Sąd Okręgowy w Warszawie
V Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: V Ca 1932/11
Data wyroku: 2011-10-19 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Bożena Miśkowiec, Oskar Rudziński, Waldemar Beczek
Słowa kluczowe: Zachowek, Wydziedziczenie, Zasady Współżycia Społecznego
Podstawa prawna: art. 991 § 1 k.c., art. 1008 k.c., art. 1011 k.c.
Teza: „ ... nie można by wyłączyć - przy rozważaniu poza tym sytuacji majątkowej i osobistej zobowiązanego do zapłaty należności z tytułu zachowku i uprawnionego do zachowku - dopuszczalności przyjęcia, iż w konkretnych okolicznościach żądanie zapłaty pełnej należności z powyższego tytułu pozostałoby w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego ( art. 5 k.c). ... przyjmuje się, że na zasady współżycia społecznego może w zasadzie powoływać się tylko ten, kto sam swego prawa nie nadużywa. ... Nie ulega bowiem wątpliwości, iż postępowanie spadkodawcy względem własnych dzieci nosiło znamiona drastycznego wręcz naruszenia zasad współżycia społecznego .... Również nie utrzymywanie kontaktów powodów (wnuków) z dziadkiem, w obliczu zaistniałego stanu rzeczy ... nie może być oceniane jako oczywiste naruszenie norm współżycia społecznego ... . Skoro więc brak było podstaw do miarkowania należnego powodom zachowku w oparciu o przepis art. 5 k.c. należało orzeczenie to po myśli art. 386 § 1 k.p.c. w tej części zmienić. „

Sygn. akt V Ca 1932/11

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 19 października 2011 r.
Sąd Okręgowy w Warszawie V Wydział Cywilny-Odwoławczy
w składzie:

Przewodniczący:

SSO Waldemar Beczek

Sędziowie:

SSO Bożena Miśkowiec
SSO Oskar Rudziński (spr.)

Protokolant:

Małgorzata Andrychowicz

po rozpoznaniu w dniu 19 października 2011 r. w Warszawie
na rozprawie
sprawy z powództwaK. B.iR. J.
przeciwkoI. G.
o zapłatę
na skutek apelacji powodów
od wyroku Sądu Rejonowego dla Warszawy Śródmieścia w Warszawie
z dnia 25 października 2010 r., sygn. akt I C 266/08
1. zaskarżony wyrok zmienia tylko w ten sposób, że w punkcie 1 „ kwoty po 6185,59 zł (sześć tysięcy sto osiemdziesiąt pięć złotych i 59/100)” zastępuje „kwoty po 24742 złote (dwadzieścia cztery tysiące siedemset czterdzieści dwa)” ;
2. w pozostałej części apelację powodów oddala;
3. oddala apelację pozwanej;
4. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania w instancji odwoławczej.

Sygn. akt V Ca 1932/11

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 25 października 2010 roku Sąd Rejonowy dla Warszawy Śródmieścia w Warszawie w sprawie z powództwaK. B.iR. J.przeciwkoI. G.o zapłatę:
I. zasądził odI. G.na rzeczK. B.iR. J.kwoty po 6.185,59 zł (sześć tysięcy sto osiemdziesiąt pięć złotych i 59/100) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 2 września 2010r. do dnia zapłaty;
II. w pozostałym zakresie powództwo oddalił;
III. zasądził wzajemnie od stron koszty procesu ustalając, iżI. G.wygrała proces w 75%, aK. B.iR. J.po 12,5% każde z nich zgodnie z zasadą stosunkowego rozdzielenia kosztów procesu.

Podstawą tego wyroku były następujące ustalenia i rozważania:
Dnia 15 lipca 2006 roku zmarłA. J. (1), po którym spadek, na podstawie testamentu notarialnego z dnia 01 kwietnia 1998 roku, nabyła w całościI. G.. W testamencie zmarły wydziedziczył jednocześnie swoje dzieci:A. J. (2)iD. R.z domuJ.z powodu nie dopełniania wobec niego obowiązków rodzinnych, a w szczególności całkowitego braku zainteresowania i opieki w chorobie.
A. J. (1)po śmierci żonyC. J., tj. od dnia 16 listopada 2001 roku, zamieszkiwał samotnie wlokalu nr (...)o powierzchni 46,47m2, przyulicy (...). Lokal ten był w bardzo złym stanie technicznym, nie był remontowany ani odnawiany od kilkudziesięciu lat i wymagał kapitalnego remontu w tym wymiany stolarki okiennej i drzwiowej, instalacji sanitarnych, mebli, instalacji wodno-kanalizacyjnej. Lokal był też zagrzybiony. Po śmierciA. J. (1)mieszkanie zostało wyremontowane przez pozwaną i jej męża. W skład spadku poA. J. (1)wchodził udział o wartości 1/2 spółdzielczego własnościowego prawa do tego lokalu mieszkalnego, gdyż prawo to przysługiwało małżonkom:A. J. (1)iC. J., po którejI. G.na podstawie testamentu notarialnego z dnia 1.06.1999 roku odziedziczyła spadek.
Wartość rynkowa przedmiotowego lokalu określona na podstawie opinii - operatu szacunkowego z dnia 28 lipca 2009 roku, sporządzonego przez biegłego sądowego ds. wyceny nieruchomości -J. R.oraz opinii uzupełniającej sporządzonej przez biegłego sądowego ds. wyceny nieruchomościA. P.wynosi 459.416,00 zł, w tym wartość nakładów dokonanych na lokal po 15 lipca 2006 roku na kwotę 63.538,00 zł, tj. wartość tego lokalu na datę otwarcia spadku bez dodania wartości poniesionych na niego nakładów wynosiła 395.878 zł.
DzieciA. J. (1)nie utrzymywały z nim żadnych kontaktów, a wnuków w ogóle nie znał (bezsporne). Jego synA. J. (2)w wieku 19 lat wyprowadził się z domu, w którym zamieszkiwał z ojcem i jego drugą żoną i od tamtej pory pozostawał z nimi skłócony.A. J. (1)zarzucał swoim dzieciom, zwłaszcza córce, brak poszanowania i akceptacji jego drugiej żony -C. J.. W ostatnim okresie życiaA. J. (1)nie mógł liczyć na opiekę ze strony dzieci, gdyż nie utrzymywały one z nim praktycznie żadnych kontaktów. Większość sąsiadów i znajomych nie wiedziała nawet, że ma on dzieci i wnuki, a jeśli nawet wiedziała, to nigdy ich u niego nie widziała.A. J. (1)był osobą schorowaną, miał problemy z chodzeniem, jednak nie chciał się wyprowadzić ze swojego mieszkania. Jedynymi osobami, na które mógł liczyć i które sprawowały nad nim opiekę oraz udzielały mu pomocy i wsparcia była pozwana i jej mąż. Pozwana zamieszkiwała wówczas pozaW., a mimo to odwiedzała zmarłego nawet kilka razy w tygodniu, przygotowywała mu posiłki, robiła zakupy, prała i sprzątała, dbała też o jego opiekę zdrowotną. Pozwana ze środków własnych kupiłaA. J. (1)wózek inwalidzki.A. J. (1)często nie odbierał telefonu i wtedy pozwana odwiedzała go, by sprawdzić czy nic mu się nie stało, czy nie potrzebuje natychmiastowej pomocy, poświęcając na to swój wolny czas i często odwołując wcześniej zaplanowane inne zajęcia. Aby nie czuł się samotny, był też zabierany przez pozwaną na imprezy rodzinne. Podczas pobytu w szpitalu,A. J. (1)odwiedzała wyłącznie pozwana, jej mąż i siostra pozwanej. Koszty pogrzebu pokryła takżeI. G..
A. J. (1)miał czworo wnuków:K. B.iR. J.- dzieci synaA. J. (2)orazF. R.iŁ. R.- dzieci córkiD. R.z domuJ..

Sąd Rejonowy zaznaczył, iż zgodnie z przepisem zawartym wart. 1008 k.c.spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czczi;
3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych;
zaś przyczyna wydziedziczenia zgodnie zart. 1009 k.p.c.powinna wynikać z treści testamentu.
A. J. (1)miał dwoje dzieci:A. J. (2)iD. R., którzy jako spadkobiercy ustawowi byli uprawnieni do zachowku. Jednakże w testamencie z dniaA. J. (1)do całości spadku powołałI. G.wydziedziczając  swoje dzieci. Zgodnie z przepisem zawartym wart. 1011 k.c.zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.
Dalej Sąd I instancji podkreślił, żeA. J. (2)iD. R.mają po dwoje dzieci, które są uprawnione zgodnie zart. 1011 k.c.., zatem wysokość ich zachowku winna wynosić po 1/8 masy spadkowej, gdyż nie są ani małoletni ani niezdolni do pracy. Kwestią, która pozostawała do rozstrzygnięcia przez Sąd, było stanowisko wyrażone przez pozwaną, iż zgodnie zart.5k.c.zasądzenie na rzecz powodów zachowku byłoby sprzeczne z /zasadami współżycia społecznego.
W niniejszej sprawie powodowie sami przyznają, że nie utrzymywali ze zmarłym żadnych kontaktów, nie interesowali się jego życiem i zdrowiem podobnie jaki ich wydziedziczeni rodzice, którzy przyznali, że ich kontakty ze zmarłym były bardzo rzadkie i że odczuwał za to do nich żal.
Sąd Rejonowy stwierdził, że w niniejszej sprawie podzielił całkowicie stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 19 maja 1981 roku, sygn. III CZP 18/81, w którym stwierdził, że „w sprawie o zachowek nie jest wyłączone obniżenie wysokości należnej z tego tytułu sumy na podstawieart. 5 k.c.
Sąd I instancji zaznaczył nadto, iż w sytuacji, gdy głównym składnikiem spadku jest spółdzielcze prawo do lokalu, domek czy lokal stanowiący odrębną własność, który służy do zaspokojenia niezbędnych potrzeb mieszkaniowych zobowiązanego do zapłaty zachowku w razie braku praktycznie innych możliwości zaspokojenia tych potrzeb, inne zaś składniki spadku nie wystarczają na pokrycie zobowiązania z tytułu zachowku, nie można by wyłączyć - przy rozważaniu poza tym sytuacji majątkowej i osobistej zobowiązanego do zapłaty należności z tytułu zachowku i uprawnionego do zachowku - dopuszczalności przyjęcia, iż w konkretnych okolicznościach żądanie zapłaty pełnej należności z powyższego tytułu pozostałoby w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.).
Zdaniem Sądu Rejonowego niewątpliwie w niniejszej sprawie całkowicie uzasadnione jest obniżenie sumy zachowku ze względu na zasady współżycia społecznego. Oczywiście niesprawiedliwym, w ocenie Sądu, byłoby nałożenie na pozwaną, która poświęciła wraz z rodziną wiele lat życia na opiekę nad osobą dla niej tylko spowinowaconą (mężem jej babci), obowiązku zapłaty całej kwoty zachowku na rzecz wnuków spadkodawcy, którzy nawet nigdy go nie widzieli, nie pomogli mu w trudnych chwilach i byli całkowicie obojętni na jego los. Powodowie nie kwestionowali nigdy, iż nie znali właściwie spadkodawcy. W ocenie Sądu I instancji, spadkodawca zapisując swój majątek w testamencie pozwanej właśnie chciał się jej odwdzięczyć za lata opieki nad nim i nad żoną wydziedziczając właśnie z powodu braku kontaktów swoje dzieci. Zdaniem Sądu Rejonowego, tylko z powodu nieznajomości prawa i braku pouczenia przez notariusza nie wydziedziczył zstępnych wydziedziczonych zstępnych, gdyż powody wydziedziczenia w ich przypadku byłyby takie same. Sąd dał wiarę pozwanej, iż w przedmiotowym lokalu mieszka i przebywa, gdyż znalazło to potwierdzenie w zeznaniach innych świadków, którym powodowie nie zaprzeczyli.
Mając powyższe rozważania na uwadze Sąd Rejonowy uznał, iż kwota 6.185,59 zł zasądzona na rzecz każdego z powodów jest kwotą odpowiednią właśnie ze względu na zasady współżycia społecznego. Stanowi ona 25% kwoty należnego na rzecz każdego z powodów zachowku i biorąc pod uwagę ich stosunek doA. J. (1)jak i opiekę, jaką otoczyła powódka spadkodawcę należy uznać, iż jest ona całkowicie wystarczająca i stanowiąca realizację prawa zstępnych o zachowku.

Apelację od powyższego wyroku wnieśli powodowie oraz pozwana.
Powodowie zaskarżyli wyrok w części, tj. ponad kwotę 6.185,59 zł. zarzucając mu:

1
naruszenie prawa materialnego, tj.art. 991 § 1 k.c.,art. 1011 k.c.,art. 5 k.c.poprzez błędną ich interpretację;

2
naruszenie prawa procesowego;

3
niewyjaśnienie wszystkich okoliczności niezbędnych do wyjaśnienia sprawy;

4
sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z zebranym w sprawie materiale dowodowym.

W konkluzji skarżący wnieśli o zmianę wyroku w części ponad kwotę 6.185,59 zł i uwzględnienie powództwa w całości lub uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Pozwana zaskarżyła wyrok w całości, zarzucając mu błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę, polegający na przyjęciu tezy, iż pozwana zobowiązana jest do zapłaty jakiejkolwiek kwoty na rzecz powodów oraz naruszenieart. 991 § 1 k.c.z tych samych powodów.
Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacji powodów nie można odmówić częściowej słuszności.
W pierwszej kolejności wskazać należy, iż normaart.5 k.c.ma charakter wyjątkowy i można ją stosować jedynie w sytuacji, gdy w inny sposób nie można zabezpieczyć interesu osoby zagrożonej wykonaniem prawa podmiotowego przez inną osobę. Przegląd orzecznictwa z ostatnich lat wskazuje na to, iż Sąd Najwyższyart.5 k.c.rzeczywiście stosuje jedynie w wyjątkowych wypadkach.
Zasady współżycia społecznego w rozumieniuart. 5 k.c.są pojęciem pozostającym w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności danej sprawy i w takim całościowym ujęciu wyznaczają podstawy, granice i kierunki rozstrzygnięcia w sytuacjach wyjątkowych, które przepis ten ma na względzie. Dla jego zastosowania konieczna jest ocena całokształtu szczególnych okoliczności rozpatrywanego wypadku, w ścisłym powiązaniu nadużycia prawa z konkretnym stanem faktycznym. Na jego podstawie nie można konstruować dyrektyw o charakterze ogólnym i dokonywać uogólnień nawet w sytuacjach uznawanych za typowe (op. cit. St. Dmowski str. 37). W praktyce stosowania prawa, a zwłaszcza w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że na zasady współżycia społecznego może w zasadzie powoływać się tylko ten, kto sam swego prawa nie nadużywa.
Wydaje się, iż przedstawione wyżej zasady przy stosowaniu dobrodziejstwa płynącego zart. 5 k.c.umknęły uwadze Sądu Rejonowego. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż postępowanie spadkodawcy względem własnych dzieci nosiło znamiona drastycznego wręcz naruszenia zasad współżycia społecznego i powszechnie uznawanych norm etycznych. Trudno doprawdy inaczej ocenić fakt oddania przezA. J. (1)kilkuletniego syna do(...)kilkunastoletniej córki do rodziny na wieś, po śmierci ich matki i po związaniu się spadkodawcy z kobietą posiadającą trójkę własnych dzieci. W świetle więc całokształtu materiału dowodowego sprawy, a w szczególności zeznańA. J. (2)(syna) iD. R.(córki) – nad którymi Sąd meriti w ogóle nie pochylił się – ich zachowanie, unikanie ojca wydaje się ze wszech miar do zaaprobowania. Tym samym za nietrafne uznać trzeba wywody w tym względzie zawarte w rozważaniach Sądu Rejonowego. Również nie utrzymywanie kontaktów powodów (wnuków) z dziadkiem, w obliczu zaistniałego stanu rzeczy – wyżej wymienionego – nie może być oceniane jako oczywiste naruszenie norm współżycia społecznego, jak to błędnie usiłował wykazać Sąd meriti. Zasadnie nadto wskazują apelujący powodowie, iż nieuprawnionym było stwierdzenie Sądu Rejonowego, iż „tylko z powodu nieznajomości prawa i nie pouczenia przez notariuszaA.J.nie wydziedziczył nie wydziedziczonych zstępnych”. Taka konstatacja nie znajduje jakiegokolwiek oparcia w materiale dowodowym sprawy i jest przekroczeniem przez Sąd Rejonowy ram zakreślonych przepisemart. 233 k.p.c.i stanowi niedozwoloną nadinterpretację.
Skoro więc brak było podstaw do miarkowania należnego powodom zachowku w oparciu o przepisart. 5 k.c.należało orzeczenie to po myśliart. 386 § 1 k.p.c.w tej części zmienić. Wskazać przy tym należy, iż podawana w apelacji (ale i również w toku postępowania pierwszoinstacyjnego) kwota zachowku w wysokości „po 49.601 zł” nijak ma się do prawidłowej rzeczywistej wartości schedy spadkowej ustalonej przez Sąd meriti. Przyjmując więc te ustalenia (oparte na opinii biegłego), wartość przedmiotowego lokalu to 395.878 zł, zaś wartość 1/8-ej – czyli należnego wszystkim wnukom zachowku – to kwota 98.969,5 zł. Na każdego więc wnuka –tu jedynie sprawa dotyczy dwójki z nich– przypada po 24.742 zł i taką kwotę należało zasadzić, oddalając z mocyart. 385 k.p.c.apelację powodów w pozostałej części. Sąd Okręgowy nie miał jednocześnie możliwości dokonania korekty kosztów postępowania w pierwszej instancji wobec nie zaskarżenia tej części orzeczenia.
W świetle powyższych wywodów apelacja pozwanej uznana być musi za oczywiście bezzasadną – a contrario. Skoro bowiem zdaniem Sądu Okręgowego w sprawie niniejszej nie było podstaw do zastosowaniaart. 5 k.c.i obniżenia wysokości zachowku, to tym bardziej nie można postulować o całkowite zniwelowanie zachowku.
Z tych względów Sąd Okręgowy apelację pozwanej po myśliart. 385 k.p.c.oddalił. O kosztach za instancję odwoławczą orzeczono w oparciu oart. 100 k.p.c.