816 zł , w pkt III - na rzecz właścicielidziałki ewidencyjnej nr (...)–S. G.iW. G., kwotę 815 zł , w pkt IV - na rzecz właścicieladziałki ewidencyjnej nr (...)–H. C. (1), kwotę 1.689 zł , w pkt V - na rzecz właścicielidziałki ewidencyjnej nr (...)–K. S. (1)iE. S. (1)kwotę 88 zł , w pkt VI - na rzecz właścicielidziałki ewidencyjnej nr (...)- –K. S. (1)iE. S. (1)kwotę 1.424 zł ,w pkt VII - na rzecz współwłaścicieladziałki ewidencyjnej nr (...)J. Ś. (2), kwotę 58,75 zł, w pkt VIII - na rzecz współwłaścicieladziałki ewidencyjnej nr (...)J. Ś. (3), kwotę 58,75 zł , w pkt IX -na rzecz współwłaścicieladziałki ewidencyjnej nr (...)R. M.kwotę 58,75 zł , w pkt X - na rzecz współwłaścicieladziałki ewidencyjnej nr (...)J. Ś. (2)kwotę 58,75 zł, w pkt XI - na rzecz współwłaścicieladziałki ewidencyjnej nr (...)M. Ś. (3), kwotę 117,50 zł, w pkt XII - na rzecz współwłaścicieladziałki ewidencyjnej nr (...)A. Ś., kwotę 117,50 zł . W pkt XIII Sąd nakazał ściągnąć od wnioskodawcówZ. P.iM. P.na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego dla Krakowa – Krowodrzy w Krakowie kwotę 5.644,10 zł oraz w pkt XIV ustalił, że w pozostałym zakresie wnioskodawcy i uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.
Sąd Rejonowy miał na uwadze, iż wnioskodawcyM. P.iZ. P.są właścicielami nieruchomości stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...), położoną wC., obrębD., którą nabyli odH. C. (1)w drodze umowy sprzedaży z dnia 21 lipca 2006 roku. W akcie notarialnym strony zaznaczyły, że przedmiotowa nieruchomość nie posiada dostępu do drogi publicznej, a w sądzie rejonowym toczy się sprawa o nabycie przez zasiedzenie służebności drogi przezdziałki nr (...)na rzeczdziałki (...).H. C. (1)oświadczyła też w akcie notarialnym, że gdyby nie doszło do zasiedzenia służebności przez wyżej wskazane działki, to ustanowi na rzecz każdoczesnych właścicieli i posiadaczydziałki nr (...), nieograniczoną w czasie służebność przechodu i przejazdu przez całądziałkę nr (...). Nieruchomość wnioskodawcy nie posiada nadal dostępu do drogi publicznej. Nie doszło w szczególności do stwierdzenia nabycia w drodze zasiedzenia służebności szlakiem o którym mowa w powołanym akcie notarialnym
Właścicielami nieruchomości stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...)są na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiejS. G.iW. G.. Właścicielkądziałki ewidencyjnej nr (...)jestD. S.. Właścicielkądziałki ewidencyjnej nr (...)jestH. C. (1). Właścicielamidziałek ewidencyjnych o nr (...)są na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiejK. S. (1)iE. S. (1). Współwłaścicielamidziałki ewidencyjnej nr (...)są:J. Ś. (2)w 1/8 części,J. Ś. (3)w 1/8 części,M. Ś. (3)w ¼ części,D. M. (1)w 1/8 części,R. M.w 1/8 części,A. Ś.w ¼ części.
Jak wynika z projektu przebiegu służebności drogi koniecznej biegłegoJ. H. (1), ustanowienie drogi koniecznej dla nieruchomości wnioskodawcy było potencjalnie możliwe według dwóch wariantów:
- wariant I, przebiegający przezdziałki nr (...), kończący się w południowo-zachodnim rogudziałki nr (...)(ujęty w opinii geodety z dnia 13 września 2007 roku),
- wariant II, przebiegający przezdziałki nr (...)kończący się w południowo-zachodnim rogudziałki nr (...)(ujęty w opinii geodety z dnia 13 września 2007 roku),
-wariant III, przebiegający przezdziałki nr (...), kończący się w południowo-zachodnim rogudziałki nr (...)(ujęty w opinii geodety z dnia 6 kwietnia 2011 roku),
- wariant IV, przebiegający przezdziałki (...)kończący się w południowo-zachodnim rogudziałki nr (...)(ujęty w opinii geodety z dnia 6 kwietnia 2011 roku)
Warianty I i III, stanowią w terenie drogę polną z widocznymi utwardzonymi żwirem koleinami, ciągnący się w takim kształcie od drogi publicznej, stanowiącejdziałkę nr (...)aż do końca nieruchomości wnioskodawców. Proponowany szlak jest przejezdny, równy, wolny od przeszkód. Warianty I i III są ze sobą niemal w całości zbieżne. Różnią się jedynie tym, że wariant I prowadzi jedynie do bramy położonej w południowo – zachodnim rogu działki wnioskodawców, a wariant III prowadzi kilkanaście metrów dalej, do bramy znajdującej się we wschodnim rogu działki. Natomiast wariant II przebiega przez porośniętą trawądziałkę nr (...), wzdłuż jego granicy rosną drzewa owocowe o nisko zwisających gałęziach.Działka numer (...)jest równa, lekko pochylona w kierunku drogi publicznej stanowiącejdziałkę nr (...). Nie ma na niej śladów urządzenia szlaku drogowego. W miejscu gdzie proponowany szlak ma przebiegać przezdziałkę nr (...), częściowo znajdowałby się on na szlaku utwardzonym (jak w wariantach I i III), a częściowe biegłby poboczem obecnie widocznego w terenie szlaku. Z kolei wariant IV, w zakresie dotyczącymdziałki nr (...)przebiega i wygląda w taki sam sposób jak wariant II. W pozostałym zakresie przebiega w ten sam sposób jak wariant III.
Przebieg granicy pomiędzydziałką nr (...)adziałkami nr (...), jest sporny pomiędzy ich właścicielami. Toczy się w związku z tym postępowanie rozgraniczeniowe przed tutejszym sądem do sygn. I Ns 2093/08/K.
Opinia biegłegoS. S. (1)wskazuje, iż wysokość wynagrodzenia należnego za ustanowienie służebności według poszczególnych wariantów wynosi:
- w Wariancie III – 5.302 zł, w tym: zadziałkę nr (...)– 816 zł, zadziałkę nr (...)– 815 zł, zadziałkę nr (...)– 1.689 zł, zadziałkę nr (...)– 88 zł, zadziałkę nr (...)– 1.424 zł, zadziałkę nr (...)– 470 zł,
- w Wariancie IV – 6.548 zł, w tym: zadziałkę nr (...)– 4.661 zł, zadziałkę nr (...)– 88 zł, zadziałkę nr (...)– 1.424 zł, zadziałkę nr (...)– 236 zł.
Dokonując powyższych ustaleń faktycznych Sąd oparł się na dowodach z załączonych dokumentów oraz oględzin sądowych oraz opinii biegłegoS. S. (1). Natomiast Sąd nie uwzględnił opinii biegłegoW. O. (1)uznając ją za niekonsekwentną, opartą na błędnych lub niejasnych założeniach.
W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd uznał, iż zostały spełnione przesłanki zart. 145 § 1 k. c., albowiem nieruchomość wnioskodawców nie w ogóle dostępu do drogi publicznej, czy to dla dostępu pieszych czy też pojazdów. Dokonując oceny żądania pod kątem przesłanek zart. 145 § 2 k. c.Sąd opierał się na wariantach przebiegu służebności oznaczonych w projekcie biegłegoJ. H. (1), jako warianty I, II, III i IV. Odnosząc się wspólnie do wariantów II i IV, Sąd zauważył, że ich cechą charakterystyczną jest okoliczność, że prowadzą one w znacznej części przezdziałkę nr (...), na której nie ma obecnie żadnego przejezdnego szlaku i który musiałby w związku z tym być urządzany od podstaw. Ponadto proponowanym szlak zajmuje ok. 1/3 szerokości całej (i tak już wąskiejdziałki nr (...)), przez co w sposób bardzo znaczący utrudniłby jej wykorzystanie. W ocenie Sądu przeprowadzenie szlaku służebnego przezdziałkę nr (...)doprowadziłoby do jej nadmiernego obciążenia, albowiem ze względu na zajęcie na ten cel niemal 1/3 szerokości działki, uniemożliwiłoby racjonalne wykorzystanie jej pozostałej części. Wbrew twierdzeniom uczestniczki przesłanka zart. 145 § 2 zd. 2 k.c.nie ma zastosowania dla wyboru wariantu II, gdyżdziałka nr (...)przed dokonaniem jej sprzedaży przezH. C. (1)na rzecz wnioskodawców nie posiadała uregulowanego dostępu do drogi publicznej i sprzedaż nieruchomości sytuacji tej w żaden sposób nie zmieniła. Poza tym problemu tego nie rozwiązałoby również wyegzekwowanie przez wnioskodawców od uczestniczkiH. C. (1)obowiązku ustanowienia służebności przezdziałkę nr (...). Służebność taka nie rozwiązałaby komunikacyjnych problemówdziałki nr (...), albowiem nie są to nieruchomości sąsiadujące.
