Sąd Okręgowy w Białymstoku
II Wydział Cywilny
Sygnatura akt: II Ca 634/13
Data wyroku: 2013-09-12 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Renata Tabor, Urszula Wynimko, Bożena Sztomber
Słowa kluczowe: Wydanie Nieruchomości
Podstawa prawna: art. 222 § 1 kc
Teza: brak

Sygn. akt II Ca 634/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 12 września 2013 r.

Sąd Okręgowy w Białymstoku II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:

Przewodniczący:

SSO Urszula Wynimko

Sędziowie:

SSO Renata Tabor
SSR del. Bożena Sztomber (spr.)

Protokolant:

st. sekr. sąd. Zofia Szczęsnowicz

po rozpoznaniu w dniu 12 września 2013 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaZ. G.
przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w(...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.
o wydanie nieruchomości
na skutek apelacji pozwanej(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.
od wyroku Sądu Rejonowego w Białymstoku
z dnia 16 kwietnia 2013 r. sygn. akt I C 654/11

I
oddala apelację;

II
zasądza od pozwanej(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.na rzecz powódkiZ. G.kwotę 1.200 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym.

UZASADNIENIE

       PowódkaZ. G.wniosła o nakazanie pozwanym Agencji Nieruchomości Rolnych w(...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.wydania działek wraz z zabudowaniami położonych w gminieJ., miejscowościS., oznaczonych: nr geod.(...)o powierzchni 5,94 ha, nr geod.(...)o powierzchni 4,22 ha, nr geod.(...)o powierzchni 73,62 ha, nr geod.(...)o powierzchni 0,6321 ha, nr geod.(...)o powierzchni 68,8871 ha, nr geod.(...)o powierzchni 1,1520 ha, nr geod.(...)o powierzchni 15,88 ha, nr geod.(...)o powierzchni 9,86 ha, o łącznej powierzchni 179,0560 ha, dla których Sąd Rejonowy w Białymstoku IX Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr KW (...)oraz nr geod.(...)o powierzchni 2,2211 ha, dla której Sąd Rejonowy w Białymstoku IX Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr KW (...). Wniosła ponadto o zasądzenie od pozwanych solidarnie na jej rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wskazała, że pozwane nie chcą dobrowolnie wydać nieruchomości, pomimo faktu, iż nie posiadają jakiegokolwiek prawa do korzystania z nich, bowiem nigdy nie została zawarta z nimi umowa cywilnoprawna przyznająca prawo do korzystania z działek.

Pozwane: Agencja Nieruchomości Rolnych w(...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.wniosły o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powódki na ich rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

       Wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2013 roku Sąd Rejonowy w Białymstoku w punkcie I nakazał pozwanemu(...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąwK., aby wydała powódceZ. G.nieruchomości nr geod.(...)o powierzchni 5,94 ha, nr geod.(...)o powierzchni 4,22 ha, nr geod.(...)o powierzchni 73,62 ha, nr geod.(...)o powierzchni 0,6321 ha, nr geod.(...)o powierzchni 68,8871 ha, nr geod.(...)o powierzchni 15,88 ha, nr geod.(...)o powierzchni 9,86 ha, położone w gminieJ., miejscowościS., dla których Sąd Rejonowy w Białymstoku IX Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą oznaczoną nrKW (...)oraz nieruchomość nr geod.(...)o powierzchni 2,2211 ha, dla której Sąd Rejonowy w Białymstoku IX Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą oznaczoną nrKW (...), w punkcie II umorzył postępowanie w zakresie wydaniadziałki nr (...), w punkcie III oddalił powództwo wobec pozwanego Agencji Nieruchomości Rolnych wW., w punkcie IV zasądził od pozwanego(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.na rzecz powódki kwotę 600 złotych tytułem zwrotu opłaty sądowej i kwotę 2.417 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego oraz w punkcie V zasądził od powódki na rzecz pozwanego Agencji Nieruchomości Rolnych wW.kwotę 2.400 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 1 września 1994 roku wW.doszło do zawarcia pomiędzy Agencją Własności Rolnej Skarbu Państwa w(...) Spółką z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.umowy dzierżawy nieruchomości rolnych położonych w gminachK.iJ., pochodzących z Gospodarstwa Rolnego Skarbu Państwa wK.o ogólnej powierzchni 789,99 ha oraz budynków i budowli, a także urządzeń trwale z nimi związanych (wyszczególnionych w załączniku do umowy dzierżawy) na okres od dnia 1 września 1994 roku do dnia 31 grudnia 2004 roku (k.82-94). Mocą aneksu z dnia 17 marca 2008 roku przedłużono obowiązywanie umowy dzierżawy do dnia 1 września 2024 roku. Przedmiotem dzierżawy zostały objęte nieruchomości położone na terenie gmin:J.,J.iK.o ogólnej powierzchni 745,2526 ha, wyszczególnione w załączniku do umowy (k.95-109).
Sąd I instancji wskazał, że wyrokiem z dnia 15 grudnia 2010 roku w sprawie I C 306/08 (utrzymanym w mocy wyrokiem Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 14 kwietnia 2011 roku w sprawie II Ca 202/11) Sąd Rejonowy w Białymstoku uzgodnił treść księgi wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Białymstoku oznaczonej numeremKW (...)w ten sposób, że nakazał wykreślić z działu II tej księgi Skarb Państwa - Agencję Nieruchomości Rolnych ujawniony jako właściciel nieruchomości wpisanych do działu IKW (...)i wpisać w to miejsce powódkęZ. G.(pkt I), a nadto uzgodnił treść księgi wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Białymstoku oznaczonej numeremKW (...)w ten sposób, że nakazał wykreślić z działu II tej księgi(...) Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibą w PGRK.ujawnioną jako właściciel działki oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)położonej we wsiS., gminaJ., woj.(...)i wpisać w to miejsce powódkęZ. G.(pkt II) (k.14-15).
Sąd Rejonowy ustalił, że pismem z dnia 31 stycznia 2008 rokuZ. G.wezwała Agencję Nieruchomości Rolnych wW.m.in. z roszczeniem zwrotu na jej rzeczdziałek oznaczonych nr (...)(k.11). Pismem z dnia 28 lipca 2011 rokuZ. G.wezwała(...) Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.o wydanie wskazanych działek, stanowiących(...), położony w gminieJ..
Sąd I instancji wskazał na bezsporny fakt, iż(...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.otrzymała we władanie nieruchomości objęte żądaniem pozwu na podstawie umowy dzierżawy. Żadna ze stron nie kwestionowała także, iż wyrokiem z dnia 15 grudnia 2010 roku w sprawie I C 306/08 (utrzymanym w mocy wyrokiem Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 14 kwietnia 2011 roku w sprawie II Ca 202/11) Sąd Rejonowy w Białymstoku uznał istnienie tytułu własności do przedmiotowej nieruchomości po stronie powódki, co wynika z treści ksiąg wieczystych prowadzonych dla nieruchomości. Pozwane wskazywały na przysługujące(...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.skuteczne wobec właściciela uprawnienie do władania nieruchomością, w tym do używania i pobierania pożytków z gruntów, wynikające z umowy dzierżawy.
Sąd I instancji stwierdził, że zgodnie z treściąart. 222 § 1 kcwłaściciel może żądać od osoby, która włada faktycznie jego rzeczą, ażeby rzecz została mu wydana, chyba że osobie tej przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą. W ocenie Sądu Rejonowego ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że pozwana Agencja Nieruchomości Rolnych wW.nie włada nieruchomościami objętymi żądaniem pozwu, zatem nie została w stosunku do niej spełniona podstawowa przesłanka żądania wydania nieruchomości, a sama pozwana w końcowym etapie procesu przyznała, że nie włada nieruchomościami i jest gotowa wydać powódce dokumenty związane z działkami. Sąd Rejonowy oddalił zatem na mocyart. 222 § 1 kcpowództwo wobec Agencji Nieruchomości Rolnych wW.z uwagi na brak legitymacji biernej.
Odnosząc się natomiast do zasadności powództwa wytoczonego przeciwko pozwanej(...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.Sąd I instancji podniósł, iż z przepisówkodeksu cywilnegoo dzierżawie nie wynika, że wydzierżawiający musi być właścicielem przedmiotu dzierżawy lub osobą, której przysługuje do przedmiotu dzierżawy jakiekolwiek prawo (w tym np.prawo rzeczowe). Wydzierżawiający powinien jednak faktycznie władać rzeczą i zapewnić dzierżawcy możliwość korzystania i czerpania pożytków z przedmiotu dzierżawy. Sąd Rejonowy wskazał, że władztwo swoje Agencja opierała z mylnego wyobrażenia, że przysługuje jej tytuł do nieruchomości objętych sporem. Powołał orzeczenie z dnia 29 października 1970 roku (III CRN 328/70, OSNPG 1971, nr 3, poz. 20) , w którym Sąd Najwyższy uznał, że osoba niebędąca właścicielem gruntu, użytkująca grunt bez tytułu prawnego, może skutecznie zawrzeć umowę obligacyjną, dotyczącą tego gruntu, z osobami trzecimi. Z tego powodu umowy takie nie będą nieważne (podobnie SN w orzeczeniu z dnia 9 września 1998 roku, II CKN 795/97, niepubl.), lecz nie będą stanowiły skutecznego prawa obrony przed właścicielem. W wypadku, gdy osoba trzecia zgłasza roszczenia do przedmiotu dzierżawy, w takiej sytuacji może dojść do zawarcia przez osobę trzecią umowy z dotychczasowym dzierżawcą albo do wystąpienia przez osobę trzecią z powództwem o wydanie przedmiotu dzierżawy. W związku z wytoczeniem wskazanego powództwa umowa zawarta z osobą nieuprawnioną wygaśnie wobec niemożności spełnienia świadczenia przez wydzierżawiającego, a dzierżawca może żądać od wydzierżawiającego jako osoby nieuprawnionej do rozporządzania rzeczą odszkodowania na zasadach ogólnych (art. 471 kc), jeżeli wskutek tych okoliczności powstała w jego majątku szkoda.
Sąd Rejonowy stwierdził, że zgromadzony materiał dowodowy nie wykazał, aby kiedykolwiek Agencja Nieruchomości Rolnych wW.użytkowała grunt (władała nim) w taki sposób, że może zapewnić najemcy lub dzierżawcy korzystanie z rzeczy w ramach danego stosunku prawnego. W tej sytuacji Sąd I instancji uznał, że nie była ona legitymowana do zawarcia z(...) Spółką z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.umowy dzierżawy. Zawarta przez Agencję Nieruchomości Rolnych wW.z(...) Spółką z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.umowa dzierżawy z dnia 1 września 1994 roku, przedłużona aneksem z dnia 17 marca 2008 roku, wygasła wobec niemożności spełnienia świadczenia przez wydzierżawiającego, wobec czego aktualnie pozwana spółka korzysta z nieruchomości bez tytułu prawnego. Wobec faktu, że(...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.nie może wykazać się wobec powódki żadnym uprawnieniem do władania nieruchomością, Sąd uwzględnił  roszczenie windykacyjneZ. G.w odniesieniu do tej pozwanej. Sąd Rejonowy podniósł, że nie było możliwe oddalenie żądania powódki jedynie z tej przyczyny, że działalność spółki może być zachwiana wobec potrzeby wydania nieruchomości o znacznej powierzchni, bowiem interes podmiotu nieuprawnionego nie może być ponad interesem właściciela, tym bardziej, że powódce nie można postawić zarzutu nadużycia swojego prawa. Strona powodowa nie wyklucza wydzierżawienia nieruchomości spółce według cen czynszu dzierżawnego, który kształtuje rynek.
Wobec skutecznego cofnięcia pozwu, nie znajdując przyczyn, dla których czynność cofnięcia mogłaby być uznana za niezgodną z prawem, bądź służyła obejściu prawa, na podstawieart. 355 kpcw zw. zart. 203 kpcSąd Rejonowy umorzył postępowanie w zakresie wydaniadziałki nr (...).
Sąd I instancji nie podzielił zarzutu utraty przez powódkę legitymacji czynnej z chwilą zmiany stosunków właścicielskich i wskazał, że w myślart. 192 pkt 3 kpczbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa objętego sporem nie ma wpływu na dalszy bieg sprawy.
O kosztach procesu Sąd Rejonowy orzekł na podstawieart. 98 § 1 kpciart. 99 kpc, zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania. Wskazał, że powódka  wygrała sprawę w 100 % w stosunku do pozwanej(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwK., wobec czego przysługiwał jej od pozwanej zwrot całości poniesionych kosztów procesu, na które składają się: opłata sądowa od pozwu w kwocie 600 złotych oraz kwota 2.417 złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego, których wysokość została ustalona na podstawie§ 6 pkt 5 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(Dz. U. z 2002 r., Nr 163, poz.1349 z późn. zm.), wraz z opłatą skarbową od udzielonego pełnomocnictwa w wysokości 17 złotych ustaloną na podstawie części IV załącznika doustawy z dnia 16 listopada 2006 roku o opłacie skarbowej(Dz. U. z 2006 r., Nr 225, poz. 1635). Powódka przegrała natomiast w 100 % sprawę w stosunku do pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych wW., zatem została zobowiązana do zwrotu tej pozwanej całości poniesionych przez nią kosztów procesu, na które składa się kwota 2.400 złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego, których wysokość została ustalona na podstawie§ 6 pkt 5 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(Dz. U. z 2002 r., Nr 163, poz.1349 z późn. zm.).

Apelację od tego wyroku w zakresie punktów I i IV wniosła pozwana(...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.(dalej:(...)lubSpółka). Na podstawieart. 368 § 1 pkt 2 kpcskarżonemu wyrokowi zarzuciła:
- naruszenie przepisów postępowania, których to naruszenie miało wpływ na treść wyroku, tj.:
1)art. 233 § 1 kpcpoprzez błędną ocenę dowodów prowadzącą do wniosku, że Agencja Nieruchomości Rolnych wW.nie władała nigdy nieruchomościami objętymi żądaniem pozwu w sposób zapewniający dzierżawcy korzystanie z gruntu w ramach zawartej umowy dzierżawy, podczas gdy przeciwne wnioski wynikają z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie,
2)art. 233 § 1 kpcpoprzez błędną ocenę dowodu z załączonej przy piśmie Spółki z dnia 14 września 2011 r. poświadczonej notarialnie za zgodność z oryginałem umowy dzierżawy wraz z aneksem zawartej dnia 1 września 1994 r. nr DSp/(...)z datą pewną potwierdzoną przez notariusza, iż nie stanowi ona podstawy do władania przez Spółkę nieruchomościami objętymi żądaniem wydania,
3)art. 233 § 1 kpcpoprzez wyciągnięcie wniosków i sformułowanie ustaleń faktycznych z treści wyroku w sprawie o ustalenie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, zakończonego wydaniem przez Sąd Okręgowy w Białymstoku wyroku z dnia 28 lutego 2013 roku w sprawie II Ca 779/12, że Agencja Nieruchomości Rolnych wW.nigdy nie nabyła własności nieruchomości objętychksięgą wieczystą nr KW (...), których właścicielką jest powódka,
4)art. 192 pkt 3w zw. zart. 316 § 1 kpcpoprzez uwzględnienie powództwa osoby, która utraciła legitymację czynną w procesie po zbyciu prawa własności nieruchomości, której wydania żąda, mimo że stan istniejący w chwili zamknięcia rozprawy powodował, że powódka nie była już legitymowana do popierania powództwa przysługującego właścicielowi znajdującego oparcie w 222§ 1 kc, podczas gdy wykonanie wyroku nakazującego wydanie nieruchomości nie może nastąpić na rzecz byłego właściciela nieruchomości,
5)art. 192 pkt 3 kpcpoprzez nieuwzględnienie zarzutu braku zgody na wstąpienie w miejsce powódki nabywców nieruchomości, o której wydanie toczy się proces, co skutkować winno odrzuceniem pozwu,
6)art. 328 § 2 kpcpoprzez pominięcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podstawy prawnej wyroku i wewnętrzną sprzeczność ustaleń orzeczenia, co w konsekwencji uniemożliwia jego kontrolę,
7)art. 321 § 1 kpcpoprzez orzeczenie ponad żądanie i wydanie wyroku nakazującego wydanie nieruchomości ze względu na samodzielne ustalenie, że umowa dzierżawy z dnia 1 września 1994 r. wygasła, podczas gdy żądanie takie nie było objęte pozwem i profesjonalny pełnomocnik strony powodowej nie rozszerzył powództwa o żądanie stwierdzenia wygaśnięcia umowy dzierżawy, a podnosił jedynie twierdzenie o nieważności umowy dzierżawy, co nie uprawniało Sądu Rejonowego do orzeczenia o wygaśnięciu umowy dzierżawy w bliżej nieokreślonej dacie;
-  naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
1)art. 222 § 1w zw. zart. 140 zd. 1 kcprzez błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że powódce przysługuje prawo do żądania wydania nieruchomości przez(...), mimo że Spółce przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą na podstawie umowy dzierżawy, co w granicach określonych przez ustawę i zasady współżycia społecznego winno skutkować ustaleniem, że Spółce przysługuje prawo do korzystania z rzeczy na podstawie umowy dzierżawy a właścicielowi nieruchomości przysługuje prawo pobierania dochodów z rzeczy w postaci czynszu dzierżawnego,
2)art. 693 § 1 i art. 694 kcw zw. zart. 678 § 1 i 2 kcpoprzez błędną wykładnię prowadząca do wniosku, że umowa dzierżawy zawarta ze Spółką wygasła„wobec niemożności spełnienia świadczenia przez wydzierżawiającego”, podczas gdy Agencja na podstawie umowy dzierżawy z dnia 1 września 1994 r., opatrzonej datą pewną, oddała dzierżawcy rzecz do używania i pobierania pożytków, a Spółka płaciła i płaci wydzierżawiającej Agencji czynsz wynikający z umowy, a zatem wzajemne świadczenia z umowy były i mogą być dalej spełniane, również względem nowego właściciela,
3)art. 337w zw. zart. 693 § 1 kcpoprzez brak ich zastosowania skutkujący ustaleniem, że: „Zgromadzony materiał dowodowy nie wykazał, aby kiedykolwiek Agencja Nieruchomości Rolnych wW.użytkowała grunt (władała nim) w taki sposób, że może zapewnić najemcy lub dzierżawcy korzystanie z rzeczy w ramach danego stosunku prawnego”, podczas gdy posiadacz samoistny nie traci posiadania w wyniku oddania rzeczy w posiadanie zależne na rzecz dzierżawcy,
4)  art. 38 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 2 i 10 oraz art. 24 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jednolity Dz.U. z 2012 r., poz. 1187) poprzez bezpodstawne uznanie, że Agencja nie była legitymowana do zawarcia z(...)umowy dzierżawy z dnia 1 września 1994 r., podczas gdy zgodnie z ww. przepisami mienie wchodzące wskład (...)jest wydzierżawiane lub wynajmowane osobom fizycznym lub prawnym, na zasadachKodeksu cywilnego, co stanowi realizację zadań wynikających z polityki państwa,
5)art. 5 kcpoprzez nieobiektywną ocenę okoliczności odnoszących się do nadużycia przez powódkę prawa do żądania wydania nieruchomości, podczas gdy uwzględnienie powództwa prowadzi do likwidacji Spółki, w najlepszym razie do konieczności zwolnień grupowych załogi przedsiębiorstwa.
Wskazując na powyższe pozwana na podstawieart. 368 § 1 pkt 5 kpcwniosła o:

1
zmianę zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części przez odrzucenie pozwu, ewentualnie gdyby Sąd nie stwierdził przesłanek odrzucenia pozwu, oddalenie powództwa w całości w stosunku do Spółki,

na wypadek uznania przez Sąd, że zachodzi konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości lub że Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy

2
o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów dotychczasowego postępowania,

3
w każdym przypadku o zasądzenie od powódki kosztów procesu, w tym kosztów sądowych za obie instancje i kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Dodatkowo na podstawieart. 381 kpcskarżąca Spółka wniosła o dopuszczenie nowego dowodu, na który nie mogła się powołać w postępowaniu przed Sądem I instancji, a potrzeba jego powołania wynikła później –aneksu nr (...)z dnia 24 kwietnia 2013 r. doumowy dzierżawy Nr (...)z dnia 1 września 1994 r. na okoliczność, że z dniem 25 kwietnia 2013 r. z przedmiotu umowy dzierżawy pomiędzy Agencją a Spółką zostały wyłączone nieruchomości o ogólnej powierzchni 178,4071 ha, położone na terenie gminyJ., pow.(...), woj.(...), w skład których wchodzą grunty należące wcześniej doZ. G.i że w związku z powyższym ww. umowa nie wygasła.

SĄD OKRĘGOWY ZWAŻYŁ, CO NASTĘPUJE:

Apelacja jako niezasadna podlegała oddaleniu.
Sąd Okręgowy podziela ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy dotyczące stanu prawnego nieruchomości będących przedmiotem żądania pozwu, objętychksięgami wieczystymi KW (...)iKW (...), jak też ustalenia dotyczące faktu zawarciaumowy dzierżawy Nr (...)z dnia 1 września 1994 roku wraz z dalszymi aneksami, stron tej umowy i jej przedmiotu.
Rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego jest prawidłowe i apelacja nie mogła być uwzględniona, natomiast nie w pełni zasługiwała na aprobatę dokonana przez Sąd I instancji ocena prawna, a w szczególności wyprowadzone na podstawie zebranego materiału dowodowego z naruszeniemart. 233 §1 kpcwnioski, iż Agencja Nieruchomości Rolnych wW.nie była legitymowana do zawarcia umowy dzierżawy z(...) Spółką z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.i że obowiązek pozwanej Spółki wydania powódce spornych nieruchomości wynika z faktu wygaśnięcia umowy dzierżawy z dnia 1 września 1994 r.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do podniesionego przez skarżącą zarzutu braku legitymacji czynnej stwierdzić należy, iż zarzut naruszeniaart. 192 pkt 3 kpcw zw. zart. 316 § 1 kpcpoprzez uwzględnienie roszczenia osoby, która w chwili zamknięcia rozprawy nie była legitymowana do popierania powództwa znajdującego oparcie wart. 222 § 1 kc, jest całkowicie bezzasadny. Sąd Rejonowy powołał właściwą podstawę prawną i należycie uzasadnił stanowisko w tym zakresie.
Legitymacja materialna oznacza posiadanie przez dany podmiot prawa podmiotowego lub interesu prawnego mogącego podlegać ochronie na drodze sądowej, legitymacja formalna zaś uprawnienie do wytoczenia powództwa i popierania go w celu uzyskania ochrony praw podmiotowych, przy czym najczęściej obie te legitymacje pokrywają się. Legitymacja materialna, a więc posiadanie prawa podmiotowego lub interesu prawnego stanowi przesłankę materialną powództwa, a jej brak stoi na przeszkodzie udzieleniu ochrony prawnej. Brak legitymacji materialnej (czynnej lub biernej) skutkuje co do zasady oddaleniem powództwa. W sytuacji, gdy legitymacja materialna i procesowa zespalają się, oddalenie powództwa następuje w istocie z braku legitymacji materialnej, którego rezultatem jest także brak legitymacji procesowej, będący wtórną przyczyną oddalenia powództwa (tak też: uzasadnienie uchwały SN z dnia 12 grudnia 2012 r., III CZP 83/12,  OSNC 2013/7-8/82, LEX nr 1281371).
Przepisart. 192 pkt 3 kpc, zgodnie z którym zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem, nie ma wpływu na dalszy bieg sprawy, stanowi wyjątek od ogólnej zasady, w myśl której sąd ocenia stan sprawy według chwili orzekania (art. 316 § 1 kpc). Powołany przepis rozstrzyga o skutkach ujawnionego w toku postępowania rozpoznawczego przejścia rzeczy lub praw w drodze czynności prawnych, bądź też innych zdarzeń prawnych. Dodatkowo zauważyć należy, iżart. 192 pkt 3 kpcpozostaje w związku zart. 788 § 1 kpc, który - pod pewnymi warunkami - stanowi podstawę prawną nadania klauzuli wykonalności na rzecz lub przeciwko nabywcy, pomimo że w treści tytułu egzekucyjnego wymieniony pozostaje zbywca. Zgodnie bowiem zart. 788 § 1 kpc, jeżeli uprawnienie lub obowiązek po powstaniu tytułu egzekucyjnegolub w toku sprawy przed wydaniem tytułuprzeszły na inną osobę, sąd nada klauzulę wykonalności na rzecz lub przeciwko tej osobie, gdy przejście to będzie wykazane dokumentem urzędowym lub prywatnym z podpisem urzędowo poświadczonym.
Bezsprzecznie w dacie wytoczenia powództwaZ. G.przysługiwał tytuł własności do spornych nieruchomości, czego skarżąca Spółka w istocie nie kwestionowała, akcentując zmianę stosunków właścicielskich w toku postępowania. Z przyczyn wskazanych wyżej Sąd Rejonowy nie dopuścił się naruszeniaart. 192 pkt 3 kpcpoprzez nieuwzględnienie zarzutu braku zgody na wstąpienie w miejsce powódki nabywców nieruchomości, co zdaniem skarżącej winno skutkować odrzuceniem pozwu. Po stronie powodowej nie było bowiem konieczności zmian podmiotowych, nadto uznanie braku legitymacji powódki - co nie miało miejsca w sprawie - prowadziłoby nie do odrzucenia, lecz oddalenia powództwa.
Sąd Okręgowy podziela stanowisko Sądu Rejonowego w przedmiocie zasadności roszczenia windykacyjnego skierowanego przezZ. G.w stosunku do pozwanej(...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.. Wbrew twierdzeniom skarżącej Sąd I instancji nie dopuścił się naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez błędne zastosowanieart. 222 § 1 kcw zw. zart. 140 zd. 1 kc, skutkujące przyjęciem, że powódce przysługuje prawo do żądania wydania nieruchomości przez(...). Sąd Rejonowy prawidłowo ocenił, że pozwana Spółka nie może bronić się skutecznym względem właściciela uprawnieniem do władania rzeczą oraz że powódka realizuje najszersze uprawnienia wynikające z prawa własności, którym pozwana Spółka nie może przeciwstawić własnych uprawnień do nieruchomości.
Odnosząc się do zarzutu naruszeniaart. 328 § 1 kpcpoprzez pominięcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podstawy prawnej wyroku wskazać należy, iż Sąd Rejonowy istotnie nie wskazał przepisuart. 222 § 1 kcjako podstawy prawnej rozstrzygnięcia, jednakże w pisemnych motywach wyroku odnosił się w sposób jednoznaczny do regulacji tego przepisu.
Przewidziane wart. 222 § 1 kcroszczenie windykacyjne, zwane też roszczeniem wydobywczym (rei vindicatio), służy przywróceniu właścicielowi władztwa nad rzeczą, a więc ochronie jednego z podstawowych atrybutów prawa własności, jakim jest wynikające zart. 140 kcuprawnienie do korzystania z rzeczy.
O ile zatem Sąd Rejonowy należycie przyjął, żeZ. G.jest legitymowana do realizacji uprawnień właściciela w stosunku do pozwanej Spółki i że pozwana(...)nie może skutecznie bronić się wobec powódki tytułem prawnym do władania spornymi nieruchomościami, o tyle nie zasługiwało na akceptację stanowisko Sądu I instancji, iż ciążący na(...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.obowiązek wydania nieruchomości jest konsekwencją wygaśnięcia umowy dzierżawy łączącej pozwane(...)i(...).
Umowę dzierżawy dotyczącą przedmiotowych nieruchomości należy bowiem ocenić z jednej strony na płaszczyźnie stosunku prawnego łączącego pozwane: Agencję Nieruchomości Rolnych wW.(wydzierżawiającego)i (...) Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.(dzierżawcę), między którymi nawiązał się dany stosunek obligacyjny, z drugiej strony na płaszczyźnie: powódka (właściciel)– (...)(dzierżawca).
Podkreślenia wymaga, że Agencja Nieruchomości Rolnych w(...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.ukształtowały własny stosunek prawny, którego stroną nie była powódka, stosownie do treści art. 38 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 2 i 10 oraz art. 24 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (j.t. Dz.U. 2012.1187). Sąd Rejonowy prawidłowo wskazał, że umowa dzierżawy to stosunek obligacyjny oderwany od prawa własności, bowiem z przepisówkodeksu cywilnegoo dzierżawie nie wynika, że wydzierżawiający musi być właścicielem przedmiotu dzierżawy lub osobą, której przysługuje do przedmiotu dzierżawy jakiekolwiek prawo. Trafnie został powołany wyrok z dnia 29 października 1970 r.(III CRN 328/70, LEX nr 6812), w którym Sąd Najwyższy uznał, że osoba nie będąca właścicielem gruntu, użytkująca grunt bez tytułu prawnego, może skutecznie zawrzeć umowę obligacyjną, dotyczącą tego gruntu, z osobami trzecimi i z tego powodu umowy takie nie będą nieważne (podobnie powołany wyrok S.A. w Katowicach z dnia 21 kwietnia 2009r., V ACa 67/09, LEX nr 1120402). Zaaprobować też co do zasady należy stanowisko Sądu I instancji, że wydzierżawiający powinien zapewnić dzierżawcy możliwość korzystania i czerpania pożytków z przedmiotu dzierżawy. Sąd Okręgowy nie podzielił natomiast oceny, iż wystąpienie przez właściciela, nie będącego stroną umowy dzierżawy, z powództwem o wydanie przedmiotu dzierżawy powoduje, że umowa zawarta przez dzierżawcę z osobą nieuprawnioną (tj. nie legitymującą się tytułem własności) automatycznie wygaśnie wobec niemożności spełnienia świadczenia przez wydzierżawiającego. Podkreślenia wymaga, że skoro możliwość powstania tego stosunku prawnego nie jest uzależniona od władania przez wydzierżawiającego przedmiotem dzierżawy na podstawie prawa własności, utrata przez niego własności rzeczy (czy też błędne przekonanie o tytule własności w dacie zawarcia umowy) nie ma wpływu na istnienie stosunku dzierżawy. Dany stosunek obligacyjny w dalszym ciągu wiąże bowiem dzierżawcę z dotychczasowym wydzierżawiającym, który nie jest właścicielem rzeczy ( tak też: wyrok SN z dnia 13 grudnia 2002 r., III RN 129/02, LEX nr 906709).
Formułując kategoryczny wniosek, że umowa dzierżawy łącząca Agencję Nieruchomości Rolnych w(...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.wygasła w związku z roszczeniem windykacyjnym powódki Sąd Rejonowy nie dostrzegł odrębnej relacji łączącej Agencję (wydzierżawiającego) i Spółkę (dzierżawcę), których stosunek obligacyjny, jego ważność i skuteczność, nie stanowił przedmiotu niniejszego postępowania. W tym kontekście za zasadny Sąd Okręgowy uznał zarzut skarżącej, iż Sąd Rejonowy nieprawidłowo oparł nakazanie wydania nieruchomości na samodzielnych ustaleniach, że umowa dzierżawy z dnia 1 września 1994 r. wygasła w bliżej nieokreślonej dacie, podczas gdy żądanie takie nie było objęte pozwem i nie wynikało z twierdzeń powódki.
Sąd Rejonowy skoncentrował się na analizie umowy dzierżawy jako stosunku prawnego łączącego(...)i(...), podczas gdy zasadnicze znaczenie w sprawie miała ocena, czy powódka (jej następcy prawni) stała się - jak podnosi to skarżąca - stronąumowy dzierżawy Nr (...)z dnia 1 września 1994 r. z dalszymi jej aneksami, w konsekwencji czego Spółce przysługiwałoby skuteczne względem powódki (właściciela) uprawnienie do korzystania z nieruchomości na podstawie umowy dzierżawy, a właścicielowi nieruchomości prawo pobierania dochodów z rzeczy w postaci czynszu dzierżawnego.
Sąd Okręgowy uznał takie twierdzenia pozwanej Spółki za nieuprawnione. O ile zasadny okazał się zarzut skarżącej, iż Sąd Rejonowy błędnie przyjął, że Agencja Nieruchomości Rolnych wW.nigdy nie władała nieruchomościami objętymi żądaniem pozwu w sposób zapewniający dzierżawcy korzystanie z gruntu w ramach zawartej umowy dzierżawy, podczas gdy Agencja na podstawie umowy dzierżawy z dnia 1 września 1994 r., opatrzonej datą pewną, oddała dzierżawcy rzecz do używania i pobierania pożytków, a Spółka płaciła wydzierżawiającej Agencji wynikający z umowy czynsz, wypełniając tym samym dyspozycjęart. 693 § 1 kc, o tyle skarżąca bezzasadnie wskazała, że wzajemne świadczenia z umowy dzierżawy mogą być dalej spełniane „względem nowego właściciela”. Przedstawiony przez pozwaną na etapie postępowania odwoławczego nowy dowód w postacianeksu Nr (...)z dnia 24 kwietnia 2013 r. doumowy dzierżawy Nr (...)z dnia 1 września 1994 r. na okoliczność, że z dniem 25 kwietnia 2013 r. z przedmiotu umowy dzierżawy pomiędzy Agencją a Spółką zostały wyłączone nieruchomości o ogólnej powierzchni 178,4071 ha, położone na terenie gminyJ., w skład których wchodzą grunty należące uprzednio doZ. G., będące przedmiotem niniejszego postępowania, wskazuje jedynie na dalsze określone ukształtowanie relacji: wydzierżawiający - dzierżawca, ale tylko między stronami tej umowy.
Z uwagi na powyższe Sąd Rejonowy nie dopuścił się naruszeniaart. 693 § 1 kciart. 694 kcw zw. zart. 678 § 1 i 2 kcpoprzez błędną wykładnię i zastosowanie tych norm prawa materialnego. Przepisart. 678 kcw zw. zart. 694 kcwymaga dla wstąpienia w stosunek dzierżawy, aby nabywca rzeczy nabył ją w drodze czynności prawnej. Wyraźnie to wynika ze sformułowania"w razie zbycia rzeczy".Sąd Okręgowy w pełni podziela stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 23 marca 2006 r. (IV CSK 119/05, LEX nr 369413), iż tej wyjątkowej formuły kodeksowej, na podstawie której nabywca, nie zawierając sam umowy, wstępuje w stosunek najmu lub dzierżawy istniejący w dacie zbycia rzeczy, nie można interpretować rozszerzająco i rozciągać na sytuację, kiedy właściciel odzyskuje całość uprawnień do rzeczy w inny sposób, niż w wyniku czynności prawnej (podobnie wyrok SN z dnia 13 grudnia 2002 r. III RN 129/02, LEX nr 906709).
BezspornieZ. G.nie wstąpiła w stosunek dzierżawy, bowiem nie uzyskała tytułu własności w wyniku „zbycia rzeczy”, stosownie do treściart. 678 kcw zw. zart. 694 kc.Wbrew stanowisku pozwanej(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.Z. G., jak też jej następcy prawni, nie są związani z pozwaną żadnym stosunkiem obligacyjnym. Stanowczo zatem należy stwierdzić, że pozwanej Spółce nie przysługuje żadne uprawnienie do władania nieruchomościami, które mogłaby skutecznie przeciwstawić właścicielowi. Pozwana, która nie postaje z powódką w relacji: dzierżawca - wydzierżawiający nie ma wobec powódki żadnego tytułu prawnego do władania nieruchomościami objętymi żądaniem pozwu. Powoływanie się przez skarżącą na wynikający zart. 693 § 1 kctytuł do korzystania ze spornego gruntu wobecZ. G.jest bezpodstawne. Takie stanowisko Sądu Okręgowego ma również uzasadnienie w tym, że prawa obligacyjne (osobiste) nie są związane z rzeczą w sensie prawnym i jej nie obciążają, tak jak obciążenia prawnorzeczowe nieruchomości, rodzące zobowiązania dla każdoczesnego jej właściciela.
Sąd Okręgowy podziela stanowisko Sądu I instancji, iż w sprawie nie ma zastosowania klauzula generalna zart. 5 kc, która powinna mieć charakter wyjątkowy. W okolicznościach sprawy powódce, której poprzednicy prawni w następstwie władczych działań Państwa nie mogli w pełni korzystać z atrybutów przysługującym właścicielowi nieruchomości, nie można postawić zarzutu nadużycia prawa i uznać, iż realizacja jej praw podmiotowych pozostaje w sprzeczności ze społeczno- gospodarczym przeznaczeniem prawa lub zasadami współżycia społecznego. Dodatkowo, jak wskazał Sąd Rejonowy, strona powodowa nie wykluczyła zawarcia z pozwaną Spółką umowy dzierżawy w odniesieniu do przedmiotowych działek, przy uwzględnieniu stawek czynszu dzierżawnego kształtowanych na rynku nieruchomości, co koresponduje ze stanowiskiem skarżącej wyrażającej wolę negocjacji warunków dzierżawy.
Z powyższych względów apelacja podlegała oddaleniu na mocyart.385 kpc.
O kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym orzeczono na mocyart. 98 § 1 i 3 kpcoraz§ 12 ust.1 pkt 1 i § 6 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(j.t. Dz.U. 2013.490),  zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu.