Sąd Apelacyjnyw Warszawie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1104/13
Data wyroku: 2014-01-10 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Maciej Dobrzyński, Anna Strączyńska, Lidia Sularzycka
Słowa kluczowe: Zadośćuczynienie
Podstawa prawna: 448 kc, 446 kc, 23 i 24 kc

Sygn. akt I ACa 1104/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 10 stycznia 2014 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący – Sędzia SA Lidia Sularzycka
Sędzia SA Maciej Dobrzyński
Sędzia SO del. Anna Strączyńska (spr.)
Protokolant – st. sekr. sąd. Ewelina Borowska
po rozpoznaniu w dniu 10 stycznia 2014 r. w Warszawie na rozprawie
sprawy z powództwaB. O.iR. O.
przeciwko(...) S.A.wW.
o zapłatę i ustalenie
na skutek apelacji obu stron
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie
z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II C 751/11

I
zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

- w punkcie 1. (pierwszym) w akapicie pierwszym kwotę 60.000 zł (sześćdziesiąt tysięcy złotych) podwyższa do kwoty 100.000 zł (sto tysięcy złotych), a w akapicie drugim oddala powództwo o zasądzenie kwoty 25.000 zł (dwadzieścia pięć tysięcy złotych) z ustawowymi odsetkami za okres od dnia 20 października 2011 roku do dnia zapłaty,
- w punkcie 2. (drugim) w akapicie pierwszym kwotę 50.000 zł (pięćdziesiąt tysięcy złotych) podwyższa do kwoty 100.000 zł (sto tysięcy złotych), a w akapicie drugim oddala powództwo o zasądzenie kwoty 25.000 zł (dwadzieścia pięć tysięcy złotych) z ustawowymi odsetkami za okres od dnia 20 października 2011 roku do dnia zapłaty,

II
oddala apelacje w pozostałym zakresie,

III
znosi wzajemnie pomiędzy stronami koszty postępowania odwoławczego.

Sygn. akt I ACa 1104/13

UZASADNIENIE
PowodowieB. O.i małoletniR. O., reprezentowany przez matkę, wnieśli w dniu 20 września 2011 roku pozew przeciwko(...) SAwW., żądając zapłaty kwoty 566.590 zł, domagając się kwot: 18.590 zł na podstawieart. 446 § 1 kcna rzeczB. O.wraz z ustawowymi odsetkami od 30-tego dnia po wniesieniu pozwu do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów pogrzebu i pochówku mężaM. O., 150.000 zł na podstawieart. 446 § 3 kcna rzeczB. O.wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 13 czerwca 2011 roku (30 dni od zgłoszenia szkody) do dnia zapłaty z tytułu odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej spowodowanej śmiercią męża w wyniku wypadku z dnia 11 marca 2003 roku, 150.000 zł na podstawieart. 446 § 3 kcna rzeczR. O.wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 13 czerwca 2011 roku do dnia zapłaty z tytułu odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej spowodowanej śmiercią ojca w wyniku wypadku z dnia 11 marca 2003 roku, 100.000 zł na podstawieart. 448w zw. zart. 24 kcna rzeczB. O.wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 13 czerwca 2011 roku do dnia zapłaty z tytułu zadośćuczynienia za zerwanie więzi rodzinnych z mężem, 100.000 zł na podstawieart. 448w zw. zart. 24 kcna rzeczR. O.wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 13 czerwca 2011 roku do dnia zapłaty z tytułu zadośćuczynienia za zerwanie więzi rodzinnych z ojcem, ponadto na podstawieart. 446 § 2 kcna rzeczR. O.comiesięcznej renty po 1.000 zł płatnej z góry do 10-tego dnia każdego miesiąca od października 2011 roku począwszy wraz z odsetkami ustawowymi w razie opóźnienia, płatnej do rąk matkiB. O.oraz na podstawieart. 446 § 2 kcna rzeczR. O.skapitalizowanej renty zaległej za okres od 01 października 2008 roku do 01 października 2011 roku w kwocie 36.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Powodowie domagali się także ustalenia odpowiedzialności na przyszłość za skutki wypadku z 11 marca 2003 roku w stosunku do nich. Powodowie wskazali w uzasadnieniu pozwu, że w dniu 11 marca 2003 roku w miejscowościP., gminaW., powiat(...)A. J.rażąco naruszył zasady bezpieczeństwa w ruchu drogowym i kierując samochodem ciężarowym markiI.rozpoczął wyprzedzanie we mgle, powodując czołowe zderzenie z pojazdem ciężarowym markiM., prowadzonym przezM. O., który zginął na miejscu. W chwili śmierci mąż powódki i ojciec powoda miał niecałe 40 lat. Sprawca ubezpieczony był od odpowiedzialności cywilnej u strony pozwanej –polisa (...). Powódka za pośrednictwem(...)wS.zgłosiła szkodę w dniu 12 maja 2011 roku. Powódka wskazywała w pozwie, że przed wypadkiem pracował jedynieM. O., powódka nie musiała pracować i zajmowała się dziećmi. Obecnie powódka jest samotna i cały czas poświęca dzieciom.B. O.podała, że przed śmiercią wraz z mężem zakupili dom i mąż remontował go. W wypadku osierocona została trójka dzieci:E. O.ur. (...)(wówczas 14 lat),T. O.ur. (...)(wówczas 13 lat) iR. O.ur. (...)(wówczas 6 lat, w 2014 roku powód skończy 17). Powódka wskazała, że mąż zarabiałby obecnie ok. 3-4 tys zł, a wobec braku tych środków, powódka i powód utrzymują się z łącznej renty w wysokości 726,36 zł, ponadto 300 zł zarabia powódka pracami dorywczymi i pomagają jej starsze, obecnie pełnoletnie dzieci –E.iT.. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Mławie z dnia 31 maja 2004 roku sprawcę skazano na rok i 10 miesięcy pozbawienia wolności.
