Sąd Apelacyjny w Gdańsku
V Wydział Cywilny
Sygnatura akt: V ACa 486/14
Data wyroku: 2014-10-22 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: R. Kowalkowski, Irma Kul, J. Grela
Słowa kluczowe: Rozgraniczenie, Postanowienie
Podstawa prawna: art. 153 kc

Sygn. akt V ACa 486/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 października 2014 r.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku V Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący – Sędzia

SA Irma Kul

Sędziowie:

SA J. Grela
SA R. Kowalkowski (spr.)

Protokolant:

sekr. sąd. M. Naróg

po rozpoznaniu w dniu 9 października 2014 r. w Gdańsku
na rozprawie
sprawy z powództwaZ. N.
przeciwkoA. K.
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego wB.
z dnia 28 marca 2014 r. sygn. akt I C 582/13
I. Oddala apelację;
II. Zasądza od powoda na rzecz pozwanego 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.
Na oryginale właściwe podpisy.
VACa 486/14

UZASADNIENIE
Wyrokiem z 28 marca 2014 r. Sąd Okręgowy wB.rozpoznając sprawę z powództwaZ. N.przeciwkoA. K.o zapłatę powództwo oddalił i orzekł o kosztach postępowania.
Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie ustalił, że powód jest właścicielem działki oznaczonej w ewidencji gruntów nr(...), dla której to nieruchomości Sąd Rejonowy wŚ.prowadziksięgę wieczystą o nr (...), zaś pozwany właścicielem działki oznaczonej w ewidencji gruntów nr(...), wchodzącej w skład nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy wŚ.prowadzi księgę wieczystą o nr(...). Działka powoda o nr(...)graniczy z działką pozwanego o nr(...).
Poprzednicy stron otrzymali przedmiotowe nieruchomości zabudowane budynkiem mieszkalnym na podstawie orzeczenia Powiatowej(...)wD..
Na przedmiotowych działkach posadowiony jest budynek mieszkalny. Przed Sądem Rejonowym wŚ.pod sygn. akt I Ns(...)toczyło się postępowanie w sprawie o ustalenie przebiegu granicy pomiędzydziałkami o nr (...)na odcinku zabudowanym budynkiem mieszkalnym, zakończone prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego wB.w sprawie II Ca(...), oddalającego apelację uczestnikaZ. N..
Postanowieniem z dnia 10 maja 2011 r. Sąd Rejonowy wŚ.rozgraniczyłdziałkę oznaczoną numerem (...)zapisaną wksiędze wieczystej Kw (...)Sądu Rejonowego wŚ., stanowiącą własność wnioskodawcyA. K.zdziałką oznaczoną nr (...), zapisaną wksiędze wieczystej Kw (...)Sądu Rejonowego wŚ., stanowiącą własność uczestnikaZ. N., położone wW., według linii oznaczonej kolorem czerwonym, biegnącej od punktu granicznego(...)do punktu(...), dalej do punktu granicznego(...), następnie wzdłuż ściany nośnej budynku do punktu granicznego(...), a następnie do punktu granicznego(...)na szkicu polowym nr 1, stanowiącym załącznik nr 1 do opinii sporządzonej przez biegłego(...)mgr inż.R. K.w dniu 28 kwietnia 2010r., stanowiącej integralną część postanowienia. Rozgraniczenie w obrębie budynku mieszkalnego zostało dokonane według płaszczyzny pionowej wzdłuż ściany nośnej znajdującej się na parterze, która dzieli budynek na dwa odrębne budynki. Część budynku należąca do powoda stanowi mniej niż(

    1)/2 powierzchni.
Powód w postępowaniu przed Sądem Rejonowym wŚ.nie domagał się zasądzenia odpowiedniej dopłaty pieniężnej.
Oceniając zasadność powództwa, zważywszy że stan faktyczny sprawy był między stronami niesporny, Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z treściąart. 153 k.c.jeżeli granice gruntów stały się sporne, a stanu prawnego nie można stwierdzić, ustala się granice według ostatniego spokojnego stanu posiadania. Gdyby również takiego stanu nie można było stwierdzić, a postępowanie rozgraniczeniowe nie doprowadziło do ugody między interesowanymi, sąd ustali granice z uwzględnieniem wszelkich okoliczności; może przy tym przyznać jednemu z właścicieli odpowiednią dopłatę pieniężną.
Jego zdaniem, przewidziana w treściart. 153 k.c.możliwość przyznania jednemu z właścicieli odpowiedniej dopłaty pieniężnej może mieć miejsce tylko przy ustalaniu granic według kryterium „wszelkich okoliczności" ( J. Nadler [ w:] Kodeks cywilny. Komentarz do artykułów 1-534. Tom I. pod red, E. Gniewka, Warszawa 2004, s. 460). Za tym przemawia zarówno wykładania językowa jak i celowościowa.
Nie było więc możliwe zasądzenie dopłaty przez Sąd w tym procesie. Możliwość przyznania jednemu z właścicieli odpowiedniej dopłaty pieniężnej przewidziana została wyłącznie w normie prawnej zawartej w przepisieart. 153 k.c., a przepis ten reguluje kwestię ustalenia granic w toku postępowania nieprocesowego, rozgraniczeniowego. Powód będąc uczestnikiem postępowania o rozgraniczenie miał możliwość wystąpienia ze stosownym żądaniem zasądzenia dopłaty w toku postępowania o rozgraniczenie. Bierność powoda w postępowaniu o rozgraniczenie powoduje, iż uprawnienie przewidziane w treściart. 153 k.c.nie może być realizowane w tym procesie. Powyższe nie stanowi ograniczenia prawa do sądu, a jest konsekwencją braku zgłoszenia żądania w postępowaniu o rozgraniczenie.
Również żądanie powoda oparte na ewentualnej podstawie prawnej z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia nie zasługuje na uwzględnienie. W postępowaniu sądowym rozgraniczenie następuje według jednego z trzech wskazanych wyżej kryteriów, którymi są: stan prawny, ostatni spokojny stan posiadania oraz wszelkie okoliczności. Zaznaczyć należy, że przyjęte przez Sąd Rejonowy wŚ.w postępowaniu o rozgraniczenie przedmiotowych nieruchomości kryterium ostatniego spokojnego posiadania, uznane przez Sąd Okręgowy wB.rozpoznający apelację uczestnikaZ. N.za błędne, nie miało wpływu na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy, które jak podkreślił Sąd odwoławczy w uzasadnieniu było prawidłowe, a granica została ustalona według kryterium uwzględnienia wszelkich okoliczności. Podkreślić należy, że w przypadku dokonanego na mocy prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego wŚ.z dnia 10 maja 2011 r. w sprawie 1 Ns(...)rozgraniczenia nieruchomości, nie ma zastosowania art. 405 k:c, albowiem podstawą prawną uregulowania podziału prawa własności jest właśnie to orzeczenie, i nie zachodzi przesłanka bezpodstawności ewentualnego wzbogacenia. Również Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 1 marca 2012r. ( w sprawie 1 ACa 130/12, LEX nr 1148367) orzekł, iż „prowadzenie postępowania rozgraniczeniowego, a zatem w sytuacji, gdy granice są sporne, prowadzi do wytyczenia ich nowego przebiegu, odmiennego niż dotychczasowy. Ich wytyczenie nie stanowi naruszenia własności, gdyż następuje na mocy orzeczenia sądu". Wobec powyższego, z uwagi na brak przesłanki bezpodstawności prawnej roszczenie powoda z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia jest niezasadne i nie zasługuje na uwzględnienie.
Wobec powyższego Sąd na podstawieart. 153 k.c.a contrario oddalił powództwo.
O kosztach orzekł na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.i§ 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia prze Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzęduzasądzając od powoda na rzecz pozwanego kwotę 3 617 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
W apelacji powód domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi okręgowemu zarzucając naruszenie i obrazę prawa materialnego tj.art. 153 kcw zw. zart. 45 ust. 1 i art. 31 Konstytucji. Jego zdaniem Sąd Okręgowy błędnie przyjął, że dopłata, o której mowa wart. 153 kcmoże być zasądzona tylko w toku postępowania rozgraniczeniowego podczas gdy takie ograniczenie nie wynika z żadnej normy prawnoprocesowej. Zatem oddalenie powództwa z taką argumentacją stanowi nieuprawnione ograniczenie konstytucyjnego prawa do sądu i prowadzi do nierozpoznania istoty sprawy.
W uzasadnieniu apelacji argumentował, że analiza funkcji dopłaty prowadzi do wniosku, że ma ona na celu zrekompensowanie właścicielowi jednej z rozgraniczanych nieruchomości uszczerbku majątkowego, jakiego doznał przy wyznaczaniu granicy kosztem ograniczenia swojego prawa własności. Dlatego dopłata powinna być traktowana w kategoriach instrumentu szeroko pojętej ochrony własności, gwarantowanej wKonstytucji.
Wywodził również, że z treściart. 153 kcnie wynika przyjęte w zaskarżonym wyroku ograniczenie dochodzenia dopłaty wyłącznie do ram postępowania rozgraniczeniowego.
Podnosił, że umieszczenie regulacji o dopłacie wart. 153 kcrozstrzyga tylko o związku tej dopłaty z podstawą rozgraniczenia, którą jest ustalenie granic nieruchomości z uwzględnieniem wszelkich okoliczności.
Według skarżącego prawo dochodzenia przez stronę określonych roszczeń, w tym wspomnianej dopłaty, jest elementem prawa do sądu gwarantowanego przezart. 45 ust. 1 Konstytucjii może być ograniczone tylko w drodze ustawy (art. 30 Konstytucji). Wskazując na regulację zart. 618 §3 kpcpodnosił, że gdyby nie wprowadzenie w niej wyraźnego zakazu, dochodzenie roszczeń w przepisie opisanych byłoby możliwe po zakończeniu postępowania o zniesienie współwłasności. Skoro w przypadku regulacji zart. 153 kc, w zakresie orzekania o dopłacie, takiego zakazu nie ma to jest dozwolone domaganie się w innym procesie jej zasądzenia.
Zdaniem skarżącego przyjęcie założenia, jakoby zawężenie ochrony własności mogło być dopuszczalne w oparciu li tylko o interpretację norm prawa materialnego pozostaje w oczywistej sprzeczności z wykładnią celowościową obowiązującego systemu ochrony własności.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje:
Apelacja nie jest zasadna i podlega oddaleniu. Przy niespornych okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy, kwestią budzącą diametralnie rozbieżne odczucia stron procesu było zagadnienie dopuszczalności domagania się zasądzenia dopłaty przewidzianej wart. 153 kcw innym niż rozgraniczeniowe postępowaniu. Sąd Apelacyjny podziela argumentację zaskarżonego wyroku, że możliwość orzekania o dopłacie pieniężnej, związanej z przeprowadzonym rozgraniczeniem, została ograniczona do toczącego się postępowania o rozgraniczenie. W konsekwencji domaganie się jej przyznania w innym postępowaniu nie jest dopuszczalne, a powództwo w takim wypadku powinno być oddalone.
Tego wnioskowania nie zmieniają zarzuty i argumentacja apelacji.
Trafne jest spostrzeżenie apelacji, że rolą przewidzianej wart. 153 kcdopłaty jest realizacja funkcji kompensacyjnej ale jej wniosek, że owa kompensata jest związana z ograniczeniem prawa własności uprawnionego do jej otrzymania z uwagi na orzeczenie o rozgraniczeniu, jest nieuprawniony. Istota bowiem rozgraniczenia polega na wyznaczeniu granicy pomiędzy sąsiednimi nieruchomościami, gdy ich granicy nie można ustalić, przy czym tego ustalenia sąd dokonuje w oparciu o ściśle określone w przepisie kryteria stosowane kolejno od wynikającego ze stanu prawnego obu rozgraniczanych nieruchomości poczynając i na uwzględnieniu wszelkich okoliczności kończąc. Zatem nie sposób mówić, jak to czyni apelacja, o ograniczeniu prawa własności którejkolwiek ze stron, gdyż rozgraniczenie nie prowadzi do takiej sytuacji. Skoro bowiem istnieje możliwość ustalenia stanu prawnego nieruchomości rozgraniczanych, sąd musi ten stan prawny uwzględnić i ustalić granice nieruchomości w sposób z niego wynikający. W ostatnim wypadku (wszelkie okoliczności) ustala granice nie mogąc ustalić stanu prawnego obu nieruchomości (prawnego przebiegu granic, tj. wynikającego z ustalonego stanu prawnego rozgraniczanych nieruchomości) oraz ostatniego spokojnego stanu posiadania i kieruje się przy tym ustaleniu wszelkimi okolicznościami, które uzna za istotne dla ustalenia granicy. Zatem stosując to kryterium, ponieważ nie można ustalić stanu prawnego nieruchomości, nie można odpowiedzialnie mówić o „ograniczeniu swojego prawa własności”, jak to czyni apelacja. Owa dopłata i decyzja o jej przyznaniu to przecież wynik oceny całokształtu okoliczności sprawy, znanych sądowi prowadzącemu postępowanie o rozgraniczenie, usprawiedliwiających jej przyznanie z uwagi na ich istnienie. W każdym razie nie są to okoliczności związane z „ograniczeniem bądź pozbawieniem prawa własności” bo taka sytuacja w postępowaniu o rozgraniczenie, z uwagi na jego konstrukcję i cele, które ma ono do spełnienia, przez samo wydanie orzeczenia o rozgraniczeniu, nie może wystąpić.
W konsekwencji nie można mówić o nieznajdującym rekompensaty pieniężnej pozbawieniu powoda w tym postępowaniu prawa własności i w konsekwencji naruszeniu wskazanych w apelacji przepisówKonstytucjiiart. 153 kc.
Wracając do wcześniejszego stwierdzenia dotyczącego oceny całokształtu okoliczności sprawy, znanych sądowi prowadzącemu postępowanie o rozgraniczenie, usprawiedliwiających przyznanie dopłaty z uwagi na ich istnienie, trzeba wyjaśnić, że ów związek pomiędzy ową oceną i znajomością okoliczności decydujących o rozgraniczeniu w oparciu o trzecie ustawowe kryterium (wszelkie okoliczności) jest jednym z istotnych argumentów usprawiedliwiających wykładnięart. 153 kcprzyjętą w zaskarżonym wyroku.
Stanowi bowiem racjonalne uzasadnienie dla powiązania możliwości przyznania dopłaty przewidzianej wart. 153 kcz prowadzonym postępowaniem i ograniczenie możliwości orzekania o niej do tego postępowania.
Poza tym ów wniosek wynika bezpośrednio i w sposób nie budzący wątpliwości z konstrukcji przepisu. Wprawdzie trzeba się zgodzić z apelacją, że owa dopłata jest powiązana li tylko z trzecią przesłanka rozgraniczenia (wszelkie okoliczności) ale nie ma racjonalnych argumentów dla jedynie takiego rozumienia owego związku. Przyjęcie możliwości orzekania o dopłacie tylko w razie rozgraniczenia uwzględniającego wszelkie okoliczności nie wyłącza również istnienia dalszego ograniczenia związanego z dopuszczalnością orzekania o dopłacie jedynie w postępowaniu o rozgraniczenie. Taki wniosek wynika z wskazania na znane z reguły jedynie sądowi orzekającemu o rozgraniczeniu przesłanki decydujące o uwzględnieniu „wszelkich okoliczności” i charakter tych „wszelkich okoliczności” oraz ich wagę dla przyjęcia określonego sposobu ustalenia spornej granicy ale wynika nadto z konstrukcji przepisuart. 153 kc.
Prawidłowe bowiem odczytanie przepisu (jego literalne brzmienie i logiczna wykładnia) nie pozostawia wątpliwości, że użyte po średniku określenie„...może przy tym przyznać jednemu z właścicieli odpowiednią dopłatę..."odnosi się do sądu orzekającego o rozgraniczeniu i jest związane z uwzględnieniem „wszelkich okoliczności” przy ustalaniu przebiegu granicy. Szczególnie dobitnie świadczy o tym użycie zwrotu „może przy tym”. „Przy tym"znaczy ni mnie ni więcej tylko tyle, że dzieje się to przy orzekaniu o rozgraniczeniu w oparciu o trzecią z przesłanek. Gdyby miało być inaczej użycie zwrotu „przy tym"sugerującego odesłanie do treści (wypowiedzi) poprzedzającej nie miałoby sensu. Taki jest bowiem logiczny związek i konsekwencje użycia tego sformułowania. Nie można zakładać, że ustawodawca nie przywiązał żadnego znaczenia do jego użycia. Wniosek przeciwny byłby sprzeczny z przyjmowaną apriorikonstrukcją racjonalności ustawodawcy i stanowienia przez niego prawa w sposób przemyślany z czego wynika używanie pewnych zwrotów w treści przepisu w sposób zamierzony i mający wywołać określony skutek prawny. Odmienne założenie prowadziłoby do anarchii w stosowaniu prawa i dowolności interpretacyjnej, zależnej od indywidualnych potrzeb osoby jej dokonującej. Konkludując, o dopłacie sąd orzeka w postępowaniu o rozgraniczenie, jeżeli jego podstawę stanowią „wszelkie okoliczności”. W konsekwencji nie jest dopuszczalne domaganie się jej przyznania w innym postępowaniu toczącym się po zakończeniu postępowania o rozgraniczenie.
Tego wniosku nie zmieniają zarzuty naruszenia takim rozumowaniem przepisówart. 31 i 45 Konstytucjipodniesione w apelacji.
Spostrzeżenie skarżącego, że ograniczenie konstytucyjnych praw, w tym prawa do sądu, może się dokonać jedynie na mocy postanowienia ustawy, skądinąd słuszne, nie podważa prezentowanej wcześniej argumentacji. Ograniczenie praw gwarantowanych konstytucyjnie może się dokonać bowiem w dwojaki sposób, przez wyraźne sformułowanie zakazu (jak jest w przywołanym w apelacjiart. 618 kpc) ale również przez wprowadzenie regulacji, z której w logiczny sposób ów zakaz można wyinterpretować. Właśnie ten drugi sposób regulacji ustawodawca wybrał dla powiązania dopuszczalności orzekania o dopłacie z postępowaniem o rozgraniczenie i w konsekwencji logicznym wyłączeniem możliwości orzekania o niej w innym postępowaniu.
Wtórną kwestią jest to, w jaki sposób strona może uruchomić aktywność sądu aby orzekł o dopłacie. W literaturze wskazuje się na konieczność złożenia przez zainteresowanego stosownego wniosku (patrz KomentarzG. K.doart. 152 i 153publ. w LEX doart. 153 kc).
Można jednak również zasadnie twierdzić, że użycie wart. 153zwrotu „może” nie znaczy, że sąd może postępować dowolnie, jeżeli są spełnione warunki uzasadniające przyznanie dopłaty tylko powinien o niej orzec. W tym wypadku zaniechanie orzekania o niej, jak było w sprawie o rozgraniczenie toczącej się pomiędzy stronami tego postępowania, uprawniało do złożenia wniosku o uzupełnienie postanowienia o rozgraniczenie (art. 351 § 1 kpcw zw. zart. 13 § 2 kpc). Ten wniosek wynika stąd, że strona, która oczekuje takiego orzeczenia nie wie, jakie przesłanki zdecydują o rozgraniczeniu, a wiec czy sąd oprze swoje rozstrzygnięcie na „wszelkich okolicznościach”. Zatem w sytuacji, gdy uwzględnienie owych „wszelkich okoliczności” zdecydowało o rozgraniczeniu, sąd powinien z urzędu rozważyć przyznanie jednemu z właścicieli stosownej dopłaty. Oczywiście nie zawsze uwzględnienie wspomnianych okoliczności będzie prowadziło do jej przyznania co, o ile tak będzie, spowoduje pominięcie tego rozstrzygnięcia w postanowieniu o rozgraniczeniu. Wyjaśnieniu jednak tej kwestii, o ile uczestnik postępowania uważa, że należy mu się stosowana dopłata, służyć może wspomniany wniosek o uzupełnienie postanowienia.
Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd Apelacyjny apelację oddalił o czym orzekł na podstawieart. 385 kpc, zaś o kosztach postępowania apelacyjnego w oparciu o przepisart. 98 kpc.