Sąd Okręgowy w Kielcach
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 496/13
Data wyroku: 2013-10-31 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Magdalena Bajor-Nadolska, Teresa Strojnowska, Cezary Klepacz
Słowa kluczowe: Stwierdzenie Nabycia Spadku
Podstawa prawna: art.1059 pkt 1 i 2 k.c.

Sygn. akt II Ca 496/13

POSTANOWIENIE
Dnia 31 października 2013 r.

Sąd Okręgowy w Kielcach Wydział II Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący:SSO Magdalena Bajor- Nadolska (spr)
Sędziowie:SSO Cezary Klepacz
SSO Teresa Strojnowska
Protokolant: protokolant sądowy Beata Wodecka

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2013 r. sprawy
z wnioskuZ. D.
z udziałemB. D.,R. D.,G. K.,M. K.,M. P.,A. P.,A. Ś.,J. Ś.iS. D.
o stwierdzenie nabycia spadku
na skutek apelacji uczestnikówG. K.iM. K.
od postanowienia Sądu Rejonowego w Busku - Zdroju
z dnia 23 stycznia 2013 r. sygn. akt I Ns 596/12
postanawia:
I zmienić zaskarżone postanowienie :
1) w punkcie I (pierwszym) podpunkcie 1 (pierwszym) w całości i stwierdzić, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne dziedziczą :
a) żonaG. W.córkaJ.iL.w ½ (jednej drugiej) części,
b) córkaZ. D.córkaG.iM.w ½ (jednej drugiej) części;
2) w punkcie II (drugim) podpunkcie 2(drugim) w całości i stwierdzić, że wchodzącew skład spadku gospodarstwo rolne dziedziczy córkaZ. D.córkaG.iM.w całości;
II oddalić apelacje w pozostałych częściach i orzec, że wnioskodawczyni i uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.

II Ca 496/13

UZASADNIENIE
Postanowieniem z 23 stycznia 2013 roku Sąd Rejonowy w Busku-Zdroju stwierdził,
że spadek po zmarłym(...)rokuM. W., na podstawie ustawy, nabyły jego żonaG. W.i córki po 3/16 części, a wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne jego żona, córkaZ. D., wnuczkaA. P.po ¼ części i wnukiR. D.iB. D.po 1/8 części, natomiast spadek poG. W.zmarłej(...)roku, na podstawie ustawy, nabyły jej córki, a wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne nabyła córkaZ. D., wnuczkaA. P.po 1/3 części i wnukiR. D.iB. D.po 1/6 części.
Sąd Rejonowy ustalił stan faktyczny, z którego wynika, że spadkodawcy nie pozostawili testamentów, mieli cztery córkiZ. D.,M.K.,J. Ś.,S. D., nie mieli dzieci pozamałżeńskich ani przysposobionych, żaden spadkodawca nie zrzekł się dziedziczenia ani nie odrzucił spadku. MałżonkowieM.iG. W.mieli gospodarstwo rolne o powierzchni około 6 ha. W dacie otwarcia spadku poM. W.stale pracowała w tym gospodarstwie jego żona oraz córkaZ. D.. Pozostałe córki nie pracowały w żadnym gospodarstwie rolnym, jedna z nich pozostawała bez pracy, a dwie były zatrudnione na umowy o pracę poza miejscem zamieszkania rodziców. Żadne z dzieci spadkodawców nie ukończyło szkół lub kursów rolniczych i nie ma innych kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Dwie córki spadkodawcy mają dzieci, które w dacie otwarcia spadku uczęszczały do szkół podstawowych, natomiast syn córkiM. K.był w wieku przedszkolnym. Analogiczna sytuacja istniała w chwili otwarcia spadku poG. W.w odniesieniu do jej spadkobierców.
O dziedziczeniu gospodarstwa rolnego Sąd Rejonowy orzekł na podstawieart. 1059 k.c.w brzmieniu obowiązującym w 1987 roku, zgodnie z którym gospodarstwo rolne dziedziczą spadkobiercy odpowiadający w chwili otwarcia spadku warunkom wymaganym dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności albo są małoletni bądź pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół albo są trwale niezdolni do pracy. Z zeznań uczestników wynika, że w gospodarstwie rolnym pracowała jedynieZ. D., pozostałe dzieci jedynie sporadycznie pomagały przy pracach w gospodarstwie rolnym. Zdaniem Sądu Rejonowego w miejsce nie mających uprawnień dzieci spadkodawców, gospodarstwo rolne dziedziczą wnuki na podstawieart. 1060 k.c.w zw. z§9 rozporządzenia Rady Ministrów z 28 listopada 1964 roku w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych(Dz.U. nr. 31, poz. 215 z 1972r.). Uprawnienia do dziedziczenia mają te wnuki, które uczęszczały do szkół.

Od tego postanowienia apelacje wnieśli uczestniczkaM. K.i uczestnikG. K..
M. K.zaskarżyła postanowienie w całości i zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w szczególnościart. 160§2 k.c.w brzmieniu wprowadzonym przez nowelizację z 6 kwietnia 1982 roku (Dz.U. nr 11, poz. 81 z 1982r.) przez stwierdzenie, że wnuki posiadają kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego poM. W.iG. W., z powodu uczęszczania do szkół, podczas gdy wnuki posiadają kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego w przypadku pracy w należącym do spadku gospodarstwie rolnym, gdy ta praca stanowiła dla nich główne źródło utrzymania. Zarzuciła też błąd w ustaleniach faktycznych polegający na ustaleniu, że uczestniczkaM. K.w dacie otwarcia spadków nie posiadała kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, podczas gdy w tych datach prowadziła ona indywidulane gospodarstwo rolne o powierzchni 0,6475 ha położone wB..
Skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia lub o jego zmianę i stwierdzenie dziedziczenia gospodarstwa rolnego na jej rzecz w 1/3 części, w przypadku spadku poM. W.i w ½ części, w przypadku spadku poG. W..
Apelację tej samej treści wywiódł także uczestnikG. K..
Skarżący wnieśli o uzupełnienie postępowania dowodowego przez przeprowadzenie dowodu z wypisu z rejestru gruntu oraz dowodu z zeznań świadków..
W odpowiedzi na apelację wnioskodawczyniZ. D.wniosła o jej oddalenie i podniosła, że nieruchomości które uczestniczka wskazała w apelacji wchodziły w skład gospodarstwa rolnego spadkodawców, a uczestniczka objęła je w posiadanie rok po śmierci rodziców, w wyniku dokonanego między siostrami nieformalnego działu spadku. Wniosła o przeprowadzenie dowodu z informacji Starostwa Powiatowego wB.na okoliczność kiedyM. K.została wpisana do ewidencji gruntów jako osoba władająca działkami(...)oraz dowodu z zeznań świadka.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacje uczestnikówM. K.iG. K.zasługują na uwzględnienie tylko w części, o ile kwestionują uprawnienie wnuków do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. W pozostałym zakresie są niezasadne.
W pierwszej kolejności podnieść należy, że chociaż autor apelacji wskazał, iż skarży orzeczenie w całości, to w istocie apelacja odnosi się jedynie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po obu spadkodawcach.
Trafnie skarżąca zarzuca dokonanie przez Sąd Rejonowy wadliwej interpretacji przepisów prawa, w tymart. 1060 k.c.Przepis ten reguluje tzw. ustawowe dziedziczenie zastępcze gospodarstwa rolnego przez wnuki i dalszych zstępnych spadkodawcy. Zgodniez jego treścią w brzmieniu nadanym przez ustawę nowelizującą z 6 kwietnia 1982 roku (Dz.U. nr 11, poz. 81 z 1982r.) w granicach określonych wart. 931§2 k.c.wnuki spadkodawcy, które w chwili otwarcia spadku odpowiadają warunkom przewidzianym wart. 1059 pkt 1 k.c.dziedziczą gospodarstwo rolne także wtedy, gdy ojciec lub matka nie mogą gospodarstwa dziedziczyć dla braku warunków przewidzianych wart. 1059 k.c.Warunkiem dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez wnuki jest zatem spełnienie przez nich przesłanki wymienionej wart. 1059 pkt 1 k.c., który z kolei uzależnia dziedziczenie gospodarstwa rolnego od spełnienia warunków wymaganych do nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności. Warunki te zostały wymienione w obowiązującym w chwili otwarcia spadków przepisieart. 160§1 k.c., zgodnie z którym nieruchomość rolna może być przeniesiona na nabywcę, gdy nabywca stale pracuje w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej albo ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. A zatem wnuki dziedziczą gospodarstwo rolne jeżeli w chwili otwarcia spadku stale pracują w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej albo mają kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zgodnie z§3 rozporządzenia Rady Ministrów z 28 listopada 1964 r w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych(Dz.U. nr 19, poz. 86 z 1983r.) za kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego uważa się ukończenie szkoły rolniczej, przysposobienia rolniczego lub uzyskanie tytułu kwalifikacyjnego w zawodach rolniczych.
Nie ulega wątpliwości, że wnuki spadkodawców, będące kilkuletnimi dziećmi w chwili otwarcia spadków poM. W.iG. W., nie mają ani kwalifikacji wymienionych w §3 cytowanego rozporządzenia ani nie mogą spełnić wymogu stałej pracy w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej. Z tych przyczyn nie są osobami uprawnionymi do dziedziczenia spadkowych gospodarstw.
Powołany przez Sąd Rejonowy przepis §9 cytowanego rozporządzenia, dotyczący pobierania przez spadkobierców nauki zawodu i uczęszczania do szkół, pozostaje w związku z wymaganymi do dziedziczenia gospodarstwa rolnego kwalifikacjami wymienionymi wart. 1059 pkt 2 k.c., a ten nie odnosi się do wnuków, gdyż jak już wyżej wspomniano dziedziczą one gospodarstwo rolne tylko wtedy gdy odpowiadają warunkom przewidzianym wart. 1059 pkt 1 k.c.
Wyniki uzupełnionego w postępowaniu apelacyjnym postępowania dowodowego pozwoliły uznać za prawidłowe i nie dotknięte błędami, ustalenia Sądu Rejonowego dotyczące kwalifikacjiM. K.do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Wbrew zawartym w apelacji twierdzeniom, uczestniczka nie wykazała swojej stałej pracy bezpośrednio przy produkcji rolnej w indywidualnym gospodarstwie rolnym wB.. Wnosząc o zmianę postanowienia uczestniczka powołała się tylko na tę okoliczność i jej dotyczy przeprowadzone w postepowaniu apelacyjnym postepowanie dowodowe.
Po uzupełnieniu postępowania dowodowego Sąd Okręgowy ustalił, żeM. K.w chwili otwarcia spadku po ojcu i w chwili otwarcia spadku po matce, mieszkała wM.(od1980 roku), gdzie była zatrudniona na pełnym etacie w zakładach mięsnych. W gospodarstwie rodziców pomagała sezonowo, w czasie wolnym od pracy, głównie latem podczas urlopu. Działki o numerach(...)o łącznej powierzchni 0,6475 ha, położone wB., objęła w posiadanie po śmierci matki, w wyniku dokonanego z siostrami w 1988 roku nieformalnego działu spadku. Działki te stanowiły część spadkowego gospodarstwa rolnego i za życia spadkodawców nie były wyodrębnione dla potrzeb prowadzenia odrębnego gospodarstwa rolnego przezM. K..
Powyższe fakty Sąd Okręgowy ustalił na podstawie zeznań świadkówE. D.,T. D.oraz uczestników postępowania, z wyjątkiem zeznańM. K.(k.155-156) oraz na podstawie informacji Starostwa Powiatowego wB.(k. 135).
Sąd Okręgowy dał wiarę zeznaniom wskazanych świadków i uczestników, gdyż są one ze sobą zgodne i tworzą logiczną całość. Ponadto pozostają w zgodzie z zeznaniami uczestniczkiM. K.jakie złożyła ona w tej sprawie przed Sądem Rejonowym w Busku- Zdroju. Zeznała wówczas, że pomagałą jedynie rodzicom przy pracach sezonowych. Z zeznań pozostałych uczestników wynika, że pomoc ta miała miejsce głównie w okresie letnim. Ponadto z zeznań uczestników wynika, że podział gospodarstwa rodziców miał miejsce dopiero po śmierci matki, wcześniej nie były dokonywane żadne podziały nieruchomości.
Nie potwierdzają twierdzeń uczestniczki zeznania jej świadkaE. D., z których wynika, że świadczył on pomoc w pracach rolnych na rzeczM. K.ale dopiero po 1988 roku, czyli po śmierci obu spadkodawców.
Sąd Okręgowy uznał za niewiarygodne zeznania świadkaM. L.oraz zeznania uczestniczkiM. K.. Są one sprzeczne z pozostałymi dowodami i nie dają się pogodzić z niespornymi faktami, jak choćby fakt stałej pracyM. K.w zakładach mięsnych wM., na pełnym etacie. Wykonując taką pracę w mieście odległym o ponad sto kilometrów od miejsca położenia nieruchomości rolnych, uczestniczka nie była w stanie wykonywać na niej stałej pracy o charakterze rolnym. Zaznaczyć należy, żeM. K.zeznała, iż to ojciec zbierał płody rolne z działek wB., co pozostaje w oczywistej sprzeczności z jej twierdzeniami zawartymi w apelacji o prowadzaniu indywidualnego gospodarstwa rolnego na nieruchomości wB.. Przeczy takim twierdzeniom uczestniczki także treść informacji ze Starostwa Powiatowego wB., z której wynika, że uczestniczka została ujawniona w ewidencji gruntów jako osoba władająca działkami wB.w 1993 roku, a zatem kilka lat po śmierci rodziców.
Skoro uczestniczka nie wykazała swojej stałej pracy przy produkcji rolnej w gospodarstwie rolnym, to brak było podstaw do uwzględnienia jej wniosku apelacyjnego i stwierdzenia dziedziczenia gospodarstwa rolnego także na jej rzecz. Jak słusznie wskazał Sąd Rejonowy okazjonalna pomoc w gospodarstwie spadkowym nie stanowi uprawnienia do dziedziczenia gospodarstwa. Prawidłowe i nie kwestionowane przez apelującą są natomiast ustalenia Sądu Rejonowego dotyczące kwalifikacji wnioskodawczyniZ. D.do dziedziczenia gospodarstwa rolnego oraz braku po stronie pozostałych dzieci spadkodawców kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego o jakich mowa wart. 1059 pkt 2 i 3 k.c.oraz §3 cytowanego wyżej rozporządzenia.
Uwzględnienie apelacji w części dotyczącej braku uprawnienia do dziedziczenia gospodarstw rolnych przez wnuki spadkodawców doprowadziło do zmiany postanowienia w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstw rolnych. Gospodarstwo rolne poM. W.dziedziczą jego żonaG. W.i córkaZ. D.po ½ części, zaś gospodarstwo rolne poG. W.dziedziczy jej córkaZ. D.w całości.
Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 386§1 k.p.c.w zw. zart. 13§2 k.p.c.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawieart. 520§1 k.p.c.w zw. zart. 391§1 k.p.c.

SSO C.Klepacz SSO M.Bajor - Nadolska SSO T.Strojnowska