Sąd Apelacyjny w Lublinie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 619/13
Data wyroku: 2013-12-17 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Ewa Lauber-Drzazga, Danuta Mietlicka, Ewa Bazelan
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 k.c.

Sygn. akt I ACa 619/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 grudnia 2013 roku
Sąd Apelacyjny w Lublinie, I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący - Sędzia

SA Danuta Mietlicka

Sędzia:
Sędzia:

SA Ewa Lauber-Drzazga
SO del. Ewa Bazelan (spr.)

Protokolant

Sekretarz sądowy Magdalena Szymaniak

po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2013 roku w Lublinie na rozprawie

sprawy z powództwaS. M.
przeciwkoJ. M.,T. M.
o zachowek

na skutek apelacji pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego w Zamościu z dnia29 maja 2013 roku, sygnatura akt I C 977/11

oddala apelację.

I ACa 619/13

UZASADNIENIE
W pozwie z dnia 10 października 2011 roku powódS. M.wniósł o zasądzenie tytułem zachowku po matceH. M.odJ. M.iT. M.solidarnie kwoty 327.500 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu oraz zasądzenie od pozwanych na rzecz powoda kosztów procesu według norm przepisanych.
Wyrokiem z dnia 29 maja 2013 roku Sąd Okręgowy w Zamościu:
I. zasądził solidarnie od pozwanychJ. M.iT. M.na rzecz powodaS. M.kwotę 273.743,97 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 08 grudnia 2011 roku;
II. w pozostałej części powództwo oddalił;
III. zasądził solidarnie od pozwanychJ. M.iT. M.na rzecz powodaS. M.kwotę 1.200 zł tytułem zwrotu kosztów procesu;
IV. nakazał ściągnąć na rzecz Skarbu Państwa (kasa Sądu Okręgowego w Zamościu) od pozwanychJ. M.iT. M.kwotę 1.960 zł, a od powodaS. M.kwotę 481,41 zł tytułem wydatku przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego rzeczoznawcy.
Sąd Okręgowy ustalił, że powódS. M.jest synemH. M.iS. M..H. M.zmarła w dniu 19 maja 2008r. i spadek po niej na podstawie testamentu odziedziczyli po ½ części synowieJ. M.iT. M..S. M.zmarł w dniu 9 kwietnia 2002r. i spadek po nim na podstawie ustawy nabyli w ¼ części żonaH. M.i synowieS. M.,J. M.iT. M.. TestamentH. M.został otwarty i ogłoszony w dniu 4 listopada 2008r.
Sąd Okręgowy odwołując się doart. 1007 k.c.oraz art. 8 ustawy z dnia 18 marca 2011r. o zmianieustawy Kodeks cywilnyoraz niektórych innych ustaw uznał za nieuzasadniony podniesiony przez pozwanych zarzut przedawnienia.
W dalszym ciągu Sąd Okręgowy wskazał, że w skład spadku poH. M.wchodzą nieruchomości będące jej majątkiem osobistym jak również udział w nieruchomościach stanowiących majątek wspólny spadkodawczyni i jej mężaS. M.. W skład spadku poH. M.wchodzą między innymi udział w 1/3 części we współwłasności nieruchomości położonych wB.oznaczonych numeramidziałek (...)o łącznej powierzchni 1 ha 7310 m(

    2). Dla powyższych działek Sąd Rejonowy wB.prowadziksięgę wieczystą Kw Nr (...), w którejH. M.ujawniona jest jako współwłaścicielka do udziału 1/3 części, przy czymdziałka nr (...)o pow. 0,1396 ha na podstawie decyzji nr(...)stanowi obecnie własność MiastaB.. Udział w wysokości 1/3 części przysługujący spadkodawczyniH. M.wdziałce nr (...)został wywłaszczony na rzecz MiastaB.. Natomiast majątkiem dorobkowym spadkodawczyniH. M.i jej mężaS. M.były nieruchomości położone wB.oznaczone nr(...)o pow. 15110 m(

    2), i nr(...)o pow. 3382 m(

    2). Dla powyższych nieruchomości prowadzona jestksięga wieczysta Kw nr (...). W dziale I tej księgi widnieją nieaktualne numerydziałek nr (...)odpowiadającedziałkom nr (...). W dziale II powyższej księgi wieczystej ujawniony jestS. M.synM.. Zarównodziałka nr (...)jak idziałka nr (...)zostały nabyte przezS. M.w tym samym czasie, na podstawie tego samego tytułu prawnego, w dacie nabycia powyższych nieruchomości przezS. M., pozostawał on w związku małżeńskim zH. M.i łączyła ich wspólność ustawowa majątkowa.
W świetle powyższych okoliczności Sąd uznał, że w skład spadku poH. M.wszedł udział w wysokości 5/8 we współwłasności nieruchomości oznaczonych numerami(...)(1/2 z tytułu wspólności majątkowej i 1/8 z tytułu spadkobrania poS. M.).
W oparciu o opinie biegłych Sąd Okręgowy ustalił, że łączna wartość nieruchomości (udziały w 1/3 części) wyżej wymienionych, stanowiących majątek osobisty (odrębny) spadkodawczyniH. M.wynosi 82 262 zł. Łączna wartość nieruchomości stanowiących majątek wspólny spadkodawczyni i jej męża wynosi 1.506.323 zł (działka nr (...)– 1.156.323 zł,działka nr (...)– 350.000 zł). Wartość udziału w wysokości 5/8 części przysługująceH. M.wynosi 941.451,87 zł. Łączna wartość spadku poH. M.obejmującego wyżej wskazane nieruchomości wynosi 1.023.713,87 zł (82.262 zł + 941.451,87 zł).
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż w skład spadku poH. M.wchodziły inne jeszcze nieruchomości i prawa.H. M.była współwłaścicielką do udziału 1/6 części w nieruchomościach położonych wB.oznaczonych numerami(...), współwłaścicielką do udziału 3/12 części w nieruchomości oznaczonej nr(...)położonej wB., przysługiwał jej udział w wysokości 1/3 części w prawie wieczystego użytkowania nieruchomości oznaczonej nr(...)położonej wB., ale na wyraźne żądanie powoda wartość powyższych nieruchomości i prawa użytkowania wieczystego Sąd nie uwzględnił przy obliczaniu zachowku.
Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie zart. 993 k.c.przy ustalaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. SpadkodawczyniH. M.dokonała darowizn na rzecz swoich synów tj. powoda i pozwanych. Na podstawie umowy darowizny z dnia 22 grudnia 1999r.H. M.darowała pozwanym na współwłasność w częściach równych nieruchomości oznaczone numerami(...)o powierzchni 2.066 m(

    2)położone wB.stanowiące jej majątek osobisty (odrębny). Na mocy tej samej umowy spadkodawczyni i jej mążS. M.darowali pozwanym na współwłasność w częściach równych nieruchomości stanowiące ich wspólny majątek tj. działkę położoną wK.oznaczoną numerem(...)o pow. 1 ha 26 arów, działki położone wB.oznaczone numerami(...)o łącznej powierzchni 2 ha 51 arów. Co do wartości nieruchomości oznaczonych nr(...)strony zgodnie ustaliły wartość tych nieruchomości na kwotę 130.000 zł. Wartość pozostałych działek Sąd ustalił w oparciu o dowody z opinii biegłych według zgodnego wyboru stron: wartośćdziałki nr (...)wynosi 908.000 zł, wartośćdziałki nr (...)wynosi 65.000 zł, wartośćdziałki nr (...)Sąd ustalił na kwotę 330.000 zł, a wartośćdziałki nr (...)na kwotę 19.500 zł. Łączna wartośćdziałek oznaczonych numerami (...)wynosi kwotę 1.322.500 zł.
Z uwagi na fakt, iż nieruchomości powyższe pochodziły z majątku wspólnegoH.iS.małż.M., do obliczenia zachowku należało uwzględnić jedną drugą wartości darowizny czyli kwotę 661.250 zł. Powyższa kwota tj. 661.250 zł i wartość darowizny w postaci nieruchomości nr(...)tj. kwota 130.000 zł składa się na łączną wartość darowizny uczynionej przez spadkodawczynię na rzecz pozwanych wynoszącą kwotę 791.250 zł.
Pozwani wnosili o uwzględnienie w ustaleniu zachowku darowizn uczynionych przez spadkodawczynię i jej mężaS. M.na rzecz powoda w postaci 10.000 dolarów USA, 1.700 dolarów USA, 2.500 dolarów USA i 40.000 zł. W piśmie procesowym z dnia 5 listopada 2012r. pozwani poza wyżej wskazanymi darowiznami, podnieśli iż powód otrzymał jeszcze 1.800 dolarów USA.
Okolicznością bezsporną pozostawała darowizna 10.000 dolarów USA uczyniona w 1996r. przezH.iS. M.na rzecz powodaS. M.. Strony zgodnie wskazały, iż aktualna wartość darowizny dokonanej w 1996r. w postaci 10.000 dolarów USA wynosi 69.000 zł, wobec czego wartość darowizny uczynionej przezH. M.na rzecz powoda wynosi połowę kwoty 69.000 zł tj. kwotę 34.500 zł.
PowódS. M.nie kwestionował również otrzymania od rodziców w 1996r. kwoty 1700 dolarów USA. Powód darowiznę tę otrzymał jako prezent ślubny. Cała kwota została przeznaczona przez powoda na urządzenie ślubu i wesela. Tak więc należy przyjąć, iż spadkodawczyni darowała powodowi w prezencie ślubnym kwotę 850 dolarów USA. W ocenie Sądu Okręgowego powyższa darowizna nie podlega zaliczeniu przy obliczaniu zachowku z uwagi na jako drobna darowizna zwyczajowo w danych stosunkach przyjęta spełniająca kryteria określone wart. 994 § 2 kc.
Pozwani natomiast nie udowodnili, iż powód otrzymał od rodziców darowizny w postaci 2500 dolarów USA, 1800 dolarów USA i 40.000 zł. Pozwani nie przedstawili żadnego dowodu, aby takie darowizny zostały na rzecz powoda uczynione.
Łączna wartość substratu zachowku wynosi 1.849.463,87 zł (1.023.713,87 zł - wartość spadku poH. M., 791.250 zł – wartość darowizn na rzecz pozwanych, 34.500 zł – wartość darowizny na rzecz powoda). Ostatecznie uwzględniając treśćart. 931 § 1 k.c.iart. 991 § 1 k.c.Sąd Okręgowy uznał, że powodowi należy się 1/6 wartości substratu zachowku tj. kwota 308.243,97 zł (1.849.463,87 zł x 1/6), a po zaliczeniu zgodnie z treściąart. 996 k.c.na zachowek darowizny uczynionej przez spadkodawcę uprawnionemu do zachowku (kwoty 34.500 zł) Sąd uznał, że powództwo zasługuje na uwzględnienie w kwocie 273.743,97 zł. Powyższą kwotę Sąd Okręgowy zasądził solidarnie od pozwanych na mocyart. 1034 § 1 kc.
