Sąd Okręgowy w Krakowie
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 1424/14
Data wyroku: 2014-10-29 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Grzegorz Buła, Krystyna Dobrowolska, Marcin Hałgas
Słowa kluczowe: Spadek
Podstawa prawna: art. 378§1 kpc, art 379 pkt 5 kpc

Sygn. akt II Ca 1424/14, II Ca 1425/14

POSTANOWIENIE
Dnia 29 października 2014 r.
Sąd Okręgowy w Krakowie Wydział II Cywilny Odwoławczy
w składzie:

Przewodniczący:

SSO Krystyna Dobrowolska

Sędziowie:

SO Grzegorz Buła
SR (del.) Marcin Hałgas (sprawozdawca)

Protokolant:

osobiście

po rozpoznaniu w dniu 29 października 2014 roku w Krakowie
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wnioskuR. P.
przy uczestnictwieL.G.,I. D. (1),J. G.iM. G.
o stwierdzenie nabycia spadku poI. P.
na skutek apelacji uczestniczkiI. D. (1)
od postanowień Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty w Krakowie
z dnia 31 marca 2014 roku, sygnatura akt I Ns 867/13/N
postanawia:

1
uchylić zaskarżone postanowienia;

2
znieść postępowanie przed Sądem Rejonowym dla Krakowa-Nowej Huty w Krakowie w zakresie od dnia 8 października 2013 roku;

3
sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu dla Krakowa-Nowej Huty w Krakowie.

UZASADNIENIE

POSTANOWIENIA Z DNIA 29 PAŹDZIERNIKA 2014 ROKU
WnioskodawcaR. P.w dniu 7 maja 2013 r. wniósł do Sądu Rejonowego dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie Wydział I Cywilny o stwierdzenie nabycia spadku po swojej matceI. P.z domuC.,(...)(...)wK.. Wskazał, iż do kręgu osób powołanych z ustawy do dziedziczenia po spadkodawczyni należą: córkiL. G.iI. D. (2)oraz synR. P..
UczestniczkaL. G.w dniu 5 sierpnia 2013 r. przed asesorem notarialnymA. W., zastępcą notariuszaT. S., złożyła oświadczenie o odrzuceniu w całości spadku przypadającego jej z mocy ustawy po zmarłej matceI. P.. Wskazała, iż jej następcami prawnymi są jej synowie:M. G.iJ. G..
Postanowieniem z dnia 7 października 2013 r. Sąd Rejonowy wezwał do udziału w sprawie w charakterze uczestnikówM. G.iJ. G..
W tym samym dniu na rozprawie uczestnikM. G.oświadczył, iż odrzuca w całości spadek po zmarłejI. P., a nadto wskazał, że nie ma dalszych zstępnych.
UczestniczkaL. G.na rozprawie w dniu 3 grudnia 2013 r. oświadczyła, że uchyla się od skutków prawnych złożonego przez nią oświadczenia o odrzuceniu spadku poI. P., zmarłej(...)2013 r. oraz wniosła o zatwierdzenie tego oświadczenia, wskazując, iż oświadczenie o odrzuceniu spadku złożyła pod wpływem błędu co do tego, iżM. G.zna adresu zamieszkaniaJ. G.. Uczestniczka oświadczyła też, że poparła wniosek złożony przez wnioskodawcę.
UczestniczkaI. D. (2)również przychyliła się do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku poI. P..
Postanowieniem częściowymz dnia 31 marca 2014 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie zatwierdził uchylenie się przez uczestniczkęL.G.od skutków złożenia przez nią oświadczenia o odrzuceniu spadku poI. P.(...)wK..
Dokonując ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy wskazał, iż bezspornym pomiędzy stronami było to, iż przed Sądem Rejonowym dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie toczyło się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku poI. P.w sprawie o sygn. akt: I Ns 867/13/N. UczestniczkaL. G.w dniu 5 sierpnia 2013 r. złożyła przed asesorem notarialnymA. W.oświadczenie o odrzuceniu spadku poI. P., a na rozprawie w dniu 3 grudnia 2013 r. uczestniczka złożyła oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych złożonego przez nią oświadczenia, wskazując, iż zrobiła to pod wpływem błędu.
Biorąc pod uwagę tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy przyjął, iż wniosek uczestniczkiL.G.zasługiwał na uwzględnienie, przy czym Sąd I instancji powołał się na brzmienieart. 1019 kciart. 84 § 1 kc, wskazując, iż błąd dotyczący treści oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku to błąd co do osoby spadkodawcy, tytułu powołania, czy też przedmiotu spadku. Wobec powyższego Sąda quopodniósł, iż uczestniczka składając oświadczenie o odrzuceniu spadku znajdowała się pod wpływem błędu, gdyż była przekonana, że uczestnikM. G.jest w posiadaniu adresu uczestnikaJ. G.. Podkreślono, iż uczestniczka nie była świadoma komplikacji wynikających z niemożności ustalenia adresu jej syna, który nie wyraził zgody na jakiekolwiek kontakty z rodziną.
W dalszej kolejności wpostanowieniu z dnia 31 marca 2014 r. Sąd Rejonowy stwierdził, iż spadek poI. P.z domuC.na podstawie ustawy nabyli wprost: synR. P., córkaL. G.i córkaI. D. (2)po 1/3 części każdy w stosunku do całości spadku, a nadto uznał, iż wnioskodawca i uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swym swoim udziałem w sprawie.
Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawczyniI. P.zmarła w dniu(...)2013 r. wK.. Ostatnio stale zamieszkiwała wK.. W chwili śmierci była wdową. Pozostawiła po sobie synaR. P., córkęL.G.i córkęI. D. (2). Spadkodawczyni nie sporządziła testamentu. Wnioskodawca oraz uczestniczki nie zrzekali się dziedziczenia, ani nie zostali uznani za niegodnych dziedziczenia. Natomiast uczestniczkaL. G.złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku, a nadto wskazała, iż ma dwóch synów:M. G.iJ. G.. W dalszej kolejności Sąd I instancji ustalił, iż uczestniczkaL. G.skutecznie uchyliła się od skutków złożonego przez nią oświadczenia o odrzuceniu spadku.
Przedstawiony stan faktyczny został oparty na podstawie niekwestionowanych przez uczestników odpisów skróconych aktu stanu cywilnego, które znalazły potwierdzenie w zapewnieniu spadkowym złożonym przez uczestniczkęL.G..
W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy przyjął, iż wobec faktu, że spadkodawczyni nie pozostawiła testamentu, dziedziczenie po niej odbyło się według porządku ustawowego. Następnie wskazano na dyspozycjęart. 931 § 1 kc, który wskazuje krąg osób uprawnionych w pierwszej kolejności do dziedziczenia na podstawie ustawy. W dalszej kolejności Sąd I instancji podkreślił, iż spadkodawczyni w chwili śmierci była wdową i pozostawiła troje dzieci, a uczestniczkaL. G.skutecznie uchyliła się od skutków złożonego przez nią oświadczenia o odrzuceniu spadku. W konsekwencji przyjęto, iż spadek poI. P.winny dziedziczyć po 1/3 części jej dzieci:R. P.,L. G.iI. D. (2). Natomiast w przedmiocie kosztów postępowania Sąd Rejonowy orzekł zgodnie z zasadą wyrażoną wart. 520 § 1 i 2 kpc.
Z powyższymi rozstrzygnięciami nie zgodziła się uczestniczkaI. D. (2), działająca przez profesjonalnego pełnomocnika i zaskarżyła obydwa postanowienia w całości.
Postanowieniu częściowemu zarzuciła błędne ustalenia faktycznego na skutek naruszeniaart. 233 § 1 kpcpoprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i dokonanie oceny w sposób naruszający zasady doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania, polegające na przyjęciu, żeL. G.składając oświadczenie o odrzuceniu spadku była przekonana, iż uczestnikM. G.jest w posiadaniu adresu uczestnikaJ. G., w sytuacji gdyL. G.wiedziała, że aniM. G., z którym ma stały kontakt, ani nikt z rodziny, nie posiada adresuJ. G., który od lat nie utrzymuje relacji z rodziną i nie chce ujawniać adresu swojego pobytu. Ponadto w ocenie apelującej błąd w ustaleniach faktycznych miał dotyczyć również niewszechstronnego rozważenia materiału zgromadzonego w sprawie poprzez przyjęcie, żeL. G.składając oświadczenie o odrzuceniu spadku była przekonana, iż uczestnikM. G.jest w posiadaniu adresu uczestnikaJ. G., w sytuacji gdy na rozprawie przed datą złożenia przezL.G.tego oświadczenia wyszła na jaw okoliczność, że uczestnikM. G.nie posiada adresuJ. G..
Z ostrożności procesowej, wobec nieuwzględnienia powyższych zarzutów, uczestniczka zarzuciła także naruszenie prawa materialnego, a toart. 1019 § 1 kcw zw. zart. 84 kcpoprzez niewłaściwe zastosowanie na skutek nieuprawnionego przyjęcia, żeL. G.działała pod wpływem błędu co do treści czynności prawnej oraz że był to błąd istotny, w sytuacji gdy mylne przekonanie o posiadaniu przez synaM. G.adresu brataJ. G.nie może zostać uznane za błąd istotny w zaistniałej sytuacji, ani nie stanowi błędu co do treści czynności prawnej.
W ostatniej kolejności uczestniczka zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, a toart. 361 kcw zw. zart. 328 § 2 kpcpoprzez brak przytoczenia w uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia dowodów, na podstawie których ustalono, żeL. G.była przekonana, żeM. G.nie posiada adresuJ. G.oraz argumentów przemawiających za przyjęciem, iż w przedmiotowej sprawie powyższa okoliczność stanowi błąd istotny, co powoduje, że nie ma możliwości odczytania motywów rozstrzygnięcia.
Wskazując na powyższe skarżąca domagała się zmiany zaskarżonego postanowienia w całości poprzez odmowę zatwierdzenia uchylenia się przez uczestniczkęL.G.od skutków złożenia przez nią oświadczenia o odrzuceniu spadku poI. P.oraz zasądzenia kosztów postępowania, a ewentualnie o uchylenie postanowienia w całości i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Zaskarżając postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie z dnia 31 marca 2014 r. uczestniczkaI. D. (2)zarzuciła naruszenie prawa materialnego, a toart. 1020 kcw zw. zart. 1019 § 3 kcpoprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, żeL. G.dziedziczy 1/3 spadku poI. P., w sytuacji gdy uchylenie się przez uczestniczkęL.G.od skutków złożonego oświadczenia o odrzuceniu spadku nie zostało zatwierdzone przez sąd prawomocnym postanowieniem, co oznacza, że odrzucenie spadku pozostaje w mocy. Nadto uczestniczka zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, a toart. 316 § 1 kpcw zw. zart. 363 § 1 kpcw zw. zart. 13 § 2 kpcpoprzez orzekanie w niniejszej sprawie tak, jakby postanowienie częściowe Sądu Rejonowego z dnia 31 marca 2014 r. było prawomocne, w sytuacji gdy orzeczenie to na dzień orzekania nie było jeszcze prawomocne.
Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez stwierdzenie, że spadek poI. P.na podstawie ustawy nabyli: synR. P., córkaI. D. (2)po 1/2 części w stosunku do całości spadku oraz zasądzenie od uczestniczkiL.G.na rzeczI. D. (2)kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych oraz orzeczenie, że w pozostałym zakresie wnioskodawca i uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, a także zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych. Ewentualnie apelująca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
UczestniczkaL. G.oraz wnioskodawcaR. P.wnieśli o oddalenie rzeczonych apelacji w całości, wskazując, iż rozstrzygnięcia Sądu I instancji są prawidłowe i zgodne z obowiązującymi przepisami.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacje skutkowały uchyleniem obydwóch postanowień i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania, a to skutkiem ujawnienia nieważności postępowania.
W ocenie Sądu Okręgowego w pierwszej kolejności należy wskazać na brzmienieart. 378 § 1 kpc, który z mocyart. 13 § 2 kpcstosuje się odpowiednio w postępowaniu nieprocesowym, a zgodnie z którym Sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji, zaś w granicach zaskarżenia bierze z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. Natomiast zgodnie z dyspozycjąart. 386 § 2 kpcw razie stwierdzenia nieważności postępowania sąd drugiej instancji uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazuje sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Przyczyny nieważności wymienione są wart. 379 kpc, a w punkcie 5. tego artykułu wskazano, że przyczyną nieważności postępowania jest pozbawienie strony możności obrony jej praw.
W związku z ujawnieniem złożenia przez uczestniczkęL.G.oświadczenia o odrzuceniu spadku poI. P., Sąd Rejonowy w dniu 7 października 2013 r. wezwał do udziału w sprawie w charakterze uczestnikówM. G.iJ. G..
Jednakże uczestnikJ. G.nie został prawidłowo zawiadomiony o toczącym się postępowaniu. Adres uczestnika początkowo podawany przezL.G.nie był jego aktualnym miejscem zamieszkania ((...)-(...) K.,os. (...)), na co zwrócono uwagę podczas rozprawy w dniu 3 grudnia 2013 r. Ustalenie przez Sąd Rejonowy, za pośrednictwem Komisariatu Policji VIII wK., iż uczestnikJ. G.przebywa na terenie Niemiec i nie wyraża zgody na informowanie rodziny o miejscu swojego pobytu, nie zwalniało Sądu I instancji z obowiązku prawidłowego zawiadomienia uczestnika o toczącym się postępowaniu a w razie niemożności – ustanowienia dla niego kuratora dla uczestnika nieznanego z miejsca pobytu.
W ocenie Sądu Okręgowego przedstawiony wyżej stan faktyczny wpisuje się w hipotezę normy zart. 379 pkt 5 kpc, zgodnie z którą nieważność postępowania zachodzi jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. Zwykło się przyjmować jako zasadę, że niedoręczenie pisma sądowego stronie, a co istotniejsze niepoinformowanie jej o toczącym się postępowaniu, w sytuacji gdy jest ona uczestnikiem postępowania, jest naruszeniem przepisów postępowania, które może mieć wpływ na wynik sprawy i może stanowić wypełnienie omawianej przesłanki nieważności.
O pozbawieniu możliwości podjęcia przed sądem obrony swoich praw w rozumieniuart. 379 pkt 5 kpcnie może być mowy tylko wówczas, gdy strona została prawidłowo zawiadomiona o czasie, miejscu, terminie i celu posiedzenia Sądu, a z uczestnictwa w tym posiedzeniu sama dobrowolnie zrezygnowała, taka sytuacja jednak z pewnością nie wystąpiła w tej sprawie.
W niniejszej sprawie uczestnikJ. G.został ewidentnie pozbawiony możliwości obrony swych praw, został wezwany do udziału w sprawie jako spadkobiercaI. P., nie został zawiadomiony o toczącym się postępowaniu, następnie Sąd – bez jego udziału – zatwierdził uchylenie się przez uczestniczkęL.G.od skutków złożenia przez nią oświadczenia o odrzuceniu spadku poI. P.i stwierdził nabycie spadku poI. P.m.in. przezL.G.– z pominięciemJ. G.. Niewątpliwie zachodzi zatem przypadek rozstrzygania o prawachJ. G.z pominięciem zawiadomienia go o toczącym się postępowaniu.
Wobec powyższego należy przyjąć, iż nieważnością dotknięte było całe postępowanie począwszy od dnia 8 października 2013 r., tj. od dnia następującego po dniu, w którym Sąd Rejonowy postanowił wezwaćJ. G.do wzięcia udziału w sprawie w charakterze uczestnika, gdyż uczestnik ten nie został powiadomiony o toczącym się postępowaniu, Sąd I instancji nie podjął także żadnych kroków zmierzających do zapewnienia uczestnikowiJ. G.ochrony jego interesów w toczącym się postępowaniu, co było obowiązkiem Sądu I instancji w świetleart. 510 § 2zdanie ostatniekpc. Sąd I instancji miał bowiem obowiązek, gdyby nie udało się ustalić miejsca pobytu uczestnika – ustanowić dla niego kuratora z urzędu, czego jednak Sąd I instancji zaniechał.
Do omawianego stanu faktycznego nie można odnosić tezy zawartej w uchwale 7 sędziów Sądu Najwyższego (zasada prawna) z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt III CZP 112/09, zgodnie z którą niewzięcie przez zainteresowanego udziału w sprawie rozpoznawanej w postępowaniu nieprocesowym nie powoduje nieważności postępowania. Powołany pogląd dotyczy bowiem sytuacji, w której osoba zainteresowana nie została w ogóle wezwana do udziału w sprawie – pomimo istnienia przesłanek w postaci posiadania przez nią interesu prawnego, nie zaś sytuacji, w której osoba formalnie wezwana do udziału w sprawie nie jest powiadamiana o toczącym się postępowaniu. Nie można zatem także na tej podstawie przyjąć, że nie zachodzi nieważność niniejszego postępowania.
Mając powyższe okoliczności na uwadze, na podstawieart. 386 § 2 kpcw zw. zart. 13 § 2 kpc, zaistniała konieczność uchylenia zaskarżonych postanowień, zniesienia postępowania przed Sądem Rejonowym dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie w zakresie od dnia 8 października 2014 r. oraz przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania, pozostawiają mu rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej, zgodnie zart. 108 § 2 kpc.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy winien ponowić te czynności procesowe, w tym dowodowe, które przeprowadzone były w okresie dotkniętym nieważnością. Nadto Sąd I instancji winien także czuwać nad tym, aby o kolejnych terminach rozpraw zawiadamiani byli prawidłowo wszyscy uczestnicy postępowania – w razie niemożności ustalenia miejsca pobytu uczestnikaJ. G.Sąd I instancji winien ustanowić dla niego kuratora w trybieart. 510 § 2zd. ostatniekpc. Następnie Sąd Rejonowy winien rozstrzygnąć kwestie związane z uchyleniem się przez uczestniczkęL.G.od skutków prawnych złożonego przez nią oświadczenia o odrzuceniu spadku poI. P., i dopiero po uprawomocnieniu rzeczonego postanowienia oraz po prawidłowym wykonaniu powyższych czynności, a także po rozpoznaniu ewentualnych dalszych wniosków dowodowych zgłoszonych przez uczestników przystąpić do rozpoznania głównego wniosku o stwierdzenie nabycia spadku poI. P..
Mając powyższe na względzie, na zasadzie powołanych przepisów, Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji postanowienia z dnia 29 października 2014 r.