Sąd Okręgowy w Gliwicach
III Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: III Ca 1226/14
Data wyroku: 2014-12-10 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Andrzej Dyrda, Leszek Dąbek, Maryla Majewska-Lewandowska
Słowa kluczowe: Spadek
Podstawa prawna: art. 1015 kc

Sygn. akt III Ca 1226/14

POSTANOWIENIE
Dnia 10 grudnia 2014 r.
Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w następującym składzie:
Przewodniczący - Sędzia  SO Leszek Dąbek
Sędziowie:    SO Andrzej Dyrda (spr.)
SR (del.) Maryla Majewska - Lewandowska
Protokolant   Aldona Kocięcka
po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2014 r. na rozprawie sprawy
z wnioskuP. C.iZ. K.
z udziałem(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwS.,G. K.,J. C.,M. C. (1),G. S.,A. S.,P. S.,Banku (...) Spółki AkcyjnejwW.,(...) Banku (...) Spółki AkcyjnejwW.,D. S.,M. S.,D. W.,M. C. (2),I. N.,E. W. (1),G. H.,M. P.iE. W. (2)
o zatwierdzenie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych nie złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku poU. S.
na skutek apelacji uczestnika postępowania(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwS.
od postanowienia Sądu Rejonowego w Jastrzębiu-Zdroju
z dnia 25 marca 2014 r., sygn. akt I Ns 467/13
postanawia:

oddalić apelację.
SSR (del.) Maryla Majewska - Lewandowska SSO Leszek Dąbek SSO Andrzej Dyrda

UZASADNIENIE
MałoletniP. C.iZ. K.działający przez swoją matkęJ. C.oraz ojcaZ. G.K.wnioskiem z dnia 22 kwietnia 2013r. domagali się przywrócenia terminu do złożenia przez nich oświadczenia o odrzuceniu spadku po ich babciU. S.zmarłej 5 kwietnia 2012r. W uzasadnieniu wskazali, iż sprawa dotycząca udzielenia zezwolenia na odrzucenie spadku przed sądem rodzinnym nie zakończyła się w terminie sześciu miesięcy, wobec czego notariusz udzielił porady matce małoletnich, by zwróciła się do sądu z niniejszym wnioskiem.
Uczestniczka postępowania(...) Sp. z o.o.wS.wniosła o oddalenie wniosku i zasądzenie od wnioskodawców solidarnie na jej rzecz kosztów postępowania podnosząc, że w sprawie nie zachodzą podstawy do zastosowaniaart. 1019 k.c.Zarzuciła też, że w jej ocenie wniosek zmierza do pokrzywdzenia uczestniczki, jako wierzyciela spadkowego.
Uczestnik postępowaniaBank (...) SAwW.wniósł o oddalenie wniosku wobec tego, iż termin dla małoletnich dla złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku określonyart. 1014 § 1 k.c.minął.
Uczestnik postępowania(...) Bank (...) SAweW.wniósł o oddalenie wniosku zarzucając, że postępowanie w przed sądem rodzinnym w przedmiocie wyrażenia zgody na działanie w imieniu małoletniego dziecka nie wstrzymuje biegu terminu do przyjęcia lub odrzucenia spadku.
Wezwani do udziału w sprawie w charakterze uczestników postępowania postanowieniem Sądu z dnia 13 lutego 2014r.M. C. (2),G. S.,I. N.,A. S.,D. S.,M. S.,E. W. (1),E. W. (2),D. W.,G. H.,P. S.iM. P.nie ustosunkowali się do żądania wniosku.
Sąd Rejonowy w Jastrzębiu Zdroju postanowieniem z dnia 25 marca 2014r. zatwierdził oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku przezP. C.iZ. K.po spadkodawczyniU. S.z domuF.zmarłej 5 kwietnia 2012r. wJ., ostatnio stale zamieszkałej wJ.oraz odrzucił wniosek o uzasadnienie z dnia 17 lutego 2014r. a także ustalił, iż każdy z uczestników ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.
Orzeczenie to poprzedził ustaleniem, że spadkodawczyniU. S.ostatnio stale zamieszkała wJ.zmarła 5 kwietnia 2012r. jako wdowa.
Spadkodawczyni była tylko raz mężatką. Z jej związku małżeńskiego pochodzi siedmioro dzieci:J. C.,G. S.,A. S.,E. W. (1),G. H.,P. S.iM. P.. Spadkodawczyni posiadała również jedno dziecko pozamałżeńskie –I. N.. Spadkodawczyni nie miała dzieci przysposobionych. Nie zostawiła testamentu.
24 maja 2012r. matka małoletnich wnioskodawcówP. C.iZ. K.J. C.złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku po spadkodawczyni w formie aktu notarialnego.
Podobne oświadczenia złożyła część pozostałych osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych po spadkodawczyni.
24 maja 2012r.J. C.złożyła wniosek do Sądu Rejonowego w Jastrzębiu-Zdroju Wydział III Rodzinny o zezwolenie na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletnich wnuków spadkodawczyni a jej dzieci -P. C.iZ. K..
Postanowieniem z dnia 04 marca 2013r. Sąd Rejonowy w Jastrzębiu-Zdroju w sprawie sygn. III Nsm 339/12 zezwoliłJ. C.na dokonanie czynności prawnej w imieniu małoletnichP. C.iZ. K.polegającej na odrzuceniu spadku po zmarłej dnia 5 kwietnia 2012r.U. S.– babce małoletnich. Postanowienie to uprawomocniło się z dniem 26 marca 2013r.
Złożony przezJ. C.wniosek z dnia 7 marca 2013r. o doręczenie jej odpisu tego orzeczenia ze stwierdzeniem jego prawomocności nie został rozpoznany.
W dniu 17 kwietnia 2013r.J. C.złożyła w imieniu swych małoletnich dzieciP. C.iZ. K.oświadczenie w formie aktu notarialnego o odrzuceniu spadku po spadkodawczyni.
Na rozprawie w dniu 25 marca 2014r.J. C.w imieniu małoletnich wnioskodawców oświadczyła, iż uchyla się od skutków prawnych nie złożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po ich babciU. S.i spadek ten w ich imieniu odrzuciła.
W tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd Rejonowy, w sposób szczegółowy analizując osoby powołane do dziedziczenia po zmarłejU. S., oraz wskazując, że są nimi osoby małoletnie, Sąd wskazał, że do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku znajduje zastosowanieart. 101 § 3 k.r.o.Do skutecznego złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po spadkodawczyniU. S.przez małoletnich wnioskodawców wymagane było zezwolenie sądu opiekuńczego.
W dalszej części Sąd ten wskazał, że zgoda sądu opiekuńczego wymagana treściąart. 101 § 3 k.r.o.nie jest zgodą osoby trzeciej w rozumieniuart. 63 k.c.Wyłącza to zastosowanieart. 63 k.c.do tych czynności prawnych, do dokonania których z mocy przepisów szczególnych wymagane jest zezwolenie sądu, czy też innego organu państwa. W takich przypadkach brak wymaganej zgody podlega ocenie na podstawieart. 58 k.c., a zatem, zgoda sądu opiekuńczego nie może zostać wyrażona następczo i nie ma mocy wstecznej od daty jej wyrażenia.
Mając na względzie powyższe, Sąd uznał, że jakiekolwiek oświadczenia przedstawicieli małoletnich wnioskodawców złożone przed uprawomocnieniem się postanowienia Sądu Rejonowego w Jastrzębiu-Zdroju z dnia 04 marca 2013r., sygn. III Nsm 339/12, którym sąd ten jako sąd opiekuńczy zezwoliłJ. C.na dokonanie czynności prawnej w imieniu małoletnichP. C.iZ. K.polegającej na odrzuceniu spadku po zmarłej dnia 05 kwietnia 2012r.U. S.– babce małoletnich, byłyby bezwzględnie nieważne w rozumieniuart. 58 k.c.
W dalszej części Sąd wskazał, że termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku określony wart. 1015 § 1 k.c., jest terminem zawitym (prekluzyjnym). Oznacza to, że z chwilą jego upływu wygasa uprawnienie do skorzystania z tego prawa podmiotowego, a oświadczenie złożone po upływie terminu nie wywołuje żadnych skutków prawnych. W tej sytuacji Sąd uznał, że regulacja zart. 1015 § 1 k.c.w zw. zart. 98 § 1 k.c.w sposób jednoznaczny wyklucza możliwość skutecznego złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku po upływie określonego w tym przepisie terminu. Oznacza to, iż termin ten upływa niezależnie od tego, czy osoba uprawniona do jego złożenia miała faktyczną i prawną możność skutecznego złożenia tego oświadczenia.
Sąd nadto wskazał, że ustawa wymaga, aby to w tym terminie złożone zostało oświadczenie zainteresowanego spadkobiercy, a nie wniosek o udzielenie zezwolenia na jego złożenie. Stąd też w przypadku małoletniego nie można uznać, że termin ten został zachowany, gdy przed jego upływem rodzice wystąpili do sądu o udzielnie im zezwolenia, o którym mowa wart. 101 § 3 k.r.o.Zart. 1015 § 1 k.c.w zw. zart. 98 § 1 k.r.o.wynika jednoznacznie, że rodzice powinni w imieniu małoletnich złożyć oświadczenie o odrzuceniu przez niego spadku przed upływem sześciu miesięcy, od dowiedzenia się przez nich o tytule powołania go do spadku.
Sąd wskazał, że w niniejszej sprawie od chwili złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po spadkodawczyni przez matkę małoletnich wnioskodawcówJ. C.w dniu 24 maja 2012r. do uprawomocnienia się postanowienia sądu opiekuńczego w przedmiocie udzielenia jej zezwolenia na złożenie oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku, co miało miejsce 26 marca 2013r., upłynął okres 10 miesięcy. Tym samym uczestniczka ta nie miała możliwości faktycznych ani prawnych złożenia w terminie oświadczenia określonego o odrzuceniu spadku w imieniu małoletnich wnioskodawców.
Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku jest nieodwołalne (art. 1018 § 2 k.c.), natomiast bezskuteczny upływ terminu do złożenia oświadczenia spadkowego powoduje, wygaśnięcie uprawnienia kształtującego do jego złożenia.
Sąd wskazał jednak, że surowość tej zasady łagodzi konstrukcja przewidziana wart. 1019 k.c.zgodnie z którą, spadkobierca, który złożył oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku pod wpływem błędu bądź groźby, lub z tego powodu nie złożył takiego oświadczenia może uchylić się od skutków prawnych tego oświadczenia przed sądem, przy czym powinien on jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Uchylenie się wymaga zatwierdzenia przez sąd, podlega ono zatem jego merytorycznej kontroli, która jest prowadzona na rozprawie (art. 690 § 1 k.p.c.) i obejmuje badanie, czy spełnione zostały przesłanki uchylenia się, w szczególności wystąpienie błędu lub groźby, okoliczności powstania tych wad oraz zachowania terminu uchylenia się określonego wart. 88 § 2 k.c.Sąd wskazał, że zakresem tego unormowania nie jest objęta sytuacja, gdy spadkobierca z przyczyn obiektywnych nie składa oświadczenia w terminie na skutek np. braku uzyskania we właściwym czasie prawomocnego postanowienia sądu opiekuńczego co do zezwolenia na złożenie tego oświadczenia.
Sąd uznał, że w niniejszej sprawie niezachowanie terminu do złożenia oświadczenia spadkowego na skutek uzyskania zgody sądu opiekuńczego dla złożenia przez małoletniego oświadczenia w przedmiocie spadku po upływie sześciomiesięcznego terminu przewidzianego wart. 1015 § 2 k.c.nie jest błędem w rozumieniuart. 1019 k.c., gdyż nie jest to błąd co do treści czynności prawnej.
W ocenie Sądu jednakże bezskuteczny upływ terminu zart. 1015 k.c.nie wyklucza złożenia skutecznego wniosku o zatwierdzenie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych nie złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po spadkodawcy. Sąd wskazał, że wykładnia przepisówprawa spadkowego, chroniących małoletnich spadkodawców w przypadku nie złożenia oświadczenia spadkowego w terminie oraz treściart. 1019 k.c.i1015 k.c.prowadzi do wniosku, że występują tutaj luka w prawie. Obowiązujące przepisy nie normują bowiem przypadku, o jaki chodzi w sprawie, czyli braku oświadczenia z przyczyn niezależnych od spadkobiercy a sytuacja ta nie jest prawnie obojętna. W ocenie tego Sądu, do tego przypadku należy zastosować przepis, którego hipoteza dotyczy podobnego stanu faktycznego przy takiej samejratio legis. Przepisem takim jestart. 1019 § 2, który należy zastosować w drodze analogii, gdyżanalogia legisjest bowiem uznanym sposobem wypełniania luk w prawie.
Sąd uznał, że dla uniknięcia dziedziczenia na podstawieart. 1015 § 2 k.c.złożenie oświadczenia spadkowego wymaga jednoczesnego uchylenia się od skutków prawnych nie złożenia oświadczenia w terminie a następnie zatwierdzenia sądu, podobnie jak zatwierdzenia takowego wymaga uchylenie się od skutków nie złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku pod wpływem błędu lub groźby. Stąd też w drodzeanalogii legiskoniecznym jest sięgnięcie do hipotezyart. 1019 k.c.
Zastosowanieper analogiamart. 1019 k.c.w sytuacji np. upływu terminu do złożenia oświadczeń spadkowych z powodów leżących po stronie wymiaru sprawiedliwości jest w ocenie Sądu najbezpieczniejszym dla pewności obrotu. Efektem kontroli uchylenia się od skutków nie złożenia oświadczenia spadkowego w terminie przeprowadzonej przez sąd spadku, jest rozstrzygnięcie pozytywne lub negatywne w formie postanowienia. Konsekwencją powyższego musi być odrzucenie dopuszczalności potraktowania kwestii uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku (skutków prawnych niezachowania terminu) jako przesłanki orzeczenia stwierdzającego nabycie spadku. W efekcie Sąd odrzucił też dopuszczalność stwierdzenia skuteczności oświadczenia o odrzuceniu spadku, które zostało złożone po terminie bez wcześniejszego złożenia spadkobiercę oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych nie złożenia tego oświadczenia w terminie a następnie zatwierdzenia tego oświadczenia lub odmowy jego zatwierdzenia przez sąd spadku.
Postanowienie sądu rodzinnego o udzieleniu matce małoletnich wnioskodawców zgody na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku uprawomocniło się 26 marca 2013r., czyli po upływie terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku. Wobec tego w ocenie Sądu oświadczenie złożone przez matkę małoletnich w dniu 17 kwietnia 2013r. w imieniu małoletnich dzieciP. C.iZ. K.w formie aktu notarialnego o odrzuceniu spadku po spadkodawczyni było nieskuteczne jako złożone po terminie określonymart. 1015 § 1 k.c.a bez jednoczesnego zatwierdzenia go przez Sąd, czego wymagaart. 1019 § 1 k.c.stosowanyper analogiam.
Jednakże ponieważ niezwłocznie po prawomocności tego orzeczenia matka małoletnich złożyła oświadczenie o przywrócenie terminu do jego złożenia, które należało zakwalifikować jako wniosek o zatwierdzenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletnich Sąd wniosek uwzględnił jako uzasadniony w świetleart. 1019 k.c.stosowanegoper analogiam. W dniu 25 marca 2014r. na rozprawie przedstawicielka ustawowa wnioskodawców złożyła wymagane treściąart. 1019 k.c.oświadczenie. Wobec tego oświadczenie to zostało złożone w terminie określonymart. 88 § 1 k.c.w zw. zart. 1019 § 1 k.c.Jak bowiem wynika z oświadczenia przedstawicielki ustawowej uczestników została ona pouczona w dniu 17 kwietnia 2013r. przez notariusza o konieczności zatwierdzenia oświadczenia składanego po terminie przez sąd. Okoliczności tej nikt z uczestników nie kwestionował a jest spójna z pozostałymi faktami, wobec czego Sąd uznał ją za przyznaną (art. 230 k.p.c.iart. 231 k.p.c.).
W związku z powyższym Sąd orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji postanowienia na podstawieart. 1019 k.c.stosowanegoper analogiam.W punkcie drugim tego orzeczenia Sąd odrzucił wniosek o uzasadnienie zgłoszony 17 lutego 2014r. jako przedwczesny w rozumieniuart. 328 § 1 k.p.c.w zw. zart. 361 k.p.c.stosującper analogiamart. 328 § 1 zd. 2 k.p.c.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na zasadzieart. 520 § 1 k.p.c.
Apelację od tego orzeczenia wniosła uczestniczka postępowania(...) sp. z o.o.w zakresie pkt 1 i 3 zarzucając obrazę przepisów prawa materialnego, a toart. 1015 § 1 k.c.w związku zart. 101 § 3 k.r.o.poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że podjęcie czynności zmierzających do uzyskania zezwolenia na odrzucenie w imieniu małoletniego spadku w terminie 6 miesięcznym od chwili, gdy przedstawiciel ustawowy dowiedział się o tytule swego powołania powoduje, że termin zart. 1015 § 1 k.c.jest zachowany, a takżeart. 1019 § 1-3 k.c.orazart. 84 k.c.przez jego niewłaściwą interpretację i błędne przyjęcie, że w sprawie tej zachodzi podstawa do zatwierdzenia uchylenie się przezP. C.iZ. K.od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po zmarłejU. S.w ustawowym terminie.
Na tych podstawach wniósł o zmianę punktu 1 postanowienia i oddalenie wnioskuP. C.iZ. K.oraz zasądzenie od wnioskodawców na rzecz uczestniczki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego za I i II instancję według norm przepisanych.
Wnioskodawczyni wniosła o oddalenie apelacji.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Sąd pierwszej instancji prawidłowo ustalił wszystkie okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Poczynione ustalenia dotyczące okoliczności faktycznych mają podstawę w zgromadzonym w sprawie materialne dowodowym, który w zakresie dokonanych ustaleń jest logiczny i wzajemnie spójny. Dokonana przez Sąd Rejonowy ocena materiału dowodowego została dokonana w granicach określonych przezart. 233 § 1 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.Wnioski tego Sądu, co do faktów w sposób logiczny wynikają z treści dowodów zgromadzonych w sprawie, poddanych przez ten Sąd wnikliwej i starannej ocenie. Ustalenia te Sąd Okręgowy przyjmuje za własne.
Sąd Rejonowy prawidłowo doszedł do wniosku o skuteczności i konieczności zatwierdzenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku przezP. C.iZ. K.po spadkodawczyniU. S.z domuF.zmarłej 5 kwietnia 2012r. wJ.. Konstrukcja prawna wywodów poczynionych przez Sąd Rejonowy zmierzała do zastosowania w drodze analogiiart. 1019 k.c., jednakże dla Sądu Okręgowego, podstawą dla uwzględnienia wniosku było stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 listopada 2013r. (I CSK 329/13), w którym to stwierdził, że złożenie wniosku o zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego powoduje zawieszenie - na czas trwania postępowania - biegu terminu określonego wart. 1015 § 1 k.c.
Mając na względzie powyższe, należało uznać, że termin do złożenia oświadczenia zart. 1015 § 1 k.c.biegł od 5 kwietnia 2012r. Wskutek złożenia, w dniu 24 maja 2012r., przezJ. C.wniosku do Sądu Rejonowego w Jastrzębiu-Zdroju o zezwolenie na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletnich wnuków spadkodawczyni a jej dzieci -P. C.iZ. K., nastąpiło z tym dniem zawieszenia biegu terminu zart. 1015 § 1 k.c.Sąd Rejonowy w Jastrzębiu-Zdroju w sprawie o sygn. akt III Nsm 339/12 postanowieniem z dnia 4 marca 2013r. zezwoliłJ. C.na dokonanie czynności prawnej w imieniu małoletnichP. C.iZ. K.polegającej na odrzuceniu spadku po zmarłej dnia 5 kwietnia 2012r.U. S.– babce małoletnich. Postanowienie to uprawomocniło się z dniem 26 marca 2013r. Z tym też dniem, bieg terminu określonego wart. 1015 § 1 k.c.zaczął biec dalej. Wobec zatem złożenia w dniu 17 kwietnia 2013r. przezJ. C.w imieniu małoletnichP. C.iZ. K.oświadczenie w formie aktu notarialnego o odrzuceniu spadku po spadkodawczyni, uznać należało, że zostało ono złożone w terminie określonym wart. 1015 § 1 k.c.
Mając na względzie powyższe, orzeczenie Sądu Rejonowego, wobec wywołania identycznych skutków, musiało się ostać.
Z tych też względów apelacja uczestnika postępowania podlegała oddaleniu w oparciu oart. 385 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c.

SSR (del.) Maryla Majewska – Lewandowska SSO Leszek Dąbek SSO Andrzej Dyrda