Sąd Apelacyjny w Łodzi
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1438/12
Data wyroku: 2013-02-18 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Alicja Myszkowska, Lilla Mateuszczyk, Joanna Walentkiewicz-Witkowska []
Słowa kluczowe: Skarga Pauliańska
Podstawa prawna: art. 527 k.c.

\Sygn. akt. I A Ca 1438/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 18 lutego 2013 r.
Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Alicja Myszkowska

Sędziowie:

SA Lilla Mateuszczyk
SO Joanna Walentkiewicz-Witkowska[del.]

Protokolant:

stażysta Agata Jóźwiak

po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2013 r. na rozprawie

      sprawy z powództwa
Banku (...) Spółki AkcyjnejwW.I Oddział wT.
przeciwkoA. S. (1)iB. S. (1)
o uznanie czynności prawnych za bezskuteczne

na skutek apelacji strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 11 maja 2011 r., sygn. akt I C 1348/10

I
zmienia zaskarżony wyrok na następujący:

„

      1.uznaje za bezskuteczną w stosunku doBanku (...) Spółki AkcyjnejwW.I Oddział wT.umowę darowizny sporządzoną przed notariuszemS. R.w dniu 22 sierpnia 2006 r. za Repertorium A nr(...)zawartą pomiędzyB. S. (1)iA. S. (1), której przedmiotem jest zabudowanadziałka gruntu nr (...)położona wŁ.przy ulicach:(...)(...)
(...)i(...), o powierzchni 450 m(

      2), dla której w Sądzie Rejonowym w Łęczycy urządzona jestksięga wieczysta (...), wraz z zawartym w treści tej umowy oświadczeniemA. S. (1)o ustanowieniu na rzeczB. S. (1)służebności osobistej polegającej na prawie nieodpłatnego i dożywotniego zamieszkiwania w całym domu mieszkalnym posadowionym na tej nieruchomości, w celu ochrony wierzytelnościBanku (...) Spółki AkcyjnejwW.I Oddział wT., wynikających z prawomocnych nakazów zapłaty wydanych w postępowaniu nakazowym: przez Sąd Rejonowy w Łęczycy w dniu 21 grudnia 2009 r. w sprawie sygn. akt I Nc 1050/09 i przez Sąd Okręgowy w Łodzi w dniu 21 grudnia 2009 r. w sprawie sygn. I Nc 146/09;

      2.zasądza odA. S. (1)iB. S. (1)na rzeczBanku (...) Spółki AkcyjnejwW.I Oddział wT.kwotę 11.368 [jedenaście tysięcy trzysta sześćdziesiąt osiem] złotych tytułem zwrotu kosztów procesu;
3.ustala, że wyrok w stosunku doB. S. (1)ma charakter wyroku zaocznego.”

II
zasądza odA. S. (1)na rzeczBanku (...) Spółki AkcyjnejwW.I Oddział wT.kwotę 8.000 [osiem tysięcy] złotych tytułem częściowego zwrotu kosztów procesu poniesionych w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym.

I A Ca 1438/12

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 11 maja 2011 roku w sprawie z powództwaBanku (...) S.A.wW.I Oddział w(...)przeciwkoA. S. (1)iB. S. (1)o uznanie czynności prawnych za bezskuteczne, Sąd Okręgowy w Łodzi uznał za bezskuteczną w stosunku doBanku (...) S.A.wW.I Oddział w Tuszynie umowę darowizny sporządzoną przed notariuszemS. R.w dniu 22 sierpnia 2006r. za Repertorium A nr(...)zawartą pomiędzyB. S. (1)iA. S. (1), której przedmiotem jest zabudowanadziałka gruntu nr (...), położona wŁ.przy ulicach:(...),(...)(...)i(...)o powierzchni 450 m(

      2), dla której w Sądzie Rejonowym w Łęczycy urządzona jestksięga wieczysta (...), w celu ochrony wierzytelności powoda, wynikających z prawomocnego nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, wydanego przez Sąd Rejonowy w Łęczycy w dniu 21 grudnia 2009r. w sprawie I Nc 1050/09 oraz z prawomocnego nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, wydanego przez Sąd Okręgowy w Łodzi w dniu 21 grudnia 2009r. w sprawie I Nc 146/09, a także zasądził odA. S. (1)na rzeczBanku (...) S.A.wW.I Oddział wT.kwotę 7.921 złotych, tytułem częściowego zwrotu kosztów procesu oraz oddalił powództwo w stosunku doA. S. (1)w pozostałej części, oddalił powództwo w stosunku doB. S. (1)w całości i ustalił, że wyrok w stosunku doB. S. (1)ma charakter wyroku zaocznego.
Sąd Okręgowy oparł powyższe rozstrzygnięcie na ustaleniach faktycznych, z których wynika, że:
B. S. (1)prowadząca działalność w zakresie usług transportowych zawarła zBankiem (...) Spółką Akcyjnąz siedzibą wW.umowy kredytu: w dniu 13 kwietnia 2000 roku umowę o kredyt na finansowanie inwestycji, w dniu 11 sierpnia 2000 roku umowę o kredyt na zakup środka transportu, w dniu 6 kwietnia 2000 roku umowę o kredyt obrotowy.
Pozwana złożyła w banku oświadczenie majątkowe, w którym wskazała, że jest właścicielem domu mieszkalnego o wartości 200.000 złotych, działki budowlanej o wartości 40.000 złotych, samochodów oraz posiada oszczędności na rachunku bankowym w kwocie 530 złotych.
B. S. (1)nie spłaciła w terminie zaciągniętych kredytów. W dniu 30 marca 2005 roku Bank skierował doB. S. (1)wezwanie do zapłaty należności wynikających z umów kredytu, które na dzień 23 marca 2005 roku wynosiły łącznie 22.121 euro oraz 19.370,06 złotych - pod rygorem przymusowego dochodzenia należności.B. S. (1)odebrała wezwanie do zapłaty w dniu 4 kwietnia 2005 roku, nie spłaciła jednak zadłużenia względem Banku.
Na mocy zawartej w formie aktu notarialnego umowy z dnia 15 września 2005 rokuM. S.nabył nieruchomości położone wB., gminieŁ., składające się z działek gruntu o numerach(...)i(...), dla których w Sądzie Rejonowym w Łęczycy Wydziale Ksiąg Wieczystych prowadzone są księgi wieczyste o numerachKw (...)i(...).M. S.kupił nieruchomość z myślą o starszej córce.
Na podstawie umowy darowizny zawartej w formie aktu notarialnego sporządzonego przez notariuszaS. R.w Kancelarii Notarialnej wO.w dniu 22 sierpnia 2006 roku, rep. A nr(...)B. S. (1)darowała córceA. S. (1)nieruchomość położoną wŁ.przyul. (...), dla której to nieruchomości Sąd Rejonowy w Łęczycy prowadziksięgę wieczystą KW nr (...). Wartość przedmiotu darowizny strony oszacowały na kwotę 120.000 złotych.
A. S. (1)ustanowiła jednocześnie na rzeczB. S. (1)służebność osobistą obciążającą darowaną jej nieruchomość położoną wŁ.przyul. (...), dla której Sąd Rejonowy w Łęczycy prowadziksięgę wieczystą KW nr (...). Skapitalizowaną wartość służebności strony oszacowały na kwotę 79.200 złotych.
W wypisie z księgi wieczystej przedstawionym przy zawieraniu umowy darowizny znajdowała się informacja o toczących się przeciwkoB. S. (1)postępowaniach egzekucyjnych, które zostały zakończone.
Nakazem zapłaty z dnia 21 grudnia 2009 roku, wydanym w sprawie I Nc 1050/09, Sąd Rejonowy w Łęczycy nakazał pozwanejB. S. (1), aby zapłaciłaBankowi (...) Spółce Akcyjnejz siedzibą wW.kwotę 58.143,22 złote wraz z odsetkami umownymi w wysokości 1,5 razy odsetki ustawowe, liczonymi od kwoty 31.889,24 złote od dnia 27 listopada 2009 roku do dnia zapłaty oraz kwotę 4.327 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu.
Nakazem zapłaty z dnia 21 grudnia 2009 roku, wydanym w sprawie I Nc 146/09, Sąd Okręgowy w Łodzi nakazał pozwanejB. S. (1), aby zapłaciłaBankowi (...) Spółce Akcyjnejz siedzibą wW.kwotę 87.817,77 złotych wraz z odsetkami umownymi w wysokości 1,5 razy odsetki ustawowe, liczonymi od kwoty 51.514,59 złotych od dnia 27 listopada 2009 roku do dnia zapłaty oraz kwotę 4.715 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu.
W 2009 roku przeciwkoB. S. (1)toczyły się postępowania egzekucyjne z wniosku wierzycieliJ. M.,(...) Spółki Akcyjnej OddziałwŁ.,M. W.,(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwG.,G. K.,PPHU (...)wR.,W. Z..
B. S. (1)rozwiodła się z mężem w 1998 roku, od tego czasu nie utrzymuje z nim kontaktu. Po rozwodzie stron ich córkiA. S. (1)iA. S. (2)zamieszkały z ojcem.A. S. (1)utrzymywała kontakty z matką bezpośrednio po rozwodzie rodziców były one rzadkie, później coraz częstsze.A. S. (1)w 2005 roku rozpoczęła studia wP., skończyła je w 2010 roku. W tym czasie jej kontakty z matką rzadsze.
ObecnieB. S. (1)nie prowadzi działalności gospodarczej, jej łączne zadłużenie wynosi około 300.000 złotych. Pozwana sprzedała samochody stanowiące jej własność.
W ocenie Sądu Okręgowego, na podstawieart 527 i nast. Kodeksu cywilnegonależy przyjąć, żeB. S. (1)nie posiada legitymacji procesowej biernej w sprawie o uznanie za bezskuteczną umowy darowizny nieruchomości, jaką uczyniła na rzecz córki. Z dokonanej czynności korzyść majątkową uzyskała bowiemA. S. (1)i to ona może być stroną pozwaną w sprawie o uznanie umowy darowizny z dnia 22 sierpnia 2006 roku za bezskuteczną i z tego powództwo w stosunku doB. S. (1)podlega oddaleniu w całości.
Sąd Okręgowy stwierdził, że strona powodowa wykazała, iż zaskarżona czynność prawna została dokonana przezB. S. (1)z pokrzywdzeniem wierzyciela. Z oświadczenia majątkowego złożonego przezB. S. (1)wynika, że nieruchomość będąca przedmiotem umowy darowizny z dnia 22 sierpnia 2006 roku stanowiła główny składnik jej majątku o największej deklarowanej wartości. Wartość innych wskazanych w oświadczeniu składników majątkowych - już w chwili składania oświadczenia - w kontekście wielkości zadłużeniaB. S. (1)tylko względem powoda budziła wątpliwości, co do możliwości pełnego zaspokojenia się przez powoda z majątku dłużniczki. Wyzbycie się nieodpłatnie składnika majątkowego w postaci nieruchomości niewątpliwie doprowadziło do uszczuplenia stanu majątku dłużniczki, a tym samym do pokrzywdzenia wierzycieli. W toku postępowania toczącego się przed Sądem Okręgowym wierzyciel wykazał, że nie ma możliwości zaspokojenia wierzytelności z innego majątku dłużnika. Dla skuteczności skargi pauliańskiej nie jest konieczne, by w zamiarze dłużnika leżało pokrzywdzenie wierzycieli ani też by zamiar ten skierowany był przeciwko określonemu wierzycielowi. Wystarczy, że dłużnik ma świadomość pokrzywdzenia wierzycieli. Świadomość taka istnieje, gdy dłużnik wie, że na skutek czynności prawnej określone aktywa wyjdą z jego majątku i że z tego powodu wierzyciele będą mieli trudności z zaspokojeniem, a w konsekwencji nastąpi ich pokrzywdzenie.B. S. (1)zawierając umowę darowizny niewątpliwie zdawała sobie sprawę, że ma zobowiązania kredytowe, których termin płatności upłynął, miała świadomość, co do wysokości zobowiązań zaciągniętych w związku z prowadzoną działalnością. Przenosząc nieodpłatnie na córkę własność nieruchomości działała ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, to jest świadomością uszczuplenia swojego majątku kosztem wierzyciela.
Sąd Okręgowy w całości oddalił żądanie uznania za bezskuteczne wobec powoda oświadczeniaA. S. (1)o ustanowieniu na rzeczB. S. (1)służebności osobistej obciążającej nieruchomość położoną wŁ.przyul. (...), dla której Sąd Rejonowy w Łęczycy prowadziksięgę wieczystą KW nr (...), które to oświadczenie zawarte zostało we wskazanym powyżej akcie notarialnym z dnia 22 sierpnia 2006 roku, nie została bowiem spełniona żądana z przesłanek wynikających zart. 527 kc.Żądaniem uznania czynności prawnej za bezskuteczną na podstawie przepisów o akcji paulińskiej mogą być objęte tylko czynności prawne dokonane przez dłużnika, na skutek których osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową.A. S. (1)nie jest zaś dłużnikiem powoda.B. S. (1)natomiast na skutek dokonanej czynności nie pogłębiła stanu swojej niewypłacalności, nie wyzbyła się żadnego składnika majątku, lecz korzyść uzyskała.
O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 100 k.p.c.w oparciu o zasadę stosunkowego rozdzielenia kosztów.
Apelację od powyższego wyroku wniosła strona pozwana, zaskarżając go w zakresie punktu I i II i zarzuając:

1
naruszenie prawa procesowego wyrażonego wart. 233 § 1 kpcw związku zart. 328 § 2 kpcpoprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego i brak w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia wskazania, na podstawie jakich dowodów Sąd uznał, że pozwanaA. S. (1)nie przeprowadziła dowodu na okoliczność braku wiedzy o zamiarze dłużnika pokrzywdzenia wierzycieli nawet przy zachowaniu należytej staranności w sytuacji, gdy na wniosek pozwanej Sąd dopuścił dowód z zeznań świadkaM. S.oraz dowód z zeznań samej pozwanej, a także dowody z dokumentów i uznał te dowody za wiarygodne, nie dokonał jednak ich oceny w uzasadnieniu wyroku w aspekcie podstaw do przyjęcia obalenia przez pozwaną domniemania zart. 572 kc, czym doprowadził do niewyjaśnienia przyczyn uznania, że domniemanie to nie zostało jednak obalone,

2
naruszenie prawa procesowego wyrażonego wart. 233 § 1 kpcw związku zart. 217 § 2 kpcpoprzez oddalenie wniosku dowodowego pozwanej o dopuszczenie dowodu z zeznań świadkaS. R.- notariusza, który sporządzał kwestionowaną umowę darowizny, co zaskutkowało uniemożliwieniem pozwanejA. S. (1)wykazania, że dołożyła należytej staranności w ustaleniu, czy zawarcie kwestionowanej umowy darowizny może odbyć się z pokrzywdzeniem wierzycieliB. S. (1), a nadto, że pozwana nie miała podstaw do przypuszczeń, że jej matka miała inne długi i działała ze szkodą dla wierzycieli,

3
naruszenie prawa materialnego wyrażonego wart. 528 kcpoprzez błędne przyjęcie, że kwestionowana w sprawie czynność prawna jest tożsama z pojęciem „korzyści majątkowej uzyskanej bezpłatnie" w sytuacji, gdy umowa zawarta przez pozwaną a dłużniczkąB. S. (1)przewiduje w swej treści świadczenie od obdarowanej na rzecz darczyńcy w postaci umożliwienia darczyńcy wykonywania służebności osobistej poprzez nieodpłatne (czyli na koszt obdarowanej) i dożywotnie zamieszkiwanie w całym domu mieszkalnym posadowionym na nieruchomości.

Pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt. 1 i 2 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania przed sądami obydwu instancji, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku w pkt. 1 i 2 i oddalenie w całości powództwa wobec pozwanejA. S. (1)oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów procesu według norm przepisanych. Pozwana wniosła także o zwolnienie jej od kosztów sądowych w postępowaniu przed Sądem II instancji, gdyż nie jest ona w stanie ich ponieść bez uszczerbku dla własnego utrzymania.
Od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 11 maja 2011 roku w sprawie o sygn. akt I C 1348/10 aplację wniósł również powód, zaskarżając rozstrzygnięcie w zakresie od punktu 3 do 5 wskazanego wyroku i zarzucając naruszenie prawa materialnego, a w szczególności:

-

naruszenieart. 527 k.c.w związku zart. 531 § 2 k.c.przez niewłaściwą wykładnię tych przepisów polegającą na niesłusznym przyjęciu, że w sytuacji, gdy osoba trzecia -A. S. (1)dokonała dalszego rozporządzenia nieruchomością darowaną jej z pokrzywdzeniem Powoda przez dłużniczkę -B. S. (1), poprzez obciążenie tej nieruchomości służebnością osobistą na rzecz dłużniczki - PozwanejB. S. (1), Powodowi nie przysługuje skarga pauliańska wobec PozwanejB. S. (1)o uznanie czynności ustanowienia tej służebności za bezskuteczną wobec Powoda,

naruszenieart. 527 § 2 k.c.przez niesłuszne przyjęcie, że obciążenie służebnością osobistą na rzecz dłużnika -B. S. (1)nieruchomości z której Powód mógłby uzyskać zaspokojenie swych wierzytelności, nie jest czynnością krzywdzącą Powoda i pogłębiającą stan niewypłacalnościB. S. (1)jako dłużniczki.

Powód wniósł o:

1
zmianę zaskarżonego wyroku przez :

a
uwzględnienie wobec PozwanejB. S. (1)powództwa określonego w pkt. I. 2 pozwu,

b
zasądzenie solidarnie od Pozwanych na rzecz Powoda kwoty 3.447 zł tytułem pozostałych kosztów sądowych za postępowanie przed Sądem I Instancji oraz poniesionych przez Powoda kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych,

ewentualnie, w przypadku nie uwzględnienia powyższego wniosku, powód wniósł o:

2
uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Łodzi do ponownego rozpoznania.

W następstwie powyższych apelacji, Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 28 października 2011 roku oddalił obie apelacje i zasądził odA. S. (1)na rzeczBanku (...) Spółki AkcyjnejwW.I Oddział w Tuszynie kwotę 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.
Sąd Apelacyjny w zakresie apelacji wniesionej przez pozwanąA. S. (1)uznał za chybione podniesione przez nią zarzuty naruszenia prawa procesowego, sprowadzające się do kwestionowania wyników przeprowadzonego postępowania dowodowego i wyprowadzonej przez Sąd I instancji konkluzji o nie obaleniu przezA. S. (1)domniemania prawnego zart. 527 §3 kcw sytuacji, w której Sąd uwzględniając częściowo roszczenie powoda oparł się naart. 528 kcw zw. zart. 527 §1 i §2 kc.W przedmiotowej sprawie domniemanie prawne zart. 527 §3 kcnie znalazło zastosowania wobec treściart. 528 kc, wobec czego Sąd Okręgowy był uprawniony do oddalenia wniosku dowodowego o dopuszczenie dowodu z zeznańS. R., jako nieprzydatnego do ustalenia okoliczności istotnych z punktu widzenia toczącego się postępowania. Sąd Okręgowy rozpatrzył wszystkie istotne okoliczności sprawy i prawidłowo ocenił, iż spełnione zostały wszystkie przesłanki roszczenia opartego o treśćart. 527 kc, a strona powodowa nie obaliła domniemania prawnego zart. 527 §3 kc.Z zeznańA.S.i jej ojcaM. S.jednoznacznie wynika, że powódka przed zawarciem umowy darowizny dowiedziała się o toczących się w przeszłości postępowaniach egzekucyjnych skierowanych wobecB. S. (1). Dysponując taką informacją nie podjęła żadnych czynności zmierzających do zbadania sytuacji finansowej darczyńcy i w konsekwencji przyjęła darowiznę. Trudno zatem uznać, że apelująca pomimo bliskiej relacji z dłużnikiem -B. S. (1)dołożyła należytą staranność w zbadaniu intencji darczyńcy.
Za chybiony Sąd Apelacyjny uznał także zarzut apelującej, że w następstwie zawarcia zB. S. (1)darowizny nie otrzymała korzyści majątkowej bezpłatnie w rozumieniuart 528 k.c.Korzyścią majątkową uzyskaną bezpłatnie (nieodpłatnie) jest korzyść, za którą osoba trzecia nie spełniła ani nie zobowiązała się spełnić ekwiwalentnego świadczenia w ramach tego samego lub innego stosunku prawnego. Ustanowienie przezA. S. (1)na rzeczB. S. (1)służebności osobistej obciążającej nieruchomość położną wŁ.przyulicy (...)nie może być potraktowane jako ekwiwalent świadczenia spełnionego przez darczyńcę, co wynika chociażby z porównania skutków prawnych złożonych oświadczeń woli stron.
Sąd Apelacyjny również nie podzielił zasadności zarzutów powoda podniesionych w apelacji. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w opisanej sytuacji faktycznej nie znajduje jednak zastosowania przepisart. 527 kciart. 531 §2 kc.Czynność dokonana przezA. S. (1), na mocy której nabyła pod tytułem darmym własność nieruchomości położonej wŁ.przyulicy (...)i nie rozporządziła przysługującym jej prawem własności na rzeczB. S. (1), a zatem nie rozporządziła uzyskaną korzyścią, lecz ustanowiła ograniczoneprawo rzeczowe, nie może być potraktowana jako rozporządzenie uzyskaną korzyścią, gdyż pozwana nie wyzbyła się posiadanego prawa własności, lecz ograniczyła swoje uprawnienia jako właściciela. Wobec powyższego, trafnie Sąd Okręgowy podniósł, żeB. S. (1)nie ma legitymacji procesowej biernej w zakresie oddalonego roszczenia.
Za nietrafny Sąd Apelacyjny uznał także zarzut powoda, że obciążenie nieruchomości ograniczonymprawem rzeczowymjest czynnością krzywdzącą wobec niego i pogłębiającą stan niewypłacalności dłużnika w rozumieniuart. 527 §2 kc.B. S. (1)uzyskała ograniczoneprawo rzeczowe, a wobec tego jej stan posiadania się nie zmniejszył.
Powód wniósł skargę kasycyjną do Sądu Najwyższego, w której zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 28 października 2011 roku (sygn. I Aca 779/11) w zakresie jego punktu I w części oddalającej apelację powoda zarzucając naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, a mianowicie naruszenie :

1
art. 531 § 2 k.c.przez niesłuszne uznanie, że dokonana w niniejszej sprawie czynność prawna w postaci obciążenia przez PozwanąA. S. (1)darowanego jej prawa własności nieruchomości przez ustanowienie na nim ograniczonegoprawa rzeczowegow postaci służebności osobistej mieszkania, nie jest czynnością stanowiącą rozporządzenie przez osobę trzecią uzyskaną korzyścią majątkową w rozumieniu tego przepisu podczas, gdy zgodnie z odwiecznym i jednolitym stanowiskiem doktryny prawa, rozporządzeniem - czyli czynnością rozporządzającą prawem - jest nie tylko przeniesienie tego prawa (jego wyzbycie się), ale także obciążenie tego prawa ograniczonymprawem rzeczowym,

2
art. 527 § 2 k.c.przez niesłuszne uznanie, że obciążenie w niniejszej sprawie przez PozwanąA. S. (1)darowanego jej prawa własności nieruchomości ograniczonymprawem rzeczowymw postaci służebności osobistej mieszkania, nie jest czynnością krzywdzącą w rozumieniu tego przepisu Powoda - jako wierzyciela, chociaż obciążenie przedmiotowej nieruchomości, z której możliwe byłoby uzyskanie w drodze egzekucji zaspokojenia co najmniej znacznej części wierzytelności Powoda spowodowało, że egzekucja taka jest bezcelowa, albowiem dom obciążony prawem dożywocia staje się w praktyce niezbywalny, a więc nie jest możliwe uzyskanie z tej nieruchomości spłaty jakiejkolwiek części niezaspokojonych wierzytelności Powoda - co stanowi o niewypłacalności dłużnika lub co najmniej o zwiększeniu stopnia tej niewypłacalności.

Powód wniósł o :

1
przyjęcie niniejszej skargi kasacyjnej do rozpoznania jako skargi :

a
oczywiście uzasadnionej (art. 398(9) § 1 pkt. 4)k.p.c.),

a ewentualnie jako skargi :

b
wskazującej na wystąpienie w niniejszej sprawie istotnego zagadnienia prawnego (art. 398(9) § 1 pkt. 1)k.p.c.) lub jako dotyczącej problematyki wymagającej wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości, czy wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 398(9) § 1 pkt. 2)k.p.c.).

2
uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części, tzn. w części oddalającej apelację Powoda i o jego zmianę przez orzeczenie o uznaniu za bezskuteczną wobec Powoda dokonaną przez PozwanąA. S. (1)czynność ustanowienia na rzecz PozwanejB. S. (1)służebności osobistej obciążającej nieruchomość położoną wŁ.przyul. (...), dla której Sąd Rejonowy w Łęczycy prowadziksięgę wieczystą KW nr (...), zawartą w akcie notarialnym sporządzonym przez notariuszaS. R.w jego Kancelarii Notarialnej wO., przyul. (...), w dniu 22.08.2006r., rep. A nr(...), w celu ochrony wierzytelności Powoda stwierdzonych nakazem zapłaty wydanym przez Sąd Rejonowy w Łęczycy w dniu 21.12.2009r. w sprawie sygn. I Nc - 1050/09 oraz nakazem zapłaty wydanym przez Sąd Okręgowy w Łodzi w dniu 21,12.2009r. w sprawie sygn. INc- 146/09,

a ewentualnie, w przypadku nie uwzględnienia wniosku w/w w pkt. III. 2 powód wniósł o :

3
uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i o przekazanie w tym zakresie sprawy do Sądu Apelacyjnego w Łodzi do jej ponownego rozpoznania.

W następstwie skargi kasacyjnej wywiedzionej przez powoda, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w pkt. 1 w części, w jakiej została oddalona apelacja strony powodowej i w tym zakresie sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postepowania kasacyjnego.
W uzasadnieniu motywów swego rozstrzygnięcia, Sąd Najwyższy wskazał, że strona powodowa wnosząc przemiotowe roszczenie, dokonała rozszczepienia zawartej przez pozwane czynności prawnej na umowę darowizny i ustanowienie na rzecz pozwanejB. S. (1)służebności osobistej mieszkania obciążającej darowaną nieruchomość. Koncepcja podziału czynności została zaaprobowana przez Sądy obu instancji, które rozpatrywały przesłanki właściwe dla instytucjiactio pauliana, odrębnie odnośnie do każdej z opisanych w pozwie czynności prawnych. Jednakże ocena podstawy prawnej przeniesienia własności nie może być w tym wypadku rozpatrywana w oderwaniu od ustanowienia służebności osobistej na rzecz zbywczyni. Wówczas, nie wchodzi w rachubę podstawa przysporzenia właściwa dla umowy darowizny (causa donandi), która wymaga dokonania czynności prawnej wyłącznie po to, aby nastąpiło przysporzenie na rzecz innej osoby bez żadnego ekwiwalentu (art. 888 § 1 k.c.). Świadczeniu pozwanejB. S. (1), polegającemu na przeniesieniu prawa własności nieruchomości, odpowiadało świadczenie pozwanejA. S. (1)w postaci obciążenia nabytej nieruchomości służebnością osobistą. Jeśli zatem przeniesienie przez pozwanąB. S. (1)na pozwanąA. S. (1)prawa własności przedmiotowej nieruchomości, nastąpiło w zamian za ustanowienie na jej rzecz służebności osobistej, to z punktu widzenia instytucji skargi paulińskiej stanowi ona jedną czynność prawną, a nie dwie niezależne od siebie czynności w postaci umowy darowizny i ustanowienia ograniczonegoprawa rzeczowego. Dlatego też przesłanka pokrzywdzenia wierzyciela zdefiniowana wart. 527 § 2 k.c.powinna być odnoszona do całości czynności prawnej dokonanej aktem notarialnym z dnia 22 sierpnia 2006 r., a nie do jej fragmentów, jak to uczynił Sąd Apelacyjny. Pokrycie w całości świadczenia wzajemnego przezA. S. (1)na rzecz pozwanejB. S. (1)z substratu majątkowego, który nabyła od dłużniczki strony powodowej, kwalifikuje zawartą przez nie umowę przeniesienia własności nieruchomości z równoczesnym obciążeniem jej służebnością osobistą, jako czynność prawną nieodpłatną w znaczeniu przesłanki skargi pauliańskiej (art. 528 k.c.).
Sąd Najwyższy uznał za trafne twierdzenie strony powodowej, że skarżona czynność prawna prowadzi do pokrzywdzenia jej jako wierzycielki, nie tylko z powodu wyzbycia się przez dłużniczkę składnika majątkowego, z którego mogłaby uzyskać zaspokojenie, ale także z racji obciążenia - w ramach świadczenia wzajemnego - całej nieruchomości służebnością osobistą skutecznąerga omnes,co powoduje, że możliwość przeprowadzenia skutecznej egzekucji w takiej sytuacji doznaje istotnego ograniczenia i ma wpływ na zakres ewentualnego zaspokojenia.
W ocenie Sądu Najwyższego, nie został naruszony przepisart. 531 § 2 k.c., gdyż obciążenie nieruchomości służebnością osobistą mieszkania w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie jest rozporządzeniem przezA. S. (1)uzyskaną korzyścią, lecz jej świadczeniem na rzeczB. S. (1)w zamian za przeniesienie własności w ramach jednej i tej samej czynności podlegającej zaskarżeniu skargą pauliańską.
Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy przez Sąd Apelacyjny pełnomocnik strony powodowej podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o zasądzenie od pozwanych na rzecz powoda kosztów procesu związnych z postępowaniem przed Sądem I instancji, postepowaniem apelacyjnym i z postępowaniem kasacyjnym, w tym również koszty zastępstwa procesowego wedlug norm przepisanych.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja jest zasadna.
Istotą skargi pauliańskiej jest możliwość dochodzenia przez wierzyciela swoich roszczeń od osoby trzeciej, z którą dłużnik dokonał krzywdzącej dla wierzyciela czynności prawnej. Ochrona wierzyciela sprowadza się do uznania czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela, który czynność zaskarżył. Oznacza to, że zaskarżona czynność zachowuje ważność, ale jest ona bezskuteczna tylko w stosunku do wierzyciela, który czynność tę zaskarżył. Jednakże zaskarżona może być tylko ta czynność prawna, której skutkiem jest zmniejszenie majątku dłużnika z tego powodu, że z majątku tego pewne składniki ubyły, bądź że do majątku tego pewne składniki nie weszły. Z tą zmianą w majątku dłużnika musi jednocześnie wiązać się uzyskanie korzyści majątkowej (ale nie osobistej) przez osobę trzecią. Korzyść ta może polegać na nabyciu rzeczy lub prawa albo na zwolnieniu z obowiązku. Sytuację, kiedy czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, określa §2 art. 527. Przepis ten wiąże pokrzywdzenie wierzycieli z rzeczywistą niewypłacalnością dłużnika na skutek dokonania przez niego czynności prawnej lub z jego niewypłacalnością - na skutek czynności prawnej - w wyższym stopniu niż była przed jej dokonaniem. Pokrzywdzenie powstaje na skutek takiego stanu faktycznego majątku dłużnika, który powoduje niemożność lub utrudnienie albo opóźnienie zaspokojenia wierzyciela.
W niniejszej sprawie bezspornym jest, że pozwanaA. S. (1)ustanowiła na rzeczB. S. (1)służebność osobistą mieszkania obciążającą nieruchomość, która to nieruchomość była przedmiotem darowizny dokonanej pomiędzy pozwaną a darczyńcą –B. S. (1). Jednakże ustanowienie służebności na rzecz darczyńcy, będące w pewnym znaczeniu ekwiwalentem z tytuł zawartej umowy darowizny, nie pozbawia tej umowy cechy bezpłatności. Dokonanie oceny bezskuteczności czynności prawnej w postaci ustanowienia służebności nie może być oceniane w oderwaniu od umowy darowizny, ponieważ świadczeniu pozwanejB. S. (1), polegającym na przeniesieniu prawa własności nieruchomości, odpowiadało świadczenie pozwanejA. S. (1), którego przedmiotem było obciążenie nabytej nieruchomości służebnością osobista mieszkania. W konsekwencji przyjęcie, że umowa darowizny jest bezskuteczna, gdyż została dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela oznacza także bezskuteczność oświadczenia pozwanej ustanowienia służebności i pod względem skargi pauliańskiej powinno być uznane za jedną czynność prawną. Instytucją zbliżoną do przedmiotowych czynności prawnych, pod względem oceny skutków prawnych i możliwości zaskarżenia jej przez wierzyciela skargą paulińską, jest umowa dożywocia, w której przedmiotem skargi jest cała umowa obejmująca zarówno przeniesienie własności, jak też jej obciążenie prawem dożywocia. Dlatego też za trafny należy uznać argument podniesiony przez powoda w apelacji, iż obciążenie nieruchomości służebnością osobistą mieszkania na rzecz darczyńcy, z której powód mógłby uzyskać zaspokojenie swoich wierzytelności, jest czynnością zdziałaną z jego pokrzywdzeniem, gdyż pogłębia stan niewypłacalności darczyńcy będącej dłużnikiem powoda, jak również w znacznym stopniu utrudnia, a nawet czyni bezzasadnym prowadzenie skutecznej egzekucji.
W zakresie zaś naruszeniaart. 531 §2 k.c.zarzut podniesiony przez powoda nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią wskazanego przepisu,  jeśli osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, to wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło, o ile osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne.Zdaniem powoda ustanowienie służebności jest czynnością dokonaną z pokrzywdzeniem wierzyciela, gdyż zwiększa niewypłacalność dłużnika. Jednakże oświadczenie, mocą którego zostaje ustanowiona służebność osobista nie należy do czynności prawnych rozporządzających uzyskaną korzyścią, lecz jest świadczeniem obdarowanej na rzecz darczyńcy w zamian za przeniesienie własności nieruchomości w ramach tej samej czynności prawnej.
Sąd Apelacyjny, będąc związny wytycznymi Sądu Najwyższego, na podstawieart 386 §1 k.p.c.zmienił zaskarżony wyrok w punkice 1 w części, w jakiej została oddalona apelacja strony powodowej w ten sposób, że uznał za bezskuteczną w stosunku doBanku (...) Spółki AkcyjnejwW.I Oddział wT.umowę darowizny sporządzoną przed notariuszemS. R.w dniu 22 sierpnia 2006 r. za Repertorium A nr(...)zawartą pomiędzyB. S. (1)iA. S. (1), której przedmiotem jest zabudowanadziałka gruntu nr (...)położona wŁ.przy ulicach: Staromiejskiej,O.P.iD., o powierzchni 450 m(

      2), dla której w Sądzie Rejonowym w Łęczycy urządzona jestksięga wieczysta (...), wraz z zawartym w treści tej umowy oświadczeniemA. S. (1)o ustanowieniu na rzeczB. S. (1)służebności osobistej polegającej na prawie nieodpłatnego i dożywotniego zamieszkiwania w całym domu mieszkalnym posadowionym na tej nieruchomości, w celu ochrony wierzytelnościBanku (...) Spółki AkcyjnejwW.I Oddział wT., wynikających z prawomocnych nakazów zapłaty wydanych w postępowaniu nakazowym: przez Sąd Rejonowy w Łęczycy w dniu 21 grudnia 2009 r. w sprawie sygn. akt I Nc 1050/09 i przez Sąd Okręgowy w Łodzi w dniu 21 grudnia 2009 r. w sprawie sygn. I Nc 146/09.
Na podstawieart 339 §1 k.p.c., w związku z niestawiennictwem pozwanej na rozprawę pomimo zawiadomienia jej o terminie przez awizo, Sąd Apelacyjny ustalił, że w stosunku do pozwanejB. S. (2)niniejszy wyrok na charakter wyroku zaocznego.
O kosztach procesu Sąd Apelacyjny orzekł na podstawieart 98 §1 i §3 k.p.c.w oparciu o zasadę opdowiedzialności za wynik procesu, na które złożyły się opłata od pozwu w kwocie 7.751 złotych, wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 3.600 złotych, opłata skarbowa od udzielonego pełnomocnictwa w kwocie 17 złotych.
O kosztach procesu poniesionych w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym, Sąd Apelacyjny na podstawieart 102 k.p.c.zasądził odA. S. (1)na rzeczBanku (...) S.A.wW.I Oddział wT.kwotę 8.000 złotych tytułem częściowego zwrotu kosztów procesu, zważywszy nie tylko trudną sytuację finansową pozwanej, ale też i to, że w wyniku niniejszego postępowania, w związku z niewypłacalnością matki - darczyńcy, traci ona nieruchomość, która miała stanowić jej wyposażenie. Ta okoliczność, zdaniem Sądu Apelacyjnego wypełnia przesłankę wypadku szczególnie uzasadnionego z powołanego wyżej przepisu.