Sąd Okręgowy w Sieradzu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ca 326/14
Data wyroku: 2014-11-19 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Mirosław Chojnacki, Joanna Składowska, Barbara Bojakowska
Słowa kluczowe: Uwłaszczenie
Podstawa prawna: art. 1 ustawy z 26.10.1971 r. o uregulowaniu tytułu własności gospodarstw rolnych

Sygnatura akt Ca 326/14

POSTANOWIENIE
Dnia 19 listopada 2014 roku
Sąd Okręgowy w Sieradzu – Wydział I Cywilny w składzie następującym:
Przewodniczący: SSO Barbara Bojakowska
Sędziowie: SO Joanna Składowska
SR (del.) Mirosław Chojnacki
Protokolant: sekr. sąd. Elwira Kosieniak
po rozpoznaniu w dniu 05 listopada 2014 roku w Sieradzu na rozprawie
sprawy z wnioskuK. P.
z udziałem:J. P. (1),M. P.,R. P.,M. J.,E. P.,S. P.,K. J.,J. M.,H. B. (1),G. C.
o stwierdzenia nabycia własności nieruchomości
na skutek apelacji wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Rejonowego w Wieluniu z dnia 27 grudnia 2013r., sygn. akt VIII Ns 410/12
postanawia:

1
oddalić apelację;

2
zasądzić od wnioskodawcyK. P.na rzecz uczestnika postępowaniaS. P.60,00 (sześćdziesiąt) złotych z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Sygn. akt I Ca 326/14

UZASADNIENIE
Wnioskiem z dnia 08 sierpnia 2012r. skierowanym do Sądu Rejonowego w Wieluniu VIII Zamiejscowego Wydziału Cywilnego z siedzibą wP.,K. P.zażądał uwłaszczenia działek położonych wP.oznaczonych numerami ewidencyjnymi, według wypisu z rejestru gruntów:
- obrębP., nr mapy 5, nrdziałki (...), powierzchnia: 0 ha, 3020 m2
- obrębP., nr mapy 6, nrdziałki (...), powierzchnia: 0 ha 5700 m2
- obrębP., nr mapy 19, nrdziałki (...), powierzchnia: 1 ha 2671 m2
- obrębP., nr mapy 21, nrdziałki (...), powierzchnia: 0 ha 0918 m2
- obrębP.nr mapy 21, nrdziałki (...), powierzchnia: 0 ha 0879 m2
- obrębP.nr mapy 21, nrdziałki (...), powierzchnia: 0 ha 2159 m2
- obrębP.nr mapy 21, nrdziałki (...), powierzchnia: 0 ha 0109 m2.
UczestnikM. P.iR. P.przyłączyli się do wniosku.
E. P.,S. P.,K. J.,H. B. (2)iG. C.początkowo wnieśli o oddalenie wniosku, następnieS. P.domagał się uwłaszczenia nieruchomości objętej wnioskiem na rzecz wnioskodawcy oraz jego brataW. P.po połowie.J. M.przyłączyła się do tego stanowiska
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 27 grudnia 2013r., wydanym w sprawie o sygn. akt VIII Ns 410/12 Sąd Rejonowy oddalił wniosek.
Rozstrzygnięcie zapadło przy następujących ustaleniach i wnioskach:
Początkowo nieruchomość o powierzchni około 2,5 ha, położona wP., gminaN.była użytkowana przezA.iJ.małżonkówP., którzy nabyli ją na podstawie nieformalnej umowy sprzedaży.J. P. (2)zmarł w dniu 31 stycznia 1942r. wP., pozostawiając po sobie żonęA. P. (1)oraz dzieci, m.in.K. P.iW. P.. Pozostali zstępniJ. P. (2)zmarli jeszcze przed II wojną światową.
W dniu 27 grudnia 1952r.K. P.zawarł związek małżeński zA. B.. Następnie mieszkał w domu rodzinnym swojej żony wP., położonym blisko jego rodzinnych nieruchomości. Około 1955r. wnioskodawca wyjechał do brataW.do miejscowościS., gdzie znalazł pracę, natomiast jego żona została u swoich rodziców. Po jakimś czasieA. P. (2)przyjechała do męża. W tym okresie, na prośbę wnioskodawcy, jego teść wykonywał różne prace na terenie spornej nieruchomości.A. P. (1)nie była już bowiem w stanie pracować na roli. Po około dwóch latachK. P.wrócił doP.i zamieszkał u teściów. Stamtąd dojeżdżał doC., gdzie miał stałą pracę. Nie chciał objąć gospodarstwa rolnego, gdyż jest z zawodu szewcem i zamierzał przenieść się do miasta. Jego teść wypasał wówczas na spornych gruntach swoją krowę.
A. P. (1)zmarła w dniu 07 października 1956r. wS.(aktualna nazwa:S.), pozostawiając po sobie synów:K. P.iW. P..
K. P.z rodziną wyprowadzili się na stałe doC.w 1964r. Podatki od przedmiotowej nieruchomości opłacał za pośrednictwem teścia. Kiedy wnioskodawca przyjeżdżał doP., to nie zajmował się uprawą spornej ziemi, ponieważ miał pracę wC.i chciał się jej poświęcić. WP.odwiedzał swoich teściów. W 1971r. mieszkał wC.i nie pracował w gospodarstwie po swoich rodzicach.
W latach 50-tych XX wiekuW. P.wraz z żoną wyprowadził się z rodziną doS., gdzie mieszkał i pracował wS.Kopalniach (...). Po opuszczeniu domu rodzinnego nie pracował w gospodarstwie rolnym rodziców, w tym w szczególności w 1971r. DoP.przyjeżdżał raz na dwa – trzy lata. Umówił się ze swoim bratem –K. P., że ten wydzierżawi sporne grunty oraz będzie opłacał podatek rolny.
W. P.zmarł w dniu 28 marca 2003r. weW., pozostawiając po sobie żonęE. P.oraz dzieciS. P.,K. J.,H. B. (2),G. C.iJ. M..
Aktualnie nieruchomość objęta sprawą położona wP., gminieN., powiat(...)jest niezabudowana, składa się z działek oznaczonychnumerami ewidencyjnymi (...)o łącznym obszarze 2,5456 ha.
Dla przedmiotowej nieruchomości nie toczyło się postępowanie administracyjne w przedmiocie jej uwłaszczenia.
Sąd Rejonowy wskazał, iż podstawę prawną wniosku stanowiustawa z dnia 26 października 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych(Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.), zwana ustawą uwłaszczeniową. W myśl art. 1 ust. 1 przywołanej ustawy, nieruchomości wchodzące w skład gospodarstw rolnych i znajdujące się w dniu wejścia w życie tejże ustawy (tj. 04 listopada 1971r.) w samoistnym posiadaniu rolników, stają się z mocy samego prawa własnością rolników, jeżeli oni sami lub ich poprzednicy objęli te nieruchomości w posiadanie, na podstawie zawartej bez prawem przewidzianej formy umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, umowy o dożywocie lub innej umowy o przeniesienie własności, o zniesienie współwłasności albo umowy o dział spadku.
Rolnikiem w rozumieniuustawy z dnia 26 października 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnychjest osoba, która w dniu 04 listopada 1971r. legitymowała się kwalifikacjami rolniczymi o charakterze praktycznym bądź teoretycznym, względnie osobiście lub przy pomocy członków rodziny (pozostających z nią we wspólności domowej) prowadziła indywidualne gospodarstwo rolne, z tym nawet zastrzeżeniem, że praca w tym gospodarstwie nie musiała stanowić dla niej stałego zatrudnienia i wyłącznego źródła utrzymania.
Posiadanie samoistne jest rodzajem faktycznego władztwa nad rzeczą, określonym wart. 336 kc.Ustawa z dnia 26 października 1971r. nie zawiera własnego określenia pojęcia posiadania samoistnego. W związku z tym trzeba odwołać się do zasady jednolitości systemu prawnego, która zakłada nadawanie jednakowego znaczenia takim samym pojęciom użytym w różnych aktach prawnych i uznać, że do posiadania samoistnego, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej, stosuje się odpowiednie przepisyKodeksu cywilnego.
Zdaniem Sądu Rejonowego,K. P.nie obejmował swoim władztwem spornych gruntów w istotnej, z punktu widzenia postępowania, dacie. Pracował wówczas stale wC., gdzie wyjechał już w 1964r. Przyjazdy do teściów doP.nie wiązały się ze wspólnym uprawianiem roli po rodzicach wnioskodawcy. Jeżeli jednak uznać, że jest wystarczające dla zaistnienia fizycznego władztwa, aby dany podmiot znajdował się w takiej sytuacji, która potencjalnie pozwala mu na korzystanie z rzeczy, to zdaniem Sądu pierwszej instancji, ani wnioskodawca, ani uczestnicy nie wykazali należycie, abyK. P.czyW. P.zachowywali się względem rzeczy „jak właściciele”. Samo opłacanie podatków nie może być uznane za wystarczający czynnik, decydujący o przyjęciu posiadania rzeczy jak właściciel, w kontekście innych elementów zachowania wnioskodawcy i jego brata. Żaden z nich nie interesował się działkami po swoich rodzicach.
Należy także zdaniem Sądu Rejonowego zwrócić uwagę na brak spełnienia przez wnioskodawcę i jego brataW.przesłanki bycia rolnikiem w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej. Ustawa ta nie zawiera definicji rolnika. W związku z tym należy uznać za właściwą wykładnię systemową, mającą za podstawę zarówno regulację zawartą w ustawie uwłaszczeniowej, jak i ówczesne przepisyKodeksu cywilnegodotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych.
Wnioskodawca w dniu 04 listopada 1971r. nie pracował w żadnym gospodarstwie rolnym, a ponadto nie wylegitymował się żadnym przygotowaniem teoretycznym do pracy na roli. Rozwijając argument z wykładni systemowej, jeżeli zgodnie z ówczesnymart. 1059 pkt 1 kc, dzieci spadkodawcy dziedziczyły z ustawy gospodarstwo rolne, pod warunkiem, że bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowały w tym gospodarstwie, to również nabycie własności nieruchomości, wchodzących w skład gospodarstw rolnych z dniem 04 listopada 1971r., mogło nastąpić m.in. w razie pracy w tym gospodarstwie, bezpośrednio przed uwłaszczeniem. Taka wykładnia wynika z dość rygorystycznego charakteru wówczas obowiązujących przepisów i zdaniem Sądu Rejonowego, aby zachować spójność ówczesnego systemu prawnego, omawiany kierunek wykładni należy respektować. Ta sama argumentacja odnosi się do brata wnioskodawcyW. P..
Należało także zauważyć, iż nie ma innych uczestników, którzy kwalifikowaliby się do nabycia objętej sprawą, nieruchomości w trybie art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej. Brakuje także podstaw do przyjęcia, iż ma zastosowanie art. 2 ustawy, który dotyczy nabycia własności przez posiadaczy zależnych.
Stąd decyzja o oddaleniu wniosku.
Wnioskodawca wniósł apelację od postanowienia Sądu Rejonowego, zaskarżając je w pkt. 1 i podnosząc następujące zarzuty:
I. naruszenie prawa materialnego ti.:
art. 1 § 1 ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych z dnia 26 października 1971r, wobec uznania, iż wnioskodawca nie był rolnikiem, ani też samoistnym posiadaczem gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem postępowania, podczas gdy z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż wnioskodawca posiadał praktyczne i teoretyczne przygotowanie do pracy w gospodarstwie rolnym, pozwalające na uznanie go za rolnika w rozumieniuustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych z dnia 26 października 1971r., jak również to, iż wnioskodawca był posiadaczem samoistnym tegoż gospodarstwa;
-art. 336 ustawy Kodeks cywilnypoprzez uznanie, iż wnioskodawca nie był posiadaczem samoistnym gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem postępowania, podczas gdy z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, iż wnioskodawca spełniał wszystkie przesłanki konieczne do uznania go za samoistnego posiadacza przedmiotowego gospodarstwa rolnego;
II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
-art. 233 § 1 kpcw związku zart. 328 § 2 kpcpoprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów przeprowadzonych w sprawie, dokonanej wybiórczo, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, polegającej na zupełnym pominięciu dla oceny sprawy zeznań niektórych uczestników postępowania, m. in.M. P.,J. P. (1), a w konsekwencji na błędnym przyjęciu, że:
- wnioskodawca nie był rolnikiem, ani posiadaczem samoistnym w rozumieniu ustawy o uregulowaniu gospodarstw rolnych z dnia 26 października 1971r.,

*

wnioskodawca nie był posiadaczem samoistnym gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem postępowania w rozumieniuustawy Kodeks cywilny;

-art. 233 kpcpoprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego i dokonania jego oceny z pominięciem istotnej części tego materiału, tj. zeznań uczestników postępowaniaM. P.iJ. P. (1)oraz świadkówE. K.iJ. W., z których wynika, że wnioskodawcaK. P.w dacie 04 listopada 1971r. był zarówno rolnikiem, jak i posiadaczem samoistnym przedmiotowego gospodarstwa, jak również pominięcie zgromadzonych w sprawie dokumentów z których wynika, iż wnioskodawcaK. P.został wpisany do rejestru gruntów jako władający, a więc na dzień 04 listopada 197r. został uznany za posiadacza samoistnego przedmiotowego gospodarstwa oraz za rolnika,

*

art. 233 § 1 kpcpoprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, wyrażającej się w pominięciu istotnych okoliczności mających wpływ na zeznania wnioskodawcy, tj. jego stanu zdrowia oraz okoliczności, iż wnioskodawca z uwagi na wiek i wpływ zażywanych leków, a także ponad czterdziestoletni okres, jaki upłynął od daty 04 listopada 1971r. mylił fakty i daty, a także poprzez uznanie jego zeznań za spójne i logiczne, podczas gdy w zeznaniach wnioskodawcy pojawia się wiele niezgodności.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący domagał się:
- zmiany zaskarżonego postanowienia w pkt. 1 poprzez uwłaszczenie na rzecz wnioskodawcyK. P.działek nr (...)zgodnie z jego wnioskiem z dnia 08 sierpnia 2012r.,
ewentualnie,
- uchylenia postanowienia w zaskarżonej części i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu w Wieluniu VIII Zamiejscowy Wydział Cywilny z siedzibą wP.do ponownego pełniejszego rozpoznania.
Uczestnicy postępowaniaJ. M.iS. P.wnosili o oddalenie apelacji, aS. P.dodatkowo zasądzenie od wnioskodawcy zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.
Sąd Okręgowy zważył, co następuję:
Prawidłowo Sąd Rejonowy zauważył, iż nie każdy samoistny posiadacz nieruchomości rolnej może ubiegać się o stwierdzenie nabycia własności z mocy samego prawa na podstawieart. 1 ustawy z 26 października 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, lecz tylko ten, który charakteryzuje się przymiotem „rolnika”.
Za utrwalony należy uznać również w judykaturze pogląd, iż rolnikiem w rozumieniu powołanej ustawy jest osoba, która w dniu 4 listopada 1971r. legitymowała się kwalifikacjami rolniczymi o charakterze praktycznym bądź teoretycznym, względnie osobiście lub przy pomocy członków rodziny (pozostających z nią we wspólności domowej) prowadziła indywidualne gospodarstwo rolne, z tym nawet zastrzeżeniem, że praca w tym gospodarstwie nie musiała stanowić dla niej stałego zatrudnienia i wyłącznego źródła utrzymania. Również skarżący na stanowisko to i stosowne orzeczenia Sądu Najwyższego się powołuje. Jednakże rozumienie pojęcia „kwalifikacji rolniczych o charakterze praktycznym bądź teoretycznym” zaprezentowane w apelacji nie jest właściwe. Słusznie bowiem wskazał Sąd pierwszej instancji, iż w braku ustawowej definicji „rolnika”, zastosowanie ma wykładania systemowa. Nie może bowiem zostać pominięta treść ustawy w brzmieniu obowiązującym w 1971r. i ustalone wówczas zasady jej stosowania. Nabycie własności następowało na jej podstawie z mocy samego prawa i prowadzić miało do uregulowania własności rolnej, a cele regulacji, pomimo braku ograniczeń czasowych dla jej stosowania i szerokich granic przedmiotowych, nie były powszechne. W związku z tym, w ocenie Sądu Okręgowego, właściwe jest przyjęcie, że do kręgu rolników w rozumieniu ustawy należą osoby, które w zgodzie z ówczesnymi przepisami posiadały tzw. normatywne kwalifikacje rolnicze, czyli na podstawieart. 1059 § 1 i 2 kc(w brzmieniu obowiązującym w dniu 4 listopada 1971r. - Dz. U. z 1971r. Nr 27, poz. 252) miały prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego lub zgodnie zart. 160 kcmogły nabyć własność nieruchomości rolnej lub jej części. Stanowisko to znajduje swoje potwierdzenie w uzasadnieniach orzeczeń Sądu Najwyższego – np. postanowienia z dnia 29 maja 2008r., II CSK 72/08 oraz z dnia 22 października 2004r., II CK 451/04.
Sięgając do tych unormowań wskazać należy, iż zgodnie z§ 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych, wydanego na podstawie delegacji ustawowej zawartej wart. 160 § 3 kc, dowodem stwierdzającym posiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego przez nabywcę lub spadkobiercę nieruchomości rolnej jestświadectwo ukończenia szkoły rolniczej lub przysposobienia rolniczego, a w okresie do dnia 31 grudnia 1975r. za posiadających kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego uważa się równieżnabywcę lub spadkobiercę nieruchomości rolnej, jeżeli praca w gospodarstwie rolnym stanowi dla niego zawód dający główne źródło utrzymania.
Jak stanowiłart. 1059 § 1 kc, dzieci spadkodawcy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli:
1)bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowały w tym gospodarstwiealbo
2)w chwili otwarcia spadku są członkami rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub pracują w gospodarstwie rolnym takiej spółdzielni,albo
3)w chwili otwarcia spadku bądź prowadzą inne indywidualne gospodarstwo rolne, bądź też pracują w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, małżonka lub jego rodziców,albo
4)  w chwili otwarcia spadku bądź są małoletnie, bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo
5)  w chwili otwarcia spadku są trwale niezdolne do pracy.
Formułując konkluzję o posiadaniu przez wnioskodawcę kwalifikacji rolniczych skarżący powołał się na okoliczność, iż  od najmłodszych lat czynnie uczestniczył w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, dzięki czemu uzyskał zarówno teoretyczne, jak i praktyczne przygotowanie rolnicze. Nie budzi natomiast żadnych wątpliwości i autor apelacji nie kwestionuje ustaleń Sądu Rejonowego, żeK. P.nie ukończył ani szkoły rolniczej, ani też kursu przysposobienia rolniczego, a w dniu 04 listopada 1971r. wykonywał inny zawód i nie pracował w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym, co w świetle powołanych przepisów, wykluczało go z kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia i nabycia gospodarstwa rolnego, a tym samym wykluczało możliwość przyjęcia, że w świetle tych uregulowań mógł być uznany za rolnika. Dopierorozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnychwprowadziło uregulowanie, iż spadkobierca ma przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, uprawniające do dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego m. in. wówczas, gdy wykaże się stałą pracą w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej przez okres co najmniej roku. Jak już wskazano wyżej, dla stanu prawnego z dnia 04 listopada 1971r. nie ma ono jednak żadnego znaczenia.
Niezależnie zatem od posiadania przymiotu posiadacza samoistnego i oceny słuszności zarzutów apelacji w tym zakresie,K. P.nie mógł nabyć własności gospodarstwa rolnego wskazanego we wniosku wobec nie posiadania przymiotu „rolnika”. Uwagi te dotyczą w tym samym stopniu jego brataW.. Tym samym, wniosek w sprawie niniejszej podlegał oddaleniu, a zatem decyzja Sądu pierwszej instancji była w pełni prawidłowa.
Mając na uwadze powyższe apelację wnioskodawcy jako bezzasadną, na podstawieart. 385w zw. zart. 13 § 2 kpc, należało oddalić.
O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 520 § 3 kpc, albowiem interesy wnioskodawcy i niektórych z uczestników były sprzeczne.
Na koszty poniesione przezS. P.złożyło się wynagrodzenie adwokackie obliczone stosownie do § 11 ust.1 pkt 3 i § 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia ministra sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. „w sprawie opłat za czynności adwokackie ...” (t. j. Dz.U. 2013, poz. 461).