Sąd Okręgowy w Szczecinie
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 49/13
Data wyroku: 2013-07-30 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Marzenna Ernest, Wiesława Buczek-Markowska, Agnieszka Bednarek-Moraś
Słowa kluczowe: Księgi Wieczyste
Podstawa prawna: art. 64 k.c.

Sygn. akt II Ca 49/13

POSTANOWIENIE
Dnia 30 lipca 2013 roku

Sąd Okręgowy w Szczecinie Wydział II Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:

Przewodniczący: SSO Wiesława Buczek - Markowska (spr.)
Sędziowie: SSO Agnieszka Bednarek - Moraś
SSO Marzenna Ernest

po rozpoznaniu w dniu 30 lipca 2013 roku w Szczecinie
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wnioskuR. T.
przy udzialeA. M.iA. T.
o wpis własności i służebności
na skutek apelacji wnioskodawcy
na postanowienie Sądu Rejonowego Szczecin - Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie z dnia 31 października 2012 r., wydane w sprawie sygn. akt Dz. Kw 12619/12, KW nr(...),
postanawia:

1

podjąć zawieszone postępowanie;

2

zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że utrzymać w mocy wpis dokonany przez referendarza sądowego w dniu 28 maja 2012 roku(Dz. Kw 10274/12);

3

ustalić, że koszty postępowania apelacyjnego uczestnicy ponoszą we własnym zakresie.

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 31 października 2012 r. Sąd Rejonowy Szczecin - Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie X Wydział Ksiąg Wieczystych uchylił w całości wpis prawa własności i służebności, dokonany przez referendarza sądowego w dniu 28 maja 2012 r. (Dz. Kw. 10274/12) i oddalił wniosek.
W uzasadnieniu Sąd I instancji podniósł, iż zgodnie z treściąart. 6268§ 2 k.p.c., rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej, sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Bada zatem, czy wniosek spełnia wymagania formalne, czy został złożony przez osobę legitymowaną oraz czy przytoczone w nim okoliczności, znajdujące potwierdzenie w odpowiednich dokumentach, mogą stanowić podstawę wpisu a nadto, badana jest również treść księgi wieczystej.
Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, iż w razie zgodności powyższych danych sąd dokonuje wpisu, zaś brak podstaw do wpisu albo istnienie przeszkód do jego dokonania powoduje oddalenie wniosku o wpis. Sąd dodał przy tym, iż nie oznacza to jednak, że sąd rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej, bada wniosek o wpis i pozostałe załączone dokumenty wyłącznie pod względem formalnym albowiem sąd wieczystoksięgowy bada również ich skuteczność materialną, tj. czy nie naruszają one przepisów powszechnie obowiązującego prawa.
Według Sądu I instancji, w przedmiotowej sprawie zaskarżony wpis nastąpił na wniosekR. T.i na podstawie dołączonego do niego odpisu wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie I Wydziału Cywilnego z dnia 30 listopada 2011 r. sygn. akt I ACa 596/11 oraz wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie I Wydziału Cywilnego z dnia 26 października 2010 r. sygn. akt I C 479/09.
Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, iż z wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie I Wydziału Cywilnego z dnia 26 października 2010 r. sygn. akt I C 479/09 wynika, że uznaje umowę dożywocia zawartą w dniu 10 września 2008 r. pomiędzyA. T.orazA. M.w formie aktu notarialnego sporządzoną w kancelarii notarialnejL. Z.nr rep. A 6345/2008 za bezskuteczną w stosunku doR. T.co do przysługującego mu roszczenia o zawarcie przyrzeczonej darowizny lokalu mieszkalnego przyul. (...)wS.na podstawie umowy przedwstępnej darowizny zawartej w dniu 1 grudnia 2006 r. pomiędzyA. T.aR. T.sporządzonej w formie aktu notarialnego w kancelarii notarialnejB. S.nr rep A 6384/2006. Z kolei w wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie I Wydziału Cywilnego z dnia 30 listopada 2011 r. sygn. akt I ACa 596/11 sąd zobowiązał pozwanegoA. T.do zawarcia z powodemR. T.umowy darowizny w formie aktu notarialnego, na podstawie którejA. T.darujeR. T.własnośćlokalu mieszkalnego nr (...)położonego wS.przyul. (...)wraz z udziałem w częściach wspólnych budynku i prawie użytkowania wieczystego gruntu wynoszącym(...)dla którego Sąd Rejonowy Szczecin -Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie prowadziksięgę wieczystą (...), a dla części wspólnychksięgę wieczystą o numerze (...), aR. T.ustanowi na rzeczA. T.nieodpłatną służebność mieszkania w tym lokalu.
Sąd I instancji nadmienił, iż powyższe wyroki są prawomocne, a strony i nieruchomość opisana w tych orzeczeniach są tożsame z ujawnionymi w księdze wieczystej do której skierowany został wniosek.
Sąd Rejonowy w oparciu o postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 2002 r. (II CKN 997/00) stwierdził, iż prawomocny wyrok zobowiązujący pozwanego - zgodnie z żądaniem pozwu - do zawarcia z powodami umowy przenoszącej na nich prawo własności nieruchomości, stanowi podstawę wpisu tego prawa w księdze wieczystej. Z kolei na podstawie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2002 r., (II CKN 930/00), Sąd I instancji wskazał, iż prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek strony do złożenia oznaczonego oświadczenia woli zastępuje tylko to oświadczenie (art. 64 k.c.iart. 1047 k.p.c.). Jeżeli zatem oświadczenie takie ma stanowić składnik umowy, jaka ma być zawarta pomiędzy stronami, do zawarcia tej umowy konieczne jest złożenie odpowiedniego oświadczenia woli przez drugą stronę z zachowaniem wymaganej formy. Od tej zasady występują jednak istotne wyjątki odnoszące się do zawarcia umowy przyrzeczonej (art. 390 § 2 k.c.) oraz sytuacji, gdy sąd uwzględnia powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie zgodnie z żądaniem pozwu. W takich przypadkach orzeczenie sądu stwierdza zawarcie umowy i zastępuje tę umowę.
Sąd Rejonowy zauważył, iż na skutek wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 listopada 2011 r. pozwanyA. T.został zobowiązany do zawarcia z powodemR. T.umowy darowizny w formie aktu notarialnego, na podstawie którejA. T.darujeR. T.własność lokalu, aR. T.ustanowi na rzeczA. T.nieodpłatną służebność mieszkania w tym lokalu. Zdaniem Sądu do zawarcia tej umowy nie doszło z uwagi na niedochowanie formy aktu notarialnego dla oświadczenia woli wnioskodawcy. W ocenie Sądu I instancjiR. T.wyraził wprawdzie swą wolę zawarcia dochodzonej umowy darowizny już występując z powództwem o zobowiązanie do złożenia określonego oświadczenia woli, jednakże wyrok ten nie zastąpił jego oświadczenia woli w zakresie konieczności ustanowienia przez niego służebności mieszkania na rzecz pozwanego, co niewątpliwie wynika z treści przedmiotowego wyroku. Na marginesie Sąd zaznaczył, iż jeszcze przed złożeniem przedmiotowego wniosku o wpis, wykonanie powyższego wyroku zostało wstrzymane, co wynika z postanowienia Sadu Apelacyjnego w Szczecinie I Wydziału Cywilnego z dnia 6 marca 2012 r. sygn. akt ACa 590/11 w przedmiocie wstrzymania wykonania zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie I Wydziału Cywilnego z dnia 30 listopada 2011 r. sygn. akt I ACa 596/11 do czasu ukończenia postępowania kasacyjnego.
Wobec powyższego Sąd Rejonowy uznał, iż przedstawione przez wnioskodawcę orzeczenia załączone do wniosku nie mogły stanowić podstawy żądanego wpisu.

Z postanowieniem tym nie zgodził się wnioskodawca, który w wywiedzionej apelacji zaskarżył je w całości i wniósł o jego zmianę poprzez wpis do działu IIksięgi wieczystej (...)jako właściciela całego lokaluR. T.w miejsceA. M., a nadto wpisanie do działu III księgi wieczystej służebności mieszkania na rzeczA. T.ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz skierowanie sprawy do ponownego rozstrzygnięcia przez Sąd I instancji, a także o zawieszenie postępowania wieczystoksięgowego do czasu rozpoznania skargi kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 listopada 2011 r. wydanego w sprawie o sygn. akt. I Aca 596/11 oraz zasądzenie od uczestników na rzecz wnioskodawcy kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym według norm przepisanych.
Skarżący zarzucił postanowieniu naruszenieart. 1047 § 1 i 2 k.p.c., poprzez niewłaściwe jego zastosowanie w sytuacji, gdy do umowy przyrzeczonej nie jest wymagane złożenie odpowiedniego oświadczenia woli przez drugą stronę z zachowaniem formy, gdyż orzeczenie sądu stwierdza zawarcie umowy i zastępuje tę umowę.
W uzasadnieniu apelujący podniósł, iż w wyroku z dnia 30 listopada 2011 r. sygn. akt I ACa 596/11 Sąd Apelacyjny w Szczecinie zobowiązał pozwanego do zawarcia z powodemR. T.umowy w formie aktu notarialnego, na podstawie którejA. T.ma dokonać darowizny, aR. T.ustanowić na jego rzecz nieodpłatną służebność mieszkania. Skarżący stwierdził, iż wbrew stanowisku Sądu I instancji w przywołanym powyżej rozstrzygnięciu Sąd Apelacyjny w Szczecinie nie nałożył na strony obowiązku złożenia oświadczeń woli o określonej treści (o których mowa wart. 1047 k.p.c.), lecz zobowiązał je do zawarcia umowy przyrzeczonej oznaczając precyzyjnie jej treść.
Apelujący zwrócił uwagę, iż w treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, Sąd Rejonowy wymienił wyjątki odnoszące się do zawarcia umowy przyrzeczonej, jednakże z niezrozumiałych przyczyn ten wyjątek nie został przez Sąd uwzględniony. Skarżący wskazał, iż skoro treść sentencji zastępuje oświadczenia obu stron, to należy stwierdzić że zastępuje również oświadczenie wnioskodawcy o ustanowieniu służebności mieszkania. Apelujący dodał, iż słuszność jego stanowiska potwierdza również przywołany przez Sąd I instancji wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2002 r. sygn. akt II CKN 930/00, w uzasadnieniu którego w sposób jednoznaczny wywodzi się, że jeżeli oświadczenie ma stanowić składnik umowy, jaka ma być zawarta pomiędzy stronami, do zawarcia tej umowy konieczne jest złożenie odpowiedniego oświadczenia woli przez drugą stronę z zachowaniem wymaganej formy. Skarżący podkreślił, iż od tej zasady występują jednak istotne wyjątki odnoszące się do zawarcia umowy przyrzeczonej oraz sytuacji, gdy sąd uwzględnia powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie zgodnie z żądaniem pozwu. W takich przypadkach orzeczenie sądu stwierdza zawarcie umowy i zastępuje tę umowę.
Wobec powyższego apelujący uznał, iż prawomocny wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 listopada 2011 r. sygn. akt. I ACa 596/11 stwierdził zawarcie umowy pomiędzy stronami i ją zastąpił a tym samym pogląd Sądu l instancji, że wnioskodawca nie zachował wymaganej formy i z tego względu wniosek podlegał oddaleniu jest bezzasadny i nie znajduje oparcia w przepisach prawa.
Skarżący nadmienił, iż mając na uwadze, że w przypadku oddalenia skargi kasacyjnej od orzeczenia stanowiącego podstawę wpisu do księgi wieczystej, wpis nastąpi w oparciu o te same dokumenty (załączone do wniosku o wpis), celowe jest orzekanie w przedmiocie wpisu do księgi wieczystej po rozpoznaniu skargi kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 listopada 2011 r. wydanego w sprawie o sygn. akt. I ACa 596/11. Zdaniem apelującego rozwiązanie takie zabezpieczy prawa uczestników wyłączając rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych i zapewniając niezmienność ich sytuacji prawnej aż do ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy.
Postanowieniem wydanym w dniu 27 maja 2013 roku Sąd Okręgowy w Szczecinie zawiesił postępowanie apelacyjne do czasu rozpoznania skargi kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 listopada 2011 r. wydanego w sprawie sygn. akt I ACa 596/11.
Wyrokiem z dnia 26 czerwca 2013 roku Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną wywiedzioną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 listopada 2011 r. wydanego w sprawie sygn. akt I ACa 596/11 (II CSK 617/12).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja okazała się zasadna.
Na wstępie zaznaczyć należy, iż Sąd Odwoławczy w niniejszej sprawie miał na uwadze, żeartykuł 6268§ 2 k.p.c.określa kognicję nie tylko sądu prowadzącego księgi wieczyste, lecz także sądu drugiej instancji przy rozpoznawaniu apelacji od wpisu; sąd drugiej instancji rozstrzyga jedynie, czy wpis lub odmowa wpisu przez sąd pierwszej instancji jest zgodny z prawem w kontekście wniosku, treści i formy dokumentów stanowiących podstawę wpisu oraz treści księgi wieczystej.
Stąd też w następstwie wydania postanowienia Sądu Apelacyjnego w Szczecinie o wstrzymaniu skuteczności wyroku będącego podstawą wpisu do księgi wieczystej, sąd drugiej instancji powstrzymał się z rozpoznaniem apelacji do czasu zakończenia postępowania kasacyjnego i postanowieniem wydanym w dniu 27 maja 2013 roku zawiesił postępowanie apelacyjne. Nie można bowiem objęcia badaniem przez sąd drugiej instancji także postanowienia o wstrzymaniu skuteczności orzeczenia - podstawy wpisu - traktować jako sprzecznego z zasadą orzekania przez ten sąd, przewidzianąart. 6268§ 2w związku zart. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., ponieważ podstawa wpisu jest taka sama, a jedynie przez określony czas nie można w oparciu o nią dokonywać stanowczego osądu (vide: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2013 r., III CSK 81/12).
Z uwagi na okoliczność, iż wyrokiem z dnia 26 czerwca 2013 roku Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną wywiedzioną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 listopada 2011 r. wydanego w sprawie sygn. akt I ACa 596/11 (II CSK 617/12), Sąd Okręgowy w punkcie 1 niniejszego postanowienia podjął zawieszone postępowanie.
Przystępując do rozpoznania apelacji w pierwszej kolejności wskazać należy, iż Sąd wieczystoksięgowy przed dokonaniem żądanego wpisu powinien zbadać treść i formę wniosku, treść i formę dołączonego do wniosku orzeczenia, a także treść księgi wieczystej i w oparciu o wynik tego badania ustalić, czy wniosek o wpis jest uzasadniony. Powyższy zakres czynności sądu wieczystoksięgowego wynika z treściart. 6268§ 2 k.p.c., który wyznacza granice kognicji tego sądu, stanowiąc, iż rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada jedynie treść i formę wniosków dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Tak zawężony zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego wynika z celu postępowania, którym jest prawidłowe ustalenie prawno-rzeczowego stanu nieruchomości opisanej w księdze wieczystej. Badanie dokumentu mającego stanowić podstawę wpisu powinno obejmować nie tylko jego stronę formalną, czyli właściwą formę udokumentowania czynności prawnej, ale także skutek materialnoprawny tej czynności.
Dokonana z uwzględnieniem powyższych zasad ocena załączonych do wniosku dokumentów – w szczególności wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 listopada 2011 r. wydanego w sprawie sygn. akt I ACa 596/11 - doprowadziła Sąd II instancji do przekonania, iż treść tego dokumentu uprawniała sąd wieczystoksięgowy do wpisu prawa własności i służebności zgodnie z żądaniem wniosku.
Jak zauważył bowiem sam skarżący, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 stycznia 1967 r. (III CZP 32/66) stwierdził, iż tylko prawomocne orzeczenie sądu uwzględniające powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowycałkowicie zgodne z żądaniem powoda, stwierdza zawarcie umowy i zastępuje tę umowę. Ten pogląd znalazł swoje odzwierciedlenie także w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 2002 r., wydanym w sprawie II CKN 997/00, w którym przyjęto, iż prawomocny wyrok zobowiązujący pozwanego - zgodnie z żądaniem pozwu - do zawarcia z powodami umowy przenoszącej na nich prawo własności nieruchomości, stanowi podstawę wpisu tego prawa w księdze wieczystej.
Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, iż Sąd Najwyższy uznał, że w sprawie o wpis, który ma być dokonany na podstawie prawomocnego wyroku zobowiązującego do zawarcia umowy przenoszącej własność, sąd wieczystoksiegowy winien zbadać kwestię, czy treść tego wyroku jest zgodna z żądaniem powoda.
Przenosząc to na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że stwierdzenie tej zgodności byłoby bowiem równoznaczne z zawarciem umowy przenoszącej na wnioskodawcę własność przedmiotowej nieruchomości już w chwili prawomocności wyroku, z tą datą stałby się on właścicielem tego lokalu. Jednocześnie z tą datą wnioskodawca ustanowiłby służebność mieszkania na rzecz uczestnikaA. T.. W przeciwnym razie, tj. przy braku wspomnianej zgodności, do zastępczego zawarcia umowy przeniesienia własności i ustanowienia służebności doszłoby dopiero chwili złożenia oświadczenia woli (w formie aktu notarialnego) przez wnioskodawcę w tym przedmiocie. Wówczas wymienione oświadczenie łącznie z załączonym do wniosku wyrokiem Sądu Apelacyjnego, stanowiłoby podstawę wpisu prawa własności w księdze wieczystej.
W tym kontekście - zdaniem Sądu II instancji – wbrew stanowisku Sądu Rejonowego, nie można w realiach przedmiotowej sprawy pominąć okoliczności, iż z sentencji wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 listopada 2011 r. wydanego w sprawie sygn. akt I ACa 596/11, który miał stanowić podstawę wpisu, Sąd Apelacyjny w całości uwzględnił żądanie powodaR. T., bowiem pozwanyA. T.został zobowiązany do zawarcia z powodemR. T.umowy darowizny w formie aktu notarialnego, na podstawie którejA. T.darujeR. T.własność lokalu, aR. T.ustanowi na rzeczA. T.nieodpłatną służebność mieszkania w tym lokalu.
Podkreślić w tym miejscu należy, iż z sentencji wskazanego powyżej wyroku nie wynika, aby Sąd Apelacyjny w jakimś zakresie oddalił powództwo w pozostałej części.
Sąd Okręgowy podzielił zatem pogląd zawarty w apelacji, iż - wbrew stanowisku Sądu I instancji- w przywołanym powyżej rozstrzygnięciu Sąd Apelacyjny w Szczecinie zobowiązał strony do zawarcia umowy przyrzeczonej, oznaczając przy tym precyzyjnie jej treść.
Stąd też w sytuacji, gdy sąd uwzględnił powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie zgodnie z żądaniem pozwu, przyjąć – zdaniem Sądu II instancji – należy, że w takim przypadku orzeczenie sądu stwierdza zawarcie umowy i zastępuje tę umowę. Oznacza to, iż zawarte w treści wyroku stanowiącego podstawę wpisu sformułowanie „zobowiązuje pozwanegoA. T.do zawarcia z powodemR. T.umowy darowizny w formie aktu notarialnego” nie nakłada na wnioskodawcę obowiązku przedłożenia dodatkowo - jako wymaganej podstawy do wpisu - aktu notarialnego – umowy darowizny i ustanowienia służebności, lecz wskazuje, że samo orzeczenie Sądu Apelacyjnego z mocyart. 64 kczastępuje taką umowę.
Jak już bowiem wskazano powyżej prawomocny wyrok zobowiązujący pozwanego - zgodnie z żądaniem pozwu - do zawarcia z powodem umowy przenoszącej na niego prawo własności nieruchomości, a jednocześnie zobowiązujący powoda do złożenia oświadczenia woli w zakresie ustanowienia służebności stanowi podstawę wpisu tego prawa w księdze wieczystej, bez konieczności przedkładania innych dokumentów.
W konsekwencji Sąd Okręgowy – mając na uwadze powyższe - doszedł do przekonania, że w niniejszej sprawie było możliwe dokonanie żądanego przez apelującego wpisu w oparciu o wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 listopada 2011 r.
Stąd też Sąd ten na podstawieart. 386 § 1 kpcw zw. zart. 13 § 2 kpczmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że utrzymał w mocy wpis dokonany przez referendarza sądowego w dniu 28 maja 2012 roku(Dz. Kw 10274/12).
O kosztach postępowania orzeczono na podst.art. 520 § 1 k.p.c., uznając, że w postępowaniu wieczystoksięgowym brak jest podstaw do odstąpienia od reguły zawartej w tym przepisie. Z istoty postępowania wieczystoksięgowego wynika bowiem, że nie występuje w nim kolizja interesów uczestników postępowania. Jest to bowiem postępowanie rejestrowe, nie ma w nim możliwości rozstrzygania sporów o własność czy prowadzenia jakiegokolwiek postępowania rozpoznawczego, jak to ma miejsce w innych postępowaniach niespornych (tak samo Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 27.07.2010 r., II CZ 54/10, opubl. OSNC-ZD 2011/2/33).