Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 720/13
Data wyroku: 2013-09-06 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Grzegorz Krężołek, Teresa Rak, Krzysztof Hejosz
Słowa kluczowe: Odwołanie Darowizny
Podstawa prawna: 379 pkt 5 k.p.c.

Sygn. akt I ACa 720/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 6 września 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Teresa Rak

Sędziowie:

SSA Grzegorz Krężołek (spr.)
SSO del. Krzysztof Hejosz

Protokolant:

st. prot. sądowy Marta Matys

po rozpoznaniu w dniu 6 września 2013 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwaK. K. (1)
przeciwkoB. K.
o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli
na skutek apelacji pozwanej
od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie
z dnia 18 marca 2013 r. sygn. akt I C 2044/11

uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w Krakowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sygn. akt : I ACa 720/13

UZASADNIENIE
K. K. (1)w pozwie skierowanym przeciwko córceB. K.domagała się zobowiązania pozwanej do złożenia oświadczeń woli na podstawie których zwrotnie przeniosłaby ona na powódkę :
- udział wynoszący ½ część w prawie własności lokalu mieszkalnego położonego wK.przyul. (...), dla którego prowadzona jest księga wieczysta nr(...),
- prawo własności niezabudowanej nieruchomości położonej wW., składającej się zdziałek ewidencyjnych nr (...), objętej księgą wieczystą nr(...)
c/ prawo własności nieruchomości składającej się zdziałki ewidencyjnej nr (...), której częścią składową jest budynek mieszkalny , położonej wN., objętejksięgą wieczystą nr (...).
Domagała się także obciążenia przeciwniczki procesowej kosztami sporu.
Jak wynika z pisemnych motywów orzeczenia, w ocenie powódki, żądanie pozwu jest usprawiedliwione albowiem wcześniej na piśmie złożyła ona oświadczenia o odwołaniu dokonanych na rzecz córki darowizn , tak udziału wprawie własności nieruchomości lokalowej wK., którą uczyniła wspólnie z żyjącym jeszcze ówcześnie mężem , na podstawie umowy z dnia 30 marca 2004r jak i własności pozostałych nieruchomości , które podarowałaB. K.umową z 17 września 2008r.
Oświadczenia te były spowodowane rażącą niewdzięcznością beneficjentki darowizn , która począwszy od 2009r nie pomagała jej w chorobie i nie otoczyła opieką mimo , że wiek i stan zdrowia matki tego wymagał. Wobec tych zaniechań ze strony pozwanej , których źródłem nie były jakikolwiek zachowania powódki , musiała ona korzystać pomocy osób postronnych , a próby zmiany tego stanu rzeczy podejmowane przez osiemdziesięciopięcioletniąK. K. (1)nie przyniosły żadnych rezultatów.
Pozwana , reprezentowana w toku całego postępowania przez kuratora procesowego dla osoby nieznanej z miejsca pobytu , odpowiadając na pozew domagała się oddalenia powództwa.
W pierwszej kolejności reprezentantB. K.podnosił , że roszczenie objęte żądaniem pozwu wygasło albowiem powódka wiąże akty niewdzięczności z okresem roku 2009r , co zważywszy na datę wniesienia powództwa usprawiedliwia żądanie jego oddalenia z tej przyczyny.
Po wtóre wskazał ,że sposób zachowania córki opisany pozwie nie miał znamion rażącej niewdzięczności , a co najwyżej, o ile by mówić o nieporozumieniach stron, nie wyszły one nigdy poza sytuacje opisywane jako nieporozumienia rodzinne.
Po trzecie podważał sposób w jakiK. K. (1)kierowała do pozwanej oświadczenia o odwołaniu darowizn podnosząc , iż czyniła to w sposób uniemożliwiający zapoznanie się nimi przez adresatkę. Kierowała je bowiem na adresK.ul. (...), skąd wracały nie odebrane. Adres ten nie był już wówczas adresem reprezentowanej przez kuratora , która jest osobą nie znaną miejsca pobytu. Opisany sposób postępowania powódki, zdaniem kuratora, dawał podstawę do uznania , że oświadczenia o odwołaniu darowizn były bezskuteczne prawnie.
Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z dnia 18 marca 2013r uwzględnił żądania pozwu w całości , a nadto obciążyłB. K.kosztami procesu należnymi powódce. [ pkt I , II i III sentencji orzeczenia]
Przyznał kuratorowi procesowemu , ze środków budżetowych Skarbu Państwa , wynagrodzenie za pełnioną funkcję w stawce minimalnej wynagrodzenia radcy prawnego , przy uwzględnieniu wartości przedmiotu sporu , oraz obciążył pozwaną kosztami sądowymi których powódka , z racji orzeczonego wobec niej uprzednio zwolnienia, nie miała obowiązku ponieść.

Sąd I instancji ustalił następujące fakty istotne dla rozstrzygnięcia :
W dniu 30 marca 2004r powódka i jej mążS.zawarli z córką umowę darowizny na podstawie której przenieśli na nią prawo własności nieruchomości lokalowej wK.przyul. (...), dla której prowadzona jest księga wieczysta nr(...). Obdarowana ustanowiła dla rodziców w tym lokalu nieodpłatne prawo użytkowania jego całości.
Już po śmierci męża powódka , na podstawie umowy z dnia 17 września 2008r , dokonanej w tej samej co uprzednio formie, darowała córce dwie nieruchomości. Pierwsza niezabudowana , położoną wW., objętą księgą wieczysta nr(...)oraz druga znajdująca się wN., której częścią składową jest budynek mieszkalny , objętaksięgą wieczystą nr (...). Obdarowana ustanowiła na rzecz matki nieodpłatne prawo użytkowania tej ostatnio wymienionej realności.
Jak ustala w dalszym ciągu Sąd I instancji początkowo wzajemne relacje pomiędzy matką a córka układały się poprawnie. Ale już w 2009r , kiedyK. K. (1)wobec złamania nogi przebywała szpitalu przez okres miesiąca , córka odwiedziła ją tylko raz na początku tego pobytu , później chorą i wymagającą opieki po opuszczeniu placówki medycznej się nie interesując. Rehabilitację poszpitalnąK. K. (1)odbyła w domu opieki w którym miejsce zapewnił jej własnym staraniem proboszcz miejscowej parafii , a powódka musiała ponieść jej koszty.
Od 2010 r pozwana nie utrzymuje żadnych kontaktów z matką mimo ,że poza nią i jej synem , małoletnimK., powódka nie ma innej rodziny. Córka nie zaprosiła jej na święta , sama nie skorzystała z jej zaproszenia , nie poinformowała babci o uroczystości pierwszokomunijnej wnuka. Kiedy ta na nią jednak przyszła , ustalając jej termin za pośrednictwem szkoły, córka i wnuk nawet do niej nie podeszli.
K. K. (1)usiłowała ustalić przyczyny takiego zachowania córki i udała się, w celu przeprowadzenia rozmowy , do lokalu naul. (...)wK.. Spotkało ją niezadzwonienie córki z wizyty , która rozmowy tej z darującą nie podjęła.
Później matka pisała do pozwanej listy zachęcające do odwiedzin jej z synem wN., które nie spotkały się z jakakolwiek odpowiedzią adresatki. Powódka czuła się samotna i tęskniła za wnukiem. Jest zmuszona korzystać z pomocy osób postronnych , która jest jej niezbędna jako ,że stan zdrowia nie pozwala jej na samodzielną egzystencję. Obecnie liczy 85 lat , miała złamane obie nogi , przeszła operację wszczepienia endoprotezy , a czeka ją operacja okulistyczna. Choruje na nerki i tarczycę.
Z dalszych ustaleń faktycznych wynika , że w dniu 2 sierpnia 2011rK. K. (1)skierowała do pozwanej pismo zawierające oświadczenie o odwołaniu darowizn z powodu rażącej niewdzięczności wskazując w szczególności na brak opieki ze strony córki oraz swoją trudną sytuację materialną. Zaadresowała go naul (...)wK., ostatni znany jej adres pozwanej . Korespondencja wróciła nie odebrana. Wobec tego oświadczenie to ponowiła pismem datowanym na 17 września 2011r , co przyniosło ten sam efekt.
B. K.nie przebywa pod tym adresem począwszy od 22 października 2011r , kiedy opuściła lokal mieszkalny wraz z synem. Jej partner życiowy zgłosił ich zaginięcie na policji . Poszukiwania , jak dotąd , nie przyniosły rezultatu.
W rozważanych prawnych Sąd I instancji stanął na stanowisku ,że roszczenieK. K. (1)jest wypełni usprawiedliwione albowiem sposób zachowania córki wobec wymagającej ze względu na stan zdrowia i wiek darującej ma znamiona rażącej niewdzięczności. Nie podzielił przy tym Sąd zarzutów kuratora zawartych w odpowiedzi na pozew i w toku sporu konsekwentnie pootrzymywanych.
Stwierdził przy tym ,że wzajemne relacje stron , które utrwaliły się za przyczyną córki w 2010r , w wyniku których będąca w podeszłym wieku powódka jest zdana na świadczoną z dobrej woli przez osoby postronne opiekę , nie mogą być identyfikowane jako wynikające jedynie ze zwykłych nieporozumień rodzinnych.
Po wtóre składając oświadczenia o odwołaniu darowizn powódka uczyniła wszystko by dotarły one do córki w sposób przy którym miała ona możliwość zapoznania się z ich treścią. To że z tej możliwości nie skorzystała nie może pociągać dlaK. K. (1)negatywnych konsekwencji związanych z nie złożeniem oświadczeń tej treści. Nie podzielił także Sąd Okręgowy tego zarzutu reprezentanta procesowegoB. K., które prowadzić miały , wobec wygaśnięcia roszczenia zgłoszonego pozwie, do oddalenia powództwa. W jego ocenie stan określony przez nią jako rażąca niewdzięczność utrwalił się dopiero w świadomości darującej w 2010r , kiedy to obojętność córki wobec usprawiedliwionych potrzeb matki okazała się być stanem trwałym bez realnej perspektywy zmiany sposobu postępowania beneficjentki umów z 2004 i 2008 r .
W takiej sytuacji nie można , jego zdaniem stwierdzić ,że wniesienie powództwa nastąpiło przekroczeniem terminu określonego wart. 899 §3zdanie ostatniekc.
Konsekwencją uwzględnienia żądań powódki było rozstrzygnięcie o kosztach procesu , przy zastosowaniu reguły odpowiedzialności za jego wynik.
Stad też również treść orzeczenia przyznającego wynagrodzenie kuratorowi - będącemu radcą prawnym - ze środków budżetowych Skarbu Państwa.
Apelację od tego orzeczenia złożył kuratorB. K.i zakażając rozstrzygniecie Sądu Okręgowego w zakresie punktów I , II, III i V jego sentencji , pierwszej kolejności wniósł o jego zmianę i oddalenie powództwa , przy obciążeniuK. K. (1)kosztami postępowania za obydwie instancje.
Jako wniosek ewentualny sformułował żądanie uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Wnosił również by nawet w wypadku nie uwzględnienia sformułowanych przez siebie wniosków środka odwoławczego przyznać na jego rzecz wynagrodzenie za pełnioną funkcję przed Sądem II instancji.
Środek odwoławczy został oparty na następujących zarzutach :
- naruszenia prawa procesowego , a toart. 233 §1 kpcw następstwie wadliwie przeprowadzonej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i w konsekwencji przyjęcie , że powódka udowodniła przesłanki skuteczności prawnej jej oświadczenia o odwołaniu darowizn, a nadto
art. 98 i 102 kpcwobec nietrafnego , w ocenie autora apelacji , nie zastosowania wobecB. K.tego ostatniego przepisu i nie odstąpienie od obciążania jej kosztami sporu ,
- naruszenia prawa materialnego jako konwencji dokonania wadliwej wykładniart. 898 §2 , 899 §3 kc,61 §1 i 6 kci wyrażenie stanowiska , że roszczenieK. K. (1)jest usprawiedliwione mimo , że z powodu przekroczenia terminu wygasło , powódka dokonała skutecznego doręczenia córce oświadczeń o odwołaniu darowizn , a także wobec tego , iż uznane przez Sąd za udowodnione, fakty nie dawały podstawy do wyrażenia oceny prawnej o tym , że sposób zachowania córki wobec matki wykroczył poza ramy konsekwencji zwykłych nieporozumień rodzinnych i może być zakwalifikowane jako przejaw rażącej niewdzięczności.
W motywach środka odwoławczego kurator w istocie powtórzył argumentację na którą powoływał się składając odpowiedź na pozew.
Powódka w odpowiedzi na apelację wniosła o jej oddalenie jako pozbawionej usprawiedliwionych podstaw oraz zasądzenia na swoją rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.
Rozpoznając apelację Sąd Apelacyjny rozważył:
Zgodnie z normąart. 378 §1 kpcSąd II instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji ; w granicach zaskarżenia bierze jednak pod uwagę nieważność postępowania.
W konsekwencji niezależnie od zarzutów apelacyjnych jego obowiązkiem jest stwierdzić w pierwszej kolejności czy wydany wyrok nie zapadł w warunkach nieważności postępowania.
Przenosząc tę uwagę natury ogólnej na grunt niniejszej sprawy stwierdzi należy , że kurator procesowyB. K., zważywszy na wnioski środka odwoławczego w których domaga się on w pierwszej kolejności takiego zreformowania rozstrzygnięcia Sądu niższej instancji w następstwie którego miałoby dojść do oddalenia powództwa w całości, obejmuje nim całość rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego.
Zatem w tak wyznaczonych granicach apelacji Sąd II instancji jest obowiązany ocenić z urzędu czy wyrok jako całość został wydany został po zakończeniu postępowania ważnie przeprowadzonego.
Wnioski z tej oceny płynące są dla postępowania przed Sądem I instancji negatywne, co prowadzić musi do uchylenia wyroku z dnia 18 marca 2013r i zniesienia w całości postępowania , które do jego wydania prowadziło i bez znaczenia przy tym jest to czy orzeczenie to jest , czy też nie, rozstrzygnięciem trafnym z merytorycznego punktu widzenia.
PozwanaB. K., jak wynika z dokonanych przez Sąd I instancji ustaleń faktycznych, opuściła wraz z synemK.ostanie , znane powódce swoje miejsce zamieszkania wK.przyul. (...)najpóźniej w dniu 22 października 2011r , nie podając nowego adresu , a jej konkubent zgłosił ich zaginiecie na policji. Poszukiwania , podjęte także za granicą , jak dotąd, nie przyniosły rezultatu.
Wobec tego powódka zasadnie złożyła wniosek o ustanowienie dla córki w postępowaniu kuratora procesowego , złożonymi dokumentami w tym zgłoszeniem o zaginięciu i wskazującymi na dotychczasowy wynik poszukiwań , właściwie uprawdopodabniając to , iż przeciwniczka procesowa jest osoba nieznaną z miejsca pobytu.
Prowadzenie postępowania cywilnego winno być możliwe także wówczas , gdy nie jest znane miejsce pobytu strony lub uczestnika postępowania. Wynika to z gwarantowanego przez normę art. 45 ust. 1 Ustawy Zasadniczej prawa do Sadu. Prowadzenie go in absentia wymaga jednak aby osoba nieznana z miejsca pobytu miała zagwarantowaną możliwość obrony swoich praw procesowych , w szczególności możliwość podjęcia obrony przed zgłoszonym w pozwie roszczeniem.
Takimi przepisami o charakterze gwarancyjnym są normy procesowe umożliwiające ustanowienie dla takiego podmiotu kuratora procesowego , którego kompetencja , zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury Sądu Najwyższego nie ogranicza się jedynie do odbioru pism procesowych dla reprezentowanego ale obejmuje także podejmowani , w ramach postępowania wszystkich takich czynności , które sążane i zmierzają do obrony jego praw procesowych.
/ por. dla przykładu judykaty z dnia 26 września 1997r , sygn.. II CKU 82/97 , publ. Prokuratura i Prawo - wkładka 1998r Nr 2 s. 36 i 17 października 2007r , sygn.. II CSK 261/07, publ. OSNC z 2008 nr C poz. 84/
Przepisy o ustanowieniu kuratora procesowego jako mające służyć ochronie interesów strony należy wykładać ściśle , a o jego skutecznym powołaniu do opisanej wyżej roli można mówić jedynie wówczas, gdy spełnione są wszystkie warunki tegoż , określone przez ustawę procesową.
Niezależnie od tego jak określi się kompetencje kuratora w postępowaniu , zrównując czy tez nie jego pozycję z pełnomocnikiem procesowym zastępowanej strony , oceni trzeba , że nieprawidłowości w jego ustanowieniu mają ten skutek , że żadna czynność podjęta przez kuratora nie może odnieść skutku wobec niej , a tym samym pozostaje ona podmiotem , której prawa procesowe zostały naruszone w sposób prowadzący do nieważności postępowania na podstawieart. 379 pkt 5 kpc.
/ por. bliżej w kwestii dotyczącej wskazanej wyżej rozbieżności doktrynalnej W. Miszewski w : O doręczeniach według kodeksu postępowania cywilnego s. 202 oraz K. Korzan w : Kurator w postępowaniu cywilnym s. 43 i 55/
Takie nieprawidłowości należy stwierdzić w rozstrzyganej sprawie.
Po złożeniu przez powódkę wniosku o ustanowienie dla pozwanej kuratora procesowego jako dla osoby nieznanej z miejsca pobytu Sąd zwrócił się do Okręgowej Izby Radców Prawnych wK.o podanie kandydata na kuratora. / k. 91 akt/. W odpowiedzi kandydat taki został wskazany / k. 93 akt/
Dalszą czynnością Przewodniczącego było wyznaczenie terminu rozprawy o której terminie został zawiadomiony radca prawnyO. J., już jako kurator procesowyB. K., który już do zakończenia postępowania przed Sądem I instancji był traktowany przez Sąd jako wykonujący te obowiązki z których z resztą właściwie się wywiązywał.
W aktach brak jest samej decyzji / zarządzenia/ o jego ustanowieniu w tym charakterze , co nota bene potwierdzili pośrednio tak on sam jak i pełnomocnik procesowy powódki na rozprawie apelacyjnej , przecząc by otrzymali takie zarządzenie w odpisach / k. 201 akt/
Nie ma także dokumentu potwierdzającego fakt ogłoszenia o ustanowieniu kuratora w sposób wskazany przez przepisart. 144 §2 kpc.
Zaniechania te ze strony Przewodniczącego powodują , że nie można mówić o skutecznym pod względem procesowym ustanowieniu kuratora , a to uzasadnia ocenę, że od samego początku postępowania było ono nieważne z przyczyny o której była uprzednio mowa.
Z podanych wyżej powodów Sąd Apelacyjny orzekł jak sentencji wyroku na podstawieart. 386 §2 kpcw zw zart. 379 pkt 5 kpc.