Sąd Apelacyjny w Łodzi
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 166/14
Data wyroku: 2014-07-30 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Dorota Ochalska-Gola, Dariusz Limiera, Krzysztof Depczyński
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 § 1 k.c.

Sygn. akt: I ACa 166/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 30 lipca 2014r.
Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Krzysztof Depczyński

Sędziowie:

SA Dorota Ochalska - Gola
SO (del.) Dariusz Limiera

Protokolant:

st.sekr.sądowy Grażyna Michalska

po rozpoznaniu w dniu 30 lipca 2014r. w Łodzi
na rozprawie
sprawy z powództwaS. S. (1)
przeciwkoW. S.
o zachowek
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi
z dnia 4 listopada 2013r. sygn. akt I C 224/10
1. oddala apelację;
2. zasądza odW. S.na rzeczS. S. (1)kwotę 1.800 (jeden tysiąc osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym;
3. przyznaje adwokatowiF. T.z Kancelarii Adwokackiej wS.kwotę 2.214 (dwa tysiące dwieście czternaście) złotych brutto z tytułu wynagrodzenia za pomoc prawna udzielona pozwanemu z urzędu w postępowaniu apelacyjnym i poleca wypłacić tę kwotę ze Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Łodzi.

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 4.11.2013 r., Sąd Okręgowy w Łodzi, w sprawie sygn.akt I C 224/10, z powództwaS. S. (1)przeciwkoW. S.o zachowek:

1
zasądził odW. S.na rzeczS. S. (1)45.778,30,-zł z ustawowymi odsetkami od dnia 20.12.2006 r. do dnia 4.11.2013 r. tytułem zachowku oraz 5.532,70,- zł tytułem zwrotu kosztów procesu,

2
oddalił powództwo w pozostałej części i nie obciążył powoda niezapłaconymi kosztami sądowymi od uwzględnionej części powództwa,

3
rozłożył zasądzona kwotę na 4 raty, pierwsza płatna w kwocie 9.778,30,-zł w terminie dwóch miesięcy od uprawomocnienia się wyroku, kolejne trzy płatne co 6 miesięcy, z ustawowymi odsetkami w razie uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat,

4
przyznał pełnomocnikowi pozwanego kwotę 4.428,-zł brutto tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu,

5
nakazał ściągnąć od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Łodzi kwotę 6.911,68,-zł tytułem niezapłaconych kosztów sądowych od oddalonej części powództwa.

Za podstawę tego orzeczenia, Sąd I instancji przyjął następujące ustalenia:
H. S.zmarła jako wdowa w dniu3 listopada 2003 roku wS..H. S.miała dwoje dzieci:W. S.orazJ. S..J. S.zmarł przed swoją matką w dniu 6 kwietnia 2002r. Pozostawił synaS. S. (1)urodzonego dnia (...)wW..
W dniu 1 lipca 1993 rokuH. S.sporządziła testament notarialny, w którym do spadku powołała w całości synaW. S.. Testament nie zawierał wydziedziczenia jakiegokolwiek spadkobiercy testamentowego.
Postanowieniem z dnia 21 grudnia 2006 roku, wydanym w sprawie sygn. akt I Ns 342/06, Sąd Rejonowy w Skierniewicach stwierdził, że spadek poH. S.zmarłej w dniu 3 listopada 2003 roku wS.na podstawie testamentu notarialnego sporządzonego w dniu 1 lipca 1993 roku, repertorium A Nr 986/93, nabył synW. S.w całości.
H. S.była wyłącznym właścicielem zabudowanej nieruchomości położonej wM., powiat(...), o powierzchni 7 arów 49 metrów kwadratowych. Dla nieruchomości tej prowadzony jest zbiór dokumentów ZD 2124.
Obecnie nieruchomość objęta ZD 2124, położona jest przyul.(...)w granicach administracyjnych miastaS.. Leży na obrzeżach miasta, naOsiedlu (...), stanowiącym w przeszłości odrębną miejscowość. Oznaczona jest jakodziałka nr (...)i ma 0,0766 ha powierzchni.
Na przedmiotowej nieruchomości wraz z rodzicami cały czas mieszkałW. S.. Dom mieszkalny wybudowany został w 1938r. Przez jakiś czas w domu tym mieszkali również najemcy. Latem 1976 roku, po ślubie z pozwanym, zamieszkała na niejA. S. (1). Wówczas już najemców w domu nie było. Dom, który znajdował się na nieruchomości, był wówczas w złym stanie. Przeciekał dach, miejscami odpadały tynki, instalacja elektryczna była w złym stanie. Generalnie cała nieruchomość była zaniedbana. W domu była łazienka, ale była ona nieczynna z uwagi na zepsutą instalację wodno-kanalizacyjną. Była instalacja centralnego ogrzewania, choć w domu często było zimno, ponieważ rodzice pozwanego mieli problemy z opałem. Kiedy nie mieli środków na zakup wystarczającej ilości opału, palone było jedynie w jednym z pieców.
A. S. (1)iW. S.zaczęli przeprowadzać pewne prace remontowe w domu. Prace te prowadzone były na przestrzeni wielu lat. Środki na prowadzenie tych remontów pochodziły odA. S. (1). Ona zaś otrzymywała je od swoich braci.A. S. (1)i jej bracia w późniejszym czasie uzgodnili, że tę pomoc potraktują jako formę spłatyA. S. (1)ze spadku po ich rodzicach.W ramach tych prac najpierw dokonano wymiany papy na dachu oraz spróchniałych desek. Przeprowadzano drobne naprawy tynków i ścian. Wymieniono instalację elektryczną. Założona została w domu nowa instalacja wodna i kanalizacyjna. W końcu lat 90-tych przeprowadzono remont tzw. przygórków, gdzie urządzona została druga kuchnia. Wreszcie pogłębiona została piwnica, gdzie zainstalowano nowy piec do centralnego ogrzewania. Przeprowadzono też remont instalacji centralnego ogrzewania. Pozwany z żoną malowali pomieszczenia wewnątrz domu.Wszystkie te prace prowadzone były za życiaH. S..H. S.nie sprzeciwiała się prowadzeniu prac remontowych na jej nieruchomości.
Pomimo tych różnorodnych prac remontowych budynek mieszkalny nadal jest w złym stanie technicznym. Większość powyższych prac remontowych wykonana została niezbyt starannie, nie fachowo, trochę prowizorycznie bez koncepcji i planu umożliwiającego prawidłowe odtworzenie zniszczonych elementów robót na wiele kolejnych lat. Nie widaćw budynku nakładów wykonywanych w przeciągu tych lat od zamieszkania na nieruchomościA. S. (1). Część tych nakładów zaś to drobne prace remontowe, naprawy i konserwacje, które były niezbędne do utrzymania budynku w stanie umożliwiającym jego normalne funkcjonowanie.
W dacie śmierciH. S.stan budynku mieszkalnego był mniej więcej taki sam, jaki jest obecnie. W tej dacie część pomieszczeń na parterze wynajmowana byłaMiejskiej (...)wS.Filia nr 4. Umowa najmu tych pomieszczeń zawarta została zH. S.w dniu 15 listopada 1990 roku. Na rzecz BibliotekiH. S.wynajęła wówczas pomieszczenia na parterze domu o powierzchni 51 m2.W pomieszczeniach tych była instalacja elektryczna oraz centralnego ogrzewania. W kolejnych latach zawierane były aneksy do umowy, w których określano nowe stawki czynszowe i stawki za korzystanie z mediów. W grudniu 2002 roku wynajmowana była powierzchnia 84,20 m2i od grudnia 2002r ustalono opłatę za czynsz i media (C.O., wodę i energię elektryczną) na łączną kwotę 623,69 zł miesięcznie.
Remont poddasza w przedmiotowym budynku polegał na przebudowaniu dachu i fragmentu ściany zewnętrznej i wewnętrznej. W ten sposób utworzono dodatkowe pomieszczenie kuchni. Ponadto pozwany w pomieszczeniu przyległego pokoju wykonał rozbiórkę fragmentu stropu. Zamontowane zostały także dodatkowe wąskie schody prowadzące z poddasza na poziom parteru.
W 2012 r.,tynki w tym domu, były zniszczone. Powłoki malarskie były stare wymagały odnowienia. Stolarka okienna była stara wymagała odnowienia: malowania i regulacji. Posadzki drewniane z klepki parkietowej były zniszczone. Posadzka na stopniach schodów głównych była zniszczona. Dość dobry stan miały schody i stopnie dodatkowej prowizorycznej klatki schodowej. Pokrycie dachu było papowe, zniszczone, nosiło ślady wcześniejszych napraw. Instalacja elektryczna była wyremontowana, zastosowano przewody miedziane. Instalacja wodna była podłączona do studni, a kanalizacja do zbiornika nieczystości.Większość pomieszczeń domu – poza pomieszczeniami biblioteki i nową prowizoryczną kuchenką na poddaszu – wymagało remontu i całkowitego odnowienia. Budynek jest zaniedbany, poza fragmentem gdzie prowadzona jest działalność biblioteki i częścią pomieszczeń poddasza.
Oprócz budynku mieszkalnego na przedmiotowej nieruchomości znajduje się budynek gospodarczy. Budynek ten powstał mniej więcej w tym samym czasie, co budynek mieszkalny. Jego stan techniczny jest znacznie gorszy niż budynku mieszkalnego. Budynek ten nie był remontowany, nie nadaje się do użytkowania.Stan techniczny tego budynku był bardzo zły już na datę śmierciH. S.. Część dachu na tym budynku była zawalona, ściany były popękane.
W dacie śmierciH. S.nieruchomość byłą ogrodzona siatką metalową. Stan ogrodzeń był dość dobry, w części dostateczny. Część ogrodzenia została wymieniona przez pozwanego, gdyż stare ogrodzenie uległo całkowitej korozji.
Nieruchomość położona przyul. (...)wS., wchodząca w skład spadku poH. S., to nieruchomość narożna. Dwoma bokami przylega do dróg publicznych:ulicy (...)iulicy (...). Od strony północnej działka graniczy z torami kolejowymi. Nieruchomość posiada dwa wejścia piesze (dwie furtki) oraz wjazd od stronyul. (...). Na działce oprócz budynków mieszkalnego i gospodarczego znajduje się również studnia kopana.
Budynek mieszkalny wykonany został w konstrukcji drewnianej za wyjątkiem ściany zachodniej, która jest murowana. Stan drewna jest zły, jest ono spróchniałe. Drewnianą konstrukcję budynku – której wiek przekracza 70 lat – mimo częściowych remontów uznać należy za znacznie zużytą. Elewacja zewnętrzna również jest zniszczona. Stolarka okienna – drewniana, okna skrzynkowe z okresu budowy. Stolarka drzwiowa jest drewniana, w części – zwłaszcza parteru – naruszona przez korniki. Ściany wewnętrzne są drewniane. Wszystkie zasadnicze elementy wykończenia domu: podłogi, okna, drzwi (za wyjątkiem części stosunkowo nowych drzwi na poddaszu), tynki, posadzki z płytek ceramicznych są zużyte pod względem technicznym i funkcjonalnym. Część tych elementów – wykonanych w niskim ówczesnym standardzie pod względem materiałowym i wykonawstwa – pomimo mniejszego zużycia technicznego cechuje tzw. zużycia funkcjonalne, to znaczy, że elementy te nie są akceptowalne na rynku przez nabywców. Elementy wykończenia oraz instalacji, w tym również te wykonywane w ostatnim okresie przed śmierciąH. S., są w znacznej mierze zdekapitalizowane zużyciem funkcjonalnym i technicznym samej konstrukcji budynku. Ich wpływ na wartość budynku i całej zabudowanej nieruchomości jest w zasadzie limitowany ograniczoną trwałością rodzaju konstrukcji i jej znacznym zużyciem technicznym.
W budynku są dwa ciągi schodów w dwóch odrębnych częściach budynku. Jeden bieg schodów usytuowany jest w centralnej części budynku, są to schody o konstrukcji drewnianej z okresu budowy. Drugi bieg to również schody drewniane, proste. Ściany i stropodach nie spełniają współczesnych wymogów cieplnych dla budynku eksploatowanego przez cały rok.
W dacie śmierciH. S.przedmiotowa nieruchomość – w tym budynki mieszkalny i gospodarczy – miała zbliżony stan do opisanego wyżej.
Wartość rynkowa nieruchomości położonej przyul. (...)wS.według stanu z daty otwarcia spadku poH. S.i aktualnych cen wynosi 176.000 złotych.