W odpowiedzi na pozew(...) SAwW.wniósł o oddalenie powództwa w całości, zobowiązaniespółki (...) sp. z .o.o.– ostatniego pracodawcy zmarłego do przedstawienia umów i zaświadczeń o dochodachM. O.. Strona pozwana zanegowała wszystkie okoliczności podniesione w pozwie, w szczególności dotyczące sytuacji materialnej rodziny sprzed wypadku, podnosiła, żeM. O.nie był zatrudniony na podstawie umowy o pracę, ale pracował na podstawie umów zleceń. Z dokumentów wynika, że otrzymywał wynagrodzenie brutto 2.200 zł, a 14 dni po śmierci powódka zgłosiła się do Gminnego Ośrodka Pomocy(...)o pomoc po śmierci męża. Strona pozwana nie kwestionowała swojej odpowiedzialności za zdarzenie, ale negowała zasadę i wysokość dochodzonych roszczeń. Strona powodowa wskazała, że powodowie nie wykazali znacznego stopnia pogorszenia się sytuacji życiowej, a jeśli chodzi o rentę dlaR. O.- to powinna ona uwzględniać potrzeby osoby uprawnionej, a nie ewentualne potrzeby. Powodowie nie wykazali też związku przyczynowego pomiędzy znacznym pogorszeniem sytuacji a śmiercią ojca i męża. Z tytułu pogrzebu wypłacono powódce kwotę ponad 9.000 zł, więc dalsze żądania są zawyżone. Zgłoszony został też zarzut przedwczesności powództwa, ponieważ dokumenty dotyczące pogrzebu ponad wypłaconą kwotę zostały złożone dopiero wraz z pozwem, a ubezpieczyciel ma 14 dni na wypłatę po złożeniu dokumentów i przedstawieniu dalszych żądań.
Na rozprawie strony podtrzymywały swoje stanowiska.
Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2013 roku zasądził od strony pozwanej na rzecz powódkiB. O.kwotę 60.000 zł tytułem zadośćuczynienia wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 20 października 2011 roku do dnia zapłaty, kwotę 25.000 zł tytułem odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 20 października 2011 roku do dnia zapłaty i 1.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 20 października 2011 roku do dnia zapłaty, na rzeczR. O.kwotę 60.000 zł tytułem zadośćuczynienia wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 20 października 2011 roku do dnia zapłaty, kwotę 25.000 zł tytułem odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 20 października 2011 roku do dnia zapłaty, kwotę 6.550 zł wraz z ustawowymi od dnia 20 października 2011 roku do dnia zapłaty i po 100 zł miesięcznie renty, począwszy od października 2011 roku płatnej do 10-tego dnia każdego miesiąca z góry z ustawowymi odsetkami w razie opóźnienia, w pozostałej części powództwo zostało oddalone. Ponadto Sąd Okręgowy zasądził odB. O.iR. O.na rzecz strony pozwanej kwoty po 1.420 zł tytułem zwrotu kosztów procesu i nakazał pobrać na rzecz Skarbu Państwa – od strony pozwanej kwotę 9.203 zł, a od powodów po 10.737 zł z zasądzonych świadczeń tytułem kosztów sądowych, od których powodowie byli zwolnieni.
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
W dniu 11 marca 2003 roku nadrodze nr (...)w miejscowościP., kierujący samochodem ciężarowym markiI.A. J., naruszył umyślnie zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym, podejmując w warunkach gęstej mgły i ograniczonej widoczności manewr wyprzedzania. Na skutek naruszenia zasad ostrożności doprowadził do czołowego zderzenia z prawidłowo jadącym w przeciwnym kierunku samochodem ciężarowym markiM., a następnie z samochodemO. (...). W wyniku tego zdarzenia śmierć poniósł kierowca samochoduM.M. O.– mąż powódki i ojciec powoda. Sąd Rejonowy w Mławie wyrokiem z dnia 31 maja 2004 roku wydanym w sprawie II K 307/03 uznałA. J.za winnego zarzucanego mu czynu zart. 177 § 2 kki skazał go na karę roku i 10 miesięcy pozbawienia wolności oraz zakaz prowadzenia pojazdów przez 5 lat. Sprawca zdarzenia posiadał ubezpieczenie u strony pozwanej, potwierdzonepolisą nr (...). W chwili śmierciM. O.miał 39 lat, od około 14 lat pozostawał w związku małżeńskim zB. O., osierocił wówczas troje nieletnich dzieci –E.ur. (...),T.ur. (...)iR.ur. (...). Pięcioosobowa rodzina pozostawała we wspólnym gospodarstwie domowym, zamieszkiwała od około 1998 roku w domu jednorodzinnym wG., zakupionym przy pomocy finansowej matki powódki. Remont domu prowadził w większościM. O., na prace przeznaczane były oszczędności i bieżące dochody. W ramach remontu wymieniony został dach, podłogi, odnowiono pokoje, kuchnię i łazienkę. Ciężar utrzymania rodziny spoczywał głównie na zmarłym mężu powódki, ale ona sama również podejmowała dorywcze, sezonowe prace zarobkowe, o które było trudno z uwagi na region zagrożony bezrobociem.M. O.był z zawodu kierowcą, pracował w różnych firmach –(...)wC.,Zakładzie (...) sp. z o.o.wG.w okresie od 14.01.1991 r. do 31.12.1999 r.,Usługi (...). Niski wG.w okresie od 03.01.2000 r. do 31.10.2001 r., pozostawał też przez pewien czas bez pracy – był to okres od 13.11.2001 do 24.02.2003 r. – był wówczas zarejestrowany jako osoba bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy wC.. Bezpośrednio przed śmiercią – w miesiącach luty i marzec 2003 roku zatrudniony był jako kierowca na podstawie umowy zlecenia wsp. z o.o. (...)zG.. W tych miesiącach zarobił łącznie 10.278 zł brutto, z czego 2.200 zł za luty 2003 roku i 8.078 zł za marzec 2003 roku. Analiza akt rentowych ZUS wskazuje, że średnie miesięczne wynagrodzenieM. O.kształtowało się w ciągu ostatnich 10 lat przed jego śmiercią na poziomie 61 % przeciętnego wynagrodzenia. Swoje dochody oddawał on żonie, która zajmowała się domem i dziećmi. Dochody zmarłego pozwalały na stabilne i normalne jak na miejscowe warunki życie, bez większych wyrzeczeń rodzina zaspokajała swoje podstawowe potrzeby, ponosiła koszty edukacji dzieci i pozwalała sobie na drobne prezenty. Po śmierci męża powódka poniosła koszty pogrzebu w wysokości 18.590 zł – były to wydatki na zakup trumny, miejsca na cmentarzu, pomnika, garderoby zmarłego, wieńców, przewozu, koszty kaplicy i księdza, organisty, grabarza, karawanu, autokaru, nekrologu i stypy oraz ubrania żałobników. Z tego tytułu ubezpieczyciel wypłacił powódce kwotę 9.830 zł w dniu 08 marca 2006 roku. Po śmierci męża sytuacja rodziny uległa znacznemu pogorszeniu, powódka i powód otrzymywali renty po 245,29 zł w 2003 roku do 454,61 zł w 2013 roku. Pozostałe dzieciT.iE.uzyskiwali rentę łącznie około 600 zł. Całkowity miesięczny dochód rodziny to kwota 1.300 zł, podczas, gdy wydatki nie zmniejszyły się, a nawet wzrosły. Powódce brakowało pieniędzy i próbowała ona podejmować pracę, ale w regionie zamieszkania nie ma miejsc pracy dla kobiet w jej zawodzie.B. O.pracowała w 2012 roku w masarni, jednak nastąpiła redukcja zatrudnienia. Aby utrzymać dom i dzieci powódka musiała korzystać ze świadczeń z opieki społecznej, pomocy matki i pożyczek od rodziny i znajomych, ograniczeniu uległy też wydatki – np. kieszonkowe dla dzieci czy plany remontowe domu. Obecnie dwójka dzieci jest już dorosła, córka pracuje i studiuje, syn pracuje jako pomocnik młynarza – oboje pomagają finansowo matce, dokładając się do utrzymania domu, kupując opał, żywność lub środki chemiczne.
ŚmierćM. O.wpłynęła negatywnie na psychikę najbliższej rodziny, u powódki wywołała zmiany w strefie emocjonalnej, behawioralnej i poznawczej, co było następstwem ostrej reakcji na stres. Powódka przeżywała stany lękowe, była płaczliwa, nerwowa, pesymistycznie nastawiona co do przyszłości, miała problemy ze snem, była rozdrażniona i bezradna. Wcześniej powódka prowadziła z mężem normalne życie towarzyskie, jeździła z dziećmi na wycieczki, odwiedzała znajomych, była postrzegana jako osoba energiczna, zaradna. Po śmierci męża widok dzieci wywoływał u niej żal do całego świata z powodu ich sieroctwa, obwiniała też Boga za to, że ją opuścił i przestała chodzić do kościoła, choć wcześniej była osobą religijną. Osłabieniu uległy kontakty rodzinne i ze znajomymi, ponieważ powódkę męczył widok pełnych rodzin. Powódka przestała dbać o siebie, uznała, że nie ma się dla kogo starać, ciągle ma wrażenie, iż w sobotę o 17 mąż wróci do domu, tak jak często wracał. Problemy te były też przyczyną sięgnięcia przez nią po alkohol, z problemem tym zmagała się przez 2 lata i uporała się z nim sama. Powódka korzystała też z psychoterapii.B.o.co 2 dni odwiedza grób męża. Jeśli chodzi oR. O., to był on faworyzowany przez ojca jako najmłodsze dziecko, podczas pobytów w domu ojciec starał się spędzać z nim jak najwięcej czasu – jeździli na rowerach, chodzili na spacery, syn towarzyszył ojcu przy pracach domowych. W chwili śmierci ojca powód miał 6 lat, po tym zdarzeniu był przybity, osowiały, płakał, stał się opryskliwy, szukał towarzystwa wujków.
Nagłe zerwanie więzi rodzinnych spowodowało u obojga powodów negatywne skutki w sferze psychicznej i psychologicznej. Objawy, które wystąpiły u powódki wynikały z ostrej reakcji na stres, która przeszła w stan przewlekły i spowodowała trwałą zmianę osobowości po przebytym urazie psychicznym, co odpowiada obecnie utrwalonej depresji o nasileniu umiarkowanym oraz trwałej zmianie osobowości, do tego doszły zmiany emocjonalne, behawioralne i poznawcze.R. O.obecnie nie pamięta śmierci ojca ani jego samego, ale ujawniły się wówczas u niego zaburzenia emocjonalne, długo spał z matką, był smutny i zamknięty w sobie, rysował samochody ciężarowe. Obecnie brak jest widocznych skutków w sferze zdrowia powoda. Trudne są rokowania na przyszłość co do obydwojga powodów.
Pismem z dnia 13 września 2011 roku pełnomocnik powodów wystąpił z żądaniami dotyczącymi zapłaty kwot dochodzonych pozwem.
Podstawą ustaleń Sądu I instancji były dowody z dokumentów złożonych do sprawy, akt postępowania rentowego ZUS, akt postępowania likwidacyjnego – dowodów tych, choć składanych w odpisach nie kwestionowała żadna ze stron. Sąd dał też wiarę zeznaniom świadków i powódki oraz oparł się na opiniach biegłych – psychiatry i psychologa.
Wobec ustaleń stanu faktycznego Sąd Okręgowy uznał, iż żądanie powodów jest częściowo uzasadnione. Wskazując na przepisyart. 436 § 1 kcw zw. zart. 435 § 1 kc, art.. 11kpc,art. 805 § 1 kc,art. 822 § 1 kc,art. 448 kcw zw. zart. 23 i 24 kc,art. 446 § 3 kciart. 446 § 1 kcoraz446 § 2 kci przesłanki w nich określone, Sąd uznał, iż strona pozwana co do zasady ponosi odpowiedzialność za działania sprawcy ubezpieczonego u niej, zaś wysokości świadczeń zasądzone na rzecz każdego z powodów stanowią kwoty, które będą rekompensowały w sposób należyty zarówno zadośćuczynienie, jak i odszkodowanie za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej, koszty pogrzebu niewypłacone jeszcze na rzecz powódki i rentę na rzecz powoda. Powołując się na orzeczenia Sądu Najwyższego, Sąd Okręgowy wskazał, iż doszło do zerwania więzi rodzinnych pomiędzy zmarłymM. O., a powódką i powodem, co naruszyło ich dobra osobiste i kwoty 60.000 zł w odniesieniu doB. O.oraz 50.000 zł w odniesieniu doR. O.zrekompensują stratę męża i ojca, równocześnie nie doprowadzając do wzbogacenia stron. Jeśli chodzi o odszkodowanie, Sąd uznał, iż doszło do znacznego pogorszenia się życia powodów po śmierciM. O., a ponieważ jest to szkoda nieuchwytna i trudna do obliczenia, sąd uznał, że kwoty po 25.000 zł zrekompensują utratę oczekiwania na pomoc i wsparcie najbliższego członka rodziny. Sąd I instancji podkreślił w tej części uzasadnienia, iż śmierć męża i ojca spowodowała pogorszenie sytuacji życiowej obojga powodów, ale stosowność odszkodowania ma charakter niewymierny i ścisłe wskazanie kryterium finansowego jest tutaj niemożliwe, a i też niekonieczne. Powołując się naart. 322 kpcsąd wskazał, że możliwe jest zasądzenie tego odszkodowania bez względu na trudności dowodowe. Jeśli chodzi o koszty pogrzebu, Sąd uznał, iż wartość dowodowa zestawienia kosztów była ograniczona i po odliczeniu kosztów otrzymanego już odszkodowania i zasiłku pogrzebowego wyszła niedopłata 1.000 zł, którą sąd zasądził również opierając się oart. 322 kpc. Ustalając wysokość renty należnej powodowi, Sąd Okręgowy porównał część dochodu przypadającą naR. O.w czasie, gdy jego ojciec zarabiał około 61 % średniego wynagrodzenia z obecną taką wartością, po czym odjął od niej otrzymywaną rentę, różnica w przybliżeniu daje kwotę około 100 zł miesięcznie. Jako datę początkową odsetek sąd wskazał termin 30 dni na spełnienie świadczenia po zgłoszeniu żądania. Sąd I instancji nie ustalił skutków odpowiedzialności na przyszłość w stosunku do powodów, nie wynika bowiem z niczego, że pozwany kwestionuje swoją odpowiedzialność ani też, że skutki te zwiększą się w odniesieniu do obecnie występujących.
Orzekając o kosztach procesu sąd oparł się o przepisyart. 98 § 1 kpci stosującart. 100 kpcstosunkowo rozdzielił koszty, proporcjonalnie do wyniku postępowania. Ponieważ powodowie wygrali w 30 %, a strona pozwana w 70 %, tak też zostały poczynione obliczenia.
Od powyższego wyroku Sądu Okręgowego apelację wniosły obie strony.
Strona pozwana, której apelacja jest dalej idąca, zaskarżyła wyrok w części – co do punktów 1 i 2 i zarzuciła sądowi naruszenie przepisów prawa materialnego – tj.art. 446 § 1, § 2 i § 3przez błędną interpretację i w konsekwencji niezastosowanie kryteriów „znacznego pogorszenia się sytuacji życiowej” powodów przez rażące zawyżenie odszkodowania i wadliwą ocenę zakresu krzywdy,art. 34 ustawy z dnia 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym oraz Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnychpoprzez zasądzenie na rzecz powodów zadośćuczynienia za pozbawienie więzi z osobą bliską jako naruszenie dobra osobistego z katalogu otwartego zart. 23 kc, pomimo, że według powyższego przepisu przysługuje odszkodowanie za śmierć, uszkodzenia ciała, rozstrój zdrowia lub utratę, zniszczenie lub uszkodzenie mienia, zatem katalog ma tu charakter zamknięty i nie przewiduje więzi rodzinnych,art. 448 kcw zw. zart. 23 i 24 kcprzez ich błędną interpretację i zastosowanie i zasądzenie 110.000 zł łącznie tytułem zadośćuczynienia, podczas, gdy powodom nie przysługują roszczenia bezpośrednio z wypadku drogowego oraz naruszenie prawa procesowego – tj.art. 233 § 1 kpcprzez sformułowanie błędnego wniosku co do wysokości kwoty zasądzonej i uznanie, iż sytuacja zdrowotnaR. O.uległa znacznemu pogorszeniu. W oparciu o powyższe zarzuty strona pozwana wniosła o zmianę wyroku i oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie kosztów za obie instancje, względnie o uchylenie wyroku do ponownego rozpoznania w zaskarżonej części.
Powodowie zaskarżyli wyrok w części, tj. co do punktów 3, 4 i 5 i zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego tj.art. 448 kcw zw. zart. 24 § 1 kcprzez rażące zaniżenie zadośćuczynienia zasądzonego na rzecz każdego z nich i naruszenie prawa procesowegoart. 102 kpcprzez niezasadne obciążenie powodów kosztami postępowania w kwocie po 1.420 zł na rzecz przeciwnika i po 10.737 zł na rzecz Skarbu Państwa, podczas, gdy powodowie byli od kosztów zwolnieni. Wskazując na te zarzuty powodowie wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku i podwyższenie zadośćuczynienia na rzecz każdego z powodów do kwot po 100.000 zł, uchylenie punktu 4 i 5 oraz zasądzenie kosztów od przeciwnika procesowego za II instancję.

Sąd Apelacyjny ustalił i zważył co następuje:

Apelacje obu stron postępowania zasługują na częściowe uwzględnienie.
Sąd Apelacyjny podzielił w zasadzie wszystkie ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy, jednakże dokonał odmiennej w stosunku do przyjętej przez Sąd I instancji oceny materialnoprawnej ustalonych faktów, która spowodowała konieczność zmiany zaskarżonego wyroku i inne rozstrzygnięcie sprawy co do wysokości świadczeń należnych powodom.
Sąd odwoławczy oparł się na materiale dowodowym zebranym w I instancji, respektując dokonane ustalenia faktyczne, jednakże odmiennie ocenił stopień krzywdy, do której doszło uB. O.iR. O.oraz zakres pogorszenia się sytuacji życiowej powodów po śmierciM. O..
Uwzględniając częściowo apelację powodów, poprzez ustalenie, iż faktycznie doszło do naruszenia przepisówart. 448 kcw zw. zart. 24 § 1 kcSąd II instancji uznał, iż zasądzona przez Sąd Okręgowy kwota zadośćuczynienia istotnie jest rażąco zaniżona, bowiem zasądzono około połowę tego, czego powodowie żądali. Na dzień dzisiejszy nic i nikt nie zastąpiB. O.męża, aR. O.ojca, zatem rekompensata z tytułu zerwania więzi rodzinnych z bliską osobą powinna być stosowna do rozmiaru krzywdy. Jak słusznie wskazał Sąd Okręgowy naruszenie dobra osobistego było nieodwracalne, skutki są odczuwalne do dziś i właściwie trudno uznać, by jakakolwiek kwota mogła zrealizować zadanie zmniejszenia bólu towarzyszącego śmierci osoby bliskiej. Niemniej jednak celem zadośćuczynienia jest maksymalne złagodzenie cierpienia psychicznego wywołanego śmiercią osoby najbliższej i pomoc członkom jego rodziny w dostosowaniu się do zmienionej sytuacji życiowej. Zadośćuczynienie ma zrekompensować krzywdę wynikającą z naruszenia dobra osobistego, którym jest prawo do życia w pełnej rodzinie i ból spowodowany utratą najbliższej osoby. Zawsze trudno jest ustalić odpowiednią wysokość zadośćuczynienia, jednakże w takim jak ten przypadku winno się mieć na względzie pośrednio najwyższą wartość, jaką jest życie człowieka. W literaturze i orzecznictwie wskazuje się, że na rozmiar krzywdy mają wpływ przede wszystkim: wstrząs psychiczny i cierpienia moralne wywołane śmiercią osoby bliskiej, poczucie osamotnienia i pustki po jej śmierci, rodzaj i intensywność więzi łączącej pokrzywdzonego ze zmarłym, rola w rodzinie pełniona przez osobę zmarłą, wystąpienie zaburzeń będących skutkiem śmierci osoby bliskiej, wiek pokrzywdzonego i jego zdolność do zaakceptowania nowej rzeczywistości oraz umiejętność odnalezienia się w niej (tak m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2011 r. III CSK 279/10, niepubl.) W tej sprawie niewątpliwie wstrząs wywołany śmierciąM. O.był ogromny. Powodowie stracili najważniejszą osobę w rodzinie, osobę kochaną i kochającą, zainteresowaną i cieszącą się życiem rodzinnym.M. O.był młody (miał 39 lat), był jedynym żywicielem rodziny, to on pracował i zarabiał, dbał o dom i remontował go, zapewniając swoim najbliższym bezpieczne miejsce do życia. Zaburzenia emocjonalne i behawioralne, do których doszło po śmierci męża i ojca widoczne są do dziś – przede wszystkim uB. O., ale również uR. O., który wskutek zdarzenia z dnia 11 marca 2003 roku został półsierotą. Ekonomicznie odczuwalną wartość, stanowić będą dla powodów właśnie kwoty po 100.000 zł, które są żądaniami rozsądnymi w takiej sytuacji i nie mają charakteru symbolicznego w odniesieniu do chronionego prawem dobra, jakim jest więź rodzinna.
Krzywdę doznaną w wyniku śmierci osoby bliskiej i konsekwencji, jaką jest zerwanie więzi rodzinnych bardzo trudno ocenić i wyrazić w formie pieniężnej. Każdy przypadek powinien być traktowany indywidualnie z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy. Trzeba także pamiętać, że zadośćuczynienie jest odzwierciedleniem w formie pieniężnej rozmiaru krzywdy, która, jak słusznie wskazuje się w literaturze i orzecznictwie, nie zależy od statusu materialnego pokrzywdzonego. Biorąc jednak pod uwagę przesłanki mające wpływ na wysokość zadośćuczynienia przewidzianego – charakter kompensacyjny i niedoprowadzenie do nadmiernego wzbogacenia, trzeba było uznać za uzasadniony zarzut środka zaskarżenia złożonego przez powodów naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisówart. 448 kcw zw. zart. 24 § 1 kc.Naruszenie to polegało na nieuwzględnieniu w dostatecznym stopniu wszystkich istotnych okoliczności mających wpływ na rozmiar cierpień i sytuację powodów po śmierci, powodującej konsekwencję w postaci trwałego i nieodwracalnego zerwania więzi rodzinnej, co w konsekwencji doprowadziło do nadmiernego ograniczenia kompensacyjnej roli zadośćuczynienia przez przyjęcie, jako odpowiedniej, kwoty oczywiście zaniżonej.
Nie ulega wątpliwości, że krzywda wywołana śmiercią współmałżonka oraz rodzica, jest - oceniając według kryteriów obiektywnych - jedną z najbardziej dotkliwych i najmocniej odczuwalnych z uwagi na rodzaj i siłę więzów rodzinnych oraz rolę pełnioną w rodzinie przez - w tym wypadku – męża i ojca. W rozpoznawanej sprawie krzywda jest tym bardziej dotkliwa, że śmierć nastąpiła nagle w wypadku komunikacyjnym i dotknęła młodego, zdrowego mężczyznę w pełni sił, zaangażowanego zawodowo i rodzinnie, stanowiącego oparcie dla rodziny. Była to niepowetowana strata osoby, z którą powodowie byli silnie związani i z którą tworzyli zgodną i dobrą rodzinę. Powodowie odczuwali żal, ból, osamotnienie, powódka również bezradność, którą powiększała świadomość, że spadła na nią konieczność samotnej opieki, wychowania i odpowiedzialności za nieletnie dzieci, zapewnienia im odpowiednich warunków nie tylko materialnych, lecz także ciepła i uczuć potrzebnych po stracie ojca. W wyniku śmierci męża i ojca, życie rodzinne rozpadło się, powódka zmieniła się psychicznie i skutki odczuwa do dziś. Ustalenia faktyczne Sądu wskazują, że powódka do dziś ma problem w stanie przystosowaniu się do sytuacji powstałej w wyniku śmierci męża, co niewątpliwie zwiększa doznaną krzywdę. Natomiast w odniesieniu doR. O.strata była i będzie bardziej długotrwała, być może on sam nawet nie zdaje sobie sprawy czym jest strata ojca, ponieważ przeżył to w wieku takim, że nie pamięta już swojego rodzica.
Wszystko to prowadzi do wniosku, że żądana przez powodów kwota zadośćuczynienia w wysokości 100.000 zł - którą Sąd, zgodnie zart. 321 § 1 k.p.c., jest związany - stanowi w okolicznościach sprawy kwotą odpowiednią, w rozumieniuart. 446 k.p.c., natomiast zasądzona przez Sąd I instancji kwota 60.000 zł w odniesieniu do powódki i 50.000 zł w odniesieniu do powoda jest oczywiście zaniżona.
Dalej idąca apelacja powodów, dotycząca kosztów postępowania została oddalona. Nie można zgodzić się z zarzutem naruszenia przepisuart. 102 kpc, choćby dlatego, iż w sprawie, po zasądzeniu na rzecz powodów świadczeń tytułem zadośćuczynienia (a w I instancji również odszkodowania) doszło do przysporzeń materialnych, które uzasadniały zastosowanie przepisówart. 98 kpci100 kpc. Powodowie powinni zwrócić niezbędne do celowej obrony koszty sprawy przeciwnikowi procesowemu - tego bowiem obowiązku nie znosi przecież zwolnienie od kosztów sądowych. Prawidłowo również doszło do obciążenia powodów z zasądzonego na ich rzecz świadczenia znacznymi przecież kosztami postępowania. Na stronie inicjującej postępowanie ciążyć musi ryzyko odpowiedzialności za rezultat sprawy i w takiej sytuacji, jak ta, gdy doszło do przyznania powodom znacznych przecież kwot, zasadne było ściągnięcie kosztów wykładanych tymczasowo przez Skarb Państwa z należnychB. O.iR. O.świadczeń.
Jeśli natomiast chodzi o środek zaskarżenia złożony przez stronę pozwaną, to należało go uwzględnić w części dotyczącej odszkodowania. Zdaniem Sądu Apelacyjnego odszkodowanie przewidziane wart. 446 kcdla najbliższego członka rodziny zmarłego z tytułu znacznego pogorszenia jego sytuacji życiowej, kompensuje wyłącznie szkodę majątkową. A skoro tak, to szkoda ta musi być należycie wykazana i obowiązują tu wszelkie reguły dowodowe pomocne przy ustalaniu każdej innej szkody materialnej, dającej się wyliczyć. Oczywiście przepis zawiera ocenną przesłankę poprzez użycie słowa „znaczne”, jednakże, by doszło w ogóle do takiej oceny, konieczne jest dysponowanie stosownym materiałem dowodowym, pozwalającym sądowi na porównanie sytuacji rodziny przed śmiercią i po śmierciM. O.. W niniejszej sprawie powodowie, reprezentowani przez zawodowego pełnomocnika, nie sprostali wymogom wynikającym z treściart. 6 kc, dotyczącym ciężaru dowodu i nie udowodnili, by zmiana sytuacji materialnej po śmierciM. O.była znaczna. Z dokumentów i zeznań świadków i strony wynika, że rodzinie nie powodziło się tak dobrze, jak na to wskazywała powódka. Sąd I instancji ustalił, że zmarły zarabiał przed śmiercią około 61 % przeciętnego wynagrodzenia, co po podzieleniu na ilość członków rodziny nie dawało dużych kwot. Sam fakt jednokrotnego skorzystania z pomocy opieki społecznej również nie może być podstawą do przyjęcia, że sytuacja materialna rodziny po śmierci drastycznie się zmieniła. Z pism i twierdzeń powódki wynika też, że nawet przed śmiercią męża rodzina korzystała z pożyczek, spłacała raty, zatem trudno na podstawie takich faktów dokonywać ustaleń, że status finansowy rodziny był dobry. Rzeczywiście należy zgodzić się z ustaleniem, iż doszło do pogorszenia sytuacji materialnej rodziny, co jest oczywiste przy utracie głównego źródła dochodu, jakim było wynagrodzenie z tytułu pracyM. O., ale przecież wkrótce pojawiło się finansowanie z ubezpieczenia społecznego, stałe i pewne, co w przypadku zmiennych dochodówM. O.i jego czasowego bezrobocia wcale nie było oczywiste. Niemniej jednak ocena, że pogorszenie się było znaczne wykracza poza obiektywne ustalenia Sądu. W tej sytuacji, niewłaściwe było zastosowanie przepisuart. 322 kpci uznanie, że istnieją trudności dowodowe w wykazaniu wysokości odszkodowania, co naruszyło przepisart. 446 § 3 kc.Sąd I instancji był w stanie poczynić ustalenia co do wynagrodzeniaM. O.na około 10 lat przed śmiercią oraz dochodów powodów z ZUS po śmierci ojca i męża i choćby wyliczenia dotyczące renty dlaR. O.wskazują, że różnica w dochodach na jedną osobę wynosiła około 100 zł, co nie jest przecież kwotą znaczącą i nie zmienia w sposób istotny sytuacji materialnej każdego z członków rodziny. Przy takich ustaleniach rozumowanie, że pogorszenie się w odniesieniu do finansów w przypadku powodów było znaczne jest sprzeczne z logiką. W tej konkretnej sprawie wszystkie przesłanki, na jakich sąd I instancji oparł rozważania prawne zawarte w uzasadnieniu pokrywają się właściwie z przesłankami zadośćuczynienia, a nie jest możliwe dwukrotne zasądzenie różnych kwot z tego samego tytułu. Sąd Apelacyjny w tym składzie stwierdził, że powodowie nie wykazali, iż ich gorsza sytuacja życiowa, z tytułu której otrzymali zadośćuczynienie, przełożyła się na znaczne pogorszenie się sytuacji finansowej, uzasadniające dodatkowo odszkodowanie.
Sąd Apelacyjny zgadza się natomiast z zastosowaniem przepisuart. 322 kpcprzy kwestiach dotyczących środków wydanych na pogrzeb i pochówek i z tym, że wykazywanie po upływie wielu lat szczegółowych wydatków jest utrudnione. Niemniej jednak w odniesieniu do żądanej z tego tytułu sumy, zasądzone świadczenie ma charakter symboliczny – wynosi około 10%, co nie miało miejsca przy odszkodowaniu za pogorszenie się sytuacji życiowej. Kwota po 25.000 zł przyznana na rzecz każdego z powodów nie jest już symboliczna i przy nieudowodnieniu podstawowej przesłanki, jaką jest owa „znaczność” pogorszenia się sytuacji życiowej jest to naruszenie przepisuart. 233 kpci ocena dowodów dowolna, a nie swobodna.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Apelacyjny uwzględnił częściowo apelację strony pozwanej i na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.w zw. z art. 446 § 3 kc a contrario, zmienił zaskarżone orzeczenie, oddalając żądania powodów co do zasądzenia odszkodowania z tytułu znacznego pogorszenia się sytuacji życiowej, jako nieudowodnione.
W pozostałym zakresie apelacja strony pozwanej została oddalona, bowiem nie można zgodzić się z zarzutem, że Sąd I instancji naruszyłart. 34 ustawy z dnia 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. Sąd oparł się tutaj choćby na wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 06 sierpnia 2013 roku (V ACa 269/13, LEX 1350363), iż przepis ten w żadnym razie nie stanowi o wyłączeniu odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń w zakresie zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych osób bliskich osoby zmarłej w wyniku czynu niedozwolonego (wypadku komunikacyjnego), za który odpowiedzialność ponosi jego sprawca (podobnie wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 14 czerwca 2013 roku – I ACa 225/13, LEX 1331005). Osoby bliskie mają prawo do żądania zadośćuczynienia za naruszenie dobra osobistego jakim jest więź rodzinna od ubezpieczyciela sprawcy wypadku drogowego. Niewątpliwie wina w rozumieniu prawa cywilnego, za spowodowanie śmierciM. O.leżała po stronie ubezpieczonego w(...)kierowcy, a to wystarcza dla uznania odpowiedzialności sprawcy lub ubezpieczyciela sprawcy.
Podobnie zresztą uwzględnieniu nie podlegał zarzut naruszeniaart. 448 kcw zw. zart. 23 i 24 kc.Prawo do życia w rodzinie oraz związanego z nim utrzymywania więzi osobistych i emocjonalnych z członkami rodziny należy zaliczyć do kategorii podlegających ochronie dóbr osobistych w rozumieniu przepisuart. 23 k.c.W związku z tym naruszenie tego dobra, polegające na spowodowaniu śmierci osoby bliskiej skutkuje odpowiedzialnością na zasadach ogólnych, wynikających zart. 24 k.c.– tak Sąd Apelacyjny w Poznaniu – wyrok z 18 czerwca 2013 roku (I ACa 392/13, LEX 1342326). Odnośnie kwestii zasadności zadośćuczynienia wypowiedział się również Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 06 sierpnia 2013 roku (I ACa 276/13, LEX 1372317) wskazując, że najbliższemu członkowi rodziny zmarłego przysługuje na podstawieart. 448 k.c.w zw. zart. 24 § 1 k.c.zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, gdy śmierć nastąpiła na skutek deliktu, który miał miejsce przed dniem wejścia w życie przepisuart. 446 § 4 k.c.Zgadzając się z powyższymi orzeczeniami, Sąd II instancji uznał, że więź rodzinna łącząca powodów ze zmarłym została zerwana w trakcie zdarzenia drogowego, za które pełną odpowiedzialność powinien ponieść ubezpieczyciel.
W punkcie III wyroku Sąd Apelacyjny orzekł o kosztach postępowania, znosząc je wzajemnie pomiędzy stronami, do czego podstawą stał się przepisart. 100 kpcw zw. zart. 108 § 1 kpc. Apelacja obu stron została częściowo uwzględniona, a częściowo zarzuty nie okazały się zasadne, w związku z czym Sąd uznał, że takie rozstrzygnięcie będzie odpowiadało wynikowi końcowemu, który doprowadził do wyeliminowania kwoty tytułem odszkodowania, ale podwyższenia kwoty tytułem zadośćuczynienia. Różnica pomiędzy tymi kwotami nie jest znaczna i właściwie doprowadza do rozstrzygnięcia kwotowo podobnego do zapadłego w I instancji, tyle, że z innych tytułów. Powoduje ona jednakże, iż zasądzona kwota na rzecz powodów stanowi około 40 %, co daje podstawę do wzajemnego zniesienia kosztów postępowania.