Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 616/14
Data wyroku: 2014-10-27 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Stanisław Łęgosz, Paweł Lasoń, Dariusz Mizera
Słowa kluczowe: Wydziedziczenie
Podstawa prawna: art. 1008 pkt 3 kc, art. 189 kpc

Sygn. akt II Ca 616/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 27 października 2014 roku
Sąd Okręgowy w Piotrkowie Tryb. Wydział II Cywilny Odwoławczy w składzie:

Przewodniczący

SSO Stanisław Łęgosz

Sędziowie

SSO Dariusz Mizera (spr.)
SSO Paweł Lasoń

Protokolant

st. sekr. sąd. Dorota Roniek

po rozpoznaniu w dniu 27 października 2014 roku w Piotrkowie Trybunalskim
na rozprawie sprawy z powództwaA. P. (1)
przeciwkoA. P. (2)
o ustalenie bezskuteczności wydziedziczenia
na skutek apelacji powódkiA. P. (1)
od wyroku Sądu Rejonowego w Radomsku
z dnia 7 lipca 2014 roku, sygn. akt I C 516/13
oddala apelację.
Sygn. akt II Ca 616/14

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 7 lipca 2014 r. Rejonowy w Radomsku rozpoznając sprawę z powództwaA. P. (1)przeciwko pozwanemuA. P. (2)o ustalenie bezskuteczności wydziedziczenia oddalił powództwo i kosztami postępowania obciążył powódkę.
Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiły przytoczone poniżej ustalenia i zarazem rozważania Sądu Rejonowego.
W. P.nadużywał alkoholu. Po wylewie krwi do mózgu w 1995 r. opiekowała się nim żonaA. P. (1). Często chodziła do szpitala z różnymi torbami. Do 2000 roku chodziła z nim na spacery.
W. P.przebywał w dobrych warunkach mieszkaniowych. W mieszkaniu było czysto i schludnie. Nie wykazywał zainteresowania kontaktami z lekarzem, w czasie których obecni byliA. P. (1)iA. P. (2).A. P. (1)często wypytywała lekarza w trakcie wizyt domowych o stan zdrowiaW. P.. Przychodziła do lekarza po powtórzenie leków.
W czasie wspólnego zamieszkaniaW. P.biłA. P. (1)oraz źle traktował jej córkęM. K. (1)i swojego synaA. P. (2), którym rzucał po ścianach.
M. K. (1)była przez niego źle traktowana, aleW. P.nie używał wobec niej słów wulgarnych.A. P. (1)często uciekała z domu. Często interweniowała policja.A. P. (2)bał sięW. P..
W 1995 r.A. P. (1)mieszkała u córkiM. K. (1). Gdy otrzymała telefon odA. P. (2)o chorobieW. P., natychmiast udała się do niego aby mu pomóc. Po wyjściu zeszpitala (...)był sparaliżowany i leżał. Trwało to od 2 do 3 lat. Ponieważ utył, opiekująca się nimA. P. (1)musiała go dźwigać.A. P. (2)był chory i nie mógł pomócA. P. (1). Kłócił się zW. P.o to, żeA. P. (1)musi go dźwigać. Po odbytej rehabilitacjiW. P.mógł chodzić, powrócił do poprzedniego trybu życia. Sięgał po alkohol, po wypiciu którego awanturował się.
W 2002 lub 2003 rokuA. P. (1)opuściła mieszkanieW. P.. Nikt po tym terminie nie zwracał się do niej o udzielenie pomocyW. P.. Nastąpiło to na skutek awanturW. P.. Miała w domu zakręcany gaz i wodę przezW. P.iA. P. (2).A. P. (2)przywoziłA. P. (1)korespondencję bankową.
Po wyprowadzeniu sięA. P. (1)pozostali w mieszkaniuW. P.iA. P. (2)razem pili alkohol i awanturowali się.
A. P. (1)uczestniczyła w pogrzebieW. P..
A. P. (1)iW. P.przez okres 10 lat utrzymywali przyjacielskie kontakty zB. K.iJ. K., którzy mieszkali w tej samej klatce ale piętro wyżej. Razem spędzali wszystkie imieniny, święta, wesela i komunie. Bywali u siebie na co dzień.
W. P.iA. P. (1)darzyli się uczuciem.W. P.mówił, żeA. P. (1)to jegoV. V., aA. P. (1)chwaliłaW. P.jako mężczyznę. Dochodziło między małżonkamiP.często do konfliktów o pieniądze. ZawszeA. P. (1)starała się wykazać swoją rację. Była osobą upartą a czasami konfliktową.
Po 10 - ciu latachB. K.zerwała wszelkie kontakty zA. P. (1)ze względu na pomówienia. Oczerniła jej córkę iA. P. (2). Utrzymywała te kontakty tylko zW. P., który w następstwie choroby mamrotał i nie dosłyszał. DlategoA. P. (2)mówił do niego głośno i wyglądało, że są pijani.
W. P.iA. P. (2)po wyprowadzeniu sięA. P. (1)spłacili zadłużenie mieszkania.
Zdarzało się, żeA. P. (1)piła alkohol w mieszkaniuB. K., aW. P.przebywał w swoim mieszkaniu. Po pewnym czasie po opuszczeniu mieszkania przezA. P. (1)przyjeżdżała policja, na wezwanieA. P. (1).
B. K.widziałaW. P.podrapanego, a nadto jego włosy na podłodze. Alkohol zA. P. (1),B. P.iW. P.pił takżeJ. K..
A. P. (1)przychodziła do swojego mieszkania jak do hotelu. Miała kochanka i do niego chodziła.
Od daty zniesienia wspólności ustawowej w 2004 r.A. P. (1)iW. P.dorabiali się oddzielnie i nie nawiązali już więzi rodzinnych oraz kontaktu.
W dniu 12 października 2004 r. w sprawie z powództwaA. P. (1)zniesiona została wspólność ustawowa małżeńska międzyA. P. (1)iW. P.z dniem 3 listopada 2004 r.
Decyzją z dnia 15 marca 2004 r. umorzone zostało postępowanie w sprawie wymeldowaniaA. P. (1)z lokalu przyulicy (...)wR., ponieważA. P. (1)wymeldowała się z tego lokalu.
W testamencie notarialnym sporządzonym dnia 06 stycznia 2010 r.W. P.wydziedziczył żonęA. P. (1)z powodu zerwania z nim jakiejkolwiek więzi i wszelkich kontaktów rodzinnych, wyprowadzenia się z jego mieszkania 8 lat wcześniej i w konsekwencji trwania przez cały ten okres separacji faktycznej pomiędzy nimi oraz nie wykazywania przez nią jakiegokolwiek zainteresowania jego osobą podczas jego choroby.
Z powodu zerwania przez żonęA. P. (1)więzi rodzinnych i uczuciowych, nie mógł jej wybaczyć tego zachowania.
Mając takie ustalenia Sąd Rejonowy zważył , iż oczywistym jest, że w mieszkaniuW. P., dochodziło do konfliktów wywoływanych różnymi przyczynami. Słuchani w sprawie świadkowie zeznawali tak, jak te konflikty wiedzieli. Członkowie rodziny widzieli jedno, a sąsiedzi drugie.
Dla małżonkówB. K.iJ. K., którzy przez 10 lat utrzymywali kontakty zA. P. (1)iW. P., darzyli się oni uczuciem. Dochodziło między nimi często do konfliktów o pieniądze, w czasie którychA. P. (1)starała się wykazać swoją rację. Była osobą upartą a czasami konfliktową.W. P.w następstwie choroby mamrotał i nie dosłyszał.
Niewątpliwie alkohol spożywany przezA. P. (1)iW. P.był przyczyną awantur, do których dochodziło między nimi.W. P.był osobą bardzo zazdrosną oA. P. (1).A. P. (1)przychodziła do swojego mieszkania jak do hotelu i miała kochanka, którego odwiedzała.
NiewątpliwieW. P.wymagał opieki, której nie mógł mu zapewnić synA. P. (2). Konflikty zA. P. (1)doprowadziły do wyprowadzenia się przez nią z jego mieszkania i zniesienia wspólności ustawowej małżeńskiej.
Nie miały miejsca sprawy karne przeciwkoW. P., które pozwoliłyby ocenić przyczyny kłótni. Policja nie posiada notatek z interwencji w mieszkaniuW. P.ze względu na wybrakowanie.
Trudno oczekiwać od choregoW. P.wzorowego zachowania zwłaszcza po nadużyciu alkoholu. Niewątpliwie wyrok rozwodowy pomógłby rozwiązać problem prawa do zachowku.
Spadkobierca wydziedziczony w testamencie, któremu już z innych przyczyn nie służy roszczenie o zachowek, może w celu ochrony innego interesu prawnego - żądać ustalenia, że wydziedziczenie jest bezpodstawne ( tak wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z 1974-12-09, 1 CR 873/74).
Przyczyny opuszczenia lokalu mieszkalnegoW. P.przezA. P. (1)należy rozdzielić między nimi.
JeżelibyW. P.był osobą zdrową, należałoby uznać, że ponosi całą winę za konflikty zA. P. (1). Ponieważ był osobą chorą tak jak jego synA. P. (2), uzasadniona jest powyższa konkluzja.
Stanowiąc niezgodne małżeństwo, pozornie darzące się uczuciem, żyjące często w separacji faktycznej, stworzyli sytuację, w którejA. P. (1)faktycznie uporczywie nie dopełniała względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych w rozumieniu przepisuart. 1008 pkt. 3 k.c., w postaci opieki niezbędnej ze względu na stan zdrowia i wiek. Przyczyny należy szukać także w nagannym zachowaniuW. P..
Przyjęcie innej interpretacji faktów doprowadziłoby do sytuacji, gdy prawo do zachowku uzyskałaby osoba, która zW. P.nie utrzymywała żadnych kontaktów od 2004 r., gdy jego zgon miał miejsce w 2011 r. Egzekucja tego prawa ograniczyłaby majątek spadkowy odziedziczony przezA. P. (2).
Z zeznań słuchanych świadków wynika, że pozwanyA. P. (2)nie był traktowany lepiej niżA. P. (1)iM. K. (1).
ZarównoW. P.jak iA. P. (1)tworzyli związek małżeński zdominowany przez alkohol, różne cechy charakteru, różne oczekiwania oraz potrzeby. Żyli przez pewien okres czasu razem, po czym po awanturach się rozchodzili.
Na pewno rozwód także z winyW. P.przerwałby tak konflikty jak też wspólne zamieszkiwanie zA. P. (1). Dlatego dziwić może wystąpienie przezA. P. (1)tylko o zniesienie wspólności ustawowej, a nie o rozwód. Rozwód pozbawiłby ją roszczenia o zachowek, czego nie pozbawiło ją zniesienie wspólności ustawowej. Faktem jest, że zniesienie wspólności ustawowej mogło nastąpić szybciej.
Od 2004 r.A. P. (1)iW. W.nie utrzymywali żadnego kontaktu aleA. R.była na pogrzebieW. P..
Stan zdrowiaW. P.wymagał opiekowania się jego osobą. Za ustalonym stanem faktycznym stwierdzić należy, że sprawowanie tej opieki przezA. P. (1)było niemożliwe z winy obojga.
Dlatego sąd uznał, że nie można ustalić bezskuteczności wydziedziczeniaA. P. (1). Zdecydowała się na skonfliktowane małżeństwo oraz na separację. Przeżyła konflikty ale sama w nich uczestniczyła aktywnie, a nawet je prowokowała.
Zerwanie zW. P.jakichkolwiek więzi i wszelkich kontaktów rodzinnych, wyprowadzenie się z jego mieszkania 7 lat wcześniej i w konsekwencji trwanie przez cały ten okres separacji faktycznej pomiędzy nimi oraz nie wykazywania przezA. P. (1)jakiegokolwiek zainteresowania jego osobą jest niesporne. Jednakże takżeW. P.zachował się w podobny sposób.
Przepisart. 1008 pkt. 3 k.c, stanowi, że spadkodawca może w testamencie pozbawić min. małżonka zachowku ( wydziedziczenie ), jeżeli uprawniony do zachowku uporczywie nie dopełnia opieki niezbędnej ze względu na stan zdrowia i wiek.
Zważywszy na przedstawiony wyżej niezwykle złożony stan faktyczny sąd uznał, że literalna wykładnia tego przepisu przesądza o tym, żeA. P. (1)uporczywie nie dopełniała przez okres ponad 7 lat opieki niezbędnej ze względu na stan zdrowia i wiekW. P.. Przepis ten nie pozwala oceniać przyczyn nie dopełniania opieki. Może jednak być to przedmiotem wykładni która uzna, że konflikt, który miał miejsce w przeszłości zadecyduje o braku prawa spadkodawcy do wydziedziczenia małżonka, zwłaszcza jeżeli był co najmniej współwinnym tych konfliktów Należy jednak wziąć pod uwagę i to, że spadkodawca testamentowyA. P. (2)nie był synemA. W.oraz to, że zachowanieA. P. (1)mogło być powodowane chęcią uzyskaniu prawa do zachowku za wszelką cenę.
W ten sposób sąd zaakceptował decyzję zmarłegoW. P.uznając jego prawo do zadecydowania o tym, kto będzie miał prawo do pozostawionego w spadku mieszkania bez spłat wartości zachowku.
O zasadach poniesienia przez strony kosztów postępowania sąd orzekł po myśli przepisuart. 98k.p.c. i 108§ 1 k.p.c.
Apelację od powyższego wyroku wywiodła powódka zaskarżając wyrok w całości.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła :
- błąd w ustaleniach faktycznych mający istotny wpływ na wynik sprawy, polegający na mylnym przyjęciu, że powódkaA. P. (1)dobrowolnie opuściła w 2004 roku wspólne miejsce zamieszkania, które dzieliła ze spadkodawcąW. P., w sytuacji gdy materiał dowodowy w postaci zeznań powódki oraz świadkówM. K. (2)orazM. K. (1)prowadzi do zupełnie odmiennych wniosków, a to takich, że powódka została wypędzona przez spadkodawcę ze wspólnego miejsca zamieszkania i zmuszona do jego opuszczenia na skutek nagannego zachowaniaW. P.,
oraz wynikające stąd

-

naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.art. 1008 pkt 3 k.c.przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że powódka uporczywie nie dopełniała obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy, w sytuacji gdy analiza materiału dowodowego nie uprawnia do zajęcia takiego stanowiska,

naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.

a
art. 328 § 2 k.p.c.przez zaniechanie wskazania w uzasadnieniu wyroku dowodów, na których Sąd się oparł podczas wydawania rozstrzygnięcia i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności,

b
art. 233 § 1 k.p.c.przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów polegające na bezkrytycznym przyjęciu za prawdziwe zeznań świadkówB. K.,J. K.iK. C.oraz niedostatecznym rozważeniu zeznań powódki oraz świadkówM. K. (2),M. K. (1),J. H.,I. W..

Powołując się na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o zmianę wyroku i ustalenie, żeW. P.bezskutecznie wydziedziczył małżonkę w testamencie notarialnym z dnia 6 stycznia 2010 roku Rep A nr(...)sporządzonym przedS. K., Notariuszem wR.i zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów procesu wg norm przepisanych ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania w innym składzie przy uwzględnieniu kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd Okręgowy zważył co następuje:
Apelacja jest bezzasadna, a zaskarżony wyrok pomimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.
Na wstępie należy zauważyć, iż Sąd II instancji jest sądem merytorycznym, a postępowanie apelacyjne mimo, że jest postępowaniem odwoławczym i kontrolnym zachowuje charakter postępowania rozpoznawczego co oznacza , że sąd II instancji ma pełną swobodę jurysdykcyjną ograniczoną jedynie granicami zaskarżenia. Sąd odwoławczy jest związany zarzutami naruszenia prawa procesowego jednakże powinien naprawić wszystkie naruszenia prawa materialnego niezależnie od tego czy zostały wytknięte w apelacji . Sąd II instancji nie może się w zasadzie ograniczyć do zarzutów skarżącego ale powinien dokonać własnych ustaleń , a następnie poddać je ocenie pod kątem prawa materialnego.
Sąd rozpoznając merytorycznie każde powództwo o ustalenie winien w pierwszej kolejności zbadać czy powód ma interes prawny w żądanym ustaleniu który to interes jest materialnoprawną przesłanką każdego powództwa o ustalenie . Dopiero wtedy gdy Sąd ustali, iż po stronie powoda taki interes występuje aktualizuje się potrzeba wykazania , że konkretne prawo lub stosunek prawny rzeczywiście istnieje czy też nie. Zatem zanim Sąd Rejonowy przeszedł do rozpoznania sprawy powinien się skupić na zbadaniu istnienia interesu prawnego.
Powódka już w pozwie wskazywała , iż jej interes prawny w ustaleniu wynika z tego , że ewentualne uwzględnienie powództwa umożliwi jej dochodzenie roszczenia o zachowek. Stanowisko to zostało podtrzymane na rozprawie apelacyjnej.
Sąd Rejonowy badając interes prawny i wskazując na jego istnienie odwołał się bezrefleksyjnie do orzeczenia Sądu Najwyższego z 9 grudnia 1974r. I CR 873/74 zgodnie z którym spadkobierca wydziedziczony w testamencie, któremu już z innych przyczyn nie służy roszczenie o zachowek, może w celu ochrony innego interesu prawnego - żądać ustalenia, że wydziedziczenie jest bezpodstawne. Już wnikliwe odczytanie tezy tego orzeczenia wcale nie świadczy o przysługiwaniu w każdej sprawie interesu prawnego w ustaleniu bezskuteczności wydziedziczenia. Nie zwalnia to także sądu od zbadania konkretnej sprawy i badania w konkretnej sprawie interesu prawnego w ustaleniu bezskuteczności wydziedziczenia.
Tymczasem istnienie interesu prawnego jako materialnoprawnej przesłanki powództwa o ustalenie opartego naart. 189 k.p.c.należy oceniać w kontekście utrwalonego w doktrynie i judykaturze stanowiska, że interes prawny nie zachodzi z reguły, gdy zainteresowany może na innej drodze osiągnąć w pełni ochronę swoich praw (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 1997 r., II CKN 201/97, M. Prawn. 1998/2/3; z dnia 21 stycznia 1998 r., II CKN 572/97 nie publ; z dnia 5 października 2000 r. II CKN 750/99, ; z dnia 29 marca 2001 r, I PKN 333/00, Prok. i Pr. 2002/2/43 oraz z dnia 22 listopada 2002 r., IV CKN 1519/00 ). Brak interesu prawnego w uzyskaniu orzeczenia ustalającego prawo lub stosunek prawny ma miejsce wtedy, gdy te okoliczności faktyczne, na tle których powód występuje z żądaniem, uzasadniają wystąpienie z żądaniem zmierzającym do zaspokojenia roszczenia o którym powód twierdzi, że mu przysługuje. W sytuacji gdy powód może żądać świadczenia nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenia stosunku prawnego lub prawa (por. wyrok SN z dnia 4 marca 2011 r., I CSK 351/10, a także postanowienie SN z dnia 29 października 2009r. , sygn. akt III CZP 79/09, ). Podobnie ugruntowane jest stanowisko , iż powództwo o ustalenie nie może zmierzać do uzyskania dowodów, które miałyby być wykorzystane w innym postępowaniu. (por. wyrok SN z 23 lutego 1999r. I PKN 597/98 ).
Podsumowując powyższe rozważania stwierdzić trzeba, iż skuteczność wydziedziczenia badana jest co do zasady w sprawie o zachowek jako przesłanka rozstrzygnięcia.
Natomiast sam wydziedziczony nie ma interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie bezskuteczności wydziedziczenia jeżeli może to prawo realizować w innym postępowaniu w szczególności w procesie o zasądzenie ( por. P. Księżak , Zachowek w polskim prawie spadkowym , wyd.1 LexisNexis , Warszawa 2010r. str. 194).
Powódka może swoje prawa zrealizować wytaczając powództwo o zachowek i dopiero w takim postępowaniu sąd będzie władny badać skuteczność wydziedziczenia. Zupełnie zbędnym było zatem badanie merytoryczne sprawy skoro od samego początku brak było po stronie powódki interesu prawnego w ustaleniu bezskuteczności wydziedziczenia.
Reasumując wyrok Sądu Rejonowego oddalający powództwo odpowiada prawu a stwierdzenie braku interesu prawnego w ustaleniu jako przesłanki rozstrzygnięcia czyni zbędnym odniesienie się do zarzutów apelacyjnych dlatego też na podstawieart. 385 k.p.c.należało orzec jak w wyroku.