Natomiast cechą charakterystyczną wariantów I i IV jest okoliczność, że stanowią one w terenie już istniejący i utwardzony szlak drogowy, którego charakter jest w ocenie Sądu wystarczający dla potrzeb komunikacji w warunkach wiejskich. Wariant ten nadaje się do wykorzystania w takim kształcie jaki już istnieje w terenie i nie wymaga żadnych dodatkowych nakładów. Ponadto proponowany szlak biegnie wzdłuż skrajów i granic obciążanych nieruchomości, zajmując jedynie niewielką ich część i nie wywołując przez to utrudnień w ich wykorzystaniu. Zarzuty uczestniczkiK. S. (1)co do przebiegu szklaku drożnego zbyt blisko jej domu i prowadzonego gospodarstwa rolnego, w ocenie Sądu nie znalazły pokrycia w zgromadzonym materiale dowodowym. Zarówno projekt służebności jak i oględziny, nie wskazują na to aby projektowany szlak znajdował się w sposób niedopuszczalnie bliski do domuK. S. (1). Okoliczność że ze szlaku korzystają też maszyny rolnicze uczestniczki oraz jej bydło, nie stanowi w warunkach wiejskich, żadnej szczególnej przeszkody dla uznania, że ustanowienie w tym miejscu szlaku służebnego stać będzie w sprzeczności ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem rzeczy. Skoro szlak służy potrzebom gospodarstwa rolnego, to może z równie dobrym skutkiem służyć dojazdowi do nieruchomości położonej w sąsiedztwie tegoż gospodarstwa. Jeśli więc istnieje już w terenie szlak wykorzystywany jako dojazd do jednego gospodarstwo, to jeśli jest to możliwe szlak do gospodarstwa sąsiedniego poprowadzić należy w tym samym miejscu. Sąd uznał również, że konieczność zapewnienia odpowiedniości dostępu, powinna się też wiązać z zapewnieniem dojazdu również do południowo-wschodniego narożnika nieruchomości wnioskodawców. Układ budynków nadziałce nr (...)wskazuje bowiem na to, że z jej południowo-zachodniego krańca, brak w istocie możliwości dojazdu do wschodniej strony budynku mieszkalnego. Przedłużenie szlaku służebnego o kilkanaście metrów w kierunku wschodnim stanowi też w stosunku do długości całego szlaku bardzo niewielkie dodatkowe obciążenie nieruchomości. W konsekwencji powyższego Sąd doszedł do wniosku, iż za wyborem wariantu przebiegu drogi koniecznej według wariantu III przemawiają:
- brak kosztów urządzenia szlaku (przy założeniu że wystarczające jest wykorzystanie obecnie istniejącego utwardzenia),
- charakter obciążanej nieruchomości, która już obecnie jest wykorzystywana jako droga dojazdowa w związku z czym zwiększenie ruchu i jej obciążenia związane wykorzystaniem jej do dojazdu również do działki wnioskodawcy nie powinno być nadmiernie odczuwalne,
- położenie szlaku służebnego wzdłuż granic działek obciążonych, co nie utrudnia racjonalnego zagospodarowania ich pozostałych części.
O wysokości wynagrodzenia za ustanowienie służebności Sąd orzekł w punkcie II-XII postanowienia, biorąc za podstawę wyliczenia przedstawione w opinii biegłego sądowegoS. S. (1). O kosztach postępowania orzeczono wpunktach XIII i XIVna zasadzieart. 520 § 1 k.p.c.obciążając wnioskodawców kwotę 5.644,10 zł, wynikającą z kosztów niepokrytych zaliczkami opinii biegłych.
Apelację od powyższego postanowienia wniósł uczestnikE. S. (1)zaskarżając je w całości oraz wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania lub o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez ustanowienie służebności drogi koniecznej z wyłączeniem jej przebiegu przez należące do skarżącegodziałki o nr (...). Uczestnik podniósł, iż zapadłe orzeczenie jest dla niego krzywdzące, gdyż jego skutkiem jest wywłaszczenie części jego działki stanowiącej drogę za niskie wynagrodzenie, a przebieg drogi utrudnia korzystanie z gospodarstwa rolnego. W uzasadnieniu apelacji podniesiono, iż ustanowienie służebności drogi koniecznej według wariantu III jest nie do pogodzenia w szczególności ze względu na narastające bardzo złe stosunki sąsiedzkie pomiędzy skarżącym i jego rodziną a wnioskodawcami. Przykładem tego jest sprawa karna dotycząca prowadzenia przez uczestnika ciągnika i złożenie przez wnioskodawcę fałszywych zeznań, jak również złożenie bezpodstawnego zawiadomienia o popełnieniu przez uczestnika przestępstwa w związku z groźbami karalnymi, których skarżący miał się dopuszczać względem dzieci wnioskodawcy. Na skutek późnego wezwania do sprawy uczestnik nie miał możliwości wykazania, w jaki sposób korzysta z gospodarstwa rolnego. Skarżący wskazał w szczególności, iż istotną okolicznością jest to, że korzystanie z jego nieruchomości przez właścicieladziałki numer (...)polega całkowicie na czymś innym, niż korzystanie z niej przez wnioskodawców w niniejszej sprawie. Służebność według wariantu numer III powoduje taki stan. że wnioskodawcy nie tylko będą z niej korzystać w celu dojazdu do własnej nieruchomości, ale również będą ją traktować jako miejsce dokonywania manewrów rożnymi pojazdami mechanicznymi, co z uwagi na szerokość szlaku przejazdowego, nie są w stanie dokonywać bez naruszania jego praw. tj. wkraczania na tę część jego posesji, która nie jest obciążona służebnością. Poza tym obciążenie jego nieruchomości zgodnie z wariantem III wkracza w sposób bezprawny w sferę prywatności rodziny uczestnika. W ocenie skarżącego, właściwe było ustanowienie służebności w sposób wskazany przez biegłego sądowegoW. O. (1). Wyznaczony szlak służebności o szerokości 3 metrów jest bowiem niewystarczający, aby wnioskodawcy mogli wykonywać manewry samochodem osobowym bez wjeżdżania na pozostałe fragmenty jego posesji. Właściwe jest również uwzględnienie jednego z wariantów zgłoszonych przez żonę uczestnikaK. S. (1)podczas wizji lokalnej przeprowadzonej w grudniu 2010 r., do którego Sąd się nawet nie odniósł. W konsekwencji uczestnik sprzeciwił się ustanowieniu służebności drogi koniecznej według wariantu III, w dodatku za tak niskie wynagrodzenie. W ocenie uczestnika najbardziej korzystnym rozwiązaniem jest przeprowadzenie szlaku drogi koniecznej przebiegającego w całości przez następujące działki:(...)(...)(...)(...)kończącego się w południowo zachodnim rogudziałki numer (...)stanowiącego połączenie z drogą publiczną stanowiącądziałkę numer (...). Przeprowadzenie tego szlaku jest najbardziej korzystne, ponieważ w odróżnieniu od wariantu III nie będzie stanowić źródła narastania konfliktów sąsiedzkich pomiędzy rodziną uczestnika, a rodziną wnioskodawców. Nie będzie także w sposób nadmierny obciążać którejkolwiek ze wskazanych nieruchomości, a co najważniejsze nie będzie zakłócać funkcjonowania prowadzonego przez uczestnika gospodarstwa rolnego. Proponowany przez niego wariant nie obciąża pozostałej części nieruchomości znajdującej się nadziałce numer (...). Poza tymH. C. (1)przyznała w umowie sprzedaży, że działka nie ma dostępu do drogi publicznej zobowiązując się do ustanowienia służebności przez całądziałkę numer (...), co w efekcie umożliwiłoby również przeprowadzenie służebności drogi koniecznej dladziałki nr (...). Skarżący zarzucił również, iż biegły w niewłaściwy sposób ustalił wartość należnego wy nagrodzenia, nie uwzględniając, iż ustanowienie służebności pozbawia uczestnika najbliższego otoczenia związanego z korzystaniem z domu rodzinnego. Według uczestnika nie jest uzasadniony sposób dokonywania rozliczeń w ramach jednorazowej wypłaty.
Apelację od powyższego postanowienia wywiodła również uczestniczkaK. S. (1)zaskarżając je w części tj. w punkcie I, punkcie V oraz w punkcie VI oraz wnosząc o zmianę wyżej opisanego postanowienia w punkcie I poprzez ustanowienie na rzecz każdoczesnych właścicieli nieruchomości władnącej stanowiącejdziałkę ewidencyjną nr (...)położoną wC., obr.D., objętejksięgą wieczystą (...), służebności drogi koniecznej oraz przesyłu mediów poprzezdziałkę nr (...)objętąksięgą wieczystą nr (...)oraz częśćdziałki nr (...)objętejksięgą wieczystą nr (...), pasem o szerokości 3 m, oznaczonym kolorem fioletowym (jako wariant II)na projekcie służebności drogi koniecznej , sporządzonym przez biegłego geodetęJ. H. (1)dnia 13 IX 2007 r., L.ks.rob.(...); ewentualnie domagając się uchylenia postanowienia w pkt I oraz V i VI i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, a przypadku uznania, że szlak drogi koniecznej został przez Sąd I instancji wytyczony prawidłowo wnosząc o uchylenie w/w postanowienia w pkt. V i VI i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania. Ponadto skarżąca domagała się zasądzenia od wnioskodawcówZ. P.iM. P.kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono:
I. błąd w ustaleniach faktycznych polegający na całkowicie dowolnym uznaniu, że wariant wskazany przez uczestniczkęK. S. (1)w trakcie oględzin sądowych w 2010 r., tj. wariant, zgodnie z którym szlak drogi koniecznej miałby prowadzić przez częśćdziałki oznaczonej nr (...), częśćdziałki oznaczonej nr (...)(jak w wariancie I i III), częśćdziałki oznaczonej nr (...)oraz częśćdziałki oznaczonej nr (...)(jak w wariancie II) jest nieracjonalny, gdyż prowadzi przez tereny nierówne, porośnięte naturalnymi przeszkodami w postaci drzew i krzewów i w konsekwencji całkowite pominięcie tego wariantu przy rozpoznaniu przedmiotowej sprawy oraz niezlecenie biegłemu sporządzenia projektu szlaku służebnego zgodnie z tym wariantem. Zdaniem skarżącej ustalenie takie jest sprzeczne ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym oraz z poczynionymi ustaleniami Sądu I instancji w zakresie wyglądu działek znajdujących się na szlaku oznaczonym jako wariant nr I, II i III, zaś wskazany wariant powinien być wzięty pod uwagę, albowiem może stanowić rozwiązanie kompromisowe pomiędzy wariantem I i III, które kwestionuje uczestniczkaK. S. (1), a wnioskowanym przez uczestniczkę wariantem II. Sąd dowolnie także uznał, że szlak drogi koniecznej zgodnie z wariantem III stanowi spośród wszystkich przedstawionych wariantów najmniejsze obciążenie dla gruntów sąsiednich, w szczególności należących do uczestniczkiK. S. (1)działek nr (...), podczas gdy z racji zorganizowanego nadziałkach nr (...)gospodarstwa rolnego stanowiącego jedyne źródło dochodów uczestniczkiK. S. (1)oraz całorocznego i wielokrotnego, codziennego korzystania przez uczestniczkę ze szlaku drogowego biegnącego wzdłuż granicy działek należących do niejdziałek (...)(jak w wariancie III) przy prowadzeniu gospodarstwa rolnego obciążenie tych działek służebnością drogową będzie dezorganizowało pracę w ramach tego gospodarstwa oraz stwarzać będzie zagrożenie dla bezpieczeństwa osób uprawnionych do korzystania z tej drogi, wymuszając tym samym dostosowanie pracy na gospodarstwie do potrzeb uprawnionych chcących korzystać z tej drogi, a zatem obciążenie działek uczestniczki będzie znacznie większe niż obciążenie służebnością drogowądziałki nr (...)na całej jej długości (zgodnie z wariantem II) bądź na części (zgodnie z wariantem zgłoszonym przez uczestniczkę, który został pominięty przez Sąd I instancji), albowiem działka ta stoi odłogiem, nie jest i od co najmniej 2002 r. nie była w żaden sposób wykorzystywana gospodarczo. Sąd dowolnie także uznał, iż szlak drogi koniecznej zgodnie z wariantem III uwzględnia interes społeczno-gospodarczy, albowiem nie przebiega zbyt blisko domu uczestniczkiK. S. (1), podczas gdy przebiega on w odległości 6 m od drzwi wejściowych do domu uczestniczkiK. S. (1), przebiegając tym samym przez działkę siedliskową uczestniczki (podwórko), zaś naprzeciwko domu, w którym mieszka uczestniczka znajduje się brama wjazdowa do nieruchomości wnioskodawców, co stanowi zarzewie konfliktów pomiędzy wnioskodawcami a uczestniczkąK. S. (1)istniejących nieprzerwanie od dnia nabyciadziałki nr (...)przez wnioskodawców, tj. od 2006 r., gdyż wnioskodawcy, aby wjechać na teren swojej posesji wyjeżdżają poza granice utwardzonej 3-metrowej drogi i bezprawnie wjeżdżają na podwórko uczestniczki, niszcząc kwiaty i trawę. Ponadto dowolne są ustalenia Sądu, iż interes społeczno- gospodarczy przemawia za wspólnym korzystaniem z jednej drogi dojazdowej szlakiem jak w wariancie III do kilku posesji przez wielu właścicieli działek, podczas gdy sprzeciwia się temu szerokość drogi wynoszącej 3 m oraz fakt, że droga ta biegnie przez działkę siedliskową uczestniczki, jak również sposób zorganizowania gospodarstwa rolnego przez uczestniczkęK. S. (1)w ten sposób, że nadziałce nr (...)znajdują się pola uprawne uczestniczki, zaś na graniczącej zdziałką nr (...)częścidziałki nr (...)znajduje się dom mieszkalny uczestniczki oraz część budynków gospodarskich, a pozostała część gospodarstwa (obora, stodoła, budynki gospodarcze na narzędzia) znajduje się na części dz.(...)znajdującej się zadziałką nr (...)„po drugiej stronie" szlaku drogowego, co wymusza stałe, codzienne i wielokrotne korzystanie przez uczestniczkę ze szlaku drogowego i każde dodatkowe obciążenie tego szlaku utrudnia prowadzenie gospodarstwa rolnego oraz stanowi ingerencję w prywatność uczestniczkiK. S. (1). Bezzasadne jest również ustalenie Sądu, iż istotne znaczenie dla ustalenia, który z proponowanych wariantów jest najbardziej korzystny ma okoliczność, że wariant nr III nie pociąga za sobą kosztów urządzenia szlaku, podczas gdy jest to istotne wyłącznie z punktu widzenia wnioskodawców. Ponadto Sąd bezzasadnie pominął dowód w postaci opinii biegłegoW. O. (1)bez wskazania dlaczego Sąd uważa tę opinię za niekonsekwentną, jakie błędne lub niejasne założenia ona zawiera. Poza tym nieuzasadnione było pominięcie dowodu z przesłuchania stron dla ustalenia relacji pomiędzy uczestniczkąK. S. (1)a wnioskodawcami, ustalenia, kto jest źródłem nieustannych konfliktów, ustalenia w jaki sposób odbywa się prowadzenie gospodarstwa rolnego przez uczestniczkę przy wykorzystaniu szlaku drogowego, ustalenia sposobu wykorzystywaniadziałki nr (...)przez uczestniczkęH. C. (1). Sąd pominął także fakt, żeH. C. (1)zobowiązała się w umowie sprzedażydziałki nr (...)do nieodpłatnego ustanowienia na rzecz wnioskodawców służebności dojazdowej, na wypadek, gdyby nie doszło do zasiedzenia służebności przezdziałki nr (...); gdy tymczasem deklaracja złożona przezH. C. (1)wskazuje, że uczestniczka ta nie miała zamiaru wykorzystywać tej działki gospodarczo w ogóle bądź w zakresie kolidującym w jakikolwiek sposób z ustanowioną tam służebnością drogową. Błędne jest także ustalenie przez Sąd, że zapewnieniedziałce nr (...)odpowiedniego dostępu do drogi publicznej nastąpi wyłącznie przez poprowadzenie szlaku tej drogi aż do południowo-wschodniego krańca tej działki i niewystarczające jest ustanowienie szlaku służebnego do południowo-zachodniej granicy działki. Tymczasemdziałka nr (...)miałaby zapewnioną już komunikację z droga publiczną, gdyby poprowadzono szlak służebny wyłącznie jak w wariancie I opinii biegłegoJ. H. (1)z 13 IX 2007 r., zaś okoliczność, że właściciel nieruchomości tak zabudował swoją działkę, że nie z każdej strony możliwy jest do niej dojazd, nie może stanowić okoliczności przemawiającej za dodatkowym obciążeniem działek sąsiednich. Błędne jest także przyjęcie, wbrew zarzutom uczestniczkiK. S. (1), że opinia biegłegoS. S. (1)dotycząca wysokości wynagrodzenia należnego uczestnikom jest w pełni jasna i przekonująca, zaś wynagrodzenie ustalone na jej podstawie prawidłowe.
II. naruszenie przepisów postępowania, tj.:
-art. 232 kpc- poprzez niedopuszczenie przez Sąd dowodu z opinii biegłego dla ustalenia projektu szlaku drogi koniecznej według wariantu zgłoszonego przez uczestniczkęK. S. (1)w trakcie wizji lokalnej w 2010 r., w sytuacji gdy wariant taki należało uznać rozwiązanie kompromisowe pomiędzy wariantami I, II i III, albowiem po części szlak ten prowadził utwardzoną drogą podziałkach nr (...)oraz przez niewykorzystywaną i leżącą odłogiem częśćdziałki nr (...), a także fragmentdziałki nr (...), co wskazuje na to, że byłby to szlak drogi prowadzony z najmniejszym obciążeniem działek, przez które ma przebiegać, albowiemdziałki nr (...)są odgrodzone ogrodzeniem od szlaku drogowego,działka nr (...)byłaby wyłącznie w części wykorzystana dla potrzeb szlaku drogowego (częśćdziałki nr (...), na granicy której rosną zwisające się drzewa owocowe byłaby nieobciążona). Poza tym na obciążenie takie wyraziła zgodęH. C. (1)w akcie notarialnym sprzedażydziałki nr (...),
-art. 299 kpc- poprzez niedopuszczenie, pomimo złożonego wniosku dowodowego, dowodu z przesłuchania stron na okoliczność relacji pomiędzy wnioskodawcami a uczestniczką oraz istniejącego pomiędzy nimi konfliktu i źródła tego konfliktu, sposobu zorganizowania gospodarstwa rolnego przez uczestniczkę nadziałkach nr (...), uciążliwości związanych z korzystaniem ze szlaku służebnego przez inne osoby niż uczestniczka i jej małżonek, sposobu wykorzystywaniadziałki nr (...)przez uczestniczkęH. C. (1), w sytuacji, gdy okoliczności te miały istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia, który z proponowanych wariantów szlaku drogi koniecznej jest najlepszy i najmniej uciążliwy dla działek sąsiednich, a także dla ustalenia, który z wariantów jest zgodny ze społeczno-gospodarczym interesem;
-art. 286 kpc- poprzez niezażądanie przez Sąd I instancji od biegłegoS. S. (1)opinii uzupełniającej bądź stosownych wyjaśnień pomimo złożenia przez uczestniczkęK. S. (1)szczegółowo uzasadnionych zarzutów do złożonej przez tego biegłego opinii w sprawie przyznania wynagrodzenia za ustanowienie drogi koniecznej, skutkujące przyznaniem uczestnikom postępowania zdecydowanie zaniżonego wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogowej;
-art. 177 § 1 pkt 1 kpc- poprzez niezawieszenie niniejszego postępowania do czasu rozstrzygnięcia sprawy o rozgraniczenie prowadzonej przez Sądem Rejonowym dla Krakowa-Krowodrzy do sygn. akt: I Ns 2093/08/K, gdy sprawa ta dotyczy przebiegu granicy pomiędzydziałkami nr (...)adziałką nr (...), zaś rozstrzygnięcie tej sprawy pozwalałoby na poczynienie prawidłowych ustaleń co do stopnia obciążenia każdej z działek oraz co do prawidłowej wysokości wynagrodzenia przyznanego za ustanowienie służebności drogowej, które to wynagrodzenie jest szacowane w odniesieniu do powierzchni zajętej pod drogę konieczną, a tę w sposób prawidłowy może wyznaczać wyłącznie należycie ustalona granica pomiędzy działkami;
-art. 233 kpc- poprzez fragmentaryczne rozważenie materiału dowodowego, niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy, pominięcie dowodów mających dla rozstrzygnięcia istotne znaczenie oraz przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów wyrażającej się w sprzeczności ustaleń z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, efektem czego Sąd I instancji błędnie ustalił stan faktyczny w sprawie, przyjmując, że droga konieczna dladziałki nr (...)powinna biec szlakiem jak określony w wariancie III.
W odpowiedzi na apelację uczestniczkiK. S. (2)wnioskodawcy wnieśli o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od uczestniczki na ich rzecz kosztów postępowania przed Sądem II instancji wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Odnosząc się do zarzutów apelacji wnioskodawcy wskazali na protokół z wizji lokalnej, zgodnie z którymdziałka (...)jest w dużym stopniu nierówna, poza tym nadziałce nr (...)znajduje się sad, adziałka nr (...)jest podmokła. Sąd uwzględnił także, iż poprowadzenie służebności podziałce nr (...)doprowadzi do wyłączenia jej z użytku w zakresie 1/3 powierzchni. Podniesiono, iż służebność ustanowiona jest z przebiegiem istniejącej już służebności ustanowionej dladziałki nr (...). W tym zakresie skarżąca nie kwestionowała przebiegu służebności z uwagi na zbyt bliską odległość od jej domu. Zresztą odległość 6 m należy uznać za wystarczającą. Natomiast wykonywanie przez wnioskodawców dostępu do drogi publicznej ogranicza się wyłącznie do przechodu, a zatem nie stanowi żadnej przeszkody do prowadzenia przez uczestniczkę gospodarstwa rolnego. Kosztowność zaś poprowadzenia szlaku drożnego była jednie jednym z elementów branych pod uwagę przez Sąd I instancji. Sąd wyjaśnił także swe stanowisko względem opinii biegłegoW. O.. Ponadto osobisty konflikt między stronami nie stanowi przeszkody w ustanowieniu służebności drogi koniecznej, wiec zbędne było przeprowadzeniu dowodu z przesłuchania stron na te okoliczności. Sąd odniósł się również do okoliczności związanej z zobowiązaniem się przez uczestniczkęH. C.do ustanowienia służebności przez wskazane działki. Co więcej, ze względu na usytuowanie budynku mieszalnego i garażu konieczne jest poprowadzenie drogi jedynie wschodni skrajem działki celem zapewnienia dostępu do szamba. Natomiast opiniaS. S.w sposób wyczerpujący udziela odpowiedzi na pytania Sądu.
W odpowiedzi na apelację uczestnikaE. S.wnioskodawcy domagali się jej oddalenia w całości oraz zasądzenia od uczestnika na ich rzecz kosztów postępowania przed Sądem II instancji wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wskazano, iż kwestia stosunków sąsiedzkich nie ma zasadniczego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, a odnośnie zarzutu związanego z naruszeniem prywatności skarżącego podniesiono, iż istniejący szlak drożny był już od dawna wykorzystywany celem dojazdów do nieruchomości –działek nr (...)idziałki nr (...). Dodatkowo również właścicieledziałki nr (...)korzystali grzecznościowo z tej działki. Sposób korzystania przez wnioskodawców ze służebności w żaden sposób nie stoi na przeszkodzie prowadzeniu gospodarstwa rolnego przez uczestnika. Zarzuty związane z wysokością wynagrodzenia za ustanowienie służebności dotyczą kwestionowania metody oszacowania wartości nieruchomości w sytuacji, gdy uczestnik ma osobisty stosunek do nieruchomości stanowiącej jego własność.
Tymczasem biegły prawidłowo zastosował metodę porównawczą.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

I
Uzupełnienie stanu faktycznego.

Sąd Okręgowy podziela zasadniczo ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego. Jednakże wobec treści niektórych zarzutów apelacyjnych zaistniała potrzeba uzupełnienia tych ustaleń poprzez podjęcie wątków nie pogłębionych przez Sąd Rejonowy. Dodatkowo więc Sąd Okręgowy poczynił następujące ustalenia faktyczne:
Działka ewidencyjna obecnie nr (...)powstała m.in. z części dawnych parcel katastralnych nr(...),(...),(...),(...)oraz(...). Parcele katastralne nr(...),(...),(...)i(...)objęte były wspólną księgą wieczystą lwh(...)Gminy K.D.. Część pgr l. kat(...)utworzyła obecnądziałkę ewidencyjną nr (...), a w jej skład weszły ponadto parcele lub części parcel kat. nr(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...),(...)i(...), wszystko objęte lwh(...). Ponadto wskazana księga wieczysta lwh(...)obejmowała również drogę dojazdową lk.(...), prowadzącą do drogi publicznej. Wszystkie te parcele stanowiły współwłasność rodzinŚ.,G.iP.i wszystkie one miały drogę dojazdową, którą stanowiła owa parcela drogowa lk.(...). Z koleidziałka ewidencyjna nr (...)w swojej północnej części ( nad istniejącym faktycznie szlakiem drożnym) powstała z części pgr l.kat.(...), zaś w części południowej ( poniżej szlaku drożnego) – z części pgr l.kat.(...). Także wymieniona parcela była objęta tą samą księgą wieczystą lwh(...)i obie parcele –(...)i(...)posiadały wskazywaną już drogę dojazdową. Taki stan rzeczy istniał od XIX w. i dalej w okresie przed i powojennym.
/dowód: szkic sytuacyjny z 1950r. – k. 64 i 134, plan sytuacyjny na katastrze– k. 377, mapa ewidencyjna – k. 7 i 8, mapa ewidencyjna z naniesionymi oznaczeniami parcel katastralnych – k. 1293, odpis z lwh(...)– k. 63 i 495/.
W latach 1953-1954r. przed Sądem Powiatowym wK.toczyło się postępowanie o zasiedzenie dotyczące parcel katastralnych objętych lwh(...), które sąsiadowały bezpośrednio z parcelami objętymi lwh(...). Wskazać należy w szczególności, że parcela l.kat.(...)przylegała do pgr l. kat.(...)od zachodu, oraz od północy do drogi dojazdowej pgr l.kat.(...). W postępowaniu tym doszło do sporządzenia planu sytuacyjnego z dnia 12 października 1953r. zmieniającego oznaczenia parcel w ten sposób, że w miejsce między innymi parceli pgr(...)powstały parcele katastralne i budowlane nr(...),(...), oraz(...),(...),(...),(...)i(...). Zgodnie z tym planem, do wspomnianej wyżej parceli(...)( z której powstała południowa częśćdziałki nr (...)) oraz od północy do drogi lk.(...)- przylegała parcela l.kat.(...)w miejsce parceli l.kat.(...).
W dniu 15 stycznia 1954r. Sąd wydał postanowienie, gdzie orzekł o zasiedzeniu poszczególnych parcel oznaczonych zgodnie z planem sytuacyjnym przez oznaczone osoby, m.in.M. Ś. (3),W. Ś.iA. Ś..
/dowód: plan sytuacyjny na katastrze– k. 377, postanowienie Sądu Powiatowego wK.do sygn. akt I Ns I 510/53 – k. 565/.
Na mocy tego postanowienia osoba nabywająca własność parcel l.kat.(...),(...)i(...)(które aktualnie weszły w składdziałki ewidencyjnej nr (...)) - nabyła także przez zasiedzenie służebność przejazdu, przechodu i przegonu przez południowy kraniec parceli budowlanej l.kat.(...)(która weszła w składdziałki ewidencyjnej nr (...)), szlakiem 3 metry szerokim, uwidocznionym na planie sytuacyjnym, w kierunku do drogi pgr. L.kat.(...)i szosy publicznej. Południowy kraniec parceli p.b.(...)stanowił przedłużenie w kierunku wschodnim drogi dojazdowej(...)Przebieg tej służebności pokrywa się z przebiegiem części drogi opisanej jako wariant III.
/dowód: plan sytuacyjny na katastrze– k. 377, postanowienie Sądu Powiatowego w Krakowie do sygn. akt I Ns I 510/53 – k. 565, wpis w dziale III kw nr(...)– k. 10, wpis w dziale III elektronicznejksięgi wieczystej nr (...)z zaznaczeniem zmian z katastru na ewidencję – wydruk k. 1105-1106, opinia biegłego ds.budownictwa (...)– k.208, zdjęcie satelitarne z naniesioną mapą ewidencyjną – k. 1501/.
Aktualnie istniejąca droga gruntowa ( wskazana częściowo w opiniach biegłegoH.jako wariant nr I i nr III), biegnąca od drogi powiatowejL.–C.( nr(...)) wzdłuż północnej granicydziałek ewidencyjnych nr (...)oraz wzdłuż południowej granicydziałki nr (...)dodziałki ewidencyjnej nr (...)powstała z parceli l.kat.(...)objętej lwh(...)gm.kat.D., oraz parceli l.kat.(...)objętej lwh(...)gm.kat.D.. Droga ta, zarówno wówczas, gdy była po części wytyczona jako parcela kat.(...), jak i obecnie, miała i ma szerokość 3 metry. Obecnie faktyczny przebieg tej drogi odpowiada wariantowi nr I i III w opinii biegłegoJ. H. (1).
Działka nr (...)powstała m.in.z dawnej pgr l.kat.(...), a w latach 90-tych podzieliła się m.in. nadziałki nr (...), obecnie we własności apelujących.
/dowód: mapa ewidencyjna z naniesionymi oznaczeniami parcel katastralnych – k. 1293, wydruk elektronicznejksięgi wieczystej nr (...)- k. 1106, opinia ustna biegłegoJ. H. (1)– k. 174, opinia biegłego w zakresiebudownictwa (...)– k. 208/.
W 1983r. między innymi na terenie(...)przeprowadzono scalenie. Tereny, na których była położonadziałka nr (...)( po podziale(...)i(...)) były także objęte scaleniem.Działka nr (...)stanowiła tzw. niezmiennik. Służebności gruntowe przechodu, przejazdu i przegonu ciążące na gruntach poddanych scaleniu utraciły wszelkie znaczenie – poza terenami w obrębie zabudowy, które pozostały w granicach starego stanu. Wobec tego służebność przechodu i przejazdu dodziałki nr (...)podziałkach nr (...)została utrzymana, jako znajdująca się w obrębie zabudowy.
/dowód: decyzja o scaleniu Prezydenta MiastaK.Nr(...)z dnia 25 sierpnia 1983r. – k. 440-475, w szczególności k. 474, zaświadczenie Starosty(...)z dnia 20 marca 2009r. – k. 566, odpis z KW nr(...)- k. 1106/.
Jak chodzi o rozgraniczenie, to postępowanie o rozgraniczenie w sprawie I Ns 2093/08/K dotyczące przedmiotowych nieruchomości zostało prawomocnie zakończone zwrotem wniosku. Natomiast jak chodzi o sprawę I Ns 2087/13/K ( poprzednio I Ns 236/06/K), to zakończyła się ona prawomocnie odrzuceniem wniosku. Obecnie pełnomocnik uczestniczkiK. S. (1)złożył pismo procesowe domagające się nadesłania z powrotem akt administracyjnych po ich uzupełnieniu o dowód doręczenia decyzji umarzającej postępowanie i z tych względów sprawa została wpisana pod nowa sygnaturę. W aktach tych natomiast znajduje się odpis decyzji Wójta GminyC.z dnia 27.06.2005r. o umorzeniu postępowania rozgraniczeniowego /k.86-88/,z której wnika, że granice nieruchomości o których mowa w decyzji, tj.(...),(...),(...)i(...)zostały prawnie ostatecznie zatwierdzone decyzją z 1983r. o scaleniu gruntów, zaś wcześniej wynikały z dokonanego na terenie wsi uwłaszczenia.
/dowód: dołączone jako związkowe akta I Ns 2087/13/K oraz k. 87 – decyzja Wójta GminyC., akta I Ns 2093/08/K/.
Szambo na działce wnioskodawców znajduje się po wschodniej stronie nieruchomości, nie ma doń dostępu samochodem od części zachodniej, jest tylko przejście chodnikiem między domem a budynkiem gospodarczym.
