Sąd Okręgowy w Warszawie
VIII Wydział Karny
Sygnatura akt: VIII K 297/08
Data wyroku: 2011-10-12 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Piotr Schab

Sygn. aktVIII K 297/ 08

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 12 października 2011 roku

Sąd Okręgowy w Warszawie, VIII Wydział Karny
w składzie:
Przewodniczący:SSO Piotr Schab

    Protokolant:Ludmiła Wójcik; Renata Niewiadomska; Monika Walicka; Krzysztof Boguszewski; Katarzyna Świdwa; Magdalena Puśko; Małgorzata Skonieczna; Emilia Tlaga; Anna Grotkowska; Mariusz Wójcik

    Przy udziale Prokuratora:Piotra Wojdygi; Bartosza Tymosiewicza; Jolanty Chankowskiej; Piotra Piątka

po rozpoznaniu w dniach: 6 października; 27 października; 11 grudnia 2009 roku; 27 stycznia; 23 lutego; 2 marca; 14 kwietnia; 29 kwietnia; 18 maja; 15 czerwca; 28 września; 18 października; 14 grudnia 2010 roku; 15 lutego; 24 lutego; 19 kwietnia; 30 maja; 7 października 2011 roku,

sprawyE. K. (1),urodzonego w dniu (...)wF., synaJ.iZ.z domuK.

oskarżonego o to, że:
w dniu 13 grudnia 1981 roku wW., będąc funkcjonariuszem państwa komunistycznego – Członkiem Rady Państwa, przekroczył przysługujące mu uprawnienia w ten sposób, że wspólnie z pozostałymi Członkami Rady Państwa uchwalił wbrew treści art. 31 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 1952 roku (Dz. U. z dnia 21 lipca 1976 r.) dekrety z dnia 12 grudnia 1981 roku „ostanie wojennym”; „o przekazaniu do właściwości sądów wojskowych spraw o niektóre przestępstwa oraz o zmianie ustroju sądów wojskowych i wojskowych jednostek organizacyjnych Prokuratury Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w czasie obowiązywania stanu wojennego”; „o postępowaniach szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego”; „ o przebaczeniu i puszczeniu w niepamięć niektórych przestępstw i wykroczeń” oraz podjął uchwałę z dnia 12 grudnia 1981 roku „w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa”, czym działał na szkodę interesu publicznego i prywatnego poprzez ograniczenie praw konstytucyjnych , a w szczególności ustanowienie podstaw do pozbawiania i ograniczenia wolności obywateli polskich – to jest o przestępstwo zart. 231 par. 1 kkw zw. zart. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 roku o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu(Dz. U. z 1998 r. nr 155 poz. 1016)

orzeka

I
na podstawieart. 414 par. 1 kpkw zw. zart. 17 par. 1 pkt 6 kpkpostępowanie karne przeciwko oskarżonemuE. K. (1)umarza;

II
na podstawie§ 14 ust. 2 pkt 5) i § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzęduzasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw.J. W.kwotę 2 880 (dwóch tysięcy ośmiuset osiemdziesięciu) złotych powiększoną o podatek od towarów i usług z tytułu pełnienia obowiązków obrony z urzędu;

III
Na podstawieart. 632 pkt 2 kpkkosztami postępowania obciąża Skarb Państwa.

(...)
(...)
(...)

UZASADNIENIE
Na pdstawie materiału dowodowego ujawnionego na rozprawie głównej sąd ustalił następuący stan faktyczny:

Dnia 12 grudnia 1981 roku Prezes Rady Ministrów Polskiej Rzeczypospolitej LudowejJ. W.skierował do Przewodniczącego Rady PaństwaH. J.wniosek o podjęcie przez Radę Państwa następujących aktow prawnych według projektów, załączonych do wniosku:



uchwały w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa;

dekretu o stanie wojennym;

dekretu o postępowaniach szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego;

dekretu o przebaczeniu i puszczeniu w niepamięć niektórych przestępstw i wykroczeń;

dekretu o przekazaniu do właściwości sądów wojskowych spraw o niektóre przestępstwa oraz o zmianie ustroju sądów wojskowych i wojskowych jednostek organizacyjnych Prokuratury Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w czasie obowiązywania stanu wojennego.

Dokumenty te opatrzone były datą 12 grudnia 1981 roku. Projekty tychże aktów opracowywano wiele miesięcy w Sekretariacie Komitetu Obrony Kraju; nadzór nad tymi pracami sprawował osobiście Sekretarz KOK - generałT. T. (1).
H. J.zwołał posiedzenie Rady Państwa polecając pilne powiadomienie Członków Rady Państwa o powinności przybycia doB.. Posiedzenie rozpoczęto około godziny 1.00 dnia 13 grudnia 1981 roku. Uczestniczyli w tymże posiedzeniu: Przewodniczący Rady PaństwaH. J., Zastępcy Przewodniczącego:Z. T.iK. S., Członkowie Rady Państwa:E. K. (1),E. K. (2),K. M.,W. K.,J. S. (1),K. B. (2),R. R. (1)iM. Ś.jak też osoby, rolą których było przedstawienie Radzie Państwa okoliczności faktycznych i prawnych dających podstawę do podjęcia uchwał zgodnie z wnioskiem Prezesa Rady Ministrów: Sekretarz Komitetu Obrony KrajuT. T. (1),M. D.– kierujący Sekretariatem KOK;T. M.– pracownik tego Sekretariatu,J. S.– Naczelny Prokurator Wojskowy, Prezes Izby Wojskowej Sądu Najwyższego –K. L., Wiceminister SprawiedliwościT. S.oraz Szef Kancelarii Rady PaństwaE. B..
Po rozpoczęciu posiedzenia przezH. J.i przedstawieniu uczestnikom wniosku Prezesa Rady Ministrów, Sekretarz Komitetu Obrony Kraju uzasadniał konieczność wprowadzenia stanu wojennego względami natury społecznej, gospodarczej i politycznej. Zaapelował o akceptację wniosku premieraW. J.. Naczelny Prokurator Wojskowy złożył sprawozdanie, dotyczące projektu dekretu o przekazaniu do właściwości sądów wojskowych spraw o niektóre przestępstwa oraz o zmianie ustroju sadów wojskowych i wojskowych jednostek organizacyjnych Prokuratury Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.T. S.zreferował natomiast dekrety: o postępowaniach szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego oraz o przebaczeniu i puszczeniu w niepamięć niektórych przestępstw i wykroczeń. Podczas podjętej następnie dyskusjiR. R. (1)opowiedział się stanowczo przeciw uchwaleniu aktów prawnych wprowadzających stan wojenny w Polsce.J. S. (1)natomiast podkreślał niemożność zapoznania się z obszerną dokumentacją, poddaną głosowaniu w krótkim czasie przeznaczonym na posiedzenie przez Przewodniczącego Rady Państwa.
Po przystąpieniu do etapu głosowania nad projektami aktów prawnych przedłożonych wraz z wnioskiem Prezesa Rady Ministrów jedynym spośród glosujących, który oponował wobec ich przyjęcia byłR. R. (1).J. S. (1)powstrzymał się od głosowania twierdząc, że niemożność szczegółowego zapoznania się z projektami, przedkładanymi Radzie Państwa wyklucza zajęcie stanowiska w rozstrzyganej materii. Pozostali uczestnicy głosowania, w tym –E. K. (1)oddali głosy zauchwałą w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwaoraz za przedłożonymi im dekretami.
Dnia 13 grudnia 1981 roku Przewodniczący Rady Państwa zarządził publikację uchwały oraz dekretów wprowadzających stan wojenny w Dzienniku Ustaw. Publikacji tej dokonano w Dzienniku Ustaw numer(...)z 1981 roku noszącym datę 14 grudnia 1981 roku, który ukazał się dnia 17 grudnia 1981 roku.

Przedstawiony stan faktyczny ustalono na podstawie: wyjasnie oskarżonegoE. K. (1)– w znacznej części (k. 185 – 198); zeznań świadków:R. R.(k. 493 – 502; 731 – 736 akt Sądu Okręgowego w Warszawie sygn. VIII K 24/ 08);T. S.(k. 244 – 247);E. K. (2)(k. 213 – 220);J. S.(k. 220 – 224);K. L.(k. 11366 – 69, tom 57 akt Sądu Okręgowego w Warszawie, sygn. VIII K 24/ 08);A. K.(k. 248 – 249);J. B. (1)(k. 270 – 271);J. M.(k. 272 – 273);Z. M.(k. 285 – 288);W. J.(k. 349 – 354);W. S.(k. 302 – 304);C. K.(k. 376 – 381);T. T.(k. 13733 – 88, tom LXVIII akt Sądu Okręgowego w Warszawie sygn. VIII K 24/ 08);K. M.(k. 3211 – 3218 tych akt) oraz dokumentów zaliczonych w poczet materiału dowodowego.

