Sąd Apelacyjny w Gdańsku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 931/12
Data wyroku: 2013-10-04 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Arina Perkowska, Małgorzata Idasiak-Grodzińska, Dorota Gierczak
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art 991 kc

Sygn. akt I ACa 931/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 4 października 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku – Wydział I Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Arina Perkowska (spr.)

Sędziowie:

SA Dorota Gierczak
SA Małgorzata Idasiak-Grodzińska

Protokolant:

stażysta Arleta Żuk

po rozpoznaniu w dniu 25 września 2013 r. w Gdańsku na rozprawie
sprawy z powództwaJ. P. (1)
przeciwkoG.B.
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku
z dnia 2 października 2012 r. sygn. akt XV C 51/12

I
zmienia zaskarżony wyrok:

a
w punkcie II (drugim) o tyle tylko, że zasądza od pozwanejG.B.na rzecz powodaJ. P. (1)kwotę 20.525 (dwadzieścia tysięcy pięćset dwadzieścia pięć) złotych;

b
w punkcie III (trzecim) w ten sposób, że kwotę 866,04 zł zasądzoną od pozwanej na rzecz powoda tytułem kosztów zastępstwa procesowego podwyższa do kwoty 1.584 (jeden tysiąc pięćset osiemdziesiąt cztery) złote;

c
w punkcie IV (czwartym) w ten sposób, że kwotę 6.350,96 zł zasądzoną od powoda na rzecz pozwanej tytułem kosztów zastępstwa procesowego obniża do kwoty 5.616 (pięć tysięcy sześćset szesnaście) złotych;

d
w punkcie V (piątym) w ten sposób, że nakazuje ściągnąć od pozwanejG.B.na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Gdańsku kwotę 3.034,60 (trzy tysiące trzydzieści cztery 60/100) złote tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych.

II
oddala apelację w pozostałym zakresie;

III
nie obciąża powoda kosztami postępowania apelacyjnego na rzecz pozwanej;

IV
nakazuje ściągnąć od pozwanejG.B.na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Gdańsku kwotę 1.009,11 (jeden tysiąc dziewięć 11/100) złotych tytułem nieuiszczonych kosztów postępowania apelacyjnego.

Na oryginale właściwe podpisy

I ACa 931/12

UZASADNIENIE
PowódJ. P. (1)wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanejG.B.kwoty 200.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 26.09.2007r. tytułem zachowku poJ. P. (2)– dziadku powoda. Powód naprowadzał, iż pozwana jest spadkobiercą testamentowymJ. P. (2)oraz, iż spadkodawca wydziedziczył ojca powodaS. P.. Wskazał, iż głównym składnikiem spadku jest nieruchomość lokalowa położona wG.przyul. (...). W ocenie powoda nieruchomość ma wartość 800.000 zł, a zatem zachowek mu należny wynoszący ¼ wartości spadku to kwota dochodzona pozwem.
PozwanaG.B.w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa kwestionując uprawnienie powoda do dochodzenia zachowku bowiem jej zdaniem wydziedziczenieS. P.przez spadkodawcę dokonane w testamencie z dnia 21.11.2000r. nie miało podstaw faktycznych. Pozwana nadto kwestionowała wartość spadkowej nieruchomości z uwagi na obciążenie jej prawem najmu oraz zarzuciła, iż wartość ewentualnego zachowku powoda została obliczona wadliwie, gdyż powód jest jednym z dwóch synów wydziedziczonegoS. P..
Wyrokiem z dnia 2 października 2012r. Sąd Okręgowy w Gdańsku sądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 24.295,14 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 2 października 2012r., oddalił powództwo w pozostałej części oraz zasądził tytułem kosztów zastępstwa procesowego od pozwanej na rzecz powoda kwotę 866,04 zł, a od powoda na rzecz pozwanej kwotę 6350,96zł i nakazał ściągnąć od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa kwotę 455,23 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych.
Rozstrzygnięcie to oparł Sąd Okręgowy na następujących ustaleniach faktycznych i rozważaniach:
Prawomocnym postanowieniem z dnia 27.06.2007r. sygn. akt XII Ns 293/07 Sąd Rejonowy Gdańsk-Południe w Gdańsku stwierdził, iż spadek poJ. P. (2), zmarłym dnia(...)nabyła na podstawie testamentu notarialnego z dnia 21.11.2000r. Rep. A nr(...)otwartego i ogłoszonego w Sądzie Rejonowym Gdańsk-Południe dnia 9.10.2006r.G.B.w całości.
Sąd Okręgowy ustalił, iż spadkodawca miał dwoje dzieciM. P.iS. P.. Pozwana jest córkąM. P.. Powód jest synemS. P.który ma jeszcze jednego synaD. P..
Spadkodawca w testamencie notarialnym z dnia 21.11.2000r. oświadczył, iż wydziedzicza synaS. P.ponieważ od dłuższego czasu syn nie utrzymuje z nim kontaktu, opuścił go, nie interesuje się nim, nie pomaga w starości ani w chorobie.
Stwierdził Sąd I instancji, że w skład spadku poJ. P. (2)wchodzi lokal mieszkalny nr.(...)położony wG.przyul. (...), o łącznej powierzchni 52 m2, objęty księgą wieczystą Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku KW nr(...)oraz kwota 8.561,17 zł zgromadzona na rachunku bankowym wBanku (...), z którego w dniu śmierci spadkodawcy –(...)została wypłacona przezM. P.suma 8.000 zł w oparciu o pełnomocnictwo ogólne do rachunku udzielone przez spadkodawcę.
W spadkowej nieruchomości stale zamieszkujeS. P., który zamieszkiwał tam zJ. P. (2), do chwili jego śmierci.
Sąd Okręgowy ustalił dalej, że przydział do lokalu przyulicy (...)wG.uzyskałJ. P. (2)w dniu 20.05.1957 r. W lokalu tym zamieszkał z żonąW.i dziećmiM.iS.. W dniu 28.06.1998 r.W. P.zmarła, a w stosunek najmu po niej wstąpiłS. P.iJ. P. (2), co zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Gdańsku z dnia 5 czerwca 2001r. sygn. akt I C 2887/00. W dniu 21.11.2000 r.J. P. (2)wykupił lokal odGminy M.G.. Pozwem z dnia 27.02.2001 r. wniósł o eksmisję synaS. P.. W toku postępowania zmarł, a w jego miejsce procesowe wstąpiła pozwanaG.B., która skutecznie cofnęła powództwo i zrzekła się roszczenia.
Sąd meriti ustalił, żeS. P.nie uiszcza opłat z tytułu czynszu, opłaca tylko bieżące media. PozwanaG.B.nie zwracała się do niego o zapłatę czynszu.
Pismem z dnia 9 marca 2012 r.S. P.wypowiedziałG.B.stosunek najmu spadkowego lokalu z zachowaniem trzymiesięcznego terminu wypowiedzenia. Do dnia wyrokowania przez Sąd I instancjiS. P.nie wyprowadził się.
Sąd Okręgowy ustalił, iż wartość spadkowej nieruchomości po odliczeniu wartości obciążającego ją prawa najmu wynosi 185.800 zł (429.000zł wartość nieruchomości „-” 243.200zł wartość prawa najmu), a wartość spadku poJ. P. (2)to kwota 194.361,17 zł, na którą składają się wskazana wartość nieruchomości oraz środki zgromadzone na rachunku bankowym w wysokości 8.561,17zł.
Powód wezwał pozwaną pismem z dnia 13.09.2007r. do zapłaty zachowku w kwocie 200.000zł czego pozwana nie uczyniła.
Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie dokumentów urzędowych i prywatnych, akt sprawy IC 20/10 Sądu Rejonowego Gdańsk-Południe, zeznań powodaJ. P. (1), zeznań świadkaS. P.oraz w oparciu o opinie biegłejJ. K. (1), którą tak podstawową jak i uzupełniającą oraz ustną uznał za kompletną, sporządzoną profesjonalnie, zawierającą należyte uzasadnienie i logicznie wyprowadzone wnioski.

Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu pozwanej braku legitymacji czynnej powoda wskazując, iż Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 22 kwietnia 1975r. III CZP 15/75 stwierdził, iż spadkobierca testamentowy pozwany o zachowek przez zstępnych żyjącego wydziedziczonego zstępnego spadkodawcy, nie może skutecznie kwestionować legitymacji czynnej powodów w oparciu o zarzut, że wydziedziczenie ich wstępnego było bezpodstawne. Wyłącznie uprawnionym do kwestionowania podstaw wydziedziczenia jest tylko wydziedziczony w toku postępowania o swój zachowek.
Wskazał następnie Sąd I instancji, iż strony różniły się w kwestii wyceny przedmiotowej nieruchomości oraz istnienia ograniczonegoprawa rzeczowegow postaci prawa najmu na rzeczS. P..
Odnosząc się do tej problematyki Sąd meriti zważył, iż z przepisu art. 8. 1. uchylonej obecnie ustawy o najmie lokali i dodatkach mieszkaniowych z 2 lipca 1994 r. (Dz.U. z 1998 r. nr 120 poz 787) wynikało, że w razie śmierci najemcy jego zstępni, wstępni, pełnoletnie rodzeństwo, osoby przysposabiające albo przysposobione oraz osoba, która pozostawała faktycznie we wspólnym pożyciu małżeńskim z najemcą, mieszkający z nim stale do chwili jego śmierci, wstępują w stosunek najmu lokalu oraz nabywają jego uprawnienia i obowiązki związane z tym lokalem, chyba że się tego prawa zrzekną wobec wynajmującego. Nie dotyczy to osób, które w chwili śmierci najemcy miały tytuł prawny do zajmowania innego lokalu mieszkalnego.
Sąd meriti wskazał, iż wyrokiem z dnia 05.06.2001r. Sąd Rejonowy w Gdańsku ustalił, iżS. P.wstąpił w stosunek najmu w miejsce zmarłej matki ex lege, zaś fakt późniejszego wykupu przedmiotowego lokalu przez jednego z najemców -J. P. (2), nie pozbawiłS. P.prawa wynikającego z przytoczonego artykułu, który obowiązywał w tej dacie, bowiem nabył je już z chwilą śmierci matki, tj. w dniu 28.06.1998 r.
Zgodnie z treściąart. 678 § 1 k.c.w razie zbycia rzeczy najętej w czasie trwania najmu nabywca wstępuje bowiem w stosunek najmu na miejsce zbywcy; może jednak wypowiedzieć najem z zachowaniem ustawowych terminów wypowiedzenia. Powyższe uprawnienie do wypowiedzenia najmu nie przysługuje nabywcy, jeżeli umowa najmu była zawarta na czas oznaczony z zachowaniem formy pisemnej i z datą pewną, a rzecz została najemcy wydana (§ 2).
Również fakt, śmierci właściciela lokalu nie wpływa na prawo najemcy. Zgodnie bowiem zart. 922 k. c.wszelkie prawa i obowiązki majątkowe przechodzą z chwilą śmierci na spadkobiercę.
OświadczenieS. P.z dnia 09.03.2012r., że wypowiada stosunek najmu przedmiotowego lokalu Sąd Okręgowy ocenił jako pozorne i mające na celu poprawę sytuacji procesowej powoda oraz wzrost ceny rynkowej lokalu.S. P.na rozprawie w dniu 15 czerwca 2012 r. stwierdził, iż w jego przekonaniu stosunek najmu, który wypowiedział nigdy nie istniał, nadto przyznał, że jedyną przyczyną wypowiedzenia stosunku najmu było obniżenie wyceny mieszkania z powodu obciążenia mieszkania tym prawem. Oświadczył również, iż nie zamierza opuszczać zajmowanego przez siebie lokalu. W ocenie Sądu I instancji powyższe oznacza, iż czynność prawna w postaci wypowiedzenia była czynnością pozorną. Ponadto wskazać należy, iż Sąd dokonuje wyceny nieruchomości według stanu na dzień śmierci spadkobiercy.
Odnosząc się do zarzutów powoda dotyczących określenia wpływu prawa najmu na wartość wycenionego lokalu mieszkalnego Sąd meriti podkreślił, iż biegła sądowa, w piśmie z dnia 23.02.2012r. wyjaśniła, że w dokumentach nie znalazła umowy najmu zawartej pomiędzy właścicielem lokalu i najemcąS. P., dlatego też nie mogła stwierdzić, czy jest to umowa zawarta na czas oznaczony czy nieoznaczony. Umowa najmu tymczasem ma wpływ na wartość nieruchomości, bowiem jeżeli należałoby osobie uprawnionej zapewnić lokal zamienny, to wartość lokalu wycenianego stanowiłaby różnicę między wartością lokalu wolnego (bez umowy najmu) i wartością lokalu zamiennego.
Wpływ obciążenia nieruchomości umową najmu na wartość nieruchomości uregulowany jest w§ 38 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego(Dz.U. nr 207 poz. 2109 z dnia 22.09.2004 roku ze zm.)
Sąd I instancji w oparciu o opinię biegłej, którą w całości podzielił, stwierdził, że kwota 243.200 zł jest kwotą, jaką właściciel musiałby wydać na zapewnienie lokalu zamiennego najemcy na okres 10 lat, przy założeniu długiego okresu trwania najmu (kwota ta została obliczona poprzez przyjęcie kwoty miesięcznego czynszu w wymiarze 1500 zł netto). O taką zatem wartość należało pomniejszyć wartość rynkową przedmiotowego lokalu. Wyniosła ona zatem według stanu z chwili śmierci spadkodawcy i cen z chwili orzekania 185.800 zł.
Zdaniem Sądu Okręgowego w skład masy spadkowej weszły nadto środki z posiadanego przez spadkodawcę rachunku bankowego w wysokości 8.561,17 zł, pomimo iż w dacie śmierci spadkodawcy zostały one wypłacone przez upoważnioną córkę zmarłego,M. P., która posiadała sporządzoną na siebie przez spadkodawcę stosowną dyspozycję na wypadek śmierci. Za takim stanowiskiem przemawia bowiem prawidłowa wykładniaart. 56 prawa bankowego, a kwoty wypłacone z rachunku na jego podstawie winny być uwzględnione przy obliczaniu zachowku na takich samych zasadach jak darowizny (por. A. Szpunar, „Wypłaty... s. 420-421, P. Szmitowski, Dyspozycja... s. 89, P. Książek, Zachowek w... s. 281-285).
Sąd I instancji wskazał, iż zgodnie zart. 1011 kczstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę. Skutki prawne wydziedziczenia obejmują jedynie samego wydziedziczonego, nie dotyczą zaś jego zstępnych.
Zgodnie zart. 991 § 1 kcpowodowi przysługuje zachowek w wymiarze 1/8, ma on bowiem brata.
Natomiast substrat zachowku czyli czysta wartość spadku poJ. P. (2)wynosi 194.361,17 zł, albowiem wartość rynkowa nieruchomości lokalowej z uwzględnieniem prawa najmu lokalu wynosi 185.800 zł zaś środki na rachunku bankowym to kwota 8.561,17 zł. W tym stanie rzeczy udział powoda z tytułu zachowku Sąd Okręgowy obliczył na 24.295,14 zł. (194 361,17 zł x 1/8) i tę kwotę zasądził na podstawie przytoczonych przepisów od pozwanej na rzecz powoda wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wyrokowania, czyli 2 października 2012 r., oddalając powództwo w pozostałej części.
Orzekając o kosztach Sąd I instancji miał na uwadze wynik procesu - wygrana powoda w 12 % - i dlatego rozdzielił koszty pomiędzy stronami, zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu, zasądzając od pozwanej na rzecz powoda kwotę 866,04 zł, zaś od powoda na rzecz pozwanej kwotę 6350,96 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Okręgowy nakazał ściągnąć od pozwanejG.B.na rzecz Skarbu Państwa kwotę 455,23 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych (12 % całości kosztów), a mając na względzie fakt zwolnienia powoda od kosztów sądowych w toku postępowania, nie obciążał go kosztami opinii biegłej oraz opłaty od pozwu.
Powyższy wyrok w części oddalającej powództwo co do kwoty 30.400 zł oraz w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach procesu zaskarżył apelacją powód zarzucając mu:

1
naruszenie przepisów prawa procesowego:

a
art. 233 kpcpoprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów skutkujące błędnym ustaleniem przez Sąd I instancji istnienia umowy najmu lokalu nr. 2 przyul. (...)pomiędzyS. P.a pozwaną, błędnym uznaniem oświadczeniaS. P.o wypowiedzeniu umowy najmu za pozorne a oświadczenia pozwanej o cofnięciu pozwu o eksmisję wraz ze zrzeczeniem się roszczenia za dowód istnienia stosunku najmu; wadliwym uznaniem za prawidłowe i zgodne z przepisami prawa ustalenie wartości spadkowego lokalu oraz wartości najmu przez biegłąJ. K.;

b
art. 1046 § 1, § 4, § 5 i § 51kpcpoprzez brak ich zastosowania przy ustalaniu wartości obciążenia lokalu w postaci umowy najmu;

2
naruszenie prawa materialnego, a w szczególnościart. 922 kcpoprzez jego zastosowanie przez per analogiam i ustalenie przez Sąd stanu faktycznego spadku na dzień jego otwarcia, a nie na dzień orzekania.

W oparciu o te zarzuty wnosił powód o zmianę zaskarżonej części wyroku poprzez dodatkowe zasądzenie na jego rzecz od pozwanej kwoty 30.400 zł tytułem zachowku oraz o zasądzenie na jego rzecz kwoty 1.973,12 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego zaś od niego na rzecz pozwanej kwoty 5.243,87 zł – także z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Powód, powołując się na stosowne zastrzeżenie, złożone w trybieart. 162 kpckwestionował także zasadność postanowienia Sądu Okręgowego o oddaleniu jego wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii innego biegłego sądowego na okoliczność wartości rynkowej spadkowej nieruchomości oraz wnosił o dopuszczenie tego dowodu w postępowaniu apelacyjnym.
Pozwana wnosiła o oddalenie apelacji.

Sąd Apelacyjny ustalił i zważył co następuje:

Apelacja podlegała częściowemu uwzględnieniu z uwagi na trafność jedynie zarzutu błędnego – z naruszeniemart. 233 § 1 kpc– uznania przez Sąd I instancji opinii biegłejJ. K. (1)za w pełni miarodajny i wiarygodny dowód mogący być podstawą ustalenia wartości spadkowej nieruchomości położonej wG.przyul. (...)na skutek czego Sąd ten nieprawidłowo ustalił, iż wartość ta – w stanie faktycznym sprawy, przy uwzględnieniu okoliczności obciążenia nieruchomości prawem najmu na rzeczS. P.– wynosi jedynie 185.800 zł.
Pozostałe zarzuty apelacji są nieuzasadnione.
Nie ma racji w szczególności skarżący zarzucając Sądowi Okręgowemu, że dopuścił się obrazy przepisuart. 1046 §§ 1,4,5,51kpcprzez ich niezastosowanie przy ustalaniu wartości prawa najmu obciążającego spadkową nieruchomość. Wskazany przepis reguluje materię związaną z egzekucją świadczeń niepieniężnych, w szczególności z egzekucją obowiązku wydania nieruchomości, statku morskiego oraz opróżnienia lokalu lub pomieszczenia i adresowany jest do komornika jako organu egzekucyjnego.
Problematykę wyceny nieruchomości normują natomiast przepisyart. 149-159 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997r. o gospodarce nieruchomościami(tj. Dz.U. 2010 nr. 102 poz. 651 ze zm.) oraz wydane w oparciu o delegację z art. 159 tej ustawyrozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 września 2004r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego(Dz.U. z 2004r. nr. 207 poz. 2109 z zm.). Materia dotycząca szacowania wartości nieruchomości wymaga posiadania wiedzy specjalnej, a osobami uprawnionymi do sporządzenia stosownych opinii są rzeczoznawcy majątkowi (art. 156 ugn).
Prawidłowo zatem – zgodnie zart. 278 kpc- Sąd I instancji dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu wyceny nieruchomości na okoliczność ustalenia wartości rynkowej lokalu(...)położonego wG.przyul. (...)według stanu tego lokalu na dzień(...)i cen aktualnych z odniesieniem się do zarzutu pozwanej, że na wartość tego lokalu ma wpływ prawo najmu przysługująceS. P.. Tak sformułowana w postanowieniu dowodowym z dnia 5.11.2010r. (k. 173) teza dowodowa odpowiadała wymogom art. 151 ugn w zw. z § 38 rozp. Rady Ministrów z dnia 21.09.2004r. w sprawie wyceny nieruchomość i sporządzana operatu szacunkowego oraz przede wszystkim normomart. 922, 924 i 925 kcw zw. zart. 993-995 kc, nakazującym obliczanie stanu czynnego spadku dla potrzeb określenia wysokości należnego zachowku według stanu spadku z chwili jego otwarcia, czyli w chwili śmierci spadkodawcy oraz cen z chwili ustalania zachowku. Stanowisko to jest utrwalone w orzecznictwie i doktrynie i Sąd Apelacyjny, orzekający w niniejszej sprawie, także je podziela.
Wbrew zatem prezentowanemu w apelacji poglądowi oraz postawionemu w niej zarzutowi Sąd Okręgowy nie naruszył normyart. 922 kcstosując ją dla potrzeb ustalania stanu czynnego spadku poJ. P. (2).
Chybione są również wszystkie zarzuty apelacji, które kwestionują ustalenia faktyczne Sądu I instancji dokonane odnośnie:

1
okoliczności tytułu prawnegoS. P.do zajmowania spadkowego lokalu oraz

2
okoliczności, że pozwanaG.B.po wstąpieniu w miejscu spadkodawcyJ. P. (2)do procesu o eksmisję, jaki on wytoczyłS. P.skutecznie zrzekła się roszczenia – co ma znaczenie dla oceny istnienia stosunku najmu, a także

3
uznania oświadczeniaS. P.o wypowiedzeniu umowy najmu za pozorne.

Powyższe ustalenia Sądu I instancji są prawidłowe, mają swe pełne oparcie w materiale dowodowym zebranym w niniejszej sprawie. Stwierdzić trzeba, że apelujący jedynie gołosłownie polemizuje z tymi ustaleniami oraz z wnioskami prawnymi Sądu Okręgowego poczynionymi w oparciu o nie, nie przedstawiając merytorycznie zasadnych argumentów.
Powód jednocześnie, co podnieść należy, nie kwestionuje pozostałych ustaleń faktycznych Sądu I instancji. Z ustaleń tych tymczasem wynika, iż spadkodawcaJ. P. (2)zajmował lokal nr.2 położony wG.przyul. (...)na podstawie decyzji administracyjnej z dnia 20 maja 1957r. Osobami uprawnionymi do zamieszkiwania wraz z nim byli: żonaW. P.oraz dzieci córkaM.i synS..W. P.– co niesporne – zmarła w dniu 28.06.1998r. Zgon matkiS. P.nastąpił zatem w okresie obowiązywaniaustawy z dnia 2 lipca 1994r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych(tj. Dz.U. z 1998r. nr. 120 poz. 787 z zm.). Przypomnieć należy, że przepis art. 56 ust. 1 tej ustawy stanowił, że najem nawiązany na podstawie decyzji administracyjnych o przydziale lub na podstawie innego tytułu prawnego przed wprowadzeniem w danej miejscowości publicznej gospodarki lokalami albo szczególnego trybu najmu, jest, w rozumieniu ustawy najmu umownym zawartym na czas nieoznaczony. Przepis ten wprowadził zasadę, iż wszelki najem lokali mieszkalnych, czy to nawiązany na mocy decyzji administracyjnej o przydziale – jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, czy z innego tytułu prawnego (ale powstałego w określonym czasie) jest z chwilą wejścia w życie ustawy tj. z dniem 12 listopada 1994r. najmem umownym, zawartym na czas nie oznaczony.
W. P.jako żonaJ. P. (2), na którego opiewała decyzja administracyjna z 1957r., była najemcą lokalu, co wprost wynikało z art. 7 ustawy o najmie, a wcześniej zart. 10 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974r. – prawo lokalowe(Dz.U. 1987 nr. 30 poz. 165 z zm.) iart. 5 ust. 3 ustawy z dnia 30 stycznia 1959 – prawo lokalowe(Dz.U. z 1962 nr. 47 poz. 227 z zm.).
Zważywszy na powyższe synW.iJ. S.wstępując w myśl art. 8 ust. 1 ustawy o najmie lokali w prawa zmarłej matki – najemcy spadkowego lokalu – wstąpił w stosunek najmu na czas nieoznaczony.
Do ustania tego stosunku nie doszło na skutek nabycia prawa własności lokalu przezJ. P. (2)co trafnie skonstatował Sąd Okręgowy wskazując na treść unormowania zart. 678 § 1 kc.Stosunek najmu na czas nieoznaczony nie ustał wobecS. P.również na skutek wniesienia przezJ. P. (2)w dniu 27.02.2001r. pozwu o eksmisję bowiem po zgonie tego powoda jego spadkobierczyniG.B.oświadczeniem z dnia 30.04.2010r. pozew ten cofnęła i zrzekła się roszczenia w zakresie objętym pozwem.
Cofnięcie pozwu stanowi rezygnację z kontynuowania procesu, natomiast przedmiotem zrzeczenia się jest roszczenie materialnoprawne i dotyczy ono jedynie tego roszczenia, którym powód może swobodnie dysponować (art. 203 kpc).G.B.wyraźnie w swoim oświadczeniu z dnia 30.04.2010r. zrzekła się roszczenia w zakresie objętym pozwem, a zatem wywodzonego w oparciu o okoliczności faktyczne zaistniałe przed lutym 2001r. Zgodnie bowiem z art. 33 ustawy o najmie wynajmujący może wytoczyć powództwo o rozwiązanie najmu i nakazanie przez Sąd opróżnienia lokalu jedynie w wypadkach w tym przepisie wskazanych. Inaczej rzecz ujmując o zakończeniu najmu decyduje zatem nie wynajmujący lecz Sąd, który ocenia czy wskazane przez powoda przyczyny są rzeczywiście ważne. Skoro w sprawie Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku sygn. akt I C 20/10 nie doszło do merytorycznego badania istnienia przesłanek z art. 33 ustawy o najmie, gdyż na skutek przedmiotowego cofnięcia pozwu ze zrzeczeniem się roszczenia objętego tym pozwem Sąd prawomocnym postanowieniem z dnia 25.05.2010r. umorzył postępowanie (k. 231 akt I C 20/10 Sądu Rejonowego Gdańsk-Południe w Gdańsku) to wbrew odmiennemu stanowisku apelacji nie jest możliwym w niniejszym procesie przesłankowe ustalanie czy wskazywane przezJ. P. (2)przyczyny faktyczne żądania nakazania eksmisji synaS.istniały. W konsekwencji stwierdzić trzeba, iż w dacie otwarcia spadku poJ. P. (2)tj. na dzień(...)nieruchomość spadkowa była obciążona obligacyjnym prawem najmu na czas nieoznaczony na rzeczS. P., którego wartość obniża wartość nieruchomości w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy. Przedmiotowe prawo obligacyjne (a nie ograniczoneprawo rzeczowejak to błędnie ujął Sąd I instancji – str. 7 uzasadnienia zaskarżonego wyroku k. 470) stanowi jedną z prawnych postaci władania lokalem. To uprawnienie do mieszkania wiąże się z prawami osobistymi, w szczególności z godnością człowieka bowiem przeciwieństwem posiadania mieszkania jest bezdomność.
W określonych stanach faktycznych osobisty charakter uprawnienia może mieć dominujące znaczenie, przykładowo w razie orzekania o prawie do lokalu socjalnego. Prawo do mieszkania ma również charakter ekonomiczny, a prawne postacie władania lokalem mieszkalnym podlegające ochronie, czy to związane zprawami rzeczowymiczy obligacyjnymi (najmem) są prawami majątkowymi. Dlatego też, nawet abstrahując od kwestii czy prawo najmu spadkowego lokalu zostało przezS. P.skutecznie wypowiedziane oświadczeniem z dnia 09.03.2012r., czy też było to oświadczenie pozorne, należało w niniejszej sprawie wycenić ekonomiczną wartość tego prawa na datę otwarcia spadku poJ. P. (2)przy uwzględnieniu konkretnych okoliczności faktycznych, w tym faktu, iżS. P.– co bezsporne - nie płacił i nie płaci opłat czynszowych oraz, iż pozwanaG.B., zrzekając się roszczenia o nakazanie eksmisji w sprawie I C 20/10 Sądu Rejonowego Gdańsk-Południe nie mogła zrzec się roszczeń z art. 33 ustawy o najmie – na przyszłość.
Nieco zatem ubocznie, gdyż co wyżej zaznaczono okoliczność ta nie ma znaczenia istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy, stwierdzić trzeba, iż trafnie Sąd Okręgowy skonstatował, iż oświadczenieS. P.z 9 marca 2012r. o wypowiedzeniu stosunku najmu lokalu nr. 2 położonego wG.przyul. (...)było czynnością pozorną. W świetle zeznań świadkaS. P.złożonych na rozprawie w dniu 15 czerwca 2012r. (k. 284-285) oczywistym jest bowiem, iż nie miał on zamiaru wywołania skutków prawnych właściwych dla czynności zart. 688 kc.Istnieje zatem jedynie pozór dokonania czynności wypowiedzenia najmu.
Mając powyższe na względzie Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenie faktyczne Sądu Okręgowego poza ustaleniem dotyczącym wartości spadkowej nieruchomości. Jak to na wstępie rozważań zaznaczono należało bowiem zgodzić się ze skarżącym, iż Sąd I instancji z naruszeniemart. 233 § 1 kpcocenił moc dowodową opinii biegłejJ. K. (1), niezasadnie nieuwzględniając zarzutów powoda do tej opinii.
W tym miejscu godzi się przypomnieć, że Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 maja 2005r. sygn. akt V CK 659/04 (Lex nr 18084) wyjaśnił, że jakkolwiek opinia biegłych jest oparta na wiadomościach specjalnych, to podlega ona ocenie Sądu w oparciu o cały zebrany materiał, a zatem, na tle tego materiału, koniecznym jest stwierdzenie, czy ustosunkowała się ona do wynikających z innych dowodów faktów mogących stanowić podstawę ocen w opinii zawartych oraz czy opierając się na tym materiale w sposób logiczny i jasny przedstawia tok rozumowania prowadzący do sformułowanych w niej wniosków.
W ocenie Sądu Apelacyjnego opinia biegłejJ. K. (1), tak podstawowa, jak i uzupełniająca oraz ustna złożona w toku postępowania pierwszoinstancyjnego i apelacyjnego niż ustosunkowała się do wszystkich faktów mogących stanowić podstawę ocen w opinii zawartych. Opinie biegłejJ. K.nie uwzględniły bowiem przy określeniu wartości prawa najmu obciążającego spadkową nieruchomość realiów niniejszej sprawy. Tymczasem zgodnie z § 38 ust. 4 w zw. zust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzenia operatu szacunkowego(Dz.U. 2004.207.2105 z zm.) wartość nieruchomości obciążonej umową najmu (dzierżawy, użyczenia albo inną umowę, której przedmiotem jest korzystanie z nieruchomości) pomniejsza się o kwotę odpowiadającą wartości tego prawajeżeliwpływa to na zmianę wartości nieruchomości.
O tym czy i w jaki sposób istnienie najmu wpływa na zmianę wartości nieruchomości decydują okoliczności faktyczne. Nie było zatem zasadnym pominięcie przez biegłąJ. K.okoliczności, iżS. P.nie wywiązuje się z obowiązków najemcy i nie opłaca czynszu co powoduje, iż stosunek najmu jest potencjalnie rozwiązywany w drodze wypowiedzenia w trybie art. 32 ust. 1 pkt. 2 ustawy o najmie.
Zastrzeżenia budzi nadto przyjęcie przez biegłą nieuprawnionego założenia, iż najem spadkowego lokalu jest najmem na czas oznaczony lat 10 (vide: zeznaniaJ. K.k. 337) i zastosowanie przez biegłą metody obliczenia wartości prawa najmu przy użyciu techniki kapitalizacji prostej co miało oznaczać iloczyn dochodu rocznego generowanego przez spadkową nieruchomość (vide: k. 263 opinii), a sprowadzało się do obliczenia tej wartości jako wydatku na wynajęcie lokalu zamiennego dla najemcy przez okres 10 lat i to lokalu równoważnego powierzchniowo i lokalizacyjnie (opinia ustna k. 338).
Wątpliwości jakie budziły przedmiotowe opinie biegłaJ. K. (1), słuchana w postępowaniu apelacyjnym na rozprawie w dniu 24.05.2013r. (nagranie rozprawy k. 494) w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie wyjaśniła w sposób przekonywujący wobec czego postanowieniem z dnia 6 czerwca 2013r. Sąd na podstawieart. 286 kpcdopuścił dowód z innego biegłego sądowego z zakresu wyceny nieruchomości mgr inż.D. K. (1)na okoliczność ustalenia wartości rynkowej nieruchomości według stanu tej nieruchomości na dzień otwarcia spadku poJ. P. (2)tj. 20 lipiec 2006r. z uwzględnieniem istniejącego na ten dzień obciążenia nieruchomości obligacyjnym prawem najmu na czas nieoznaczony, przysługującymS. P., o ile wpływa to na zmianę wartości nieruchomości, według aktualnych cen rynkowych (postanowienie k. 500).
Opinia pisemna oraz wyjaśnienia ustne biegłegoD. K.w ocenie Sądu Apelacyjnego są wiarygodne, rzetelne, kategoryczne i pełne. Wnioski opinii zostały logicznie, konkretnie i merytorycznie uzasadnione, podobnie jak cały jej wywód. Biegły uwzględnił w pełni konkretne okoliczności faktyczne niniejszej sprawy, w tym okoliczności, iżS. P.nie płacił czynszu w konsekwencji czego najem potencjalnie może zostać mu wypowiedziany oraz wyjaśnił w jaki sposób istnienie prawa najmu wpływa na wartość spadkowej nieruchomości.
Wyliczeń dokonanych przez biegłegoD. K.nie kwestionował powód (k. 543). Natomiast zarzuty pozwanej podniesione w piśmie procesowym z dnia 9.08.2013r. biegły odparł słuchany na rozprawie w dniu 25.09.2013r. (k. 569-569v i nagranie z rozprawy koperta – 571). Zdaniem Sądu Apelacyjnego okoliczność, iż spadkowy lokal może zostać „uwolniony” od najmu ma kapitalne znaczenie dla obliczenia obciążenia zmniejszającego wartość spadkowej nieruchomości, dlatego też słusznie biegły przyjął przy ustalaniu tej wartości hipoteczny, ale wynikający z realiów czasokresu procedury prowadzącej do opróżnienia lokalu na okres 40 miesięcy. Zaznaczyć także należy, iż wartość czynszową badanego lokalu biegły przyjął nie jak to zarzuca pozwana jako najniższą lecz średnią – po skorygowaniu (vide: tabela str. 24 opinii k. 526). Zastosowanie przez biegłego współczynników korygujących ma natomiast swe oparcie w przepisach art. 150-155 ugn oraz rozp. Rady Ministrów z dnia 21.09.2004r. w sprawie wyceny nieruchomości i uwzględnia warunki rynku nieruchomości na terenieG.oraz indywidualne cechy spadkowej nieruchomości takie jak jej położenie, stan techniczny, standard, funkcjonalność które to przesłanki rzutują na cenę rynkową nieruchomości.
W oparciu o opinię biegłegoD. K., którą Sąd Apelacyjny uznał za w pełni wiarygodną, rzetelną i fachową, ustalić zatem należy, iż wartość nieruchomości spadkowej położonej wG.przyul. (...)z uwzględnieniem obciążającego ją prawa najmu na czas nieoznaczony wynosi 350.000 zł (425.000zł – wartość nieruchomości bez obciążenia minus 75.000 – zł wartość prawna najmu; dowód opinia biegłegoD. K.k. 502-527). W konsekwencji należy skorygować ustalenia Sądu I instancji co do substratu zachowku i stwierdzić, iż wynosi on kwotę 358.561,17 zł, na którą składają się: kwota 8.561,17 zł środków zgromadzonych w dacie zgonu na rachunku bankowym spadkodawcy oraz kwota 350.000 zł wartości spadkowej nieruchomości. Zachowek należny powodowi obliczony zgodnie zart. 991 § 1 kcto kwota 44.820,14 zł (1/8 x 358.561,17zł).
Mając powyższe ustalenia faktyczne i rozważania na uwadze Sąd Apelacyjny na podstawie art.art. 386 § 1 kpcw częściowym uwzględnieniu apelacji zmienił zaskarżony wyrok w zakresie oddalającym powództwo poprzez zasądzenie tytułem zachowku od pozwanej na rzecz powoda dalszej kwoty 20.525 zł (44.820,14zł „-” już zasądzone 24.295,14zł) oraz w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach procesu za pierwszą instancję stosownie do wyniku sporu tj. ostatecznej wygranej powoda w 22% - punkt I instancji.
Na podstawieart. 102 kpcodstąpiono od obciążenia powoda kosztami postępowania apelacyjnego na rzecz pozwanej z uwagi na jego złą sytuację majątkową oraz specyfikę sprawy niniejszej związaną z jej stanem faktycznym i okolicznością toczenia sporu przez osoby z bliskiej rodziny a także zależność zasadności wysokości roszczeń od wyceny biegłego.
W oparciu o przepisart. 108 § 1 kpcw zw. zart. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(Dz.U. nr. 167 poz. 1398 z zm.) zasądzono od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Gdańsku kwotę 1.009,11 zł tytułem części kosztów postępowania apelacyjnego, od ponoszenia których powód był zwolniony. Na koszty należne Skarbowi Państwa składały się sumy: 1520 zł – opłata od apelacji oraz 3.066,88 zł – koszty opinii biegłego w postępowaniu apelacyjnym tj. ogółem kwota 4.586,88 zł. Stosownie do wyniku procesu – przegrana pozwanej w 22% - kwota należna od niej Skarbowi Państwa to iloczyn 22% i 4.586,88 zł, wynoszący zasądzoną sumę 1.009,11 zł – punkt IV sentencji.