Wariant wskazywany przez uczestniczkęK. S. (1)jako alternatywny, prowadzący do nieruchomości wnioskodawców od strony północnej, przeciwnej niż obecny dojazd, prowadzi przez teren nieużytkowany, opadający gwałtownie w dół, nie wyrównany, porośnięty trawą, bez jakichkolwiek śladów utwardzenia. Dodatkowo teren jest przecięty przez ciek wodny, zaś różnica terenu w wysokości terenu w stosunku do drogi po stronie północnej wynosi około 4 metry. Wariant ten jest obecnie nieprzejezdny.
Co do wariantu szlaku mającego przebiegać podziałce nr (...)– to teren całej działki jest nierówny, zarośnięty, nieutwardzony. Podobnie rzecz wygląda na granicydziałek nr (...), gdzie teren jest nierówny, podmokły, bez jakichkolwiek śladów utwardzeń czy przejazdu. Ponadto rośnie tam 3,5 metrowy dąb, jak również są nadziałce (...)drzewa owocowe.
/dowód: protokół oględzin – k. 146 i 964-967, mapa sytuacyjno – wysokościowa –k.24, zdjęcie satelitarne północnej częścidziałki nr (...)-k.1497 /.
Wariant I wyrysowany na projekcie biegłegoJ. H. (1), obrazujący szlak drożny aktualnie istniejący i wykorzystywany w terenie, identyczny w przebiegu jak wariant III,
tylko krótszy, przebiega po drodze częściowo utwardzonej, bez możliwości wymijania się dwóch jadących z przeciwka pojazdów, niemniej droga ta jest urządzona. Jest to najkorzystniejszy wariant przebiegu drogi koniecznej dodziałki nr (...)i poprowadzenie szlaku tym wariantem spowoduje znikome zwiększenie uciążliwości dla nieruchomości obciążonych. Przebieg drogi wedle wariantu II ( tj. w znacznej części przezdziałkę nr (...)) z uwagi na fakt, że działka ta ma szerokość 10 m, poprzez zajęcie 3-metrowego pasa gruntu znacznie obniżałby jej wartość, a ponadto wymagałoby to opracowania projektu budowlanego i budowy nowej drogi, co pociągnęłoby za sobą dodatkowe koszty.
/dowód: opinia biegłego w zakresiebudownictwa (...)– k. 208-209/.
Droga w wariancie I utrudni prowadzenie gospodarstwa rolnego nadziałce (...)poprzez fakt, że w czasie transportu pasz treściwych i objętościowych ( zwłaszcza w lecie) wymagać się będzie ostrożności od kierowców.
/dowód: opinia biegłego rolnikaW. O. (1)– k. 404/.
Aktualna rynkowa wartość m2 działek w wariancie I i III ( które są zasadniczo tożsame) wynosi: dladziałki nr (...)- 51,48 zł, dladziałki (...)w części rolnej – 54,83 zł, w części zabudowanej – 88,51 zł. Aktualna wartość wynagrodzenia za ustanowienie służebności w wariancie I wynosi: dla właścicielidziałki nr (...)- 115,83 zł, zaś dla właścicielidziałki nr (...)– 2027,88 zł.
/dowód: opinia biegłego rzeczoznawcyP. P. (1)– k. 1490 – 1531 oraz k. 1573-1575, opinia biegłegoJ. H. (1)– k. 108 i 1005/.
Jako niesporną trzeba wskazać okoliczność konfliktu sąsiedzkiego pomiędzy rodzinami wnioskodawców a uczestnikamiS., którego przejawy odnaleźć można w licznych sprawach sądowych zarówno karnych jak i cywilnych.

II
Ocena dowodów:

ApelującyE. S. (1)wnioskował w piśmie procesowym /k.1551/ nazwanym zarzutami do opinii biegłego, aby sąd zwrócił się do Urzędu GminyC.z wnioskiem o dostarczenie dokumentów podziału parceli katastralnej(...), dla wykazania, iż z niej powstałydziałki nr (...). W ocenie Sądu taki dowód nie mógł zmierzać do osiągnięcia celu, gdyż ewentualne równoważniki zmian gruntowych, o ile są sporządzone, nie znajdują się w Urzędzie Gminy, lecz w zasobach geodezyjnych starostwa, a w przypadku ich braku i tak trzeba posiłkować się zwykle opinią biegłego geodety. Jednak w wypadku niniejszej sprawy nie okazało się to konieczne. Po pierwsze, istnieje bardzo dokładny szkic katastralny z roku 1953 /k.377/, będący załącznikiem do postanowienia o zasiedzeniu, gdzie akurat fragment z parcelą(...)jest doskonale widoczny. Już samo porównanie z mapą ewidencyjną /k.7/ byłoby wystarczające, ale dodatkowo znajduje się jeszcze w aktach jeden dokument, mianowicie uwierzytelniona mapa ewidencyjna, na którą naniesiono mapę katastralną /k.1293/. Wprawdzie jest ona stosunkowo słabo czytelna, ale przy pomocy pozostałych map można bez problemu stwierdzić, która działka ewidencyjna pochłonęła całość lub część których parcel katastralnych. Tak więc w tym wypadku synchronizacyjny wykaz zmian został zastąpiony mapą ewidencyjną zawierającą w sobie mapę katastralną. Stan zaś sprzed 1953r. co do oznaczenia i wzajemnego położenia parcel nr(...)(przed podziałem),(...)i(...)i parceli drogowej(...), można odczytać z porównania planu sytuacyjnego z 1950r. /k.134/ z planem z 1953r. /k.377/. Zaś z czego powstałydziałki nr (...)oraz jak aktualnie przebiega służebność gruntowa ustanowiona w roku 1953 podziałce (...)( obecne oznaczenia) dladziałki nr (...)- dowiedzieć się można z odczytania działu III Kw nr(...)- k. 1106. To zaś, czemu odpowiada aktualnie istniejąca droga gruntowa; w szczególności, że powstała z parceli nr(...)- zostało odczytane z dokumentu prywatnego sporządzonego przez geodetęJ. S., przedstawionego jako dowód przez uczestniczkęH. C. (1). Trzeba powiedzieć, że żadna ze stron nie zaprzeczyła prawdziwości treści tego dokumentu, a więc Sąd Okręgowy uznał g za niekwestionowany i poczynił na jego podstawie powyższe ustalenie. Potwierdza to dodatkowo opinia biegłejK..
Informacje te złożone w całość dają jednoznaczny obraz zmian gruntowych, które są przedmiotem ustaleń faktycznych, zaś dokumenty będące podstawą wnioskowania nie były zakwestionowane przez strony.
Co do kwestii scalenia, to jak wynika z decyzji scaleniowej, na terenie(...)przeprowadzono scalenie w roku 1983.Działki nr (...)(dawnadziałka nr (...)) - nie są wymienione wprost w decyzji jako podlegające scaleniu lub wymianie. Niemniej cały ten teren był objęty scaleniem, o czym świadczy zaświadczenie Starosty(...)z dnia 20 marca 2009r. /k.566/. Skoro bowiemdziałka nr (...)nie jest wprost wymieniona w decyzji, a stwierdza się, że była objęta scaleniem jako tzw. niezmiennik, to identyczna sytuacja musi dotyczyć wskazanych działek sąsiednich, które także wprost nie są wymienione w decyzji, ale leżą na terenie objętym scaleniem. Powyższe jest potwierdzone przez treść decyzji Wójta GminyC.z dnia 27.06.2005r. o umorzeniu postępowania rozgraniczeniowego, znajdującej się w aktach I Ns 2087/13/K /k.86-88/, gdzie wprost jest mowa o tym, że nieruchomości będącedziałkami nr (...)były objęte scaleniem.
Sąd nie dał wiary wnioskodawczyni, że nie jest możliwe opróżnianie szamba w sytuacji ustanowienia służebności do zachodniej części działki. Twierdzenie takie zostało zakwestionowane przez uczestniczkęK. S. (1)w trakcie drugich oględzin /k.-964-965/, gdyż wskazała ona, że jest możliwy dostęp do szamba z zachodniej strony poprzez położenie odpowiednich rur, których używają specjalistyczne firmy. Wnioskodawczyni twierdziła wprawdzie inaczej, ale nie wykazała w żaden sposób swego twierdzenia, a to na niej spoczywał ciężar dowodu tej okoliczności zgodnie zart. 6.k.c.
W ocenie Sądu Okręgowego opinia biegłegoW. O. (1)jest wiarygodna wyłącznie w zakresie, w jakim stwierdza, że im więcej pojazdów na szlaku nr I, tym większe utrudnienie dla swobodnej jazdy maszyn do gospodarstwa rolnego uczestników. Jest to zresztą oczywiste; natomiast nie jest do końca poprawne stwierdzenie tego biegłego, że z drogi tej korzysta 5 rodzin ( jak należy rozumieć, wnioskodawcy, uczestnicyS.oraz właścicieledziałek nr (...)), w każdym razie w kontekście wspomnianych wyżej utrudnień. Trzeba bowiem wskazać, że zagęszczenie korzystających rodzin ma miejsce u wylotu szlaku do drogi publicznej, gdyż tam owo korzystanie ilościowo się kumuluje. Z drugiego końca szlaku korzystają z niego wnioskodawcy i uczestnicyS.. Nie wspomniał natomiast biegły, że szlak ten jest także służebnością dodziałki nr (...), zabudowanej ( co wynika ze zdjęć satelitarnych – k. 1111, 1501/. Niezależnie zatem od kwestii ustanowienia służebności w tym wariancie dla wnioskodawców – właścicieledziałki nr (...)i tak będą przejeżdżać opodal budynku mieszkalnego uczestnikówS., którzy tak czy inaczej nie mogą z tego powodu ogrodzić swojej nieruchomości, w każdym razie bez porozumienia z właścicielami nieruchomości władnącej nr(...). Nadto z tej opinii w żadnym razie nie można wyczytać wniosku, jaki wyciąga z niej uczestniczkaK. S. (1). Przede wszystkim stwierdzić trzeba, że opinia utrudnieniom dla funkcjonowania gospodarstwa tej uczestniczki w istocie poświęca niewiele miejsca. Rzecz bowiem sprowadza się w gruncie rzeczy do konieczności zwiększonej uwagi dla kierowców maszyn z powodu faktu, że droga ma szerokość 3-ch metrów i nie mogą się na niej swobodnie wyminąć dwa pojazdy /k.404/.Grostreści opinii dotyczy natomiast utrudnień przy przeprowadzeniu takiego przebiegu drogi dla wnioskodawcy /np. k. 404, 405, 406/, co jest o tyle kuriozalne, iż nie było to przedmiotem opinii, a nadto – opiniujący biegły rolnik, opisując utrudnienia, nie wskazuje dla wnioskodawcy żadnej alternatywy dojazdu. Wypowiedzi zaś co do tego, jak można by urządzić drogę ( poszerzenie, budowa chodnika itp.) wykraczają w tym wypadku tak poza zakres opinii ( zlecenia dla biegłego), jak i pozostają poza jego specjalnością; z tych przyczyn nie można ich wziąć pod uwagę.
Sąd Okręgowy dał w pełni wiarę opinii biegłego ds.budownictwa (...)/k.208-209/. Opinia jest zwięzła, konkretna i zawiera logicznie umotywowane konkluzje, mieszczące się w ramach zlecenia wystosowanego przez Sąd. Z tych względów może ona być podstawą czynienia ustaleń faktycznych.
W pełni wiarygodna okazała się być także opinia biegłego rzeczoznawcyP. P. (1)/k. k. 1490 – 1531 oraz k. 1573-1575/. Biegły sporządził starannie opinię, szczegółowo ją umotywował, oraz odniósł się szczegółowo do zarzutów stron. Na skutek tych zarzutów biegły dokonał korekty pierwotnej opinii /k.1573-1575/, która nie została już zakwestionowana przez strony w czasie przesłuchania biegłego /k.1605/, a co za tym idzie, stała się niekwestionowaną podstawą ustaleń. Biegły wyjaśnił przy tym ostatecznie /k.1606/, że wynagrodzenie zostało obliczone tak za ustanowienie drogi koniecznej, jak i za ustanowienie szlaku przesyłu mediów. Trzeba jednakże wskazać, że choć opinia dotyczyła zasadniczo wariantu III i IV, mogła posłużyć i posłużyła Sądowi Okręgowemu dla obliczenia wynagrodzenia dla apelujących przy wyborze wariantu I-go. Biegły podał bowiem technikę obliczania wynagrodzenia, a to konieczność przemnożenia powierzchni działki przez wartość m2, oraz przez współczynniki K i E jak w tabeli dla odpowiedniego wariantu /opinia ustna – k. 1606/. Wobec tego wynagrodzenie zadziałkę nr (...)obliczono, mnożąc ilość zajętych m2 identycznych w wariancie I jak i III, tj. 10 razy wartość m2 – 51,48 razy współczynnik E – 1 razy współczynnik K – 0,225 co daje 115,83 zł. Z kolei powierzchnia zajętej nieruchomości dladziałki nr (...)wynosiła w wariancie III łącznie 151 m2, zaś w wariancie I – łącznie 133 m2. Jednakże w wariancie dłuższym czyli III biegły na skutek uwzględnienia zarzutów uczestniczkiS.– wskazał, że zajęty teren w części zachodniej czyli rolnej jest warty 54,83 zł/m2, zaś w części zabudowanej – 88,51 zł/m2 /vide – k. 1573-1574/. Ponieważ w wariancie I-szym przyjętym przez Sąd II Instancji skraca się część zabudowana, oznaczona na planie zagospodarowania przestrzennego jako(...), co wynika z przyporządkowania obszarów z planu zagospodarowania przestrzennego do działek ewidencyjnych /vide -opinia biegłego rysunek k. 1504, część(...)kolor brązowy/, zaś bez zmian pozostaje długość części rolnej, przeto obliczenia wykonano oddzielnie dla tych części. Część rolnadziałki (...)o powierzchni 108,68 m2 w wariancie I-szym posiada wartość identycznie jak w wariancie III – /k. 1574/ tj. 1489,73 zł. Natomiast różnica między powierzchnią zajętą w ogóle pod wariant I-szy, czyli 133 m2, a częścią rolną wynosi (133-108,68 =) 24,32,m2. Zgodnie z odwzorowaniem biegłego ta część ( i dalej na wschód w części uwzględnionej w wariancie III) należy do terenów oznaczonych w planie jako(...)i powinna być policzona po cenie 88,51 zł/m2. Wobec tego obliczenie wygląda następująco: 24,32 m2 razy wartość 88,51 zł raz współczynnik E – 1 razy współczynnik K – 0,25 co daje 538,15 zł. Zsumowanie wartości obu częścidziałki (...)daje kwotę 2027,88 zł, ostatecznie przyjętą przez Sąd jako wynagrodzenie za zajętą częśćdziałki nr (...).

III
Rozważania prawne poczynione łącznie w zakresie zarzutów apelacji uczestnikówK. S. (1)iE. S. (1).:

1/ Zarzuty procesowe zawarte w apelacji uczestniczkiK. S. (1)nie okazały się zasadne, względnie w sytuacji uzupełnienia materiału dowodowego stały się bezprzedmiotowe. Ta ostatnia kwestia dotyczyła zarzutów pod adresem opinii rzeczoznawcyS. S. (1). Ponieważ w momencie rozpoznawania sprawy przez Sąd II Instancji upłynął rok od czasu jej sporządzenia, przewidziany jako okres ważności opinii zgodnie zustawą o gospodarce nieruchomościami, koniecznym było zaktualizowanie opinii. Zadanie to powierzono innemu biegłemu, rzeczoznawcyP. P. (1), z uwagi na fakt, że biegłyS. S. (1)nie pełni aktualnie czynności biegłego /k. 1481/. Wobec powyższego została sporządzona nowa opinia biegłego rzeczoznawcy, która ostatecznie, po wyjaśnieniu przez biegłego spornych kwestii, pozostała niekwestionowana i stanowiła tym samym źródło ustaleń Sądu co do wynagrodzenia.
Uczestniczka zarzucała, że Sąd nie dopuścił dowodu z opinii biegłego dla zobrazowania wariantu przebiegu szlaku podziałce nr (...). Tymczasem dowód taki był w sprawie zbędny. Gdyby bowiem należało wybrać wariant pośredni między wariantem I lub III we fragmencie wiodącym przezdziałki nr (...), oraz wariantem II wiodącym podziałkach nr (...)– to można to łatwo uczynić poprzez wskazanie przebiegu drogi częściowo wariantem II między punktami 24 i 27, a wariantem I miedzy punktami 27 i 15 / vide projekt biegłegoJ. H.– k. 109/.
Uczestniczka, jak równieżE. S. (1), zarzucali w apelacjach naruszenieart. 299 k.p.c.poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron na okoliczność konfliktu istniejącego między wnioskodawcami a uczestnikamiS.oraz źródeł tego konfliktu. W tym miejscu zauważyć należy, że dowód z przesłuchania stron, zwłaszcza w sprawie o ustanowienie drogi koniecznej, jest całkowicie subsydiarny. Jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z 18 lutego 2010r. II CSK 369/09, LEX nr 570129: „Nieprzesłuchanie strony może stanowić naruszenieart. 299 k.p.c.tylko wówczas, gdy mogło ono wpłynąć na wynik sprawy, rozumiany jako wyjaśnienie wszystkich istotnych i spornych okoliczności dotyczących stosunków prawnych pomiędzy stronami sporu, ale gdy dowód z przesłuchania strony był jedynym dowodem, którym dysponował sąd”. Oczywiście w niniejszej sprawie tak nie było. Wszystkie istotne okoliczności zostały wyjaśnione za pomocą innych środków dowodowych, zaś kwestia konfliktu między stronami, jak o tym jeszcze będzie mowa, nie była taką istotną okolicznością. Nadto zauważyć należy, że analiza akt sprawy prowadzi do przekonania, iż jest to okoliczność niesporna. Obie strony bowiem podnosiły kwestie tego konfliktu, aE. S. (1)przedstawiał nawet wyrok sądu karnego dotyczący zaszłości między stronami, który trudno kwestionować. Także i z tego względu był to dowód całkowicie zbędny dla rozstrzygnięcia.
Nie doszło do naruszenia przepisów procesowych także na skutek niezawieszenia postępowania do czasu rozstrzygnięcia sprawy o rozgraniczenie. Nie ulega wątpliwości, że w dwóch sprawach o rozgraniczenie, których sygnatury podawano, chodziło między innymi odziałki nr (...), tak więc teoretycznie kwestia ta ma związek z niniejszym postępowaniem. Trzeba jednak zauważyć, że w sprawie I Ns 2093/08/K doszło do prawomocnego zwrotu wniosku, zaś w sprawie I Ns 2087/13/K – do prawomocnego odrzucenia wniosku. W tych ostatnich aktach brak aktualnie akt administracyjnych uzupełnionych poprzez dowód doręczenia decyzji o umorzeniu postępowania administracyjnego, co otwarłoby drogę sądową ( przy założeniu, że można w oparciu o te same akta administracyjne procedować ponownie, co jednakże jest wątpliwe). Nawet jeśli przyjąć taką możliwość i w bliższej lub dalszej przyszłości organy gminy prześlą akta administracyjne, to sprawa musi być jeszcze uzupełniona poprzez wezwanie wnioskodawców o opłatę sądową pod rygorem zwrotu wniosku, a więc sprawa nie wyszła jeszcze poza etap czysto formalny. Tak czy inaczej, zakładając nawet pomyślny finał uzupełniania braków formalnych wniosku po nadesłaniu akt, w perspektywie jest całość postępowania rozgraniczeniowego, które przy tym stopniu skonfliktowania stron nie zakończy się zapewne ugodą. Wobec tego brak jakichkolwiek podstaw procesowych do oczekiwania z zakończeniem niniejszej sprawy na wynik formalnie jeszcze nie rozpoczętego postępowania. Jest tak zwłaszcza w świetle faktu, co umyka z pola widzenia uczestnikówS., że zawieszenie postępowania w oczekiwaniu na zakończenie jakiegoś postępowania czy to administracyjnego, czy to cywilnego, jest w świetleart. 177 k.p.c.wyłącznie fakultatywne.
Podobnie Sąd Okręgowy nie uwzględnił wniosku o zawieszenie postępowania w związku z wystąpieniem uczestnikówS.o unieważnienie decyzji scaleniowej, o czym poinformowali Sąd na ostatniej rozprawie, składając opisany wniosek /k.1603/. O ile kiedykolwiek dojdzie do unieważnienia takiej decyzji, to gdy okaże się, że miałoby to wpływ na niniejszą sprawę ( co z pisma uczestnika nie wynika), stronom będą przysługiwać określone środki prawne. Natomiast oczekiwanie na unieważnienie decyzji w sytuacji, gdy jest to bardzo problematyczne ( skoro jest to sprawa ponownie rozpatrywana –k.1604), może doprowadzić wyłącznie do przewlekłości w zakończeniu niniejszej sprawy, która toczy się już od 2006r. Należy ponownie przypomnieć, że zawieszenie postępowania w oparciu oart. 177 k.p.c.jest fakultatywne. Na marginesie należy zaznaczyć, że pismem tym uczestnicyS.potwierdzają ustalenia Sądu Okręgowego w kwestii tego, że działki, których dotyczy postępowanie, były objęte scaleniem.
Bezprzedmiotowy stał się zarzut naruszeniaart. 233 k.p.c.poprzez fragmentaryczne rozważenie materiału dowodowego, wobec faktu, iż Sąd Odwoławczy jako sądmeritadokonał uzupełnienia ustaleń faktycznych oraz uzupełni ocenę dowodów w zakresie niedokonanym przez Sąd Rejonowy.
Nie jest zasadny zarzut zbyt późnego wezwania do udziału w sprawie uczestnikaE. S. (1). Uczestnik ten jako współwłaściciel w ½ częścidziałek nr (...)został wezwany do udziału w sprawie na etapie przed sądem I instancji /k.1256/, wobec tego mógł w pełni korzystać z praw strony. Z protokołu rozprawy z czerwca 2012r./k.1314-1315/ nie wynika, aby przejawiał inicjatywę dowodową czy występował z innym stanowiskiem, niż prezentowała od początku postępowania jego małżonka reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika.
2/ Jak chodzi o zarzuty naruszenia prawa materialnego, zacząć trzeba od bezdyskusyjnej okoliczności, iżdziałka nr (...)nie ma dostępu do drogi publicznej. Wobec tego spełniona jest podstawowa przesłanka zart. 145 § 1 k.c.warunkująca uwzględnienie wniosku. Należało zatem dokonać jedynie wyboru wariantu, mając na względzie potrzeby nieruchomości nie mającej dostępu do drogi publicznej oraz z najmniejszym obciążeniem gruntów, przez które droga ma prowadzić. Nadto Sąd powinien wziąć pod uwagę, że jeżeli potrzeba ustanowienia drogi jest wynikiem sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej, przeprowadzenie drogi winno prowadzić przez grunty, które były przedmiotem tej czynności prawnej, a nadto ma uwzględniać interes społeczno – gospodarczy. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 14 listopada 1997r. II CKN 456/97 LEX nr 319579 objaśnił stosowanie tych przesłanek następująco:” W świetleart. 145 § 2 k.c.istotne jest w jaki sposób dotychczas realizowany był dostęp do drogi publicznej i z jakich przyczyn nieruchomość została go pozbawiona, jakie jest stanowisko większości właścicieli gruntów, przez które droga ma przebiegać, jakich czynności czy nakładów wymaga urządzenie drogi, jaki rodzaj i obszar gruntów ma ona zająć i czy korzystanie z niej zaspokoi potrzeby nieruchomości władnącej oraz nie obciąży nadmiernie nieruchomości służebnych”. W zakresie interesu społeczno – gospodarczego Sąd Najwyższy wskazał, że „Pojęcie interesu społeczno-gospodarczego, które wymienia§ 3 art. 145 k.c.nie zostało ustawowo zdefiniowane. Samo już określenie, iż chodzi o "interes społeczno-gospodarczy" wyznacza płaszczyznę jego oceny, przenosząc ją na grunt stosunków społecznych, w tym sąsiedzkich i rodzinnych i ekonomicznych czy gospodarczych uczestników postępowania. Dyrektywę uwzględnienia interesu społeczno-gospodarczego rozumieć należy w znaczeniu najogólniejszym, jako dążenie do tego, by ustalony szlak drożny odpowiadał potrzebom nieruchomości nie mającej dostępu do drogi publicznej i następował z najmniejszym obciążeniem gruntów, przez które ma przebiegać” – tak postanow. SN z 20 maja 1998r. I CKN 673/97 LEX nr 1225369. Omawiając zaś przepisart. 145 § 2 zd. 2-giek.c.wskazał Sąd Najwyższy : „W wypadku przewidzianym wart. 145 § 2 zd. 2 k.c.drogę konieczną przeprowadza się przez wspomniany tam grunt, choćby przeprowadzenie drogi przez inny grunt powodowało dla tego gruntu mniejszy uszczerbek niż dla gruntu, który był przedmiotem czynności prawnej. Omawiany wyjątek dokonany w imię zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c.) nie może jednak iść tak daleko, żeby naruszał interes społeczno-gospodarczy. Jeżeliby zatem przeprowadzenie drogi koniecznej przez grunt, który był przedmiotem czynności prawnej powodowało dla tego gruntu znacznie większy uszczerbek niż dla innego gruntu, to z punktu widzenia interesu społeczno-gospodarczego nie byłoby dopuszczalne przeprowadzenie drogi koniecznej przez grunt, który był przedmiotem czynności prawnej i droga musiałaby być przeprowadzona przez inny grunt” – por. postanow. SN z 4 lutego 2000r. II CKN 734/98 LEX nr 1218428.
Nie ulega kwestii, że nabycie przez wnioskodawcówdziałki nr (...)nastąpiło odH. C. (1), właścicielkidziałki nr (...), i że obie działki wpisane były do tej samej księgi wieczystej. Z aktu notarialnego wnika, żeH. C. (1)na wypadek, gdyby nie doszło do zasiedzenia służebności drogi przezdziałki nr (...), zobowiązuje się do ustanowienia służebności przejazdu przez całądziałkę nr (...)/k.1311 verte/. UczestnicyS.twierdzą wobec tego, że szlak drożny może przebiegać podziałkach nr (...)wedle wariantów I lub III biegłegoJ. H., lecz dalej – wyłącznie podziałce nr (...), wobec treści tego zobowiązaniaoraz podziałce nr (...)( wariant II). Wobec tego należy zauważyć, żeH. C. (1), sprzedając nieruchomość wnioskodawcom, zakładała przeprowadzenie szlaku drożnego obecnie istniejącego, skoro w kontekście braku dostępu do drogi publicznej wskazywała w akcie, że toczy się sprawa o zasiedzenie służebności drogi przezdziałki nr (...)i dopiero na wypadek braku zasiedzenia służebności ustanowi drogę podziałce nr (...). W pierwszym rzędzie zakładała zatem sformalizowanie istniejącej drogi, jednak jak wiadomo, tak się nie stało. Rozpatrując zatem przebieg szlaku podziałce nr (...), należy zacząć od tego, że południowa część tej działki nie może zostać obciążona służebnością, gdyż jest to zupełnie nieracjonalne. Działka w przebiegu „pionowym” na południe od istniejącej drogi ma szerokość 10 metrów i obciążenie jej na całej długości szlakiem o szerokości 3 metry spowoduje niemożliwość jej rolniczego wykorzystania, nie mówiąc już o drzewach, których korony przeszkadzają. Niezależnie od tego od tego trzeba wskazać, że uczestnicyS.nie kwestionują przebiegu szlaku od drogi publicznej podziałkach nr (...), więc omawianie wariantu podziałce nr (...)od południa jest zbędne, skoro w istocie w tym zakresie brak stosownych zarzutów.
Natomiast co do przebiegu szlaku podziałce nr (...)na przedłużeniu szlaku biegnącego podziałce nr (...), to podkreślenia wymaga, że nie jest możliwe na tym „poziomym” odcinku wytyczenie szlaku wyłącznie podziałce nr (...).Działki nr (...)rozdziela bowiemdziałka nr (...), która nie była przedmiotem czynności prawnej; mało tego, jest ona objęta odrębną księgą wieczystą, we współwłasności wielu osób innych niżH. C. (1)/k. 1106-1108/. Zatem nie jest możliwe ustanowienie służebności drogi koniecznej, zgodnie ze zobowiązaniem uczestniczkiC., jedynie podziałce nr (...), lecz koniecznym jest prowadzenie jej także po innych nieruchomościach. Wobec tego nie można oprzeć się w sprawie wyłącznie na wskazanym zobowiązaniu. W ocenie Sądu Okręgowego istotnym jest, aby w pierwszym rzędzie szukać możliwości ustanowienia drogi podziałce nr (...)( w przebiegu „poziomym”), lecz skoro to nie wystarczy, należy rozważać sytuację w kontekście pozostałych przesłanek zart. 145 § 2 i 3 k.c., a to kwestii obciążenia nieruchomości i interesu społeczno gospodarczego.
Co do kwestii obciążenia, to podkreślenia wymaga, że szlak wedle wariantu I-szego obciąża równomiernie wszystkie nieruchomości, lecz równocześnie w minimalnym zakresie, biegnąc niejako po obrzeżu działek obciążonych. W zasadzie wszyscy współwłaściciele, którzy korzystają z tego szlaku, mają obciążone minimalnie swoje nieruchomości, czyli innymi słowy przyczyniają się do jego powstania. Jak chodzi o apelujących, to obciążenie dotyczy obszaru 10 m2 z samego brzegudziałki nr (...)oraz obszaru 133 m2 z brzegudziałki nr (...), a zatem jest minimalne, co podkreśla w opinii biegłaK.jak i biegłyP.. Trzeba także mieć na uwadze, że aktualnie uczestnicyS.także korzystają z przedmiotowego szlaku jako dojazdu do siedliska, a zatem jeżdżą po terenie cudzych nieruchomości nr(...),(...),(...)i(...). Argumentacja uczestników żądająca przesunięcia szlaku dla wnioskodawców wyłącznie podziałce nr (...)byłaby bardziej zrozumiała, gdyby sami korzystali z przejazdu wyłącznie po swoich nieruchomościach nr(...)i(...), ale jak już wspomniano, tak nie jest. Droga w terenie odpowiada bowiem wariantowi I z opinii biegłegoJ. H. (1). Gdyby zatem przesunąć drogę w głąbdziałek nr (...)w kierunku północnym tylko na odcinku przylegającym do działek uczestnikówS.( wariant II z opiniJ. H.), to de facto oddziałki nr (...)dalej w kierunku wschodnim istniałyby dwie drogi, mianowicie droga dla wnioskodawców oraz droga dotychczasowa dla uczestników oraz dla właścicielidziałki nr (...). Nie należy bowiem zapominać, że po aktualnie istniejącym szlaku drożnym istnieje ustanowiona służebność na rzecz właścicielidziałki nr (...)(położonej za gospodarstwem uczestnikówS.), która jest zasiedlona, a zatem wykorzystywana gospodarczo. Takie rozwiązanie byłoby w ocenie Sądu Okręgowego zupełnie nieracjonalne. W postanowieniu z 28 stycznia 2004r. IV CK 398/02 LEX nr 602388 Sąd Najwyższy wskazał, że „Zasady wykładni systemowej nakazują dokonywać interpretacjiart. 145 § 2 k.c., przy uwzględnianiu wzajemnych interesów wszystkich biorących udział w tym postępowaniu, a nie tylko wyłącznie interesu właściciela nieruchomości, która zostaje obciążona w wyniku ustanowienia służebności drogowej. Zasadnicze więc znaczenie należy przypisać okolicznościom rozpoznawanej sprawy, a wśród nich wybranie trasy najkrótszej przebiegającej w istocie pomiędzy siedliskami, po szlaku urządzonym i wykorzystywanym dla potrzeb komunikacyjnych od dziesięcioleci”. Dyrektywa ta znajduje zastosowanie w niniejszej sprawie. Szlak wyznaczony poprzez wariant I istnieje bowiem w terenie i jest wykorzystywany tak przez wnioskodawców jak i uczestników postępowania, także uczestnikówS., jak już o tym wspomniano. Jest on szlakiem częściowo urządzonym i dla przejazdów nie wymaga dodatkowych nakładów, a więc jest wariantem najekonomiczniejszym. Zgodnie z opinią biegłegoW. K.jest to wariant optymalny z punktu widzenia przebiegu drogi i kosztów jej urządzenia. Żaden inny wariant wskazany w sprawie nie jest zaś wariantem urządzonym, a co za tym idzie, wymaga znacznych kosztów. W szczególności wariant podziałce nr (...)przy przeniesieniu drogi w całości na te działki wymagałby urządzenia od podstaw, jako że teren tam jest nierówny, zatrawiony, ponadto gdzieniegdzie rosną tam drzewa, co widać także na zdjęciu satelitarnym w opinii biegłegoP./k. 1497, 1501/. W przypadku wariantu przezdziałkę nr (...)byłby to koszt rzędu co najmniej kilkunastu tysięcy ( vide przesłuchanie biegłejK.– k. 379).
Wyborowi wariantu I-szego nie sprzeciwiają się temu w żadnym razie wnioski opinii biegłego rolnikaW. O.. Biegły ten konluduje bowiem, że zwiększona ilość przejazdów w kierunku gospodarstwa uczestników spowodować musi większą ostrożność kierowców prowadzących maszyny rolnicze. Ta okoliczność nie stanowi żadnej przeszkody dla wyboru wskazanego wariantu, zaś wniosek biegłego jest o tyle zaskakujący, iż dotyczycałości drogi, podczas gdy opinia jest sporządzana wyłącznie z punktu widzenia niedogodności dla prowadzących gospodarstwo rolne uczestników. Gdyby droga używana obecnie od drogi publicznej należała w całości do uczestników ( była poprowadzona wyłącznie po ich terenie), wówczas taki argument miałby znaczenie. Skoro droga jest drogą dojazdową poprowadzoną po różnych nieruchomościach i wykorzystywana jest przez innych współwłaścicieli, to uczestnicyS.i tak nie mogą po niej jeździć bez zwracania uwagi na bezpieczeństwo innych. Z drugiej strony sam biegły pisze, że droga jest wykorzystywana przez 5 rodzin ( inna sprawa, że pisząc o tym w kontekście zagęszczenia ruchu na szlaku biegły nie zauważa, że największe natężenie ruchu przypada na odcinek wzdłużdziałek nr (...), przy wylocie na drogę publiczną, a nie we wschodniej części szlaku, gdzie są tylko 3 gospodarstwa: wnioskodawców, uczestników i właścicielidziałki nr (...)). W konsekwencji opinia ta nie może prowadzić do konkluzji zawartych w apelacji, które chcą z niej wywodzić uczestnicyS..
Nie jest zasadny argument uczestników apelujących, iż ze względu na istniejący konflikt nie należy ustanawiać szlaku drożnego w wariancie I. Jak już wspomniano na wstępie, szlak służebny musi być ustanowiony, gdyż brak dostępu do drogi koniecznej. W tym kontekście kwestia konfliktu musi zostać rozważana w płaszczyźnie przesłanki interesu społeczno gospodarczego. W tym kontekście istniejący konflikt nie może być skuteczną przeciwwagą dla argumentów związanych z obciążeniem nieruchomości oraz związanych z kosztami urządzenia drogi w innych wariantach. Taką tezę zaprezentował też Sąd Najwyższy w cytowanym już orzeczeniu IV CK 398/02: „Sam konflikt pomiędzy zainteresowanymi nie stanowi samodzielnej przesłanki uzasadniającej odmowę wytyczenia drogi koniecznej przez nieruchomości niektórych z nich, o ile za tym szlakiem przemawiają szczególne względy natury społeczno gospodarczej. Dotyczy to w szczególności wypadku, gdy źródło konfliktu stanowiły przeszkody czynione wnioskodawcom w korzystaniu z posiadanej przez nich od lat drogi przez właściciela nieruchomości, która w wyniku ustanowienia drogi koniecznej stała się nieruchomością obciążoną”.
W świetle powyższych wywodów zarówno kwestia minimalnego obciążenia nieruchomości uczestnikówS.jak i interes społeczno – gospodarczy przemawiają za pozostawieniem drogi dojazdowej wedle obecnego faktycznego jej przebiegu, któremu odpowiada wariant nr I wedle opinii biegłegoJ. H..
Apelacja uczestniczkiK. S. (1)jest natomiast uzasadniona, o ile zarzuca, iż ustanowienie szlaku wedle wariantu III nie było uzasadnione w realiach niniejszej sprawy. Przypomnieć trzeba, że jest to wariant tożsamy z wariantem I, lecz w stosunku do tego wariantu jest przedłużony do wschodniego krańca nieruchomości wnioskodawców (do ich drugiej bramy wjazdowej). Ponieważ wnioskodawcy nie wykazali, iż nie mogą używać szamba w przypadku ustanowienia krótszego wariantu, należało uwzględnić wspomniany zarzut i skrócić wariant, pozostawiając dojazd do zachodniego krańca nieruchomości. Trzeba bowiem przypomnieć, że służebność drogi koniecznej nie może być ustanowiona dla wygody korzystania z nieruchomości władnącej przez ich właścicieli i obowiązkiem ich jest tak zorganizować swoją nieruchomość, aby nie było potrzeby korzystania z innych nieruchomości ponad potrzebę wyznaczoną koniecznością ( w rozumieniuart. 145 k.c.) – por. postanow. SN 2000-10-06 IV CKN 123/00 LEX nr 52519, postanow. SN 1974-07-04 III CRN 125/74 OSNC 1975/9/135, postanow. SN 1998-11-18 II CKN 45/98  LEX nr 1214653.
Ponadto takie usytuowanie szlaku służebnego wyeliminuje konieczność przejazdów ze strony wnioskodawców wzdłuż siedliska uczestników czy manewrowanie na tym terenie. Niewątpliwie przyczyni się to także do eliminacji sytuacji konfliktowych między stronami. Wprawdzie kwestia tego konfliktu nie jest tutaj decydująca przy wyborze wariantu, ale stanowi niewątpliwie argument za skróceniem drogi wzdłuż siedliska uczestników.
Należy jeszcze odnieść się do argumentów natury historycznej, które powoływał w swoich pismachE. S. (1), choć nie mają one decydującego, czy nawet pierwszoplanowego znaczenia. Otóż słusznie zauważa uczestnik, że wedle stanu katastralnegodziałka nr (...)powstała z parcel katastralnych objętych lwh(...). Jednak z ustaleń tych wynika wniosek przeciwny, niż wysnuwaE. S. (1). Należy zauważyć, że wszystkie parcele katastralne, które stanowią dzisiejszedziałki nr (...), posiadały drogę dojazdową do drogi publicznej, mianowicie parcelę katastralną(...), zatem wszystkie miały swój dojazd. W okresie, kiedy założono ewidencję, parcela drogowa została wchłonięta przezdziałki nr (...), ale także przezdziałki nr (...), i w jej miejsce istnieje dziś faktycznie używana droga dojazdowa. Skoro droga aktualna istnieje na miejscu dawnej drogi dojazdowej, która „zniknęła” na skutek operacji wprowadzenia ewidencji, to jest to niewątpliwie argument przemawiający przeciwko przesuwaniu tej drogi w głąbdziałek nr (...)czy też prowadzeniu jej w inny sposób, niż aktualnie istniejący.
Co zaś do rozgraniczenia, to na marginesie należy także dostrzec, że jeśli teren, gdzie znajdują się obecne działki ewidencyjne, był objęty scaleniem ( a z poświadczenia wynika, że niewątpliwie była nim objętadziałka nr (...), czyli po podziale nr(...)i(...)), to na tym terenie obowiązuje stan prawny wynikający ze scalenia. W szczególności zgodnie zart. 35 ustawy z dnia 17 maja 1989r. Prawo geodezyjne i kartograficzne( DZU 2010.193.1287 t.j.) decyzja o scaleniu gruntów zastępuje decyzję o rozgraniczeniu nieruchomości.
Z wymienionych przyczyn Sąd Odwoławczy orzekł o zmianie postanowienia w kierunku zastąpienia wariantu III wariantem I , co spowodowało zmianę jedynie dla współwłaścicielidziałki nr (...)jak chodzi o długość zajętego szlaku, a zatem wysokość wynagrodzenia. Wobec tego zmieniono kwotę wynagrodzenia za tę działkę, ale i zadziałkę nr (...). Właścicielami tejże są bowiem także apelujący uczestnicyS., którzy kwestionowali również wysokość wynagrodzenia. W powyższym zakresie orzeczono w oparciu oart. 386 § 1 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
Dalej idące apelacje uczestników zostały oddalone w oparciu oart. 385 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
O kosztach postępowania orzeczono w oparciu oart. 520 § 1 k.p.c., jako że Sąd Odwoławczy nie znalazł podstaw do odstąpienia od wspomnianej zasady.
Ten sam przepis odpowiednio stosowany w powiązaniu z art. 113 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych był podstawą do ściągnięcia wydatków sądowych na rzecz Skarbu Państwa po połowie od wnioskodawców i apelujących uczestników. Wykonanie opinii co do wynagrodzenia leżało bowiem w interesie wnioskodawców, jako inicjujących postępowanie i zainteresowanych w ustanowieniu drogi koniecznej, ale także w interesie apelujących jako kwestionujących wysokość przyznanego wynagrodzenia i domagających się jego zwiększenia.