Sąd Okręgowy w Elblągu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ca 29/13
Data wyroku: 2013-03-20 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Aleksandra Ratkowska, Arkadiusz Kuta, Krzysztof Nowaczyński
Słowa kluczowe: Uczestnik Postępowania
Podstawa prawna: art. 510 k.p.c.

Sygn. akt I Ca 29/13

POSTANOWIENIE
Dnia 20 marca 2013 r.

Sąd Okręgowy w Elblągu I Wydział Cywilny
w składzie następującym:

Przewodniczący: SSO Krzysztof Nowaczyński
Sędziowie: SO Aleksandra Ratkowska
SO Arkadiusz Kuta /spr./
Protokolant:  st. sekr. sąd. Danuta Gołębiewska

po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2013 r. w Elblągu
na rozprawie
sprawy z wnioskuT. K.
o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych braku oświadczenia spadkowego

na skutek apelacji wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Rejonowego w Elblągu
z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt IX Ns 237/12

postanawia:

uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu w Elblągu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.

Sygn. akt I Ca 29/13

UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w Elblągu oddalił wniosekT. K.o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po synu wnioskodawcyZ. K..
Ustalił Sąd pierwszej instancji , żeZ. K.był kawalerem . Zamieszkiwał wraz z ojcemT. K.i bratemJ. K.wN.. W ostatnim czasie nie pracował , pobierał rentę socjalną . Nadużywał alkoholu . Nie miał nikogo na utrzymaniu . Nie posiadał majątku .
W dniu 15 listopada 2010 rokuZ. K.zaciągnął w Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo – Kredytowej(...)wT.pożyczkę na cele mieszkaniowe w kwocie 25.000 zł , którą zobowiązał się spłacić do dnia 9 listopada 2015 roku .
Z. K.zmarł 28 kwietnia 2011 roku nie spłaciwszy zaciągniętej pożyczki. O śmierci synaT. K.dowiedział się w tym samym dniu . Kasa Oszczędnościowo – Kredytowa(...)wystosowała doJ. K.informację o długu brata . W maju 2011 rokuJ. K.rozmawiał zT. K.o długu . Zdecydowali , że z powodu braku środków nie spłacą pożyczki .
Na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2012 rokuT. K.złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku poZ. K..
Wskazano dalej , że zgodnie zart. 1019 § 1 k.c.jeżeli oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku zostało złożone pod wpływem błędu , stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli z następującymi zmianami : uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem ; spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć , czy i jak spadek przyjmuje , czy też go odrzuca . Spadkobierca , który pod wpływem błędu nie złożył żadnego oświadczenia w terminie , może w powyższy sposób uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu (art. 1019 § 2 k.c.) . Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd (art. 1019 § 3 k.c.) . Uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia lub niezachowania terminu do jego złożenia wygasa w razie błędu - z upływem roku od jego wykrycia (art. 88 § 2 k.c.w zw. zart. 1019 § 1 k.c.) .
Wywodził Sąd pierwszej instancji , za tezami z orzeczeń Sądu Najwyższego , że podstawę uchylenia się przez spadkobiercę od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku może stanowić błąd prawnie doniosły , a błędem takim nie jest nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca w związku przyczynowym z niedołożeniem przez spadkobiercę należytej staranności w ustalaniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego . O błędzie co do przedmiotu spadku można mówić wtedy , gdy brak wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego nie jest wynikiem braku staranności po stronie spadkobiercy . Poprzestanie na pozbawionym jakichkolwiek konkretnych podstaw przypuszczeniu dotyczącym stanu majątku spadkowego nie może być uznane za błąd istotny , lecz za lekkomyślność , która nie stanowi podstawy uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia . Podstawę tezy o niedołożeniu należytej staranności powinna stanowić ocena uwzględniająca konkretne okoliczności sprawy , nieodzowne do ustalenia , jakich aktów staranności można było wymagać od strony . W kontekście oświadczeń spadkowych przy powoływaniu się na błąd co do przedmiotu spadku , chodzi o konkretne działania zmierzające do uzyskania wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego . Niepodjęcie określonych , uzasadnionych w danej sytuacji działań mogłoby prowadzić do oceny o niedołożeniu przez spadkobiercę należytej staranności wyłączającej skuteczne powołanie się na błąd co do przedmiotu spadku .
Wykorzystując zeznania świadkaJ. K., który zrelacjonował kiedy i w jakich okolicznościach wnioskodawca uzyskał wiedzę co do długu spadkowego , Sąd pierwszej instancji przyjął , że co najmniej od maja 2011 roku nie mógł on pozostawać w błędzie co do rzeczywistego stanu majątku spadkowego . Posiadał bowiem wiedzę , że w skład spadku wchodził dług wobec Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo – Kredytowej(...)wT.. Dysponując taką wiedzą mógł złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku poZ. K.z zachowaniem przewidzianego terminu . Na przeszkodzie temu nie stał wiek wnioskodawcy , jego wykształcenie , ani też stan zdrowia , o czym świadczył fakt , że po uzyskaniu wiedzy o zainicjowanym przez wierzyciela postępowaniu spadkowym skorzystał z pomocy prawnej i niezwłocznie wystąpił z przedmiotowym wnioskiem .
Podsumowując wskazano , że wnioskodawca nie składając oświadczenia , o którym mowa wart. 1012 k.c., w ciągu sześciu miesięcy od dnia , w którym dowiedział się o tytule swego powołania albo od dnia , w którym dowiedział się o długu spadkowym , nie działał pod wpływem błędu prawnie doniosłego . W warunkach przewidzianych wart. 1019 § 1 k.c.nie uchylił się on od skutków prawnych niezachowania terminu , w związku z czym jego wniosek podlegał oddaleniu .
Apelację od tego postanowienia złożyłT. K.domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania . Kwestionował zasadność skorzystania z zeznańJ. K.jako niewiarygodnych , wynikłych ze stresu , który im towarzyszył .

Sąd Okręgowy ustalił i zważył , co następuje :

ApelacjaT. K.okazała się trafna . Artykułowane w niej zarzuty są skąpe , ale ostatecznie stawia się tezę o wyłączeniu zeznańJ. K.jako źródła wiedzy na temat okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia . Jest ona zasadniczo poprawna choć z przyczyn , które Sąd odwoławczy wziął pod uwagę z urzędu . Także do Sądu drugiej instancji należy dbałość aby wszystkie zainteresowane osoby stały się uczestnikami postępowania nieprocesowego . Jeżeli w toku postępowania ujawnią się okoliczności wskazujące na to , że osoba zainteresowana nie jest uczestnikiem postępowania , sąd ma obowiązek wezwania jej do udziału w sprawie (art. 510 k.p.c.) . Przypomnieć zatem trzeba , że w toku postępowania rozpoznawczego przed Sądem pierwszej instancji dołączono akta postępowania z wniosku Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo – Kredytowej(...)wT.z udziałemT. K.,M. K.,J. K.iM. W.o stwierdzenie nabycia spadku poZ. K.( IX Ns 147/12 ) . Dla porządku wskazać można , że w sprawie tej uczestnicy – spadkobiercy ustawowi poZ. K., złożyli oświadczenia o odrzuceniu spadku zaś postanowieniem z 5 września 2012 roku postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku zawieszono z uwagi na wszczęcie postępowań o zatwierdzenie uchylenia się przez spadkobierców od skutków prawnych uchybienia terminowi do złożenia oświadczeń spadkowych . Tymczasem w rozpoznawanej sprawie poprzestano na uczestnictwieT. K.– jednego ze spadkobierców , żądającego zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych uchybienia terminowi do złożenia oświadczenia spadkowego .
Do postępowań o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych uchybienia terminowi do złożenia oświadczeń spadkowych zastosowanie znajduje w pierwszej kolejnościart. 690 k.p.c.Poza dyrektywą aby przeprowadzono rozprawę oraz określeniem skutków prawomocnego zatwierdzenia powodującego zmianę kręgu osób , co do których nabycie spadku już stwierdzono , nie reguluje się zasad postepowania o zatwierdzenie . W szczególność nie wskazuje osób , które należy wezwać do udziału w sprawie . Zdaje się nieprzypadkowo , bowiem postępowanie to toczyć się może niezależnie od stwierdzenia nabycia spadku , zwłaszcza poprzedzać jego wszczęcie . Bez wątpienia zatem bywa , że określenie wszystkich osób zainteresowanych jest niemożliwe . Poprzestać można na tych , którzy są wnioskodawcy wiadomi . Wnioskodawca w postępowaniu o zatwierdzenie składa przecież oświadczenie czy spadek przyjmuje czy odrzuca (art. 1019 § 1 pkt 2 k.c.) , a oświadczenie to powinno również zawierać wymienienie wszelkich wiadomych składającemu oświadczenie osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych , jak również wszelkich testamentów, chociażby składający oświadczenie uważał je za nieważne , oraz danych dotyczących treści i miejsca przechowania testamentów (art. 641 § 2 k.p.c.) . Jeżeli postępowanie o zatwierdzenie toczy się wraz ze sprawą o stwierdzenie nabycia spadku krąg uczestników jest oczywisty . Przez samo wyodrębnienie postępowania o zatwierdzenie , obok toczącej się sprawy o stwierdzenie nabycia spadku nic się oczywiście nie zmienia jak chodzi o osoby zainteresowane – są nimi zasadniczo wszyscy uczestnicy postępowania stwierdzeniowego . Stanowisko takie zajął także Sąd Najwyższy w postanowieniu z 6 lipca 2012 roku w sprawie V CSK 313/11 . Co istotne , orzeczenie to zapadło w tożsamej sytuacji procesowej , to jest co prawda w sprawie o wznowienie postępowania o zatwierdzenie uchylenia się przez spadkobierców od skutków prawnych uchybienia terminowi do złożenia oświadczeń spadkowych , ale takiego które toczyło się obok zawieszonej sprawy o stwierdzenie nabycia spadku z wniosku wierzyciela spadkodawcy . Sąd Najwyższy w tych warunkach uznał , że uczestnikami postępowania w przedmiocie uchylenia się przez spadkobiercę od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku są wszyscy uczestnicy postępowania o stwierdzenie nabycia spadku . Jest to stanowisko zrozumiałe jeżeli pamiętać , że rozstrzygnięcie zapadłe na skutek wniosku o zatwierdzenie wpływać może na ustalenie kręgu spadkobierców i ich odpowiedzialność spadkową . W postępowaniu o odebranie oświadczenia spadkowego poprzestać można na zawiadomieniu osób powołanych do dziedziczenia o jego złożeniu , ale dlatego , że sprawa ta ogranicza się do przyjęcia oświadczenia przez sąd . W sprawie o zatwierdzenie jest inaczej - zapada orzeczenie uwzględniające lub oddalające wniosek , a zatem okoliczności uchybienia terminowi podlegają ocenie i jest pole dla prezentowania przez osoby zainteresowane w wyniku tego postępowania ich własnego stanowiska , kwestionowania twierdzeń wnioskodawcy i przedstawiania wniosków dowodowych .
Podsumowując – w sprawie z wnioskuT. K.o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych uchybienia terminowi do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku , wobec toczącego się z osobna postępowania o stwierdzenie nabycia spadku , a zatem ujawnienia kręgu osób zainteresowanych w ustaleniu porządku spadkobrania poZ. K., niezbędne jest wezwanie do udziału w sprawie uczestników postępowania stwierdzeniowego . Dotychczasowe zaniechanie tej czynności nie uzasadniało uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania .
Potrzeba taka ujawniła się dopiero wobec stwierdzenia , że nie rozpoznano istoty sprawy . Sąd pierwszej instancji trafnie uznał , żeart. 1019 k.c.w związku zart. 84 k.c.daje podstawy do uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia spadkowego z powodu błędu co do przedmiotu spadku polegającego na braku wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego niewywołanego brakiem staranności spadkobiercy , to jest zaniechaniem uzasadnionych w danych okolicznościach działań , zmierzających do ustalenia stanu spadku . Przyjął zatem , że wnioskodawca uzyskał wiedzę co do długu spadkowego w maju 2011 roku , a wiec nie mógł pozostawać w błędzie co do rzeczywistego stanu majątku spadkowego . Ustalenie to pozbawione jest jednak podstaw w materiale zebranym w sprawie . Wnioskodawca twierdzi inaczej , a innych dowodów niż jego zeznania nie przeprowadzono . Dopuszczono co prawda dowód z zeznańJ. K.iM. W., ale ich przesłuchanie w charakterze świadków stanowi istotne uchybienie normieart. 259 pkt 3 k.p.c.w związku zart. 300 k.p.c.iart. 13 § 2 k.p.c.- osoba , która może zostać przesłuchana w ramach dowodu z przesłuchania stron ( tu uczestników postępowania nieprocesowego ) , nie może zeznawać jako świadek .
W tym stanie rzeczy , na mocyart. 386 § 4 k.p.c.w związku zart. 13 § 2 k.p.c., orzeczono jak w sentencji . Na podstawieart. 108 § 2 k.p.c.Sądowi pierwszej instancji pozostawiono rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego .