Sąd Apelacyjnyw Białymstoku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 699/12
Data wyroku: 2012-12-21 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Magdalena Pankowiec, Jarosław Marek Kamiński, Krzysztof Chojnowski
Słowa kluczowe: Legitymacja Procesowa, Współuczestnictwo Konieczne
Podstawa prawna: art. 72 § 2 k.p.c.

Sygn. akt I A Ca 699/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 grudnia 2012 r.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący

:

SSA Magdalena Pankowiec

Sędziowie

:

SA Krzysztof Chojnowski
SA Jarosław Marek Kamiński (spr.)

Protokolant

:

          Iwona Aldona Zakrzewska

po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2012 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaH. G.
przeciwkoP. G. (1)iM. S.
o ustalenie nieważności umowy
na skutek apelacjipowoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie
z dnia 4 czerwca 2012 r. sygn. akt I C 564/10

I
prostuje oczywistą omyłkę w komparycji i punkcie II wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie z dnia 4 czerwca 2011 roku sygn. akt I C 564/10 w ten sposób, że w miejsce nazwiska pozwanej(...)wpisuje właściwe brzmienie(...);

II
oddala apelację;

III
zasądza od powoda na rzecz pozwanejM. S.kwotę 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej.

UZASADNIENIE
PowódH. G., w pozwie skierowanym przeciwkoM. S.iP. G. (1), wniósł o ustalenia nieważności umowy przekazania gospodarstwa rolnego, zawartej w dniu 25 kwietnia 1980r. W uzasadnieniu wskazywał, że podpisy małżonków złożone na umowie nie należą do obojga małżonków, a jedynie do jednego z nich. Zdaniem powoda, złożenie podpisów przez jednego z małżonków, bez odpowiedniego umocowania drugiego, winno skutkować nieważnością umowy. Ponadto wniósł o zawiadomienie o toczącym się procesieS. O.iA. G. (1), jednakże ostatecznie powyższy wniosek cofnął pismem procesowym z dnia 4 lutego 2011r.
PozwanaM. S.wniosła o oddalenie powództwa.
PozwanyP. G. (2)nie udzielił odpowiedzi na pozew oraz nie uczestniczył w posiedzeniach sądu, mimo prawidłowego zawiadomienia o ich terminie.
Wyrokiem z dnia 4 czerwca 2012r. Sąd Okręgowy w Olsztynie oddalił powództwo oraz zasądził odH. G.na rzeczM. S.kwotę 3.617 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Postanowieniem z dnia 11 czerwca 2012r. Sąd Okręgowy w Olsztynie sprostował oczywistą niedokładność w sentencji tegoż wyroku przez dodanie pkt. III, który stanowi, iż wyrok w stosunku do pozwanegoP. G. (1)jest wyrokiem zaocznym.
Z ustaleń Sądu wynikało, że w dniu 1 kwietnia 1946r.A. G. (2)zawarł związek małżeński zL. N.. Aktem nadania z dnia 4 listopada 1961r. Nr 225 Powiatowa Komisja Ziemska wL.nadała na własnośćL. G.gospodarstwo rolne, położone we wsiK.o powierzchni 10,98 ha.
Na podstawie umowy sprzedaży z dnia 16 marca 1967r.L. G.nabyła od Skarbu Państwa - z majątku odrębnego -działkę rolną nr (...)o powierzchni 1ha położoną we wsiK..
W dniu 25 kwietnia 1980r.L. G.iA. G. (2), przed Naczelnikiem Urzędu GminyŚ., zawarli umowę przekazania własności i gospodarstwa rolnego na rzecz swojego synaW. G.. W skład gospodarstwa rolnego wchodziły działki gruntu o łącznej powierzchni 12,20 ha , ¼ budynku mieszkalnego, ¼ obory – stodoły oraz inwentarz żywy, maszyny i inny sprzęt rolniczy. Pod umową zostały złożone czytelne podpisy stron umowy oraz podpis Naczelnika GminyŚ..
W dniu 6 sierpnia 1999r. zmarłW. G., zaś spadek po nim nabyli na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 31 stycznia 2000r.P. G. (1)iM. G.każde w ½ części.
Oceniając zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, Sąd Okręgowy uznał powództwo za niezasadne. Wskazał, że stosownie do treściart. 6 k.c.na powodzie spoczywał ciężar udowodnienia faktu złożenia podpisu tylko przez jednego z małżonków, z którego wywodził skutek prawny w postaci nieważności umowy. Wskazał, że w niniejszej sprawie bezspornym było, iż oboje małżonkowieG.nie żyją, a zatem pobranie ich próbki pisma nie było możliwe. Podkreśli, iż powód nie dysponował, żadnymi dokumentami, czy to urzędowymi, czy też prywatnymi sporządzonymi własnoręcznie przez powołane wyżej osoby. Kserokopie wniosków o wydanie dowodów osobistych przez małżonków załączone do akt sprawy, jak oryginały tych dokumentów, znajdujących się Urzędzie GminyL., pochodzą z lat 1952 i 1965 i nie mogły być jedyną podstawą do sporządzenia opinii grafologicznej. Sąd podzielił stanowisko biegłej grafolog w tym zakresie jako jednoznaczne i poparte fachową wiedzą.
Sąd zwrócił uwagę, iż przekazanie własności i posiadania nieruchomości jest czynnością prawną przekraczającą zwykły zarząd. W ocenie Sądu, w czynności tej uczestniczyli jednak oboje małżonkowieL.iA. G. (2), a zatem czy jedno z nich złożyło podpisy na umowie, czy też uczynił to tylko jeden małżonek, nie powoduje nieważności tej czynności w rozumieniu ani§ 3 art. 37 k.r.i o. w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy, ani w aktualnym uregulowaniuart. 37 § 4 k.r.i o. Z tych też względów za zbędne, w okolicznościach niniejszej sprawy, Sąd uznał przeprowadzanie dowodów tak z zeznań świadków, jak i dokumentów urzędowych w zakresie tego, czyA. G. (2)w dacie sporządzenia umowy nabył prawa do emerytury na postawieustawy z dnia 27 października 1977r.o zaopatrzeniu emerytalnym i innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32 poz. 140).
Konkludując przyjął, iż powód nie przytoczył wystarczających dowodów na poparcie swych twierdzeń, co skutkowało oddaleniem powództwa w niniejszej sprawie.
Jako podstawę rozstrzygnięcia o kosztach procesu wskazałart. 98 k.p.c.
W nieformalnej apelacji od powyższego wyroku, powód, powołując się bardzo ogólnikowo na naruszenie przepisów postępowania, bezzasadne oddalenie jego wniosków dowodowych oraz nieprawidłowości w rozkładzie ciężaru dowodu (art. 6 k.c.), domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i uwzględnienia powództwa w całości.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Na wstępie wskazać należało, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, jednakże nie z przyczyn wskazanych w jego uzasadnieniu, lecz z uwagi na braki legitymacji procesowej pozwanych.
Wprawdzie zgodnie zart. 391§1 k.p.c., przepisyart. 194 i 195 k.p.c.nie mają zastosowania w postępowaniu apelacyjnym, w którym obowiązuje zasada niezmienności stron postępowania w stosunku do stanu, który istniał w chwili zamknięcia rozprawy, niemniej jednak naruszenieart. 195 k.p.c., dotyczącego współuczestnictwa koniecznego, Sąd odwoławczy bierze pod uwagę także z urzędu, w ramach badania naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów prawa materialnego, bowiem nieusunięcie braku pełnej legitymacji procesowej, w przypadku współuczestnictwa koniecznego, jest przeszkodą do uwzględnienia powództwa. W takim przypadku wyrok uwzględniający powództwo narusza prawo materialne (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2010 r., I CSK 67/10., LEX nr 688666).
Zgodnie z definicją zawartą wart. 72 § 2 k.p.c., współuczestnictwo konieczne po stronie biernej zachodzi wtedy, gdy sprawa przeciwko kilku osobom może toczyć się tylko łącznie, ponieważ im razem przysługuje legitymacja procesowa. Ustawowa definicja współuczestnictwa koniecznego biernego zawarta w tym przepisie nie jest pełna, gdyż wskazuje tylko na skutek procesowy takiej więzi, sprowadzający się do konieczności łącznego rozpoznawania sporu przeciwko kilku osobom.
Nieusunięte braki w zakresie tej legitymacji powodują konieczność oddalenia powództwa, a wydanie wyroku uwzględniającego powództwo, pomimo ich wystąpienia stanowi naruszenie prawa materialnego. Współuczestnictwo konieczne może wynikać z istoty spornego stosunku prawnego lub z wyraźnego przepisu prawnego.
Bierne współuczestnictwo konieczne, wypływające z istoty spornego stosunku prawnego, zachodzi wtedy, gdy z jego treści wynika konieczność łącznego występowania podmiotów. Udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy w konkretnym wypadku występuje współuczestnictwo konieczne, wymaga analizy każdego stosunku prawnego dotyczącego zgłoszonego roszczenia od strony prawa materialnego i rozważenia, czy stroną w procesie muszą być wszystkie osoby tworzące strony stosunku materialnoprawnego lub wszystkie podmioty wspólnego obowiązku, czy też mogą być tylko niektóre z nich.
Sąd Apelacyjny podziela wniosek wyrażony w orzecznictwie i judykaturze, że w procesie o ustalenie nieważności czynności prawnej, pozwanymi winny być obie strony tej czynności, z uwagi na występujące po ich stronie współuczestnictwo konieczne, wynikające z istoty stosunku prawnego ( por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 października 2010r.,VIACa(...), uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1969r., III CZP 65/69, OSNCP 1970/2/28, wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 9 września 1992r., IA Cr 186/92) , OSA 1993/1/8).
Powód dochodzi w pozwie unieważnienia umowy przekazania gospodarstwa rolnego zawartej w dniu 25 kwietnia 1980 r., między małżonkamiL.iA. G. (2)a ich synemW. G.. Z przedmiotu sporu wynika, że rozstrzygnięcie sporu możliwe jest tylko z udziałem wszystkich kontrahentów przedmiotowej umowy, a skoro osoby te już nie żyją - z udziałem ich spadkobierców prawnych, gdyż uwzględnienie powództwa naruszałoby prawa tych osób. Między pozwanymi w takiej sprawie kontrahentami umowy ( bądź też ich spadkobiercami) istnieje współuczestnictwo konieczne, określone wart. 72§2 k.p.c.
Tymczasem skarżący w niniejszej sprawie jako osoby pozwane wskazał jedynieP. G. (1)orazM. S., będących spadkobiercami poW. G.(postanowienie o stwierdzenie nabycia spadku k.92). Wprawdzie początkowo wnosił również o zawiadomienie o toczącym się procesie równieżS. O.orazA. G. (1), jednakże ostatecznie wniosek ten został cofnięty pismem procesowym z dnia 4 lutego 2011r. (k.36).
Natomiast z akt rozpoznawanej sprawy bezsprzecznie wynika, że spadek po zmarłejL. G., na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 14 grudnia 2010r. (sygn. akt X Ns 147/09 ), nabyły oprócz powodaH. G.także inne dzieci tj.A. G. (1),W. G.,J. G.,S. O.po 3/18 oraz wnuki:R. G.,G. G. (2)orazA. O.po 1/18 części (k.37). Tymczasem osoby te ( bądź ich spadkobiercy) nie uczestniczyły w procesie w charakterze strony pozwanej, a zatem powództwo – wobec braku pełnej reprezentacji osób bezpośrednio zainteresowanych wynikiem sprawy- uwzględnione być nie mogło.
Z tych samych względów, niezależnie od argumentów użytych przez Sąd Okręgowy, nie mogła być uwzględniona również apelacja powoda, posługująca się zarzutami nie mającymi na ocenę zaskarżonego wyroku - wydanego w procesie wadliwie ukształtowanym podmiotowo - żadnego wpływu. Oddalenie powództwa z powodu braku pełnej legitymacji procesowej, nie stanowi przeszkody do ponownego jego wytoczenia pomiędzy stronami właściwie ukształtowanymi, tj. w tym wypadku mającymi pełną legitymacja bierną.
W konsekwencji apelację pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, Sąd Apelacyjny oddalił w oparciu oart. 385 k.p.c.O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawieart. 98 k.p.c., zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu, a o kosztach zastępstwa procesowego pozwanego orzeczono na podstawie§ 12 ust. 1 pkt 2w zw. z § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ( Dz. U. 2002 Nr 163 poz. 1349 ze zm.).
Sprostowania wymagała oczywista omyłka pisarska w komparycji i punkcie II zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego z dnia 4 czerwca 2011r. poprzez wpisanie w miejsce nazwiska pozwanej(...)właściwego jej brzmienia(...). Z uwagi na powyższe, na podstawieart. 350§1 i §3 k.p.c., orzeczono jak w punkcie I sentencji.