Sąd Okręgowy w Świdnicy
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 339/13
Data wyroku: 2013-06-13 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Barbara Nowicka, Aleksandra Żurawska, Piotr Rajczakowski
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 kc.

Sygn. akt II Ca 339/13Sygn. akt II Ca 339/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 czerwca 2013 r.

Sąd Okręgowy w Świdnicy, II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący:SSO Barbara Nowicka
Sędziowie: SO Piotr Rajczakowski
SO Aleksandra Żurawska
Protokolant: Violetta Drohomirecka
po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2013 r. w Świdnicy
na rozprawie
sprawy z powództwaA. K. (1)
przeciwkoA. K. (2),A. K. (3),M. N.iL. S.
o zachowek
na skutek apelacji pozwanychA. K. (2)iA. K. (3)
od wyroku Sądu Rejonowego w Świdnicy
z dnia 20 listopada 2012 r., sygn. akt I C 70/04

oddala apelację.

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 20 listopada 2012r. Sąd Rejonowy w Świdnicy zasądził od pozwanychA. K. (2),A. K. (3),M. N.iL. S.na rzecz powódkiA. K. (1)kwoty po 8987 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 14 grudnia 2011r. Szczegółowe wyliczenie kosztów procesu pozostawił referendarzowi sądowemu w oparciu o przepisart. 98 kpc.
Sąd Rejonowy ustalił, że w chwili śmierciR. K.tj. 12 lutego 2001r.A. K. (1)pozostawała w związku małżeńskim z nim. Na mocy testamentu spadkodawcy z 27 października 2000r. spadek po nim nabyły dzieci:O. K.iM. K.w częściach po 3/10 orazM. N.,A. K. (2),A. K. (3)iL. S.po 1/10 części. Na skutek postępowania przeprowadzonego w sprawie I Ns 247/06 o dział spadku poR. K.i zniesienie współwłasności strony na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego,w tym opinii biegłych, zawarły ugodę określającą m.in. skład spadku po zmarłym oraz które ze składników przypadną pozwanym w ramach rozliczenia ich udziałóww spadku. Nieruchomości, które przypadły pozwanym mają łączną wartość215.790 zł.
Przy takich ustaleniach Sąd Rejonowy ustalając wysokość należnego powódce od pozwanych zachowku przyjął wartość spadku i udziałów przysługujących spadkobiercom według ustaleń w postępowaniu działowym zawartych w ugodzie z 13 grudnia 2011r., które korzystają z powagi rzeczy ugodzonej. Zdaniem Sądu, nie można zaakceptować sytuacji, w której dla działu spadku przyjmuje się dla składników majątku spadkowego wartości wyższe, zaś dla zachowku mają one być weryfikowane w dół. O odsetkach Sąd orzekł na podstawieart. 481 kcprzyjmując zgodnie z żądaniem powódki, jako termin istotny dla ich ustalenia datę zawarcia ugody.
Apelację od powyższego wyroku wnieśli pozwaniA. K. (2)iA. K. (3)zarzucając mu:

1
naruszenie prawa materialnego –art. 991 § 1 kcw zw. zart. 922 § 1, art. 924 i art. 925 kcpoprzez ich błędną wykładnię polegającą na nietrafnym przyjęciu, że w celu obliczenia wysokości zachowku sąd powinien ustalić stan spadku biorąc za podstawę stan istniejący w chwili zamknięcia rozprawy;

2
sprzeczność ustaleń Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym polegającą na nieprawidłowym ustaleniu wartości nieruchomości spadkowych;

3
naruszenie przepisów postępowania – w szczególnościart. 233 § 1 kpciart. 217 kpc.

Wskazując na te zarzuty wnieśli o uchylenie pkt I wyroku i zmianę wysokości zachowku na kwotę 2205,66 zł i uchylenie wyroku w zakresie odsetek; uchylenie pkt III wyroku przez obciążenie kosztami zgodnie z literą prawa tj. proporcjonalnie do procentu spełnienia żądania powódki oraz obciążenie powódki kosztami postępowania apelacyjnego.
Sąd Okręgowy rozpoznał apelację w oparciu o ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego a ponadto ustalił, że: w skład spadku poR. K.wchodzą: nieruchomość położona na wsiT.obejmującadziałki gruntu nr (...)dla której prowadzona jestksięga wieczysta Kw nr (...)oraz udział spadkodawcy w wysokości ½ w majątku wspólnym zA. K. (1)i nakłady poczynione przezA. K. (1)z majątku osobistego na majątek objęty spadkiem. Wartość nieruchomości położonej wewsi T.stanowiącej majątek osobisty spadkodawcy wynosi 542.670 zł.
W skład majątku wspólnegoA. K. (1)iR. K.wchodzą następujące składniki majątkowe:

1
nieruchomość wewsi T.obejmującadziałki nr (...)dla której prowadzona jestksięga wieczysta Kw nr (...)o wartości 53.770 zł;

2
nieruchomość położona we wsiW.–działka nr (...)dla której prowadzona jestksięga wieczysta Kw nr (...)o wartości 32.440 zł;

3
nieruchomość wewsi T.obejmującadziałki nr (...)dla której prowadzona jestksięga wieczysta Kw nr (...)o wartości 6405 zł;

4
nieruchomość wewsi T.obejmującadziałki nr (...)dla której prowadzona jestksięga wieczysta Kw nr (...)o wartości 10.090 zł;

5
nieruchomość wewsi T.obejmującadziałki nr (...)dla której prowadzona jestksięga wieczysta Kw nr (...)o wartości 44.110 zł;

6
nieruchomość wewsi T.obejmującądziałki nr (...)dla której prowadzona jestksięga wieczysta Kw nr (...)o wartości 122.250 zł;

7
nieruchomość wewsi T.–działka nr (...)dla której prowadzona jestksięga wieczysta Kw nr (...)o wartości 12.900 zł.

Wartość wszystkich nieruchomości wchodzących w skład majątku wspólnegoA. K. (1)iR. K.wynosi 281.965 zł, z czego w skład spadku poR. K.wchodzi jego udział w majątku wspólnym w wysokości ½ części tego majątku o wartości 140.982,50 zł.
Wartość stanu czynnego spadku poR. K.obejmującego nieruchomości wynosi 683.652,50 zł.
(dowód: opinia biegłego sądowegoJ. Ś.z 20 maja 2011r. k.1200 akt I Ns 247/06 ; ugoda zawarta przez strony w sprawie I Ns 247/06).
Mając na względzie wszystkie dotychczasowe ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy zważył co następuje:
Apelacja podlegała oddaleniu.
Wbrew zarzutom pozwanych Sąd Rejonowy nie dopuścił się naruszenia prawa materialnego – a to przepisówart. 991 § 1 kc,art. 922 § 1 kc,art. 924 kciart. 925 kcpoprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że obliczenie zachowku następuje na podstawie wartości spadku ustalonej według cen z chwili orzekania o zachowku.
Skarżący na poparcie swoich zarzutów powołują się na uchwałę SN z 18 października 1974r. III CZP 55/74, OSNCP 1975, nr 12 poz. 163 i z 8 lutego 1984r., III CZP 1/84, OSP 1985, nr 4 poz. 75, które utraciły aktualność oraz na przepisart. 160 § 1 dekretu z 8 października 1946 – Prawo spadkowe(Dz. U. nr 60 poz. 328 ze zm.), który sami błędnie wykładają i który nie obowiązuje już od 1 stycznia 1965r.
Z treści tego przepisu wynika, że wartość stanu czynnego spadku ustala się przez zestawienie wszystkich należących do spadku praw według ich stanu w chwili otwarcia spadku i wartości z chwili sporządzenia zestawienia, przy czym zestawienie to powinno być sporządzone w chwili wyrokowania. Jeśli zostało sporządzone wcześniej to Sąd powinien uwzględnić wszelkie zmiany w majątku spadkowym między datą sporządzenia zestawienia a chwilą zamknięcia rozprawy.
Obliczenie zachowku następuje na podstawie wartości spadku ustalonej według cen z daty orzekania o roszczeniach z tego tytułu.
Taką uchwałę podjął Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów Sądu Najwyższego 26 marca 1985r. III CZP75/84 i nadał jej moc zasady prawnej. Stanowisko to zostało utrwalone w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Ponadto Sąd Najwyższy stwierdził w wyroku z 25 maja 2005r. I CK 765/04, Lex nr 180835, że chwilą orzekania o zachowku jest chwila orzekania przez sąd drugiej instancji, co ma służyć zapewnieniu osobie uprawnionej do zachowku utrzymanie realnej wartości zachowku.
Obecnie za takim stanowiskiem przemawia również sformułowanieart. 995 kc, zgodnie z którym wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.
Wysokość zachowku jest określona wart. 991 § 1 kci co do zasady odpowiada połowie wartości udziału jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Wyjątkiem są osoby małoletnie lub trwale niezdolne do pracy.
W rozpoznawanej sprawie powódce należy się zachowek wynoszący połowę wartości jej udziału spadkowego czyli 1/3 części spadku, który to ułamek należy pomnożyć przez jedną drugą – co daje 1/6 i tenże ułamek z kolei należy pomnożyć przez tzw. substrat zachowku stanowiący wartość stanu czynnego spadku.
W skład spadku poR. K.wchodzi oprócz jego majątku osobistego także udział spadkodawcy w majątku dorobkowym z powódką.
Dopuszczalne jest w procesie o roszczenie z tytułu zachowku samodzielne ustalenie przed sąd stanu i wartości spadku, jednakże gdy wcześniej toczyło się postępowanie o dział spadku połączony z podziałem majątku wspólnego spadkodawcy i jego małżonka to sąd w sprawie o zachowek może ustalając wartość spadku oprzeć się na ustaleniach w tej materii sądu rozpoznającego sprawę o dział spadku.
Pomiędzy stronami niniejszego procesu toczyło się postępowanie w sprawieI Ns 247/06 o dział spadku poR. K.i zniesienie współwłasności,w którym strony zawarły ugodę. Ustalenie stanu i wartości spadku poR. K.nastąpiło w oparciu o opinie biegłych sądowych, w tym co do wartości nieruchomości na podstawie opinii biegłego sądowegoJ. Ś.z 20 maja 2011r., którą strony ostatecznie zaakceptowały.
Powódka domagała się zachowku obliczonego od wartości czystej spadku obejmującego tylko nieruchomości, w związku z tym Sąd Rejonowy ustalając substrat zachowku zaliczył doń jedynie nieruchomości, przyjmując wartość spadku na kwotę podaną przez powódkę tj. 651.500 zł.
Ustalając substrat zachowku stosownie do przepisuart. 991 § 1 kci następnych na podstawie opinii biegłegoJ. Ś.wynosił on 683.652,50 zł. Udział powódki w spadku (1/3) stanowi kwotę 227.884 zł a przysługujący jej zachowek wynosi -113.942 zł, przy czym mogłaby się go domagać od wszystkich spadkobierców.
Jeśli wytoczyła powództwo o zachowek tylko przeciwko niektórym spadkobiercom, a sąd wydał rozstrzygniecie, po uprawomocnieniu się ugodyw sprawie I Ns 247/06 w przedmiocie działu spadku, pozwani spadkobiercy odpowiadają za zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku zgodniezart. 1034 § 2 kc, w stosunku do wielkości udziałów w spadku.
Udziały skarżących w spadku wynoszą po 1/10 części spadku, wobec czego powódka mogłaby od każdego z nich żądać po 11.394 zł. Skoro jednak domagała się zapłaty kwoty niższej, bo po 8987 zł od każdego z nich, to Sąd Rejonowy w myśl przepisuart. 321 § 1 kpctaką kwotę zasądził na jej rzecz.
Sąd Rejonowy nie popełnił błędu przy wyliczeniu wartości spadku dla potrzeb ustalenia wysokości zachowku przyjmując wartość poszczególnych działek wchodzących w skład nieruchomości spadkowych zgodnie z wyliczeniami biegłegoJ. Ś.na dzień wydania opinii tj.18 maja 2011r. jeśli strony niniejszego procesu przyjęły taką wartość spadku podlegającego działowi w sprawie I Ns 247/06.
Biegły sporządził zestawienie wartości nieruchomości według stanu na dzień otwarcia spadku poR. K.(13 lutego 2001r.) i na dzień wydania opinii (30 kwietnia 2011r.). Wartości wszystkich działek przyznanych w wyniku działu spadku na współwłasność skarżących i pozostałych pozwanych były takie same w chwili otwarcia spadku i wydania opinii. Wyjątek stanowiły dwiedziałki nr (...), których wartość w dacie wydania opinii była wyższa niż w chwili śmierci spadkodawcy, ale w wyniku działu spadku otrzymali je inni spadkobiercy nie będący pozwanymi w tej sprawie.
Nawet jeśli od daty otwarcia spadku do chwili wyrokowania w sprawieo zachowek zmieniło się w części przeznaczeniedziałki nr (...)zgodniez miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego GminyM.i działka ta przeznaczona w chwili otwarcia spadku pod uprawy rolne, obecnie jestw 50 %, przeznaczona pod zabudowę mieszkaniową, a co za tym idzie jej aktualna wartość jest wyższa niż działki rolnej o 97.004 zł zgodnie z metodyką wyceny zastosowaną przez biegłegoJ. Ś., nie wpływa to na prawidłowość rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego.
Gdyby pomniejszyć wartość majątku spadkowego o 97.004 zł otrzymamy zamiast 683.652,50 zł kwotę 586.648,50 zł. Udział powódki w spadku wyniósłby 195.549 zł a należny jej od wszystkich spadkobierców zachowek 97.774 zł. Pozwani mający udziały w spadku po 1/10 części byliby zobowiązani do wypłaty zachowku w kwocie po 9777zł. Ponadto dla ustalenia stanu czynnego spadku nie można wybiórczo przyjmować niższej wartościdziałek nr (...)a wyższych wartościdziałek nr (...), gdyż nastąpiłoby to z pokrzywdzeniem osoby uprawnionej do zachowku.
Jeżeli chodzi o wartośćdziałek nr (...)to różnica w wycenie ich wartości pomiędzy datą otwarcia spadku a datą wydania opinii przez biegłegoJ. Ś.wynosi łącznie 143 zł w części dotyczącej wartości znajdującego się na tych działkach drzewostanu, będącego zresztą „samosiejkami”.
Także zarzut dotyczący zasądzenia odsetek od należności głównej od dnia 14 grudnia 2011r. nie zasługuje na uwzględnienie. Wbrew zarzutom apelacji SądI instancji nie uwzględnił żądania powódki zasądzenia odsetek od dnia wniesienia pozwu (wezwania zobowiązanych do zapłaty zachowku) lecz od dnia następnego po dniu w którym strony procesu zawarły ugodę w sprawie o dział spadku i ostatecznie ustaliły skład i wartość majątku spadkowego.
Zdaniem Sądu Okręgowego orzeczenie zasądzające zachowek jest rozstrzygnięciem deklaratoryjnym a samo zobowiązanie do zapłaty zachowku jestz natury rzeczy zobowiązaniem bezterminowym, które przekształca sięw zobowiązanie terminowe stosownie doart. 455 kcw wyniku wezwania wierzyciela (uprawnionego do zachowku) skierowanego do dłużnika (spadkobiercy) do spełnienia świadczenia.
Jednakże sąd rozstrzygając w przedmiocie odsetek za opóźnienie w zapłacie zachowku powinien każdorazowo uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy. Natomiast w rozpoznawanej sprawie powódka wytoczyła powództwo o zapłatę zachowku 6 lutego 2004r. Żądając z tego tytułu 7.653 od każdego z pozwanych. Co do zasady winni więc oni od tej daty spełnić świadczenie, gdyż było już wówczas wymagalne. Skoro jednak sporna między stronami była wartość spadku, od której należało obliczyć wysokość zachowku, a ta została ustalona w ugodzie z 13 grudnia 2011r., to słusznie Sąd Rejonowy przyjął, że pozwani pozostawali w opóźnieniuz zapłatą zachowku od następnego dnia tj. od 14 grudnia 2011r., bo dopiero z tym momentem roszczenie o zapłatę ostatecznie sprecyzowanej kwoty z tytułu zachowku stało się wymagalne.
Tym samym zarzuty apelacji nie zdołały podważyć słuszności zaskarżonego wyroku i Sąd Okręgowy oddalił ją z mocyart. 385 kpcjako nieuzasadnioną. Jeśli pozwani przegrali sprawę w postępowaniu apelacyjnym to nie mogą żądać od powódki zwrotu kosztów za drugą instancję ani też innego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania przed pierwszą instancją, którymi Sąd Rejonowy prawidłowo obciążył ich, co do zasady zgodnie zart. 98 kpcpozostawiając szczegółowe wyliczenie kosztów procesu referendarzowi sądowemu (art. 108 § 1 zd 2 kpc).