Sąd Apelacyjny w Lublinie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 178/12
Data wyroku: 2013-12-18 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Zbigniew Grzywaczewski, Jolanta Terlecka, Ewa Popek
Słowa kluczowe: Odszkodowanie
Podstawa prawna: art. 36 ust. 3 ustawy z 2003r. o planowaniu zagospodarowania przestrzennym

Sygn. akt I ACa 178/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 18 grudnia 2013 r.
Sąd Apelacyjny w Lublinie, I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący - Sędzia

SA Ewa Popek

Sędzia:
Sędzia:

SA Jolanta Terlecka (spr.)
SA Zbigniew Grzywaczewski

Protokolant

sekr. sądowy Agnieszka Pawlikowska

po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2013 r. w Lublinie na rozprawie

sprawy z powództwaH. R.
przeciwko GminieL.
o odszkodowanie

na skutek apelacji powódki
od wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie
z dnia 3 lutego 2012 r., sygn. akt I C 991/11

I
oddala apelację;

II
nie obciąża powódkiH. R.kosztami postępowania apelacyjnego.

Sygn. akt I ACa 178/12

UZASADNIENIE
H. R.w pozwie z dnia 28 listopada 2011r.1 domagała się zasądzenia na swoją rzecz od GminyL.kwoty 94.071 zł z ustawowymi odsetkami od 21 lipca 2011r. do dnia zapłaty - tytułem odszkodowania w oparciu o art. 36 ust. 3 ustawy z 2003r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz kosztami procesu według norm przepisanych.
GminaL.nie uznawała powództwa, wnosiła o jego oddalenie i zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu według norm prawem przepisanych.
Sąd Okręgowy w Lublinie wyrokiem z dnia 3 lutego 2012r. oddalił to powództwo bez obciążania powódki kosztami procesu i kosztami sądowymi (k-71), powołując w motywach tego orzeczenia następujące ustalenia i wnioski:

H. R.była współwłaścicielką, w 3/12 części, nieruchomości położonej wL.przyulicy (...), o powierzchni 0,2794 ha, oznaczonej nr(...), dla której dawny Sąd Rejonowy w Lublinie X Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziłksięgę wieczystą KW Nr (...). Nieruchomość ta została podzielona na dwie nieruchomości oznaczone numerem(...)o powierzchni 2.096 m(

    2)oraz numerem(...)o powierzchni 698m(

    2), w której powódce przysługiwał udział 1/3.
Na podstawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miastaL., nr(...), uchwalonego przez Radę Miejską MiastaL.w dniu 26 września 2002r., obejmującego południowo - zachodni obszar miasta zawarty międzyAleją (...),ulicami (...), rzekąB.do mostu kolejowego na szlaku(...), linią kolejowąL.-W., ogłoszonego w(...)WojewództwaL.Nr(...), nieruchomość oznaczona przed podziałem jakodziałka o numerze (...)znajdowała się w obszarze przewidzianym pod tereny koncentracji funkcji usługowych „UC” z podstawowym przeznaczeniem gruntów pod lokalizację programów różnorodnych funkcji o wysokim stopniu atrakcyjności, odpowiednich standardach z zakresu administracji, finansów i ubezpieczeń, kultury, turystyki, handlu, itp. z wykluczeniem realizacji supermarketów, tj. obiektów powyżej 2000 m(

    2)powierzchni użytkowej sprzedażnej dla jednej funkcji.
W dniu 25 października 2007r. Rada Miejska MiastaL.uchwałą nr(...), ogłoszoną w(...)WojewództwaL.Nr(...), zatwierdziła zmianę dotychczasowego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obejmującą swoim zakresem południową część ośrodka usługowego(...)w granicach od północnej linii rozgraniczającejulicę (...), na wysokości odulicy (...)doulicy (...), od wschodniej linii rozgraniczającejulicę (...)od południa - północnej granicy obszaruosiedli (...), od zachodu - wschodnia linia rozgraniczającaulicę (...)we fragmencie, w ten sposób, żedziałka (...), obręb(...)położona wL.przyulicy (...), w części została przeznaczona pod teren komunikacji drogowej(...), teren komunikacji w zakresie parkowania z dopuszczeniemusług (...)” oraz teren komunikacji pieszej(...).
Przed dawnym Sądem Rejonowym w Lublinie 8 października 2009r. nastąpiło częściowe zniesienie współwłasności i podziałdziałki o numerze (...)nadziałki o numerach (...), których współwłaścicielem w części 1/3 pozostała powódka. Następniedziałka o numerze (...)została w dniu 16 marca 2010r. sprzedana, a nowy właściciel dokonał podziału tej działki zgodnie z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego nadziałki o numerach (...)i o numerze(...)o powierzchni 308 m(
    2).
Ustaleń tych Sąd Okręgowy dokonał w oparciu o bliżej powoływane dowody z dokumentów wskazując zarazem, że tak ustalony stan faktyczny nie był pomiędzy stronami sporny. Istota zaś sporu sprowadzała się do ustalenia czy w tym bezspornym stanie faktycznymH. R.przysługuje odszkodowanie na skutek zmiany wysokości wartości sprzedanej przez nią nieruchomości, a więc czy i ewentualnie w jakiej wysokości nieruchomość straciła na wartości.
Według Sądu pierwszej instancji powództwo jako nieuzasadnione podlegało oddaleniu. Sąd podkreślił, że powódka domagała się ochrony swoich praw wywodząc je z treściart. 36 ustawy z dnia 27 marca 2003r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennymi domagając się odszkodowania w kwocie 94.071 zł stanowiącej według niej różnicę między wartością przedmiotowej nieruchomości sprzed zmiany planu zagospodarowania i po niej. Przytaczając treść powyższego przepisu wskazał, iż zawiera on dwie przesłanki warunkujące skuteczność powództwa - uchwalenie nowego lub zmiana dotychczasowego planu zagospodarowania miejscowego, w wyniku którego nieruchomość objęta nowym lub zmienionym planem zagospodarowania przestrzennego straciła na wartości. Argumentował odwołując się do jednego z orzeczeń Sądu Najwyższego, że roszczenie o odszkodowanie przysługuje tylko za szkodę rzeczywiście poniesioną w związku ze zmianą planu zagospodarowania przestrzennego, tj. taką, która polega na obniżeniu wartości nieruchomości lub która pozostaje w bezpośrednim związku ze zmianą przeznaczenia nieruchomości. Pojęcie zaś obniżenia wartości nieruchomości definiuje przepis art. 37 ust. 1 zd. 2 cyt. ustawy, zgodnie z którym obniżenie oraz wzrost wartości nieruchomości stanowią różnicę między wartością nieruchomości określoną przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu obowiązującego po uchwaleniu lub zmianie planu miejscowego, a jej wartością, określoną przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu, obowiązującego przed zmianą tego planu, lub faktycznego sposobu wykorzystywania nieruchomości przed jego uchwaleniem.
Z kolei w świetle§ 50 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego(Dz.U. Nr 207, poz. 2109) przy określaniu wartości nieruchomości w celu ustalenia odszkodowania, o którym mowa wart. 36 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, określa się wartość nieruchomości, uwzględniając jej przeznaczenie przed uchwaleniem planu miejscowego lub przed jego zmianą oraz jej przeznaczenie po uchwaleniu planu miejscowego lub po jego zmianie. Natomiast ciężar dowodu w zakresie spornej kwestii tj. czy i ewentualnie w jakiej wysokości nieruchomość straciła na wartości spoczywał na powódce (art. 6 k.c.), która z tej powinności się nie wywiązała. Sąd poczynił szerszy wywód z odwołaniem się do orzecznictwa Sądu Najwyższego i wypowiedzi doktryny z konkluzją, że w sytuacji kiedy powódka działała z profesjonalnym pełnomocnikiem i ograniczyła się jedynie do złożenia kwestionowanej przez pozwaną opinii prywatnej, nie zgłaszając żadnego wniosku dowodowego na okoliczność zaistnienia szkody i jej wysokości, a w szczególności wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości – to nie zachodziły podstawy do podjęcia w tym zakresie za powódkę działań z urzędu. W ocenie Sądu Okręgowego, potrzeba zgłoszenia takiego dowodu nie wynikała dopiero na rozprawie, skoro powódka znała już stanowisko strony pozwanej, która w piśmie z 21 lipca 2011r. wypowiedziała się odnośnie zgłoszonego jej przesądowo żądania odszkodowawczego. Wyraziła w nim również swoją ocenę, że przedstawiona jej przez powódkę prywatna opinia rzeczoznawcy obarczona jest błędami, co nie pozwala na uznanie tego dokumentu za dowód. Wobec powyższego nie było żądnych racjonalnych przeszkód, by stosowny dowód został zgłoszony już w pozwie, tym bardziej, że jego autorem jest profesjonalny pełnomocnik.
Jako podstawę rozstrzygnięcia o kosztach procesu Sąd pierwszej instancji powołał art. 102 k,p.c. wyjaśniając bliżej przyczyny jego zastosowania (k-81-90).
Powódka, w apelacji od tego wyroku, zaskarżając go w całości, zarzuciła naruszenie następujących przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

1
art. 210 § 1 k.p.c.w związku zart. 156 k.p.c.orazart. 32 ust. 1 Konstytucji RPiart. 45 ust. 1 Konstytucji RPpoprzez nieodroczenie rozprawy i zakreślenie terminu do zajęcia stanowiska na piśmie oraz zgłoszenia wniosków dowodowych pomimo, że odpowiedź na pozew została złożona i doręczona powodowi na rozprawie, co naruszyło równość stron w procesie, a także prawo strony powodowej do należytej obrony jej interesów;

2
art. 158 § 1 k.p.c.przez pominięcie w treści protokołu z rozprawy wniosków pełnomocnika powoda o odroczenie rozprawy w związku z doręczeniem odpowiedzi na pozew na terminie rozprawy;

3
art. 232 zd. 2 k.p.c.poprzez niedopuszczenie z urzędu dowodu z opinii biegłego w sytuacji, gdy z uzasadnienia zaskarżonego wyroku jednoznacznie wynika, iż Sąd uznał, że do rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy dowód z opinii biegłego, niezgłoszony przez z stronę powodową, jest niezbędny.

Wskazując na powyższe wniosła o:

-

dopuszczenie dowodu z zeznań świadkówW. M.iP. M.- na okoliczność faktu oddalenia przez Sąd Okręgowy wniosków pełnomocnika powódki o odroczenie rozprawy;

dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości celem ustalenia wielkości obniżenia wartości przedmiotowej nieruchomości wskutek zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego i różnicy wartości tej nieruchomości przed i po zmianie planu;

zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez uwzględnienie powództwa i zasądzenie od strony pozwanej na jej rzecz kosztów postępowania za obie instancje; ewentualnie: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I Instancji, przy pozostawieniu temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego (k-98-100v).

Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe o opinię biegłego rzeczoznawcy majątkowego z zakresu szacowania nieruchomości i podzielając jej wnioski ustalił, że zmiana planu zagospodarowania przestrzennego z 2007r. nie spowodowała obniżenia wartości przedmiotowej nieruchomości. Jednocześnie oddalił pozostałe wnioski dowodowe zawarte w apelacji zamierzające do podważania zeznaniami świadkówW. M.iP. M.treści protokołu rozprawy przed Sądem Okręgowym z dnia 3 lutego 2012r. (k-115v), a także oddalił wniosek o dopuszczenie w postępowaniu apelacyjnym dowodu z opinii kolejnego biegłego z zakresu szacowania nieruchomości (k-223v).
Jeśli chodzi o przyczyny oddalenia dowodu z zeznań wymienionych świadków przypomnieć należy, że protokół rozprawy jest dowodem jej przebiegu (art. 157 § 1 k.p.c.iart. 158 k.p.c.) i jest to dokument urzędowy ze skutkami wynikającymi zart. 244 § 1 k.p.c.Ustawowym sposobem obalenia domniemania tego co zostało w protokole stwierdzone jest sprostowanie lub uzupełnienie w trybieart. 160 k.p.c.Przy czym chodzi tu o „tradycyjny” protokół pisemny jaki został sporządzony 3 lutego 2012 r. wobec technicznych przeszkód utrwalenia przebiegu posiedzenia za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk i obraz (k-70). Powódka z możliwości uzupełnienia protokołu skorzystała ale przewodniczący zarządzeniem z 28 lutego 2012 r. nie uwzględnił jej wniosku w tym zakresie (k-81-82) zaś z dalszego trybu wzruszenia tego zarządzenia już nie korzystała. Przypomnieć należy, że co do zasady od zarządzenia przewodniczącego o odmowie uzupełnienia protokołu służy odwołanie do sądu, a wydane wskutek rozpoznania takiego odwołania postanowienie sądu podlega kontroli instancyjnej na podstawieart. 380 k.p.c.Natomiast wedle twierdzeń omawianego wniosku, aplikant radcowskiP. M., który działał z upoważnienia pełnomocnika powódki, dwukrotnie miał domagać się odroczenia rozprawy i dwukrotnie Przewodnicząca wniosku o odroczenie nie uwzględniła w efekcie doszło do zamknięcia rozprawy i wydania zaskarżonego wyroku. Jednocześnie przypomnienia wymaga, żeart. 162 k.p.c.swoją hipotezą obejmuje bardzo szeroki zakres uchybień i pozwala niemal bezzwłocznie na eliminowanie wszelkich naruszeń przepisów procesowych zgłaszanych w trybie tegoż przepisu. Gdyby zatem rozprawa w dniu 3 lutego 2012r. miała rzeczywiście przebieg opisany we wniosku o uzupełninie protokołu z tej rozprawy, to aplikant radcowskiP. M.powinien zwrócić w trybieart. 162 k.p.c.uwagę na uchybienie polegające na nieuwzględnieniu wniosku o odroczenie rozprawy w celu umożliwienia zgłoszenia wniosków dowodowych. Nikt zaś nie twierdził by zastrzeżenie w tym trybie uczynił. Tym samym powódka utraciła prawo do powoływania się na takie uchybienie w dalszym toku postępowania (art. 160 k.p.c.zd. 2), co już jest wystarczającą przyczyną odmowy przesłuchiwania wskazanych w apelacji świadków. W tych warunkach nie sposób podzielić zarzutów ujętych w punktach 1 i 2 apelacji.
Z kolei kwestia wykładni, jak i stosowaniaart. 232 zd 2 k.p.c.związana zresztą z szerszym zagadnieniem ukształtowania zasad procesowych w aktualnym modelu postępowania cywilnego nie przedstawia się już tak jednolicie w tym sensie, że o ile przyjmuje się inicjatywę dowodową sądu z urzędu w szczególnych sytuacjach to już ocena, czy i na ile takie szczególne okoliczności występują może wywoływać kontrowersje. Można bowiem bronić bardziej formalnego zapatrywania przedstawionego w tym zakresie w motywach zaskarżonego wyroku i wspartego powołanymi tam judykatami. Można również przedstawić przykłady orzeczeń, jak powoływany w apelacji wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2011r., V CSK 373/10 (LEX nr 8850440) czy wyrok z dnia 22 marca 2012r., IV CSK 330/11 (LEX nr 1169839) na rzecz prezentowanej w niej tezy, iż powinnością Sądu w postępowaniu pierwszoinstancyjnym było przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z urzędu. Mając na uwadze tę niejednolitość Sąd odwoławczy mówiąc kolokwialne „dał szansę” powódce i uwzględnił zawarty w apelacji wniosek o dopuszczenie opinii biegłego. W okolicznościach bowiem tego sporu kiedy wywodzono roszczenie zart. 36 ust 3 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennymto włącznie treść tego przepisu wyznaczała fakty istotne dla rozstrzygnięcia (art. 227 k.p.c.) oraz to jakie postępowanie dowodowe jest konieczne dla ich rozstrzygnięcia.
I tak niesporny był fakt podjęcia uchwały Nr(...)Rady MiastaL.z dnia 25 października 2007r. w sprawie uchwalenia zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miastaL.– część II ((...)WojewództwaL.z 13 grudnia 2007 r., Nr(...)), jak i jej treść. Plan ten obowiązywał od 13 stycznia 2008r. Nie była też kwestionowana treść poprzedniego planu z 2002r. Zatem z porównania obydwu tych planów, co także nie jest kwestionowane wynika, że spośród kilku przyporządkowanych przeznaczeń nieruchomości oznaczonej wówczas jakodziałka (...)o powierzchni 2794 m(

    2 )czyli: tereny komunikacji pieszej (KX), tereny miejskiej zieleni publicznej (ZP), tereny tras komunikacyjnych (KD), tereny urządzeń komunikacyjnych (KS1) i tereny koncentracji funkcji usługowych (UC)2 usunięto tę ostatnią a ściślej zastąpioną teren przeznaczonym pod komunikację pieszą ((...)), a dotyczy to tylko terenu o powierzchni 308 m(

    2). Tym samym formalnie spełniona była przesłanka w postaci zamiany planu zagospodarowanie przestrzennego. Podobnie jak przesłanka zbycia nieruchomości i wystąpienia z roszczeniem przed upływem pięciu lat od daty wejścia w życie zmienionego planu (art. 36 ust 3 i art. 37 ust 3 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym). Sporna zatem była tylko jedna przesłanka czyli to czy powyższa zmiana planu zagospodarowania przestrzennego spowodowała spadek wartości działki, a to wymagało właśnie opinii biegłego. BiegłaM. O.na tak postawione zagadnienie odpowiedziała negatywnie i wyjaśniła z jakich przyczyn. Sąd Apelacyjny opinię tę podziela. Uważa jednocześnie, że kwestionowanie tej opinii przez pełnomocnika powódki wynika z przyjmowania przez niego błędnego metodologicznie założenia. Nie chodzi bowiem o to, czy na tym terenie są działki pod funkcje usługowe, których cena za metr kwadratowy wynosiła przykładowo kilkaset złotych, bo pewnie nie jest to wykluczone. Odszkodowanie bowiem zart. 36 ust 3 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennymnie jednak ma stanowić abstrakcyjnego rekompensowania faktu, że plan uległ zmianie ale jak sama nazwa wskazuje ma to być odszkodowanie czyli ma wyrównywać realny uszczerbek majątkowy wynikający wyłącznie ze zmiany planu a nie innych czynników. Chodzi zatem o typowo cywilistyczny związek przyczynowy pomiędzy zmianą planu a rzeczywistym spadkiem wartości nieruchomości. Taki związek nie zachodzi w świetle opinii biegłejM. O.. Trafne było jej założenie, że porównywać należy nieruchomości bez możliwości zabudowy kubaturowej i powierzchni porównywalnej zdziałką nr (...), która była przedmiotem zbycia przez powódkę i pozostałych jej współwłaścicieli w dniu 16 marca 2010r. Biegła ta dokonała także właściwej analizy faktycznego wykorzystania przedmiotowej nieruchomości. Nie ulega zaś wątpliwości, że cała działka pierwotnie oznaczona nr(...)stanowiła wąski (o szerokości od 7,5-10,5 m) i wydłużony pas gruntu nieprzydatny do samodzielnego zagospodarowania bez możliwości jego podziału na działki budowlane i bez szans na uzyskanie pozwolenia na budowę obiektu usługowego na tym terenie. Głównym przeznaczeniem tego terenu w „starym” planie z 2002r. były ogólnie rzecz ujmując funkcje „komunikacyjne” a tylko niewielkiej enklawie liczącej 308 m(

    2)formalnie przyporządkowane było przeznaczenie pod funkcje usługowe. Skoro zabudowadziałki (...)nie była możliwa także przed zmianą planu, to fakt jego zmiany nie spowodował szkody w majątku powódki w postaci utraty wartości nieruchomości. Przeciwnie – jak trafnie podnosiła strona pozwana - wyeliminowanie usługowego przeznaczenia owej „enklawy” (czyli późniejszejdziałki nr (...)) spowodowało poprawę warunków zagospodarowania nieruchomości. Ubocznie należy też zauważyć, że z sobie znanych przyczyn współwłaściciele zbywalidziałkę (...)posługując się „starym” planem z 2002r co wynika wprost z treści aktu notarialnego obejmującego tę transakcję (k-31) a mimo to uzyskali za nią cenę niższą (30 zł/m(

    2))  niż wyliczona na ten moment wartość rynkowa przez biegłą z uwzględnieniem przeznaczenia działki wedle zapisów w zmienionym planie tj. 78,19 zł/m(

    2)łącznie za 164.000 zł (k-149).
Opinia biegłej pozwoliła Sądowi odwoławczemu zweryfikować zawarte w niej rozumowanie co do trafności wniosku końcowego, iż zmiana planu zagospodarowania przestrzennego uchwalona w 2007r. nie wpłynęła na obniżenie wartości rynkowej przedmiotowej nieruchomości. Sąd Apelacyjny nie znalazł uzasadnionej podstawy do dopuszczenia dowodu z opinii innego biegłego tej samej specjalności bowiem potrzeba powołania innego biegłego powinna wynikać z okoliczności sprawy, a nie z samego niezadowolenia strony z dotychczas złożonej opinii i dążenia do uzyskania satysfakcjonującej ją opinii.
Z tych względów apelacja podlegała oddaleniu, ponieważ także po przeprowadzeniu w instancji odwoławczej postępowania dowodowego zaskarżony wyrok odpowiada prawu (art. 385 k.p.c.).
Natomiast te same przyczyny, które legły u podstaw zastosowania w postępowaniu pierwszoinstancyjnymart. 102 k.p.c.zadecydowały także o zastosowaniu tego przepisu wobec powódki jako przegrywającej spór w instancji odwoławczej.

1 wytoczonym pierwotnie przez jeszcze innych współwłaścicieli, których żądania zastały wyłączone do odrębnego rozpoznania zarządzeniem z dna 14 grudnia 2011r. (k-58)
2 por. k-35,31