Sąd Okręgowy w Białymstoku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 1900/12
Data wyroku: 2013-03-12 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Joanna Dorota Toczydłowska
Podstawa prawna: 189 kpc
Teza: Nie ma interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie w trybie 189 kpc ten, kto może poszukiwać ochrony prawnej w drodze powództwa (...) jak i gdy ochrony tej może domagać się w ramach postępowania nieprocesowego, np. w sprawie.

Sygn. akt:I C 1900/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 12 marca 2013 roku
Sąd Okręgowy w Białymstoku Wydział I Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: SSO Joanna Dorota Toczydłowska (spr.)
Protokolant: starszy protokolant Justyna Nowacka
po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2013 roku w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaM. P.,Z. P. (1)
przeciwkoJ. K.,I. W. (1),R. P.,A. W.,I. W. (2)
o ustalenie

I
Oddala powództwo;

II
Odstępuje od obciążania powodów kosztami sądowymi w całości.

UZASADNIENIE
PowodowieM. P.orazZ. P. (1), w pozwach z dni – odpowiednio – 31 lipca 2012 roku przeciwkoJ. K.,I. W. (1),R. P.,A. W.iI. W. (1)oraz 20 lutego 2013 roku przeciwkoR. P.,A. W.iI. W. (2)– wnieśli ostatecznie o ustalenie skuteczności zbycia przezJ. P. (1)ponad swój udział w spadku, otwartego w dniu 04 kwietnia 1950 roku, nieruchomości spadkowej położonej wB.przyul. (...)o powierzchni 1.923 m2,należącej do jego matkiZ. P. (2), tj. o ustalenie, że „J. P. (1), który zbył jeden dom i 1.188 m2działki ponad swój udział w w/w nieruchomości spadkowej należącej do jego matki, w chwili swojej śmierci w dniu 27 lutego 1973 roku nic po sobie nie zostawił w spadku z nieruchomości o powierzchni 735 m2, która pozostała po zbyciu”.
W uzasadnieniu wskazali, iż właścicielką nieruchomości składającej się z dwóch drewnianych domów, budynków gospodarczych i działki o powierzchni 310 sążni – 1.923 m2, położonej przyul. (...)wB.była ich babkaZ. P. (2). Wyżej wymieniona w chwili śmierci dnia 04.04.1950 roku pozostawiła bowiem wskazaną na planie z 1937 roku nieruchomość o pow. 1.923 m2trojgu spadkobiercom: córkomK. K.iW. G. (1)oraz synowiJ. P. (1)– po 1/3 na rzecz każdego z nich.J. P. (1)oświadczając nieprawdę, że jest jedynym spadkobiercą w latach 1954, 1956 i w latach ’60 sprzedał część owej nieruchomości – ponad swój udział w spadku. Tym samym oczywistym jest, żeZ. P. (2)w 1937 roku kupiła i posiadała do śmierci nieruchomość przyul. (...)wB., w skład której wchodziła m.in. działka o pow. 1.923 m2. Jej syn – ojciec powodów –J. P. (1), który zbył ponad swój udział w spadku po matce m.in. część działki o pow. 1.188 m2, z obecnej nieruchomości oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)o powierzchni 735 m2w świetle prawa nie dziedziczy już niczego. Obecnie istniejąca nieruchomość przyul. (...)wB., oznaczonanumerem geodezyjnym (...)o powierzchni 735 m2, nie istniała w chwili otwarcia spadku w dniu 04.04.1950 roku, bowiem pozostała i powstała w 1956 roku z nieruchomości spadkowej o pow. 1.923 m2, po dwóch sprzedażach i stanowi 1/3 nieruchomości spadkowej /masy spadkowej/ poZ. P. (2). Stwierdzenie nabycia spadku względem części majątku spadkowego jest zaś niedopuszczalne. Powstała sytuacja, w której ojciec powodówJ. P. (1)zbył swój udział w spadku po matce i w chwili śmierci nic już z tego spadku nie pozostawił.
PozwaniR. P.iA. W.na rozprawie w dniu 12 marca 2013 roku wnosili o oddalenie powództwa w całości wskazując, że powodowie nie przedstawili żadnych nowych okoliczności, a wszystko zostało dokładnie wyjaśnione przez Sąd Rejonowy w Białymstoku w postanowieniu wstępnym o sygn. II Ns 2051/00 (II Ns 1149/02).

Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje:
Bezspornym jest, iż powodowieM. P.iZ. P. (1)oraz pozwanyR. P.iJ. W.są rodzeństwem i jednocześnie dziećmiJ. P. (1)iB. P.. Z koleiJ. P. (1)był synemZ. P. (2)iJ. P. (2).
Bezspornym jest też, żeJ. P. (2)był drugim mężemZ. P. (2). Z pierwszego związku, zeS. G., posiadała ona dwoje dzieci:K. K.iW. G. (1).K. K.po swej śmierci również pozostawiła dwoje dzieci:J. K.iW. W., która pozostawiła z kolei syna –I. W. (1).
Poza sporem jest, że Sąd Rejonowy wB.postanowieniem z dnia 12 września 2000 roku w sprawie o sygn. II Ns 1893/00 stwierdził, że spadek poZ. P. (2), zmarłej dnia 04.04.1950 roku wB.i ostatnio zamieszkałej wB.przyul. (...)nabyli na podstawie ustawy: synJ. P. (1), córkaW. G. (2)i córkaK. K.po 1/3 każde z nich. Natomiast spadek poJ. P. (1), zmarłym dn. 27.02.1973 roku wB., ostatnio zamieszkałym wB.przyul. (...)nabyli na podstawie ustawy: żonaB. P.w 4/16 części, córkaJ. W.w 3/16 części, synZ. P. (1)w 3/16 części, synR. P.w 3/16 części i synM. P.w 3/16 części /k. 6/.
Wskutek wnioskuR. P.Sąd Rejonowy w Białymstoku w postępowaniu II Ns 1149/00 (II Ns 2051/02) o dział spadku postanowieniem wstępnym z dnia 26 września 2002 roku stwierdził, żeB. P.z udziałem 20/48 części,M. P.z udziałem 3/48 części,J. W.z udziałem 3/48 części,Z. P. (1)z udziałem 3/48 części iR. P.z udziałem 3/48 części nabyli przez zasiedzenie własność nieruchomości położonej wB.przyul. (...), składającej się z działek oznaczonych numerami geodezyjnymi:(...)o powierzchni 0,0017 ha,(...)o powierzchni 0,0004 ha,(...)o powierzchni 0,0010 ha i(...)o powierzchni 0,0704 ha – z dniem 04 kwietnia 1980 roku /pkt I/ i oddalił w pozostałym zakresie wniosekM. P.o stwierdzenie zasiedzenia.
Sąd Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 24 stycznia 2003 roku w sprawie o sygn. II Ca 787/02 na skutek apelacjiM. P.postanowił oddalić tą apelację /k. 74/.
Poza sporem jest też fakt, że Sąd Rejonowy w Białymstoku w postępowaniu II Ns 1149/00 (II Ns 2051/02) o dział spadku poJ. P. (1),B. P.i o zniesienie współwłasności postanowieniem z dnia 17 lutego 2006 roku ustalił, że przedmiotem działu spadku poJ. P. (1)jest udział 1/3 w zabudowanej nieruchomości położonej wB.przyul. (...), składającej się z działek oznaczonych numerami geodezyjnymi:(...)o powierzchni 0,0017 ha,(...)o powierzchni 0,0004 ha,(...)o powierzchni 0,0010 ha i(...)o powierzchni 0,0704 ha – dla której to nieruchomości w IX Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Białymstoku prowadzony był Zbiór Dokumentów o nr 13.070, o wartości łącznej 127.341 zł.
Sąd ten ustalił również, że przedmiotem działu spadku poB. P.jest udział 20/48 we wspomnianej wyżej nieruchomości, oraz że przedmiotem zniesienia współwłasnościR. P.,M. P.,J. W.iZ. P. (1)z ich udziałami po ¼ części jest wspomniana wyżej nieruchomość.
Sąd Rejonowy w Białymstoku dokonał działu spadków i zniesienia współwłasności w ten sposób, że nieruchomość szczegółowo wyżej opisaną przyznał na współwłasnośćJ. W.w ½ części orazR. P.w ½ części, nakazał uczestnikowi postępowaniaM. P., aby w terminie trzech miesięcy od daty uprawomocnienia się orzeczenia opróżnił i wydałJ. W.iR. P.wspomnianą nieruchomość, jak również zasądził tytułem spłaty na rzeczM. P.odJ. W.iR. P.kwoty po 15.917,63 zł /k. 128 – 129/.
Sporem nie był też objęty fakt, żeJ. W.zmarła w dniu 27 kwietnia 2012 roku, pozostawiając ze spadkobierców mężaA. W.i synaI. W. (2).
Powyższy stan faktyczny ustalono na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, tj. wymienionych dokumentów, przy czym co do zasady w powyższym kształcie nie był on w sprawie kwestionowany. Powód, precyzując swoje roszczenie o ustalenie w piśmie z dnia 14 września 2012 roku oraz na rozprawie w dniu 12 marca 2013 roku wskazał jednoznacznie, iż „chce ustalić, żeJ. P. (1), który zbył swój udział w nieruchomości spadkowej swojej matkiZ. P. (2), w chwili swojej śmierci niczego nie pozostawił z nieruchomości, która pozostała po zbyciu”. Zdaniem powoda ma to zaś znaczenie o tyle, że w postępowaniach przed Sądem Rejonowym w Białymstoku o sygn. II Ns 1149/00 (II Ns 2051/02) i Sądem Okręgowym w Białymstoku o sygn. II Ca 787/02 nie została właściwie oceniona przez te Sądy skuteczność zbycia swojej części nieruchomości przez ojca powodówJ. P. (1), a tym samym nie został właściwie ustalony skład spadku /masa spadkowa/ poZ. P. (2). Dodatkowo zdaniemM. P.postanowienie Sądu Okręgowego w Białymstoku zostało wydane z rażącą obrazą przepisów prawa, w tymart. 685 i 680 § 2 kpc. Powód wniósł bowiem do Sądu Rejonowego w Białymstoku wniosek o zasiedzenie na swoją rzecz własności wspomnianej wyżej nieruchomości przyul. (...)/łącznie z działką geodezyjną o obecnym numerze(...)/. Legło to u podstaw postępowania toczącego się przed tym Sądem o sygnaturze II Ns 2051/00. Natomiast dwa lata później brat powodówR. P.wniósł o dokonanie działu spadku po ich babci i ojcu –Z. P. (2)iJ. P. (1). Postępowanie w tym przedmiocie otrzymało sygnaturę II Ns 1149/02. Powodowie podnosili, iż połączenie tych dwóch spraw na zasadzieart. 618 § 2 kpcw zw. zart. 688 kpcbyło niezasadne i sprzeczne z prawem. Dodatkowo wskazywali też na szereg nieprawidłowości zaistniałych w toku tych postępowań, brak stosownych dokumentów, upływ terminów, a nawet wydanie jednego z orzeczeń w drodze przestępstwa. Pozwani wskazali natomiast na treść postanowienia Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 17 lutego 2006 roku jako dostateczne wyjaśnienie wszystkich spornych kwestii.
Zgodnie zart. 189 kpc, powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego, gdy ma w tym interes prawny. Wypada przy tym podkreślić, iż regulacja ta, aczkolwiek zamieszczona wKodeksie postępowania cywilnego, ma charakter materialnoprawny, stanowi bowiem podstawę dochodzenia roszczeń. Powództwo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa może być uwzględnione wtedy, gdy spełnione są dwie przesłanki merytoryczne: interes prawny oraz wykazanie prawdziwości twierdzeń powoda o tym, że dany stosunek prawny lub prawo rzeczywiście istnieje. Pierwsza z tych przesłanek warunkuje określony skutek tego powództwa, decydując o dopuszczalności badania i ustalania prawdziwości twierdzeń powoda. Wykazanie zaś istnienia drugiej z tych przesłanek decyduje o kwestii zasadności powództwa /tak SN w wyroku z dnia 27 czerwca 2001 roku, II CKN 898/00, Lex nr 52613/.
Odnosząc się do powyższych przesłanek, niezbędnych do uwzględnienia powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego, należy przede wszystkim zdaniem Sądu stwierdzić, że powodowie nie wykazali zaistnienia po swej stronie interesu prawnego. Podane przez nich podstawy roszczenia zmierzały w istocie do ustalenia dowodu prawa własności, który z kolei miałby służyć za podstawę wzruszenia postanowienia Sądu Rejonowego w Białymstoku o stwierdzenie zasiedzenia, dział spadku i zniesienie współwłasności.Artykuł 189 kpcnie znajdzie zaś zastosowania, jeżeli przepisy szczególne przewidują: a) odrębne powództwa, których treścią jest ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa (np. o usunięcie niezgodności zart. 10u.k.w.h.); b) powództwa o ukształtowanie; c) właściwość trybu nieprocesowego dla ustalenia stosunku prawnego lub prawa (np. stwierdzenie sukcesjipraw spadkowych–art. 669–679 kpc, czy stwierdzenie nabycia prawa przez zasiedzenie –art. 609–610 kpc). Innymi słowy, postępowanie w sprawie o ustalenie nie może służyć naprawianiu ewentualnych nieprawidłowości zaistniałych w trakcie postępowania nieprocesowego, jako że w tym przypadku przewidziane są inne środki prawne. Znalazło to również potwierdzenie w orzecznictwie. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 13 kwietnia 2011 roku podkreślił, iż „nie ma interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie w trybieart. 189 kpcten, kto może poszukiwać ochrony prawnej w drodze powództwa o zasądzenie świadczeń pieniężnych lub niepieniężnych jak i gdy ochrony tej może domagać się w ramach postępowania nieprocesowego, np. w sprawie o dział spadku /I ACa 261/11, Lex nr 898641/. Pogląd ten Sąd Okręgowy podziela zaś w całości. Powodowie mają zresztą świadomość przysługujących im środków prawnych, jako żeM. P.przyznał na rozprawie w dniu 12 marca 2013 roku, iż wniósł do Sądu Rejonowego w Białymstoku wniosek o wznowienie opisanego już wyżej postępowania nieprocesowego.
Zdaniem Sądu nie sposób też pominąć, że powodowie nie zmierzali do ustalenia istnienia bądź nieistnienia stosunku prawa /w postaci np. prawa własności/, ale żądali jedynie – co wyraźnie stwierdzili – ustalenia w istocie masy spadkowej /jej składników/, mającej być okolicznością służącą uzyskaniu orzeczenia w innej sprawie. Można zatem przyjąć, że żądaniem w istocie objęte było ustalenie okoliczności faktycznej. Należy zaś w ocenie Sądu jednoznacznie stwierdzić, że nie można żądać na podstawieart. 189 kpcustalenia stanu faktycznego lub faktu /tak Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 10 marca 2010 roku, I ACa 140/10, Lex nr 626171/. Z tych też względów powództwoZ. P. (1)iM. P.podlegało oddaleniu.
O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawieart. 102 kpcodstępując od obciążania nimi powodów z uwagi na ich bardzo trudną sytuację materialną.