Sąd Apelacyjnyw Szczecinie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 879/12
Data wyroku: 2013-03-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Halina Zarzeczna, Małgorzata Gawinek, Eugeniusz Skotarczak
Podstawa prawna: art. 691 k.c., art. 189 k.p.c.

Sygn. akt I ACa 879/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 marca 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSA Halina Zarzeczna

Sędziowie:

SA Eugeniusz Skotarczak (spr.)
SA Małgorzata Gawinek

Protokolant:

sekr. sądowy Magdalena Goltsche

po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2013 r. na rozprawie w Szczecinie

sprawy z powództwa Gminy MiastoS.

przeciwkoJ. S.,K. S. (1),M. S.,S. S.iK. S. (2)
o wydanie lokalu mieszkalnego
oraz z powództwa wzajemnegoJ. S.przeciwko Gminie MiastoS.

o zapłatę
oraz z powództwa wzajemnegoK. S. (1)przeciwko Gminie MiastoS.

o ustalenie
na skutek apelacji pozwanych i powoda wzajemnegoK. S. (1)
od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie
z dnia 19 października 2012 r., sygn. akt I C 711/11

I
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym, drugim, trzecim i czwartym w ten sposób, że:

1
oddala powództwo w całości;

2

      zasądza od powódki Gminy MiastoS.na rzecz pozwanychJ. S.,K. S. (1),M. S.,S. S.iK. S. (2)solidarnie kwotę 137 (sto trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu;

3
ustala, że pozwany – powód wzajemnyK. S. (1)wstąpił w stosunek najmu lokalu mieszkalnego położonego wS.przyul. (...)w miejsce swojej babkiJ. W., zmarłej w dniu 11 września 1992 roku;

4

      zasądza od powódki – pozwanej wzajemnej Gminy MiastoS.na rzecz pozwanego – powoda wzajemnegoK. S. (1)kwotę 800 (osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu;

II

       zasądza od powódki Gminy MiastoS.na rzecz pozwanychJ. S.,K. S. (1),M. S.,S. S.iK. S. (2)solidarnie kwotę 320 (trzysta dwadzieścia) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego;

III

       zasądza od powódki – pozwanej wzajemnej Gminy MiastoS.na rzecz pozwanego – powoda wzajemnegoK. S. (1)kwotę 650 (sześćset pięćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

      SSA M. Gawinek SSA H. Zarzeczna SSA E. Skotarczak

Sygn. akt I ACa 879/12

UZASADNIENIE
Powódka Gmina MiastoS.wniosła o nakazanie pozwanymJ. S.,K. S. (1),M. S.oraz małoletnimS. S.iK. S. (2), aby opróżnili i wydali lokal mieszkalny położony wS.przyul. (...)w stanie wolnym od osób i rzeczy. W uzasadnieniu pozwu podano, iż pozwanaJ. S.oraz jej mążZ. S.byli od 22 marca 1993 r. najemcami gminnego lokalu mieszkalnego opisanego w żądaniu pozwu, ale wynajmujący powziął informację, iż małżonkom przysługuje prawo własności nieruchomości budynkowej położonej wS.przyul. (...), wobec czego stosunek najmu został wypowiedziany pismem z dnia 25 października 2010 r. Pozwani nie dostosowali się jednak do wezwania opuszczenia lokalu mieszkalnego położonego wS.przyul. (...).
W odpowiedzi na pozew pozwani wnieśli o oddalenie powództwa w całości i zwrot kosztów procesu. Wskazali, że pozwanyK. S. (1)z mocy prawa wstąpił w stosunek najmu opisanego lokalu mieszkalnego w dniu 11 września 1992 r., tj. w chwili śmierci poprzedniego najemcy, swojej babciJ. W.. Powyższa okoliczność ma implikować prawo do zamieszkania w lokalu pozostałych pozwanych.
Jednocześnie pozwanyK. S. (1)wystąpił przeciwko Gminie MiastoS.z powództwem wzajemnym o ustalenie, iż wstąpił z mocy prawa w stosunek najmu lokalu mieszkalnego położonego wS.przyul. (...)po zmarłej babciJ. W., a nadto, wniósł o zwrot kosztów procesu.
Także pozwanaJ. S.wystąpiła przeciwko Gminie MiastoS.z powództwem wzajemnym o zapłatę kwoty 200.000 zł z tytułu zwrotu nakładów koniecznych poniesionych przez nią na remont spornego lokalu, wymianę instalacji i elementów wyposażenia technicznego.

    Gmina MiastoS.zażądała oddalenia powództw wzajemnych. Odnosząc się do powództwaK. S. (1)podała, iż w stosunek najmu po zmarłejJ. W.wstąpiła jej córkaJ. S., a pozwany był osobą uprawnioną do zamieszkania w lokalu.
Sąd Okręgowy w Szczecinie wyrokiem z dnia 19 października 2012 roku nakazał pozwanymM. S.,J. S.,K. S. (1),K. S. (2)iS. S., aby opróżnili i wydali Gminie MiastoS.lokal mieszkalny położony wS.przyul (...)w stanie wolnym od osób i rzeczy (pkt I.); zasądził od pozwanych na rzecz powoda solidarnie tytułem zwrotu kosztów postępowania kwotę 680 złotych (pkt II.); oddalił powództwo wzajemneK. S. (1)o ustalenie (pkt III.); zasądził odK. S. (1)na rzecz Gminy MiastoS.tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego kwotę 600 złotych (pkt IV.); oddalił powództwa wzajemneJ. S.o zapłatę (pkt V.); zasądził odJ. S.na rzecz Gminy MiastoS.tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego kwotę 3.600 złotych (pkt VI.).
Powyższe orzeczenie zostało oparte na ustaleniach faktycznych, z których wynika, że Gmina MiastoS.była właścicielemlokalu mieszkalnego nr (...)położonego wS.przyul. (...). Lokal ten był od początku lat sześćdziesiątych XX wieku wynajmowany przezJ. W.. Po jej śmierci, zajmująca lokal mieszkalny córkaJ. S.wraz z mężemZ. S.zostali uznani przez Gminę za najemców, wydano im zaświadczenie z dnia 4 stycznia 1993 r., iż wstąpili w stosunek najmu. Z treści zaświadczenia wynikało, iż osobą uprawnioną do zamieszkiwania w lokalu był synJ. K.. Strony spisały protokół zdawczo – odbiorczy. W kolejnych latach małżonkowieJ. S.iZ. S.dokonywali w lokalu różnych remontów i napraw, kontaktując się również w tym przedmiocie z wynajmującym. W 2003 r.J. S.iZ. S.zakupili prawo wieczystego użytkowania nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym w dzielnicyO.naul. (...). W dniu 2 czerwca 2004 r. zmarłZ. S.. PozwaniM. S.iK. S. (1)oraz ich małoletnie dzieciS. S.iK. S. (2)do dnia orzekania zajmowali lokal mieszkalny opisany pozwem.J. S.zamieszkiwała w swoim domu naO..
Po tak poczynionych ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy uznał, że powództwo główne jest uzasadnione, zaś oba powództwa wzajemne podlegały oddaleniu. Sąd wskazał, że w toku postępowania związanego z rozpoznaniem żądania Gminy MiastoS.o nakazanie pozwanym opuszczenia i wydania lokalu mieszkalnego położonego wS.przyul. (...)zostało wytoczone przez pozwanegoK. S. (1)powództwo o ustalenie, iż wstąpił z ustawy w prawo najmu lokalu opisanego pozwem oraz powództwoJ. S.o zapłatę. Wobec tego, iż uwzględnienie żądaniaK. S. (1)zniweczyłoby żądanie Gminy MiastoS.o wydanie lokalu, to w pierwszej kolejności Sąd rozpoznał powództwo wzajemneK. S. (1).
W ocenie Sądu pierwszej instancji powództwo, któreK. S. (1)usiłował wywieść z treściart. 189 k.p.c.w związku zart. 691 k.c.stanowiącego m.in. iż w razie śmierci najemcy mieszkania osoby bliskie najemcy, które stale z nim mieszkały aż do chwili jego śmierci, wstępują w stosunek najmu, było bezzasadne. W stosunek najmu po śmierci babci powodaJ. W.w 1993 r. wstąpili bowiem rodzice powoda. Co prawda zdaniem tego Sądu faktem pozostaje, iż powód jest osobą bliską w rozumieniuart. 9 ust. 1obowiązującej w dniu śmierci jego babciustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. Prawo lokalowe. Tym niemniej osobą bliską dla zmarłej była również jej córkaJ. S., której praw do wstąpienia w stosunek po zmarłej pozwanyK. S. (1)w niniejszej sprawie nie zakwestionował. Przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, iż jedynieJ. S.wykonywała czynności jakie w związku z zajmowaniem lokalu mieszkalnego wykonuje zwykle najemca.J. S.ze swoim mężem przeprowadziła w bardzo szerokim zakresie remont lokalu opisanego pozwem oraz pokrywali te koszty z dochodów uzyskiwanych w ramach prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego. Ze złożonych akt lokalowych wynika, iż jedynie pozwana kontaktowała się z wynajmującym w szeregu kwestii związanych z użytkowaniem lokalu: począwszy od wniosków na wykonywanie poszczególnych prac remontowych, poprzez petycje związane z zalaniem mieszkania, z chęcią podnajęcia tego lokalu krewnym z Ukrainy, czy protesty związane z obciążeniem kosztami za wywóz „gabarytów". Z przeprowadzonych dowodów wynika, iż pozwanyK. S. (1)w chwili śmierci swojej babci zachowywał się jak osoba, która prawo do przebywania w lokalu przyul. (...)wywodzi z praw jego rodziców, czyli że przysługuje mu prawo typu prekaryjnego. Wobec faktu skutecznego wypowiedzeniaJ. S.stosunku najmu lokalu mieszkalnego opisanego pozwem utraciła ona jakiekolwiek skuteczne względem wynajmującego prawo do tego lokalu. Powyższa okoliczność pozwalała uznać Sądowi Okręgowemu za zasadne żądanie wydania w oparciu oart. 222 § 1 k.c.lokalu mieszkalnego położonego wS.przyul. (...).
Za bezzasadne uznano natomiast żądanie pozwanejJ. S.zasądzanie od Gminy MiastoS.kwoty 200 000 zł tytułem zwrotu nakładów koniecznych poniesionych na powyższy lokal i oddalono je w całości.
Wobec przegrania sprawy z powództwa głównego i powództw wzajemnych obciążono pozwanych kosztami niniejszej sprawy stosownie do treściart. 98 § 1 k.p.c.
Apelację od powyższego wyroku wywiedli pozwani oraz pozwany - powód wzajemnyK. S. (1), zaskarżając wyrok w punktach I., II., III. i IV. Wyrokowi w zaskarżonych częściach zarzucili naruszenie prawa materialnego, a w szczególnościart. 691 Kodeksu cywilnegoiart. 9 ust. 1 Prawa lokalowego(według stanu prawnego i brzmienia powyższych przepisów na dzień śmierci poprzedniego najemcyJ. W., tj. 11.09.1992 r.), w wyniku ich nieprawidłowej wykładni, implikującej wadliwe ustalenia sądu, iż powód wzajemnyK. S. (1)nie wstąpił z mocy prawa w stosunek najmu lokalu przyulicy (...)wS.po jego zmarłej babciJ. W.oraz, że w konsekwencji roszczenie powodowej Gminy MiastaS.o opróżnienie spornego lokalu mieszkalnego przez wszystkich pozwanych jest uzasadnione. W oparciu o powyższe zarzuty apelujący wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i wydanie orzeczenia, co do istoty sprawy poprzez: oddalenie w całości powództwa Gminy MiastaS.o opróżnienie lokalu mieszkalnego przyulicy (...)wS.wobec wszystkich pozwanych; obciążenie w powyższym zakresie powódki Gminy MiastaS.kosztami postępowania przed sądami I i II instancji, w tym obowiązkiem zwrotu pozwanym kosztów sądowych za II instancję i kosztów zastępstwa adwokackiego wg norm; ustalenie, że pozwany/powód wzajemnyK. S. (1)wstąpił z mocy prawa w dniu 11.09.1992 r. w stosunek najmu lokalu przyulicy (...)wS.po swojej zmarłej babciJ. W.; obciążenie w powyższym zakresie powódki/pozwanej wzajemnej Gminy MiastaS.kosztami postępowania przed sądami I i II instancji, w tym obowiązkiem zwrotu pozwanemu/powodowi wzajemnemuK. S. (1)kosztów sądowych i kosztów zastępstwa adwokackiego wg norm.
Apelujący argumentowali, że powód wzajemnyK. S. (1)zrealizował wszelkie przesłanki ustawowe i wstąpił z mocy prawa w stosunek najmu, albowiem jako osoba bliska najemcy zamieszkiwał ze zmarłą najemczynią stale w chwili jej śmierci. Powołał się na orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 27.11.1990 r. w sprawie III CZP 63/90 (LEX nr 1084575) oraz z dnia 04.01.1979 r. w sprawie III CRN 271/78 (OSNC 1979/9/178; LEX nr 2367). W takiej sytuacji przesłanki stanowiące podstawę skutecznego wypowiedzenia przez powódkę stosunku najmu pozwanejJ. S.pozostają bez wpływu dla trwałości stosunku najmu, którego stroną w dalszym ciągu jest pozwany/powód wzajemnyK. S. (1). W opisanym stanie faktycznym i prawnym istnienie stosunku najmu po stronie pozwanego/powoda wzajemnegoK. S. (1), uprawniające go jako najemcę do dalszego zamieszkiwania w spornym lokalu, implikuje też automatycznie prawo do dalszego zamieszkiwania w spornym lokalu przez pozostałych pozwanych:J. S.,M. S., małoletniegoS. S., małoletniegoK. S. (2), jako członków jego najbliższej rodziny, w osobach matki, żony i dzieci. W takiej sytuacji skierowane przez powódkę wobec pozostałych pozwanych żądanie opróżnienia spornego lokalu jest również nieuzasadnione, a zatem przedmiotowe powództwo o opróżnienie lokalu i mieszkalnego winno zostać oddalone w całości, tj. w stosunku do wszystkich pozwanych.
W odpowiedzi na apelację powódka wniosła o jej oddalenie w całości i zasądzenie od pozwanych na swą rzecz kosztów postępowania odwoławczego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych. Wskazała, że zgodnie zart. 691 k.c.w stosunek najmu po śmierci najemcy wchodzą w zasadzie wszystkie osoby bliskie najemcy zamieszkałe z nim w chwili jego śmierci. Jednakże zasada ta nie odnosi się do szczególnej sytuacji, która ma miejsce w niniejszym postępowaniu. Po śmierci najemcy mieszkania -J. W., w stosunek najmu wstąpiła bowiem córkaJ. W.- pozwanaJ. S.oraz jej mążZ. S.. Mimo, iż pozwany/powód wzajemnyK. S. (1)należał do kręgu osób wymienionych wart. 9 ust. 1obowiązującej w dniu śmierci jego babciustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. Prawo lokalowe, to w stosunek najmu wstąpili jego rodzice.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja pozwanychJ. S.,K. S. (1),M. S.,S. S.iK. S. (2)oraz samegoK. S. (1)w roli zarazem powoda wzajemnego (w sprawie o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu lokalu w miejsce swojej babkiJ. W.) podlegała uwzględnieniu w całej rozciągłości.