OskarżonyE. K. (1)nie przyznał się do popełnienia zarzucanego mu przestępstwa. W wyjaśnieniach, składanych w śledztwie prowadzonym przez Instytut Pamięci Narodowej – Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu wK.wyjaśnił, że do grudnia 1981 roku nie dysponował informacjami o pracach nad wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce. Oskarżony podkreślił, że w okresie tym sytuacja ekonomiczna w kraju gwałtownie pogarszała się; organy państwa traciły możność skutecznego pełnienia ich funkcji.
W dniu 12 grudnia 1981 roku po godzinie 23. 00 do jego mieszkania przybyło dwóch oficerów Wojska Polskiego: w stopniu porucznika i pułkownika. Oznajmili oni oskarżonemu, że został wezwany na posiedzenie Rady Państwa. ZarównoE. K. (1)jak i inni przybyli Członkowie Rady Państwa byli zaskoczeni zaistniałymi okolicznościami. Posiedzenie Rady Państwa rozpoczęło się po godzinie 24. 00. Każdy z uczestników posiedzenia otrzymał obszerny plik dokumentów. Przewodniczący Rady PaństwaH. J.na wstępie zakomunikował, że kierując się sytuacją kraju Prezes Rady Ministrów –J. W.zwrócił się do niego pisemnie o podjęcie przez Radę Państwa uchwały w sprawie stanu wojennego. Po odczytaniu pisma premiera rząduH. J.udzielił głosu generałowiT. T., który uzasadniał konieczność uporządkowania sytuacji w Polsce przez armię. GenerałT. T.poinformował Członków Rady Państwa, że przedłożone im dokumenty stanowią projekty dekretów z mocą ustawy oraz uchwały – aktów prawnych skutkujących wprowadzeniem stanu wojennego w kraju.E. K. (1)wyznał, że był to jedyny wypadek, gdy projekty aktów, poddanych obradom Rady Państwa przygotowane zostały przez służby spoza tego organu. Po wystąpieniuT. T.podjęto dyskusję. Pilne uchwalenie przedstawionych projektów poparł m. in.W. K.. Wątpliwości co do podstaw prawnych działania struktur państwa w warunkach stanu wojennego przedstawiłJ. S. (1). Sformułowano pytania co do liczby osób, które miały zostać internowane. Przedmiotem dyskusji było także zagadnienie zgodności z obowiązującym prawem trybu planowanego działania – w drodze dekretów z mocą ustawy. Członkowie Rady Państwa próbowali w krótkim czasie, pozostawionym im do dyspozycji analizować przedłożone im dokumenty; oskarżonyE. K. (1)zdołał zapoznać się jedynie z projektem uchwały o stanie wojennym. W trakcie posiedzenia generałT. T. (1)zakomunikował, że stan wojenny już się rozpoczął. Oskarżony odebrał tę wypowiedź jako wezwanie do pilnego zajęcia stanowiska w kwestiach, będących przedmiotem posiedzenia.H. J.zarządził wówczas głosowanie. Stanowczy sprzeciw wobec wprowadzenia stanu wojennego wyraziłR. R. (1).J. S. (1)wstrzymał się od głosu uzasadniając to stanowisko niemożnością poddania rzetelnej analizie przedstawionych mu dokumentów. Pozostali z obecnych Członków Rady Państwa głosowali za podjęciem uchwały o wprowadzeniu stanu wojennego oraz wszystkich dekretów. Oskarżony wspomniał, że w posiedzeniu uczestniczyli: szef prokuratury Generalnej, Prezes Izby Wojskowej Sądu Najwyższego, wiceminister sprawiedliwości oraz szef Kancelarii Rady Państwa.E. K. (1)podkreślił, iż był przekonany o zgodności z prawem działań, podejmowanych wówczas przez Radę Państwa. Dodał, że był świadom trwania sesji Sejmu PRL XIII Kadencji, jednak kierował się przekonaniem o konieczności podejmowania działań nadzwyczajnych; próba zwołania Sejmu spowodowałaby natomiast opóźnienia lub nawet wybuch społeczny w kraju. Jako podstawę powzięcia decyzji aprobującej stan wojenny w PolsceE. K. (1)wskazał obawę o bratobójczy rozlew krwi oraz konieczność zapobieżenia interwencji wojsk radzieckich, choć jednocześnie zaakcentował, że nie miał żadnych dowodów na groźbę wkroczenia tych wojsk, bądź oddziałów innych armii Układu Warszawskiego. Podsumowując swe wyjaśnienia ze śledztwaE. K. (1)oświadczył, że dostrzega, iż dekrety wprowadzające stan wojenny w Polsce uchwalono w trakcie sesji Sejmu, czyli wbrew art. 31 ust. 1 Konstytucji Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej z dnia 22 lipca 1952 roku. Dokonano tego jednak w warunkach, określonych przez oskarżonego jako „stan wyższej konieczności”.
Na rozprawie głównej natomiastE. K. (1), nie przyznając się do przestępstwa objętego zarzutem wyjaśnił (k. 185 – 198), że o stanie wojennym w Polsce dowiedział się podczas posiedzenia Rady Państwa w dniu 13 grudnia 1981 roku. Wcześniej nie miał żadnych informacji o pracach zespołów, przygotowujących stan wojenny. Przedmiot działań tych zespołów oskarżony poznał dopiero wówczas, gdy przeanalizował materiał dowodowy przedstawiony przez prokuratora na poparcie aktu oskarżenia. Akt oskarżenia dostarczył również wiedzyE. K. (1), że w gronie osób, odpowiedzialnych za ówczesne państwo z udziałem Prezesa Rady Ministrów zdecydowano, że stan wojenny zostanie wprowadzony mimo sprzeczności tego rozstrzygnięcia z zapisami art. 31 ust. 1 i 2 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 1952 roku, wedle których prawo wydawania dekretów z mocą ustawy służyło Radzie Państwa jedynie w przerwach między sesjami Sejmu, zaś w grudniu 1981 roku Sejm obradował. Założeniu, iż stan wojenny winien być zaskoczeniem dla społeczeństwa podporządkowano procedurę jego wprowadzenia; posiedzenie Rady Państwa, na którym przyjęto akty prawne wprowadzające stan wojenny zwołano o godzinie 1. 00 dnia 13 grudnia 1981 roku w trybie nadzwyczajnym. Oskarżony akcentował, że nie miał zawczasu informacji o przedmiocie tego posiedzenia. Nie istniała natomiast możliwość, by w ciągu krótkiego – około dwugodzinnego – posiedzenia Rady Państwa zapoznać się szczegółowo z każdym z dokumentów będących przedmiotem tego posiedzenia. Na potwierdzenie powyższego stanowiskaE. K. (1)posłużył się przykładem Członka rady Państwa uczestniczącego w tymże posiedzeniu –J. S. (1), który odmówił udziału w głosowaniu naddekretem o stanie wojennymwobec niemożności poddania tego aktu wystarczającej analizie. Oskarżony zapewniał, że zagadnienie uwarunkowań konstytucyjnych wprowadzenia stanu wojennego przez Radę Państwa, o których stanowił art. 31 ust. 1 Konstytucji z 1952 roku nie zostało w ogóle podjęte podczas posiedzenia. W ocenieE. K. (1)potwierdzają to zeznania świadkaR. R.. Oskarżony wyraził przekonanie, że „nikt nie był świadom złożoności stanu prawnego” (k. 187), czego dowodzi jego zdaniem list Prezesa Rady Ministrów -W. J.do Rady Państwa zawierający wniosek o podjęcie uchwały o wprowadzeniu stanu wojennego. W liście tym bowiem nie wspomniano o zapisie art. 31 ust. 1 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a odwołano się jedynie doart. 33 ust. 2 tej Konstytucji, który określał prawo Rady Państwa do uchwalenia stanu wojennego. Kwestia niezgodności działań Rady Państwa zKonstytucjąnie została poruszona mimo, że w trakcie posiedzenia Rady Państwa 13 grudnia 1981 roku obecni byli prawnicy:J. S.– Naczelny Prokurator Wojskowy,K. L.– Prezes Izby Wojskowej Sądu Najwyższego i Wiceminister Sprawiedliwości -T. S.. Co więcej,T. S.oświadczył, iż Konstytucja PRL daje Radzie Państwa możliwość podejmowania dekretów z mocą ustawy w analizowanej sytuacji. Kontynuując wyjaśnieniaE. k. (1)stwierdził, żeJ. S., na pytanie jednego z uczestników posiedzenia o zgodność z prawem działań Rady Państwa, mającej w powyższym układzie okoliczności przyjmować dekrety z mocą ustawy – uchylił się od odpowiedzi, albowiem, jak wyznał, nie interesował się tą materią. Wiodące znaczenie podczas posiedzenia miało wystąpienie generałaT. T.– Sekretarza Komitetu Obrony Kraju, który uzasadniał konieczność wprowadzenia stanu wojennego zagrożeniem bezpieczeństwa państwa.T. T.poinformował nadto Członków Rady Państwa, że stan wojenny wprowadzono już w istocie metodą faktów dokonanych, a wojsko opuściło koszary.E. K. (1)podkreślił, że w jego przekonaniu rola Rady Państwa jako organu przyjmującego akty prawne w sprawie stanu wojennego była wyłącznie formalną; oskarżony odwołał się na poparcie tego stanowiska do faktu, iż dnia 5 grudnia 1981 roku odbyło się posiedzenie Biura(...)akceptujące wprowadzenie stanu wojennego, uchwała Rady Ministrów analogicznej treści zapadła dnia 7 grudnia 1981 roku, a Sekretariat Komitetu Centralnego(...)zajął tożsame stanowisko w uchwale z 8 grudnia 1981 roku.
Kontynuując wyjaśnieniaE. K. (1)stwierdził, że w jego ocenie zespoły, które pracowały nad konstrukcją prawną stanu wojennego wyszły z założenia, że jeśli zapis art. 33 ust. 2 Konstytucji PRL z 1952 roku pozwalał Radzie Państwa na wprowadzenie stanu wojennego – Rada Państwa dysponowała również prawem do ustanawiania dekretów z mocą ustawy niezależnie od sesji Sejmu; dekrety te zostały bowiem uznane za „swoiste akty wykonawcze” wobec uchwały o wprowadzeniu stanu wojennego (k. 189).
Po odczytaniu na rozprawie preambułyuchwały Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 rokuo w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa(Dz. U. nr 29 z 1981 r. poz. 155)E. K. (1)zajął stanowisko, że uchwałę tę przyjęto zanim uchwalono dekrety ustanawiające reżim prawny stanu wojennego mimo, iż z odczytanej preambuły wynikała inna kolejność. Treść preambuły oskarżony tłumaczył „niechlujstwem osoby redagującej”, zatrudnionej w Sekretariacie Rady Państwa. Oskarżony zapewnił jednak, że „nikt o tym wówczas nie myślał”, zaś w protokole z posiedzenia Rady Państwa z dnia 13 grudnia 1981 roku nie uwidoczniono chronologii czynności (k. 189).
Odpowiadając na pytanie o przebieg głosowania na tekstem uchwały o wprowadzeniu stanu wojennegoE. K. (1)ponownie podkreślił, iż podczas posiedzenia Rady Państwa dnia 13 grudnia 1981 roku nie zaistniał problem zgodności podejmowanych wtedy działań z Konstytucją Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej; prawnicy obecni na posiedzeniu przekonywali o legalności wprowadzanych aktów prawnych i braku przeszkód konstytucyjnych do ich uchwalenia.E. K. (1)dodał, że „w Radzie Państwa niktKonstytucjidobrze nie znał” a w każdym razie nie znał jej oskarżony (k. 189).
E. K. (1)zapewnił, iż nie ma żadnej wiedzy o opracowaniu tekstu uchwały o stanie wojennym. Wyraził jednocześnie przekonanie, że przed posiedzeniem Przewodniczący Rady Państwa i jej Sekretarz zapoznali się z dokumentacją, mająca stanowić przedmiot obrad. Pozostali członkowie Rady „ jak zwykle nie interesowali się” tą dokumentacją (k. 190). Podczas posiedzenia nie odczytywano projektu powyższej uchwały. Oskarżony dodał, że podjęto dyskusję na temat legalności uchwały w sprawie stanu wojennego, albowiem wątpliwości w tym zakresie wyraziłR. R. (1). Jeden z członków Rady Państwa wystąpił podczas dyskusji doR. R., by ponownie przemyślał swe stanowisko.E. K. (1)uzupełnił, iż uczestnicy posiedzenia koncentrowali się na zapisach art. 33 Konstytucji PRL. Swą aktywność w dyskusji zaznaczył zwłaszczaJ. S. (1)– Członek Rady Państwa.
Co do daty uwidocznionej w uchwale o wprowadzeniu stanu wojennego, t. j. 12 grudnia 1981 roku, wynikła ona zdaniem oskarżonego z potrzeby uzasadnienia obowiązywania stanu wojennego od tego dnia. Każdy z dekretów, będących przedmiotem posiedzenia Rady Państwa dnia 13 grudnia 1981 roku nosi zaś datę 12 grudnia 1981 roku w wyniku zamieszczenia w ich tekście zapisków maszynowych. Oskarżony zapewnił, że miał świadomość, iż data ta odbiega od daty posiedzenia Rady Państwa.
Kontynuując wyjaśnienia na rozprawieE. K. (1)stwierdził, że Członkiem Rady Państwa został w 1980 roku. Powołanie go na to stanowisko nie wiązało się z odbyciem szkolenia z zakresu prawa konstytucyjnego. Oskarżony nadmienił, że mandat posła pełnił w latach: 1969 – 1990. W okresie, w którym wprowadzano doKonstytucjiinstytucje Rzecznika Praw Obywatelskich, Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu zasiadał w Komisji Ustawodawczej Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, pełniąc funkcję Przewodniczącego tej Komisji.
Oskarżony potwierdził przez sądem wyjaśnienia, które składał w śledztwie. Zaakcentował swe przekonanie, którym kierował się głosując w sprawie wprowadzenia stanu wojennego w kraju, iż nie dostrzegał przeszkód prawnych, by uchwała Rady Państwa w tej kwestii powzięta została podczas sesji Sejmu.E. K. (1)sprecyzował, że w jego ocenie fakt trwania sesji sejmowej oceniać należy w płaszczyźnie dekretów z mocą ustawy podejmowanych przez Radę Państwa z powołaniem się na zapis art. 31 ust. 1 Konstytucji PRL z 1952 roku, natomiast wedle wyjaśnień, przedstawionych Członkom Rady Państwa podczas nadzwyczajnego posiedzenia zapisart. 33 ust. 2 tej Konstytucjidawał Radzie Państwa możliwość powzięcia uchwały o wprowadzeniu stanu wojennego niezależnie od sesji sejmowej.
Oskarżony nadmienił, iż przed posiedzeniem Rady Państwa dnia 13 grudnia 1981 roku nie znał treści art. 31 ust. 1 Konstytucji PRL (k. 196). Gdy chodzi natomiast o pojęcie stanu wojennegoE. K. (1)oświadczył, że znaczenie tego określenia poddał rozwadze dopiero później; wobec faktu więc, że ówczesne prawodawstwo nie znało pojęcia stanu wyjątkowego jako instytucji właściwej do rozstrzygania problemów wewnętrznych w państwie, oskarżony przyjął argumentację, iż w analizowanym układzie okoliczności właściwym było wprowadzenie stanu wojennego.E. K. (1)zaakcentował „ogromne zdziwienie” (k. 196), które stanowiło jego początkową reakcję na inicjatywę stanu wojennego w Polsce.
Oskarżony wyznał, że nie rozważał wtedy konsekwencji wprowadzenia stanu wojennego w kraju dla funkcjonowania struktur państwowych, choć zagadnienie to zostało poruszone podczas posiedzenia Rady Państwa dnia 13 grudnia 1981 roku.E. K. (1)oświadczył, że nie brał pod rozwagę podstaw prawnych internowania, przewidzianego przezdekret o stanie wojennym.
Oskarżony wyjaśnił nadto, że podtrzymuje swe poprzednie stwierdzenia, że dekrety z mocą ustawy, datowane na 12 grudnia 1981 roku były sprzeczne z zapisem art. 31 ust. 1 Konstytucji PRL z 1952 roku.
Podkreślił jednak, że w trakcie posiedzenia Rady Państwa dotyczącego tych dekretów miał przekonanie, iż prawo jest respektowane; stanowisko to wywodził z zapewnień prawników, biorących udział w posiedzeniu.E.k. (1)wskazał, że nikt wówczas nie analizował, czy uchwałę w sprawie wprowadzenia stanu wojennego należy podjąć przed przyjęciem dekretów. Nie poddano również żadnej rozwadze preambuły powyższej uchwały.

Sąd zważył, co następuje:

Analiza uwarunkowań prawnych, w których podjęto dnia 13 grudnia 1981 rokuuchwałę w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwaoraz dekrety z mocą ustawy: o stanie wojennym; o przekazaniu do właściwości sądów wojskowych spraw o niektóre przestępstwa oraz o zmianie ustroju sądów wojskowych i wojskowych jednostek organizacyjnych Prokuratury Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w czasie obowiązywania stanu wojennego; o postępowaniach szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego oraz o przebaczeniu i puszczeniu w niepamięć niektórych przestępstw i wykroczeń wymaga w pierwszej kolejności odwołania się do tych zapisów Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 1952 roku, które wyznaczały kompetencje Rady Państwa jako naczelnego organu władzy państwowej - w sferze stanowienia prawa. Zgodnie zatem z zapisami art. 30 Konstytucji PRL Rada Państwa, pośród szeregu innych działań, mających na celu zapewnienie spójności systemu prawa w państwie wydawała dekrety z mocą ustawy (ust. 1 pkt 5). Powołany wyżej zapis należy wiązać ściśle z treścią art. 31 Konstytucji PRL, który w ust. 1 stanowił, iż Rada Państwa wydaje dekrety z mocą ustawy w okresach między sesjami Sejmu, przy czym koniecznym było przedstawienie tych dekretów do zatwierdzenia Sejmowi podczas najbliższej sesji. Stosownie do art. 31 ust. 2 Konstytucji z 22 lipca 1952 roku dekrety wydane przez Radę Państwa podlegały ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw na zarządzenie Przewodniczącego Rady Państwa.
Tak więc konstytucyjnym warunkiem wydania przez Radę Państwa dekretu z mocą ustawy było podjęcie tego działania wyłącznie w okresie między sesjami Sejmu. Zagadnienie to należy powiązać z regulacją art. 22 Konstytucji PRL, według którego Sejm obradował na sesjach, zaś sesje Sejmu zwoływała Rada Państwa przynajmniej dwa razy w roku. Tak ujęte prawo Rady Państwa do wydawania dekretów z mocą ustawy było spójne z zasadą wyrażoną w art. 30 ust. 2 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, w myśl której Rada Państwa podlegała w całej swej działalności Sejmowi. Dla unaocznienia pozycji Rady Państwa w systemie organów państwowych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej warto odwołać się do poglądów doktryny. Otóż w pracy zbiorowej „Konstytucje Polski” pod redakcją Mariana Kallasa (Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990) podkreśla się charakter Rady Państwa, jako naczelnego organu władzy państwowej podporządkowanego bezpośrednio Sejmowi i wypełniającego funkcje uzupełniające w stosunku do zakresu działania Sejmu; organowi temu przypisano rolę kolegialnej głowy państwa (str. 366). W opracowaniu tym ujęto kompetencje Rady Państwa w cztery zasadnicze grupy. Jako wiodącą spośród nich wskazano uprawnienia „związane z jej charakterem organu bezpośrednio podległego Sejmowi – jego emanacji i uzupełniającego funkcje Sejmu” (str. 366). Istotnym ich elementem było wydawanie dekretów z mocą ustawy, które określono jako akty ustawowdawcze pozostające pod kontrolą następczą Sejmu wykonywaną przez ich zatwierdzenie na najbliższej sesji. Zaakcentowano, iż Rada Państwa winna była ograniczyć stanowienie dekretów z mocą ustawy do sytuacji wyjątkowych – „wypadków oczywiście uzasadnionych nagłą koniecznością państwową” (str. 366 - 367); tak określone uprawnienie Rady Państwa do uchwalania dekretów z mocą ustawy wynikało z usytuowania tego organu względem Sejmu.
W powoływanym opracowaniu podkreślono powinność „czuwania” Rady Państwa w zakresie zgodności prawa zKonstytucją(art. 30 Konstytucji z 1952 roku) i związane z tym ustalanie powszechnie obowiązującej wykładni aktów ustawowdawczych. Jeśli więc oskarżonyE. K. (1)w swych wyjaśnieniach tłumaczy, że jeśli doszło do przekroczenia zapisów Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, określających pozycję Rady Państwa wobec Sejmu, to było ono uzasadnione interesem państwowym – koniecznym jest zwrócenie uwagi, że owo działanie stanowiło złamanieKonstytucjiprzez organ, który zanegował w ten sposób swą pozycję podporządkowania Sejmowi i uzurpował sobie tytuł do stanowienia prawa, którego w analizowanym układzie okoliczności nie miał. Wobec faktu, że wniosek tej treści wynika z analizy elementarnych reguł, określających rolę Rady Państwa w ówczesnym systemie państwowym – brak możliwości zaakceptowania stanowiskaE. K. (1), iż jako Członek Rady Państwa zasad tych nie znał.
Opisane argumenty nie pozostawiają zatem wątpliwości, że uchwalenie przez Radę Państwa dekretów z mocą ustawy w toku jesienno – zimiowej sesji Sejmu PRL VIII kadencji było sprzeczne z zapisami Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, która w art. 31 ust. 1 ustanawiała ścisłe relacje między możliwością podejmowania przez Radę Państwa dekretów z mocą ustawy a działaniami Sejmu. Należy zaznaczyć, że okoliczności te nie stanowią przedmiotu sporu; o ile oskarżonyE. K. (1)przedstawia wewnętrznie sprzeczne informacje w kwestii stanowisk uczestników posiedzenia Rady Państwa dnia 13 grudnia 1981 roku na temat zgodności działań, będących przedmiotem obrad zKonstytucją, co szczegółowo zostanie omówione poniżej – oskarżony na rozprawie wykazał świadomość regulacji art. 31 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
Jak wspomniano, wypowiedziE. K. (1)co do podjęcia podczas posiedzenia Rady Państwa 13 grudnia 1981 roku dyskusji o przeszkodach konstytucyjnych do uchwalania dekretów z mocą ustawy w toku sesji Sejmu są jaskrawo niespójne. Oskarżony stwierdził wszak, że nikt z uczestników posiedzenia nie był świadom złożoności stanu prawnego, zaś argument, że trwa sesja jesienna Sejmu, co wykluczało podejmowanie dekretów przez Radę Państwa „nie został w ogóle podniesiony na posiedzeniu” (k. 187). W dalszych fragmentach swych wyjaśnień z rozprawy oskarżony omawia jednak dyskusję, mającą być prowadzoną przez Członków Rady Państwa z wysoko kwalifikowanymi prawnikami obecnymi na obradach. Chodzi tu oJ. S.– Naczelnego Prokuratora Wojskowego,K. L.– Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego oraz Wiceministra Sprawiedliwości -T. S. (1)(k. 187).E. K. (1)stanowczo stwierdza w analizowanych fragmentach swych wyjaśnień, że do osób tych kierowano pytania o legalność działań będących przedmiotem posiedzenia, co spotkało się ze zapewnieniamiT. S., iżKonstytucjapozwala na uchwalenie dekretów z mocą ustawy w analizowanej sytuacji. Znamienne, ze według wypowiedziE. K. (1), dalsza wymiana argumentów na temat zasadności wprowadzenia stanu wojennego spotkała się ze stanowczą reakcją generałaT. T.– Sekretarza Komitetu Obrony Kraju, który oświadczył, że formułowanie wątpliwości pozbawione jest racji bytu, skoro wojsko wykonuje już zadania związane z wprowadzeniem stanu wojennego (k. 187).
Ocena wypowiedziE. K. (1)w tym zakresie wymaga zatem zestawienia ich z depozycją osób, wspominanych w wyjaśnieniach oskarżonego. Należy więc zaznaczyć, że oskarżony sprzecznie prezentuje postawęR. R.co do legalności planowanych działań Rady Państwa.R. R.– jedyny Członek Rady Państwa, który głosował przeciw aktom prawnym dotyczącym stanu wojennego (protokół posiedzenia nadzwyczajnego posiedzenia Rady Państwa nr 22/ 81 z dnia 13 grudnia 1981 roku, karty: 407 – 409 tomu IV akt Sądu Okręgowego w Warszawie sygn. VIII K 24/ 08)miał bowiem zdaniem oskarżonego potwierdzać, iż argument o niemożności uchwalenia dekretów w toku jesiennej sesji Sejmu nie został podniesiony na posiedzeniu 13 grudnia 1981 roku (k. 187). Z drugiej strony jednakE. K. (1)zapewnia, że „była dyskusja na temat legalności, wątpliwości miałR.. Członek Rady Państwa,K.zwrócił się doR., by swoje wątpliwości jeszcze raz przemyślał”. (k. 190).
Informacje zawarte w zeznaniach nieżyjącego już świadkaR. R.są natomiast jednoznaczne. Świadek ten zapewniając, że prezentował podczas posiedzenia 13 grudnia 1981 roku konsekwentne stanowisko negujące wprowadzenie stanu wojennego jako błędnego rozwiązania sytuacji konfliktowych w Polsce (k. 493 – 498, tom III akt sprawy Sądu Okręgowego w Warszawie, sygn. VIII k 24/ 08 podkreśla, iż nikt spośród członków Rady Państwa nie podnosił na posiedzeniu dnia 13 grudnia 1981 roku zagadnienia zgodności z Konstytucją PRL trybu działania Rady, będącego przedmiotem obrad. Zaznaczyć należy zgodność tej wypowiedzi z relacjąT. S.– przesłuchanego w niniejszym procesie jako świadek który zapewnił, iż w toku posiedzenia kwestia powyższa nie została poruszona (k. 244). Stanowisku temu nie przeczą wypowiedziE. K. (2)– także przesłuchanej jako świadek w procesie przeciwE. K. (1)albowiem twierdzi ona, że nie przypomina sobie, czy problematyka uwarunkowań prawnych działania Rady Państwa podjęta została w toku obrad (k. 215). Znamienne jest natomiast, że wypowiedziE. K. (2)dają potwierdzenie słówE. K. (1),T. S.orazR. R.co do okoliczności zwołania nadzwyczajnego posiedzenia Rady Państwa dnia 13 grudnia 1981 roku, uczestników tego posiedzenia, roli spełnionej podczas obrad przez generałaT. T.– Sekretarza Komitetu Obrony Kraju oraz wiodących stanowisk prezentowanych przez Członków Rady Państwa. Zbieżność tych twierdzeń, niekwestionowanych we wspomnianym zakresie, prowadzi do wniosku o ich wiarygodności.
W ocenie sądu I instancji na szczególną uwagę zasługuje nadto wypowiedźE. K. (2), dotycząca jej świadomości uwarunkowań prawnych działań Rady Państwa, podejmowanych w toku nadzwyczajnego posiedzenia. Otóż świadek zapewniła (k. 214 – 215), że jako prawnik oraz Członek Rady Państwa miała przekonanie, że podejmowanie dekretów z mocą ustawy podczas sesji sejmowej było sprzeczne z zapisem art. 31 ust. 1 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. O ile regulacje te były dla świadka oczywiste – własny pogląd na temat potrzeby podjęcia owych dekretów mimo niezgodności tego przedsięwzięcia z Konstytucją Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej motywowała „stanem wyższej konieczności” jako sytuacją, która nakładała właśnie na Radę Państwa powinność podjęcia czynności adekwatnych do sytuacji w kraju, chociaż naruszały one zapisy konstytucyjne. WypowiedźE. K. (2)dotycząca prawnych uwarunkowań rozstrzygnięć podejmowanych na nadzwczajnym posiedzeniu Rady Państwa z przyczyn, które zostaną omówione poniżej, ma szczególnie istotne znaczenie dla weryfikacji linii obrony oskarżonegoE. K. (1).
Linia obronyE. K. (1)oparta została natomiast na wielokrotnym podkreśleniu, że o ile regulacje Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej określające kompetencje Rady Państwa jako naczelnego organu władzy państwowej oraz tryb i warunki ich wykonywania, oceniane z obecnej perspektywy określają jasno relacje między Radą Państwa a Sejmem – oskarżony, jako uczestnik posiedzenia Rady Państwa dnia 13 grudnia 1981 roku zasad tych nie znał; jest oczywiste, że prawdziwość tego stwierdzenia należało poddać wnikliwej ocenie, skoro ocena ta decydowała o podjęciu rozważań w płaszczyźnie kontratypu opisanego wart. 30 kodeksu karnego.
W pierwszej kolejności trzeba więc zaakcentować, iż oświadczenieE. K. (1), że zupełna nieznajomość Konstytucji z 1952 roku była powszechną pośród Członków Rady Państwa jest jaskrawo sprzeczna z samą istotą funkcjonowania tego organu władzy w ówczesnym systemie państwowym. Nie sposób w tym miejscu nie odwołać się do zapisów Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, określających zadania Rady Państwa. Otóż należy zwrócić uwagę, że Rada Państwa, mająca wedle art. 29 ust. 3 Konstytucji z 1952 roku zapewniać ciągłość władzy, wybierana była na pierwszym posiedzeniu Sejmu – spośród jego członków (art. 29 ust. 1 Konstytucji PRL). Zaznaczyć trzeba, że zgodnie z zapisami art. 30 ust. 1 tej Konstytucji Rada Państwa czuwała nad zgodnością prawa zKonstytucją(punkt 3), ustalała powszechnie obowiązującą wykładnię ustaw (punkt 4), wydawała dekrety z mocą ustawy (punkt 5); ratyfikowała i wypowiadała umowy międzynarodowe (punkt 8). Rolą Rady Państwa było zatem zapewnienie spójności systemu prawnego z ustawą zasadniczą.
Gdy więc zważy się, że Rada Państwa działała na zasadzie kolegialności, o czym stanowił art. 30 ust. 3 Konstytucji z 1952 roku - jest oczywiste, że ustawa zasadnicza była przedmiotem bieżącej pracy Członków Rady Państwa, podejmujących na jej podstawie rozstrzygnięcia o bardzo istotnym znaczeniu dla kraju. Opisany układ okoliczności daje jasne przesłanki oceny słówE. K. (1), iż zupełnie nie znał Konstytucji PRL jako Członek Rady Państwa, co więcej – pozostali uczestnicy tego gremium również nie znali ustawy zasadniczej: wypowiedź ta nie odpowiada prawdzie. Wniosek powyższy stanowi jedyną logiczną konsekwencję materiału dowodowego; wsparciem tego ustalenia są fakty, charakteryzujące drogę życiową oskarżonegoE. K. (1). Jest on bowiem wysoko kwalifikowanym prawnikiem. Przed objęciem stanowisk państwowych wykonywał zawód adwokata.W latach:(...)pełnił mandat posła(...)kadencji Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Funkcję Członka Rady Państwa sprawował w latach:(...). Należy tu dodać, iż w latach:(...)E. K. (1)był wiceministrem handlu wewnętrznego, zaś w latach:(...)ministrem przemysłu spożywczego i skupu. Jako poseł kierował długie lata komisjami sejmowymi: leśnictwa i przemysłu drzewnego(...), rolnictwa, gospodarki żywnościowej i leśnictwa(...), skarg i wniosków(...)oraz prac ustawodawczych(...). Fakty dotyczące stanowisk i funkcjiE. K. (1)w życiu publicznym są powszechnie znane. W sytuacji zatem, w której prawnicze wykształcenie oskarżonego wsparte było wieloletnim doświadczeniem wynikłym z pracy w najwyższych organach władzy oraz organach administracji centralnej nie sposób bronić tezy, iż oskarżonemu obce były zasadnicze regulacje prawa państwowego. Jeszcze raz trzeba zaś wspomnieć, że Rada Państwa, w którejE. K. (1)zasiadał od 1980 roku pełniła szczególną rolę w zakresie zapewnienia spójności systemu prawnego z Konstytucją PRL, co stanowiło wiodące jej zadanie. W przekonaniu sądu okręgowego ważną przesłanką oceny wiedzyE. K. (1), niezbędnej do pełnienia powierzanych mu przez wiele lat funkcji publicznych jest wspomniany wyżej fakt przewodniczenia sejmowej komisji prac ustawodawczych; jakkolwiek chodzi tu o okres przypadający na lata:(...)– należy uznać, iż ta szczególna rola w parlamencie miała związek z oceną całokształtu kompetencjiE. K. (1)jako wieloletniego posła dysponującego doświadczeniem Członka Rady Państwa oraz prawnika.
Istotnym jest, że zarówno wypowiedzi oskarżonego jak i świadków:E. K. (2)iR. R.są zgodne co do faktu, że dokumentacja, zawierająca projekty uchwały i dekretów z mocą ustawy przedstawiona została Członkom Rady Państwa dopiero podczas nadzwyczajnego posiedzenia 13 grudnia 1981 roku, co wykluczyło gruntowną analizę tych dokumentów. Warto wskazać na fakt potwierdzony przezE. K. (1), że niemożność szczegółowego zbadania przedłożonych Radzie Państwa projektów była przyczyną wstrzymania się jednego z Członków –J. S. (1)od głosu w sprawie wprowadzenia stanu wojennego (zapis we wskazanym wyżej protokole posiedzenia Rady Państwa nr 22/ 81 – k. 617 i nast. akt VIII K 24/ 08). Nie zmienia to jednoznacznej oceny, że sam charakter aktów prawnych a co za tym idzie – warunki legalności działania Rady Państwa w toku sesji Sejmu były oskarżonemu wiadome. Chodziło przecież o kompetencje tego organu do stanowienia prawa. Jeszcze raz warto odwołać się do stanowiskaE. K. (2)(także prawnika), która znajomość uwarunkowań konstytucyjnych uchwalania dekretow z mocą ustawy uznała za oczywistą.
Zważyć należy, iż ze względu na treść zarzutu stawianegoE. K. (1)koniecznym było poddanie analizie, czy przekroczeniem uprawnienia oskarżonego jako Członka Rady Państwa było również uczestnictwo w podjęciu uchwały tego organu opatrzonej datą 12 grudnia 1981 roku w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa (publ. Dz. U. nr 29 z 1981 roku poz. 155). Jako podstawę konstytucyjną podjęcia owej uchwały w jej preambule wskazano zapis art. 33 ust. 2 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Regulacja ta stanowiła, że Rada Państwa mogła wprowadzić stan wojenny na części lub na całym terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jeżeli wymagał tego wzgląd na obronność lub bezpieczeństwo państwa. Z tych samych powodów Rada Państwa mogła ogłosić częściową lub powszechną mobilizację.
Wedle zapisów Konstytucji z 1952 roku wprowadzenie stanu wojennego stanowiło wyłączną kompetencję Rady Państwa – w odróżnieniu od postanowienia o stanie wojny, o którym mowa w art. 33 ust. 1 Konstytucji PRL; podjęcie postanowienia tej treści należało bowiem do Sejmu, zaś w wypadku, gdy Sejm nie obradował – do Rady Państwa. Trwanie sesji Sejmu nie stanowiło więc zgodnie z zapisamiKonstytucjiwarunku wyłączającego możność podjęcia przez Radę Państwa uchwały o stanie wojennym. Badanie zgodności z prawem działańE. K. (1)jako Członka Rady Państwa głosującego za podjęciem tej uchwały wymaga jednakże wnikliwej analizy zapisów powyższego aktu. Tak więc cytowana już preambuła uchwały noszącej datę 12 grudnia 1981 roku informuje jednoznacznie, że jej powzięcie pozostaje w związku z przepisemart. 1 ust. 2 dekretu o stanie wojennym, opatrzonego tą samą datą (Dz. U. nr 29 z 1981 r. poz. 154). Według art. 1 ust. 2 tego dekretu „stan wojenny na całym terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wprowadza się ze względu na obronność państwa w razie niebezpieczeństwa naruszenia suwerenności i niepodległości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej albo ze względu na bezpieczeństwo państwa w razie poważnego narażenia lub naruszenia spokoju, ładu i porządku publicznego w kraju”. Gdy zatem uwzględnić treśćust. 2 art. 1 dekretu o stanie wojennym- regulacje tego dekretu, dotyczące uwarunkowań wprowadzenia stanu wojennego na całym bądź części terytorium państwa stanowią modyfikację reguły konstytucyjnej, ujętej w art. 33 ust. 2 Konstytucji z 1952 roku. Przede wszystkim jednak trzeba podkreślić, że zgodnie z preambułą, tłumaczącą przesłanki działania Rady Państwa uchwalającej stan wojenny podstawą prawną owego działaniadekret o stanie wojennym– przyjęty ewidentnie wbrew zapisom Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Jeśli więc oba powyższe dokumenty są z woli organu uchwalającego tak ściśle powiązane, żeuchwała w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwawynika zdekretu o stanie wojennym, nie ulega wątpliwości sądu I instancji, że koniecznym jest sformułowanie jednolitej oceny działań osób, uczestniczących w stanowieniu obu tych aktów prawnych. Chodziło bowiem o stworzenie prawnego pola działania dla organów realizujących stan wojenny w Polsce, czego nie ukrywa zarówno oskarżonyE. K. (1)w swych wyjaśnieniach, jak i szereg innych osób, uczestniczących w nadzwyczajnym, nocnym posiedzeniu Rady Państwa 13 grudnia 1981 roku bądź sprawujących wówczas kierownicze funkcje państwowe: ŚwiadekC. K., świadekW. J., świadekT. S.czy świadekE. K. (2).Omówione argumenty nakazują zatem uznać, że uczestnictwoE. K. (1)w przyjęciu powyższej uchwały stanowiło przekroczenie jego uprawnień jako Członka Rady Państwa i realizowało dyspozycjęart. 231 par. 1 kk.
Zważywszy na cytowane wyżej zapisy preambułyuchwały w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwaoczywistym jest wniosek, że skoro oparciem prawnym dla tej uchwały byłdekret o stanie wojennym– uchwalenie tego dekretu poprzedzało opisywaną uchwałę. Ustalenia tego nie może podważyć oświadczenie oskarżonegoE. K. (1), iż było inaczej, zaś preambuła uchwały opatrzonej datą 12 grudnia 1981 roku przybrała treśćopublikowaną w Dzienniku Ustaw numer 29 z 1981 roku z powodu „niechlujstwa” pracowników Kancelarii Rady Państwa, które polegać miało na dopisaniu pewnych fragmentów uchwały już po jej podjęciu. Z dokumentu źródłowego – projektu uchwały Rady Państwa w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa, bedącego przedmiotem pracy uczestników posiedzenia Rady Państwa dnia 13 grudnia 1981 i opatrzonego podpisami Członków Rady Państwa w tymE. K. (1)wynika bowiem, że projekt owej uchwały, sporządzony pismem maszynowym poddany został pod głosowanie w treści, uwzględniającej preambułę wedle brzmienia opublikowanego we wskazanym wyżej Dzienniku Ustaw (karta 620 tom IV akt Sądu Okręgowego w Warszawie sygn.. VIII K 24/ 08). Dowód ten jest wystarczającym argumentem, by podważyć stanowisko oskarżonego w analizowanej kwestii. Aby jednak wyczerpać wszelkie możliwości sprawdzenia okoliczności sporządzenia projektu uchwały, poddanego pod głosowanie Członkom Rady Państwa przeprowadzono dowody z zeznań tych świadków, zatrudnionych w owym czasie w Kancelarii Rady Państwa, przesłuchanie których okazało się możliwe; Sąd Okręgowy wykorzystał w tym celu informację uzyskaną przez urząd prokuratorski od Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (k. 401 i nast. akt sprawy niniejszej). Przesłuchano zatem świadków:J. L. (1),S. K. (1),J. K.iM. G., jednak relacje te nie zawierają żadnych okoliczności, mogących przyczynić się do ustalenia stanu faktycznego (k. 416 i nast. akt sprawy niniejszej).
Zważywszy, iż bezpornym jest, że pomiędzy aktami prawnymi poddanymi pracom Rady Państwa na posiedzeniu dnia 13 grudnia 1981 roku a opublikowanymi w Dzienniku Ustaw nr 29 z 1981 roku zachodzi szereg różnic, stwierdzonych już bezpośrednio po publikacji w/w Dziennika Ustaw (notatka urzędowa skierowana do Przewodniczącego Rady Państwa dnia 8 stycznia 1982 roku – k. 724 – 726 akt VIII K 24/ 08) – nie ulega wątpliwości, że płaszczyznę oceny zachowańE. K. (1)w ramach stawianego mu zarzutu stwarzają dokumenty, sygnowane podpisemH. J.jako Przewodniczącego Rady Państwa (k. 620 – 663, tom IV akt Sądu Okręgowego w Warszawie sygn. VIII k 24/ 08). Nie ma zaś możliwości ustalenia okoliczności powstania tych rozbieżności.
Istotnym jest, że kierownik Kancelarii Rady Państwa w roku 1981 –A. B., wskazywany przezE. K. (1)jako osoba, mogąca uczestniczyć w przygotowaniu dokumentacji poddanej pod obrady Rady Państwa 13 grudnia 1981 roku, zmarł.
Wykonano zatem wszystkie możliwe działania w celu weryfikacji okoliczności, wspominanych przezE. K. (1)w tej kwestii. Przeprowadzone w tym celu dowody nie mogą w żadnym stopniu wpłynąć na ocenę zachowań oskarżonego w ramach stawianego mu zarzutu.
Uznając za podstawę postępowania dowodowego wnioski prokuratora złożone w sprawieE. K. (1)po jej wyłączeniu do odrębnego rozpoznania (pisma z: 8 lipca 2009 roku – k. 165 – 168 i z 30 listopada 2009 roku – k. 207 – 209), Sąd przeprowadził przesłuchanie licznych świadków, pełniących w okresie wprowadzenia stanu wojennego wysokie funkcje państwowe i wojskowe. Należy zwrócić uwagę, że cechą charakteryzującą relacje szeregu z tychże osób dążenie do wykazania zasadności decyzji o stanie wojennym przy posłużeniu się argumentami natury politycznej, społecznej lub ekonomicznej. Niewiele wątków owych zeznań dotyczy uwarunkowań prawnych działania Rady Państwa w dniu 13 grudnia 1981 roku; te zaś okoliczności są decydujące dla karnoprawnej oceny zachowań, zarzucanychE. K. (1).
Istotne znaczenie z tego punktu widzenia mają wypowiedziE. K. (2)(k. 213 – 220), które były powyżej przedmiotem analizy powyżej. ŚwiadekE. K. (2)– stojąca w innym procesie pod analogicznym zarzutem, coE. K. (1), w swych spontanicznych relacjach przed sądem szeroko przedstawiła tło sytuacji Polski bezpośrednio przed wprowadzeniem stanu wojennego konstruując tezę o konieczności tego rozwiązania i przedstawiając liczne argumenty na poparcie powyższego stanowiska. O ile chodzi tu o akcentowanie osobistego przekonania świadka – o tyle jest oczywistym, że twierdzenia te nie mają znaczenia dla weryfikacji materiału dowodowego w sprawie przeciwkoE. K. (1). Odnośnie natomiast zagadnień, charakteryzujących okoliczności samego podejmowania rozstrzygnięcia w kwestii stanu wojennego -E. K. (2)wypowiedziała analizowane już wcześniej słowa, iż jej, jako Członkowi Rady Państwa i prawnikowi znane były zapisy Konstytucji PRL dotyczące uwarunkowań podejmowania dekretów z mocą ustawy. Postąpienie wbrew regulacjom ustawy zasadniczej tłumaczyła zaś sytuacją społeczeństwa i państwa. Jak już wskazano, słowa te należy zestawić z oświadczeniamiE. K. (1), iż w dniu 13 grudnia 1981 roku nie znał Konstytucji z 1952 roku, zaś powszechna nieznajomość tego aktu cechowała wszystkich Członków Rady Państwa. Wobec braku podstaw, by podważyć prawdziwość tychże słówE. K. (2)– prowadzą one do wniosku, że oskarżony w tym zakresie podał nieprawdę, co ma istotne znaczenie dla weryfikacji jego linii obrony.
Warto również zaznaczyć, żeE. K. (2), po zapoznaniu się na rozprawie z treścią preambułyuchwały w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwawyraziła zdanie, żedekret o stanie wojennympoprzedzał przyjęcie tej uchwały (k. 216). Zważywszy, że wniosek ten odpowiada treści uchwały należy uznać go za prawdziwy. Wymaga też uwagi potwierdzenie przezE. K. (2), że w toku nadzwyczajnego posiedzenia Rady Państwa dnia 13 grudnia 1981 roku uzyskała informację o dokonywaniu internowań na podstawiedekretu o stanie wojennym(k. 218). Okoliczność ta, przyznana przez świadka – prokuratora w stanie spoczynku winna być zestawioną z zapisem Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zawartym w art. 74 ust. 1, że z gwarancji nietykalności osobistej wynika, iż pozbawienie obywatel wolności możliwe jest jedynie w wypadkach określonych ustawą.
Gdy chodzi o relacje świadkaJ. S.(k. 220 – 224) świadek ten – uczestnik posiedzenia Rady Państwa dnia 13 grudnia 1981 roku – potwierdza fakt, iż będąc wówczas Naczelnym Prokuratorem Wojskowym otrzymał nagłe polecenie udziału w tymże posiedzeniu. Po przybyciu do siedziby Rady Państwa poleceno mu natomiast zreferowanie projektu jednego z dekretów; chodziło o dekret rozszerzający właściwość sądów wojskowych. Okoliczności te, jako spójne z innymi dowodami nie budzą wątpliwości. ŚwiadekS.akcentuje, iż skierowanie do niego powyższych poleceń było zupełnie niespodziewane. Nie miał on również możliwości odpowiedniego przygotowania się do złożenia referatu w powyższym przedmiocie. ŚwiadekS.podkreślił, iż nie rozważano podczas posiedzenia Rady Państwa dnia 13 grudnia 1981 roku zagadnienia zgodności podejmowanych wówczas działań z Konstytucją PRL. Wypowiedź ta, zgodna z analizowanymi wcześniej dowodami, również zasługuje na wiarę. WywodyJ. S.w kwestii dopuszczalności przyjęcia dekretów z mocą ustawy w okresie trwania sesji Sejmu sprowadzają się do zaakcentowania poglądu, iż sytuacja wewnętrzna i zewnętrzna Polski spowodowała „stan wyższej konieczności”, stwarzający organom państwa inną płaszczyznę działania, niż wytyczona zapisamiKonstytucji(k. 222). Jeśli zatem stwierdzenie to stanowi ocenę wydarzeń, wyrażoną przez świadka – należy przyjąć, że zeznanieJ. S.nie zawiera okoliczności faktycznych istotnych dla oceny zachowańE. K. (1)w ramach stawianego mu zarzutu.
Wypowiedzi świadkaT. M.– Członka Rady Państwa w okresie wprowadzenia stanu wojennego, który nie brał udziału w posiedzeniu dnia 13 grudnia 1981 roku koncentrują się na opisie sytuacji zeznętrznej i wewnętrznej Polski w owym czasie z naciskiem na pogarszające się uwarunkowania gospodarcze (k. 224 – 227). Zeznania te nie dotyczą okoliczności, które dotyczyłyby prawnych okoliczności działań, podejmowanych podczas tego posiedzenia przez Członków Rady Państwa, przez co nie wpływają na stanowisko w sprawie zachowań oskarżonegoE. K. (1).
Relacje świadkaT. S.analizowano powyżej. Należy zatem ograniczyć się wskazania, iż świadek ten, uczestniczący w posiedzeniu Rady Państwa dnia 13 grudnia 1981 roku jako przedstawiciel Ministerstwa Sprawiedliwości otrzymał polecenie przedstawienia projektu dekretu dotyczącego funkcjonowania sądownictwa w stanie wojennym. Świadek dodał, że projekt konsultowany był przez Komitet Obrony Kraju (w którym powstał) z Ministerstwem Sprawiedliwości. Poza okolicznościami, analizowanymi wcześniej świadekT. S.potwierdził przebieg posiedzenia, o którym mowa charakteryzując udział w nim poszczególnych osób zasadniczo zbieżnie do informacji podanych przez świadkaR. R., świadkaE. K. (2)oraz oskarżonegoE. K. (1).
Jeszcze raz należy podkreślić, iż zgodnie z wypowiedziamiT. S., popartymi informacjamiR. R.– podczas posiedzenia Rady Państwa 13 grudnia 1981 roku nie podjęto dyskusji o uwarunkowaniach prawnych działań Rady Państwa, podejmującej dekrety z mocą ustawy (k. 244). ŚwiadekT. S.– obszernie argumentując własny pogląd w kwestii legalności tych działań (k. 244 – 247), po odczytaniu w jego obecności preambułyuchwały w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwastwierdził, że nie może wypowiedzieć się na temat kolejności aktów prawnych podejmowanych podczas tego posiedzenia (k. 247). Jak już wskazywano wcześniej, analiza relacjiT. S.wymaga rozgraniczenia zawartych w nich informacji o faktach, które zasługują na wiarę jako potwierdzone innymi dowodami, od szeroko motywowanego przekonania o trafności rozwiązań prawnych, zmierzających do wprowadzenia stanu wojennego w Polsce; jedynie w tym pierwszym zakresie twierdzenia świadka stanowią materiał dowodowy, istotny w sprawie.
ŚwiadekA. K.zrelacjonował okoliczności dotyczące promulgacji aktów prawnych wprowadzających stan wojenny (k. 248 – 249). Stwierdził, iż ogłoszenie uchwały oraz dekretów, noszących datę 12 grudnia 1981 roku dokonane zostało w Dzienniku Ustaw o tym samym numerze na polecenieW. J.. Zapewnił również, że wedle jego wiedzy ogłoszenie to nastąpiło na podstawie oryginałów aktów prawnych uzyskanych z Kacelarii Rady Państwa. Świadek zapewnił, że nie zna żadnych faktów dotyczących prac nad dokumentami, o których mowa. Informacje świadkaK.zasługują na wiarę, choć nie dotyczą one zachowańE. K. (1)w ramach zarzucanego mu przestępstwa. Podobnie ocenić należy informacje, podane przez świadków:J. B. (1)(k. 270 – 271) orazJ. M.(k. 272 – 273) – osób, uczestniczących w pracach biura prawnego Urzędu Rady Ministrów nad promulgacją aktów prawnych dotyczących stanu wojennego. Jakkolwiek nie sposób negować wypowiedzi tych świadków – nie ulega wątpliwości, że nie zawierają one informacji istotnych dla oceny działańE. K. (1)w ramach zarzucanych mu działań; świadkowie ci nie podają informacji, mogących wyjawić przyczyny różnic między tekstami aktów prawnych pochodzących z Kancelarii Rady Państwa oraz promulgowanych w Dzienniku Ustaw.
ŚwiadekL. Ł., będący w okresie wprowadzenia stanu wojennego dowódcą sił powietrznych Ludowego Wojska Polskiego złożył zeznania, które dotyczyły relacji wysokich oficerów LWP i członków dowództwa armii Układu Warszawskiego; zaakcentował, iż w szeregu wypadków wysocy rangą oficerowie tych armii, a zwłaszcza – Armii Radzieckiej dzielili się z oficerami polskimi przekonaniem o potrzebie pilnych działań w celu opanowania sytuacji wewnętrznej (k. 281 – 284). Świadek podkreśla, iż w okresie bezpośrednio poprzedzającym stan wojenny doszło do znacznego wzmocnienia sił radzieckich, stacjonujących na zemiach polskich. Świadek zwrócił następnie uwagę na nagłe pogorszenie się stosunków między przedstwicielami LWP i innych armii Układu Warszawskiego. W rozmowach, prowadzonych przez oficerów polskich wyczuwalne były wszak „naciski” (k. 283 – 284), by zapobiec takiej akcji w Polsce, jakie dokonane zostały na Węgrzech bądź w Czechosłowacji (k. 284). Jednoczesnie z wypowiedzi tych wynika, że świadek nie miał żadnych konkretnych informacji o decyzjach, mogących skutkować zagrożeniem obcą interwencją. O ile Sąd nie znajduje argumentów, podważających prawdziwość tych wypowiedzi należy mieć na względzie, że świadekŁ.zapewnia, iż nie ma informacji dotyczących prawnych uwarunkowań uchwalenia przez Radę Państwa, dnia 13 grudnia 1981 roku aktów prawnych wprowadzających stan wojenny. Dlatego też jego wypowiedzi nie mogą mieć znaczenia dla oceny zarzutu stawianego oskarżonemuE. K. (1).
ŚwiadekZ. M.– oficer, który w roku 1981 pracował w Sekretariacie Komitetu Obrony Kraju zapewnia w swych zeznaniach, że o ile ta jednostka organizacyjna opracowywała projekty aktów wprowadzających stan wojenny – osobiście nie podejmował żadnych działań w tym zakresie; prace Sekretariatu KOK, o których mowa nadzorował bowiem osobiście generałT. T. (1)(k. 286). ŚwiadekZ. M.podaje nadto informacje dotyczące przywozu zM.drukówdekretu o stanie wojennymjesienią 1981 roku (k. 286). WypowiedziZ. M.stanowią więc potwierdzenie faktu, iż projekty aktów prawnych wprowadzjących stan wojenny w Polsce opracowywano w Komitecie Obrony Kraju; relacje te jednak nie odnoszą się choćby pośrednio do tych okolicznosci faktycznych, które ocenić należy w płaszczyźnie zarzutu stawianego oskarżonemuE. K. (1).
Gdy chodzi o zeznania świadkaW. S.– szefa(...)Zarządu Operacyjnego Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w okresie wprowadzenia stanu wojennego – świadek ten stwierdza, że dysponował rozległą wiedzą na temat użycia jednostek wojskowych w celu realizacji stanu wojennego, zagadnienia prawne związane z tym przedsięwzięciem były mu jednak obce (k. 302 – 304). Świadek dodał, że wedle posiadanych przez niego informacji zagadnienia te były przedmiotem pracy Sekretariatu Komitetu Obrony Kraju. Brak podstaw, by kwestionować wiarygodność tych twierdzeń. Nie wskazują one jednak na okoliczności, istotne z punktu widzenia odpwiedzialności oskarżonegoE. K. (1).
Zeznania w sprawie toczącej się przeciwko oskarżonemuE. K. (1)złożył równieżJ. W.– Prezes Rady Ministrów w czasie wprowadzenia stanu wojennego. W obszernych relacjach (k. 349 – 354) świadek ten przedstawia argumentację mającą dowodzić konieczności wprowadzenia stanu wojennego w Polsce w roku 1981. Wypowiedzi opisują niezmiernie skomplikowaną sytuacje wewnętrzną kraju w okresie lat: 1980 – 81, gwałtownie pogarszające się uwarunkowania ekonomiczne oraz napięte stosunki społeczne. Świadek stwierdził zarazem, że ufając osobom zaangażowanym w opracowanie projektów aktów prawnych wprowadzających stan wojenny był przekonany o zgodności tych aktów z ustawą zasadniczą. Wyraził przekonanie, iż uchwała w sprawie wprowadzienia stanu wojennego podjęta została przez Radę Państwa w ramach jej kompetencji (k. 352 – 353). O ile zatem wypowiedzi świadkaW. J.przedstawiają tło polityczne i społeczne decyzji władz państwowych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej o stanie wojennym wedle wersji tego świadka – będącego oskarżonym w równolegle toczącym się postępowaniu, o tyle nie wskazują one takich okoliczności faktycznych, które mogą wpłynąć na ocenę karnoprawną zachowaniaE. K. (1)jako Członka Rady Państwa, uczestniczącego w podjęciu uchwały i dekretów objętych stawianym mu zarzutem. Trzeba bowiem podkreślić, iż świadekJ. W.dystansuje się w swych wypowiedziach od zagadnień prawnych, które dotyczyły owych działań akcentując swe zaufanie do prawników pełniących wówczas służbę państwową; świadek podkreśla zarazem swe przekonanie, iż okolicznością nadrzędną dla oceny stanu wojennego była nie cierpiąca zwłoki konieczność przeciwdziałania sytuacji kryzysowej w państwie.
Zeznania świadkaC. K.(k. 376 – 381) dotyczą procesu podejmowania decyzji o wprowadzieniu stanu wojennego. Zaznaczyć przy tym trzeba, iż wedle stanowiska świadka „ostateczna decyzja” o stanie wojennym w Polsce należała do niego, jako Ministra Spraw Wewnętrznych w owym czasie oraz do Ministra Obrony Narodowej (k. 377). Faktyczne rozstrzygnięcie tej kwestii podjęte zaś zostało przezC. K.,W. J.iT. T.– Sekretarza Komitetu Obrony Kraju dnia 12 grudnia 1981 roku, natomiast stanowisko Rady Państwa, sankcjonujące to rozstrzygnięcie było według świadka warunkiem wykonania tej decyzji. Zwraca uwagę fakt, iż według świadka rzeczywiste ustalenia o stanie wojennym, powzięte z jego udziałem przeciwstawiać należy formalnemu działaniu Rady Państwa; świadekK.twierdzi wszak, że „wszelkie formalności z Radą Państwa załatwiał generałT.” (k. 377). Akty prawne Rady Państwa, dotyczące stanu wojennego świadek nazywa natomiast „zatwierdzeniem decyzji o wprowadzeniu stanu wojennego” (k. 377).
JakkolwiekC. K.podkreśla, że nie zajmował się zagadnieniami prawnymi związanymi ze stanem wojennym, a jego wiedza w tym zakresie nie jest bogata, to przyznał on, że uchwalenie przez Radę Państwa dekretów z mocą ustawy w okresie trwania sesji Sejmu było naruszeniem Konstytucji PRL (k. 380). Oceniając znaczenie omawianych zeznań dla weryfikacji zarzutu stawianegoE. K. (1)należy zatem stwierdzić, że świadekC. K.koncentruje się na własnej roli w działaniach zmierzających do wprowadzenia stanu wojennego, a zarazem akcentuje przekonanie, że niezależnie od uwarunkowań prawnych rozstrzygnięcia w tej kwestii stały się konieczne wobec sytuacji kraju. Świadek podkreśla przy tym, że zagadnienia prawne dotyczące stanu wojennego nie były mu znane. Wypowiedzi te nie zawierają więc – zdaniem sądu okręgowego – takich informacji, które miałyby kluczowe znaczenie dla przedmiotu niniejszego procesu; należy wspomnieć w tym miejscu zbieżność twierdzeniaC. K., że stanowisko Rady Państwa w sprawie stanu wojennego było w istocie formalnym potwierdzeniem dokonanych faktów, z oświadczeniem oskarżonegoE. K. (1)który zapewnia, iż informację tej treści przedstawił na posiedzeniu Rady Państwa 13 grudnia 1981 roku generałT. T. (1). O ile nie sposób kwestionować tych spójnych twierdzeń – brak jakichkolwiek argumentów, by uznać je za uzasadnienie podjęcia przez Radę Państwa działań oczywiście sprzecznych z Konstytucją Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
ŚwiadekS. K. (2)w zeznaniach swych akcentuje zagadnienia polityczne i społeczne, które stały się - w ocenie świadka – przyczyną wprowadzenia stanu wojennego w Polsce. Świadek w swych obszernych relacjach, ujawnionych na rozprawie wedleart. 391 par. 2 kpkw wyniku oświadczeniaS. K. (2), że odmawia zeznań jako współoskarżony w równolegle prowadzonym procesie (k. 383 – 384) przedstawia szereg okoliczności wpływających na stanowisko władz Polskiej Reczypospolitej Ludowej w sprawie metod rozwiązania sytuacji kryzysowej w państwie. Zważywszy jednak, że wypowiedziS. K. (2)nie dotyczą uwarunkowań prawnych podejmowania przez Radę Państwa działań skutkujących stanem wojennym w Polsce – wypowiedzi tego świadka, współoskarżonego w sprawie prowadzonej równolegle – nie przyczyniły się one do oceny zarzutu, stawianegoE. K. (1).
Analogicznie ocenić należy zeznania świadkaJ. B. (2)(k. 397 – 399), który w czasie wprowadzenia stanu wojennego pełnił funkcję Wiceministra Obrony Narodowej. Świadek ten ogólnie przedstawia bowiem uwarunkowania funkcjowania państwa w okresie, bezpośrednio poprzedzajacym decyzje w tej kwestii. Świadek deklaruje jednocześnie, że nie zagadnienia, stanowiące tlo prawne tych rozstrzygnięć są mu obce (k. 397).
WypowiedziT. T.zawierają obszerne motywy wprowadzenia stanu wojennego w Polsce; chodzi o uzasadnianie tych rozstrzygnięć argumentacją zagrożenia militarnego kraju, dramatycznej sytuacji gospodarczej oraz wewnętrznego zagrożenia państwa (k. 13733 – 68, tom LXVIII akt Sądu Okręgowego w Warszawie sygn. VIII K 24/ 08). Dla oceny okoliczności związanych z zarzutem stawianymE. K. (1)istotne jest potwierdzenie przezT. T.przebiegu nadzwyczajnego posiedzenia Rady Państwa z dnia 13 grudnia 1981 roku, wedle wyjasnieńE. K. (1)i relacji świadków, omówionych wcześniej.
Analogicznie ocenić należy relacjeK. M.orazJ. L. (2).
Zważyć należy, iż w celu weryfikacji całokształtu okoliczności faktycznych i prawnych w przedmiotowej sprawie sąd poddał analizie wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 marca 2011 roku, sygn. K 35/ 08, w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iżdekret z dnia 12 grudnia 1981 roku o stanie wojennym(Dz. U. nr 29 poz. 154 ) jest niezgodny zart. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiejz związku z art. 31 ust. 1 Konstytucji Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej z 22 lipca 1952 roku oraz z art. 15 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych otwartego do podpisu wN.dnia 19 grudnia 1966 roku (Dz. U. z 1977 r. nr 38 poz. 167), jak również, żedekret z dnia 12 grudnia 1981 roku o postępowaniach szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego(Dz. U. nr 29 poz. 156) jest niezgodny zart. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiejw związku z art. 31 ust. 1 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz z art. 15 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych.
Materiał dowodowy sprawy wykazuje jednozncznie, że oskarżonyE. K. (1), uczestnicząc w uchwaleniu dekretów Rady Państwa, datowanych na dzień 12 grudnia 1981 roku o stanie wojennym; o przkazaniu do właściwości sądów wojskowych spraw o niektóre przestępstwa oraz o zmianie ustroju sądow wojskowych i wojskowych jednostek organizacyjnych Prokuratury Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w czasie obowiązywania stanu wojennego; o postępowaniach szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego; o przebaczeniu i puszczeniu w niepamięć niektórych przestępstw i wykroczeń oraz biorąc udział w podjęciu uchwały Rady Państwa datowanej na 12 grudnia 1981 roku w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa przekroczył przysługujące mu uprawnienia, wynikłe z pełnienia konstytucyjnej funkcji Członka Rady Państwa oraz działał na szkodę interesu publicznego przez jaskrawe ograniczenie praw konstytucyjnych – zwłaszcza ustanowienie podstaw do pozbawienia lub ograniczenia wolności.
Dla unaocznienia faktu, że działanie oskarżonegoE. K. (1)godziło w konstytucyjne prawa obywatelskie wystarczy odwołać się do zapisówrozdziału II dekretu o stanie wojennym, zatytułowanego „prawa i obowiązki obywateli w czasie obowiązywania stanu wojennego, w którym ustanowiono podstawę ograniczenia swobody poruszania się osób na podstawie decyzji organów administracji państwowej (art. 8; 11, 12), likwidowano swobodę zgromadzeń (art. 13); ustanawiano podstawę zawieszania stowarzyszeń mocą decyzji organów administracji państwowej (art. 15), nałożono bardzo daleko idące rygory w zakresie rozpowszechaniania publikacji i widowisk (art. 17), ustanawiano podstawy cenzury korespondencji pocztowej oraz kontroli rozmów telefonicznych (art. 18).
Podkreślić należy również bardzo daleko idące rygory ujęte w zapisachrozdziału III dekretu o stanie wojennym, zatytułowanego „Zasady postępowania w wypadkach nadzwyczajnych związanych z obronnością i bezpieczeństwem państwa” w których określono podstawy stosowania przymusu bezpośredniego wobec obywateli oraz metody tych działań.Rozdział VI dekretu o stanie wojennymustanawiał nowe typy przestępstw (podlegające według zapisówdekretu o postępowaniach szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennegopostępowaniu doraźnemu, w którym, z mocy art. 8 ust. 1 tego dekretu, zasadą było stosowanie tymczasowego aresztowania).
Przede wszystkim natomiast zważyć trzeba na regulacje rodziału Vdekretu o stanie wojennymnoszącego tytuł „środki prewencyjne”, gdzie stworzono podstawy pozbawienia osób wolności wedle przesłanek sprzecznych z regulacjami procesowymi; podstawą internowania było wszak „uzasadnione podejrzenie”, iż dotychczasowe zachowanie obywateli świadczy, że nie będą przestrzegać „porządku prawnego” (art. 42). Postępowanie w tej kwestii powierzono Milicji Obywatelskiej (art. 43).
Jest oczywiste, że w prawa obywatelskie godził wspomniany wyżejdekret o postępowaniach szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego; nie prowadząc w tym miejscu szczegółowej analizy uregulowań tego dekretu, by nie przekroczyć granic wytyczonych rzeczową potrzebą motywów wyroku zapadłego w sprawie oskarżonegoE. K. (1)sąd poprzestanie na unormowaniach dotyczących trybu doraźnego (rodział I), w którym zawarto przepisy materialnoprawne drastycznie zaostrzające sankcję za działania penalizowanekodeksem karnym, jak też określone jako przestępstwa wyłącznie w powołanych wyżej przepisachdekretu o stanie wojennym. Artykuł 4 ustęp 1 dekretu o postępowaniach szczególnych stanowił bowiem, iż za przestępstwa podlegające postępowaniu doraźnemu sąd może wymierzyć, bez względu na rodzaj i granice ustawowego zagrożenia danego przestępstwa następujące kary zasadnicze: karę śmierci lub karę 25 lat pozbawienia wolności albo karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3, chyba że przepis szczególny przewidywał wyższą dolną granicę ustawowego zagrożenia.
Nie sposób bronić tezy, żeE. K. (1)– świetnie wykwalifikowany prawnik, wykonujący przed objęciem bardzo wysokich funkcji państwowych zawód adwokata, nie dostrzegał z chwilą podejmowania decyzji skutkujących obowiązywaniem tychże aktów prawnych ich konsekwencji w sferze praw i obowiązków obywateli. Konsekwencje te szły natomiast niezmiernie daleko, godząc w gwarancje ujęte w art. 83, 84, 85 i 87 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zaznaczyć należy zwłaszcza ochronę nietykalności osobistej i wolności obywatela, jak też nienaruszalność mieszkań i tajemnicę korespondencji, ujęte w art. 87 ust. 1 i 2 Konstytucji z 1952 roku. Zapisy te zostały wprost podważone przez regulacje dekretów z mocą ustawy, uchwalonych z udziałem oskarżonegoE. K. (1).
Jakkolwiek nie budzi wątpliwości sądu I instancji fakt wypełnienia działaniem oskarżonego cech przestępstwa zawartych w 231par. 1 kodeksu karnegow związku zart. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 roku O Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu– karalność tego czynu uległa przedawnieniu.
Analiza szeregu przepisów, dotyczących przedawnienia karalności zbrodni komunistycznych określonych w art. 2 ust. 1 ustawy z 18 grudnia 1998 roku prowadzi bowiem do wniosku, iż trafne jest stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 25 maja 2010 roku w sprawie sygn. I KZP 5/ 10, że przepis art. 4 ust. 1a powyższej ustawy nie daje samodzielnej podstawy normatywnej do ustalania terminu przedawnienia karalności zbrodni komunistycznych, o których mowa, a przy ustalaniu tym konieczne jest jest uwzględnienie przepisów regulujących przedawnienie karalności przestępstw zawartych w przepisachkodeksu karnego z 1969 roku(po nowelizacji z dnia 7 lipca 1995 roku, Dz. U. nr 95 poz. 475),kodeksu karnego z 1997 rokuoraz ustawy z dnia 6 czerwca 1997 roku – Przepisy wprowadzające kodeks karny (Dz. U. nr 88 poz. 554 z późniejszymi zmianami).
Zważyć trzeba, że Sąd Najwyższy podjął cytowaną uchwałę rozstrzygając zagadnienie prawne, przedłożone przez sąd odwoławczy na podstawieart. 441 par. 1 kpkjako wymagające zasadniczej wykładni ustawy. Nie ulega wątpliwości, że rozstrzygnięcie to dotyczy sytuacji w pewnych aspektach zbieżnej w zakresie przesłanek przedawnienia do będącej przedmiotem rozpoznania w sprawie przeciwkoE. K. (1). Przedstawiono je Sądowi Najwyższemu w postępowaniu o przestępstwo zart. 246 kkw zb. zart. 247 par. 1 kkw zb. zart. 247 par. 1 kkw zb. zart. 189 par. 1 kkw zw. zart. 11 par. 2 kkoraz w zw. zart. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 roku o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, popełnione w okresie od stycznia 1983 roku do 29 sierpnia 1988 roku.
W uzasadnieniu uchwały z dnia 25 maja 2010 roku Sąd Najwyższy poddał szczegółowej analizie różne kierunki interpretacji tego zagadnienia: respektujący uregulowania kodeksowe dla badania przedawnienia zbrodni komunistycznych. Kolejny - wynikły z przekonania, że z chwilą wejścia w życie przepisu art. 4 ust. 1 a ustawy o IPN w nowym brzmieniu, czyli od dnia 13 maja 1999 roku przepis ten samodzielnie i wyczerpująco uregulował zagadnienia przedawnienia zbrodni komunistycznych. Trzeci sposób oceny analizowanej kwestii oparto na założeniu, iż jeśli przepisart. 116 kknakazuje stosować odpowiednio przepisy części ogólnejkodeksu karnegodo innych ustaw przewidujących odpowiedzialność karną – okresy przedawnienia karalności zbrodni komunistycznych należy liczyć wyłącznie na podstawieart. 101 i 102 kkbez weryfikacji, czy okres przedawnienia już upłynął, o czym stanowi przepisart. 15p. w.kk.
Dokonując obszernej analizy uregulowań ustawowych Sąd Najwyższy przekonująco wykazał, iż dla dokonania wykładni prawa w badanym zakresie koniecznym jest uwzględnienie przepisuart. 108 par. 2 kodeksu karnego, wprowadzonego nowelą z 12 lipca 1995 roku, która weszła w życie 20 listopada 1995 roku. W myśl tego przepisu bieg terminu przedawnienia umyślnych przestępstw przeciwko życiu, zdrowiu, wolności lub wymiarowi sprawiedliwości, zagrożonych karą pozbawienia wolności powyżej 3 lat, popełnionych przez funkcjonariuszy publicznych w okresie od 1 stycznia 1944 roku do 31 grudnia 1989 roku w czasie lub w związku z pełnieniem ich funkcji rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 1990 roku. Przepisart. 2 par. 1 d. kknie miał w tych wypadkach zastosowania.
W przekonaniu sądu okręgowego bardzo istotna jest konstatacja Sądu Najwyższego, że cyt. „choć ustawodawca konstruując ten przepis nie posłużył się nazwowym określeniem typu<zbrodnia komunistyczna>, jak później uczyniła to ustawa o IPN, to nie ulega wątpliwości, że 108par. 2 kk z 1969 rokuw istocie definiował zamknięty katalog przestępstw popełnianych przez funkcjonariuszy państwa totalitarnego, w jego interesie i dla jego obrony”. Akceptując w całej rozciągłości rozważania Sądu Najwyższego, zawarte w przedstawianej uchwale sąd okręgowy winien był zważyć, że działanie oskarżonegoE. K. (1)nie stanowiło przestępstwa przeciwko życiu lub zdrowiu (rozdział XXI kodeksu karnego z 1969 roku), nie było też przestępstwem przeciwko wolności (rozdział XXII kodeksu karnego z 1969 roku) ani przestępstwem przeciwko wymiarowi sprawiedliwości (rozdział XXXIII kodeksu karnego z 1969 roku). Skoro więc czyn, wyczerpujący w dacie jego popełnienia dyspozycjęart. 246 par. 1 kk z 1969 rokugodził w działanie instytucji państwowych i społecznych (rodział XXXII tego kodeksu) – nie ulega wątpliwości, że nie mieścił się on w „zamkniętym katalogu” przestępstw ujętych wart. 108 par. 2 kk z 1969 roku, cytowanym powyżej.
Przekonujące rozważania Sądu Najwyższego, zawarte w uchwale z dnia 25 maja 2010 roku prowadzą przez to do wniosku, że w sprawie przeciwkoE. K. (1), oskarżonemu o czyn zart. 231 par. 1 kkw zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o IPN koniecznym jest poddanie analizie kwestii przedawnienia karalności czynu zarzucanego oskarżonemu wedle regulacji kodeksowych obowiązujących przed wejściem w życie przepisuart. 108 par. 2 kk z 1969 roku, t.j. przed dniem 20 listopada 1995 roku.
W myśl natomiastart. 105 par. 1 pkt 3 kk z 1969 roku– przedawnienie karalności owego działania nastąpiło z dniem 13 grudnia 1986 roku.
Skoro więc Sąd Najwyższy w sprawie sygn. I KZP 5/ 10 rozstrzygał zagadnienie wymagające zasadniczej wykładni ustawy w sprawie osoby stojącej pod zarzutem przestępstw mieszczących się w kataloguart. 108 par. 2 kk(przestępstwa przeciw wymiarowi sprawiedliwości oraz przeciw wolności), uwzględnienie w całości poglądów prawnych Sądu Najwyższego wyrażonych w owej uchwale prowadziło do konkluzji, by w sprawieE. K. (1)zweryfikować kwestię przedawnienia według sytuacji prawnej tego oskarżonego, wynikłej z zastosowania przepisuart. 105 par. 1 pkt 3 kk z 1969 roku, ocenianego w związku z art. 15 przepisów wprowadzających kodeks karny.
W wypadku badanym przez Sąd Najwyższy zaistniała konieczność by przyjąć, że bieg okresu przedawnienia karalności rozpoczął się dnia 1 stycznia 1990 roku, skoro do tej daty przedawnienie – badane wedle uprzednio obowiązujących przepisów – nie nastąpiło; gdy chodzi jednak o sprawę niniejszą, akceptując w pełni wiodące stanowisko Sądu Najwyższego opisane w uchwale z 25 maja 2010 roku, iż szereg argumentów natury zasadniczej, szczegółowo tam omówionych wyklucza, by nastąpiło „wskrzeszenie” karalności w sytuacji upływu terminu przedawnienia mającego przecież charakter materialnoprawny – termin 1 stycznia 1990 roku nie może stanowić początku biegu przedawnienia karalności. Powtórzyć więc trzeba, że zdaniem sądu okręgowego w sprawie przeciwkoE. K. (1)terminem tym był dzień 13 grudnia 1986 roku.
Okoliczność, iż czynE. K. (5)realizował dyspozycjęart. 231 par. 1 kkw zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o IPN nie budzi wątpliwości gdy zważyć, iż przekroczenie przezE. K. (1)jako funkcjonariusza państwa komunistycznego przysługujących mu uprawnień pozostawało w ścisłym związku ze stosowaniem represji wobec obywateli polskich, stwarzając podstawy łamania praw człowieka i było przestępstwem (art. 246 par. 1 kk z 1969 roku) w dacie zaistnienia czynu. Cechy objęte przepisem art. 2 ust. 1 ustawy o IPN zostały zatem spełnione.
Wszystkie te przyczyny nakładały na sąd I instancji powinność umorzenia postępowania wedleart. 17 par. 1 pkt 6 kpk.
O kosztach procesu, w tym – wynagrodzeniu dla obrońcy z urzędu orzeczono zgodnie z obowiązującymi przepisami.