Sąd Okręgowy w Szczecinie
VIII Wydział Gospodarczy
Sygnatura akt: VIII Gz 233/13
Data wyroku: 2014-02-11 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Krzysztof Górski, Agnieszka Woźniak, Anna Budzyńska
Słowa kluczowe: Postępowanie Zabezpieczające
Podstawa prawna: art. 733, 744 kpc

Sygn. akt VIII Gz 233/13

POSTANOWIENIE
Dnia 11 lutego 2014 roku

Sąd Okręgowy w Szczecinie Wydział VIII Gospodarczy
w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Krzysztof Górski
Sędziowie: SO Anna Budzyńska ( spr.)
SO Agnieszka Woźniak
po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2014 roku w Szczecinie
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z powództwa(...)A. P. (1),(...) spółki jawnejwR.
przeciwkoD. S.,A. P. (2)iB. P.
o nakazanie wydania dokumentów
na skutek zażalenia powódki na postanowienie Sądu Rejonowego Szczecin – Centrum w Szczecinie z dnia 3 września 2013 roku w przedmiocie odrzucenia wniosku o zabezpieczenie powództwa, sygn. akt XI GC 786/13
postanawia:

uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania.

SSO A. Woźniak  SSO K. Górski SSO A. Budzyńska

UZASADNIENIE
Wnioskiem z dnia 5 sierpnia 2013 r. – w sprawie o sygnaturze akt XI GCo 164/13 -(...)A. P. (1),(...) spółka jawnawR.wniosła o udzielenie zabezpieczenie roszczenia niepieniężnego o wydanie dokumentów, dotyczących uprawnionej, w postaci zestawień obrotów i sald kont syntetycznych i analitycznych za okres styczeń – kwiecień 2013 r., zapisów na kontach księgi głównej i ksiąg pomocniczych, rejestrów zakupów i sprzedaży VAT za okres od stycznia do kwietnia 2013 r., deklaracji VAT-7 za miesiące styczeń, luty, kwiecień 2013 r., zestawień środków trwałych, OT środków trwałych przyjętych w 2013 roku wraz z kopiami faktur zakupu, zestawień otwartych pozycji konta środki trwałe w budowie, sprawozdania finansowego za 2012 r. wraz z deklaracjami podatkowymi za 2012 rok i stanem rozliczenia międzyokresowego kosztów oraz rezerw na 30 kwietnia 2013 r. - poprzez ich odebranie obowiązanymD. S.,A. P. (2)iB. P..
Postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2013 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powyższy wniosek w całości, wyznaczając uprawnionemu termin 14 dni na wniesienie przeciwko uczestnikowi pozwu o wydanie dokumentów, pod rygorem upadku zabezpieczenia. Postanowienie uprawomocniło się z dniem 20 sierpnia 2013 r.

Pozwem, wniesionym w dniu 16 sierpnia 2013 r. powódka(...)A. P. (1),(...) spółka jawnawR.wniosła o nakazanie każdemu z pozwanych wydania powódce wszystkich posiadanych przez nich dokumentów dotyczących prowadzonej przez powódkę działalności gospodarczej, w szczególności ksiąg rachunkowych prowadzonych w formie elektronicznej, zestawień obrotów i sald kont syntetycznych i analitycznych za okres styczeń – kwiecień 2013 r., zapisów na kontach księgi głównej i ksiąg pomocniczych, rejestrów zakupów i sprzedaży VAT za okres od stycznia do kwietnia 2013 r., deklaracji VAT-7 za miesiące styczeń, luty, kwiecień 2013 r. wraz z dowodami ich złożenia jeżeli nie będzie to wynikać wprost z deklaracji, zestawień środków trwałych, OT środków trwałych przyjętych w 2013 roku wraz z kopiami faktur zakupu, zestawień otwartych pozycji konta środki trwałe w budowie, sprawozdania finansowego za 2012 r. wraz z deklaracjami podatkowymi za 2012 rok i stanem rozliczenia międzyokresowego kosztów oraz rezerw na 30 kwietnia 2013 r.
W pozwie powódka zawarła także wniosek o „zabezpieczenie powództwa” poprzez nakazanie pozwanym wydania powódce dokumentów dotyczących powódki w postaci zestawień obrotów i sald kont syntetycznych i analitycznych za okres styczeń – kwiecień 2013 r., zapisów na kontach księgi głównej i ksiąg pomocniczych, rejestrów zakupów i sprzedaży VAT za okres od stycznia do kwietnia 2013 r., deklaracji VAT-7 za miesiące styczeń, luty, kwiecień 2013 r. wraz z dowodami ich złożenia jeżeli nie będzie to wynikać wprost z deklaracji, zestawień środków trwałych, OT środków trwałych przyjętych w 2013 roku wraz z kopiami faktur zakupu, zestawień otwartych pozycji konta środki trwałe w budowie, sprawozdania finansowego za 2012 r. wraz z deklaracjami podatkowymi za 2012 rok i stanem rozliczenia międzyokresowego kosztów oraz rezerw na 30 kwietnia 2013 r.
W uzasadnieniu powódka wskazała, że zawarła z pozwanymi umowę zlecenia, na podstawie, której pozwani mieli świadczyć na jej rzecz usługi księgowe. Zgodnie z postanowieniami zawartej umowy pozwani po zakończeniu roku podatkowego mieli przekazywać powódce dokumentację księgowa. Zdaniem powódki, oczywistym jest również, że taką dokumentację powinni zwrócić w przypadku zakończenia umowy, co nastąpiło, bowiem pismem z dnia 29 kwietnia 2013 r. powódka wypowiedziała przedmiotową umowę, określając termin wydania dokumentów. Wskazała, że pozwani zwrócili część dokumentów, nie przekazując objętych pozwem. Powódka udawała się do siedziby pozwanych, działających w formie spółki cywilnej w celu uzyskania dokumentów, lecz pozwanyA. P. (2)unikał kontaktów i nie odbierał telefonów, nie reagował na wezwania.
Uzasadniając istnienie interesu prawnego w zabezpieczeniu roszczenia powódka wskazała, iż z oświadczeń dołączonych do pozwu wynika, że pozwani nie dbają o powierzone im dokumenty, nie przywiązują wagi do rozliczania się z dokumentów z klientami. Wskazała również, że otrzymała zawiadomienie o wszczęciu kontroli podatkowej, zaś przy braku dokumentacji pozostającej w dyspozycji pozwanych nie jest w stanie wywiązać się z obowiązków w stosunku do organu podatkowego.
Powódka powołała się na brzmienieart. 1041 § 1 k.p.c.wskazując, że komornik winien odebrać rzeczy obowiązanemu i wydać je uprawnionemu.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 września 2013 r. Sąd Rejonowy Szczecin – Centrum w Szczecinie odrzucił wniosek o zabezpieczenie powództwa, złożony wraz z pozwem. W uzasadnieniu wskazał, że w dniu 5 sierpnia 2013 r., przed wszczęciem postępowania, w sprawie o sygn. akt XI GCo 164/13, wnioskodawczyni złożyła wniosek o zabezpieczenie świadczenia niepieniężnego przez wydanie komornikowi sądowemu dokumentów księgowych dotyczących uprawnionej spółki: zestawień obrotów i sald kont syntetycznych i analitycznych za okres styczeń – kwiecień 2013 roku, zapisów na kontach księgi głównej i ksiąg pomocniczych, rejestrów zakupów i sprzedaży VAT za okres styczeń – kwiecień 2013 roku, deklaracji VAT-7 za miesiące styczeń luty i kwiecień 2013 roku, zestawień środków trwałych przyjętych w 2013 roku wraz z kopiami faktur zakupu, zestawień otwartych pozycji konta środki trwałe w budowie, sprawozdania finansowego za 2012 rok wraz z deklaracjami podatkowymi za 2012 rok i stanu rozliczenia międzyokresowego kosztów oraz rezerw na dzień 30 kwietnia 2013 roku. Wskazano, że Sąd uwzględnił powyższy wniosek postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2013 r., wyznaczając uprawnionemu termin 14 dni na wniesienie przeciwko uczestnikom pozwu o wydanie dokumentów, pod rygorem upadku zabezpieczenia. Odpis postanowienia doręczono pełnomocnikowi wnioskodawcy w dniu 9 sierpnia 2013 roku.
Pismem z dnia 16 sierpnia 2013 roku(...)A. P. (1),(...) spółki jawnejwR.złożyła przeciwko:D. S.,A. P. (2)iB. P.pozew o wydanie dokumentów, jednocześnie wnosząc o zabezpieczenie powództwa. Sąd oznaczył wysokość opłaty na kwotę 200 zł o oznaczył 7 dniowy termin na jej uiszczenie.
Sąd Rejonowy wskazał, że wobec uiszczenia opłaty w terminie pozew wywołał skutek od daty pierwotnego wniesienia, a zatem uznać go należy za skutecznie złożony w dniu 16 sierpnia 2013 roku, tym samym powódka dochowała wyznaczonego - postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2013 w sprawie XI GCo 164/13 terminu na wytoczenie powództwa, co oznacza iż orzeczone zabezpieczenie nie upadło i pozostaje w mocy.
W konsekwencji Sąd I instancji uznał, że wniosek o zabezpieczenie złożony w dniu 16 sierpnia 2013 roku jest bezprzedmiotowy i jako taki podlega odrzuceniu.

W piśmie procesowym z dnia 10 września 2010 r. powódka rozszerzyła powództwo w ten sposób, że wniosła o wydanie także dokumentów dotyczących kosztów działalności gospodarczej powódki z miesięcy luty, marzec i kwiecień 2013 r. Jednocześnie wniosła o dokonanie wykładni postanowienia z dnia 8 sierpnia 2013 r. (sygn. akt XI GCo 164/13) poprzez wskazanie, czy zabezpieczeniem objęte są zestawienia obrotów sald kont syntetycznych i analitycznych za okres styczeń – kwiecień 2012 r. w formie przewidzianej wart. 13 ust. 2 ustawy o rachunkowości- w formie wydruku komputerowego, a także czy komornik ma wydać zabezpieczone dokumenty uprawnionemu. Jednocześnie – w razie nieuwzględnienia faktu, że komornik ma zabezpieczyć powyższe zestawienia obrotów i sald w formie przewidzianej wart. 13 ust. 2 ustawy o rachunkowościi wydać je powódce, powódka wniosła o zmianę zabezpieczenia poprzez nakazanie komornikowi odebrania od pozwanym opisywanych zestawień, dokumentów kosztów działalności gospodarczej za okres luty – kwiecień 2013 r. i wydania zabezpieczonych dokumentów i danych powódce. W razie uwzględnienia wniosku o interpretację powódka wniosła o rozszerzenie zabezpieczenia poprzez nakazanie pozwanym wydania powódce także dokumentów dotyczących kosztów działalności gospodarczej powódki z lutego, marca i kwietnia 2013 r.
Postanowieniem z dnia 8 października 2013 r. Sąd Rejonowy Szczecin – Centrum w Szczecinie dokonał wykładni postanowienia z dnia 8 sierpnia 2013 r. wskazując, że obejmuje ono tylko formę dokumentów papierowych, nie obejmuje natomiast bazy danych w komputerach uczestników i polega na przechowaniu dokumentów przez Komornika do czasu rozstrzygnięcia sprawy XI GC 786/13. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że wniosek uprawnionej o wykładnię miałby prowadzić do innego sposobu zabezpieczenia, a nadto do zaspokojenia. Nadto Sąd uznał, że zabezpieczenie polegające na odebraniu komputerów byłoby nadmiernym obciążeniem dla obowiązanych.