Sąd Okręgowy wskazał, że na uwzględnienie zasługuje również żądanie w zakresie odsetek od świadczenia głównego od daty doręczenia pozwanym odpisu pozwu, a nie od daty wniesienia powództwa jak żądał powód z uwagi na treśćart. 455 k.c.
W pozostałej części żądanie powództwa w zakresie zachowku jak i odsetek podlegało oddaleniu.
Sąd pierwszej instancji uznał za nieuzasadnione stanowisko pozwanych co do sprzeczności żądania powoda z zasadami współżycia społecznego i żądanie obniżenia należnego powodowi zachowku o co najmniej ¾ jego wysokości.
W tym zakresie Sąd wskazał, że pozbawieniu prawa do zachowku z powodu sprzeczności z zasadami współżycia społecznego służą instytucja wydziedziczenia (art. 1008 kc) i uznania uprawnionego za niegodnego dziedziczenia (zachowku) –art. 928 kc.Jednocześnie powołując się na poglądy orzecznictwa i doktryny za dopuszczalne uznał Sąd aby realizację prawa do zachowku in concreto uznać za sprzeczną zart. 5 kc.Jednakże zaznaczył, że okoliczności, które mogą powodować, że żądanie zapłaty zachowku stanowi nadużycie prawa, muszą dotyczyć relacji uprawniony do zachowku – spadkobierca. Okoliczności występujące na linii uprawniony do zachowku – zmarły spadkodawca mogą mieć znaczenie tylko dodatkowe, potęgujące stan sprzeczności z kryterium nadużycia prawa. Ponadto z uwagi na to, że zachowek stanowi minimum zagwarantowanego udziału w spadku spadkobiercy ustawowemu i pozbawić tego udziału na podstawieart. 5 kcmożna tylko w sytuacjach rzeczywiście wyjątkowych (wyrok SN z dnia 25.01.2001r., IV CKN 250/00, Lex nr 490432).
Sąd Okręgowy stwierdził, że pozwani nie wykazali szczególnych okoliczności uzasadniających zmniejszenie należnego powodowi zachowku. Pozwani nie wykazali przejawów takiego zachowania powoda względem nich, które mogłyby zostać negatywnie ocenione jako rażąco naganne w świetleart. 5 kc.Również pozwani nie wykazali, iż ze względu na ich sytuację osobistą i majątkową, żądanie zapłaty pełnej należności z tytułu zachowku jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Pozwani są współwłaścicielami nieruchomości wchodzących w skład spadku poH. M.o wartości 1.023.713,87 zł. Co więcej powyższa kwota nie wyczerpuje całości spadku poH. M.. W świetle powyższego podnoszona okoliczność, iż pozwanyT. M.otrzymuje świadczenie rentowe w wysokości 589,47 zł nie może uzasadniać obniżenia należnego powodowi zachowku. Pozwani są również spadkobiercami ustawowymi po zmarłymS. M., a więc ich stan majątkowy w żadnym razie nie może uzasadniać obniżenia zachowku. Pozwani dysponują majątkiem o znacznej wartości pozwalającym im na realizację roszczenia o zachowek przysługującego powodowi.
Na uwzględnienie nie zasługiwały według Sądu również okoliczności mające charakter jedynie uzupełniający, przy ocenie zasadności roszczenia w świetleart. 5 k.c., tj. istniejące na płaszczyźnie powoda ze spadkodawczynią.
Za niewystarczające do zastosowaniaart. 5 k.c.w rozpoznawanej sprawie Sąd uznał okoliczności wynikające z zeznań świadkaC. M..
Jako podstawę rozstrzygnięć o kosztach Sąd Okręgowy wskazałart. 100 k.p.c.iart. 83 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
Apelację od powyższego wyroku wnieśli pozwaniJ. M.iT. M., którzy zaskarżyli wyrok w części, tj. w pkt. I ponad kwotę 64.240,00 zł i w pkt III.
Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucili:
I. błąd prawa materialnego polegający na naruszeniu przepisuart. 5 k.c., w związku zart. 87 krio, poprzez jego niezastosowanie w niniejszej sprawie, a w świetle którego roszczenie powoda nie zasługuje na ochronę w całości lub w części wobec jego sprzeczności z zasadami współżycia społecznego skoro powódS. M.nie interesował się spadkodawczyniąH. M.za jej życia w sposób adekwatny do więzów rodzinnych i nie utrzymywał z nią kontaktu, a nadto przez wzgląd na sytuację finansową pozwanegoT. M., który utrzymuje się z niskiego świadczenia rentowego,
II. błąd prawa materialnego polegający na naruszeniu przepisuart. 996 k.c., poprzez jego niezastosowanie przy ustalaniu zachowku przysługującegoS. M., a mianowicie niezaliczenie przez Sąd do spadku przy ustaleniu zachowku darowizn poczynionych przez spadkodawczynię na rzecz powoda w postaci znacznych sum pieniężnych tj. 10.000 USD, 2.500 USD i 40.000 zł,
III. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, polegający na błędnym przyjęciu przez Sąd, iżdziałka o nr (...)weszła w skład spadku, podczas gdy pozwaniJ. M.orazT. M.nigdy nie stali się właścicielami tej nieruchomości, a w związku z tym nie powinna być ona brana pod uwagę przy ustalaniu wartości spadku od której naliczono zachowek,
IV. naruszenie przepisuart. 455 k.c.poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a przez to błędne ustalenie terminu naliczania odsetek ustawowych w wyroku od dnia doręczenia pozwanym pozwu, podczas gdy terminem naliczania odsetek w niniejszej sprawie powinna być data wyrokowania, skoro obowiązek zapłaty zachowku i jego wysokość ustalone zostały w wyroku a więc dopiero w tej dacie powstał dług po stronie pozwanych i zgodnie z treściąart. 481 k.c.od tej daty pozwani popadli w zwłokę;
-co miało ten wpływ na treść orzeczenia, że Sąd zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz powoda kwotę 273.743,97 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 8 grudnia 2011 r. i obciążył ich kosztami procesu.
Skarżący wnieśli o:
1. zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie solidarnie od pozwanychJ. M.iT. M.kwoty 64.240 zł z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia wyrokowania, na rzecz powodaS. M.,
2. oddalenie powództwa w pozostałym zakresie,
3. wzajemne zniesienie kosztów procesu między stronami,
ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji.
Na rozprawie odwoławczej pozwanyJ. M.popierał apelację, zaś powódS. M.wniósł o jej oddalenie.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:
Apelacja jako bezzasadna podlega oddaleniu.
Sąd Apelacyjny podziela ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy, jak też ocenę prawną tych ustaleń.
W apelacji strona pozwana zakwestionowała przyjęcie przez Sąd Okręgowy, żedziałka nr (...)(wB.) weszła do spadku poH. M.. Jednakże zarzut ten jest nieuzasadniony.
Jak wynika z odpisuksięgi wieczystej nr (...)prowadzonej przez Sąd Rejonowy wB.(obecnie(...)) nieruchomość obejmująca działkę obecnie o numerze(...)zastała nabyta przezS. M.– ojca stron na podstawie decyzji Naczelnika MiastaB.z 15 marca 1980 roku oraz decyzji Wojewody(...)z 8 lipca 1980 roku wydanych na podstawiedekretu z 18 kwietnia 1955 roku o   uwłaszczeniu  i  o  uregulowaniu  innych  spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym(odpis KW k.340, uzasadnienie postanowienia Sądu Rejonowego w(...)z dnia 8 kwietnia 2013 roku w sprawie(...)k.367). Decyzje wydane w trybie tego dekretu orzekające o nabyciu własności nieruchomości miały charakter konstytutywny (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia z dnia 9 lipca 2003 r., IV CKN 328/01, LEX nr 602296), co oznacza, żeS. M.nabył własność tych nieruchomości w 1980 roku – w trakcie małżeństwa z matką stronH. M.(trwającego od 1949 roku). To z kolei skutkowało, że nieruchomości te weszły do ich majątku wspólnego (art. 31§ 1 i art. 32 § 1 k.r.o.w ówczesnym brzmieniu) i były objęte wspólnością majątkową małżonków.
W konsekwencji prawidłowo uznał Sąd Okręgowy, że w skład spadku poH. M.wchodził udział 5/8 także wdziałce nr (...)(1/2 jej cześć w majątku wspólnym + odziedziczona ¼ z 1/2 części małżonka), który to udział oddziedziczyli pozwani i jego wartość winna być uwzględniona przy ustalaniu substratu zachowku.
Kolejny zarzut, który dotyczy częściowo kwestii ustaleń faktycznych, choć został sformułowany jako błąd prawa materialnego –art. 996 k.c., to zarzut zawarty wpunkcie II.apelacji niezaliczenia przy ustalaniu zachowku darowizn poczynionych prze spadkodawczynię na rzecz powoda w postaci znacznych sum, tj. 10000 USD, 25000 USD i 40000 zł.
Jeżeli chodzi o darowiznę 10000 dolarów amerykańskich to Sąd pierwszej instancji ustalił, że taka darowizna miała miejsce (ze strony obojga rodziców) i wbrew wywodom apelacji dokonał uwzględnienia tej darowizny i doliczenia jej do spadku (art. 993 k.c.) oraz zaliczenia na należny powodowi zachowek w kwocie 34500 zł (art. 996 k.c.).
Natomiast co do pozostałych wskazywanych w apelacji darowizn, to Sąd Okręgowy uznał, że pozwani nie udowodnili, żeby takie darowizny miały miejsce i to stanowisko jest słuszne. Jeśli chodzi o kwotę 2500 dolarów, to obie strony zgodnie wskazały, że była to pożyczka udzielona powodowi przez pozwanegoT. M.(wyjaśnienia powoda k. 343, zeznania pozwanegoJ. M.k.377), zaś co do kwoty 40000 zł to czynność obejmująca taką kwotę nie została w ogóle wykazana. W apelacji nie wskazano dowodów, z których miałoby wynikać dokonanie przez matkę takich darowizn, w szczególności w żaden sposób nie można się zgodzić żeby powód przyznał takie darowizny na posiedzeniu w dniu 22 kwietnia w sprawie(...)Sądu Rejonowego w(...). Jak wynika z protokołu z tej rozprawy (k.218v-219)S. M.przyznał, ze pożyczył od brataT.2500 USD w 1994 roku, zaś kwota 40000 zł, a tym bardziej darowizna takiej kwoty w ogóle nie pojawia się w jego wypowiedzi.
Dlatego też Sąd Okręgowy prawidłowo zastosowałart. 996 k.c.zaliczając na poczet zachowku powoda jedynie wartość darowizny 10000 USD (w połowie), a nie uwzględniając darowizn 2500 USD czy 40000 zł, skoro brak było podstaw do przyjęcia, żeby takie darowizny miały miejsce.
Nie jest także uzasadniony zarzut naruszeniaart. 5 k.c., gdyż Sąd Okręgowy trafnie uznał, że nie zachodziły w niniejszym przypadku przesłanki do zastosowania konstrukcji nadużycia prawa z uwagi na zasady współżycia społecznego.
Należy zaznaczyć, że sama instytucja zachowku w znacznej mierze opiera się na zasadach współżycia społecznego i wynikającym z nich założeniu, że pewnym osobom tylko z uwagi na bardzo bliski stosunek rodzinny ze spadkodawcą przysługuje określona część jego majątku niezależnie od woli spadkodawcy a nawet wbrew tej woli. Dlatego też zastosowanieart. 5 k.c.nie może udaremniać wyżej wskazanego celu zachowku chroniącego interes majątkowy najbliższych członków rodziny bez konieczności spełnienia przez nich jakichkolwiek warunków.
Ponadto, jak słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji, w przypadku zachowku, ustawodawca przewidział instytucję, która reguluje kwestię wpływu naruszenia zasad współżycia społecznego przez spadkobiercę na jego uprawnienie do zachowku, mianowicie „wydziedziczenie” czyli pozbawienie prawa do zachowku.
Zgodnie zart. 1008 k.c.: spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
W niniejszym przypadku spadkodawczyniH. M.sporządzając testament u notariusza nie zdecydowała się na wydziedziczenie synaS., co sygnalizuje, że nie uważała, żeby jego zachowanie było tego rodzaju, aby zasługiwało na wydziedziczenie i nie było jej wolą pozbawienie go zachowku.
Jak wynika z powyższego unormowania do wydziedziczenia, czyli pozbawienia prawa do zachowku konieczne jest złożenie stosownego oświadczenia przez spadkodawcę w testamencie i ponadto jeszcze kwalifikowana postać naruszenia zasad współżycia, w tym obowiązków rodzinnych – uporczywe ich naruszanie.
Dlatego też pozbawienie, czy ograniczenie uprawnienia do zachowku bez złożenia przez spadkodawcę skutecznego oświadczenia o wydziedziczeniu, z odwołaniem się do naruszenia zasad współżycia w oparciu oart. 5 k.c.może mieć tym bardziej miejsce zupełnie wyjątkowo, musi sankcjonować wyłącznie rażące przypadki nadużycia prawa, co słusznie podkreślił Sąd Okręgowy odwołując się do orzecznictwa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2001 roku, IV CKN 250/00, Lex 490432). Tylko szczególnie rażące, drastyczne naruszanie tych zasad przez spadkobiercę może prowadzić do uznania że nadużywa on swojego prawa oczekując zapłaty zachowku.
W niniejszym przypadku postawa powoda nie daje podstaw do takiej kwalifikacji. Wprawdzie to, że powód przez ostatnich kilka lat życia matki (po śmierci ojca) nie odwiedzał jej, nie udzielał jej żadnego wsparcia i nie kontaktował się z nią zasługuje na negatywną ocenę. Jednakże postępowania powoda nie można w okolicznościach sprawy uznać za rażąco naganne, a tylko wówczas można by rozważać zastosowanie sankcji zart. 5 k.c.do jego roszczenia o zachowek.
Należy zaznaczyć, że w rodzinie stron zachodził taki układ stosunków, że powód mieszkał ze swoją rodziną wW., zaś w domu rodzinnym pozostali z rodzicami pozwani. Niezależnie od tego po śmierci ojca żona powoda przyjechała doB., aby zająć się teściową, jednakże po kilku miesiącach doszło do awantury pomiędzy powodem a jego braćmi, którzy nie życzyli sobie obecności brata w domu i w wyniku tego konfliktu powód z żoną zaprzestali wizyt (S. M.k. 146v,I. M.k. 210v).
Jednocześnie nie można uznać, żeby opieka ze strony powoda była w dalszym ciągu niezbędna, gdyż spadkodawczyni miała zapewnioną opiekę ze strony pozostałych synów. Brak jest danych, żebyH. M.zwracała się do powoda o dodatkową pomoc i nie było takiej sytuacji, żeby odmówił on matce pomocy. Jak już zaznaczono sam fakt, że nie kontaktował się z matką zasługuje na dezaprobatę, ale powód częściowo poniósł konsekwencje takiej sytuacji, gdyż nie otrzymał całości udziału spadkowego, a matka chcąc wynagrodzić pozostałych synów sporządziła testament właśnie wyłącznie na ich rzecz.
Z tych względów nie ma podstaw do przyjęcia, żeby postępowanie powoda wobec matki było na tyle rażąco naganne i nacechowane zła wolą, żeby uznać, iż domagając się zachowku nadużywa swojego prawa.
Także trafnie uznał Sąd Okręgowy, że sytuacja materialna pozwanych, w szczególności niska rentaT. M.nie uzasadnia obniżenia zachowku w oparciu oart. 5 k.c.już z tych względów, że pozwani są właścicielami nieruchomości o znacznej wartości, które umożliwiają im zaspokojenie roszczenia powoda. Ponadto dochodząc zachowku powód i tak zrezygnował z uwzględniania całości majątku spadkowego i kwota zasądzona na jego rzecz nie obejmuje wartości wszystkich udziałów w nieruchomościach należnych do matki i dalsze obniżenie zachowku należnego powodowi nie ma uzasadnienia.
W ocenie Sądu Apelacyjnego za chybiony należy uznać zarzut naruszeniaart. 455 k.c.i błędnego ustalenia terminu naliczania odsetek ustawowych od doręczenia pozwanym pozwu, nie od dnia wyrokowania.
Zgodnie zart. 481 § 1 k.p.c.: jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.
Natomiast dłużnik pozostaje w opóźnieniu jeśli nie spełnia świadczenia w terminie, w którym stało się ono wymagalne, czyli w którym miał już obowiązek jego spełnienia.
Nie można się zgodzić jakoby dług pozwanych powstał dopiero w dniu wyrokowania i aby dopiero z tym dniem pozostawali oni w opóźnieniu.
W przypadku zachowku termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony, ani nie wynika z właściwości zobowiązania, wobec zgodnie zart. 455 k.c.świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania (które w niniejszym przypadku zostało zastąpione doręczeniem pozwu). W konsekwencji od tego momentu zobowiązany do zachowku popada w opóźnienie i winien uiszczać odsetki, przy czym warunkiem jest aby już wówczas wartość jego świadczenia była możliwa do określenia.
Poglądu powyższego nie podważa stanowisko, że ustalenie wysokości zachowku następuje według cen z daty wyrokowania, gdyż nie może to oznaczać automatycznie tożsamości czasowej wyrokowania o wysokości zachowku z wymagalnością odsetek, w szczególności w aktualnych warunkach ekonomicznych kiedy ceny mają charakter raczej stabilny.
Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 lutego 2013 roku, II CSK 403/12, Lex 1314389) termin, od którego zobowiązany z tytułu zachowku popadł w stan opóźnienia - warunkujący zasądzenie odsetek ustawowych - należy ustalić indywidualnie z uwzględnieniem okoliczności danej sprawy. O stanie opóźnienia można mówić wówczas, gdy zobowiązany znał już wszystkie obiektywnie istniejące okoliczności pozwalające mu racjonalnie ocenić zasadność i wysokość zgłoszonego roszczenia z tytułu zachowku. Może to nastąpić także w dacie poprzedzającej chwilę wyrokowania (por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 17 września 2010 roku, II CSK 178/10 LEX nr 942800).
W ocenie Sądu Apelacyjnego zasądzenie odsetek dopiero od dnia wyrokowania o zachowku może mieć miejsce, gdy pomiędzy wezwaniem do zapłaty a wyrokowaniem nastąpiła zmiana stosunków, w szczególności co do wartości spadku, tak że zasądzona kwota odbiega od tej jaka przypadałby uprawnionemu w momencie wezwania, a zasądzenie zwiększonej kwoty rekompensuje brak wcześniejszego spełnienia świadczenia. Wówczas dopiero można powiedzieć, że zachowek był wymagalny w tej zasądzonej kwocie dopiero od daty wyrokowania.
W niniejszym przypadku wartość nieruchomości spadkowych w znacznej części była ustalana (zgodnie ze stanowiskiem stron) w oparciu o opinie biegłych, które były wydawane w innej sprawie przed wniesieniem pozwu, jak też brak jest danych aby uznać, że pomiędzy doręczeniem pozwu a wyrokowaniem nastąpiły znaczne zmiany w wartości nieruchomości wchodzących w skład spadku. Oznacza to, że już w momencie gdy powód wystąpił z pozwem, który został doręczony pozwanym w grudniu 2011 roku (k.22-23) winni oni uiścić zachowek w kwocie, w jakiej powództwo zostało uwzględnione i już od tego momentu pozostawali w opóźnieniu. Nie ma żadnych podstaw aby pozbawiać powoda odsetek od kwoty zachowku za czas trwania postępowania. Tym bardziej, że oznaczałoby, iż pozwani odnoszą korzyść z tej racji, że nie spełnili świadczenia w terminie, co nie ma uzasadnienia.
Dlatego też zarzuty apelacji pozwanych nie zasługiwały na uwzględnienie i na mocyart. 385 k.p.c.Sąd Apelacyjny ją oddalił.