Sąd Okręgowy w Łomży
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ca 275/13
Data wyroku: 2013-11-20 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Joanna Rawa, Janusz Wyszyński, Eugeniusz Dąbrowski
Słowa kluczowe: Stwierdzenie Nabycia Spadku

Sygn. akt I Ca 275/13

POSTANOWIENIE
Dnia 20 listopada 2013 r.

SĄD OKRĘGOWY W ŁOMŻY I WYDZIAŁ CYWILNY

w składzie:

Przewodniczący:  SSO  Janusz Wyszyński (spr.)
Sędziowie:   SSO Joanna Rawa
SSO Eugeniusz Dąbrowski

Protokolant: Monika Chrzanowska

po rozpoznaniu w dniu 07 listopada 2013 r.
na rozprawie
sprawy z wnioskuK. S. (1)
z udziałemS. S. (1),C. K.,S. S. (2),K. W.iD. S.
o stwierdzenie nabycia spadku poF. S.iK. S. (2)
na skutek apelacji wnioskodawcyK. S. (1)
od postanowienia Sądu Rejonowego w Łomży VIII Zamiejscowego Wydziału Cywilnego wG.
z dnia 14 maja 2013 r., sygn. akt VIII Ns 61/13

postanawia:

zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że w punkcie 1. dodatkowo stwierdzić, że wchodzące w skład spadku poF. S.gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyli:
- żonaK. S. (2)w 2/8 częściach;
- synK. S. (1)w 2/8 częściach;
- synS. S. (2)w 2/8 częściach;
- wnuczkaK. W.w 1/8 części;
- wnukD. S.w 1/8 części.

Sygnatura akt I Ca 275/13

UZASADNIENIE
WnioskodawcaK. S. (1)wniósł o stwierdzenie nabycia spadku poF. S.zmarłym w dniu 02 marca 1990 r. wG., ostatnio zamieszkałym wP.gm.G.oraz stwierdzenie nabycia spadku poK. S. (2)zmarłej w dniu 12 lutego 2003 r. wG., ostatnio zamieszkałej wP.gm.G.. Wskazał, że w skład spadku poF. S.wchodzi gospodarstwo rolne.
Postanowieniem z dnia 14 maja 2013 r. wydanym przez Sąd Rejonowy w Łomży VIII Zamiejscowy Wydział Cywilny wG.w sprawie sygn. akt VIII Ns 61/13 stwierdzono, że spadek poF. S.zmarłym dnia 02.03.1990 r. wG.na podstawie ustawy nabyli: żonaK. S. (2)w 1/4 części, synS. S. (2), córkaC. K.zd.S., synK. S. (1)oraz synS. S. (1)- po 3/20 części oraz wnukD. S.i wnuczkaK. W.- po 3/40 części (punkt 1.) Stwierdzono też, że spadek poK. S. (2)zmarłej dnia 12.02.2003 r. wG.na podstawie ustawy nabyli: synS. S. (2), córkaC. K.zd.S., synK. S. (1)i synS. S. (1)- po 1/5 części oraz wnukD. S.i wnuczkaK. W.zd.S.- po 1/10 części (punkt 2).
Sąd ten ustalił, żeF. S.ze spadkobierców ustawowych pozostawił po sobie żonęK. S. (2), córkęC. K.oraz synówS. S. (1),K. S. (1)iS. S. (2). SynA. S.zmarł przed nim - w dniu 31 grudnia 1989 r. i pozostawił po sobie dzieci: synaD. S.oraz córkęK. W.. Podobnie Sąd Rejonowy ustalił, żeK. S. (2)ze spadkobierców ustawowych pozostawiła dzieci oraz wnuki wyżej wymienione. Sąd ustalił nadto, że w skład spadku po ww. spadkodawcach nie wchodziło gospodarstwo rolne, nie pozostawili oni testamentów, nikt ze spadkobierców nie składał oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, nikt nie został uznany za niegodnego dziedziczenia.
Mając powyższe ustalenia na uwadze Sąd Rejonowy uznał, że wskazany wyżej krąg spadkobierców po każdym ze zmarłych oznacza, że udziały przypadające po zmarłymF. S.oraz po zmarłejK. S. (2)kształtują się tak jak w postanowieniu.
W zakresie spornej w sprawie kwestii, czy w skład spadku po zmarłymF. S.wchodziło gospodarstwo rolne Sąd wskazał, że z akt uwłaszczeniowych, aktu własności ziemi i aktksięgi wieczystej Kw nr (...)wynika, iż gospodarstwo rolne figurowało jedynie naK. S. (2). NiewątpliwieF.iK. S. (2)w pozostawali w dniu 4 listopada 1971 r. w ustawowej wspólności małżeńskiej, jednakże nie może to przesądzać o automatycznym stwierdzeniu, że gospodarstwo rolne stanowi ich majątek wspólny. Z akt postępowania uwłaszczeniowego wynika bowiem, żeF. S.wiedział o ustaleniach w tym postępowaniu poczynionych, a nadto fakt, że nie jest właścicielem gospodarstwa rolnego, potwierdził również składając oświadczenie we wniosku o emeryturę, co miało miejsce jeszcze przed przekazaniem gospodarstwa rolnego przezK. S. (2)na rzecz synaA. S.. Zdaniem Sądu oznacza to, że miał on pełną świadomość tego, że jedyną właścicielką gospodarstwa rolnego była jego żonaK. S. (2). Dlatego też Sąd uznał, że w skład spadku poF. S.nie wchodzi gospodarstwo rolne i nie orzekał w tym zakresie.
Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły przepisyart. 931 § 1 i 2 kciart. 926 § 2 kc, zaś w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach postępowaniaart. 520 § 1 kpc.

Apelację od powyższego orzeczenia złożył wnioskodawcaK. S. (1), zaskarżając je w zakresie punktu I. (co sprecyzował na rozprawie apelacyjnej).
Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:
1. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:
- przepisuart. 32 § 1 k.r.o.w brzmieniu obowiązującym w dniu 17 czerwca 1974 roku (Dz. U. 1964 Nr 9 poz. 69) w związku z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 1994 roku w sprawie III CZP 45/94 poprzez niewłaściwą wykładnię, wyrażającą się w przyjęciu, że nabycie gospodarstwa rolnego na podstawie aktu własności ziemi z dnia 17 czerwca 1974 roku nastąpiło do majątku odrębnegoK. S. (2), w sytuacji, gdyF.iK. S. (2)pozostawali od dnia 23 lutego 1957 w związku małżeńskim oraz ustawowej wspólności małżeńskiej;
- przepisuart. 59 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych oraz członków ich rodzin(Dz. U. Nr 40 poz. 268) poprzez przyjęcie, iż aktem notarialnym z dnia 4 czerwca 1986 roku Rep. A 1493/86K. S. (2)skutecznie przeniosła własność gospodarstwa rolnego na synaA. S., w sytuacji, gdy nie była do tego uprawniona;
- przepisuart. 36 § 2 k.r.o.w brzmieniu obowiązującym w dniu 4 czerwca 1986 roku (Dz. U. 1964 Nr 9 poz. 69) poprzez jego niezastosowanie, a co za tym idzie przyjęcie, że rozporządzanie rzeczą wspólną w postaci gospodarstwa rolnego, należącego do obojga małżonków nie wymagało zgody współmałżonka.

2
naruszenie prawa procesowego, a mianowicie:

- przepisuart. 233 k.p.c.§ 1 k.p.c.poprzez dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego wyrażającą się w przyjęciu za wiarygodne jedynie niektórych dokumentów postępowania uwłaszczeniowego, z całkowitym pominięciem treści dokumentów znajdujących się w aktach rentowych, świadczących o tym, iż zmarłyF. S.czuł się współwłaścicielem gospodarstwa rolnego;
- naruszenie przepisuart. 328 § 2 k.p.c.poprzez oparcie rozstrzygnięcia jedynie na wybranych faktach i dowodach, z całkowitym pominięciem przyczyn, dla których Sąd odmówił wiarygodności innym dokumentom, z których wynikało, iżF. S.jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego.
Mając na uwadze powyższe wniósł o:

1
zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez stwierdzenie, ponad stwierdzenie zawarte w postanowieniu w pkt 1, że udział w gospodarstwie rolnym (udział 1/2). wchodzącym w skład spadku po zmarłym w dniu 02 marca 1990 rokuF. S., zamieszkałym ostatnio w(...), gminaG., nabyli na podstawie ustawy:

-

żonaK. S. (2)w części 2/8

synK. S. (1)w części 2/8

synS. S. (2)w części 2/8

wnuczkaK. W.w części 1/8

wnukD. S.w części 1/8

2
ewentualnie uchylenie postanowienia Sądu Rejonowego w Łomży VIII Zamiejscowego Wydziału Cywilnego wG.z dnia 14 maja 2013 r. wydanego w sprawie VIII C 61/13 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy w Łomży zważył co następuje:
Apelacja jako zasadna skutkowała zmianą zaskarżonego postanowienia.
Przede wszystkim wskazać należy, że nabycie własności nieruchomości na podstawieart. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych(Dz. U. z 1971 r., Nr 27 poz. 250) jest tzw. nabyciem pierwotnym prawa podmiotowego, tj. takim, przy którym nabyte prawo podmiotowe nie jest uzależnione od jakiegokolwiek z już istniejących praw podmiotowych. Przemawia za tym wykładnia werbalna tej normy (nabycie własności z mocy samego prawa). Z pierwotnego charakteru nabycia własności nieruchomości na podstawie wskazanej ustawy wynikają skutki prawne w sferze ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej i są uzależnione wyłącznie od tego, czy uwłaszczony nieformalny nabywca pozostawał w dacie nabycia z mocy prawa własności nieruchomości we wspólności majątkowej małżeńskiej, czy też nie. Jeżeli - jak w rozważanej sprawie - wspólność ta wówczas (w dniu 4 listopada 1971 r.) istniała, to przedmiot uwłaszczenia wchodzi w skład majątku wspólnego obojga małżonków. Wynika to z obowiązującego w dacie uwłaszczenia przepisuart. 32 § 1 k.r.o.statuującego zasadę, że każdy przedmiot majątkowy nabyty w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej stanowi dorobek małżonków (wyjątki od tej zasady unormowane wart. 33 k.r.o.nie miały tu zastosowania).
Tak więc istnienie ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej w dniu 4 listopada 1971 r. stanowi dostateczną, a zarazem wyczerpującą przyczynę zaliczenia nabytej przez jednego z małżonków nieruchomości do majątku dorobkowego.
Powyższe stanowisko jest ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W uchwale z dnia 16 listopada 1987 r. (III CZP 64/87, OSNC 1989/4/62) Sąd Najwyższy stwierdził wprost, że nieruchomość rolna nabyta na podstawieart. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych(Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.) przez jedno z małżonków wchodzi w skład majątku wspólnego obojga małżonków, jeżeli w dacie wejścia w życie tej ustawy stosunki majątkowe pomiędzy małżonkami podlegały ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej (por. też uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 1994 r., III CZP 45/94, lex nr 9183, Wokanda 1994/8/8, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2002 r., V CKN 1232/00, LEX nr 526923).
Wobec powyższego, mając na uwadze fakt, że w dacie, w której nastąpiło uwłaszczenieK. S. (2)na podstawieart. 1 ust. 1 ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, międzyF.iK.małżonkamiS.istniał ustrój małżeńskiej wspólności majątkowej (co nie było kwestionowane), własność gospodarstwa rolnego przysługiwała też spadkodawcyF. S., a co za tym idzie gospodarstwo to wchodziło w skład spadku po nim. Przeszkody nie stanowi tu fakt zawarcia w dniu 04 czerwca 1986 r. międzyK. S. (2)aA. S.umowy przekazania tego gospodarstwa rolnego.K. S. (2), jako że nie była wyłączną właścicielką wspomnianego gospodarstwa rolnego, nie mogła dokonać jego przekazania. Przesłanką przeniesienia własności nieruchomości jest przysługiwanie zbywcy uprawnienia do rozporządzania własnością nieruchomości. Zgodnie zart. 35 kriow czasie trwania wspólności ustawowej żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego. Nie może również rozporządzać ani zobowiązywać się do rozporządzania udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w majątku wspólnym lub w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku. Zakazy wymienione w tym przepisie są konsekwencją ukształtowania wspólności ustawowej jako bezudziałowej wspólności łącznej trwającej aż do chwili jej ustania. Takie czynności są bezwzględnie nieważne na podstawieart. 58 § 1 k.c.Czynności takie stanowią bowiem obejście przepisów o zakazie podziału majątku wspólnego. Co więcej - jeżeli dla ważności czynności prawnej wymagane jest, aby była ona dokonana w formie aktu notarialnego, to zawsze gdy istnieją podstawy dla stwierdzenia, że czynność taka jest nieważna, niezależnie od tego, czy przyczyną nieważności są tylko uchybienia dotyczące samego aktu notarialnego, czy też wadliwość czynności prawnej, istnieją podstawy do uznania, że zarówno czynność prawna, jak i akt notarialny są nieważne. Żądanie zatem uznania za nieważny aktu notarialnego oznaczać musi tak czy inaczej żądanie uznania, iż zawarta w nim czynność prawna jest nieważna (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2004 r., I CK 384/04 LEX nr 303351).
Zaznaczyć też należy, że stan nieważności powstaje z mocy samego prawa (ipso iure) bez potrzeby zajścia jakichkolwiek dalszych zdarzeń, a w szczególności nie jest konieczne ani oświadczenie strony czynności, ani konstytutywne orzeczenie sądu. Takie ewentualne orzeczenie sądowe stwierdzające nieważność czynności prawnej ma bowiem charakter deklaratoryjny. Nieważność czynności prawnej jest skutkiem powszechnym, tzn. działającym wobec wszystkich (erga omnes), a stan bezwzględnej nieważności czynności prawnej jest brany pod uwagę z urzędu przez organy stosujące prawo, co też uczynił Sąd Okręgowy.
Zasada, że do dziedziczenia stosuje się przepisy obowiązujące w chwili otwarcia spadku, ma także pełne zastosowanie do dziedziczenia gospodarstw rolnych. Stąd też jeżeli w dacie otwarcia spadku istniały ograniczenia związane z nabywaniem gospodarstw rolnych przez spadkobranie, sąd wydając postanowienie o nabyciu spadku, jest obowiązany je uwzględnić (wyr. SN z dnia 12 sierpnia 2009 r., IV CSK 146/09,Wspólnota 2009, nr (...), s. 29). Wobec powyższego dla ustalenia kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku po zmarłymF. S.miarodajne są przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych obowiązujące w dacie 02 marca 1990 r. (otwarcie spadku). Zgodnie z obowiązującym wówczas przepisemart. 1059 kcspadkobiercy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku:
1) odpowiadają warunkom wymaganym dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności albo
2) są małoletni bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo
3) są trwale niezdolni do pracy.
Zgodnie natomiast zart. 160 § 1 kcobowiązującym w dacie 02 marca 1990 r. własność nieruchomości rolnej lub jej części może być przeniesiona na rzecz osoby fizycznej tylko wtedy, gdy nabywca: 1) stale pracuje w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej albo 2) ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Oceniając, czy spadkodawcyF. S.spełniali wskazane warunki Sąd Odwoławczy oparł się na materiale dowodowym zgromadzonym na etapie postępowania I – instancyjnego. Wynika z niego, żeK. S. (2)orazK. S. (1)w chwili śmierciF. S.stale pracowali w spadkowym gospodarstwie rolnym,S. S. (2)miał kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, na co wskazuje świadectwo przyznania tytułu wykwalifikowanego rolnika (k. 37), zaśD. S.iK. W.(przed zawarciem związku małżeńskiego w dniu 07 lipca 2007 r.S.) byli małoletni, czego dowodem są ich akty urodzenia (k. 23, 24). Dlatego też wskazani spadkobiercy są uprawnieni do dziedziczenia gospodarstwa wchodzącego w skład masy spadkowej po zmarłymF. S.. UdziałyK. S. (2),K. S. (1)iS. S. (2)są równe i wynoszą po 2/8 części. Taka też część (2/8) przypada łącznie na rzeczD. S.iK. W., jako spadkobierców poA. S., a więc ich udziały wynoszą po 1/8 części.
Pozostali spadkobiercy –C. K.iS. S. (1)- na datę otwarcia spadku po zmarłymF. S.nie byli uprawnieni do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Jak wskazali zainteresowani, żadne z nich nie pracowało stale w gospodarstwie rolnym ani też przy produkcji rolnej, nie pobierali nauki zawodu i nie uczęszczali do szkół.S. S. (1)podał, że z zawodu jest tokarzem, nie ma ukończonej szkoły rolniczej, a w chwili śmierci ojca przebywał na Śląsku (k. 40v).C. K.podała, że z zawodu jest kelnerem i w chwili śmierci ojca pracowała w zawodzie, nie ma ukończonych kursów rolniczych (k. 40v). Nie wykazali oni kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego, jak też dokumentów wskazujących na ewentualną stałą niezdolność do pracy, nie byli oni w chwili śmierci ojca małoletni (odpis aktu małżeństwaC. K.i odpis aktu urodzeniaS. S. (1)).
Wobec powyższego Sąd Okręgowy na mocyart. 386 § 1 kpcw zw. zart. 13 § 2 kpczmienił zaskarżone postanowienie orzekając jak w sentencji.