Powódka wywiodła zażalenie na postanowienie z dnia 6 września 2013 r., wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia i uwzględnienie wniosku w całości. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na nieuprawnionym przyjęciu, że wniosek o zabezpieczenie sformułowany w pozwie ma identyczną treść jak wniosek poprzednio uwzględniony, mimo że wniosek o zabezpieczenie sformułowany w pozwie obejmował wydanie wskazanych we wniosku dokumentów powódce, a nie komornikowi jak poprzedni wniosek, oraz wyraźnie wskazywał, że powódce mają zostać wydane księgi rachunkowe w formie elektronicznej zgodnie zart. 13 ustawy o rachunkowości, a nie ich wydruki, wskutek czego – zdaniem skarżącego - Sąd Rejonowy dopuścił się naruszeniaart. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.W ocenie skarżącego wniosek zawarty w pozwie jest szerszy od wniosku o zabezpieczenie, złożonego przed wszczęciem postępowania.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Zażalenie okazało się zasadne.
Na wstępnie należy wskazać, że Sąd Rejonowy nie dokonał merytorycznej oceny zasadności wniosku o udzielenie zabezpieczenia roszczenia, sformułowanego w pozwie z dnia 16 sierpnia 2013, wydając rozstrzygnięcie o charakterze formalnym. W zaskarżonym postanowieniu Sąd pierwszej instancji wskazał jedynie, powołując się na wcześniejsze postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia z dnia 8 sierpnia 2013 roku, wydane przed wszczęciem postępowania - w sprawie o sygn. akt XI GCo 164/13, że powyższy wniosek jest bezprzedmiotowy i jako taki podlega odrzuceniu. Nie wskazał jednak podstawy prawnej rozstrzygnięcia i nie uzasadnił twierdzeń, dotyczących bezprzedmiotowości wniosku.
Pośrednio z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia można wywieść, iż podstawę rozstrzygnięcia stanowił najprawdopodobniejart. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.Jego zastosowanie było zaś konsekwencją uznania, że wniosek o udzielenie zabezpieczenia roszczenia, zgłoszony w pozwie z dnia 16 sierpnia 2013 r., a konkretnie jego zakres, jest tożsamy z rozpoznanym wnioskiem z dnia 5 sierpnia 2013 r., złożonym przed wytoczeniem powództwa. Z powyższą oceną nie zgodził się – jak wynika z treści zażalenia – wnioskodawca, podnosząc zarzuty co do braku tożsamości obu wniosków o udzielenie zabezpieczenia. Skarżący wskazywał bowiem, iż sformułowany w pozwie wniosek o udzielenie zabezpieczenia obejmował wydanie wskazanych we wniosku dokumentów powódce, a nie komornikowi - jak poprzedni wniosek, oraz wyraźnie wskazywał, że powódce mają zostać wydane księgi rachunkowe w formie elektronicznej, zgodnie zart. 13 ustawy o rachunkowości, a nie ich wydruki – jak we wniosku złożonym przez wytoczeniem powództwa. Z tych też powodów skarżący zarzucił naruszeniaart. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.
W ocenie Sądu Okręgowego, niezależnie od oceny możliwości zastosowania w postępowaniu zabezpieczającym na mocyart. 13 § 2 k.p.c- przepisuart. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.. – wątpliwości budzi kwestia, czy w przedmiotowej sprawie istnieją podstawy do przyjęcia – jak wskazał to Sąd I instancji - że zabezpieczenie, które wnioskodawca uzyskał przed wszczęciem postępowania nadal istnieje. Wprawdzie Sąd Rejonowy w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia wskazał, że powyższe zabezpieczenie nie upadło i pozostaje w mocy, jednak powyższe wywiódł z faktu skutecznego wytoczenia powództwa w zakreślonym postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2013 roku – dwutygodniowym terminie. Bezspornie bowiem niewszczęcie w zakreślonym terminie merytorycznego powództwa w sprawie skutkuje – zgodnie z treściąart. 733 k.p.c.upadkiem zabezpieczenia. Poza zakresem badania Sądu Rejonowego pozostawały jednak przesłanki wskazane w treściart. 744 § 2 k.p.c.– zgodnie z którym zabezpieczenie upada, gdy zostało udzielone przed wszczęciem postepowania, jeżeli uprawniony nie wystąpił we wszczętym postępowaniu w sprawie o całość roszczenia lub wystąpił o roszczenie inne niż to, które zostało zabezpieczone.
W badanej sprawie porównanie treści żądania pozwu i treści roszczenia, będącego przedmiotem zabezpieczenia przed wszczęciem postepowania prowadzi do wniosku, że – wnioskodawca nie wystąpił o to samo roszczenie, które zostało zabezpieczone - w pozwie wniósł bowiem o nakazanie wydania pozwanym ksiąg rachunkowych prowadzonych w wersji elektronicznej oraz nakazanie ich wydania powódce. Wniosek o zabezpieczenie złożony przed wniesieniem powództwa dotyczył natomiast nakazania wydania przez pozwanych dokumentów i ich odebrania przez komornika.
Skoro więc wnioskodawca nie wystąpił o to samo roszczenie, które zostało zabezpieczone, co zresztą potwierdza skarżący w zażaleniu – należało uznać, że – na podstawieart. 744 § 2 k.p.c.– zabezpieczenie udzielone postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2013 roku w sprawie XI GCo 164/13 – z mocy prawa upadło.
Wobec powyższego brak jest podstaw do przyjęcia, że w dacie rozpoznawania przez Sąd Rejonowy wniosku o udzielenie zabezpieczenia roszczenia, zgłoszonego w pozwie – zabezpieczenie udzielone postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2013 istniało. W konsekwencji zgłoszony przez wnioskodawcę w pozwie wniosek o udzielenie zabezpieczenia powinien podlegać rozpoznaniu przez Sąd Rejonowy, czego - wobec wydania postanowienia o odrzuceniu – zaniechano. Stanowisko Sądu I instancji co do bezprzedmiotowości złożonego w pozwie wniosku o udzielenie zabezpieczenia skutkowało tym, że Sąd Rejonowy nie odniósł się do przesłanek istotnych z punktu widzeniaart. 730 i nast. k.p.c.W ten sposób w ogóle nie zbadał okoliczności sprawy i odrzucił wniosek, przy jednoczesnym braku odniesienia się do jego podstaw oraz twierdzeń wnioskodawcy i dowodów powołanych w celu ich uprawdopodobnienia.
Mając zatem na uwadze okoliczność, że przepisart. 386 § 4 k.p.c.znajduje odpowiednie zastosowanie w postępowaniu zażaleniowym na skutek odesłania zawartego wart. 397 § 2 k.p.c., Sąd Okręgowy uchylił postanowienie z dnia 3 września 2012r. i przekazał sprawę w zakresie rozpoznania wniosku o udzielenie zabezpieczenia z dnia 16 sierpnia 2013 r. do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.
Za wątpliwe należy uznać jednocześnie co do zasady zastosowanie przepisuart. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.w postepowaniu zabezpieczającym.
Zwrócić należy uwagę na stanowisko Sądu Najwyższego, zawarte w uchwale z dnia 28 października 2010 r. (sygn. III CZP 65/10, opubl. w OSNC 2011/3/27) odnoszącej się do postępowania klauzulowego, w której wskazano, że w postępowaniu o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności nie ma zastosowaniaart. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.W uzasadnieniu uchwały zaznaczono, że postepowanie klauzulowe ma charakter autonomiczny, wynikający z jego charakteru. Nie występuje w jego ramach powaga rzeczy osądzonej, która jest wyłącznie atrybutem wyroków i postanowień rozstrzygających istotę sprawy w postępowaniu nieprocesowym. Przesłanki sprawy prawomocnie osądzonej nie można stosować odpowiednio w postępowaniu klauzulowym, byłoby to bowiem sprzeczne z charakterem funkcji postępowania klauzulowego – pomocniczego wobec postępowania egzekucyjnego, pomostu pomiędzy postępowaniem rozpoznawczym i egzekucyjnym. Mimo zatem tego, że w postępowaniu klauzulowym Sąd bada zagadnienia materialnoprawne, nie dochodzi do merytorycznego rozpoznania sprawy cywilnej („osądzenia sprawy”). Badanie tych zagadnień ma bowiem charakter subsydiarny, zostało ono włączone w celu przyspieszenia postępowania i nieodsyłania wierzyciela na drogę postępowania rozpoznawczego w razie konieczności zbadania zagadnień nieskomplikowanych. Jednocześnie w postepowaniu tym wprowadzono szereg ograniczeń dowodowych, zapobiegających przekształceniu się postępowania klauzulowego w postępowanie rozpoznawcze. Z regulacji o charakterze wyjątkowym zawartych w przepisach określających zakres kognicji sądu w postępowaniu klauzulowym oraz z subsydiarnych funkcji postępowania klauzulowego nie można zatem wyprowadzić wniosku o możliwości stosowaniaart. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., nawet w sposób odpowiedni (art. 13 § 2 k.p.c.).
Przedstawione w cytowanym orzeczeniu stanowisko można – w ocenie Sądu Okręgowego - co do zasady odnieść również do postępowania zabezpieczającego, mając na względzie jego specyfikę. Postepowanie to zostało bowiem również odrębnie uregulowane wKodeksie postępowania cywilnego. Jest zatem postępowaniem samoistnym, samodzielnym wobec postępowania rozpoznawczego. Sam fakt przewidywania możliwości wystąpienia z wnioskiem o zabezpieczenie powództwa przed wszczęciem postępowania prowadzi do wniosku, że związek postępowania zabezpieczającego i postępowania rozpoznawczego nie jest ścisły i pierwsze z nich zakwalifikować należy jako postępowanie incydentalne, uboczne. Za takim wnioskiem przemawia także okoliczność, iż na gruncie przepisów normujących postępowanie zabezpieczające badaniu podlega kwestia uprawdopodobnienia istnienia interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia, która pozostaje z kolei bez wpływu na merytoryczne rozstrzygnięcie w sprawie i na jego gruncie w ogóle nie podlega badaniu. Ponadto charakter orzeczenia, zapadłego na skutek rozpoznania wniosku o zabezpieczenie roszczenia nie tylko nie przesądza o ostatecznych losach powództwa, lecz przede wszystkim jest wynikiem ustaleń dokonanych w oparciu o uprawdopodobnione fakty. Wyłączony został bowiem obowiązek wykazania określonych okoliczności, co stanowi istotne ograniczenie dowodowe. Nie może również umknąć uwadze fakt, iż podstawowym celem postępowania zabezpieczającego jest zapobieżenie sytuacji, w której osiągnięcie celu postepowania w sprawie okazałby się niemożliwe lub utrudnione z uwagi na działania podjęte przez obowiązanego przed wydaniem orzeczenia kończącego postepowanie w sprawie. Powołane powyżej argumenty prowadzą zatem do stwierdzenia, że postepowanie klauzulowe i zabezpieczające posiadają ze względu na swoją specyfikę wspólne cechy. To zaś skutkuje uznaniem, że również na gruncie postępowania zabezpieczającego nie ma zastosowaniaart. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

SSO A. Woźniak  SSO K. Górski SSO A. Budzyńska