Za nakłady konieczne czynione na przedmiotową nieruchomość Sąd uznał remont połaci dachowej, remont popękanych ścian oraz wymianę części ogrodzenia. Wartość tych nakładów po uwzględnieniu zużycia technicznego wyniosła łącznie 2.000 zł.
Wartość modernizacji instalacji elektrycznej (polegająca na wymianie tej instalacji wraz z tablicami) wyniósł 6.000 zł. Koszt wymiany instalacji centralnego ogrzewania (wyposażenie kotłowni w nowy kocioł i hydrofor, osprzęt i orurowanie) wyniósł 10.000 zł. Po uwzględnieniu zużycia technicznego (60%) wartość tego nakładu wynosi 4.000 zł.
Wartość nakładów związanych z pogłębieniem kotłowni przy uwzględnieniu stopnia zużycia (15%) wynosi 6.000 zł.
Wartość nakładów związanych z wykonaniem nowego pomieszczenia kuchni na poddaszu w miejscu poddasza nieużytkowego przy uwzględnieniu stopnia zużycia (15%) wyniósł 11.900 zł. Natomiast wartość wykonania dodatkowych schodów przy uwzględnieniu stopnia zużycia (15%) wyniósł 600 zł.
Zdaniem Sądu wartość powyższych nakładów jest wyłącznie wartością odtworzeniową. Natomiast nakłady te nie mają wpływu na wartość rynkową nieruchomości.
H. S.jako osobie poszkodowanej przez III Rzeszę za pośrednictwemFundacji (...)przyznano świadczenie w łącznej wysokości 31.112,88 zł. Świadczenie to wypłacono w ratach. Wypłata pierwszej raty w wysokości 21.999,74 zł nastąpiła w dniu 30 czerwca 2003r. Pozostałą część świadczenia, to jest kwotę 9.113,14 zł, wypłacono w dniu 6.05.2004r na rzeczW. S.jako następcy prawnego.
S. S. (1)miał kontakt z babciąH. S.. Jako dziecko spędzał wakacje w domu babci. W późniejszym okresie przyjeżdżał na święta oraz w dzień Wszystkich Świętych. Powód nie był skonfliktowany z babcią. To powód zajmował się sprawą odszkodowania dla babci za szkody wyrządzone przez III Rzeszę.
Około roku po śmierci babci powód spotkał się z pozwanym i jego rodziną. Proponował pozwanemu, że zajmie ten pokój w domu, który wcześniej użytkował jego ojciec. Pozwany nie był zainteresowany tą propozycją. Powód proponował też, aby stryj wypłacił mu zachowek. Pozwany zaproponował kwotę 10.000 zł, na co powód nie wyraził zgody.
OstatecznieS. S. (1)złożył w dniu 7 listopada 2006r w Sądzie Rejonowym w Skierniewicach wniosek o zawezwanieW. S.do próby ugodowej. Powód wezwał stryja do zapłaty kwoty 155.000 zł z tytułu zachowku po babciH. S.. W dniu 20 grudnia 2006r odbyło się posiedzenie sądowe w tej sprawie, na którym nie doszło do zawarcia ugody.
W. S.jest artystą, poetą. Nigdy nie miał stałego zatrudnienia. Pozwany nie ma emerytury ani innego stałego źródła dochodu, poza dochodem otrzymywanym z tytułu wynajmu części domu na rzecz Biblioteki. Poza spadkową nieruchomością nie posiada innego majątku.
Sąd uznał za wiarygodny zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w postaci dokumentów znajdujących się w aktach sprawy niniejszej oraz w załączonych aktach spraw I Ns 342/06 i I Co 896/06 Sądu Rejonowego w Skierniewicach, a także opinie biegłychJ. K.,Z. T.i T.K.. Wskazał, iż w aktach sprawy znajduje się szereg dokumentów prywatnych i urzędowych złożonych przez pozwanego, które pozostają bez żadnego związku z przedmiotem procesu. Dokumenty te dotyczą historii i losów rodziców pozwanego lub jego samego. Oceniając zeznania świadkówP. S.,S. S. (2)iA. S. (2)pozwanego Sąd częściowo uznał je za niewiarygodne, a mianowicie w zakresie, w jakim świadkowie opisywali zakres remontów na spadkowej nieruchomości, wartość środków przekazywanychA. S. (1)na te remonty oraz braki w zakresie niektórych instalacji w domuH. S.(brak instalacji CO oraz wodno-kanalizacyjnej). Zeznania świadków w tym zakresie nie tylko pozostają w sprzeczności z zeznaniami powoda czy świadkaB. S., która również bywała na spadkowej nieruchomości, ale przede wszystkim co do zakresu, a zwłaszcza staranności remontów oraz wartości tych prac, nie wytrzymują konfrontacji z rzeczywistym stanem ocenianej nieruchomości. Jak wynika bowiem z opinii wszystkich biegłych powoływanych w niniejszej sprawie stan techniczny budynku mieszkalnego znajdującego się na spadkowej nieruchomości generalnie jest zły. W trochę lepszym stanie jest jedynie fragment poddasza, gdzie kilkanaście lat temu urządzono nową kuchnię. Jak wskazał to biegły ds. budownictwaJ. K., na spadkowej nieruchomości nie widać takich nakładów, o jakich zeznawali wskazani świadkowie, zwłaszcza, że świadkowie wskazywali wartość tych nakładów w przedziale od 200.000 do 300.000 zł. Tymczasem dom – jak wskazał to biegłyJ. K.– jest zaniedbany. Jak wskazał to biegły, powyższe świadczy o tym, że wykonywane w obiekcie prace miały charakter drobnych prac remontowych, napraw i konserwacji umożliwiających jedynie niezbędne utrzymanie budynku w stanie niepogorszonym, umożliwiającym normalne korzystanie z budynku. Poza tym prace te – zdaniem biegłego – wykonywano niezbyt starannie, nie fachowo i bez koncepcji, która umożliwiałaby prawidłowe odtworzenie zniszczonych elementów robót na wiele kolejnych lat. Tak więc dokonana przez biegłych ocena stanu budynku mieszkalnego dobitnie wskazuje na niewiarygodność zeznań świadków co do zakresu remontów oraz ich wartości.
Niewiarygodne są zeznania powołanych wyżej świadków co do braku instalacji centralnego ogrzewania w przedmiotowym budynku. W tym zakresie zeznania świadków są sprzeczne ze sobą. Zeznania tych świadków co do braku instalacji CO pozostają w sprzeczności z treścią umowy najmu zawartej w listopadzie 1990r przezH. S.z wówczasWojewódzką (...)wS.. W dokumencie tym wskazano bowiem, że wynajmowana część domu wyposażona jest w instalację CO. BiegłyJ. K.podczas oględzin w spadkowym domu stwierdził pozostałości starych instalacji, w tym grzejniki c.o., sedes, umywalki, orurowanie, wanna.
Świadkowie niewiarygodni pozostają również w zakresie zeznań o braku piwnicy w domu i wykonaniu jej dopiero przy instalowaniu nowego pieca CO. W tym zakresie zeznania świadków również mijają się ze stanem rzeczywistym na nieruchomości, stwierdzonym przez biegłegoJ. K.podczas oględzin domu. Podczas oględzin piwnicy biegły stwierdził różną strukturę ścian, co wskazuje na istnienie piwnicy w tym miejscu i jedynie jej pogłębianie, a nie kopanie tej piwnicy w całości od nowa.
Oceniając zeznania powodaS. S. (1)Sąd uznał je za niewiarygodne w części opisującej stan budynku gospodarczego po śmierci spadkodawczyni. W tym zakresie zeznania te pozostają w sprzeczności z zeznaniami pozwanego jak również z opiniami biegłych, którzy w odniesieniu do tegoż budynku nie stwierdzili występowania instalacji, w jakie rzekomo miał być wyposażony w dacie śmierciH. S..
Przy tych ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy w Łodzi, uznał roszczenie powoda za częściowo uzasadnione.
Podstawę prawną roszczenia powoda stanowi przepisart. 991 § 1 k.c.Przepis ten służy ochronie osób najbliższych spadkodawcy, które w wyniku dziedziczenia testamentowego nie uzyskały należnych im udziałów w spadku.Do kręgu osób uprawnionych do zachowku w myślart. 991 § 1 k.c.należą: zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Roszczenie o zapłatę określonej kwoty z tytułu zachowku przysługuje osobie z tego kręgu, która dziedziczyłaby z ustawy, nie została wydziedziczona i nie otrzymała w inny sposób wartości udziału spadkowego, która w ramach zachowku jej się należy. GdybyH. S.nie sporządziła testamentu - na podstawie przepisów ustawy, to jest na podstawieart. 931 § 1 i 2 k.c.- spadek po niej odziedziczyliby synW. S.w ½ części oraz wnukS. S. (1)w ½ części. Powód należy zatem do kręgu osób, które dziedziczyłyby z ustawy spadek poH. S.i nie został wydziedziczony. Cały spadek poH. S.nabył jej synW. S.na mocy testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego w dniu 1 lipca 1993 roku, repertorium A Nr 986/93.
O wysokości zachowku decydują dwa czynniki: kwalifikacje osobiste uprawnionego oraz wartość udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Jako zasadę ustawa przyjmuje, że wysokość należnego uprawnionemu zachowku odpowiada połowie wartości udziału, który przypadałby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Wyjątki od tej zasady przewidziane zostały dla małoletnich zstępnych oraz dla osób trwale niezdolnych do pracy. Te kategorie osób są uprawnione do zachowku wynoszącego dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który otrzymaliby przy dziedziczeniu ustawowym.W niniejszej sprawie nie zachodzą takie okoliczności. Powód jest osobą pełnoletnią i nie wykazał, aby był trwale niezdolny do pracy.
W związku z tym Sąd Okręgowy uznał, że podstawę wyliczenia zachowku należnego powodowi stanowić będzie ½ części przypadającego mu udziału spadkowego, a więc ¼ wartości całego spadku.
Ustalając wysokość zachowku należnego powodowi sąd w pierwszej kolejności ustalił, że w skład spadku poH. S.wchodzi:

⚫

prawo własności zabudowanej nieruchomości położonej wS.przyul. (...)stanowiącejdziałkę nr (...)o powierzchni 0,0766 ha, dla której w Sądzie Rejonowym w Skierniewicach prowadzony jest zbiór dokumentów nr(...), przy czym wartość rynkowa tej nieruchomości według stanu na dzień 3.11.2003r (data śmierci spadkodawczyni) oraz cen z daty wyrokowania wynosi 176.000 zł. Wartość ta została pomniejszona – zgodnie ze stanowiskiem powoda (którym sąd jest związany) – o kwotę 2.000 zł z tytułu wartości nakładów koniecznych.

kwota 9.113,14 zł – część świadczenia otrzymanego przez spadkodawczynię zFundacji (...).

Łączna wartość aktywów wchodzących w skład spadku poH. S.stanowi zatem kwotę 183.113,14 zł.Kwota ta odpowiada czystej wartości spadku, gdyż w skład spadku nie wchodziły długi spadkowe. Sąd nie odliczył od ustalonej przez biegłych wartości nieruchomości spadkowej kwot ustalonych przez biegłegoJ. K. (2)jako wartość nakładów, poza kwotą 2.000 zł wskazaną jako wartość nakładów koniecznych, o odliczenie której wnosił powód.
Zdaniem Sądu Okręgowego nie było podstaw do odliczania od wartości nieruchomości wartości ewentualnych nakładów czynionych na nieruchomość przez pozwanego i jego żonę. Przede wszystkim wskazać należy, iż te ewentualne prace remontowe i nakłady czynione na nieruchomości przez pozwanego w zgodnej opinii obojga biegłych ds. szacunku nieruchomości nie miały żadnego wpływu na określenie wartości tej nieruchomości, w szczególności nie zwiększały tej wartości. Jak wskazał biegłyT. K., elementy wykończenia domu, instalacje, również te wykonywane w ostatnim okresie przed otwarciem spadku, są w znacznym stopniu zdekapitalizowane zużyciem funkcjonalnym i technicznym samej konstrukcji budynku. Zużycie to jest zaś znaczne i biorąc pod uwagę stan budynku, jego wiek a także żywotność budynków opartych na konstrukcji drewnianej, żywotność takiego budynku nie będzie już długa.
Niezależnie od braku wpływu remontów na stan i wartość spadkowej nieruchomości wskazać należy, iż te remonty i pewne nakłady na nieruchomość czynione były w całości ze środków stanowiących majątek osobisty żony pozwanego. W tej sytuacji w grę wchodziły ewentualne rozliczenia z tytułu nakładów oparte na przepisieart. 226 k.c.międzyA. S. (1)i jej teściową. Ewentualne rozliczenia między tymi osobami nie mają natomiast wpływu na stosunek prawny między powodem a pozwanym powstały wskutek śmierciH. S.. Wskazać należy, iż wartość nieruchomości spadkowej będącej podstawą ustalenia substratu zachowku, ustala się według jej stanu z daty otwarcia spadku i aktualnych cen. Stan tej nieruchomości w dacie otwarcia spadku uwzględniał zaś ewentualne nakłady poczynione na nią przez osobę trzecią (żonę spadkobiercy testamentowego) i spadkobierca testamentowy odziedziczył nieruchomość łącznie z tymi nakładami. Określając wchodzącą do spadku kwotę uzyskaną przez spadkodawczynię z tytułu pokrzywdzenia przez III Rzeszę Sąd wziął pod uwagę jedynie kwotę wypłaconą już spadkobiercy, czyli kwotę 9.113,14 zł. Z tego tytułu spadkodawczyni otrzymała oczywiście znacznie większą kwotę, jednakże przyjąć należało, iż powód nie wykazał, aby w dacie śmierci babci pozostawała jeszcze niewykorzystana cała czy choćby część kwoty wypłaconej jej w czerwcu 2003r. Stąd też kwota 21.999,74 zł nie została uwzględniona przy określaniu masy spadkowej.
Zgodnie zart. 991 § 1 k.c.powodowi należy się tytułem zachowku ½ wartości udziału spadkowego, który by mu przypadł przy dziedziczeniu ustawowym, a zatem ¼ czystej masy spadkowej, czyli ¼ z kwoty 183.113,14 zł, to jest kwota 45.778,30 zł i taką też kwotę Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powoda tytułem zachowku. Powód nie otrzymał od spadkodawcy darowizn, które mogłyby wpłynąć na wysokość należnego mu zachowku.
W. S.oponując żądaniu pozwu powoływał się naart. 5 k.c., który jego zdaniem ma zastosowanie w niniejszej sprawie i uzasadnia oddalenie w całości żądania powoda o zachowek.Sąd Okręgowy nie znalazł żadnych podstaw do zastosowania tego przepisu w niniejszej sprawie. Pozwany nie wykazał, aby zgłoszenie żądania zachowku przez powoda było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Nie wykazano mianowicie, ani w jaki to sposób powód miałby naruszać zasady współżycia społecznego, ani też jakie to zasady zostały przez niego naruszone. Nie można również podzielić zapatrywania strony pozwanej co do nieuszanowania przez powoda woli testatorki poprzez wystąpienie z żądaniem zachowku, co samo w sobie miałoby stać w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Przede wszystkim podkreślić trzeba, iż powód nie kwestionuje woli babci wyrażonej w sporządzonym przez nią testamencie. W żaden sposób testamentu tego nie podważał. Natomiast prawo do zachowku jest prawem wynikającym z przepisów dających ochronę osobom najbliższym spadkodawcy, a pominiętym w dziedziczeniu. Zastosowanieart. 5 k.c.mogłoby spowodować jedynie obniżenie wysokości należności przypadającej spadkobiercy z tego tytułu, a nie pozbawienie go prawa do tej należności w ogóle. Tymczasem pozwany powołując się na ten przepis chciałby uniknąć w ogóle konieczności płacenia na rzecz powoda jakiejkolwiek kwoty.
Zasadzając powodowi należny zachowek Sąd zasadził go na podstawieart. 481 § 1 i 3 k.c.w zw. zart. 455 k.c.wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi od dnia 20.12.2006r do dnia 4.11.2013r. Powód wezwał pozwanego do zapłaty zachowku już w 2006r poprzez zawezwanie do próby ugodowej. Zgodnie z żądaniem pozwu odsetki ustawowe zasądzone zostały nie od daty doręczenia pozwanemu wezwania do zapłaty zachowku, a od daty posiedzenia sądowego, na którym nie doszło do zawarcia ugody. Ponieważ jednak zasądzone świadczenie rozłożone zostało na raty, odsetki te przysługują powodowi do dnia wydania wyroku, czyli do dnia 4.11.2013r. Rozłożenie płatności na raty powoduje, że powodowi nie przysługują odsetki od świadczeń ratalnych za okres pomiędzy wydaniem wyroku a datą płatności poszczególnych rat.
Sąd oddalił powództwoS. S. (1)w pozostałej części jako bezzasadne.
Na podstawieart. 320 k.p.c.sąd rozłożył pozwanemu zasądzone świadczenie na 4 raty, pierwsza w kwocie 9.778,30 zł, kolejne trzy po 12.000 zł każda. Termin płatności pierwszej raty ustalony został na dwa miesiące od uprawomocnienia się wyroku, natomiast każda kolejna rata płatna ma być w ciągu pół roku od upływu terminu raty ją poprzedzającej.W konsekwencji realny czas płatności zasądzonej kwoty wynosił będzie co najmniej 2 lata.
Sąd nie uwzględnił wniosku pozwanego, aby zasądzone świadczenie rozłożyć na 120 rat miesięcznych, czyli na 10 lat. Nawet trudna sytuacja materialna pozwanego nie uzasadnia tego. Wskazać należy, iż pozwany nie miał i nie ma wolnych środków finansowych. Jednakże z obowiązkiem ewentualnej zapłaty zachowku na rzecz bratanka powinien liczyć się już od 2006 roku, kiedy to wezwany został do zawarcia ugody w tej sprawie. Pozwany powinien więc w jakiś sposób zabezpieczyć choć część środków finansowych na ten cel. Tymczasem pozwany nie podejmował żadnych działań w tym zakresie, nie tylko po zawezwaniu do próby ugodowej, ale także w toku trwającego kilka lat procesu w niniejszej sprawie. O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawieart. 100 k.p.c.rozliczając je między stronami stosownie do stopnia wygranej w sprawie.
Z uwagi na fakt, iż w toku niniejszego postępowania pozwany korzystał z pomocy prawnej pełnomocnika z urzędu, która to pomoc nie została opłacona, Sąd przyznał i nakazał wypłacić ze Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Łodzi adwokatowiF. T.kwotę po 4.428 złotych brutto– na podstawie§ 2 ust. 1, 2 i 3w zw. z§ 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz. U. 2002.163.1348, ze zm.).
Na podstawieart. 102 k.p.c.sąd nie obciążył pozwanego obowiązkiem zwrotu kosztów wyłożonych tymczasowo przez Skarb Państwa, a odpowiadających przegranej pozwanego w sprawie. Sąd uwzględnił trudną sytuację materialną pozwanego, w szczególności brak środków finansowych i stałego zatrudnienia po stronie pozwanego.
Apelację od tego wyroku złożył pozwany.
Zarzucił:

I
naruszenia przepisów prawa materialnego tj.art.5 k.c.przez jego niezastosowanie i uznanie, że żądanie zapłaty zachowku nie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego;

II
naruszenie przepisów prawa procesowego, które mogły mieć wpływ na treść orzeczenia:

⚫

art.233 k.p.c.przez dowolna ocenę materiału dowodowego, przez przyjęcie, że pozwany nie wykonał powołanych pracw spadkowym domu, przekroczenie swobodnej oceny dowodów i uznanie, że zastrzeżenia do opinii biegłego maja jedynie charakter niezadowolenia z opinii, a tym samym dowolną akceptacje kwestionowanej opinii biegłego z zakresu budownictwa, dowolne przyjęcie, że poczynione nakłady nie zwiększają wartości nieruchomości,

art.286w zw. zart.162 k.p.c.przez niedopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego z zakresu budownictwa,

art.320 k.p.c.przez rozłożenie zasądzone świadczenia jedynie na 4 raty.

III
sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, mogącą mieć wpływ na treść orzeczenia, wyrażającą się w przyjęciu, że powód proponował zajęcie pokoju w domu pozwanego w ramach rozliczenia z tytułu zachowku.

W związku z tym wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości, ewentualnie o zmianę wyroku i świadczenia z uwzględnieniem wartości wszystkich nakładów poczynionych przez pozwanego, alternatywnie o zmianę wyroku i rozłożenie świadczenia na ilość rat zgodną z wnioskiem pozwanego.
Sąd Apelacyjny w Łodzi zważył co następuje:
Apelacja jest bezzasadna i jako taka podlega oddaleniu.

Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje jako własne ustalenia faktyczne Sądu I instancji, a także przyjętą przez ten Sąd argumentację prawną.Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się jakichkolwiek uchybień ze strony Sądu I instancji, skutkujących uznaniem zaskarżonego orzeczenia za wadliwe. Argumentacja apelacji w tym zakresie w żaden sposób nie podważa oceny dokonanej przez Sąd I instancji.
Najdalej idącym zarzutem jest brak zastosowaniaart. 5 k.c.i w konsekwencji oddalenie powództwa.
Nie jest nadużyciem prawa podmiotowego wygórowane żądanie czy też oddalenie roszczenia w znacznej części. Powód mógł szacunkowo oceniać wartość nieruchomości i przeceniać swoje roszczenie nawet w sposób znaczny. Nie sprawia to jednak, że czyni ze swojego prawa użytek sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Powód poddał swoje żądanie ocenie sądu, a po dokonaniu wyceny przez biegłych przyjął je do wiadomości i procesowo zaakceptował. Trudno dopatrzyć się w takim przypadku nagannego zachowania. Powód realizuje swoje uprawnienie wynikające z przepisówprawa spadkowego. Pozwany nie wykazał żadnych innych okoliczności wskazujących na naruszenie przez powoda norm mogących skutkować oceną, że nadużywa swojego prawa podmiotowego. Nie udowodniono ani nagannych zachowań wobec spadkodawczyni ani wobec powoda. Sąd Apelacyjny w Łodzi wypowiadał się już w tym przedmiocie i ocenił, że: „ Zakres zastosowania przepisuart. 5 k.c.w sprawach o zachowek powinien być wąski. Ocena sądu, czy żądanie zapłaty sumy odpowiadającej wysokości zachowku stanowi nadużycie prawa nie powinna pomijać, że prawa osoby uprawnionej do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma wobec swoich najbliższych. Należy pamiętać też o zasadzie, że nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dobrowolnie, z pominięciem swoich najbliższych.” (wyrok z dnia 25.07.2013 r. w sprawie I ACa 141/12). Podobnie Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 15.11.2013 r. w sprawie I ACa 503/13 (bazaL.): „Przyjmowanie nadużycia prawa winno następować w sytuacjach wyjątkowych. Należy przy tym mieć na względzie dwie zasadnicze okoliczności, a mianowicie, że domniemywa się, iż osoba korzystająca ze swego prawa czyni to w sposób zgodny z zasadami współżycia społecznego oraz że odwołanie się, zwłaszcza ogólnikowo, do klauzul generalnych przewidzianych wart. 5 k.c.nie może podważać pośrednio mocy obowiązujących przepisów prawnych.”.

Całkowicie bezzasadny jest zarzut błędnego ustalenia stanu faktycznego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia. Należy mieć bowiem na uwadze okoliczność, że stan tenmający znaczenie w tej sprawie został ustalony w zasadzie wyłącznie w oparciu o dowody z dokumentów i opinii biegłych, których autentyczność i rzetelność nie budzi wątpliwości.Wbrew apelacji nie doszło do zarzucanego uchybienia przez Sąd Okręgowy zasadzie swobodnej oceny dowodów sformułowanej wart. 233 k.p.c.Zgodnie z tym unormowaniem sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego. W orzecznictwie słusznie wskazuje się, że jeżeli wnioski wyprowadzone przez sąd orzekający z zebranego materiału dowodowego są logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, ocena tego sądu nie narusza przepisuart. 233 § 1 k.p.c.i musi się ostać, choćby z materiału tego dawały się wysnuć również wnioski odmienne (tak m.in. SN w wyroku z 7 października 2005 roku, sygn. akt IV CK 122/05, opubl. baza prawna LEX nr 187124). W rozpoznawanej sprawie ocena dowodów dokonana przez Sąd pierwszej instancji uwzględnia dyrektywy wskazane wart. 233 § 1 k.p.c., jest swobodna, ale nie dowolna, odnosi się do całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W istocie rzeczy zarzut nieprawidłowej oceny dowodów stanowił jedynie polemikę z logicznym i zgodnym z zasadami doświadczenia życiowego wnioskowaniem Sądu Okręgowego. Apelacja nie podważyła ustaleń Sądu, że stan domu był i jest niezadawalający. Taki był przez ostanie kilkadziesiąt lat. Remonty i naprawy w istocie tylko hamowały degradację substancji domu mieszkalnego. Budynek gospodarczy uległ dewastacji. Niemniej jednak należy zauważyć, że pozwany z żoną, a wcześniej z matką mieszkał i korzystał z tego domu. Prawidłowo więc Sąd ustalił, że ich nakłady konieczne związane były z remontem dachu, ścian i ogrodzenia. Wszystkie nakłady mają wartość wyłącznie odtworzeniową i nie wpływają na wartość rynkowa nieruchomości. Wbrew temu o czym pisze pozwany w apelacji jest to również zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Mieszkając w domu możliwe jest ponoszenie nakładów z jednej strony koniecznych zapobiegających niszczeniu substancji i umożliwiających kontynowanie korzystania z funkcji mieszkalnych – np. naprawa dachu, a także innych, które mają na celu zachowanie istniejących instalacji, poprawę komfortu, zmianę funkcji. Wykonane prace w tym zakresie ani nie zmniejszyły ani nie zwiększyły wartość spadkowej nieruchomości gdyż jakość ich wykonania była niska albo zmieniała sposób korzystania z nieruchomości – np. adaptacja pomieszczenia na kuchnię, nie wpływając na ogólną wartość. Brak prac wewnątrz domu zmniejszyłby komfort mieszkania ale nie zmniejszyłby wartości tego domu z uwagi na niski standard. Prace przytaczane w apelacji były jedynie naprawami lub modernizacjami istniejących instalacji. Nie było więc potrzeby dopuszczania dowodu z opinii innych biegłych ani uzupełnianie złożonych. Opinie będące podstawą ustaleń sadu są jasne, logiczne i prawidłowo Sąd oddalił wnioski strony pozwanej w tym zakresie. Również prawidłowa jest ocena Sądu rozliczeń pomiędzy żoną pozwanego a jej braćmi związanymi z pomocą przy remontach.
Wszystko to prowadzi do wniosku, że strona skarżąca niezasadnie zarzuciła Sądowi Okręgowemu naruszenieart. 233, 286w zw. zart.162 k.p.c.. Sąd Apelacyjny w tym zakresie nie dopatruje się żadnego uchybienia. Ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego została dokonana bez przekroczenia granic wyznaczonych treściąart. 233 § 1 k.p.c., Sąd Okręgowy w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważył materiał dowodowy jako całość, dokonał wyboru określonych środków dowodowych przyznając im moc oraz wiarygodność.
Niezasadny jest również zarzut naruszeniaart. 320 k.p.c.Pozwany postulował rozłożenia zasądzonego świadczenia na 120 miesięcznych rat. Uwzględnienie tego wniosku w wyroku niweczyłoby w istocie ekonomiczne znaczenie zachowku dla powoda. Oznaczałoby raty po niespełna 382,-zł. Istotniejsze jest jednak to, że pozwany realnie uzyskał blisko 10 letni okres na spłatę swoich zachowkowych zobowiązań.H. S.zmarła w 2003 r. Wtedy też pozwany winien liczyć się z możliwością żądania zachowku. W listopadzie – grudniu 2006 r. toczyło się postepowanie ugodowe dotyczące zachowku. A w końcu od prawomocnego wyroku z 30.07.2014 r.,W. S.zyskuje odroczenie płatności na kolejne 20 miesięcy.
Na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.oraz § 6 pkt 6 w zw. z§ 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz. U. Nr 163, poz. 1348)Sąd Apelacyjny zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym, a z mocy dodatkowo § 2 ust.3, § 19 i 20 ww. rozporządzenia przyznał pełnomocnikowi pozwanego kwotę 2.214,-zł brutto, tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną pozwanemu w postępowaniu apelacyjnym.
W tej sytuacji Sąd Apelacyjny na podstawieart. 385 k.p.c.oddalił apelację powoda jako bezzasadną i rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego.