Sąd Apelacyjny w Łodzi
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1156/12
Data wyroku: 2013-02-27 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Michał Kłos, Wiesława Kuberska, Małgorzata Stanek
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 k.c., art. 1000 k.c.

Sygn. akt I ACa 1156/12
I ACz 1453/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 27 lutego 2013r.

Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Michał Kłos (spr.)

Sędziowie:

SSA Wiesława Kuberska
SSA Małgorzata Stanek

Protokolant:

st.sekr.sądowy Jacek Raciborski

po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2013r. w Łodzi
na rozprawie
sprawy z powództwaM. K. (1),K. K. (1)iJ. K.
przeciwkoB. Z. (1)iD. Z.
o zachowek
na skutek apelacji pozwanejB. Z. (1)
od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi
z dnia 13 czerwca 2012r. sygn. akt II C 949/10
oraz na skutek zażalenia powodów na postanowienie zawarte w punkcie III i IV oraz I 1b wyżej wymienionego wyroku

1
oddala apelację i zażalenie;

2
zasądza od pozwanejB. Z. (1)na rzecz powodaM. K. (1)kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych, a na rzecz powódkiK. K. (1)kwotę 1800 (jeden tysiąc osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym.

I ACa 1156 / 12
I ACz 1453 / 12

UZASADNIENIE
PowodowieM. K. (1),K. K. (1)iJ. K.wystąpili przeciwko pozwanymB. Z. (1)iD. Z.o zasądzenie kwot z tytułu zachowku poM. K. (2). Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Łodzi zasądził w punkcie I sentencji odB. Z. (1)iD. Z.w częściach równych na rzeczM. K. (1)kwotę 164.958,33 zł z ustawowymi odsetkami od kwoty 112.444 zł od dnia 15 lipca 2010 r. do dnia zapłaty i od kwoty 52.514,33 zł od dnia 15 marca 2012 r. do dnia zapłaty i kwotę 2.666,93 zł tytułem zwrotu kosztów procesu oraz na rzeczK. K. (1)kwotę 21.468,75 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 15 lipca 2010 r. do dnia zapłaty i oddalił powództwo oraz orzekł o pozostałych kosztach procesu w ten sposób, że w punkcie III sentencji zasądził odJ. K.na rzeczB. Z. (1)iD. Z.kwoty po 3.690,22 zł tytułem zwrotu kosztów procesu i w punkcie IV sentencji odK. K. (1)na rzeczB. Z. (1)iD. Z.kwoty po 1.600,18 zł tytułem zwrotu kosztów procesu a także nakazał ściągnąć nieuiszczone koszty sądowe. Powyższy wyrok zapadł w oparciu o następujące ustalenia faktyczne, które Sąd Apelacyjny podziela.
M. K. (2), zmarła w dniu 3 czerwca 2009 r., pozostawiwszy mężaM. K. (1)oraz troje dzieci:K. K. (1),J. K.orazB. Z. (1). Do całego spadku w testamencie powołałaK. K. (1)iJ. K.,B. Z. (1)i jej synów:D. Z.iB. Z. (2)natomiast pozbawiła zachowku. Postanowieniem z dnia 22 lutego 2010 r. Sąd Rejonowy dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi stwierdził nabycie spadku na podstawie testamentu na rzeczK. K. (1)iJ. K..
Spadkodawczyni wraz z mężem rozdysponowali cały swój majątek w skład którego wchodziło gospodarstwo rolne o pow. 4,48 ha położone wŁ.przyul. (...). Nieruchomość ta została podzielona na działki budowlane a następnie przeznaczona na sprzedaż i stopniowo sprzedawana i darowana. W dniu 15 czerwca 1989 r. małżonkowieK.darowali swojej córceK.i zięciowiJ.małż.K.niezabudowanądziałkę nr (...)położoną wŁ.przyul. (...)o pow. 2106 m2. W dniu 13 lipca 1998 r. z kolei małż.K.darowali swojej drugiej córceJ. K.niezabudowanądziałkę gruntu nr (...)o pow. 1809 m2. Z kolei w dniu 16 października 2002 r. darowali córceB. Z. (1)i wnukowiD. Z.nieruchomość położoną wŁ.przyul. (...)o łącznej pow. 1,20 ha, przy czym obdarowani ustanowili na rzecz darczyńców służebność mieszkania w dwóch pokojach i kuchni na parterze domu mieszalnego, będącego przedmiotem darowizny. Ponadto obdarowani zobowiązali się do sprawienia darczyńcom pogrzebu według zwyczajów miejscowych. Pozostałe działkiM. K. (2)wraz z mężem sprzedali, pieniądze ze sprzedaży spożytkowali na budowę domu na nieruchomości darowanej pozwanym, budowę domu na działce darowanejK. K. (1)i spłatę kredytu a także dalsze darowizny na rzecz dzieci.
Wartość rynkowa nieruchomości darowanej pozwanym według stanu z dnia dokonania darowizny i cen z daty orzekania wynosi 1.516.000 zł, wartość nieruchomości darowanej małż.K.wynosi 409.000 zł a nieruchomości darowanejJ. K.– 259.000 zł.
Na tereniedziałki nr (...)małż.K.zbudowali dom. Istniejący na terenie działki darowanej pozwanej i jej synowi budynek mieszkalny został przez pozwaną i jej męża rozbudowany.
PowódM. K. (1)ma 92 lata, utrzymuje się z emerytury. Powódki i pozwana również są emerytkami, pozwanyD. Z.jest zatrudniony na stanowisku magazyniera w pełnym wymiarze czasu pracy. Na jego utrzymaniu pozostaje czworo małoletnich dzieci.
Powyższe ustalenia faktyczne Sąd pierwszej instancji oparł na zeznaniach świadka, stron a w zakresie wyceny nieruchomości – na opinii biegłej. Opinię tę Sąd Okręgowy uznał za rzetelną. Ustalając skład spadku poM. K. (2)Sąd Okręgowy nie uwzględnił twierdzeń stron o czynionych przez nią darowiznach pieniężnych na rzecz córek. Relacje te nie zostały poparte żadnymi dowodami.
W oparciu o powyższe ustalenia faktyczne Sąd pierwszej instancji uznał powództwo za częściowo uzasadnioneart. 981 i 1000 k.c.Powodom przysługuje roszczenie o wyrównanie zachowku, którego podstawę obliczenia stanowią wyłącznie darowizny dokonane na rzecz powódek i pozwanych. Ułamek stanowiący podstawę wyliczenia zachowku dla powoda wynosi 1/6, dla powódek po 1/8 części. Ponieważ darowizny dokonywane były przez spadkodawczynię wraz z mężem, w skład substratu zachowku wchodzi udział w ½ darowanych nieruchomości o wartości łącznie 989.750 zł. PowodowiM. K. (1)należy się kwota 164.958,33 zł, powódkom zaś kwoty po 123.718,75 zł. Wartość darowizny uczynionej na rzeczJ. K.wynosi 129.500 zł, a zatem przekroczyła wartość należnego jej zachowku, co spowodowało oddalenie jej powództwa.K. K. (1)otrzymała darowiznę o wartości 102.250 zł (darowizna uczyniona została na rzecz jej i męża, stąd jako wartość podlegająca zaliczeniu pozostaje 1/4 wartości nieruchomości. Do wyrównania zachowku pozostała zatem na jej rzecz kwota 21.468,75 zł.
Rozstrzygnięcie o odsetkach ustawowych Sąd Okręgowy uzasadnił treściąart. 481 k.c.
Powyższy wyrok zaskarżony został przez pozwanych w części uwzględniającej powództwo, przy czym apelacja pozwanego została prawomocnie odrzucona postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2012 r. Apelująca zarzuciła wadliwe ustalenie wartości nieruchomości stanowiącej substrat zachowku, pominięcie w rozliczeniach poczynionych na rzecz powódek darowizn, wreszcie naruszenie prawa materialnego –art. 5 k.c.poprzez jego niezastosowanie. W konkluzji wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa oraz zasądzenie na jej rzecz od powodów kosztów procesu za obie instancje. W odpowiedzi na pozew powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie na ich rzecz od apelującej zwrotu kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym.
Na postanowienie w przedmiocie kosztów procesu zawarte w punkcie I,1,b oraz III i IV sentencji zażalenie złożyli powodowie. Wnieśli o zmianę postanowienia Sądu i nieobciążenie powódkiJ. K.iK. K. (1)kosztami procesu pozwanych oraz zasądzenie na rzeczM. K. (1)od pozwanych zwrotu kosztów postępowania. Pozwani wnieśli o oddalenie zażalenia.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja nie jest uzasadniona. W pierwszym rzędzie odniesienia się wymagają zarzuty naruszenia prawa procesowego, które kwestionują ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w części, w której Sąd pierwszej instancji nie przyjął do podstawy ustalenia zachowku ( substratu zachowku ) poczynionych przezM. K. (2)i jej męża darowizn pieniężnych. Przede wszystkim należy stwierdzić, że jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadził wnioski logicznie, poprawne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego, to taka ocena dowodów nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów przewidzianej wart. 233 § 1 k.p.c., choćby dowiedzione zostało, że z tego samego materiału dałoby się wysnuć równie logiczne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego wnioski odmienne. Tylko w przypadku wykazania, że brak jest powiązania, w świetle kryteriów wyżej wzmiankowanych, przyjętych wniosków z zebranym materiałem dowodowym, możliwe jest skuteczne podważenie oceny dowodów dokonanej przez sąd; nie jest tu wystarczająca sama polemika naprowadzająca wnioski odmienne, lecz wymagane jest wskazanie, w czym wyraża się brak logiki lub uchybienie regułom doświadczenia życiowego w przyjęciu wniosków kwestionowanych ( tak wyrok SN z dnia 20 stycznia 2005 r., I UK 137 / 04, LEX nr 602671 ). Skuteczne postawienie zarzutu naruszenia przez sądart. 233 § 1 k.p.c.wymaga wykazania, że sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, to bowiem jedynie może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie strony o innej niż przyjął sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena sądu ( tak wyrok SA w Poznaniu z dnia 21 maja 2008 r., I ACa 953 / 07, LEX nr 466440 ).
Trafnie zatem uznał Sąd pierwszej instancji, że kwoty darowizn nigdy przez pozwanych nie zostały nawet sprecyzowane co do ich wysokości i daty, w jakiej miały być wręczane. W apelacji pojawia się suma określona jako: „co najmniej kilkaset tysięcy złotych”. Jedynie w zeznaniach pozwanej kwota ta została wskazana – ( k. 498 o.). Brak jednak na tę okoliczność innych dowodów. Także zeznania świadkaM. Z.nie zawierają żadnych kwot, świadek zeznał, że nie zna wysokości kwot przeznaczonych przez teściów na budowę domu powódki – ( k. 134 o.). Budowy domów stron odbywały się systemem tzw. „gospodarczym”. Ewentualne przekazywanie pieniędzy – jeśli do niego dochodziło – następowało bez zadbania o stronę dokumentacyjną. W czasie trwania budowy zarówno powódka jak i pozwana oraz ich mężowie pracowali zawodowo, posiadali oszczędności, mieli również możliwość zaciągania dodatkowych zobowiązań i tą drogą finansowania budowy. W tej sytuacji należy uznać, że powódka nie udowodniła istnienia tych darowizn, a wypada pamiętać, że ciężar dowodu tej okoliczności spoczywał na niej (art. 6 k.c.).
Wbrew odmiennemu poglądowi apelującej, Sąd pierwszej instancji miał również podstawy do oparcia swoich ustaleń na opinii biegłej. Przede wszystkim należy stwierdzić, że dowód z opinii biegłego jest dowodem szczególnym, jest bowiem dopuszczony na okoliczności wymagające wiedzy specjalistycznej (art. 278 § 1 k.p.c.). To oznacza, że wprawdzie podlega ocenie przez sąd w ramach swobodnej oceny, to jednak jej kryteria są inne, niż te, które odnoszą się do pozostałych dowodów. Sąd nie może bowiem przy wykorzystaniu chociażby własnej wiedzy, kwestionować ustaleń biegłego. Może natomiast ocenić opinię pod kątem jej zupełności, rzetelności w świetle wiedzy ogólnej, czy też poprawności logicznej.
Oceniając z tego punktu widzenia opinię biegłej należy stwierdzić, że po pierwsze, biegła udzieliła rzetelnej i logicznej odpowiedzi na zadane jej pytania. Po drugie, po sporządzeniu uzupełniającej opinii i wysłuchaniu biegłej, pozwani nie kwestionowali opinii i nie wnosili o dopuszczenie dowodu z innego biegłego. Istotnie, dladziałki (...), przez którą przebiega rów, nie sposób odnaleźć w przepisachrozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzenia operatu szacunkowego( Dz. U. Nr 127, poz. 2109 ze zm.) jednoznacznego porównania. Biegła mogła zatem doszukiwać się analogii z § 45 pkt 1 rozporządzenia, w którym mowa o nieruchomościach zadrzewionych, zakrzewionych lub leśnych – ( opinia – k. 371, opinia uzupełniająca biegłej – k. 453 ). Odnosząc się do kolejnego zarzutu, że nieruchomość darowana pozwanym charakteryzuje się pofałdowanym terenem, rzekomo uniemożliwiającym zabudowę, należy stwierdzić, że zarzut ten nie pojawił się w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji. Biegła nie mogła zatem wprost odnieść się do niego. Z uzasadnienia opinii wynika natomiast, że biegła brała pod uwagę zarówno warunki zabudowy, jak i cechy geofizyczne terenu. Biegła uwzględniała w swoich ustaleniach ceny transakcyjne nieruchomości usytuowanych na terenie blisko położonym nieruchomości wycenianej – ( tak wywód co do działek:(...),(...),(...)i(...)a także co dodziałki (...)- k. 371 opinii ).
W świetle niewadliwych zatem ustaleń faktycznych pozostaje pytanie, czy Sąd pierwszej instancji prawidłowo zastosował prawo materialne, co podlega ocenie Sądu drugiej instancji z urzędu. W niniejszym stanie faktycznym, w którym w dacie otwarcia spadku poM. K. (2)brak było majątku spadkowego, podstawę ustalenia zachowku – zgodnie z treściąart. 1000 § 1 k.c.- stanowiła otrzymana przez pozwanych darowizna. Łączna wartość udziału w majątku wspólnym małż.K., która wchodzi w skład spadku poM. K. (2), obliczona według stanu z daty czynienia darowizn a cen z daty orzekania, zamyka się kwotą 1.516.000 zł. Udziały powodów, wynikające z dyspozycjiart. 991 § 1 k.c.to 1/6 w odniesieniu do powoda i 1/8 w odniesieniu do powódek. Jak trafnie przyjął Sąd pierwszej instancji, do substratu zachowku wchodzi połowa wartości nieruchomości darowanej pozwanym – 758.000 zł, połowa wartości darowanej powódceJ. K.oraz ¼ wartości nieruchomości darowanej małż.K.. Łączna wartość tych praw majątkowych zamyka się kwotą 989.750 zł. To oznacza, że powodowi należy się suma 164.958,33 zł, powódkom zaś kwoty po 123.718,75 zł. ( co po zaliczeniu na udziałJ. K.otrzymanej przez nią działki spowodowało oddalenie jej powództwa ).
Również rozstrzygnięcie o należnych odsetkach ustawowych powiadaart. 455 i 481 k.c.Roszczenie o zachowek staje się wymagalne według ogólnych reguł wskazanych wart. 455 k.c.Natura prawna długu z tytułu zachowku nie różni się zasadniczo od innych długów spadkowych, o jakich mowa wart. 922 § 3 k.c., z tym jedynie, że w sposób odmienny ustawodawca ukształtował zakres odpowiedzialności, co wynika z treści przepisuart. 1000 § 2 k.c.W tej sytuacji wymagalność tego długu wynika z zasad ogólnych, zawartychart. 455 k.c.
Nie można doszukiwać się sprzeczności wystąpienia z żądaniem wypłacenia zachowku z zasadami współżycia społecznego w rozumieniuart. 5 k.c.Apelujący nie uzasadnili z czego taką tezę należy wyprowadzić. Dla skutecznego skorzystania z ochrony jaką stwarzaart. 5 k.c.osoba, przeciwko której wystąpiono z roszczeniem musi przede wszystkim wskazać w jaką z zasad wynikających z reguł deontologicznych dochodzenie tego roszczenia jest sprzeczne. System zachowku ma z założenia przeciwdziałać takiemu rozdysponowaniu majątkiem ( w drodze czynności
      inter vivoslub testamentu ), które odbyłoby się kosztem najbliższych członków rodziny, pozbawiając ich należnych im sched. Jego założeniem jest zatem dojście do pewnego minimum majątku spadkowego przez osoby z najbliższego kręgu rodzinnego spadkodawcy tzw. osoby uprawnione do zachowku, wymienione wart. 991 § 1 k.c.Jest to cel, którego moralnej słuszności nie da się zanegować. Z faktu, że pomiędzy stronami od szeregu lat trwa nasilony konflikt i toczyły się inne postępowania oraz że powodowie bezskutecznie usiłowali doprowadzić do ustalenia nieważności darowizn nie wynika, że skorzystanie z roszczenia znajdującego swoją podstawę w przepisach o zachowku jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Strony prezentują zbliżony status materialny, dysponują podobnymi dochodami. Jak była o tym wyżej mowa, apelujący nie udowodnili, aby powódka otrzymała jakieś pieniężne darowizny od rodziców.
Mając powyższe względy na uwadze, jak również treśćart. 385 k.p.c., należało apelację oddalić.
O kosztach procesu w postępowaniu apelacyjnym orzeczono na podstawieart. 98 § 1w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.zaś o ich wysokości na podstawie§ 6 pkt 5 i 6w zw. z§ 13 ust 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu( Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).
Odnosząc się do zażalenia należało stwierdzić, co następuje:
Nie jest trafny zarzut sprowadzający się do tezy, że – skoro ostateczne ustalenie wartości darowanych nieruchomości należało do biegłego, powodowie wcześniej nie byli w stanie określić kwotowo swoich roszczeń w sposób prawidłowy tak, aby nie narazić się na niebezpieczeństwo zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. Powyższe twierdzenie zmierza do wykazania, że Sąd winien zastosować normę wyrażoną wart. 100 k.p.c.a w odniesieniu do powódkiJ. K.–art. 102 k.p.c.Strony dzieli – jak była o tym mowa – wieloletni konflikt, owocujący licznymi postępowaniami. Nic nie stało na przeszkodzie wcześniejszemu skorzystaniu z konsultacji prawnej przed wystąpieniem na drogę sądową, czy też sprawdzeniu wartości nieruchomości przy wykorzystaniu chociażby opinii pozasądowej. W realiach tej sprawy – przede wszystkim głębokiego konfliktu dzielącego najbliższych członków rodziny nie było podstaw do zastosowania zasady zniesienia kosztów ujętej wart. 100 k.p.c., która – w konsekwencji – promowałaby stronę powodową, pomimo częściowego nieuwzględnienia jej roszczeń. Sąd pierwszej instancji miał podstawy wart. 100 k.p.c.do zastosowania zasady stosunkowego rozdzielenia kosztów. Z tych samych przyczyn nie było podstaw do zastosowania w odniesieniu do powódkiJ. K.instytucji unormowanej wart. 102 k.p.c.
Odnosząc się do drugiego zarzutu należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie pozwanych łączyło współuczestnictwo formalne. Fakt, że korzystali z tego samego pełnomocnika nie zwalnia powodów od obowiązku zwrotu kosztów procesu każdemu z nich.
Kierując się powyższymi względami należało oddalić zażalenie stosownie doart. 385w zw. zart. 397 § 2 k.p.c.