Sąd Okręgowy w Zamościu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 957/12
Data wyroku: 2013-12-19 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Elżbieta Koszel
Słowa kluczowe: Nieważność Umowy
Podstawa prawna: art. 58 § 1 kc, art. 17 ^14^ ustawy z dnia 15.12.2000r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. z 2003 r., Nr 119, poz. 1116 ze zm.), art. 189 kpc
Teza: Wspólność praw małżonków do mieszkania spółdzielczego jest zależna nie tylko od unormowań kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Na charakter tych praw wpływają także regulacje zawarte w ustawach szczególnych dotyczących spółdzielni mieszkaniowych.

Sygn. akt. I C 957/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 19 grudnia 2013 r.

Sąd Okręgowy w Zamościu I Wydział Cywilny
w składzie :
Przewodniczący : SSO Elżbieta Koszel
Protokolant : st. sekr. sądowy Urszula Wójtowicz
po rozpoznaniu w dniu 04 grudnia 2013 roku w Zamościu
na rozprawie
sprawy z powództwaB. P.
przeciwkoL. P. (1)iSpółdzielni Mieszkaniowej im. (...)wZ.
o ustalenie

I
stwierdza nieważność umowy ustanowienia odrębnej własności lokalu i przeniesienia odrębnej własnościlokalu nr (...)znajdującego się na III kondygnacji budynku położonego przyul. (...)wZ., o powierzchni użytkowej 60,19m(
    2)wraz z piwnicą nr(...), oraz udziałem w nieruchomości i urządzeniach wspólnych na rzeczL. P. (1)przezSpółdzielnię Mieszkaniową im. (...)wZ.z dnia 15 grudnia 2009r. w formie aktu notarialnego Rep. A Nr(...)Kancelarii Notarialnej notariuszaB. S.wZ.;

II
nie zasądza od pozwanych na rzecz powódki kosztów procesu.

Sygn. akt I C 957/12

UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 7 sierpnia 2012r.B. P.wnosiła o ustalenie, że zawarta w dniu 15 grudnia 2009r. pomiędzySpółdzielnią Mieszkaniową im. (...)wZ.aL. P. (1)umowa ustanowienia odrębnej własności lokalu mieszkalnego i przeniesienia własności tego lokalu jest nieważna, jako dokonana z naruszeniemart. 1714ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o spółdzielniach mieszkaniowych(Dz. U. Nr 119 z 2003r., poz. 1116 ze zm.).
PozwaniL. P. (2)iSpółdzielnia Mieszkaniowa im. (...)wZ.wnosili o oddalenie powództwa (k. 57, 89, 92, 194).
Sąd Okręgowy ustalił, co następuje:
B. P.iL. P. (2)zawarli związek małżeński w dniu 27 stycznia 1962r. (zeznania powódki – k. 121v., pozew o rozwód - k. 96). MałżonkowieP.wraz z dziećmi przez kilka lat oczekiwali na przydział lokalu mieszkalnego w pozwanejSpółdzielni Mieszkaniowej im. (...)wZ., a pisma wspierające ich starania o przyśpieszenie przydziału kierowali pracodawcy zatrudniający powódkę, jak też pozwanego (akta członkowskie – k. 1 – 18, zeznania świadków:J. Ś.iB. A.– k. 116 – 116v., 118).L. P. (2)od dnia 23 lipca 1969r. jest członkiem pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej (pismo zarządu Spółdzielni – k. 3 akt członkowskich). W dniu 5 sierpnia 1976r. pozwana Spółdzielnia przydzieliłaL. P. (1)lokatorskie prawo dolokalu mieszkalnego nr (...)wbudynku nr (...)przyul. (...)wZ.. Było to mieszkanie M-5. W przydziale, jako osoby uprawnione do zamieszkiwania zostali wymienieni: żonaJ. P. (1)oraz troje dzieci (przydział lokalu mieszkalnego – k. 20 akt członkowskich). Wyszczególnienie żony pozwanego jako(...)było oczywistą niedokładnością Zarządu Spółdzielni, gdyż powódka ma imię:B. J.. Używała ona jednak często imienia(...), stąd też niedokładność w decyzji o przydziale (zeznania świadkaJ. Ś.– k. 116). W 1982r. powódka przeszła na wcześniejszą emeryturę i wyjechała do córki do Kanady. Systematycznie przyjeżdżała jednak doZ.i mieszkała wówczas w lokalu mieszkalnym przyul. (...).
W dniu 20 października 1989r.L. P. (2)złożył do Zarządu pozwanej Spółdzielni wniosek o przekształcenie prawa do zajmowanego lokalu z lokatorskiego na własnościowe. Oświadczenie w tym przedmiocie złożyła równieżB. P., upoważniając mężaL. P. (1)do załatwiania formalności związanych z tym przekształceniem (dokumenty w aktach członkowskich – k. 23 – 26). Przekształcenie prawa do lokalu z lokatorskiego na własnościowe nastąpiło w dniu 29 grudnia 1989r. Lokal przydzielonoL. P. (1), a uprawnieni do zamieszkiwania byli także: żona i synJ. P. (2)(w stosunku do żony powielono błąd w jej imieniu –(...)zamiast(...), przydział – k. 29 akt członkowskich).
Sąd Wojewódzki w Zamościu wyrokiem z dnia 30 września 1991r. w sprawie sygn. akt I C 428/91 rozwiązał małżeństwoL. P. (1)iB. P.przez rozwód. Do tego dnia stosunki majątkowe między małżonkami podlegały wspólności ustawowej. Rozwiedzeni małżonkowie nie zawiadomili o tym fakcie pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej.
Na wniosekL. P. (1)w dniu 24 maja 1993r. Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Zamościu założył dla przedmiotowego lokaluksięgę wieczystą Kw nr (...), w której jako osobę uprawnioną do własnościowego prawa do lokalu wpisano wyłącznieL. P. (1)(dokumenty – k. 127 - 130 oraz w aktach członkowskich – k. 27 – 28).
Na wniosekL. P. (1)w dniu 15 grudnia 2009r. doszło do zawarcia między pozwanąSpółdzielnią Mieszkaniową im. (...)wZ.aL. P. (1)umowy ustanowienia odrębnej własnościlokalu nr (...)wbudynku nr (...)przyul. (...)wZ.i przeniesienie własności tego lokalu wyłącznie na rzeczL. P. (1)(wypis aktu notarialnego Rep. A(...)– k. 74 – 78). W 2010r. gdy powódka ponownie przyjechała do Polski,L. P. (2)wypędził ją z tego mieszkania twierdząc, że stanowi ono tylko jego własność. Od tego czasu powódka zatrzymywała się u koleżankiJ. Ś., a później w budynku po starym młynie na działce w okolicachZ..
W 2011r. pozwany podjął działania w kierunku wymeldowania powódki z przedmiotowego lokalu mieszkalnego bez jej zgody (decyzja Prezydenta MiastaZ.– k. 190 – 191).
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o dokumenty złożone do akt sprawy oraz sprawy związkowej I C 534/12, w szczególności znajdujące się w tamtej sprawie akta członkowskieL. P. (1)w pozwanej Spółdzielni, zeznania wszystkich świadków i zeznania stron. Wszystkie te dowody są wiarygodne i przedstawiają ciąg zdarzeń istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Wspólność praw małżonków do mieszkania spółdzielczego jest zależna nie tylko od unormowańKodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Na charakter tych praw wpływają także regulacje zawarte w ustawach szczególnych dotyczących spółdzielni mieszkaniowych.
Należy mieć na względzie, że małżeńska wspólność prawa do lokalu mieszkalnego w różnych okresach była przez ustawodawcę ukształtowana jako element majątkowego ustroju małżeńskiego albo jako wspólność pozaustrojowa (niezależna od woli małżonków i od ustroju majątkowego, w jakim pozostają).
W pierwszym przypadku, jeżeli między małżonkami istnieje wspólność majątkowa prawo do mieszkania stanowi składnik majątku wspólnego, jest to wspólność łączna. W czasie trwania tej wspólności żaden z małżonków nie może rozporządzać, ani zobowiązywać się do rozporządzenia udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w majątku wspólnym lub w poszczególnych składnikach tego majątku (art. 35 k.r.o., inaczej wygląda sytuacja, gdy między małżonkami jest ustrój rozdzielności majątkowej).
W drugim przypadku jeżeli wspólność prawa do mieszkania jest ukształtowana jako wspólność pozaustrojowa, prawo to nabyte w czasie małżeństwa w celu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodziny, staje się przedmiotem obligatoryjnej wspólności łącznej opartej bezpośrednio na stosunku małżeństwa. Taka wspólność obligatoryjna i przymusowa nie jest elementem małżeńskiego ustroju majątkowego.
Zarówno w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej, jak też w ustroju rozdzielności majątkowej prawo to jest zawsze przedmiotem wspólności łącznej (szerzej zob. E. Koszel,Prawa rodziny do mieszkania spółdzielczego,LexisNexis 2012, s. 158 – 161).
W spółdzielczości mieszkaniowej już pod rządemustawy z dnia 17 lutego 1961r. o spółdzielniach i ich związkach(Dz. U. Nr 12, poz. 61) Sąd Najwyższy przyjął, że zarówno lokatorskie, jak też własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego przydzielone w trakcie trwania małżeństwa w sytuacji, gdy małżonków łączył ustrój wspólności majątkowej, należało do ich majątku wspólnego, choćby wkład mieszkaniowy bądź budowlany pochodził (w całości lub części) z majątku odrębnego jednego lub obojga małżonków (zob. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej SN z 30 listopada 1974r., III CZP 1/74, OSNCP 1975, nr 3, poz. 37).
W tym stanie prawnym nastąpiło przydzielenie lokatorskiego prawa do przedmiotowego lokalu mieszkalnegoL. P. (1), a więc już tak ukształtowane prawo było wspólnym prawem małżonkówP., gdyż pozostawali oni w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej.
Tym bardziej po wejściu w życieustawy z dnia 16 września 1982r. – Prawo Spółdzielczepozaustrojową, przymusową wspólność spółdzielczych praw do lokali mieszkalnych normował art. 215 § 2 i 3 tej ustawy. Zgodnie z tym przepisem spółdzielcze prawo do lokalu przydzielonego obojgu małżonkom lub jednemu z nich w czasie trwania małżeństwa dla zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodziny należy wspólnie do obojga małżonków bez względu na istniejące między nimi stosunki majątkowe. Istotnym jest, że nawet ustanie wspólności majątkowej w czasie trwania małżeństwa nie pociągało za sobą ustania wspólności spółdzielczego prawa do lokalu.
W takich warunkach na gruncie art. 215 pr. spółdzielczego nastąpiło przekształcenie na rzecz małżonkówP.lokatorskiego prawa do lokalu na własnościowe prawo do lokalu. O przynależności prawa do obojga małżonków decydują przesłanki materialnoprawne nabycia tego prawa, a nie formalna okoliczność, który z nich jest stroną stosunku prawnego, na podstawie którego doszło do nabycia prawa. Jest więc bez znaczenia czy w tytule tego nabycia są uwidocznieni oboje małżonkowie czy tylko jedno z nich (zob. M. Gersdorf, J. Ignatowicz –Prawo spółdzielcze. Komentarz, W-wa 1985, s. 391 – 392). Przekształcenie prawa lokatorskiego i ukształtowanie go jako własnościowe prawo dolokalu nr (...), wbudynku nr (...)przyul. (...)nastąpiło w czasie trwania małżeństwaL. P. (1)z powódką, w warunkach wspólności majątkowej małżeńskiej i dla zaspokojenia potrzeb rodziny. W przydziale ujęta jest zarówno żonaL. P. (1)(którą bezspornie była w tamtym czasie powódka), jak też syn stron. Powódka aktywnie uczestniczyła w załatwianiu formalności związanych z przekształceniem prawa na własnościowe, przyjeżdżała do Polski i mieszkała w tym lokalu (innego nie miała).
Po orzeczeniu rozwodu własnościowe prawo do lokalu, które uprzednio przysługiwało małżonkomP.jako wspólność łączna przekształciło się w prawo wspólne w częściach ułamkowych.
Bez znaczenia jest obecnie możliwość podjęcia przez Spółdzielnię Mieszkaniową w tamtym czasie uchwały o wygaśnięciu prawa do lokalu wobec niezawiadomienia jej o rozwiązaniu małżeństwaP.przez rozwód stosownie do art. 216 pr. spółdz. Przepis ten został bowiem uznany za niezgodny zKonstytucjąwyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 29 czerwca 2001r., SK 15/00 (OTK ZU 2001, nr 4, poz. 85). Trybunał Konstytucyjny podniósł, że przewidziana w art. 216 pr. spółdz. możliwość pozbawienia własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu jest sprzeczna z zasadami rządzącymi w polskim systemie prawnym stosunkami majątkowo – małżeńskimi, które nie znają obowiązku małżonków dokonywania podziału majątku pod rygorem jego utraty.
Przyczyną takiej konstrukcji prawnej było przestrzeganie reguły, że wyjątek od zasady jednopodmiotowości dotyczy tylko małżonków, a nawet przejściowe odstępstwo od tej zasady wymaga ograniczenia w czasie.
Należy dodać, że tym samym wyrokiem z 29 czerwca 2001r., SK 15/00 Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny zKonstytucjątakże przepis art. 215 § 1 pr. spółdz., który wyrażał zasadę jednopodmiotowości spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego. Po tym czasie, wobec możliwej wielopodmiotowości spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu (nadto braku związania tego prawa z członkostwem spółdzielni), małżonkowie po orzeczeniu rozwodu nie muszą podejmować w stosunku do spółdzielni żadnych czynności zachowawczych.
Bezspornie powódka i pozwanyL. P. (2)nie dokonali podziału majątku wspólnego.
Jeżeli w dniu 15 grudnia 2009r. doszło do zawarcia umowy ustanowienia odrębnej własnościlokalu nr (...), w budynku pozwanejSpółdzielni Mieszkaniowej nr (...)i przeniesienia własności tego lokalu tylko na rzeczL. P. (1), nastąpiło to z ewidentnym naruszeniem prawa powódkiB. P., dlatego należy uznać, że ma ona interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie na mocyart. 189 k.p.c.
Odrębna własność lokalu od początku wykreowania tego prawaustawą z dnia 15 grudnia 2000r. o spółdzielniach mieszkaniowych(tekst jedn. Dz. U. z 2003r., Nr 119, poz. 1116 ze zm.) może należeć do kilku osób (zasada wielopodmiotowości) i prawo to zasadniczo nie jest związane z członkostwem spółdzielni, podobnie jak istniejące już własnościowe prawo do lokalu (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 marca 2004r., K 32/03 ((...) – A (...)2004, nr 3, poz. 22 orazE. K.Uchylenie zasady jednopodmiotowości spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, Rej. 2002, nr 6, s. 88 – 90).
Umowa ustanowienia odrębnej własności lokalu i przeniesienia jej własności powinna więc dotyczyć nie tylko pozwanegoL. P. (1), ale także powódki, która jest współuprawnioną z tytułu własnościowego prawa do lokalu. Zaskarżona umowa uniemożliwia powódce realizację jej prawa wynikającego z art. 1714u.s.m. i jako sprzeczna z ustawą jest nieważna –art. 58 § 1 k.c.
Nieważność czynności prawnej następuje ex tunc, z mocy prawa.
W trybie powództwa o ustalenie, o którym mowa wart. 189 k.p.c.możliwe jest stwierdzenie bezwzględnej nieważności umowy, zwłaszcza na podstawieart. 58 § 1 i 2 k.c.(zob. wyrok S.A. w Łodzi z 31.08.2012r., I ACa 582/12, LEX nr 1237044; wyrok S.A. w Poznaniu z 8.02.2012r., I ACa 1154/11, LEX nr 1133335; wyrok S.A. w Szczecinie z 18.03.2013r., I ACa 822/12, LEX nr 1344220).
Z tych względów na mocy powołanych przepisów Sąd Okręgowy orzekł, jak w sentencji.
Orzeczenie o kosztach procesu ma podstawę prawną wart. 102 k.p.c.
Powódka po orzeczeniu rozwodu nie podjęła inicjatywy w kierunku uregulowania spraw majątkowych, dlatego Sąd odstąpił od ogólnej zasady obciążenia kosztami procesu stosownie do wyniku sprawy.