Sąd Apelacyjnyw Białymstoku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 431/14
Data wyroku: 2014-10-31 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Jolanta Fedorowicz, Magdalena Pankowiec, Elżbieta Bieńkowska
Słowa kluczowe: Nieważność Postępowania
Podstawa prawna: art. 377 pkt. 5 k.p.c., art. 386 § 2 k.p.c.

Sygn. akt I ACa 431/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 31 października 2014 r.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący

:

SSA Magdalena Pankowiec

Sędziowie

:

SA Elżbieta Bieńkowska
SO del. Jolanta Fedorowicz (spr.)

Protokolant

:

Sylwia Radek - Łuksza

po rozpoznaniu w dniu 31 października 2014 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaP. H.
przeciwkoM. H.
o rozwód
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku
z dnia 27 marca 2014 r. sygn. akt I C 1894/13
uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie za okres od dnia 18 lutego 2014 r. i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Białymstoku, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.

UZASADNIENIE
Zaskarżony wyrokiem Sąd Okręgowy w Białymstoku rozwiązał przez rozwód małżeństwoP. H.iM. H.( z domuS.), zawarte w dniu(...)w Urzędzie Stanu Cywilnego wB.i zarejestrowane w księdze małżeństw za numerem(...)– z winy powoda za rozkład w pożyciu, władzę rodzicielską nad małoletnimi dziećmi:D. H.(urodzonym (...)) iA. H.(urodzonym (...)) powierzył matce i przy niej ustalił miejsce pobytu małoletnich, zaś władzę rodzicielską pozwanego nad małoletnimi ograniczył do prawa współdecydowania w kwestiach związanych z leczeniem i edukacją dzieci. Jednocześnie kosztami utrzymania i wychowania małoletnich dzieci Sąd obciążył obie strony oraz alimenty wynikające z ugody zawartej przed Sądem Rejonowym w Białymstoku w sprawie VRC 781/12 w dniu 12 kwietnia 2013 roku odP. H.na rzeczD. H.w kwocie po 400 złotych miesięcznie, a na rzeczA. H.w kwocie po 300 złotych miesięcznie płatne do 15-ego każdego miesiąca do rąk przedstawicielki ustawowej małoletnichM. H.z ustawowymi odsetkami w wysokości 13% w stosunku rocznym na wypadek zwłoki w płatności którejkolwiek z rat, podwyższył do kwot po 380 złotych miesięcznie na rzeczA. H.i po 450 złotych miesięcznie na rzeczD. H., pozostawiając pozostałe warunki terminy płatności bez zmian. Do ponoszenia pozostałych kosztów utrzymania i wychowania małoletnich Sąd zobowiązał pozwaną.
Sąd ustalił też osobiste kontakty powodaP. H.z małoletnimi dziećmiD. H.iA. H.w ten sposób , że odbywać się one będą w każdy I i III weekend miesiąca od piątku od godziny 16.00 do niedzieli do godziny 18.00, z prawem zabierania małoletnich poza miejsce ich zamieszkania oraz orzekł o kosztach procesu.
Apelację od powyższego wyroku wniósł powód reprezentowany przez kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu zaskarżając go w całości i zarzucając mu:

1
naruszenie przepisów postępowania tj.art. 233 § 1 kpc, poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie ocenianego przez Sąd według własnego przekonania, co w konsekwencji doprowadziło do wadliwego przyjęcia, że:

- powód ponosi winę za rozkład pożycia małżeńskiego z uwagi na fakt, że
dopuścił się zdrady małżeńskiej w sytuacji, gdy związek jednego z małżonków z innym partnerem w czasie trwania małżeństwa, lecz po wystąpieniu zupełnego i trwałego rozkładu pożycia między małżonkami, nie może stanowić podstawy do przypisania temu małżonkowi winy za ten rozkład, gdyż ten już nastąpił.;
- powód powinien mieć uregulowane kontakty z małoletnimi synami stronA.iD.w sposób opisany w punkcie VI wyroku, w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy wynika, że powód obecnie przebywa za granicą i sposób kontaktów podany w orzeczeniu Sądu Okręgowego powoduje, iż realizacja kontaktów jest niemożliwa zaś orzeczenie Sądu powinno być wykonalne, co z kolei naraża powoda na zagrożenie ukarania karą pieniężną w przypadku naruszenia obowiązków wynikających z orzeczenia;
- zachodzą okoliczności uzasadniające podwyższenie alimentów na rzecz małoletnich synów stron na rzeczA. H.z kwoty po 300 zł miesięcznie do kwoty po 380 zł miesięcznie, zaś na rzeczD.z kwoty po 400 zł do kwoty po 450 zł miesięcznie w sytuacji, gdy strony zawarły w przedmiocie alimentów ugodę w dniu 12 kwietnia 2013 r., przed Sądem Rejonowym w Białymstoku V Wydział rodzinny i nieletnich w sprawie sygn. akt V RC 781/12, zaś pozwana nie wykazała by od czasu orzekania w przedmiocie alimentów nastąpiła istotna zmiana stosunków uzasadniająca ich podwyższenie a sytuacja materialna powoda nie jest aktualnie znana i w związku z tym nie można przyjąć, że orzeczone przez Sąd Okręgowy alimenty leżą w granicach jego możliwości zarobkowych;

2
naruszenie prawa materialnego a mianowicie § 1 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 13.11.2013 r., w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej (Dz. U. 2013 poz. 1476) w zw. z § 7 ust 1 pkt 1 rozporządzeni Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. 2013 poz. 461 t.j.) poprzez błędne zastosowanie w/w przepisu i przyznanie na rzecz adwokatM. K.kosztów z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w zaniżonej wysokości 180 zł podwyższone o podatek VAT, podczas, gdy z powyższych przepisów wynika jednoznacznie, że stawka minimalna za czynności adwokackie w sprawie o rozwód wynosi 360 zł, zaś wysokość wynagrodzenia kuratora ustanowionego dla strony w sprawie cywilnej, zwanego dalej „kuratorem” nie może przekraczać stawek minimalnych przewidzianych przepisami określającymi opłaty za czynności adwokackie.

Z uwagi na powyższe wnosił o:

1
zmianę powyższego wyroku poprzez:

a
rozwiązanie związku małżeńskiego stron powodaP. H.z pozwanąM. H.(z domuS.), zawartego w dniu(...)przed Kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego wB.nr aktu małżeństwa(...)– z wyłącznej winy pozwanej;

b
uznanie, że alimenty ustalone ugodą przed Sądem Rejonowym w Białymstoku w sprawie VRC 781/12 na rzeczA. H.w kwocie po 300 zł miesięcznie oraz na rzeczD. H.w kwocie po 400 zł miesięcznie są wystarczające;

c
ustalenie kontaktów powoda z małoletnimi dziećmi stronA. H.iD. H.poprzez przyznanie nieograniczonego prawa spotkań z dziećmi z prawem zabierania małoletnich poza miejsce zamieszkania i bez udziału osób trzecich;

d
zasądzenie na rzecz adwokataM. K.kosztów z tytułu sprawowania kurateli za postępowanie przed Sądem Okręgowym w wysokości 360 zł podwyższone o podatek VAT oświadczając, iż koszty to nie zostały uiszczone ani w części ani w całości

ewentualnie

2
o uchylenie powyższego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania;

3
zasądzenie na rzecz adwokataM. K.kosztów z tytułu sprawowania kurateli za postepowanie przed Sądem odwoławczym oświadczając, iż koszty te nie zostały uiszczone ani w części ani w całości.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
W ocenie Sądu II instancji zaskarżony wyrok został wydany w warunkach nieważności, co skutkowało jego uchyleniem i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania.
Zgodnie zart. 379 pkt 5 kpcnieważność postępowania zachodzi jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swoich praw.
Pozbawienie strony możności obrony swych praw w rozumieniu powołanego przepisu występuje wówczas, gdy z powodu uchybienia przez sąd przepisom postępowania, strona wbrew swojej woli została faktycznie pozbawiona możliwości działania w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji i to bez względu na to, czy takie działanie strony mogłoby mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 2010 r., IV CSK 84/10, LEX nr 621352; z dnia 10 grudnia 2009 r., III CSK 86/09, LEX nr 610166; z dnia 4 marca 2009 r., IV CSK 468/08, LEX nr 515415, postanowienie z dnia 25.03.2014 r., I PR 291/13, LEX nr 1455814).
Przy analizie, czy doszło do pozbawienia strony możliwości działania należy w pierwszej kolejności rozważyć, czy nastąpiło naruszenie przepisów procesowych, następnie ustalić, czy uchybienie to wpłynęło na możliwość strony do działania w postępowaniu, a w końcu trzeba zbadać, czy pomimo zaistnienia tych okoliczności strona mogła bronić swoich praw w procesie. Tylko w razie kumulatywnego spełnienia wszystkich tych przesłanek można przyjąć, że strona została pozbawiona możliwości działania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2004 r., III CK 290/02, LEX nr 164001; z dnia 3 listopada 2007 r., III UK 57/07, LEX nr 897947; z dnia 28 marca 2008 r., VCSK 488/07, LEX 4243315).
W niniejszej sprawie pozew w imieniu powodaP. H.wniósł ustanowiony przez niego pełnomocnik adwokatP. I.. W pozwie wskazano adres powoda jako(...)(...)-(...) K.. Na pierwszą rozprawę wyznaczoną na dzień 13.01.2014 roku wezwano powoda do osobistego stawiennictwa na adres z pozwu oraz zawiadomiono jego pełnomocnika. Wezwanie dla powoda odebrałaP. S.określona jako pełnomocnik pocztowy (k. 49). Powód na rozprawie nie stawił się. Stawił się jego pełnomocnik i złożył oświadczenie o wypowiedzeniu pełnomocnictwa (k.50). Rozprawę, po wysłuchaniu informacyjnym pozwanej odroczono do dnia 3.02.2014 roku i wezwano powoda do osobistego stawiennictwa. W dniu 22.01.2014 roku zostały nadesłane akta dozoru powoda przebywającego na warunkowym przedterminowym zwolnieniu. W piśmie przewodnim wskazano adresP. H.jakoK.,ul. (...), a więc inny adres niż wymieniony w pozwie. Na rozprawie w dniu 3.02.2014 roku powód nie stawił się i brak było dowodu doręczenia wezwania. Pełnomocnik pozwanej oświadczył, że według pozwanej powód przebywa za granicą. Wówczas sąd pouczył pozwaną o potrzebie wskazania w terminie 7 dni adresu powoda za granicą lub złożenia w tym terminie wniosku o ustanowienie kuratora. Rozprawę odroczono i zakreślono pełnomocnikowi pozwanej 7 dniowy termin do wskazania adresu powoda (k. 92- 93).
W dniu 06.02.2014 roku pełnomocnik pozwanej złożył wniosek o ustanowienie kuratora dlaP. H., przy czym określiłM. H.jako powódkę, aP. H.jako pozwanego. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że powód wyprowadził się przed terminem pierwszej rozprawy, że w teczce kuratora wymienione są 2 adresy, ale inne niż w pozwie, jeden wK.przyul. (...), a drugi wK.przyul. (...)i zawarto wniosek o wysłanie wezwań na te adresy, a po tym o ustanowienie kuratora w osobie któregoś z rodziców powoda (k. 94).
Sąd nie podjął próby wysłania zawiadomienia do powoda na adres z teczki dozoru kuratorskiego, lecz zwrócił się do jego matki z pytaniem czy wyraża zgodę na pełnienie funkcji kuratora dla nieznanego z miejsca pobytuP. H.ewentualnie wskazania jego adresu (k. 95). 12.02.2014 roku wróciło jako niepodjęte w terminie wezwanie do powoda na termin rozprawy z 03.02.2014 roku wysłane na adres z pozwu (k. 97). W dniu 17.02.2014 roku matka powoda oświadczyła, że nie zna adresuP. H.i że nie wyraża zgody na ustanowienie jej jego kuratorem (k. 99). W dniu 18.02.2014 roku wydano zarządzenie o ustanowieniu kuratora spośród adwokatów (k. 99). W dniu 22.02.2014 roku Okręgowa Rada Adwokacka wB.zawiadomiła o wyznaczeniu jako kuratora dlaP. H.adwokataM. K.. Sąd nie wydał zarządzenia o zamieszczeniu ogłoszeń w budynku sądu oraz na tablicy Urzędu Gminy wJ.o ustanowieniu kuratora. W dniu 25.02.2014 roku wyznaczono rozprawę na 27.03.2014 roku. Odbyła się ona z udziałem kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu powoda, przesłuchano na niej świadków oraz pozwaną w charakterze strony, zamknięto rozprawę i ogłoszono zaskarżony wyrok (k.112- 116).
W ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd I instancji dopuścił się szeregu uchybień procesowych, które doprowadziły do pozbawienia powoda obrony jego praw.
Przede wszystkim należy wskazać, że wątpliwości budzi skuteczność oświadczenia pełnomocnika powoda o wypowiedzeniu pełnomocnictwa.
Zgodnie zart. 94 § 1 kpcwypowiedzenie pełnomocnictwa procesowego przez mocodawcę odnosi skutek prawny w stosunku do sądu z chwilą zawiadomienia go o tym. Stosownie zaś do przepisuart. 94 § 2 kpcadwokat lub radca prawny, który wypowiedział pełnomocnictwo obowiązany jest działać za stronę jeszcze przez dwa tygodnie, chyba, że wnioskodawca zwolni go od tego obowiązku.
Z powyższych uregulowań wynika możliwość wypowiedzenia pełnomocnictwa zarówno przez mocodawcę jak i przez pełnomocnika oraz powinność zawiadomienia o tym sądu i czas w którym powinien jeszcze działać pełnomocnik.
Nie może przy tym budzić wątpliwości, że dla skutecznego wypowiedzenia pełnomocnictwa niezbędne jest złożenia oświadczenia w tym przedmiocie mocodawcy, gdy dokonuje tego pełnomocnik lub pełnomocnikowi, gdy wypowiada pełnomocnictwo mocodawca i to w taki sposób, że osoby te mogły zapoznać się z jego treścią (art. 61 § 1 kc).
W niniejszej sprawie pełnomocnik powoda na pierwszej rozprawie w dniu 13.01.2014 roku złożył na piśmie oświadczenie o wypowiedzeniu pełnomocnictwa (k.50). Nie jest to jednak zawiadomienie o wypowiedzeniu pełnomocnictwa, nie ma też żadnego dowodu, że oświadczenie to zostało złożone mocodawcy tj. powodowiP. H..
Według Sądu Apelacyjnego brak potwierdzenia, że powód został powiadomiony o wypowiedzeniu pełnomocnictwa przez jego pełnomocnika nie dawał podstaw Sądowi I instancji do uznania, że to pełnomocnictwo zostało skutecznie wypowiedziane.
Zdaniem też Sądu II instancji należy zwrócić uwagę na rozbieżności w adresie powoda. W pozwie jako jego adres wskazanoul. (...)K., ale w aktach dozoru warunkowo przedterminowo zwolnionegoP. H., przesłanych do sądu w dniu 22.01.2014 roku – k. 67 wskazano, że mieszka on przyul. (...)wK., a więc pod innym adresem niż określony w pozwie. Sąd Okręgowy nie podjął nawet próby zawiadomienia powoda na ten adres.
W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd nie wypowiedział się w ogóle na temat przesłanek ustanowienia dla powoda kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu. Nie poddał w szczególności analizie dokumentów znajdujących się w aktach dozoru sprawowanego nad powodem w związku z jego warunkowym przedterminowym zwolnieniem, które przesłano do niniejszej sprawy na żądanie Sądu (k. 67). W aktach tych znajdują się wywiady kuratora oraz informacje o miejscu pobytu powoda, w przeciwnym bowiem razie naraziłby się on na złamanie warunków przedterminowego zwolnienia. Ponownie należy podkreślić, że przesyłając akta dozoru wskazano inny adres powoda niż określony w pozwie.
Z uwagi na powyższe w ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd I instancji przedwcześnie uznał, że powód jest osobą nieznaną z miejsca pobytu i podjął decyzję o ustanowieniu mu kuratora.
Wprawdzie przepisart. 143 kpcnie wyklucza możliwości ustanowienia kuratora także dla powoda, to z uwagi na to, że jest to strona inicjująca postępowanie wymaga szczególnej rzetelności ustalenie czy rzeczywiście stała się osobą nieznaną z miejsca pobytu nie zainteresowaną swoją własną sprawą.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego brak potwierdzenia, że pełnomocnik powoda skutecznie wypowiedział powodowi pełnomocnictwo (oświadczenie o wypowiedzeniu skierowane do sądu takiego skutku nie wywołuje), brak próby doręczenia zawiadomienia powodowi na adres wskazany w aktach sprawowanego nad nim dozoru w związku z jego warunkowym przedterminowym zwolnieniem oraz brak analizy akt dozoru w zakresie miejsca pobytu powoda uzasadniają uznanie, że nie zostało uprawdopodobnione, że powód jest nieznany z miejsca pobytu, a tym samym, że zostały spełnione przesłanki zart. 144 § 1 kpcdo ustanowienia mu kuratora. Tym samym doszło do pozbawienia możliwości obrony jego praw, albowiem nie był on zawiadomiony o terminach rozpraw i nie mógł brać w nich udziału. Nie zawiadomiono też o nich jego pełnomocnika, mimo, że oświadczenie o wypowiedzeniu pełnomocnictwa złożył on tylko do sądu (k. 50).
Wskazać także należy, że przepisart. 144 § 2 kpcwymaga zamieszczenia ogłoszeń w budynku sądowym i lokalu wójta (burmistrza, prezydenta miasta) o ustanowienia kuratora dla strony nieznanej z miejsca pobytu.
W niniejszej sprawie zarządzono ustanowienie kuratora (k. 99), ale nie ogłoszono o tym publicznie. To uchybienie oznacza, że kurator dla nieznanego z miejsca pobytu powoda nie został ustanowiony prawidłowo oraz że dokonywane do rąk tego kuratora doręczenia nie były skuteczne.
W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny uznał, że na skutek uchybień przez Sąd I instancji przepisom postępowania powód został pozbawiony możliwości dochodzenia swych praw we wszczętej przez siebie sprawie. Doprowadziło to do nieważności postępowania z przyczyny wskazanej wart. 379 pkt 5 kpci wywarło konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku na podstawieart. 386 § 2 kpc, zniesienia postępowania za okres od 18.02.2014 roku tj. wydania zarządzenia o ustanowieniu kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu powoda i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd I instancji powinien przede wszystkim ustalić czy pełnomocnik powoda wypowiedział mu pełnomocnictwo czy też złożył tylko oświadczenie do sądu. Dopiero po stwierdzeniu, że pełnomocnictwo zostało wypowiedziane i powód działa w sprawie samodzielnie należy ponownie zażądać akt dozoru warunkowo przedterminowo zwolnionego powoda (IV D 512/12,I. D.62/13 – k. 67), na ich podstawie ustalić adres powoda i podjąć próbę doręczenia mu zawiadomienia o terminie rozprawy, w tym na adres w Polsce. W razie uznania, że powód jest nieznany z miejsca pobytu i ustanowienia mu kuratora bezwzględnie konieczne jest zamieszczenie stosownych ogłoszeń –art. 144 § 2 kpc.
O kosztach instancji odwoławczej Sąd Apelacyjny orzekł na podstawieart. 108 § 2 kpcpozostawiając rozstrzygnięcie o nich Sądowi I instancji.