Sąd Apelacyjny w Rzeszowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 37/14
Data wyroku: 2014-04-17 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Dariusz Mazurek, Jan Dela, Anna Gawełko
Słowa kluczowe: Odszkodowanie
Podstawa prawna: art. 446 § 4 kc

Sygn. akt. I ACa 37/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 kwietnia 2014 r.
Sąd Apelacyjny w Rzeszowie Wydział I Cywilny w składzie:

Przewodniczący

SSA Anna Gawełko

Sędziowie:

SA Dariusz Mazurek (spraw.)
SO del. Jan Dela

Protokolant:

st. sekr. sądowy Aleksandra Szubert

po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2014 r. na rozprawie
sprawy z powództwaP. B.,W. K.iC. C.
przeciwko(...) S. A.V.(...)wW.
o zapłatę
na skutek apelacji powódkiP. B.i pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Przemyślu
z dnia 2 października 2013 r., sygn. akt I C 184/13

I
o d d a l aobie apelacje,

II
z n o s iwzajemnie między stronami koszty postępowania apelacyjnego.

UZASADNIENIE
PowodowieP. B.,C. C.iW. K.domagali się zasądzenia od pozwanego(...) Spółki AkcyjnejV.(...)wW.określonych w żądaniu pozwu kwot tytułem zadośćuczynienia, w związku z doznaną przez nich krzywdą wynikającą ze śmierci osoby bliskiejW. C.- wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu oraz zasądzenia na rzecz każdego z powodów kosztów procesu.
Powodowie argumentowali, że pozwane przez nichTowarzystwo (...)zawarło umowę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, co do pojazdu samochodowego, którym kierował sprawca wypadku w wyniku którego w dniu 15 grudnia 2011r. śmierć poniosłaW. C..
PozwaneTowarzystwo (...)domagało się oddalenia powództwa i zasądzenia od powodów na jego rzecz kosztów procesu.
Pozwany argumentował, że dokonał na rzeczP. B.iC. C.wypłaty zadośćuczynienia w odpowiedniej wysokości. Kwestionował swoją odpowiedzialność w zakresie większym niż wynikało to z wypłaconych już przez pozwanego na rzeczP. B.iC. C.świadczeń oraz w całości w stosunku doW. K..
Wyrokiem z dnia 2 października 2013r. Sąd Okręgowy w Przemyślu zasądził tytułem zadośćuczynienia na rzecz powódkiC. C.kwotę 80.000 zł, na rzecz powódkiP. B.kwotę 40.000 zł, na rzecz powódkiW. K.kwotę 10.000 zł – wszystkie zasądzone kwoty z odsetkami ustawowymi od dnia 5 marca 2013r.
W pozostałym zakresie oddalił żądania pozwu. Rozstrzygnął o należnych kosztach sądowych w ten sposób, że obciążył pozwanego obowiązkiem uiszczenia z tego tytułu kwoty 7.068,10 zł, a powódkęP. B.kwoty 1.500 zł.
Ponadto rozstrzygnął o kosztach procesu i zasądził z tego tytułu od pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwotę 3.600 zł.
W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy wskazał, że rozstrzygnął sprawę w oparciu o następujące ustalenia faktyczne, częściowo niesporne w sprawie:
Pozwany(...) Spółka AkcyjnaV.(...)wW.przyznał, że co do zasady na podstawie zawartej umowy odpowiedzialności cywilnej ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez sprawcę wypadku, który miał miejsce w dniu 15 grudnia 2011r. i w wyniku którego potrącona przez pojazd samochodowy 72 letnia pieszaW. C.poniosła śmierć. Pozwany nie kwestionował również faktu, że kierujący pojazdem sprawca zdarzenia był w stanie nietrzeźwym.
Według ustaleń Sądu Okręgowego nagła śmierćW. C.wywołała wstrząs psychiczny u członków jej najbliższej rodziny.
Mąż poszkodowanejC. C., z którym poszkodowana pozostawała w związku małżeńskim od 1962r., nie radził sobie z traumą wywołaną śmiercią żony: rozpaczał, nie godził się ze śmiercią żony, znacznie osłabła jego aktywność życiowa, podupadł na zdrowiu. Korzystał ze wsparcia synowej i wnuków. Proces przeżywania żałoby przebiegał uC. C.zgodnie z ogólnym schematem. Obecnie powód ma 79 lat i nie wykazuje oznak przeżywania reakcji żałoby. Aktualnie rozumie nieodwracalność straty i pogodził się z nią.
Córka poszkodowanejP. B.od 12 lat prowadzi własne gospodarstwo domowe. Mieszkała w pobliżu domu rodzinnego. Z rodzicami utrzymywała regularne kontakty i więzi rodzinne. Z matką dzieliła się swoimi sprawami, korzystała z jej pomocy w postaci osobistego wsparcia oraz pomocy materialnej.
Matka była dla powódki autorytetem, dawała powódce poczucie bezpieczeństwa. Córka zmarłej przyjęła na siebie obowiązek zorganizowania uroczystości pogrzebowych matki. RównieżP. B.nie mogła pogodzić się z faktem śmierci matki. Cierpiała na bezsenność, zażywała leki przeciwdepresyjne. Korzystała ze wsparcia rodziny, znajomych.P. B.ma 48 lat, jest zamężna. Pracuje zarobkowo. Ostatecznie powódka pogodziła się ze stratą matki, ale odczuwa jej brak. Przeżyła proces żałoby i obecnie funkcjonuje sprawnie.
PowódkaW. K.jest siostrą zmarłej. Za życia siostry, powódka spotykała się z nią przeciętnie raz w tygodniu. Przez całe życie mieszkały w tej samej miejscowości. Obie łączyła silna więź rodzinna i emocjonalna. Powódka miała do siostry zaufanie, co zapewniało jej poczucie równowagi.W. K.ukończyła 66 lat. Jest wdową. Korzysta ze wsparcia mieszkającej z nią córki. Nadal odczuwa brak siostry, ale zakończyła już proces przeżywania żałoby.
Jak ustalił Sąd Okręgowy po zgłoszeniu przez powodów zdarzenia ubezpieczeniowego pozwany dokonał wypłaty na rzeczC. C.kwoty 20.000 zł i na rzeczP. B.kwoty 10.000 zł tytułem zadośćuczynienia. Odmówił wypłaty świadczenia na rzeczW. K..
Sąd Okręgowy ocenił jako wiarygodne wnioski zawarte w wydanej w sprawie opinii biegłego psychologa co do skutków jakich doznali powodowie na skutek śmierciW. C..
W oparciu o takie ustalenia i dokonana ocenę zgromadzonego materiału dowodowego Sąd Okręgowy rozważył zasadność zgłoszonych przez powodów żądań na podstawieart. 446 § 4 k.c.Ocenił, że odpowiednim do doznanej krzywdy zadośćuczynieniem dla powodaC. C.jest kwota100.000 zł, dla powódkiP. B.kwota 50.000 zł, dla powódkiW. K.kwota 10.000 zł.
Dokonując oceny wysokości zadośćuczynienia Sąd Okręgowy wziął pod uwagę:
Co do osobyC. C.fakt pozostawania zW. C.w związku małżeńskim przez niemal 50 lat oraz to, że małżonka opiekowała się nim i wspierała go w czasie gdy zachorował i wymagał opieki. Taki stan rzeczy wytworzył pomiędzy powodem a żoną bardzo silne więzi emocjonalne i faktyczne. Po śmierci żony powód został pozbawiony wsparcia jakie od niej otrzymywał. Pomimo, że zakończył proces przeżywania żałoby to śmierć żony wpłynęła to na stan jego psychiki, aktywność życiową, ogólny stan zdrowia.
Co do osoby powódkiP. B.Sąd Okręgowy wziął pod uwagę, że na skutek śmierci matki zerwany został niepowtarzalny związek jaki łączy dziecko z rodzicem, a nagłość tego zdarzenia była dla powódki ogromnym ciosem. Ocenił, że powódka ostatecznie poradziła sobie z procesem żałoby i poczuciem starty po matce i obecnie funkcjonuje normalnie. Sąd Okręgowy wskazał, że ze względu na wiekW. C.powódka powinna liczyć się ze śmiercią matki z przyczyn naturalnych.
Co do osobyW. K.Sąd Okręgowy uwzględnił fakt, ze siostry łączyła silna więź emocjonalna, wytworzona również w związku z utrzymywaniem przez nie stałych kontaktów i udzielaniu wzajemnego wsparcia.
W kwestii daty wymagalności zasądzonych na rzecz powodów świadczeń Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, zgodnie z którym pozwany zobowiązany był do spełnienia świadczenia w terminie wynikającym z art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003r. o ubezpieczeniach obowiązkowych (…), DZ. U 2003 Nr 124, poz., 1152. Dlatego ocenił, że świadczenia były już wymagalne wdacie od której powodowie domagali się zasadzenia odsetek ustawowych.
Orzekając o kosztach sądowych i kosztach procesu Sąd Okręgowy wziął pod uwagę ostateczny wynik sprawy i fakt uwzględnienia żądań powodów w około 82 % i jako podstawę orzeczenia o kosztach procesu wskazałart. 100 k.p.c.
Z takim rozstrzygnięciem Sądu Okręgowego nie zgodziła się powódkaP. B.oraz pozwany.
PowódkaP. B.zaskarżając wyrok w pkt IV (oddalenie powództwa w pozostałej części) oraz odpowiednio w pkt. V (rozstrzygnięcie o kosztach sądowych) zarzuciła naruszenie prawa materialnegoart. 446 § 4 k.c.przez jego błędną wykładnię i przyznania zadośćuczynienia w zaniżonej wysokości.
Wskazując na powyższe powódka domagała się zmiany zaskarżonego wyroku i zasądzenia zadośćuczynienia w wysokości zgodnej z żądaniem pozwu. Ponadto domagała się zasądzenia od pozwanego kosztów procesu za obie instancje.
W uzasadnieniu apelacji powódka argumentowała, że sprawca wypadku zbiegł z miejsca zdarzenia i nie pomógł poszkodowanej, co należało uwzględnić przy ocenie wysokości zadośćuczynienia.
PozwaneTowarzystwo (...)w apelacji wniesionej od wyroku Sądu Okręgowego, zaskarżyło wyrok w części uwzględniającej powództwo:
- na rzeczC. C.ponad kwotę 40.000 zł;
- na rzeczP. B.ponad kwotę 20.000 zł;
Ponadto w części rozstrzygającej o kosztach procesu (pkt VI) oraz orzekającej o obowiązku uiszczenia przez pozwanego kosztów sadowych (pkt V).
Pozwany zarzucił wyrokowi w zaskarżonej części naruszenie prawa materialnegoart. 446 § 4 k.c.przez zastosowanie nieadekwatnych kryteriów poprzez dokonania oceny zadośćuczynienia z pominięciem dynamicznego charakteru krzywdy, uwzględnieniu obiektywnego kryterium w postaci wieku zmarłej tylko w odniesieniu do powódkiP. B., nie uwzględnieniu ogólnych kryteriów zadośćuczynienia zgodnie z którymi powinno ono uwzględniać kryterium stopy życiowej i sytuacji majątkowej i zasądzenie zadośćuczynienia w rażąco wygórowanej wysokości.
Pozwany zarzucił też naruszenie przepisów postępowaniaart. 233 § 1 k.p.c.poprzez ustalenie, że śmierć żony wywołała rozstrój zdrowia uC. C.pod względem somatycznym, w sytuacji gdy z materiału dowodowego nie wynika aby u powoda występowały objawy pogorszenia zdrowia somatycznego, których źródłem byłaby śmierć żony. Ponadto zarzucił, że Sąd dokonał oceny zakresu krzywdy w sposób sprzeczny z wnioskami zawartymi w opinii biegłego psychologa. Pozwany wskazywał na wewnętrzne sprzeczności w dokonanych przez Sąd Okręgowy ustaleniach.
Co do rozstrzygnięcia o kosztach pozwany zarzucił naruszenieart. 100 zd. 2 k.p.c.przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że przeciwnik tylko nieznacznie uległ w swoich żądaniach oraz naruszeniaart. 100 § 1 k.p.c.poprzez jego niezastosowanie.
Wskazując na powyższe pozwany domagał się częściowej zmiany wyroku poprzez oddalenie powództwaP. B.iC. C.w zaskarżonej części i stosunkowe rozdzielenie kosztów procesu.
Ponadto pozwany domagał się zasądzenia na jego rzecz solidarnie od powodów kosztów postępowania apelacyjnego.
W uzasadnieniu apelacji pozwany podnosił, że wnioski wydanej w sprawie przez biegłego psychologa opinii nie dawały Sądowi I instancji podstaw do ustalenia, że u powodów utrzymują się skutki przeżywanej żałoby. Odwoływał się do przeciętnej stopy życiowej społeczeństwa i warunków życia powodów i twierdził, że w tym kontekście wysokość zasądzonego na rzecz powodów kwota z tytułu zadośćuczynienia jest rażąco zawyżona. Apelujący nie podzielił oceny Sądu Okręgowego, że przegrana powodów w 18,75 % należało ocenić jako nieznaczną.
W odpowiedzi na apelację pozwanego powodowie wnosili o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie rozpoznając apelacje pozwanego i apelację powódkiP. B., zważył, co następuje:

Apelacje pozwanego i powódkiP. B.nie zasługują na uwzględnienie.
Rozważania nad zasadnością podniesionych przez strony zarzutów w ocenie Sądu apelacyjnego rozpocząć należy od zawartego w apelacji pozwanego zarzutu naruszenia przepisów postępowania, bowiem dotyka on prawidłowości przyjętych przez Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia ustaleń faktycznych.
Prawidłowo dokonane ustalenia faktyczne determinują właściwe zastosowanie prawa materialnego. Sąd Apelacyjny zauważa, że powódka nie kwestionowała prawidłowości dokonanych przez Sąd I instancji ustaleń faktycznych.
Do wydanej w sprawie opinii biegłej z zakresu psychologii strony nie wniosły zastrzeżeń. Należy przede wszystkim zwrócić uwagę, że opinia wydana została w dniu 5 czerwca 2013r. – około 18 miesięcy po śmierciW. C.. Wbrew twierdzeniom pozwanego biegły w podanych podstawach faktycznych opinii wskazał, że najbliższa rodzina zmarłej mimo upływu znacznego czasu przekraczającego okres żałoby, który przeciętnie przyjmowany jest na 12 miesięcy, nadal bardzo silnie przeżywa śmierćW. C.. W ocenie Sądu Apelacyjnego pomiędzy tym stwierdzeniem a zawartymi w opinii wnioskami biegłej wskazującymi na fakt, że powodowie obecnie funkcjonują prawidłowo, który Sąd Okręgowy uwzględnił dokonując ustaleń faktycznych, nie ma sprzeczności.
Wynika to z zawartych we wnioskach opinii wyjaśnień biegłej, czym charakteryzuje się proces przeżywania żałoby. Koreluje to w sposób logiczny z wnioskami opinii dotyczącymi przebiegu procesu przeżywania żałoby u powodów. Zatem zawarte w opinii stwierdzenie, że powodowie w dacie wydawania opinii zakończyli przeżywanie żałoby, nie oznacza, że całkowicie wyłączyli ze swojego życia przeżycia związane ze śmiercią osoby bliskiej. Zakończenie procesu żałoby oznacza w ocenie Sądu Apelacyjnego, że negatywne skutki jej przeżywania (rozpacz, poczucie osamotnienia, brak aktywności życiowej) nie wpływają obecnie na funkcjonowanie powodów, w tym sensie, że nie ograniczają normalnego ich funkcjonowania, jak w okresie żałoby. Nie oznacza to jednak, że powodowie nadal nie przeżywają śmierci bliskiej osoby i nie mają poczucia krzywdy. Wszystkie ustalenia Sądu Okręgowego jakie kwestionuje w apelacji pozwany, także co do ustalenia, że negatywne przeżycia wpłynęły na stan zdrowia somatycznego powodaC. C., znajdują potwierdzenie w opinii psychologicznej. Skoro tak to podniesienie przez pozwanego zarzutu naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.okazało się całkowicie nie uzasadnione. O ile w ocenie pozwanego opinia zawierała sformułowania niejasne dla pozwanego lub wskazujące na sprzeczności zawarte we wnioskach opinii, to w odpowiednim czasie i formie pozwany mógł doprowadzić do ich wyjaśnienia. Skoro zaniechał tego w toku postępowania przed Sądem I instancji, to kwestionowanie obecnie wybiórczo wskazanych wniosków opinii, w świetle dokonanej przez Sąd Okręgowy na podstawieart. 233 § 1jej wiarygodności i rzetelności nie dawało podstaw do podważenia tej oceny.
Przechodząc do omówienia dokonanej przez Sąd Apelacyjny oceny o braku podstaw do sformułowania we wniesionych przez strony apelacjach zarzutu naruszenia prawa materialnego (art. 446 § 4 k.c.) należy stwierdzić, że już z treści żądania określonego przez powodów wynika, że uwzględnili fakt zróżnicowania zakresu doznanej przez nich krzywdy. Wyrażało się to w zgłoszeniu przezP. B.żądania o zasądzenie zadośćuczynienia w niższej kwocie niż domagał się tegoC. C.tym samym pozwem.
Zadośćuczynienie zgodnie zustawą z dnia 23 kwietnia 1964r. Kodeksu cywilnyma pełnić funkcję kompensacyjną, co wyraża między innymi norma prawna zawarta wart. 446 § 4 k.c.wskazująca na odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.
Truizmem jest stwierdzenie, że poczucie krzywdy jest zindywidualizowane, co wynika z subiektywnego poczucia krzywdy. Jednak oceniając zakres krzywdy w rozumieniuart. 445 § 1, 446 § 4, 448 k.c.w granicach dyskrecjonalnej władzy sędziego, sąd dokonuje oceny zobiektywizowanej ustaleniami faktycznymi okoliczności każdego przypadku. Właśnie z tego względu praktyka sądowa i orzecznictwo Sądu Najwyższego, pomimo nacisku zainteresowanych inną oceną, sprzeciwia się dokonywaniu jakichkolwiek porównań i analogii przy ocenie wysokości odpowiedniego zadośćuczynienia.
Po dokonaniu tych ogólnych uwag, jednak koniecznych ze względu na charakter podniesionych w apelacji zarzutów, Sąd Apelacyjny przechodząc do oceny zasadności apelacji powódki zauważa, że podstawowym narzędziem, przy pomocy którego Sąd Okręgowy mógł zobiektywizować twierdzenia powodów co do zakresu doznanej przez nich krzywdy była opinia biegłego psychologa, której wniosków powódka również nie kwestionowała. Zwraca uwagę fakt, że tylko w odniesieniu do osobyC. C.biegły zaznaczył, że okoliczności wypadku (ucieczka sprawcy i nie udzielenia pomocy poszkodowanej) miały znaczenie dla odczuwanego przez niego poczucia krzywdy. Sąd Apelacyjny nie zamierza w ten sposób pomniejszyć zakresu krzywdy pozostałych członków rodziny. Jednak ocena sędziowska musi opierać się o zobiektywizowane kryteria, wymagane w procesie cywilnym, zwłaszcza przepisami odnoszącymi się do postępowania dowodowego. Skoro zatem Sąd Okręgowy zrelatywizował zakres krzywdy powodów w oparciu o wskazane obiektywne kryteria, które nie dawały podstawy do uwzględnienia co do osoby powódkiP. B.tych samych elementów krzywdy jak w odniesieniu doC. C., to tym samym zarzuty zawarte w apelacji powódki należało ocenić jako nieuzasadnione.
Odnosząc się na koniec do podniesionego w apelacji pozwanego zarzutu naruszenia prawa materialnego, Sąd Apelacyjny zauważa, że częściowo aktualne pozostaną argumenty sądu odwoławczego podniesione przy ocenie zarzutu dotyczącego naruszenia przepisów postępowania (art. 233 § 1 k.p.c.), a odnoszące się do dowodu z opinii biegłego psychologa. Właśnie dokonane prawidłowo przez Sąd Okręgowy na jej podstawie ustalenia, uwzględniają – wbrew twierdzeniom pozwanego – dynamizm przeżywanego przez powodów procesu żałoby. Dlatego w tym zakresie podniesione zarzuty są gołosłowne i nie znajdują potwierdzenia w okolicznościach faktycznych i dokonanej ocenie prawnej.
Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela poglądu prezentowanego przez pozwanego, że zakres krzywdy powodów, który podlegał naprawieniu zależał od ustalonej w sprawie sytuacji materialnej powodów i stopy życiowej. Sąd Apelacyjny zauważa, że cytowane w uzasadnieniu apelacji przez pozwanego poglądu wypowiedziane zostały przez Sąd Najwyższy w kontekście oceny prawnej dokonanej na tle konkretnego stanu faktycznego, którego elementy w żaden sposób nie przystają do okoliczności niniejszej sprawie, w związku z czym powołanie się na ten pogląd było chybione.
Sądowi Apelacyjnemu znane są poglądy zgodnie z którymi wysokość zadośćuczynienia powinna odpowiadać warunkom społecznym w postaci zamożności społeczeństwa / wyrok SN z dnia 28 września 2001r., czy też wyrok SN z dnia 12 września 2002r. w sprawie IV CKN 1266/2000/. Należy jednak zauważyć, że zgodnie z poglądem zawartym w tym ostatnim orzeczeniu miernik ten może być stosowany jedynie pomocniczo, uzupełniająco i odnosi się do stopy życiowej całego społeczeństwa, a więc społeczności danego kraju. Wskazano również, że decydującym elementem o wysokości zadośćuczynienia jest rozmiar krzywdy i ten element należy przede wszystkim brać pod uwagę, a to z uwagi na kompensacyjny charakter zadośćuczynienia. Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 maja 2008r. sygn. akt II CSK 78/2008.
Sąd Apelacyjny zwraca uwagę odnoszącą się do obu apelacji, że zgodnie z powszechnie akceptowanym w judykaturze poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 18 listopada 2004r.sygn. akt I CK 219/04 „korygowanie przez Sąd drugiej instancji zasądzonego zadośćuczynienia może być aktualne tylko wtedy, gdy przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy, mających wpływ na jego wysokość, jest ono niewspółmiernie nieodpowiednie”. Z sytuacją taką nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie, bowiem Sąd Okręgowy w oparciu o wszystkie dostępne dowody dokonał prawidłowego ustalenia zakresu krzywdy jakiej doznali powodowie i zasądził na ich rzecz zadośćuczynienie w odpowiedniej wysokości.
Odnosząc się już na zakończenie do zarzutu pozwanego o naruszeniuart. 100 k.p.c.Sąd Apelacyjny nie podziela oceny pozwanego, że przegrana powodów co do 18 % zgaszonego żądania, uzasadniała w oparciu o ten przepis stosunkowe rozdzielenie kosztów według innej proporcji niż to uczynił Sąd Okręgowy. Tym bardziej, że jak prawidłowo ocenił Sąd I instancji wysokość roszczenia uzależniona była w przypadku oceny wysokości zadośćuczynienia od oceny sądu.
Dlatego nie znajdując podstaw do uwzględnienia apelacji powódkiP. B.i pozwanegoTowarzystwa (...)Sąd Apelacyjny na podstawieart. 385 k.p.c.oddalił obie apelacje i mając na uwadze taki wynik postępowania apelacyjnego zniósł pomiędzy stronami koszty postępowania na podstawieart. 100 k.p.c.
Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji.