Sąd Apelacyjnyw Białymstoku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 145/13
Data wyroku: 2013-05-17 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Elżbieta Borowska, Elżbieta Bieńkowska, Magdalena Pankowiec
Słowa kluczowe: Odsetki
Podstawa prawna: art. 481 k.c., 14 ust. 1 i 2 ustawy o ubezpieczeniu obowiązkowym

Sygn. akt I ACa 145/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 maja 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący

:

SSA Elżbieta Borowska

Sędziowie

:

SA Elżbieta Bieńkowska
SA Magdalena Pankowiec (spr.)

Protokolant

:

          Urszula Westfal

po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2013 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaE. P.
przeciwko(...)Towarzystwu (...) S.A.wW.
o zapłatę
na skutek apelacji powódki
od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku
z dnia 28 grudnia 2012 r. sygn. akt I C 890/12

I
zmienia zaskarżony wyrok:

a
w punkcie I o tyle, że datę początkową odsetek ustala na dzień 7 października 2011 r.

b
w punkcie III w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz powódki 1.099 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 31 maja 2012 r. i oddala powództwo w pozostałej części;

II
oddala apelację w pozostałej części;

III
zasądza od pozwanego na rzecz powódki 505 zł tytułem zwrotu kosztów instancji odwoławczej.

UZASADNIENIE
PowódkaE. P.domagała się zasądzenia od pozwanego(...) Spółki AkcyjnejwW.kwoty 75.000 złotych tytułem zadośćuczynienia wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 7 października 2011 r. do dnia zapłaty, jak również o zasądzenie od pozwanego kwoty 1.099 złotych skapitalizowanych odsetek ustawowych od kwoty 16.000 złotych za okres od 7 października 2011 r. do 13 marca 2012 r. i od kwoty 3.000 złotych za okres od 7 października 2011 r. do 10 kwietnia 2012 r. wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, a także o zasądzenie od pozwanego zwrotu kosztów procesu.
Wyrokiem z dnia 28 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku zasądził od pozwanego(...) Spółka AkcyjnawW.na rzecz powódkiE. P.kwotę 59.500 złotych z ustawowymi odsetkami w wysokości 13% w stosunku rocznym od dnia 13 marca 2012 r.; kwotę 3.401 złotych tytułem zwrotu części poniesionych kosztów sądowych oraz 2.844 złotych tytułem zwrotu części kosztów zastępstwa procesowego; oddalił powództwo w pozostałym zakresie oraz nakazał pobrać od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Białymstoku kwotę 930,04 złotych tytułem brakującej części wydatków. Wyrok powyższy uprawomocnił się za wyjątkiem orzeczenia w zakresie odsetek ustawowych od zasądzonej kwoty zadośćuczynienia od daty uprawomocnienia się wyroku w postępowaniu karnym przeciwko sprawcy wypadku (13 marca 2012 r.), oddalenia powództwa w zakresie skapitalizowanych odsetek oraz kosztów procesu w zakresie pkt. II, który powódka zaskarżyła apelacją.
Uzasadniając zasądzenie odsetek od daty uprawomocnienia się wyroku w postępowaniu karnym przeciwko sprawcy wypadku drogowego, Sąd pierwszej instancji powołał się naart. 14.ust. 2 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych(Dz. U. 2003.124.1152 z późn. zm.), zgodnie z którym „w przypadku gdyby wyjaśnienie w terminie 30 dni okoliczności niezbędnych do ustalenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń albo wysokości odszkodowania okazało się niemożliwe, odszkodowanie wypłaca się w terminie 14 dni od dnia, w którym przy zachowaniu należytej staranności wyjaśnienie tych okoliczności było możliwe, nie później jednak niż w terminie 90 dni od dnia złożenia zawiadomienia o szkodzie, chyba że ustalenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń albo wysokości odszkodowania zależy od toczącego się postępowania karnego lub cywilnego. W terminie, o którym mowa w ust. 1, zakład ubezpieczeń zawiadamia na piśmie uprawnionego o przyczynach niemożności zaspokojenia jego roszczeń w całości lub w części, jak również o przypuszczalnym terminie zajęcia ostatecznego stanowiska względem roszczeń uprawnionego, a także wypłaca bezsporną część odszkodowania. Wprawdzie co do zasady ubezpieczyciel ma 30 dni, licząc od dnia złożenia przez poszkodowanego lub uprawnionego zawiadomienia o szkodzie, na wypłatę odszkodowania, jednak w niniejszej sprawie sprawca wypadku odmawiał przyjęcia swojej odpowiedzialności, o czym pełnomocnik powódki był informowany. W ocenie Sądu dopiero wyrok Sądu, którym sprawca wypadkuM. J.został uznany za winnego spowodowania wypadku drogowego, pozwalał na ustalenie tej okoliczności, dając pozwanemu 14 dni na wypłatę świadczenia. Wypłata nastąpiła w dniu 13 marca 2012 r. i dopiero w tej dacie możliwe było ustalenie wszystkich okoliczności niezbędnych do przyznania zadośćuczynienia, o czym świadczą przeprowadzane w toku postępowania likwidacyjnego badaniaE. P..
Oddalił zatem roszczenie powódki o zapłatę kwoty 1.099 złotych tytułem skapitalizowanych odsetek od wypłaconych wcześniej przez pozwanego sum pieniężnych. Pozwany w dniu 13 marca 2012 r. wypłacił powódce kwotę 16.000 złotych tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, zaś w dniu 10 kwietnia 2012 r. dodatkowo kwotę 3.000 złotych.
O kosztach procesu orzekł na mocyart. 100 k.p.c, w tym o kosztach zastępstwa prawnego w oparciu o§ 6 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(Dz. U. 2002, nr 163, poz. 1349 ze zm.). Powódka wygrała sprawę w 78%, stąd też zasądził od pozwanego na jej rzecz kwotę 2.844 złotych (78 % x 3.600) tytułem zwrotu części kosztów zastępstwa procesowego, a także kwotę 3.401 złotych tytułem zwrotu części poniesionych kosztów sądowych.
Powódka w apelacji zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tj.art. 817 § 1 i 2 k.c.orazart. 14 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Pilskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych(Dz. U. Nr 124 poz. 1152 z 2003 r. ze zm.) poprzez zasądzenie odsetek ustawowych od zasądzonej kwoty zadośćuczynienia od daty uprawomocnienia się wyroku w postępowaniu karnym przeciwko sprawcy wypadku i oddalenie powództwa w zakresie skapitalizowanych odsetek, a nie po upływie 30 dni od daty zgłoszenia szkody powódki do pozwanego.
Wniosła o zmianę wyroku w pkt. I co do daty początkowej odsetek od zasądzonej kwoty zadośćuczynienia na dzień 7 października 2011 r. zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda kwoty 1.099 złotych tytułem skapitalizowanych odsetek ustawowych – od kwoty 16.000 złotych za okres od dnia 7 października 2011 r. do dnia 13 marca 2012 r. i od kwoty 3.000 złotych za okres od dnia 7 października 2011 r. do dnia 10 kwietnia 2012 r. z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu tj. od 31 maja 2012 r. oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów procesu proporcjonalnie do ostatecznego wyniku sporu.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja powódki, jeżeli chodzi o rozstrzygnięcie merytorycznej kwestii, która była przedmiotem rozpoznania na tym etapie, była uzasadniona. Sąd Okręgowy nieprawidłowo zasądził odsetki od daty wyrokowania w sprawie karnej, jak również nieprawidłowo, a przy tym niekonsekwentnie, co słusznie zostało zauważone w apelacji, oddalił powództwo o zasądzenie skapitalizowanych odsetek.
Ubezpieczyciel obowiązany jest spełnić świadczenie w terminie trzydziestu dni, licząc od daty otrzymania zawiadomienia o wypadku (art. 817 § 1 k.c.,art. 14 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych(Dz. U. Nr 124 poz. 1152 z 2003 r. ze zm., dalej ubezp.obow.u.). Świadczenie ubezpieczyciela ma zatem charakter terminowy. Gdy wyjaśnienie w powyższym terminie okoliczności koniecznych do ustalenia odpowiedzialności ubezpieczyciela albo wysokości świadczenia okaże się niemożliwe, świadczenie powinno zostać spełnione w ciągu 14 dni od dnia, w którym przy zachowaniu należytej staranności wyjaśnienie tych okoliczności było możliwe (art. 817 § 2 k.c.).Art. 14 ust. 2ubezp.obow.u. stanowi dodatkowo, że wypłata następuję nie później jednak niż w terminie 90 dni od dnia złożenia zawiadomienia o szkodzie, chyba że ustalenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń albo wysokości odszkodowania zależy od toczącego się postępowania karnego lub cywilnego. W terminie, o którym mowa wust. 1, zakład ubezpieczeń zawiadamia na piśmie uprawnionego o przyczynach niemożności zaspokojenia jego roszczeń w całości lub w części, jak również o przypuszczalnym terminie zajęcia ostatecznego stanowiska względem roszczeń uprawnionego, a także wypłaca bezsporną część odszkodowania.
Oznacza to, że spełnienie świadczenia w terminie późniejszym może być usprawiedliwione jedynie wówczas, gdy ubezpieczyciel wykaże istnienie przeszkód w postaci niemożliwości wyjaśnienia okoliczności koniecznych do ustalenia odpowiedzialności albo wysokości świadczenia, mimo działań podejmowanych z wymaganą od niego starannością profesjonalisty, według standardu, którego reguły wyznacza przepisart. 16 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej(tekst jednolity Dz. U. 2010 r., nr 11, poz. 66 ze zm.). Istnienie okoliczności usprawiedliwiających przekroczenie trzydziestodniowego terminu podlega indywidualnej ocenie w realiach konkretnej sprawy. Niewykazanie ich świadczy o popadnięciu ubezpieczyciela w opóźnienie ze spełnieniem świadczenia. Skutki opóźnienia określone są m.in. wart. 481 § 1 k.c.i obligują dłużnika do zapłaty odsetek.
Ustanawiając krótki termin spełnienia świadczenia ustawodawca wskazał na konieczność szybkiej i efektywnej likwidacji szkody ubezpieczeniowej. Wymóg ten odnosi się także do sytuacji określonej wart. 14 ust. 2ubezp.obow.u., a więc przypadku, w którym zachodzi konieczność przedłużenia postępowania likwidacyjnego. Po otrzymaniu zawiadomienia o wypadku ubezpieczyciel - jako profesjonalista korzystający z wyspecjalizowanej kadry i w razie potrzeby z pomocy rzeczoznawców (art. 355 § 2 k.c.) - obowiązany jest do ustalenia przesłanek swojej odpowiedzialności, czyli samodzielnego i aktywnego wyjaśnienia okoliczności wypadku oraz wysokości powstałej szkody. Obowiązku tego nie może przerzucić na inne podmioty, w tym uprawnionego do odszkodowania. Nie może też wyczekiwać na prawomocne rozstrzygnięcie sądu. Bierne oczekiwanie ubezpieczyciela na wynik toczącego się procesu naraża go na ryzyko popadnięcia w opóźnienie lub zwłokę w spełnieniu świadczenia odszkodowawczego. Rolą sądu w ewentualnym procesie może być jedynie kontrola prawidłowości ustalenia przez ubezpieczyciela wysokości odszkodowania (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 stycznia 2000 r., III CKN 1105/98, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 134, z dnia 19 września 2002 r. V CKN 1134/2000, niepubl. i z dnia 15 lipca 2004 r., V CK 640/03, niepubl).
W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy zasądził odsetki od pozwanego ubezpieczyciela na rzecz powódki od 13 marca 2012 r. tj. od dnia uprawomocnienia się wyroku w sprawie karnej uznając, że wyjaśnienie okoliczności koniecznych do ustalenia wysokości odszkodowania nie było możliwe w terminie trzydziestu dni od daty zawiadomienia o szkodzie. Przytoczone motywy tej oceny jednak nie wyjaśniają, dlaczego dopiero po wydaniu wyroku w sprawie karnej stało się możliwe ustalenie zasady i wysokości świadczenia ubezpieczyciela. Nie przekonuje argumentacja, że sprawca wypadku nie uznał wobec ubezpieczyciela swojej odpowiedzialności. Ubezpieczyciel nie próbował też nawet wykazać, by miał jakiekolwiek trudności z ustaleniem okoliczności zdarzenia na podstawie materiałów zebranych w postępowaniu przygotowawczym, które stosownie do art. 25 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej powinny mu zostać na jego żądanie udostępnione. Nie wykazał też, że nie mógł dokonać ustaleń w inny sposób, na przykład na podstawie wyjaśnień powódki, sprawcy wypadku czy też świadków. W istocie zatem Sąd Okręgowy uchylił się od przewidzianej wart. 817 § 2 k.c.iart. 14 ust. 2ubezp.obow.u. oceny, czy w toku postępowania likwidacyjnego ubezpieczyciel dochował należytej staranności i rzetelności w zakresie ustalenia zasady swojej odpowiedzialności i wysokości świadczenia.
Powyższe świadczy o niewłaściwym zastosowaniu wskazanych przez skarżącego w apelacji przepisów prawa materialnego.R.legis przytoczonych regulacji (oraz sens sformułowanych na ich podstawie postanowień zawartych w ogólnych warunkach ubezpieczenia) opiera się na uprawnieniu do wstrzymania wypłaty odszkodowania w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją niejasności odnoszące się do samej odpowiedzialności ubezpieczyciela albo wysokości szkody. W sytuacji tej dochodzi do kolizji dwóch interesów - poszkodowanego oraz ubezpieczyciela, stąd ocena przyczyn niezachowania przez zakład ubezpieczeń (profesjonalistę) terminu przewidzianego powinna być staranna i pogłębiona. Sąd musi ocenić, czy ubezpieczyciel przeprowadził postępowanie likwidacyjne w niezbędnym zakresie bez nieuzasadnionej zwłoki, z uwzględnieniem interesu wierzyciela (art. 354 § 1 k.c.iart. 355 § 2 k.c.). Stwierdzenie, że ubezpieczyciel uchyla się od spełnienia świadczenia oznacza, że umowa ubezpieczenia nie spełnia swej funkcji ochronnej. Takie działanie ubezpieczyciela stanowi akt nielojalności i złej wiary, przez co nie może korzystać z ochrony prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r., V CSK 90/05, niepubl.).
Z dokumentów znajdujących się w aktach szkodowych wynika, że wniosek o przyznanie zadośćuczynienia wpłynął do pozwanego w dniu 6 września 2011 r. Od tego zatem dnia rozpoczął swój bieg 30-dniowy termin, w którym ubezpieczyciel winien był rozpoznać zasadność zgłoszonego roszczenia, tj. ustalić przesłanki swej odpowiedzialności oraz zbadać okoliczności dotyczące rozmiaru szkody. Z akt szkody wynika, że wprawdzie w terminie podjął działania stosownie do obowiązku wynikającego zart. 16 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej, jednakże po niezwłocznym przekazaniu mu przez powódkę żądanych dokumentów pozostawał bezczynny aż do 16 listopada 2011 r. kiedy zwrócił się do Sądu Rejonowego w Białymstoku o wgląd do akt sprawy karnej. Ponadto zgodzić się należało ze skarżącą, że okoliczności zdarzenia w niniejszej sprawie wskazywały jednoznacznie na odpowiedzialność cywilną kierującego pojazdem -M. J.za skutki wypadku (art. 436 § 1w zw. zart. 435 § 1 k.c.). Bezsprzecznie do potrącenia powódki doszło w okolicach środka oznakowanego przejścia dla pieszych, lewą stroną pojazdu, zatem prawie po opuszczeniu przez nią prawej strony jezdni, którą poruszał się samochód, co wykluczało wersję podawaną przez sprawcę o nagłym wtargnięciu poszkodowanej.
Ustawowy termin do likwidacji szkody upłynął zatem z dniem 6 października 2011 r. Podkreślić wypada, że dłużnik popada w opóźnienie, jeżeli nie spełnia świadczenia w terminie, w którym stało się ono wymagalne także wtedy, gdy kwestionuje istnienie lub wysokość świadczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 października 1994 r., I CRN 121/94, OSNC 1995, nr 1, poz. 121). W konsekwencji należało zatem przyjąć, iż powódce odsetki od zadośćuczynienia (w zakresie objętym wezwaniem do zapłaty) przysługiwały od dnia 7 października 2011 r., a nie jak przyjął Sąd pierwszej instancji od dnia 13 marca 2012 r.
Apelacja zasługiwała na uwzględnienie również w części, w której żądano zasądzenia odsetek od kwoty 16.000 złotych wypłaconej dnia 13 marca 2012 r. i od kwoty 3.000 złotych wypłaconej dnia 10 kwietnia 2012 r., wobec ustalenia, że pozwany opóźnił się w spełnieniu tego świadczenia, które było wymagalne już 7 października 2011 r. Z tego względu żądanie zasądzenia odsetek od tych także kwot znajdowało oparcie w treściart. 481 § 1 k.c.Należne odsetki należało obliczyć co do kwoty 16.000 złotych za okres od dnia 7 października 2011 r. do 13 marca 2012 r., zaś co do kwoty 3.000 złotych za okres od 7 października 2011 r. do dnia 10 kwietnia 2012 r. - wyniosły one kwotę 1.099 złotych, którą Sąd Apelacyjny stosownie do zgłoszonego żądania zasądził z odsetkami od daty wytoczenia powództwa (art. 482 § 1 k.c.).
Apelacja została oddalona tylko w tej części, w której skarżąca domagała się skorygowania orzeczenia o kosztach procesu, proporcjonalnie do ostatecznego wyniku sporu. Prawidłowe rozliczenie kosztów między stronami, nawet przy uwzględnieniu kwoty zasądzonej przez Sąd Apelacyjny w wyroku powoduje, że zasądzona suma kosztów procesu byłaby i tak niższa o 700 złotych. Z uwagi na obowiązywanie w postępowaniu apelacyjnym zasady reformationis in peius (art. 384 k.p.c.) rozstrzygnięcie to zostało pozostawione w niezmienionej postaci.
Kierując się powyższymi względami na mocyart. 386 § 1 k.p.c.Sąd Apelacyjny orzekł jak w punkcie I wyroku, zaś na podstawieart. 385 k.p.c.jak w punkcie II.
O kosztach postępowania odwoławczego orzekł na mocyart. 100 zd. 2 k.p.c.w zw. zart. 108 § 1 k.p.c., jako że powódka uległa przeciwnikowi w tym postępowaniu tylko w znikomej części.