Powództwo Gminy MiastoS.o wydanie lokalu położonego przyul. (...)wS.znajduje podstawę w treściart. 222 § 1 k.c.Przepis ten stanowi, iż właściciel może żądać od osoby, która faktycznie rzeczą włada, ażeby rzecz ta została mu wydana, chyba że osobie tej przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą.
Powództwo to materializuje się zatem w razie bezprawnego pozbawienia właściciela posiadania rzeczy, niezależnie od stanu świadomości naruszyciela, ma więc charakter obiektywny. Stanowi ono roszczenie, które przysługuje nieposiadającemu właścicielowi przeciwko posiadającemu niewłaścicielowi. Musi jednakże zawsze być skierowane przeciwko temu, kto w danej chwili narusza własność. Powód zatem musi wykazać w procesie wydobywczym swoje prawo własności oraz fakt bezprawnego posiadania danej rzeczy przez pozwanego. Innymi słowy, w niniejszym procesie obowiązkiem powódki było, zgodnie z zasadą wynikającą zart. 6 k.c., wykazanie, iż pozwani są w posiadaniu spornego lokalu a nie mają ku temu żadnego tytułu prawnego, który byłby skuteczny względem powódki jako bezspornie jego właściciela.
Tymczasem pozwanyK. S. (1)wywiódł właśnie powództwo wzajemne przeciwko powódce Gminie MiastoS.celem ustalenia jego wstąpienia w stosunek najmu po zmarłym najemcy, które znajduje oparcie w treściart. 189 k.p.c.orazart. 691 k.c.Warunkiem skuteczności powództwa o ustalenie prawa lub stosunku prawnego jest wykazanie przez powoda interesu prawnego takiego żądania i takowy niewątpliwie powód wzajemny w niniejszej sprawie posiada. Uwzględnienie tegoż powództwa wzajemnego spowodowałoby odpadnięcie niezbędnej przesłanki skuteczności powództwa windykacyjnego, wytoczonego przeciwko niemu i członkom jego rodziny, w postaci bezprawności zajmowania przedmiotowego lokalu. Dla porządku wypada dodać, że pozwana – powódka wzajemnaJ. S., której powództwo wzajemne o zwrot poniesionych przez nią nakładów koniecznych na naprawę spornego lokalu zostało oddalone, nie wywiodła apelacji.
Kontrolę instancyjną zaskarżonego wyroku należało zatem rozpocząć od analizy zarzutów podniesionych przez pozwanego – powoda wzajemnegoK. S. (1)pod adresem rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji oddalającego jego powództwo wzajemne.
Rozważania w tej materii należało jednak poprzedzić uzupełnieniem ustalonego przez Sąd Okręgowy stanu faktycznego w niniejszej sprawie, w ramach którego została pominięta większość okoliczności faktycznych o fundamentalnym znaczeniu dla kierunku jej rozstrzygnięcia.
Mianowicie,J. W.była matkąJ. S.i babkąK. S. (1). Była ona najemczynią lokalu położonego wS.przyul. (...). Najem powstał na mocy decyzji o przydziale lokalu z dnia 21 marca 1968 r. W dacie śmierci najemczyniJ. W., co nastąpiło dnia 11 września 1992 r. (k. 56), we wspomnianym lokalu zamieszkiwali z nią pozwaniJ. S.(ur. (...)– k. 57) iK. S. (1)(ur. (...)– k. 58) oraz zmarły w 2004 r.Z. S.(mążJ. S.i ojciecK. S. (1)).J. S.przysługuje prawo użytkowania wieczystego nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym położonej wS.przyul. (...). Wobec powyższego pismem z dnia 25 października 2010 r., doręczonymJ. S.w dniu 2 listopada 2010 r., Gmina MiastoS.wypowiedziała jej umowę najmu lokalu przyul. (...), na podstawieart. 11 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego(tekst jednolity: Dz. U. 2005 r. Nr 31 poz. 266 ze zm.), ze skutkiem na dzień 31 grudnia 2010 r. (k. 16-17). W lokalu przyul. (...)wS.zamieszkują pozwaniM. S.iK. S. (1)oraz ich małoletnie dzieciS. S.iK. S. (2), natomiastJ. S.od około trzech lat zamieszkuje w swoim domu przyul. (...)wS.w dzielnicyO..
W oparciu o tak uzupełnione ustalenia faktyczne Sąd Odwoławczy uznał, że stosunek najmu przedmiotowego lokalu został wypowiedziany pozwanejJ. S.skutecznie i zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie regulacjami prawnymi. Przepis art. 11 ust. 3 pkt 2 cyt. ustawy stanowi bowiem, że właściciel lokalu, w którym czynsz jest niższy niż 3 % wartości odtworzeniowej lokalu w skali roku, może wypowiedzieć stosunek najmu z zachowaniem miesięcznego terminu wypowiedzenia, na koniec miesiąca kalendarzowego, osobie, której przysługuje tytuł prawny do innego lokalu położonego w tej samej miejscowości, a lokator może używać tego lokalu, jeżeli lokal ten spełnia warunki przewidziane dla lokalu zamiennego. Okoliczność ta nie była zresztą między stronami sporna.
Równocześnie rację mają apelujący, podnosząc, że powód wzajemnyK. S. (1)spełnia przesłanki określone wart. 691 k.c.i w związku z tym wstąpił w stosunek najmu po zmarłej babceJ. W., co stanowi kluczowe zagadnienie dla wyniku sprawy. Pogląd Sądu pierwszej instancji, który odmówił temu wnukowi zmarłej najemczyni statusu najemcy na skutek wstąpienia z mocy prawa w stosunek najmu przedmiotowego lokalu, tylko z uwagi na dotychczasowe traktowanie w stosunkach wewnętrznych jako najemczyni wyłącznie jego matkiJ. S., nie znajduje bowiem jakiejkolwiek podstawy w przepisach prawa mających zastosowanie w niniejszej sprawie. Zauważyć trzeba, iż nie była kwestionowana przez żadną ze stron, ani też przez Sąd Okręgowy, okoliczność, żeK. S. (1)jest osobą bliską zmarłej najemczyni (jest wnukiemJ. W.) oraz podobnie jak jego matka stale zamieszkiwał z nią do chwili jej śmierci, co nastąpiło w dniu 11 września 1992 r. Skoro zaś stałe zamieszkiwanie z najemcą osoby mu bliskiej oznacza ześrodkowanie przez tę osobę całej swej działalności życiowej w lokalu najemcy, tak aby zajmowany przez tę osobę lokal stanowił jej centrum życiowe (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2000 r., I CKN 40/99, LEX nr 811808), to nieprzerwane zamieszkiwanie przezK. S. (1)z rodzicami w lokalu przyul. (...)do momentu śmierci babki – najemczyni, a także później aż do dnia dzisiejszego, niewątpliwie zasługuje na miano „stałego”.
Mimo takiego niekwestionowanego stanu rzeczy, który znajdował odzwierciedlenie w zebranym w sprawie materiale dowodowym, Sąd orzekający w pierwszej instancji zakwalifikował jednak władztwoK. S. (1)względem przedmiotowego lokalu jako li tylko wynikające z prawa prekaryjnego, stanowiącego korelat uprawnienia jego matkiJ. S.jako wyłącznej i jedynej najemczyni lokalu przyul. (...)w miejsce zmarłej najemczyniJ. W..
Dokonując takiej oceny Sąd Okręgowy wydaje się jednak zupełnie zapominać o treści przepisuart. 691 k.c., wedle stanu z chwili śmierci głównego najemcy lokalu (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2002 r. III CZP 36/02, OSNC 2003/4/45). Stosownie doart. 691 k.c., w brzmieniu obowiązującym w dniu 11 września 1992 r., w razie śmierci najemcy mieszkania osoby bliskie najemcy, które stale z nim mieszkały aż do chwili jego śmierci, wstępowały w stosunek najmu.
Natomiast za utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego należy uznać pogląd, zgodnie z którym brak podstaw do tego, aby w jakikolwiek sposób różnicować sytuację osób, które spełniają przesłanki wskazane wart. 691 k.c., tj. są osobami bliskimi najemcy oraz zamieszkiwały z nim w chwili jego śmierci (tak: Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 maja 2002 r., III CKN 599/00, LEX nr 56042). Jeżeli więc po śmierci najemcy lokalu mieszkalnego pozostaje po nim kilka osób bliskich, które stale mieszkały z nim aż do chwili śmierci, to każda z nich wstępuje z mocy prawa w stosunek najmu i sąd nie może dokonać wyboru na rzecz jednej z nich, kierując się np. stopniem bliskości czy długością okresu wspólnego zamieszkania (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 1979 r., III CRN 271/78, OSNC 1979/9/178). Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy między innymi również w uchwałach z dnia 19 grudnia 1978 r., III CZP 87/78, OSNC 1979/116, i z dnia 17 listopada 1993 r., III CZP 154/93, OSNC 1994/6126. Także w literaturze przedmiotu pogląd, jakoby w sytuacji gdy w mieszkaniu po zmarłym najemcy pozostają jego dziecko i wnuk, w stosunek najmu mogło wstąpić tylko dziecko, nie znalazł poparcia. W istocie rzeczy trudno też, poza wątpliwej natury argumentami celowościowymi, znaleźć podstawy dla takiej wykładniart. 691 k.c.(w jego wersji obowiązującej do 11 listopada 1994 r.), jaką zaprezentował Sąd Najwyższy w uchwale z dnia z dnia 25 lipca 1972 r., III CZP 50/72 (tak: Sąd Najwyższy w cyt. wyroku z dnia 21 maja 2002 r., III CKN 599/00). Prawa określone wart. 691 k.c.przysługują bowiem łącznie wszystkim osobom odpowiadającym wymogom tego przepisu. Stąd też w razie sporu, czy dana osoba wstąpiła w stosunek najmu stosownie doart. 691 k.c., ustalenia wymaga jedynie, czy dana osoba jest "osobą bliską" zmarłego najemcy, oraz czy stale z nim mieszkała aż do chwili śmierci. Stwierdzenie, że strona powodowa spełnia te przesłanki, przesądza o zasadności powództwa o ustalenie istnienia umowy najmu.
Przy tym sąd ocenia istnienie przesłanek wymaganych dla wstąpienia z mocy prawa w stosunek najmu na dzień śmierci poprzedniego najemcy, kiedy to wygasa łączący go z wynajmującym stosunek najmu, a w stosunek ten może wstąpić osoba bliska. Żadne inne okoliczności zaistniałe już po śmierci poprzedniego najemcy nie mogą ograniczać możliwości ustalenia, że osoba bliska weszła w stosunek najmu po zmarłym najemcy. W myśl takiej zasady w judykaturze zostało więc wyrażone zapatrywanie, że takiej okoliczności nie stanowi nawet to, że inna osoba bliska uzyskała wyrok stwierdzający wstąpienie przez nią w stosunek najmu. Jeżeli bowiem po śmierci najemcy lokalu mieszkalnego pozostaje po nim kilka osób bliskich, które stale z nim mieszkały aż do chwili śmierci, każda z nich wstępuje z mocy prawa w stosunek najmu, a stwierdzenie tego może nastąpić w odrębnym procesach. Także fakt, że osoba bliska, która we wcześniej wytoczonym procesie uzyskała wyrok stwierdzający wstąpienie przez nią w stosunek najmu lokalu pozostawionego przez zmarłego najemcę nabyła następnie prawo własności tego lokalu na podstawie umowy zawartej ze Skarbem Państwa, jest bez znaczenia dla oceny zasadności żądania innej osoby bliskiej ustalenia wstąpienia przez nią w stosunek najmu tego samego lokalu. Fakt ten bowiem pozostaje poza przesłankami wymienionymi wart. 691 k.c., a może nastąpić dopiero po śmierci poprzedniego najemcy, na datę której ustala się istnienie tych przesłanek (vide: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1990 r., III CZP 63/90, LEX nr 1084575).
Odnosząc przedstawione wyżej uwagi natury teoretycznej do realiów instancyjnie kontrolowanego postępowania uwypuklić należy, że w myśl dyspozycjiart. 691 k.c.sąd ocenia jedynie zaistnienie dwóch wskazanych w nim przesłanek koniecznych dla wstąpienia z mocy prawa w stosunek najmu, a mianowicie stosunek bliskości z poprzednim najemcą i stałe zamieszkiwanie z nim aż do chwili jego śmierci. O ile zostały one spełnione na datę śmierci najemcy, nawet przez kilka osób, to każde z nich wstępuje z mocy samego prawa w ten stosunek najmu.
Skoro nawet sama powódka w odpowiedzi na apelację dostrzegła, że w stosunek najmu po śmierci najemcy wchodzą w zasadzie wszystkie osoby bliskie najemcy zamieszkałe z nim w chwili jego śmierci iK. S. (1)należał do kręgu osób bliskichJ. W., a w chwili śmierci bezsprzecznie zamieszkiwał z nią na stałe, to prawidłową jest zdaniem Sądu Apelacyjnego konkluzja, że ten powód wzajemny wstąpił w stosunek najmu przedmiotowego lokalu w miejsce zmarłej babki. Wstąpienie w ten stosunek najmu przezJ. S.nie wyeliminowało bowiem takiego samego skutku, powstającego z mocy samego prawa, w przypadku osobyK. S. (1).
Wyjaśnić trzeba w tym miejscu, że w myśl obowiązujących w dniu śmierci najemczyniJ. W.przepisówart. 691 k.c.orazart. 9 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe(jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 ze zm.) wnuk należał do kręgu osób bliskich mogących wstąpić w ten sposób w stosunek najmu. Dopieroart. 691 k.c.w brzmieniu obowiązującym od dnia 10 lipca 2001 r. stanowi istotną zmianę w odniesieniu do określenia kręgu osób, które po śmierci najemcy mogą wstąpić w stosunek najmu lokalu mieszkalnego. Pierwszy raz od czasów unifikacji prawa polskiego, ustawodawca wyraźnie ograniczył bowiem krąg zstępnych, którzy z chwilą śmierci najemcy mogą wstąpić w stosunek najmu. Z chwilą wejścia w życieustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe(jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 ze zm.) pojęcie osoby bliskiej zostało uściślone. Przepisart. 9wspomnianej ustawy - w wyniku kilkakrotnej nowelizacji - ustalił ostatecznie, kogo należy zaliczyć do kręgu osób bliskich. Analizując kwestię zstępnych najemcy, podkreślić należy, że wszyscy zstępni najemcy wstępowali w stosunek najmu lokalu mieszkalnego, jeżeli zamieszkiwali wspólnie z najemcą. Ostatecznie Sąd Najwyższy przyjął, że do osób bliskich najemcy, które w razie jego śmierci wstępują w stosunek najmu, mogą być zaliczone tylko osoby wymienione wart. 9 Prawa lokalowego z 1974 r.(vide: uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 13 maja 1992 r., III CZP 27/92, OSNC 1992, nr 10, poz. 171). Z chwilą wejścia w życieustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych(jedn. tekst: Dz. U. z 1998 r. Nr 120, poz. 78 ze zm.)art. 691 k.c.został uchylony, zgodnie zaś z art. 8 tej ustawy, do kręgu osób bliskich, które wstępowały w stosunek najmu lokalu mieszkalnego po śmierci najemcy, ustawodawca zaliczył między innymi wszystkich zstępnych najemcy. Dopiero więc przywrócenie nowelizacją z 21 czerwca 2001 r. przepisuart. 691 k.c.w obecnym brzmieniu, po raz pierwszy we współczesnym prawie polskim wyeliminowało z kręgu osób, które po śmierci najemcy wstępują w stosunek najmu lokalu mieszkalnego, znaczną część jego zstępnych, w tym wnuka najemcy (vide: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2002 r., III CZP 26/02, OSNC 2003/2/20).
Inne natomiast okoliczności, takie jak: wiek, stopień bliskości, długość okresu wspólnego zamieszkania, uzewnętrzniony względem osób trzecich sposób korzystania z lokalu etc., nie mają znaczenia dla oceny, czy możliwe było wstąpienie w stosunek najmu po zmarłejI. W.jej wnukaK. S. (1). Tym samym okoliczność akcentowana przez Sąd I instancji oraz powódkę, że to jedynieJ. S.wraz ze zmarłym w dniu 2 czerwca 2004 r. mężemZ. S.w stosunkach z wynajmujących zachowywała się jak najemca (m.in. przeprowadzali remonty, kontaktowali się z nim w kwestiach związanych z użytkowaniem lokalu), wcale nie pozbawiaK. S. (1)jego statusu wynikającego zart. 691 k.c.Stosownie do tego przepisu trzeba jedynie ustalić, czy dana osoba jest "osobą bliską" zmarłego najemcy, oraz czy stale z nim mieszkała aż do chwili śmierci. Stwierdzenie w niniejszej sprawie, że niewątpliwieK. S. (1)spełnił te przesłanki, przesądzało więc automatycznie o wstąpieniu przez niego w stosunek najmu i zarazem o zasadności jego powództwa wzajemnego. Irrelewantną jest też kwestia, czy i ewentualnie z którą osobą z kręgu wyznaczonego dyspozycjąart. 691 k.c.zostało następnie potwierdzone wstąpienie w stosunek najmu poprzez wydanie zaświadczenia w postępowaniu administracyjnym lub zawarcie pisemnej umowy najmu. W świetle przedstawionych wyżej uwag stwierdzić należy, iż przepisart. 691 k.c.regulujący wstąpienie w stosunek najmu po zmarłym najemcy przewiduje, że wstąpienie takie następuje z mocy prawa. Nie wymaga się zatem podjęcia żadnych formalnych działań w tym kierunku. Nawet wyrok wydany na podstawie tego przepisu ma charakter li tylko deklaratywny, potwierdzający jedynie istnienie lub nieistnienie stosunku najmu (vide: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1990 r., III CZP 63/90, LEX nr 1084575). Stąd też jeśli zostało ustalone w rozpatrywanej sprawie, że po śmierci najemczyniJ. W.pozostało po niej dwoje osób bliskich – aktualnych pozwanych: córkaJ. S.i wnukK. S. (1), którzy stale mieszkali z nią aż do chwili jej śmierci, to każda z nich wstąpiła z mocy prawa w stosunek najmu spornego lokalu, niezależnie od treści zaświadczenia z 4 stycznia 1993 r. i umowy najmu z 22 marca 1993 r., wskazujących jako najemczynię tylkoJ. S..
Powyższe ustalenie znajduje także silne oparcie w treści cytowanego wyroku z dnia 21 maja 2002 r., III CKN 599/00,w którym Sąd Najwyższy dobitnie wskazał, że powoływanie się na to, iż wnuk zamieszkujący w lokalu razem z najemcą dziadkiem (tu: babką) oraz swoją matką wywodzi prawo do zamieszkiwania z najemcą z prawa, jakie przysługuje jego matce, która sprawuje nad nim pieczę - jest generalnie rzecz biorąc wątpliwe, a dodatkowo nie ma żadnego znaczenia dla oceny, czy możliwe jest wstąpienia w stosunek najmu po zmarłym dziadku (tu: babce) jego wnuka. Przepisart. 691 k.c.wyraźnie precyzował tylko dwie przesłanki, których istnienie stanowiło podstawę wstąpienia w stosunek najmu. Skoro zaś wnuk najemcy w świetleart. 691 k.c.iustawy z 10 kwietnia 1974 r. Prawo lokalowebył osobą bliską najemcy oraz w chwili śmierci najemcy zamieszkiwał z nim wspólnie w rozumieniuart. 691 k.c., to Sąd Najwyższy uznał, że wstępuje on w stosunek najmu spornego lokalu. Odmienne stanowisko nie znajduje uzasadnienia w świetle treściart. 691 k.c.
Reasumując, wynikająca z usytuowania sądu odwoławczego jako sądu ad meritii powinność ponownej kompleksowej oceny materiału procesowego prowadziła w konsekwencji do wniosku, że niezasadne było oddalenie powództwa wzajemnegoK. S. (1)o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu lokalu mieszkalnego położonego wS.przyul. (...)w miejsce jego babkiJ. W., zmarłej w dniu 11 września 1992 roku, albowiem zostały w jego przypadku spełnione wszystkie prawotwórcze przesłanki zart. 691 k.c.
Mając na uwadze powyższe argumenty Sąd Apelacyjny, na podstawieart. 386 § 1 k.p.c., zmienił zaskarżony wyrok w tym zakresie poprzez uwzględnienie powództwa wzajemnego tego pozwanego w całości, o czym orzeczono w punkcie pierwszym podpunkcie trzecim sentencji.
Konsekwencją takiego ustalenia stała się zaś również zmiana wyroku Sądu pierwszej instancji w zakresie rozstrzygnięcia o powództwie windykacyjnym poprzez jego oddalenie w całości, jak uczynił Sąd Odwoławczy w punkcie pierwszym podpunkcie pierwszym wyroku. Skuteczne wypowiedzenie przez powódkę stosunku najmu pozwanejJ. S.pozostaje wszak bez wpływu na trwałość stosunku najmu, którego stroną w dalszym ciągu jest pozwany - powód wzajemnyK. S. (1). W przypadku, gdy jest on uprawnionym do korzystania z przedmiotowego lokalu na podstawieart. 691 k.c., nie zrzekł się tego prawa, jego na podstawie, nie wypowiedział łączącego go z powódką stosunku najmu ani ten nie został jemu wypowiedziany (a jedynieJ. S.), to jego domownicy są również uprawnieni do przebywania w tym lokalu. Sąd Najwyższy w przeszłości konsekwentnie utrzymywał, że korzystanie z lokalu przez domowników najemcy oraz przez osoby, którym najemca użyczył lokalu, nie jest względem wynajmującego bezprawne, ani bez tytułu prawnego, choć nie łączy ich z wynajmującym stosunek najmu. Ich tytuł do korzystania z mieszkania wypływa z prawa i woli najemcy i jest skuteczny wobec wynajmującego dopóki trwa tenże stosunek najmu. Jest to uprawnienie pochodne od prawa najemcy, powstające i gasnące razem z nim (por. uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia 9 marca 1959 r., 1 CO 1/59, OSPiKA 1960, nr 2, poz. 35 oraz uchwałę z dnia 27 czerwca 2001 r., III CZP 28/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 17). Z tych względów nie można uznawać, że domownicy zamieszkujący z pozwanym w osobachM. S.,S. S.iK. S. (2)(żona wraz z małoletnimi dziećmi), a nawet jego matkiJ. S., zajmują lokal przyul. (...)wS.bez tytułu prawnego. Mają oni bowiem tytuł pochodny od najemcyK. S. (1)i skuteczny wobec wynajmującego właściciela. W tym stanie rzeczy odpadła wobec wszystkich pozwanych podstawowa przesłanka roszczenia windykacyjnego w postaci bezprawności władania cudzą rzeczą, co musiało implikować oddalenie powództwa głównego w całości.
Dodatkowo zastrzec należy, jeśli chodzi o pozwanąJ. S., że nie została w jej przypadku wykazana przez powódkę również i przesłanka władania przez nią spornym lokalem, stanowiąca obligatoryjny warunek roszczenia wydobywczego unormowanego wart. 222 § 1 k.c.Ustalenie w procesie faktu władania rzeczą wbrew woli jej właściciela ukierunkowuje bowiem powództwo o wydanie w sensie podmiotowym, stanowiąc jednocześnie konieczny desygnat jego skuteczności. Tymczasem mogła za tym przemawiać jedynie treść notatki służbowej z dnia 23 września 2010 r., znajdującej się w aktach lokalowych, z której wynika, że samK. S. (1)miał wyjaśnić, iżJ. S.zamieszkiwała wówczas w lokalu przyul. (...)i jedynie podczas wizji miała być nieobecna z racji jej pobytu w szpitalu. Wersja taka nie znalazła jakiegokolwiek odzwierciedlenia w świetle pozostałego zebranego w sprawie materiału dowodowego. Z przedłożonej do akt sprawy notatki służbowej z dnia 13 października 2010 r. wynika wszak, że stan domu przyul. (...)wS.wskazuje na zamieszkiwanie w nim osób od wielu już lat. Z konsekwentnych i jednolitych pod tym względem zeznań każdego z wielu przesłuchanych w niniejszej sprawie świadków wynika też jasno i wyraźnie, żeJ. S.nie zamieszkuje i nie przebywa w mieszkaniu przyul. (...)stan taki trwa już od kilku lat. Zeznawali, że przeprowadziła się ona co najmniej trzy lata temu naO., do należącego do niej domu przyul. (...). Potwierdził to równieżK. S. (1)wyjaśniając, że około czterech lat temu jego matka opuściła przedmiotowe mieszkanie i zamieszkuje w nim teraz tylko on wraz z żoną i dziećmi. W takim stanie rzeczy nie można uznać za udowodnioną przez powódkę okoliczność, żeJ. S.faktycznie korzysta obecnie ze spornego lokalu, ewentualnie ma taką możliwość. Pozwana ta nie sprawuje już od kilku lat władztwa nad tym lokalem, albowiem go opuściła i w nim aktualnie nie zamieszkuje. Nie jest zatem posiadaczem tego lokalu a więc powódka nie może skutecznie żądać od niej wydania lokalu, którym pozwana ta nie włada.
Z uwagi na taki wynik procesu zmianie musiało ulec również orzeczenie o kosztach należnych z osobna: pozwanym z powództwa windykacyjnego oraz powodowi wzajemnemuK. S. (1)z powództwa wzajemnego o ustalenie. Sąd Odwoławczy orzekł w tym zakresie zgodnie zart. 98 § 1 i 3 k.p.c., uwzględniwszy, że pozwani oraz powód wzajemny wygrali sprawę w całości. Wobec tego pozwanym należny był od powódki solidarnie zwrot poniesionych przez nich kosztów zastępstwa procesowego, które wyrażały się w kwocie 120 zł (§ 10 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz.U. nr 163, poz. 1348 ze zm.)) oraz uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa. NatomiastK. S. (1), z tytułu wygranej sprawy z powództwa wzajemnego, należny jest zwrot kosztów procesu w wysokości 800 zł, na które składała się uiszczona opłata sądowa od pozwu wzajemnego w sumie 200 zł oraz koszty zastępstwa procesowego przez adwokata w kwocie 600 zł (§ 6 pkt 3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz.U. nr 163, poz. 1348 ze zm.)), przy wartości przedmiotu sporu określonego wedle wskazańart. 23 k.p.c.in fine.
Według analogicznych zasad Sąd Apelacyjny rozstrzygnął o kosztach postępowania odwoławczego. Koszty należne pozwanym obejmowały wynagrodzenie pełnomocnika będącego adwokatem w kwocie 120 zł (§ 10 pkt 1w zw. z§ 13 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz.U. nr 163, poz. 1348 ze zm.)) oraz uiszczoną opłatę sądową od apelacji w kwocie 200 zł. Z kolei na rzecz powoda wzajemnegoK. S. (1)zasądzono od powódki – pozwanej wzajemnej zwrot kosztów postępowania apelacyjnego obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika będącego adwokatem w kwocie 450 zł (§ 6 pkt 3w zw. z§ 13 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz.U. nr 163, poz. 1348 ze zm.)) oraz uiszczoną opłatę sądową od apelacji w kwocie 200 zł.

      SSA M. Gawinek SSA H. Zarzeczna SSA E. Skotarczak