Sąd Apelacyjny w Lublinie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 40/14
Data wyroku: 2014-04-29 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Ewa Lauber-Drzazga, Ewa Popek, Alicja Surdy
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: 233 § 1 k.p.c., 328 § 2 k.p.c., 991 k.c.

Sygn. akt I ACa 40/14

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 29 kwietnia 2014 r.
Sąd Apelacyjny w Lublinie, I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący - Sędzia

SA Ewa Popek (spr.)

Sędzia:
Sędzia:

SA Alicja Surdy
SA Ewa Lauber-Drzazga

Protokolant

sekr.sądowy Agnieszka Pawlikowska

po rozpoznaniu w dniu 24 kwietnia 2014 r. w Lublinie na rozprawie

sprawy z powództwaK. M. (1)iJ. Ł.
przeciwkoD. M.
o zachowek

na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Radomiu z dnia11 czerwca 2013 r., sygn. akt I C 1703/08

I
oddala apelację;

II
zasądza od pozwanejD. M.na rzecz powodówK. M. (1)iJ. Ł.kwoty po 2.214 (dwa tysiące dwieście czternaście) zł na rzecz każdego z nich tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

Sygn. akt I  ACa 40/14

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 11 czerwca 2013 roku Sąd Okręgowy w Radomiu zasądziłodD. M.na rzeczK. M. (1)kwotę 155.520,97 zł z ustawowymi odsetkami od 6 listopada 2008 roku do dnia zapłaty (pkt I), zasądził odD. M.na rzeczJ. Ł.kwotę 142.749,97 zł z ustawowymi odsetkami od 6 listopada 2008 roku do dnia zapłaty (pkt II), zasądził odD. M.na rzeczK. M. (1)kwotę 16.173,53 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt III), zasądził odD. M.na rzeczJ. Ł.kwotę 16.173,53 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy wskazał na następujące ustaleniai motywy rozstrzygnięcia.

B. M. (1)w 1958 roku zawarł zB. M. (2)związek małżeński, któryw dniu 24 czerwca 1994 roku został rozwiązany przez rozwód z winyB. M. (1). Małżonkowie w dniu 6 listopada 1995 roku dokonali podziału majątku dorobkowego.W trybie ugody sądowejB. M. (1)w 2000 roku zobowiązał się do płacenia na rzeczB. M. (2)alimentów w kwocie po 500 zł miesięcznie. Z ich związku małżeńskiego pochodzi dwoje dzieci:K. M. (1),urodzony (...)iJ. Ł.z domuM.,urodzona (...). We wrześniu 1992 rokuB. M. (1)wyprowadził się odB. M. (2), a w dniu 3 grudnia 1994 roku zawarł związek małżeński zD. M.z domuS., z którą nieformalnie związany był od 1981 roku i z którą zamieszkiwał od końca 1992 roku. W 1995 rokuB. M. (1)adoptował jej córkęM. M. (1)urodzoną w dniu (...). W dniu 13 sierpnia 1997 roku przed notariuszemB. M. (1)sporządził w formie aktu notarialnego Rep. A nr(...)testament, w którym do całego spadku po sobie powołał żonęD. M.. Jednocześnie dokonał zapisu polegającego na tym, że zobowiązałD. M.do przeniesienia akcji(...) S.A.wR.1.165 sztuk na rzecz córkiJ. Ł.i 1.160 sztuk na rzecz synaK. M. (1).B. M. (1)zmarł w dniu 25 kwietnia 2008 roku. Postanowieniem z dnia 25 lipca 2008 roku wydanym w sprawie(...)Sąd Rejonowy w Radomiu stwierdził, że spadek poB. M. (1)na podstawie testamentu notarialnego Rep. A nr(...)z dnia 13 sierpnia 1997 roku nabyła w całości żonaD. M., która spadek przyjęła wprost. Na wniosek powodów z dnia 19 maja 2008 roku Sąd Rejonowy w Radomiu w dniu 6 czerwca 2008 rokuw sprawie(...)wydał postanowienie, w którym postanowił sporządzić spis inwentarza poB. M. (1)i zabezpieczyć spadek po nim, poprzez spisanie majątku ruchomego znajdującego się w jego domu przyul. (...)wR.i mieszkaniu przyulicy (...)wR.oraz oddanie go pod dozórD. M.. Wykonanie tego postanowienia zlecił Komornikowi Sądowemu przy Sądzie Rejonowym w RadomiuM. W.. W sprawie Km(...)Komornik ten w dniu 11 sierpnia 2008 roku dokonał spisu inwentarza po zmarłymB. M. (1)obejmującego ruchomości w domu przyul. (...)wR.. W dniu2 października 2008 roku Komornik na wniosek powodów zakończył czynności związane ze spisem inwentarza.
B. M. (1)przez wiele lat pełnił funkcje zarządzające i dyrektorskiew(...) S.A.wR.i poprzednikach prawnych tej spółki. W związku z tym otrzymywał wysokie wynagrodzenia oraz dywidendy od akcji spółki. Był także właścicielem papierów wartościowych o znacznej wartości. Na mocy umowy o podział majątku wspólnego w 1995 roku otrzymał nieruchomość wB.o wartości 14.000 zł oraz kwotę 22.000 zł.
Z uwagi na związekB. M.zD. S.(obecnieM.), jego stosunki z synemK.i córkąJ.uległy pogorszeniu. Powód w latach 1990-1999 nie utrzymywał kontaktów z ojcem, ale widywał się z nim, gdy on przyjeżdżał odwiedzić wnuki albo w czasie uroczystości w domu jego matki. Powódka kontaktowała się z ojcem, spotykała się z nim w mieszkaniu jego matki, a później także odwiedzała go, gdy mieszkał z pozwaną. PowódK. M. (1)w 1983 roku ukończył na Politechnice(...)studia na kierunku(...)i podjął pracę w wyuczonym zawodzie,a później także w spółkach telekomunikacyjnych, którymi zarządzałB. M. (1). Osiągał znaczne dochody, gdyż pracował także za granicą, wyjeżdżał na wycieczki handlowe na(...), prowadził działalność gospodarczą i handlował akcjami.W 1983 roku zawarł małżeństwo zJ. W.(obecnieM.), z którąw 1983 roku zakupił działkę przyul. (...)wR., gdzie w latach 1984-1986 został wybudowany dom, w którym nadal zamieszkują; pieniądze na zakup działki oraz wybudowanie i wyposażenie domu pochodziły z ich majątku dorobkowego. PowódkaJ. Ł.ukończyła na Politechnice(...)studia na kierunku(...)i podjęła pracę zarobkową w(...)w wyuczonym zawodzie. W 1986 roku zawarła małżeństwo zM. Ł., z którym w 1994 roku wykupiła lokal mieszkalny spółdzielczy przyulicy (...), gdzie nadal razem zamieszkują; pieniądze na zakup tego lokalu i jego wyposażenie pochodziły z ich majątku dorobkowego. Powód nie otrzymał od ojca darowizn, poza drobnymi upominkami z okazji imienin lub gwiazdki w latach 2000-2008 (koszula, krawat, alkohol, perfumy). Powódka także nie otrzymała od ojca darowizn, poza drobnymi upominkami oraz kwotą 12.771 zł z tytułu umowy darowizny na leczenie i leki oraz umowy renty, którą pokwitowała na piśmie.
PozwanaD. M.ma wykształcenie wyższe w zakresie(...). Utrzymuje się z renty rodzinnej po mężu w kwocie 1.660 zł. Jest wdową od dnia25 kwietnia 2008 roku. Od tego czasu, a także wcześniej przed zawarciem w 1994 roku małżeństwa zB. M. (1), utrzymywała córkęM. M. (1),urodzoną w (...)roku, która obecnie studiuje i mieszka wW.. Przez wiele lat pozwana wykonywała różne prace zarobkowe (za wyjątkiem 2004 i 2005 roku, kiedy była bezrobotną). W latach 1990-1993 prowadziła działalność gospodarczą. Jej dochody miesięczne wynosiły około 150% przeciętnego wynagrodzenie w kraju. Dochody jej mężaB. M. (1)były kilkakrotnie większe. W dacie zawarcia małżeństwa zB. M. (1)w 1994 roku posiadała prawo do lokalu mieszkalnego przyul. (...)wR.o powierzchni 58m2o wartości około 37.000 zł oraz samochódF. (...)zakupiony w kwietniu 1994 roku za kwotę około 25.000 zł. W 1996 roku sprzedała ten samochód i zakupiła samochódO. (...), który w 1999 roku sprzedała i zakupiła samochódF. (...)za 40.000 zł.
W okresie od 3 stycznia do 27 kwietnia 2001 roku z majątku wspólnegoB. M. (1)iB. M. (2)została podarowana na rzecz małoletniej córkiM. M. (1)i przekazana na konto bankowe kwota 187.830,04 zł (kwota 20.238,36 zł w dniu3 stycznia 2001 roku, kwota 20.404,83 zł w dniu 26 lutego 2001 roku, kwota 43.397,59 zł w dniu 26 lutego 2001 roku i kwota 103.789,26 zł w dniu 27 kwietnia 2001 roku). W dniu 29 listopada 2005 roku z majątku wspólnegoB. M. (1)iD. M.została podarowana na rzecz córkiM. M. (1)na jej konto bankowe kwota 210.000 zł, pochodząca ze środków uzyskanych z odkupienia w dniu 24 listopada 2005 roku jednostek funduszuP.Obligacji Skarbowych, które były prowadzone naB. M. (1). Środki te w dniu 28 listopada 2005 roku wpłynęły na rachunek prowadzonynaD. M., a następnego dnia zostały przelane na rachunek bankowyM. M. (1). W dniu 16 lipca 2007 roku z majątku wspólnegoB. M. (1)iD. M.została podarowana na rzecz córkiM. M. (1)kwota 77.000 zł, która została przeznaczona przez nią na zapłacenie drugiej raty z tytułu zakupu przez nią w dniu 10 lipca 2007 roku za kwotę 95.000 zł samochodu osobowego markiT. (...). Kwota 77.000 zł pochodziła z odkupienia w dniu 10 lipca 2007 roku prowadzonych na rzeczB. M. (1)jednostek funduszu(...); kwota ta została przelana najpierw na rachunek bankowyD. M., a następnie na konto sprzedawcy samochodu. W dniu 15 stycznia 2008 roku przed notariuszem za nr Rep. A nr(...)została zawarta umowa, na podstawie którejB.iD.małżonkowieM.darowali córceM. M. (1)spółdzielcze własnościowe prawo dolokalu mieszkalnego nr (...)położonegowR.przyul. (...)o powierzchni użytkowej 91,27m(

    2)oraz spółdzielcze prawo do boksugarażowego nr (...)położonego w podziemnym garażu przyul. (...)o powierzchni użytkowej 16,2m(

    2). Wartość darowizn strony określiły w umowie na kwotę łączną 247.500 zł. Aktualna wartość prawa do tego lokalu mieszkalnego wynosi 240.000 zł, a wartość prawa do boksu garażowego wynosi 30.000 zł.
W dacie śmierciB. M. (1), w dniu 25 kwietnia 2008 roku, posiadałon majątek należący do wspólności ustawowej z żonąD. M.. W skład tego majątku wchodziły:
1 a) nieruchomość zabudowana położona wR.przyul. (...), stanowiącadziałkę nr (...)o powierzchni 705m2, o wartości 960.000 zł;
b) ruchomości znajdujące się na terenie nieruchomości przyulicy (...)wR.o wartości 75.850 zł;
c) 51 obrazów znajdujących się na nieruchomości przyul. (...)wR.o wartości łącznej 15.300 zł;
d) działka położona przyulicy (...)wR., oznaczona nr(...)o powierzchni 805m2o wartości 177.100 zł;
(łączna wartość nieruchomości i ruchomości określonych w punktach 1a-d wynosi 1.232.250 zł);
2.(...)wbanku (...) S.A.wW.o wartości 106.201 zł;
3. 1000 Certyfikatów(...)o wartości 124.360 zł;
4. kwota 25.000 zł zwrócona z poręczenia majątkowego związanego z postępowaniem karnym przeciwkoB. M. (1);
5. kwota 2.475 zł z tytułu spłaty od(...) Sp. z o.o.wR.pierwszej raty pożyczki udzielonej przez pozwaną z majątku wspólnego;
6. samochódF. (...)nr rej. (...)o wartości 12.000 zł;
7. środki pieniężne w kwocie 814,88 zł na rachunkach bankowychB. M. (1);
8. środki pieniężne w kwocie 122.857,01 zł na rachunkach bankowychD. M.;
9. wartość w kwocie 100.561,23 zł rachunku ubezpieczenia prowadzonego naD. M.w ramach umowy ubezpieczenia na życie zawartej z Ubezpieczeniowym(...)S.A. wW.;
10. wartość w kwocie 7.019,34 zł jednostek uczestnictwa funduszy inwestycyjnych zgromadzonych naD. M..
W skład w spadku poB. M. (1)wchodziła także kwota 2.513 zł z tytułu jego wynagrodzenia za pracę wypłaconego w maju 2008 rokuD. M.po jego śmierci.
Zawarty w testamencie z dnia 13 sierpnia 1997 roku zapisB. M. (1)na rzeczJ. Ł.iK. M. (1)w postaci akcji(...) S.A.wR.nie ma znaczenia w niniejszej sprawie z uwagi na to, że akcje te stały się bezwartościowe na skutek upadłości likwidacyjnej tej spółki.
Dokonując oceny ustalonych okoliczności faktycznych Sąd Okręgowy podniósł,że roszczenie powodów oparte na podstawieart. 991 § 1 i 2 k.c.dotyczy zasądzeniaz tytułu zachowku od pozwanejD. M.kwoty 155.520,37 zł na rzeczK. M. (1)i kwoty 142.749,97 zł i na rzeczJ. Ł.. PozwanaD. M.wniosłao oddalenie powództwa w całości. Wskazała, że w skład spadku poB. M. (1)wchodzi połowa wartości nieruchomości wartych 957.100 zł (kwota 478.550 zł), połowa kwoty 25.000 zł (kwota 12.500 zł), połowa udziału w(...)wbanku (...) S.A.wW.wartej 106.201 zł (kwota 53.100,50 zł), połowa udziału do 1.000 sztuk certyfikatów inwestycyjnych wartych 118.433 zł (kwota 59.216,50 zł) oraz połowa zwróconej pożyczki w kwocie 2.475 zł (kwota 1.237,50 zł). Do kwot tych należy doliczyć połowę udziału do lokalu mieszkalnego przyulicy (...)wR.darowanegoM. M. (1)w styczniu 2008 roku, wartego 230.000 zł (kwota 115.000 zł). Zdaniem pozwanej - biorąc pod uwagę zasady ustalania zachowku - powodom przysługiwałoby po 1/8 części tego majątku, to jest po ok. 90.000 zł. Jednakże wobec dokonania na ich rzecz przezB. M. (1)darowizn pieniężnych, których wartość przekracza kwotę 90.000 zł, ich roszczenia o zachowek są bezpodstawne. Powodowie zaprzeczyli, aby otrzymywali od ojca darowizny przekraczające darowizny zwyczajowo przyjęte w ich środowisku, poza kwotą 12.771 zł otrzymaną przez powódkę od ojca na mocy umów o darowizny i renty w latach 1996-1998. Zeznania ich w tym zakresie zostały poparte zeznaniami części świadków - członków ich rodziny oraz ich znajomych, którzy stwierdzili, że nie mają żadnych informacji o innych darowiznach na rzecz powodów (zeznania świadków członków rodziny:B. M. (2)k. 1013-1016, 1235,S. W.k. 734-735,U. K.k. 918-920, 1235,B. Ł.k. 920,M. Ł.k. 921-923,P. M. (1)k. 923,R. M.k. 924-925,G. W.k. 1016,G. P.k. 1018,J. M. (1)k. 1017-1021, 1236,A. W.k. 1021-1022,K. W. (1)k. 1023-1024,B. W.k. 1062-1064,C. K.k. 1234-1235 oraz zeznania świadków znajomych stron lubB. M. (1):M. C.k. 507-508,K. D.k. 508-509,P. B.k. 508,B. M. (3)k. 502,K. W. (2)k. 510,W. M.k. 736,P. K.k. 737-738,I. K.k. 1062,R. P.k. 1172-1173,A. K.k. 1197-1198). Pozwana, ani w swoich wyjaśnieniachi zeznaniach (składanych przy korzystaniu z własnych notatek i dokumentów), aniw pismach procesowych formułowanych przez jej fachowego pełnomocnika, nie potrafiła bliżej określić wskazywanych przez siebie darowizn pieniężnychB. M. (1)na rzecz powodów. Pozwana podawała przede wszystkim łączne kwoty tych darowizn i ich cel. Nie potrafiła wskazać dokładniej daty poszczególnych darowizn, ich miejsca, okoliczności i sposobu ich przekazania, czy były dokonywane w całości czyw częściach (a jeżeli tak to w jakich). Podobne zastrzeżenia należy mieć takżew stosunku do treści zeznań świadków wnioskowanych przez pozwaną, którzy także nie wskazali dokładnie kwot tych darowizn bądź okoliczności ich dokonywania, przy czym bardzo ogólne informacje o darowiznach na rzecz powodów odB. M. (1)posiadali zwykle od niego (zeznania świadków:K. M. (2)k.729-730,M. M. (2)k. 730-731,M. M. (1)k. 732-734,J. M. (2)k. 734-735,A. C.k. 735-736,M. Ć.k. 736-737,P. M. (2)k. 866-868,R. G.k. 916,A. M. (1)k. 917,T. K.k. 1125-1127,W. O.k. 1127-1128 iT. S.k. 1195-1197).
Wobec powyższego Sąd Okręgowy uznał za bezzasadne żądanie pozwanej uwzględnienia przy obliczaniu zachowku wskazanych przez nią darowizn na rzecz powodów. Za takim stanowiskiem dodatkowo przemawia konflikt, jaki był przez długi okres międzyB. M. (1)a powodami, spowodowany jego związaniem się z pozwaną w 1981 roku, odejściem od rodziny w 1992 roku i zawarciemz nią małżeństwa w 1994 roku (w szczególności dotyczy to powoda, który przez okres około 10 lat w okresie 1990-1999 nie utrzymywał kontaktów z ojcem, ani go nie odwiedzał). O tym, że darowizny takie nie musiały być czynione w celu osiągnięcia przez powodów wysokiego stanu materialnego świadczy to, że powodowie z uwagi na swoje wyższe wykształcenie, posiadane cenione kwalifikacje, wykonywaną przez nich i ich małżonków pracę zarobkową oraz prowadzoną działalność gospodarczą osiągali wysokie dochody i mogli sobie pozwolić na zakup nieruchomości, samochodów i innych ruchomości oraz prowadzenie inwestycji.
Na podstawie materiału dowodowego w postaci zeznań stron, zeznań świadków, dokumentów i opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego Sąd Okręgowy ustalił określony powyżej skład majątku spadkowego poB. M. (1), jego wartość oraz darowizny na rzeczM. M. (1)iJ. Ł.i ich wartość. W tym zakresie Sąd Okręgowy podzielił w całości stanowisko powodów przedstawione w piśmie procesowym z 18 kwietnia 2013 roku (k. 1379-1471), które jest dokładne, logiczne, oparte na złożonych do sprawy dokumentach i zgodne w zakresie wyceny nieruchomościi ruchomości z opinią biegłego rzeczoznawcy, bądź ze zgodnymi oświadczeniami obydwu stron. Za tym, aby zaliczyć do majątku spadkowego udział do 1/2 części w prawie własności samochodu osobowegoF. (...)przemawia to, że został on nabyty po 5 latach od zawarcia związku małżeńskiego przez pozwaną iB. M. (1)oraz to, żeB. M. (1)osiągał dochody kilka razy wyższe od pozwanej. Poza zeznaniami pozwanej nie ma innych dowodów wskazujących na to, że samochód ten został nabyty ze środków pochodzących z jej majątku odrębnego. O tym, że w skład majątku spadkowego wchodzi także połowa środków zgromadzonych na rachunkach bankowych prowadzonych na rzecz pozwanej bądź jej męża, połowa środków zgromadzonych na rachunku ubezpieczenia prowadzonym na pozwaną oraz połowa środków jednostek uczestnictwa funduszy inwestycyjnych zgromadzonych na rachunkach pozwanej jednoznacznie świadczy znaczna dysproporcja w wysokości dochodów pozwanejiB. M. (1)oraz dokumentacja finansowa. Te okoliczności oraz zgromadzonaw sprawie dokumentacja i wiekM. M. (1)dodatkowo przemawiają za tym aby uznać, że lokal mieszkalny, boks garażowy, środki pieniężne w kwocie 77.000 zł na zakup samochoduT. (...)oraz środki zgromadzone na jej rachunkach bankowych zostały jej darowane z majątku wspólnego pozwanej iB. M. (1)(pozwana w tym zakresie nie zajęła szczegółowego i uzasadnionego stanowiska k. 1373-1377).
Sąd Okręgowy do określenia zachowku zastosował reguły wskazane wart. 931 § 1 k.c.i 991-997k.c.orazart. 31-33 k.r.o.i 42-43§ 1 k.r.o.Należny na rzecz powodaK. M. (1)zachowek wynosi 155.520,97 zł (1/16 wartości spadku określonego na kwotę 1.733.538,49 zł plus 1/8 ostatniego wynagrodzeniaB. M. (1)wypłaconego po jego śmierci plus 1/16 wartości darowizn przekazanychM. M. (1)iJ. Ł.określonych na kwotę 749.771 zł). Należny na rzecz powódkiJ. Ł.zachowek wynosi 142.749,97 zł (od kwoty 155.520,97 zł należy odjąć kwotę 12.771 zł przekazanych jej darowizn i renty).
Mając na uwadze powyższe ustalenia i rozważania Sąd Okręgowy uznałza uzasadnione roszczenia powodów dotyczące zasądzenia od pozwanej żądanych kwotz tytułu zachowku i dlatego orzekł o tym w punkcie pierwszym i drugim wyroku, zasądzając ustawowe odsetki od dnia wymagalności tych kwot do dnia zapłaty (art. 481 § 1 k.c.). W punkcie drugim i trzecim wyroku Sąd Okręgowy na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.zasądził od pozwanej na rzecz powodów poniesione przez nich koszty procesuw kwotach po 16.173,53 zł.

Apelację od powyższego wyroku wniosła pozwana, zaskarżając go w całościi zarzucając:
1. sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego - wskutek naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:
a)art. 233 § 1 k.p.c.poprzez dokonanie oceny materiału dowodowego w sposób sprzeczny z zasadami logiki i doświadczenia życiowego w odniesieniu do zeznań powodów, w których stwierdzają, że nie otrzymali od ojca (B. M. (1)) darowizn przekraczających drobne i zwyczajowo przyjęte w ich środowisku, w sytuacji gdyz doświadczenia życiowego wiadomym jest, że darowizny (przede wszystkim ruchomości i środki pieniężne) czynione przez rodziców na rzecz ich dzieci dokonywane są bez zachowania prawem przewidzianej formy, a nadto, przeważnie tylko w obecności osób zainteresowanych, tj. darczyńcy i obdarowanego;
b)art. 233 § 1 k.p.c.poprzez dokonanie oceny materiału dowodowego w sposób niewszechstronny i sprzeczny z zasadami doświadczenia życiowego w odniesieniu do zeznań pozwanej oraz następujących świadków:K. M. (3),M. M. (2),M. M. (1),J. M. (2),A. C.,M. Ć.,P. M. (2),R. G.,A. M. (2),T. K.,W. O., z których wynika, żeB. M. (1)dokonywał na rzecz swoich dzieciK. M. (1)iJ. Ł.darowizn przekraczających zwyczajowo przyjętew danych stosunkach, a nadto, w sytuacji gdy dokładne określenie wysokości darowizn dokonywanych przezB. M. (1)- człowiek majętnego, na rzecz jego dzieci jest niemożliwe, gdyż z doświadczenia życiowego wiadomo, iż darowizny dokonywane przez rodziców na rzecz dzieci dokonywane są przeważnie tylko w obecności osób zainteresowanych, tj. darczyńcy i obdarowanego;
c)art. 328 § 2 k.p.c.w zw. zart. 227 k.p.c.poprzez pominięcie dowodu z dokumentuw postaci aktu notarialnego sprzedaży nieruchomości przyul. (...)wR., który określa wartość rynkową przedmiotowej nieruchomości;
d)art. 233 § 1 k.p.c.poprzez dokonanie oceny materiału dowodowego w sposób niewszechstronny i sprzeczny z zasadami doświadczenia życiowego w odniesieniudo zeznań pozwanej, z których wynika, że środki na nabycie nieruchomości przyul. (...)wR.oraz samochodu osobowego markiT. (...), które to następnie zostały darowaneM. M. (1), pochodziły z majątku odrębnegoD. M..
2. naruszenie przepisu prawa materialnego, tj.art. 455 k.c.poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że roszczenie o zachowek stało się wymagalne od dnia6 listopada 2008 roku, tj. od dnia wezwania, w sytuacji gdy ostateczne określenie jego wysokości nastąpiło w zaskarżonym wyroku.
Wskazując na powyższe zarzuty pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyrokui oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów na rzecz pozwanej kosztów procesu za obie instancje.
Powodowie wnieśli o oddalenie apelacji pozwanej i zasądzenie od pozwanejna ich rzecz kosztów postępowania odwoławczego.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:apelacja pozwanej nie jest zasadna.
Zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.nie zasługuje na uwzględnienie.
Sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według swego przekonania na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Przepisart. 233 § 1 k.p.c., przy uwzględnieniu treściart. 328 § 2 k.p.c., nakłada na sąd orzekający obowiązek:po pierwsze - wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału, po drugie- uwzględnienia wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, po trzecie- skonkretyzowania okoliczności towarzyszących przeprowadzeniu poszczególnych dowodów mających znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności, po czwarte- wskazania jednoznacznego kryterium oraz argumentacji pozwalającej - wyższej instancji i skarżącemu - na weryfikację dokonanej oceny w przedmiocie uznania dowodu za wiarygodny bądź też jego zdyskwalifikowanie, po piąte - przytoczenia w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia dowodów, na których sąd się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności (por. wyrok SN z dnia 29 września 2000 roku,V CKN 94/00, LEX nr 52589).
Pozwana kwestionowała ocenę dowodów osobowych wymienionych w apelacji dokonaną przez Sąd Okręgowy. Argumentem, który miał przemawiać za niewłaściwą oceną zeznań świadków i stron była niezgodność tej oceny z zasadami logikii doświadczenia życiowego. Pozwana powoływała się na to, że darowizny rodziców na rzecz dzieci dokonywane są bez zachowania prawem przewidzianej formy, przeważniew obecności osób zainteresowanych, tj. darczyńcy i obdarowanego.
Jeżeli chodzi o uchybienie zasadom logiki, to pozwana w apelacji tego wątku nie rozwinęła, nie wskazując na to, które konkretne dowody i z jakich konkretnie przyczyn zostały ocenione niezgodnie z zasadami logiki. Jeśli zaś chodzi o ocenę dowodów niezgodnie ze wskazanymi zasadami doświadczenia życiowego, to podnieść należy,że dowody z dokumentów prywatnych w postaci umów darowizny i renty z k. 73, 74, 75, 79 świadczą o niesłuszności argumentacji pozwanej. Powołane dokumenty obejmują umowy darowizny i renty zawarte pomiędzyB. M. (1)a powódką. Dotyczą one niewielkich kwot. Pozwana nie wyjaśniła w żaden sposób, dlaczego dla tych czynności prawnychB. M. (1)miałby uczynić wyjątek, nie dokumentując pozostałych darowizn na rzecz powodów, które przecież - według jej twierdzeń - miały obejmować o wiele większe sumy pieniężne, niż wskazane w umowach z k. 73, 74, 75, 79. Zwrócić także należy uwagę na fakt, żeB. M. (1)potwierdzał na piśmie przekazywanie przez niego na rzecz byłej żonyB. M. (2)alimentów (dokumentyz k. 1043-1046). Powyższe zaprzecza tezie stawianej przez pozwaną, żeB. M. (1), dokonując darowizn, czy też przekazując środki pieniężne na podstawie innych tytułów, nie dbał o zachowanie formy pisemnej. Dodać też należy, że wśród licznych dokumentów obejmujących operacje na rachunkach bankowychB. M. (1)nie ma ani jednej operacji, która wskazywałaby przekazanie na rzecz powodów jakiejkolwiek kwoty, są natomiast takie, które obejmują darowizny na rzecz córkiM. M. (1). Pozwana powołując się w apelacji na zasady doświadczenia życiowego, które miałyby przemawiać za przekazywaniem przezB. M. (4)na rzecz powodów pewnych kwot pieniędzy, sama przyznała że „w wysokim stopniu uprawdopodobniła” okoliczności darowizn. Uprawdopodobnienie, co jest oczywiste, nie jest równoznacznez udowodnieniem faktów, z których pozwana wywodziła skutki prawne (art. 6 k.c.,art. 232 k.p.c.). Należy również zwrócić uwagę, że świadkowie, na których zeznania pozwana się powołuje, większość okoliczności dotyczących darowizn znali jedynieze słyszenia od innych osób. Sąd Okręgowy trafnie zwrócił uwagę, że świadkowie powołani przez pozwaną nie wskazali dokładnie kwot darowizn, okoliczności ich dokonywania. Dokumentacja fotograficzna powołana w apelacji, nawet w powiązaniuz zeznaniami świadkówK. M. (3),M. M. (2),M. M. (1),J. M. (2),A. C.,M. Ć.,P. M. (2),R. G.,A. M. (2),T. K.,W. O., również nie może przemawiać za tym, że Sąd Okręgowy dokonał niewłaściwej oceny dowodów osobowych. Dokumentacja fotograficzna świadczy o tym, że powodowie bywali w domu swojego ojca na uroczystościach rodzinnych, podczas świąt (w pewnych okresach swojego życia), czemu powodowie nie zaprzeczali. Ustosunkowując się do twierdzeń pozwanej,żeB. M. (1)chciał ułatwić powodom start życiowy, podnieść należy, że w niniejszej sprawie zarysowały się dwie grupy dowodów, tj. dowody zgłoszone przez pozwaną, które miały potwierdzać jej wersję dotyczącą szeregu darowizn na rzecz powodów orazdowody zgłoszone przez powodów, które potwierdzały ich twierdzenia o braku darowizn, za wyjątkiem stwierdzonych na piśmie. Podkreślić należy, że powodowie przedstawili nie tylko z dowody zeznań świadków, ale także liczne dokumenty, które potwierdzały, że nabyli szereg składników majątkowych za środki pochodzące z ich majątków dorobkowych, nie zaś ze środków pochodzących z darowizn od ich ojca. Sąd Okręgowy rozważając wskazane dwie grupy dowodów osobowych, mając na uwadze przeciwną ich treść, a także uwzględniając dowody z dokumentów, słusznie uznałza wiarygodne zeznania świadków zgłoszonych przez powodów i w konsekwencji także powodów, zaś uznał za niewiarygodne dowody o treści przeciwnej. W tym miejscu powołać należy się na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 27 września 2002 roku, II CKN 817/00 (LEX nr 56906), zgodnie z którym jeżeliz określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawnei zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.) i musi się ostać, choćby w równym stopniu, na podstawie tego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne. Tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo-skutkowych, to przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona. Sądowi Okręgowemu, wbrew zarzutom apelacji, nie można skutecznie zarzucić braku logiki, naruszenia zasad doświadczenia życiowego, pominięcia części materiału dowodowego, czy też braku wszechstronnej analizy dowodów. Sąd Okręgowy przeanalizował także zeznania pozwanej, która twierdziła, że środki pochodzące na nabycie lokalu przyulicy (...)wR.oraz samochoduT. (...)pochodziły z jej majątku odrębnego, słusznie odmawiając wiary jej zeznaniom w tym zakresie, jako odosobnionym i niepotwierdzonym przez żaden wiarygodny dowód. Z wyżej podanych względów Sąd Apelacyjny podzielił w całości ocenę materiału dowodowego dokonaną przez Sąd Okręgowy, nie znajdując żadnych podstaw do stwierdzenia, aby naruszała ona zasady określone wart. 233 § 1 k.p.c.
Zarzut naruszeniaart. 328 § 2 k.p.c.w związku zart. 227 k.p.c.nie jest zasadny.
O uchybieniu przepisowiart. 328 § 2 k.p.c.można mówić jedynie wtedy, gdyby uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie zawierało danych pozwalających na kontrolę tego orzeczenia (por. m.in. postanowienie SN z dnia 21 listopada 2001 roku,I CKN 185/01, Lex nr 52726, wyroki SN z dnia 18 marca 2003 roku, IV CKN 1862/00,Lex nr 109420, z dnia 5 października 2005 roku, I UK 49/05, M.Praw. 2006, nr 4, s. 214,z dnia 9 września 2010 roku, I CSK 679/09, LEX nr 622199).
Uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia warunki określone wart. 328 § 2 k.p.c., a więc zawiera zarówno ustalenie faktów, które Sąd pierwszej instancji uznał za udowodnione, jak i wskazanie dowodów, na których się oparł, ocenę materiału dowodowego oraz wskazanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia wraz z rozważaniami prawnymi odnośnie określenia wysokości zachowku. Uzasadnienie w pełni wyjaśnia motywy, którymi kierował się Sąd Okręgowy rozstrzygając niniejszą sprawę, a jego treść pozwala na kontrolę instancyjną. Okoliczność, że Sąd Okręgowy nie odniósł się do aktu notarialnego sprzedaży nieruchomości przyulicy (...)wR.nie może świadczyć o naruszeniuart. 328 § 2 k.p.c., a także naruszeniuart. 227 k.p.c.Pozwana powołując się na akt notarialny sprzedaży nieruchomości podnosiła, że nieruchomość została sprzedana za cenę 820.000 zł, która odpowiadała wartości rynkowej. Jednocześnie wskazywała, że biegłaL. Ż.wyceniła wartość nieruchomości na kwotę 960.000 zł, a uwzględnienie dowodu z aktu notarialnego mogłoby prowadzić do odmiennej oceny opinii biegłej. Również zaprezentowane w tym miejscu argumenty nie mogą świadczyć o naruszeniuart. 328 § 2 k.p.c.iart. 227 k.p.c.Odnosząc się zaś do tych argumentów, podnieść należy, że w obecnym stanie prawnym sąd odwoławczy bierze pod uwagę naruszenie przepisów prawa procesowego tylko na zarzut strony zgłoszony w apelacji. W apelacji pozwanej, sporządzonej przez pełnomocnika będącego adwokatem, nie został zgłoszony zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.poprzez dokonanie niewłaściwej oceny dowodu z opinii biegłejL. Ż.. Z tych wszystkich przyczyn zarzut sformułowany w punkcie 1c apelacji, o ile miał na celu zakwestionowanie wartości nieruchomości przyulicy (...)przyjętej przez Sąd Okręgowy, nie mógł odnieść skutku oczekiwanego przez pozwaną.
Zarzut naruszeniaart. 455 k.c.jest nieuzasadniony.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy jako podstawę rozstrzygnięcia o odsetkach i dacie ich wymagalności powołałart. 481 § 1 k.c.Sąd Okręgowy nie powoływał się na przepisart. 455 k.c.i nie dokonywał jego wykładni, nie mógł więc go naruszyć w sposób powołany w apelacji (przez błędną wykładnię).O ile apelującej chodziło o naruszenieart. 455 k.c.poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, to zarzut naruszenia wskazanego przepisu także nie jest uzasadniony.
Odnosząc się do kwestii zastosowaniaart. 455 k.c.podnieść należy, że roszczenie o zachowek jest od początku długiem pieniężnym (wyrok SN z dnia 15 grudnia 1999 roku, I CKN 248/98, LEX nr 898244). Przepisy nie określają terminu wymagalności roszczenia z tytułu zachowku, wobec czego powinno ono zostać spełnione przez zobowiązanego, zgodnie zart. 455 k.c., niezwłocznie po wezwaniu przez uprawnionego do zachowku.
Ustalenie wysokości zachowku na podstawie cen obowiązujących w chwili wyrokowania (uchwała w składzie siedmiu sędziów SN z dnia 26 marca 1985 roku,III CZP 75/84, OSNC 1985, Nr 10, poz. 147) nie przesądza o tym, że w każdym przypadku, dopiero od daty wyrokowania będą przysługiwały odsetki na rzecz uprawnionego.
Sąd Apelacyjny rozpoznający sprawę podziela w całości stanowisko Sądu Apelacyjnego w Lublinie wyrażone w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 stycznia 2014 roku,(...)(nie publ.), zgodnie z którym „w związku ze stabilizacją stosunków ekonomicznych, odsetki ustawowe pełnią w mniejszym niż dawniej - w okresie transformacji i niestabilności cen - funkcję waloryzacyjną, a w większym stopniu funkcję swego rodzaju zryczałtowanego wynagrodzenia za korzystanie przez dłużnika ze środków pieniężnych należnych wierzycielowi oraz funkcję motywującą dłużnikado spełnienia świadczenia pieniężnego. Sama waloryzacja świadczenia pieniężnego dokonywana przez sąd w ramach ustalania wysokości roszczenia o zachowek, według cen obowiązujących w chwili wyrokowania, nie pozwala na uwzględnienie wszystkich negatywnych konsekwencji, jakie poniósł wierzyciel przez czas, gdy nie mógł korzystaćz przysługującej mu od zobowiązanego z tytułu zachowku sumy pieniężnej. Niekiedyw okresie wyrokowania ceny, stanowiące podstawę ustalenia wysokości roszczenia z tytułu zachowku, nie są wyższe, a niekiedy nawet są niższe niż w chwili wezwania zobowiązanego do zapłaty zachowku. Prowadzi to do wniosku, że termin, od którego zobowiązany z tytułu zachowku popadł w stan opóźnienia - warunkujący zasądzenie odsetek ustawowych - należy ustalić indywidualnie z uwzględnieniem okoliczności danej sprawy. O stanie opóźnienia można mówić wówczas, gdy zobowiązany znał już wszystkie obiektywnie istniejące okoliczności pozwalające mu racjonalnie ocenić zasadnośći wysokość zgłoszonego roszczenia z tytułu zachowku. Może to więc nastąpić takżew dacie poprzedzającej chwilę wyrokowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia17 września 2010 roku, II CSK 178/10, LEX nr 942800; wyrok Sądu Najwyższego z dniaz dnia 7 lutego 2013 roku, II CSK 403/12, LEX nr 1314389)”.
Pozwana została wezwana do zapłaty w piśmie powodów z dnia 19 października 2008 roku (k.5). W piśmie tym powodowie żądali zapłaty zachowku w kwotachpo 167.125 zł na rzecz każdego z nich, w terminie 14 dni od doręczenia wezwania do zapłaty, wskazując sposób wyliczenia żądanych kwot i wymieniając składniki majątku, które stanowiły podstawę do określenia zachowku. Żądanie powodów nie było wygórowane, skoro zaskarżonym wyrokiem zasądzone zostały kwoty niższe, ale podobne do wysokości kwot wskazanych w piśmie z dnia 19 października 2008 roku. Pismoz dnia 19 października 2008 roku pozwana odebrała w dniu 22 października 2008 roku (dowodów doręczenia k.7). Pozwana znała rzeczywistą wartość majątku nabytego przez nią tytułem spadkobrania (w odpowiedzi na pozew nie kwestionowała wartości części składników majątku spadkowego) i przy zachowaniu należytej staranności była w stanie racjonalnie ocenić zasadność dochodzonych przez powodów roszczeń. Prawidłowo zatem Sąd Okręgowy zasądził ustawowo odsetki od świadczenia z tytułu zachowkuod dnia 6 listopada 2008 roku, mając na uwadze, że pomiędzy tą datą, a datą wyrokowania nie doszło do istotnej zmiany wartość składników majątkowych, które stanowiły podstawę do ustalenia zachowku.
Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd Apelacyjny uznając,że zaskarżony wyrok jest prawidłowy, na podstawieart. 385 k.p.c.oddalił apelację pozwanej jako bezzasadną.
O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Apelacyjny postanowił mając na uwadze wynik postępowania odwoławczego orazart. 98 § 1 k.p.c.,w związku zart. 391 § 1 k.p.c.Apelacja pozwanej została oddalonaw całości. W związku z tym, nie znajdując podstaw do zastosowaniaart. 102 k.p.c., Sąd Apelacyjny zasądził od pozwanej na rzecz każdego z powodów poniesione przez nich koszty postępowania odwoławczego, obejmujące połowę kwoty widocznej na fakturzez k. 1559 (przy czym zaznaczyć należy, że zasądzone kwoty są niższe niż określone zgodnie ze stawkami przewidzianymi w § 6 pkt 6 w związku z§ 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu).