Sąd Apelacyjnyw Warszawie
VI Wydział Cywilny
Sygnatura akt: VI ACa 1527/13
Data wyroku: 2014-06-17 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Teresa Mróz, Beata Waś, Tomasz Pałdyna
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 § 2 k.c.

Sygn. akt VI A Ca 1527/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 czerwca 2014 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie VI Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodniczący - Sędzia SA Beata Waś
Sędzia SA Teresa Mróz (spr.)
Sędzia SO (del.) Tomasz Pałdyna
Protokolant st. sekr. sąd. Ewelina Murawska
po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2014 r. w Warszawie
na rozprawie
sprawy z powództwaW. D. (1),Z. S. (1)
przeciwkoU. M.
o zachowek
na skutek apelacji powódek i pozwanej
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie
z dnia 22 marca 2012 r., sygn. akt XXV C 304/09
I oddala wszystkie apelacje;
II koszty postępowania pomiędzyW. D. (1)iU. M.znosi wzajemnie,
III przyznaje adwokatowiŁ. H.kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset) zł powiększoną o należny od niej podatek VAT tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną powódceZ. S. (1)z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.
Sygn. akt VI A Ca 1527/13

UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 11 marca 2009 r. następnie uzupełnionym powódkaW. D. (1)zażądała zasądzenia na jej rzecz od pozwanejU. M.kwoty 177.734 zł tytułem zachowku po zmarłej matce stron – spadkodawczyniJ. R. (1).
Pozwana wniosła o oddalenie powództwa wywodząc, że powódka w 2001 r. dostała darowiznę od spadkodawczyni w postaci 120.000 zł, która przekracza należny jej zachowek.
Pozwem z dnia 12 listopada 2009 r., powódkaZ. S. (1)zażądała zasądzenia na jej rzecz od pozwanejU. M.kwoty 200.000 zł tytułem zachowku poJ. R. (1).
Pozwana wniosła o oddalenie powództwaZ. S. (1)w całości podnosząc, że rodzice w 1963 r. kupili powódce lokal mieszkalny przyul. (...)wW.. Postępowanie ze wskazanego pozwu toczyło się przed tut. Sądem Okręgowym pod sygn. akt XXV C 1548/09. Postanowieniem, wydanym na rozprawie w dniu 6 sierpnia 2010 r., Sąd połączył tą sprawę do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia ze sprawą o sygn. akt XXV C 304/09.
PowódkaW. D. (1)w toku postępowania wielokrotnie modyfikowała powództwo w zakresie wysokości żądanej kwoty jak i podstawy faktycznej żądania. Do odrębnego postępowania wyłączony został pozew tej powódki przeciwkoT. C.iM. C..
OstatecznieW. D. (1)zażądała zasądzenia na swoją rzecz od pozwanej kwoty 213.110,95 zł tytułem zachowku (jako 1/12 wartości udziału spadkowego) wraz z odsetkami od dnia wniesienia powództwa do dnia zapłaty.
Z kolei powódkaZ. S. (1)zmodyfikowała powództwo, w ten sposób, że zażądała ostatecznie zasądzenia na swoją rzecz od pozwanej kwoty 167.807 zł tytułem zachowku (jako 1/12 wartości udziału spadkowego).
Pozwana podtrzymała swoje wcześniejsze stanowisko.
Wyrokiem z dnia 22 marca 2013 r. Sąd Okręgowy w Warszawie:
w pkt. 1 zasądził odU. M.na rzeczW. D. (1)kwotę 126.604 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 22 marca 2013 r. do dnia zapłaty,
w pkt. 2 powództwoW. D. (1)w pozostałym zakresie oddalił,
w pkt. 3 oddalił powództwoZ. S. (1)w całości;

w pkt. 4 zniósł wzajemnie koszty zastępstwa procesowego międzyW. D. (1)iU. M.;

w pkt. 5 nakazał pobrać na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Warszawie: odU. M.kwotę 6.331 zł tytułem opłaty sądowej od uwzględnionej części powództwaW. D. (1)oraz kwotę 3.579,02 zł tytułem zwrotu części kosztów wynagrodzenia biegłego, odW. D. (1)z zasądzonego roszczenia kwotę 4.326 zł tytułem nieuiszczonej opłaty sądowej od oddalonej części powództwa oraz kwotę 3.182,03 zł tytułem zwrotu części kosztów wynagrodzenia biegłego;
w pkt. 6 zasądził odZ. S. (1)na rzeczU. M.kwotę 3.600 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego;
w pkt. 7 nieuiszczone koszty sądowe w zakresie powództwaZ. S. (1)przejął na rachunek Skarbu Państwa;
w pkt. 8 przyznał adwokatowiŁ. H.ze środków Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Warszawie kwotę 3.600 zł wraz z obowiązująca stawką podatku od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódceZ. S. (1)z urzędu.
Orzeczenie powyższe zapadło na podstawie następujących ustaleń faktycznych i rozważań prawnych sądu pierwszej instancji:
Umową sprzedaży z dnia 20 lipca 1963 r. akt notarialny za Rep.(...), spadkodawczyniJ. R. (1)nabyła – w całości – własnośćlokalu nr (...)w budynku przyul. (...)wW., wraz z prawami związanymi z własnością, za cenę 170.000 zł, uiszczoną przez spadkodawczynię z jej środków własnych.
Również na podstawie umowy sprzedaży z dnia 20 lipca 1963 r. zawartej w tym samym akcie notarialnym, powódkaZ. S. (1)(ówcześnie nosząca panieńskie nazwiskoR.) nabyła własnośćlokalu nr (...)w budynku przyul. (...), wraz z prawami związanymi z własnością, za cenę w kwocie 75.000 zł . Umówioną cenę powódka uiściła ze środków, darowanych jej przez rodziców –J. R. (1)iJ. R. (2).
Lokal nr (...)składał się z 3 pokoi, kuchni, łazienki, holu i przedpokoju o łącznej pow. 81,25 m2, powódka miała prawo do wyłącznego korzystania z jednego pokoju, pozostałe dwa pokoje pozostawały zajęte przez najemców. Przez 29 lat lokal objęty był trybem obowiązkowego kwaterunku.
W dniu 28 maja 1997 r.Z. S. (1)sprzedała w/w lokal.
Wartośćlokalu nr (...)przyul. (...)wW.wraz z prawami związanymi , obciążonego przymusowym trybem najmu,według stanu z dnia 20 lipca 1963 r., a według cen aktualnych, wynosi 426.899 zł.
Umową darowizny z dnia 17 lipca 2001 r., spadkodawczyniJ. R. (1)darowała:
- udział w wysokości ½ we współwłasności gospodarstwa rolnego położonego wZ., obejmującegodziałki ewidencyjne: nr (...)o powierzchni 5993 m((

    2))z obrębu(...), nr(...)o powierzchni 32135 m((

    2))i nr(...)o powierzchni 39003 m((

    2)), obie z obrębu(...), nr(...)o powierzchni 5776 m((

    2))z obrębu(...), nr(...)o powierzchni 23343 m((

    2))z obrębu(...)i nr(...)o powierzchni 9968 m((

    2))z obrębu(...)– na rzecz swojego synaE. R. (1); wartość tego udziału, według stanu z dnia 12 lipca 2001 r., a według cen aktualnych, wynosi 824.631 zł;
- udział w wysokości ½ we współwłasnościdziałki rolnej nr (...)o powierzchni 4039 m2, z obrębu(...), położonej wZ.– na rzecz swojej wnuczki (córkiS. R.),E. R. (2); wartość tego udziału, według stanu z dnia 12 lipca 2001 r., a według cen aktualnych, wynosi 26.079 zł;
- udział w wysokości ½ we współwłasnościdziałki rolnej nr (...)o powierzchni 3081 m2, z obrębu(...), położonej wZ.– na rzecz swojego synaJ. R. (3); wartość tego udziału, we­dług stanu z dnia 12 lipca 2001 r., a według cen aktualnych, wynosi 162.268 zł,
- udziały w wysokości po ½ we współwłasności działek rolnych: nr(...)o powierzchni 4000 m2i nr(...)o powierzchni 4500 m2, z obrębu(...), położonych we wsiS., gminaP.– na rzecz swojego synaJ. R. (3); łączna wartość tych udziałów, według stanu z dnia 12 lipca 2001 r., a według cen aktualnych, wynosi 1.345 zł,
- udział w wysokości ¼ we współwłasnościdziałki rolnej nr (...)o powierzchni 10,94 ha, położonej we wsiN., gminaR.– na rzecz swojego synaJ. R. (3); wartość tego udziału, według stanu z dnia 12 lipca 2001 r., a według cen aktualnych, wynosi 13.294 zł,
- udział w wysokości ½ we współwłasnościdziałki rolnej nr (...)o ówczesnej powierzchni 6,65 ha (wyspa rzeczna ulegająca zalewom i zmianie powierzchni), położonej we wsiL., gminaR.– na rzecz swojego synaJ. R. (3); wartość tego udziału, według stanu z dnia 12 lipca 2001 r., a według cen aktualnych, wynosi 2.815 zł,
Umowa darowizny z dnia 17 lipca 2001 r. zawierała również oświadczenieE. R. (1), że zobowiązuje się on zapłacić na rzecz powódkiW. D. (1):
a) kwotę 40.000 zł jako równowartość spłaty dochodzonej w postępowaniu sądowym w sprawie IV C 1146/98 dotyczącym zobowiązań, wynikających z testamentu ojca stron –J. R. (2),
b) kwotę 80.000 zł – zgodnie z życzeniemJ. R. (1)– z uwagi na darowiznę udziału w gospodarstwie rolnym. Kwoty teE. R. (1)zapłacił powódceW. D. (1).
Umową darowizny z dnia 21 stycznia 2004 r., spadkodawczyniJ. R. (1)darowała udział w wysokości ½ we współwłasnościlokalu nr (...)przyul. (...)wW.na rzecz pozwanejU. M..
W dniu 20 listopada 2006 r.,J. R. (1)zmarła. Spadek po niej nabyła w całości, na podstawie testamentu w formie aktu notarialnego z dnia 12 lipca 2001 r., córka – pozwana w niniejszej sprawieU. M.. W testamencie tym spadkodawczyni jednocześnie oświadczyła, że pozostałe dzieci nie zostały powołane do spadku, gdyż już otrzymały udziały w działkach jak i darowizny, których wysokość przekracza wartość ustawowego udziału w spadku.
W chwili śmierci,J. R. (1)była wdową i do kręgu jej spadkobierców ustawowych należy jej sześcioro dzieci: powódkiW. D. (1)iZ. S. (1), pozwanaU. M.orazS. R.,J. R. (3)iE. R. (1).
Majątek spadkodawczyni, na datę zgonu spadkodawczyni, obejmował udział wynoszący ½ we współwłasności – stanowiącego odrębny przedmiot własności –lokalu mieszkalnego nr (...)o pow. 81,25 m2w budynku przyul. (...)wW., z którego własnością związany był udział wynoszący ½ części we współwłasności części wspólnych budynku i urządzeń, które nie służą wyłącznie do użytku właścicieli poszczególnych lokali oraz w prawie użytkowania wieczystego działki gruntu o powierzchni 574 m2.
W dniu 18 grudnia 2009 r. pozwana sprzedała w/wlokal nr (...)za cenę w kwocie 1 100 000 zł.
Wartość udziału ½ we współwłasnościlokalu mieszkalnego nr (...)stanowiącego darowiznę uczynioną przez spadkodawczynię na rzecz pozwanej według stanu z daty darowizny, a według cen aktualnych wynosi 550.000 zł.  W tych okolicznościach Sad Okręgowy uznał, że pozwana nie udowodniła swych twierdzeń stosownie doart. 6 k.c., że spadkodawczyni nabyła w 1963 r.lokal mieszkalny nr (...)przyul. (...)za środki należące do majątku wspólnego spadkodawczyni i jej męża. Zdaniem Sądu twierdzenia te zostały stworzone jedynie na potrzeby niniejszego procesu. Należy podkreślić, że w umowie sprzedaży z 1963 r. spadkodawczyni oświadczyła, że nabycia lokalu dokonuje ze swoich funduszy osobistych i tylko ona została wpisana do księgi wieczystej. Następnie w umowie darowizny z dnia 21 stycznia 2004 r. spadkodawczyni darując pozwanej udział ½ w w/w lokalu potwierdziła, że lokal ten nabyła za fundusze osobiste do majątku odrębnego, a więc wówczas pozwana nie zaprzeczała oświadczeniu spadkodawczyni.
Nieprzekonujące są sugestie, zawarte w zeznaniach pozwanej, jakoby zawarcie w umowie z dnia 20 lipca 1963 r. wzmianki, że spadkodawczyni dokonuje zakupulokalu nr (...)ze swoich „funduszów osobistych”, wynikało z ówcześnie obowiązujących przepisów prawnych, zgodnie z którymi małżonkowie nie mogli posiadać dwóch mieszkań. Przy ustaleniu liczby lokali mieszkalnych, zajmowanych przez małżonków, nie miało bowiem znaczenia, czy prawo własności lokalu przysługiwało jednemu małżonkowi, czy obydwojgu małżonkom wspólnie. Natomiast z ogólnych relacji świadkaE. R. (1)i powódkiW. D.wynika, że spadkodawczyni dysponowała majątkiem odrębnym z tytułu spadkobrania po swoich rodzicach.
Treści umowy kupna-sprzedaży w formie aktu notarialnego, co do nabycia przez spadkodawczynięlokalu nr (...)przyul. (...)ze środków własnych, nie można też przekonująco podważyć, powoływanym przez pozwaną, rzekomym istnieniem w rodzinie spadkodawczyni przekonania, żelokal nr (...)jest współwłasnością spadkodawczyni i jej męża –J. R. (2). Istnienie takiego przekonania nie zostało zresztą wykazane przez pozwaną.
Podobnie powódkaZ. S. (1)nie udowodniła swych twierdzeń, że pieniądze na zakup przez niąlokalu nr (...)przyul. (...)pochodziły od jej babci i dziadka (rodziców jej ojca), którzy byli jednocześnie jej rodzicami chrzestnymi – według relacji powódki pieniądze te otrzymał w jej imieniu ojciec (powódka miała wówczas 15 lat) ,,gdzieś” w 1959 r. od babci, która zmarła w 1960 r. Twierdzenia te Sąd uznał za niewiarygodne stworzone jedynie na potrzeby niniejszego procesu. Zdaniem Sądu Okręgowego bezsporne jest, że powódkaZ. S.– mająca w 1963 r. 19 lat – nie dokonała zakupulokalu nr (...)w budynku przyul. (...)ze środków własnych. Relacja powódkiZ. S.budzi natomiast wątpliwości, już z tego powodu, że nie jest jasne, z jakich przyczyn ojciec powódki miałby, jak sugeruje powódka ukrywać fakt darowizny przed innymi osobami, w tym i spadkodawczynią. Zdaniem Sądu w świetle zasad doświadczenia życiowego logicznym jest ustalenie, że zakup mieszkania przez powódkę sfinansowany był przez jej rodziców, którzy prowadzili gospodarstwo rolne stanowiące ich wspólną własność.
W ocenie Sądu Okręgowego niewiarygodne jest również twierdzenie powódkiW. D. (1), że wszystkie sumy zapłacone jej przez brataE. R. (1)zgodnie z jego zobowiązaniem w umowie darowizny z dnia 17 lipca 2001 r. były spłatą z tytułu testamentu ojca stron, albowiem przeczy temu sam treść tego aktu notarialnego.
Z treści umowy wynika jednoznacznie istnienie ścisłej korelacji między darowaniem przez spadkodawczynięE. R. (1)udziału w wysokości ½ we współwłasności gospodarstwa rolnego położonego wZ., a wyrażeniem przez spadkodawczynię życzenia – spełnionego przezE. R. (1)– by w związku z dokonaną na jego rzecz darowiznąE. R. (1)zapłacił powódce kwotę 80.000 zł. Dokonanie przez spadkodawczynię darowizny udziału we współwłasności gospodarstwa rolnego na rzeczE. R. (1), stanowiące element działań, zmierzających do rozdysponowania majątku spadkodawczyni między jej dzieci, połączone było z zapewnieniem powódceW. D. (1)stosownej rekompensaty pieniężnej, którą wypłacić miał obdarowany.
Opinia biegłegoA. Z., dotycząca wyceny darowizn dokonanych umową z 2001 r. oraz wartościlokalu nr (...)obciążonego przymusowym trybem najmu jest w pełni kompleksowa i wiarygodna. W ocenie Sądu, biegły w przekonujący sposób wyjaśnił trafność zastosowanej przez siebie metodologii szacowania oraz niesłuszność wątpliwości stron w tym zakresie. Całkowicie chybione było natomiast domaganie się przez powódkęZ. S.wzięcia pod uwagę, przy wycenie lokalu, całego okresu jego przymusowego najmu po dacie zawarcia umowy. Sąd Okręgowy podkreślił, że znaczenie w sprawie ma zaktualizowana wartość dokonanej na rzecz powódki darowizny, wyliczona stosownie do wartości lokalu, zakupionego przez powódkę za środki z tej darowizny, chodzi tu o wartość lokalu według stanu z daty zakupu. Stan taki nie obejmuje zaś z pewnością stanów i zdarzeń, które miały miejsce później, a zwłaszcza faktycznej długości okresu korzystania z lokalu przez osoby trzecie. Nie sposób bowiem przyjąć, że strony umowy z dnia 20 lipca 1963 r., ustalając cenę sprzedaży, a priori przewidziały faktyczny okres „najmu przymusowego”. W konsekwencji, Sąd oddalił wniosek powódki o dopuszczenie dowodu z kolejnej opinii uzupełniającej.
Odnośnie wyceny ½ udziału we własnościlokalu nr (...)wraz z prawami związanymi będącego przedmiotem spadku oraz takiego samego udziału w tym lokalu będącego przedmiotem darowizny na rzecz pozwanej, to stosownie do zgodnych wniosków stron cena sprzedaży tego lokalu uzyskana przez pozwaną stanowiła podstawę ustalenia wartości spadku i przedmiotowej darowizny. Z tej przyczyny pominięta została opinia biegłegoA. Z.w zakresie dotyczącym wartościlokalu nr (...)przyul. (...)wW., jednakże sąd pierwszej instancji zauważył, że wycena ta koresponduje z ceną sprzedaży lokalu uzyskaną przez pozwaną.
Żadna ze stron nie wykazała zgodnie z treściąart. 6 k.c.dokonania innych darowizn przez spadkodawczynię.
Nie znalazły też, zdaniem Sądu Okręgowego, wiarygodnego potwierdzenia zeznania powódkiZ. S., jakoby w skład spadku poJ. R. (1)wchodziły środki, zgromadzone na rachunku bankowym oraz wyroby srebrne i złote. Przedstawione natomiast przez nią dane co do wyrobów srebrnych i złotych cechują się znacznym stopniem ogólnikowości, a przy tym powódka nie była w zasadzie w stanie wyjaśnić, co miało stać się z tymi wyrobami. Z drugiej strony, brak również potwierdzenia zeznań pozwanej, jakoby powódkaZ. S.otrzymała obraz po spadkodawczyni, warty 20.000 zł.
W ocenie Sądu Okręgowego zeznania świadkówJ. R. (3)iS. R.nie wniosły istotnych dla sprawy okoliczności.
Nie ma również znaczenia dla sprawy decyzja ustalająca wysokość podatku od spadków i darowizn, nie stanowi bowiem długu spadkowego podatek uiszczony przez pozwaną od spadku, jest on należnością publicznoprawną obciążającą spadkobiercę, a nie spadek.
W tych okolicznościach Sąd Okręgowy stwierdził, że krąg ustawowych spadkobiercówJ. R. (1)obejmuje szóstkę jej dzieci.
Przy dziedziczeniu ustawowym przypadający każdej z powódek udział wynosiłby zgodnie zart. 931 k.c.- 1/6 części spadku.
Każdej z powódek zgodnie zart. 991 § 1 k.c., należy się zachowek w wysokości połowy udziału w spadku przypadającego im z ustawy, tj. w wysokości 1/12 wartości spadku.
Masa spadkowa poJ. R. (1)obejmowała jedynie udział w wysokości ½ we współwłasnościlokalu mieszkalnego nr (...)w budynku przyul. (...). Wartość tej masy spadkowej, według cen aktualnych, wynosi więc 550.000 zł.
Sąd uznał, że pierwszą z podlegających uwzględnieniu darowizn jest dokonana w 1963 r. na rzecz powódkiZ. S., przez oboje jej rodziców, darowizna kwoty 75.000 zł na cenę nabycialokalu nr (...)w budynku przyul. (...). Podkreślenia wymaga tu, że darowizna dokonana została w ścisłym związku z transakcją zakupu skonkretyzowanego lokalu, a kwota darowizny odpowiadała kwocie ceny nabycia, tj. wartością lokalu, co – w świetle zasad doświadczenia życiowego i w kontekście stosunkowo młodego wieku powódki w chwili darowizny, nakazuje przyjąć, że celem darczyńców było bezpośrednie zapewnienie córce lokalu mieszkalnego, a nie dostarczenie jej tylko środków finansowych na zakup takiego lokalu. Należy przy tym zwrócić uwagę, że budynek mieszkalny jednopiętrowy przyul. (...)obejmował tylko dwa lokale:lokal nr (...)położony na parterze budynku nabyty przez powódkęZ. S. (1)orazlokal nr (...)położony na piętrze nabyty przez spadkodawczynię, a więc umowy sprzedaży z 1963 r. obejmowały łącznie całą nieruchomość gruntową i budynkową przyul. (...).
W tej sytuacji, ze względu na dyspozycjęart. 995 § 1 k.c., nakazującą kierować się „cenami aktualnymi”, do spadku doliczyć należało sumę, wyliczoną stosownie do zaktualizowanej wartościlokalu nr (...).
Wartośćlokalu nr (...)według cen aktualnych wynosi 426.899 zł.
Należy przyjąć, że spadkodawczyni i jej mąż mieli równe udziały w majątku wspólnym (ze względu na datę dokonania darowizny, zastosowanie znajduje tuart. 25 § 2 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. – Kodeks rodzinny, Dz. U. nr 34 z 1950 r., poz. 308 z późn. zm.), zatem do spadku poJ. R. (1)doliczyć trzeba połowę zaktualizowanej wartości przedmiotu darowizny na rzecz powódkiZ. S.– to jest kwotę 213.449,50 zł.
Ponadto, Sąd Okręgowy uznał, że doliczeniu do spadku podlegają:
- dokonana na rzeczE. R. (1)darowizna udziału w wysokości ½ we współwłasności gospodarstwa rolnego położonego wZ.; aktualna łączna wartość tej darowizny wynosi 824.631 zł,
- dokonana na rzecz wnuczki spadkodawczyni (córkiS. R.),E. R. (2), darowizna udziału w wysokości ½ we współwłasnościdziałki rolnej nr (...)z obrębu(...)wZ.; aktualna wartość tej darowizny wynosi 26.079 zł,
- dokonana na rzeczJ. R. (3)darowizna udziału w wysokości ½ we współwłasnościdziałki rolnej nr (...)z obrębu(...)wZ.; aktualna wartość tej darowizny wynosi 162.268 zł,
- dokonana na rzeczJ. R. (3)darowizna udziałów w wysokości po ½ we współwłasności działek rolnych: nr(...)i nr(...)z obrębu(...)we wsiS.; aktualna wartość tej darowizny wynosi 1.345 zł,
- dokonana na rzeczJ. R. (3)darowizna udziału w wysokości ¼ we współwłasnościdziałki rolnej nr (...)we wsiN.; aktualna wartość tej darowizny wynosi 13.294 zł,
- dokonana na rzeczJ. R. (3)darowizna udziału w wysokości ½ we współwłasnościdziałki rolnej nr (...)we wsiL.; aktualna wartość tej darowizny wynosi 2.815 zł,
- dokonana na rzecz pozwanej darowizna udziału w wysokości ½ we współwłasnościlokalu nr (...)przyul. (...)wW.; aktualna wartość tej darowizny wynosi 550.000 zł.
Wartość darowizn, podlegających doliczeniu do spadku, wynosi zatem 1.793.881,50 zł. Podstawą wyliczenia należnego powódkom zachowku jest więc suma wartości masy spadkowej (550.000 zł) i wartości darowizn podlegających doliczeniu do spadku (1.793.881,50 zł), która wynosi 2.343.881,50 zł.
Skoro każdej z powódek przysługuje zachowek w wymiarze 1/12 wartości spadku, to wysokość roszczenia każdej z powódek z tego tytułu wynosiłaby po 195.323,46 zł.
Roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia przysługuje jednak tylko wtedy, gdy uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu. W szczególności, darowiznę dokonaną przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek (art. 996 zd. 1 k.c.).
PowódkaZ. S. (1)otrzymała w 1963 r. darowiznę środków na zakuplokalu mieszkalnego nr (...)w budynku przyul. (...). Aktualna wartość tej darowizny, w części (1/2) podlegającej uwzględnieniu jako pochodząca odJ. R. (1), wynosi 213.449,50 zł, zatem jest wyższa od wyliczonej kwoty zachowku. Oznacza to, że powódkaZ. S. (1)nie ma względem pozwanej roszczenia o zapłatę jakiejkolwiek sumy ze wskazanego tytułu (art. 991 § 2 k.c.a contrario). Powództwo tej powódki należało zatem oddalić w całości.
Odnośnie powódkiW. D. (1), zdaniem Sądu Okręgowego nie sposób tu wprost uwzględnić określonej w umowie darowizny z dnia 17 lipca 2001 r.  kwoty 80 000 zł, którą zobowiązał się zapłacićE. R. (1)na jej rzecz ,,zgodnie z życzeniem matkiJ. R. (1), z uwagi na darowiznę udziału w gospodarstwie rolnym”, jednakże nie jest to okoliczność dla sprawy nieistotna. To postanowienie umowne należy zdaniem Sądu ocenić jako zobowiązanie się obdarowanegoE. R. (1)do świadczenia na rzecz osoby trzeciej (art. 393 § 1 k.c.).
E. R. (1)zapłacił powódce powyższą kwotę, tak więc powódka odniosła korzyść majątkową z tytułu darowizny dokonanej przez spadkodawczynię na rzeczE. R. (1).
W tym kontekście Sąd zaznaczył, że roszczenie o zachowek podlega ocenie w świetle zasad współżycia społecznego. Sąd Okręgowy, powołując się na wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 16 grudnia 2009 r. (I A Ca 869/09, LEX nr 628229) wskazał, że odwołanie tych zasad winno służyć ochronie zobowiązanego do zachowku w sytuacji, gdy wysokość zachowku będzie nadmierna.
Przy obliczaniu zachowku Sąd uwzględnił wartość darowizny otrzymanej od spadkodawczyni przezE. R. (1)w łącznej kwocie 824.631 zł - zaś 1/12 (ułamek odpowiadający wysokości zachowku) tej sumy to kwota 68.719,25 zł i zdaniem Sądu mając na uwadze treśćart. 5 k.c.należało zmniejszyć przypadającyW. D. (1)zachowek o tę kwotę 68.719,25 zł – gdyż z tytułu tej darowizny otrzymała już korzyść majątkową odE. R. (1).
195.323,45 zł minus 68 719,25 zł = po zaokrągleniu 126.604 zł – tę kwotę zdaniem Sadu należało zasądzić jako zachowek na rzeczW. D. (1).
Zdaniem Sadu Okręgowego uwzględnienie omawianej darowizny w określeniu wysokości zachowku należnegoW. D. (1), prowadziłoby do nieuzasadnionego odniesienia przez tą powódkę podwójnej korzyści (najpierw z zapłaty przezE. R. (1)określonej sumy w związku z darowizną dokonaną na jego rzecz przez spadkodawczynię, a następnie z podwyższenia zachowku na skutek doliczenia wartości tej samej darowizny do spadku), co byłoby nie do pogodzenia z zasadami współżycia społecznego.
Sąd Okręgowy podkreślił, że roszczenie o zachowek staje się wymagalne z chwilą określenia przez sąd jego wysokości według cen z daty orzekania o nim i dopiero z tą datą staje się możliwe naliczenie odsetek za opóźnienie (tak: Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 18 listopada 1997 roku w sprawie I ACa 690/97). Sąd orzekający w niniejszej sprawie podzielając to stanowisko zasądził odsetki za okres od daty wyrokowania, w pozostałym natomiast zakresie powództwoW. D. (1)podlega oddaleniu.
Konsekwencję rozstrzygnięć w przedmiocie żądań pozwów stanowią rozstrzygnięcia co do kosztów procesu.
W sprawie zostały poniesione wydatki na wynagrodzenie biegłego w łącznej kwocie 15.522,10 zł (k. 261, 659, 698) – koszty te należało rozliczyć po połowie co do każdego z powództw tj. po 7.761,05 zł.
PowódkaZ. S. (1)została jednak zwolniona od kosztów opinii biegłego. W warunkach więc, gdy jest ona stroną w całości przegrywającą postępowania, to przypadająca na nią część wydatków na opinię biegłego obciąża ostatecznie Skarb Państwa (art. 113 ust. 1 i 2 a contrario u.k.s.c. w zw. zart. 98 § 1 k.p.c.). Powódka ta jest zatem zobowiązana wyłącznie do zwrócenia pozwanej poniesionych przez tą ostatnią kosztów zastępstwa procesowego (art. 98 § 1 i 3 k.p.c.), w kwocie 3.600 zł (§ 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, Dz. U. nr 163 z 2002 r., poz. 1348 z późn. zm.).
Mając z kolei na uwadze wynik procesu między powódkąW. D. (1)a pozwaną (powódka jest stroną wygrywającą w 59 %, a pozwana w 41%), Sąd wzajemnie zniósł koszty zastępstwa procesowego między tymi stronami (art. 100 k.p.c.) oraz proporcjonalnie obciążył strony kosztami sądowymi: pozwaną – nieuiszczoną opłata od uwzględnionej części powództwa, w kwocie 6.331 zł, a powódkę – nieuiszczoną opłata od oddalonej części powództwa, w kwocie 4.326 zł (art. 113 ust. 1 i 2 u.k.s.c. w zw. zart. 100 k.p.c.).
Obie wskazane strony obciążyć nadto należało kosztami opinii biegłego w kwocie 7.761,05 zł, stosownie do wyniku sprawy: pozwaną w kwocie 4.579,02 zł (59% całości), jednakże ze względu na uiszczenie przez nią zaliczki w kwocie 1.000 zł pozostała tu jeszcze do zapłaty kwota 3 579,02 zł, natomiast powódkęW. D. (1)w kwocie 3 182,03 zł (41% całości).
Dla powódkiZ. S. (1)ustanowiony został adwokat z urzędu, którym wyznaczony został adw.Ł. H..
Koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi Skarb Państwa (art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze, t. jedn.: Dz. U. nr 146 z 2009 r., poz. 1188 z późn. zm.).
Koszty te obejmują opłatę w wysokości 3.600 zł (§ 19 ust. 1 w zw. z § 6 pkt 6 r.o.a.), podwyższoną o obowiązującą stawkę podatku od towarów i usług (§ 2 ust. 3 r.o.a.).
Apelacje od powyższego orzeczenia wniosły powódkiW. D. (1),Z. S. (1)oraz pozwanaU. M..
W. D. (1)zaskarżając wyrok w części, tj. w zakresie punktu 2 oddalającego jej powództwo w pozostałym zakresie tj. ponad kwotę 126.604 zł oraz w zakresie punktu 4 i 5 w części dotyczącej obciążeniaW. D. (1)kosztami postępowania w postaci części opłaty sądowej i kosztów wynagrodzenia biegłego, zarzuciła Sądowi Okręgowemu:
- naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.w zw. zart. 5 k.c.poprzez błędną ocenę zgromadzonych w sprawie dowodów w postaci aktu notarialnego z dnia 12.07.2001 r. oraz zeznań powódkiW. D. (1)i zeznańE. R. (1)polegającą na przyjęciu, żeW. D. (1)otrzymała korzyść majątkową odE. R. (1), która to obliguje Sąd do zmniejszenia jej zachowku z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego,
- naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.poprzez błędną i sprzeczną z zasadami logicznego rozumowania interpretację dowodów zgromadzonych w sprawie i przyjęcie, że spadkodawczyni i jej mążJ. R. (2)nie posiadali umowy o rozdzielności majątkowej,
- naruszenie art. 113 ust 1 i 2 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w zw. zart. 100 k.p.c.poprzez obciążenie powódki kosztami opinii biegłego, o którego powołanie powódka nie wnosiła oraz kosztami opłaty sądowej od której powódka była zwolniona w całości.
W konkluzji apelacji powódka wniosła o:
- zmianę zaskarżonego wyroku w punkcie 2 i zasądzenie od pozwanej na rzecz powódkiW. D. (1)kwoty 213.110,95 zł tytułem zachowku po zmarłej matceJ. R. (1)wraz z odsetkami od dnia 22 marca do dnia zapłaty;
- zmianę zaskarżonego wyroku w punkcie 4 i zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych;
- zmianę zaskarżonego wyroku w punkcie 5 i orzeczenie, iż powódkaW. D. (1)nie ponosi kosztów postępowania w całości;
- zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie odwoławcze;
PowódkaZ. S. (1)zaskarżając wyrok w części w zakresie pkt. 3 i 6 i zarzuciła Sądowi Okręgowemu:
- nieuprawnione orzeczenie sprzeczne z osnową dokumentu w formie aktu notarialnego, z którego w żaden sposób nie wynika by zamiast sprzedaży doszło do darowizny, względnie by środki na zakup nieruchomości pochodziły z takiego źródła, a strona pozwana, na której spoczywał ciężar dowodu nie wykazała, aby doszło do darowizny,
- błąd w ustaleniach faktycznych polegający na uznaniu, żeZ. S. (1)otrzymała darowiznę na rzecz zakupu mieszkania przy ul.(...)wW.od rodziców iJ. R. (2)z ich majątku wspólnego,
- oddalenie wniosku o uzupełniającą opinię biegłego w zakresie nieruchomości przy ul.(...), co prowadziło do ustalenia zbyt wygórowanej wartości nieruchomości,
- brak zaliczenia wszystkich darowizn na schedę spadkową, co dotyczy darowizny na rzeczJ. R. (3)- mieszkanie przy ul.(...)wW.o pow. 140 m2, nie uwzględniono też w opinii biegłegoZ.3 budynków magazynowo - mieszkalnych na nieruchomościE. R. (1)położonej wZ.,
- dowolną ocenę okoliczności zakupu nieruchomości przyul. (...)wW.poprzez nieuprawnione wskazanie, iż środki na jej zakup pochodziły z darowizny.
W konkluzji apelacji powódka wniosła o zmianę wyroku poprzez zasądzenie na rzecz powódki kwoty 167.807 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia powództwa, obciążenie stronę przeciwną kosztami postępowania w sprawie oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu za drugą instancję, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania
PozwanaU. M.zaskarżyła wyrok w zakresie zasądzenia od niej na rzecz powódkiW. D. (1)kwoty 126.604 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 22 marca 2013 r. do dnia zapłaty, tj. w zakresie punktu 1 orzeczenia oraz w części wzajemnie znoszącej koszty zastępstwa procesowego międzyW. D. (1)iU. M., tj. w zakresie punktu 4 orzeczenia, a także w części nakazującej pobrać na rzecz Skarbu Państwa odU. M.kwotę 6.331 zł tytułem opłaty sądowej od uwzględnionej części powództwaW. D. (1)oraz kwotę 3.579,02 zł tytułem zwrotu części kosztów wynagrodzenia biegłego, tj. w zakresie punktu 5 tiret 1 orzeczenia.
Sądowi Okręgowemu zarzuciła:
- naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na treść orzeczenia 233k.p.c.poprzez zaniechanie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego prowadzącego do sprzeczności ustaleń Sądu z treścią tego materiału oraz dokonanie oceny dowodów w sposób nieuprawniony i wykraczający poza dozwolony zakres swobody sędziowskiego uznania, co skutkowało błędnym uznaniem, iż powódkaW. D. (1)nie otrzymała od matkiJ. R. (1)pomocy przy budowie domu położonego wI.przyul. (...)w formie pieniężnej oraz w postaci materiałów budowlanych;
- naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanieart. 5 k.c.odnosząc się jedynie do części roszczeniaW. D. (1)pomimo istnienia przesłanek ku zastosowaniuart. 5 k.c.odnośnie całości roszczeniaW. D. (1), ponieważ z całokształtu okoliczności sprawy wynika, iżW. D. (1)otrzymała od swojej matkiJ. R. (1)pomoc materialną przyjmującą różne formy o wartości znacznie przekraczającej wysokość obliczonego dla niej zachowku przypadającego ze spadku po spadkodawczyniJ. R. (1),
- naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niezastosowanieart. 948 k.c.w sytuacji, kiedy prawidłowa wykładnia testamentu sporządzonego przezJ. R. (1)oraz przepisówprawa spadkowegojest kluczowa dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.
W konkluzji apelacji pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia w zaskarżonej części i oddalenie powództwaW. D. (1)w całości oraz zasądzenie odW. D. (1)na rzeczU. M.kosztów postępowania za I instancję, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Wszystkie apelacje jako pozbawione uzasadnionych podstaw prawnych podlegały oddaleniu.
W pierwszym rzędzie należy stwierdzić, że Sąd Apelacyjny zgadza się z ustaleniami faktycznymi poczynionymi przez Sąd Okręgowy i ustalenia te przyjmuje za własne.
Stąd też zarzuty wszystkich apelacji kwestionujące owe ustalenia sąd drugiej instancji uznaje za niezasadne.
Odnośnie do apelacji powódkiZ. S. (1)nie można zgodzić się z zarzutem, jakoby Sąd Okręgowy błędnie, ponieważ niezgodnie z dokumentem w postaci aktu notarialnego ustalił, że doszło do darowizny na jej rzecz. Powódka nie jest nawet w stanie w apelacji przekonująco uzasadnić swojego stanowiska co do tego, że do darowizny nie doszło. Wbrew treści apelacji, powódki nie chroni domniemanie, że środki na zakup lokalu mieszkalnego stanowiły jej własne środki, co powodowałoby przerzucenie ciężaru dowodu co do uczynionej na rzecz powódki darowizny na pozwaną. Sąd Okręgowy nie przekroczył granic swobodnej oceny dowodów uznając, że w świetle zasad doświadczenia życiowego oraz w kontekście młodego wieku powódki w chwili uzyskania przez nią tytułu własności do lokalu mieszkalnego, celem darczyńców było bezpośrednie zapewnienie córce lokalu mieszkalnego, a nie dostarczenie jej tylko środków finansowych na zakup mieszkania. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie może budzić wątpliwości konstatacja Sądu Okręgowego, że pieniądze przeznaczone na zakup lokalu mieszkalnego pochodziły od rodziców powódki.
Podkreślenia również wymaga, że powódka w apelacji nie wskazuje żadnych konkretów, z których wynikałoby, że dysponowała środkami na zakup mieszkania w 1963 r. Jej twierdzenia, że istniało szereg źródeł, z których środki te mogły pochodzić jak choćby to, że pracowała w gospodarstwie rolnym, zajmowała się młodszym rodzeństwem, co mogło przysparzać jej środków finansowych, a nadto, że majątek po dziadkachT.iF.był znaczny, są tak ogólne, że trudno się do nich ustosunkować. Powódka zdaje się sama nie jest przekonana, że środki na zakup mieszkania pochodziły z innych źródeł aniżeli od rodziców, skoro twierdzi, że środki te nie musiały wcale pochodzić odJ. R. (1), czy też wspólnie od jej rodziców.
Odnośnie do zarzutu powódki co do oddalenia jej wniosku o dopuszczenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego wskazać należy, że powódka działająca przez profesjonalnego pełnomocnika popada w sprzeczność. Z jednej strony w piśmie datowanym 11 lipca 2012 r. wniosła o wezwanie biegłego w związku z zarzutem przyjęcia zbyt niskich współczynników do wyliczeń i niekorzystnego wyboru nieruchomości porównawczych co spowodowało, że wartość wycenianej nieruchomości jest zbyt niska. Z drugiej natomiast strony powódka podnosząc w apelacji zarzut bezzasadnego oddalenia wniosku o dopuszczenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego do spraw wyceny nieruchomości, jako skutek błędnej decyzji Sądu Okręgowego wskazuje przyjęcie w opinii zbyt wygórowanej wartości nieruchomości.
Ponadto podkreślić należy, że po wydaniu, zdaniem powódki błędnego postanowienia oddalającego wniosek dowodowy, powódka nie złożyła zastrzeżenia w trybieart. 162 k.p.c.w związku z popełnionym przez Sąd Okręgowy uchybieniem przepisomkodeksu postępowania cywilnego.
Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie stanowiskiem strona nie może skutecznie zarzucać w apelacji uchybienia przez sąd przepisom postępowania, dotyczącego wydania postanowienia oddalającego wnioski o przeprowadzenie dowodów, jeżeli w trybieart. 162 k.p.c.nie zwróciła uwagi sądu na to uchybienie (vide np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 2013 r. I CSK 713/12, LEX nr 1391108). Oznacza to, że choć taki zarzut został w apelacji podniesiony, jego ewentualna skuteczność zależy od wcześniejszego złożenia zastrzeżenia, jak również od tego, czy dowód taki miałby istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia. Choć powódka w apelacji nie podniosła zarzutu naruszenia prawa procesowego – art. 232 zd. drugiek.p.c., to podkreślić należy, że w ocenie Sądu Apelacyjnego brak było podstaw do działania z urzędu sądu pierwszej instancji i ewentualne dopuszczenie takiego dowodu z urzędu w realiach procesu kontradyktoryjnego i wówczas, gdy strony zastępowane są przez profesjonalnych pełnomocników.
Wbrew twierdzeniom zawartym w apelacji powódkiZ. S. (1)opinia biegłego obejmuje wycenę zabudowanych działek będących przedmiotem darowizny na rzeczE. R. (1), natomiast brak jest w aktach sprawy dowodów na okoliczność uczynionej na rzeczJ. R. (3)darowizny lokalu mieszkalnego.
Powyższe okoliczności, zdaniem Sądu Apelacyjnego świadczą o bezzasadności apelacjiZ. S. (1).
Odnośnie do apelacji powódkiW. D. (1)Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że nie jest zasadny zarzut sformułowany w punkcie pierwszym apelacji. Należy zwrócić uwagę, że w akcie notarialnym z dnia 12 lipca 2001 r. wszyscy stawający, w tym równieżW. D. (1)oświadczyli, że w związku z treścią tego aktu i dokonaniem na rzeczE. R. (1)darowizny udziału we własności nieruchomości, nie zgłaszają roszczeń finansowych w stosunku doE. R. (1)wynikających z zapisu w testamencieJ. R. (2)jak i ewentualnego zachowku, natomiastW. D. (1)zobowiązana została przez matkę do wycofania zawisłej w Sądzie Okręgowym sprawy i umorzenia postępowania bez orzekania o kosztach postępowania. W ocenie Sądu Apelacyjnego przywołana w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia argumentacja w przedmiocie uznania przekazanej przezE. R. (1)na rzeczW. D. (1)kwoty 80.000 zł za mającą istotne znaczenie dla kwestii zachowku, jest przekonująca. Nie można, jak tego chce powódka uznać, że kwota ta stanowiła spłatę związaną wyłącznie z rozporządzeniami dokonanymi przezJ. R. (2). Przekazanie kwoty 80.000 zł jak wynika z treści aktu miała ścisły związek z dokonaną przez spadkodawczynięJ. R. (1)darowizną. Wbrew zawartym w uzasadnieniu apelacji twierdzeniom co do istnienia między małżonkamiJ.iJ. R. (2)rozdzielności małżeńskiej stwierdzić należy, że z niczego nie wynika taka okoliczność, a już z pewnością nie można w tym zakresie opierać się na treści aktu notarialnego z 2001 r., skoro nabycie przezZ. S. (1)własności lokalu mieszkalnego przyulicy (...)nastąpiło w czasie trwania małżeństwa jej rodziców lecz w 1963 r.
Odnośnie do apelacji pozwanej podkreślenia wymaga, o czym była mowa wyżej, że zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.nie jest zasadny. Sąd w prawidłowy sposób dokonał oceny materiału dowodowego w zakresie uczynionych przez spadkodawczynię darowizn na rzecz poszczególnych dzieci. Pozwana, podnosząc zarzut niewzięcia przez Sąd Okręgowy pod uwagę udzielanejW. D. (1)pomocy finansowej i rzeczowej przy budowie domu, sama w uzasadnieniu apelacji stwierdza, że w aktach brak jest dowodów udzielania takiej pomocy. Bezzasadne jest w ocenie sądu drugiej instancji stanowisko pozwanej, że skoro brak jest innych dowodów, to w tym zakresie sąd powinien dać wiarę zeznaniomZ. S. (1)przesłuchanej w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku.
Mając powyższe na uwadze należy również podkreślić, że nie jest również zasadne odwoływanie się przez pozwaną do klauzuli generalnej wyrażonej wart. 5 k.c.
W orzecznictwie i literaturze podkreśla się, że roszczenie o zachowek w konkretnym przypadku może być uznane za sprzeczne zart. 5 k.c.Ma to miejsce jednak w wypadkach wyjątkowych, w szczególności przy uwzględnieniu drugiej z wymienionych wart. 5 k.c.klauzul, a mianowicie zasad współżycia społecznego. Taka sprzeczność z zasadami współżycia zachodziłaby wówczas, gdyby w świetle zasad lub wartości moralnych, powszechnie, społecznie akceptowanych, żądanie zapłaty należności z tytułu zachowku musiało być ocenione negatywnie. Rozpatrując ocenę roszczenia o zachowek przez pryzmat naruszenia zasad współżycia społecznego, trzeba mieć na uwadze, że prawa uprawnionego do zachowku, przysługują mu ze względu na szczególny, bardzo bliski stosunek rodzinny, istniejący między nim a spadkodawcą. Nie bez znaczenia jest też i to, że służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych oraz realizacji zasady, iż nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dobrowolnie, z pominięciem swoich najbliższych. Względy te nakazują szczególną ostrożność przy podejmowaniu oceny o nadużycia prawa żądania zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wysokości zachowku, która nie może opierać się jedynie na ogólnym odwołaniu się do klauzuli generalnej zasad współżycia (tak wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 maja 2013 r., I A Ca 334/13, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 24 lutego 2014 r., I A Ca 1204/13).
Wobec powyższego brak jest podstaw do zastosowania w przedmiotowej sprawieart. 5 k.c.
Odnośnie do zarzutu naruszenia przez Sąd Okręgowyart. 948 k.c.wskazać należy, że wykładnia testamentu może dotyczyć jedynie oświadczenia woli zawartego w testamencie ważnie sporządzonym, bowiem tylko taka czynność prawna może być przedmiotem interpretacji. Po drugie, wykładnia testamentu może dotyczyć tylko jego treści i jej przedmiotem może być tylko to, co znalazło wyraz w treści testamentu, nawet jeżeli nie jest to jasne (wyr. SA w Warszawie z dnia 20 października 2000 r., I ACa 480/00, OSA 2002, z. 1, poz. 2). Założenia powyższe jednocześnie określają granice wykładni.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 kwietnia 2010 r. (IV CSK 524/09) wskazał, że ostatnią wolę spadkodawcy wyrażoną w testamencie należy tłumaczyć w taki sposób, aby zapewnić w możliwie najpełniejszym stopniu realizacjęjego rozporządzeń. W sytuacji, gdy możliwe jest różne rozumienie postanowień testamentu, konieczne jest przyjęcie takiej wykładni, która pozwala utrzymać rozrządzenia spadkodawcy w mocy i nadać im rozsądną treść.
Zawarte w testamencieJ. R. (1)oświadczenie, że pozostałe dzieci otrzymały udziały w działkach jak i darowizny, których wartość przekracza wartość ustawowego udziału w spadku, nie stanowi ostatniej woli spadkodawcy, o jakiej mowa wart. 948 k.c.Nie stanowi rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci spadkodawcy. Życzeniem spadkodawczyni było prawdopodobnie by po jej śmierci nie dochodziło między rodzeństwem do wzajemnych konfliktów. Niemniej jednak stwierdzić należy, że roszczenie o zachowek jest realizacją przysługującego z mocy ustawy osobom nie powołanym do spadkobrania prawa do zachowku. Oczywiście ustawodawca wprowadza pewne ograniczenia, które mogą doprowadzić bądź to do zmniejszenia wysokości zachowku, bądź też do oddalenia takiego roszczenia, jednakże z pewnością podstawą takiego rozstrzygnięcia nie może być oświadczenie spadkodawcy, że dzieci, które nie zostały powołane do spadkobrania zostały uposażone przez spadkodawcę za jego życia w takiej wysokości, jaka odpowiada ich udziałom w spadku.
Mając powyższe na uwadze apelację pozwanej należało uznać za niezasadną.
Mając powyższe okoliczności na uwadze, Sąd Apelacyjny na podstawieart. 385 k.p.c.orzekł jak w sentencji wyroku.