Sąd Apelacyjnyw Warszawie
VI Wydział Cywilny
Sygnatura akt: VI ACa 468/12
Data wyroku: 2012-08-30 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE
Sędziowie: Agata Wolkenberg, Krzysztof Tucharz, Małgorzata Kuracka
Słowa kluczowe: Klauzule Abuzywne
Podstawa prawna: art. 385¹ k.c.

Sygn. akt VI ACa 468/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 września 2012 r.

Sąd Apelacyjny w Warszawie VI Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący - Sędzia SA – Małgorzata Kuracka (spr.)

Sędzia SA – Krzysztof Tucharz

Sędzia SA – Agata Wolkenberg

Protokolant: – sekr. sądowy Beata Pelikańska

po rozpoznaniu w dniu 19 września 2012 r. w Warszawie

na rozprawie sprawy z powództwa(...)wP.

przeciwko(...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.
o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów
z dnia 5 stycznia 2012 r.
sygn. akt XVII AmC 2472/10
1. zmienia zaskarżony wyrok w całości w ten sposób, że nadaje mu treść:

I
powództwo oddala;

II

zasądza od powoda(...)wP.na rzecz pozwanego(...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.kwotę 394 (trzysta dziewięćdziesiąt cztery) złote tytułem zwrotu kosztów procesu;

III. nieuiszczoną opłatę od pozwu przejmuje na rachunek Skarbu Państwa;

2. zasądza od powoda(...)wP.na rzecz pozwanej(...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.kwotę 1116,00 (jeden tysiąc sto szesnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

VI A Ca 468/12 Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 5 stycznia 2012 roku, wydanym w sprawie z powództwa(...)wP.przeciwko(...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał pozwanej wykorzystywania w umowach z konsumentami postanowienia wzorca umowy o treści:  „Kupującemu przysługuje uprawnienie do odstąpienia od niniejszej umowy bez konieczności podawania przyczyny w okresie do dnia wydania mu Lokalu. Oświadczenie o odstąpieniu wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności i winno być doręczone Spółce za potwierdzeniem odbioru. Jeżeli Kupujący skorzysta z tego prawa po dokonaniu zapłaty pierwszej raty, to zobowiązany on będzie do zapłaty kary umownej w wysokości 10 % ceny określonej w pkt 3.1. Zapłata kary umownej winna nastąpić w terminie 7 dni od daty złożenia oświadczenia o odstąpieniu od Umowy. Spółka uprawniona jest do potrącenia kary umownej z wierzytelnością Kupującego z tytułu zwrotu zapłaconej części lub całości ceny. Zwrot pozostałej części uiszczonej ceny nastąpi w terminie 25 (dwudziestu pięciu) dni od dokonania wpłaty przez inną osobę, która zawrze ze Spółką przedwstępną lub właściwą umowę sprzedaży lokalu, lecz nie później niż w ciągu 90 dni od daty otrzymania przez Spółkę oświadczenia o odstąpieniu od umowy” ,nie obciążył pozwanej kosztami procesu na rzecz powoda; przejął na rachunek Skarbu Państwa kwotę 600 (sześćset) złotych tytułem opłaty od pozwu, od której uiszczenia powód był zwolniony z mocy prawa; zarządził publikację prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym na koszt pozwanej. Natomiast uprzednio wydanym na rozprawie w dniu 30 grudnia 2011 r. postanowieniem Sąd ten odmówił odrzucenia pozwu.
Rozstrzygnięcie Sądu zapadło na podstawie następujących ustaleń i rozważań. Pozwana(...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąwK.prowadzi działalność gospodarczą obejmującą m.in. wykonywanie robót budowlanych, w tym budowę i sprzedaż lokali mieszkalnych w budynkach wielorodzinnych na terenieK.,W.iP.. Zawierając umowy w zakresie swojej działalności, pozwana do dnia 25 maja 2010 r. posługiwała się m.in. wzorcem umownym o nazwie „Przedwstępna umowa ustanowienia odrębnej własności lokalu i przedwstępna umowa sprzedaży lokalu" dla inwestycji(...)weW.(Sąd przywołał jako postawę ustalenia decyzję Prezesa UOKiK Nr(...)z dnia 19 lipca 2010 r. k. 9 akt). Wzorzec ten zawiera w pkt. 8.1 zakwestionowane przez powoda postanowienie o następującej treści:„Kupującemu przysługuje uprawnienie do odstąpienia od niniejszej umowy bez konieczności podawania przyczyny w okresie do dnia wydania mu Lokalu. Oświadczenie o odstąpieniu wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności i winno być doręczone Spółce za potwierdzeniem odbioru. Jeżeli Kupujący skorzysta z tego prawa po dokonaniu zapłaty pierwszej raty, to zobowiązany on będzie do zapłaty kary umownej w wysokości 10 % ceny określonej w pkt 3.1. Zapłata kary umownej winna nastąpić w terminie 7 dni od daty złożenia oświadczenia o odstąpieniu od Umowy. Spółka uprawniona jest do potrącenia kary umownej z wierzytelnością Kupującego z tytułu zwrotu zapłaconej części lub całości ceny. Zwrot pozostałej części uiszczonej ceny nastąpi w terminie 25 (dwudziestu pięciu) dni od dokonania wpłaty przez inną osobę, która zawrze ze Spółką przedwstępną lub właściwą umowę sprzedaży lokalu, lecz nie później niż w ciągu 90 dni od daty otrzymania przez Spółkę oświadczenia o odstąpieniu od umowy”.
Na wstępie rozważań prawnych Sąd zauważył, że zgłoszony przez pozwanego wniosek o odrzucenie pozwu jest bezpodstawny. Sprawa niniejsza- wytoczona przez organizację społeczną działającą na rzecz konsumentów, dotyczy uznania postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Podstawą prawną wytoczenia powództwa jestart. 3851i następnek.c.Sprawa z odwołania(...) sp.z o.o.wK.od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów jest sprawą z zakresu ochrony konsumentów i jej podstawę prawną stanowią przepisyustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów. Brak tożsamości stron i podstawy prawnej obu powództw wyklucza możliwość odrzucenia pozwu na podstawieart. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.
Niezasadny był również zdaniem Sądu, zarzut braku legitymacji powoda do wytoczenia powództwa. Przepisart. 47938 k.p.c.wymienia wprost, jako podmiot legitymowany, organizację społeczną, do której zadań statutowych należy ochrona interesów konsumentów. Jednym z przedmiotów działalności powodowego(...)jest ochrona interesów konsumentów. Spełnia ono więc wymóg określony w w/w przepisie, stąd jest uprawniony do wniesienia przedmiotowego pozwu.
Przechodząc do rozważań dotyczących abuzywności przedmiotowej klauzuli Sąd przywołał treść doart. 3851 § 1 k.c..Wskazał, iż kwestionowane postanowienie nie jest indywidualnie uzgodnione z konsumentem, a nadto nie dotyczy głównych świadczeń stron. Zastrzega ono bowiem dla kupującego prawo do odstąpienia od umowy , regulując formę jego dokonania , konsekwencje finansowe dla strony odstępującej oraz sposób zwrotu na rzecz kupującego zapłaconej wcześniej ceny. Do rozstrzygnięcia, zdaniem Sądu, pozostała ocena, czy kwestionowane przez powoda postanowienie umowne kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Oceniając w tym świetle sporne postanowienie Sąd uznał, że stanowi ono niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniuart. 3851 § 1w zw. zart. 3853 pkt 17 k.c.Spółka w przedmiotowym postanowieniu daje konsumentowi prawo do odstąpienia od umowy w każdej sytuacji, bez konieczności podawania przyczyny. Jeżeli konsument odstąpi od umowy po zapłacie pierwszej raty, to wówczas będzie zobowiązany do zapłaty odstępnego w wysokości 10% ceny. Zdaniem Sadu wysokość odstępnego jest zbyt wygórowana- oderwana od jakiejkolwiek szkody poniesionej przez dewelopera i prowadzi do jego wzbogacenia się. Zapłata odstępnego winna nastąpić w terminie 7 dni od daty złożenia oświadczenia o odstąpieniu. Jednocześnie przewidziano dla dewelopera prawo potrącenia odstępnego z wierzytelnością konsumenta z tytułu zapłaconej ceny (lub jej części). Deweloper ma obowiązek zwrotu pozostałej części ceny w terminie 25 dni od dokonania wpłaty przez nowego nabywcę lokalu (nie później niż 90 dni od otrzymania przez dewelopera oświadczenia o odstąpieniu). Analiza powyższej klauzuli prowadzi więc do wniosku, że konsument ma zapłacić deweloperowi odstępne w terminie 7 dni, zaś deweloper zwrócić konsumentowi uiszczoną cenę nawet 90 dni od daty otrzymania oświadczenia o odstąpieniu. W tym wypadku jest wyraźna nierównowaga stron, konsument ma bowiem znacznie krótszy termin do uiszczenia należności. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd uznał, że skorzystanie przez konsumenta z prawa odstąpienia będzie dla niego tak niekorzystne przede wszystkim finansowo, że mimo takiej potrzeby zrezygnuje z przyznanego mu przez dewelopera uprawnienia. Z tych względów postanowienie powyższe jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta głównie ekonomiczne, ale może tez powodować rozczarowanie, poczucie straty czasu itp. Rozstrzygnięcie o kosztach procesu Sąd oparł na mocyart. 102 k.p.c., który stanowi, że w wypadkach szczególnie uzasadnionych Sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o nieobciążanie go kosztami procesu, szczegółowo uzasadniając to sprzecznością z dobrymi obyczajami. Ponowny wniosek złożono na rozprawie, w uzasadnieniu podnosząc m.in., że powodowe(...)szafując interesem konsumenta zrobiło sobie z tego rodzaju spraw źródło zarobkowania, o czym świadczy zwracanie się do przedsiębiorców z propozycją zawarcia ugody pod warunkiem zapłaty kosztów zastępstwa procesowego. Zwrócono również uwagę na niewielki stopień skomplikowania sprawy i znikomy nakład pracy pełnomocnika. Sąd wziął również pod uwagę , iż powód wytoczył pozwanemu kilka spraw z tego samego wzorca żądając w każdej sprawie zwrotu kosztów procesu. Sądowi z urzędu znana jest okoliczność, iż praktyka taka jest stosowana przez powodowe(...)również w sprawach wytaczanych przeciwko innym przedsiębiorcom. Świadczy to zdaniem Sądu, iż powód kieruje się celem zarobkowym a nie interesem konsumentów. W związku z tym Sąd uznał, że obciążenie pozwanego kosztami procesu byłoby w takiej sytuacji sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości i zasadami współżycia społecznego. Nie obejmowało to jednak obciążenia kosztami publikacji orzeczenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, które by musiał ponieść Skarb Państwa, co nie znalazło aprobaty Sądu w sytuacji, gdy pozwana stosowała abuzywną klauzulę przed wytoczeniem powództwa.
Apelację od tego orzeczenia wniosła pozwana. Zaskarżyła wyrok w całości. Zarzuciła naruszenie:
1/prawa procesowego, a to: a/art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.poprzez jego niezastosowanie i brak odrzucenia pozwu w sytuacji, gdy o to samo roszczenie sprawa jest w toku na skutek wcześniejszego wniesienia przez(...) sp. z o.o.z siedzibą wK.odwołania od decyzji z dnia 19 lipca 2010 r. Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, b/art. 47938 k.p.c.poprzez jego niewłaściwą interpretację, niezgodną z Dyrektywą Rady EWG 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U.UE L z dnia 21 kwietnia 1993 r.) i w konsekwencji przyjęcie, iż stronie powodowej przysługuje w niniejszej sprawie legitymacja czynna;
2/prawa materialnego, a to przepisuart. 3851 § 1 k.c.w zw.art.3853pkt.2 kcpoprzez niewłaściwą interpretację i zastosowanie.
Mając na uwadze powyższe, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i odrzucenie pozwu oraz zasądzenie od strony powodowej na rzecz strony pozwanej zwrotu kosztów postępowania ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od strony powodowej na rzecz strony pozwanej zwrotu kosztów postępowania.
Sąd Apelacyjny ustalił i zważył co następuje.
Apelacja jest zasadna, choć Sąd nie podziela większości jej zarzutów. Jednakże naruszenie prawa materialnego Sąd Apelacyjny bierze z urzędu, nawet jeżeli nie zostało należycie wyartykułowane przez stronę.
W pierwszej jednak kolejności odnosząc się do zarzutu o charakterze procesowym, należy stwierdzić, iż nie może odnieść skutku zarzut, dotyczący naruszeniaart. 199 §1 pkt.2 kpcjuż z tego powodu, iż wydane w wyniku jego rozpoznania postanowienie z dnia 30 grudnia 2011r. o odmowie odrzucenia pozwu stało się, wobec jego niezaskarżenia , prawomocne. Nie może być ono zatem już przedmiotem kontroli Sadu Apelacyjnego z uwagi na treśćart. 380 kpca contrario. Już ubocznie należy wskazać, iż niniejsze postępowanie oraz postępowanie toczące się z odwołania pozwanego od decyzji Prezesa UOKiK-u z dnia 19 lipca 2010r., nr(...), wbrew argumentacji apelującej, charakteryzują się brakiem tożsamości stron i podstawy prawnej dochodzonych roszczeń, mimo pokrywających się w znacznym zakresie podstaw faktycznych tychże roszczeń.
Niezasadny okazał się też zarzut naruszeniaart. 47938 k.p.c.poprzez jego niewłaściwą wykładnię i w konsekwencji przyjęcie, iż stronie powodowej przysługuje legitymacja czynna w niniejszej sprawie, ale jedynie w zakresie legitymacji procesowej . W pierwszej kolejności należy zauważyć, iż przepisart. 47938 § 1k.p.c statuuje legitymację czynną formalną/ procesową/ dla określonych w nim podmiotów, które są uprawnione do zainicjowania kontroli abstrakcyjnej danego wzorca. W tym znaczeniu powodowe(...), jako mające w swoich celach statutowych ochronę interesów konsumentów, ma formalne/pierwotne/ uprawnienie do wytoczenia powództwa o stwierdzenie abuzywności danej klauzuli.
Sąd Apelacyjny podzielił też ustalenia faktyczne Sądu I instancji, przyjmując je za własne z poniższym uzupełnieniem co do treści decyzji prezesa UOKiK-u nr(...)w zakresie traktującym o przedmiotowej klauzuli..
Natomiast Sąd Apelacyjny uznał, iż doszło do naruszenia prawa materialnego w postaciart. 3851§1 kcz niżej wskazanych przyczyn, innych niż to wyartykułowała strona pozwana. Legitymacji procesowej w rozumieniuart. 47938 § 1 k.p.c.nie można, zdaniem Sądu Apelacyjnego, rozpatrywać oddzielnie od legitymacji materialnej, wynikającej z treściart. 3851§1 kci nast., dotyczących klauzul niedozwolonych. Wprawdzie spór o stwierdzenie abuzywności klauzuli ma charakter powództwa o ukształtowanie, nie jest to powództwo o ustalenie, brak więc jest podstaw do badania interesu prawnego w rozumieniuart. 189 kpc/por. Tadeusz Ereciński Kodeks postępowania cywilnego Komentarz, Część pierwsza, Postępowanie rozpoznawcze. Tom 2 Lexis Nexis Sp. zoo, Wyd. 3, str. 733/. Z istoty rozważanych przepisówkodeksu cywilnegowynika jednak , iż ich przedmiotem, ratio legis, innymi słowy podstawową wartością przez nie chronioną jest interes konsumenta, definiowany jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za godne ochrony/por. uzasadnienie uchwały SN z dnia 13 lipca 2006 r.III SZP 3/06/, innymi słowy: interes konsumenta rozumiany jako zespół wartości podlegających ochronie przed nadużyciami ze strony sprzedawców lub dostawców, w szczególności przed jednostronnymi standardowymi umowami i niedozwolonym wyłączaniem z umów podstawowych praw"/por. preambuła dyrektywy Rady EWG 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. , której zasady znalazły odzwierciedlenie w rozważanych przepisach/. Ten interes konsumenta stanowi immanentną podstawę legitymacji materialnoprawnej w rozumieniuart.3851kc., tym samym niezbędną, niejako podstawową, przesłankę materialnoprawną do uwzględnienia powództwa obok innych przesłanek/ pozytywnych i negatywnych/ wymaganych wskazanym przepisem , przy założeniu istnienia legitymacji formalnej , procesowej organizacji społecznej, o której mowa wart. 47938 § 1k.p.c.. Pogląd ten koresponduje z brzmieniem preambuły iart. 7cytowanej wyżej dyrektywy, która posiłkuje się pojęciem uzasadnionego interesu, istniejącego po stronie takiej organizacji, do działania w sprawie. Prowadzi to w dalszym toku rozważań a contrario do konstatacji, iż brak takowego interesu konsumenta powoduje brak legitymacji materialnoprawnej po stronie danej organizacji/(...)/ do wytoczenia powództwa w przedmiocie abstrakcyjnej kontroli wzorca w oparciu o treśćart.47938 § 1k.p.c w zw.art.3851§1 kci nast. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy zauważyć, iż kwestionowana klauzula stała się przedmiotem badania Prezes UOKiK-u , który w nieprawomocnej decyzji z dnia 19 lipca 2010 r. nr(...)uznał m.in. jej stosowanie we wzorcu umownym za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, uznając działanie takie za bezprawne i godzące w interesy konsumentów, zaznaczając iż postanowienie to zostało wpisane do Rejestru postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone/ naruszenie art. 24 ust.1 i 2 pkt.1/ oraz stwierdził zaniechanie jej stosowania z dniem 25 maja 2010r./str.2 i 3 decyzji- k -9 i nast. akt sprawy/. Prezes powołał się na tzw. rozszerzoną prawomocność wyroku w stosunku do innych przedsiębiorców od momentu wpisania klauzuli do rejestru. Tym samym klauzula ta będzie przedmiotem dalszego badania w postępowaniu wszczętym na kanwie tej decyzji, od której powód złożył odwołanie/ k-33-34/. Interes konsumenta podlegać zatem będzie rozważeniu i ewentualnemu „zaspokojeniu” w powyższym postępowaniu, w którym dojdzie do analizy jego ewentualnego naruszenia i w dalszym toku określenia ostatecznych konsekwencji dla przedsiębiorcy z tego tytułu. Tym samym brak jest podstaw do przyjęcia istnienia, zasługującego na ochronę, interesu konsumentów w niniejszym postępowaniu, zakładającym abstrakcyjną, ponowną kontrolę tegoż samego wzorca. Nie występuje konieczność ochrony uprawnień obywali, albowiem będzie ona miała miejsce w wyżej wskazanym postępowaniu. Innymi słowy interes konsumenta / uzasadniony interes w rozumieniu cytowanych przepisów unijnych/ uległ „ wyczerpaniu” w powyższym postępowaniu i brak jest podstaw do przyjęcia jego istnienia w tymże procesie. Implikuje to w świetle wyżej wskazanych rozważań brak legitymacji czynnej materialnej powodowego(...)w rozumieniuart. 3851§1 kcw zw.art. 47938 § 1 kpcdo wytoczenia niniejszego powództwa. Należy zauważyć przy tym , iż powód posiłkując się przedmiotową decyzją nie wskazał przyczyn, dla których mimo wydania cytowanej decyzji/ z której jak się wydaje „przeniósł” treść klauzuli, nie posiłkując się nawet treścią wzorca/ przesądzającej, nieprawomocnie, określone w niej kwestie - domaga się w istocie ponownej kontroli przedmiotowego wzorca pod kątem naruszeniaart.3851kc.Niezrozumiałe jest również / w założeniu, iż nie chodzi jedynie o mnożenie kosztów procesu / wydzielanie kolejnych postanowień z przedmiotowej decyzji i wnoszenie odrębnych spraw, zmierzających do stwierdzenia ich abuzywności, w zakresie każdej z klauzul z osobna. Powyższe prowadzi do wniosku, iż powództwo wobec wskazanego braku legitymacji materialnej strony powodowej podlegało oddaleniu. Czyni to bezprzedmiotowym rozważanie zarzutu zawartego wpunkcie drugimapelacji w zakresie prawidłowości uznania przedmiotowego postanowienia za niedozwolone w rozumieniuart.3851§1 kcw zw. zart. 3853pkt.2 kc.Ponadto zarzut ten nie polemizuje w istocie z klauzulą będącą przedmiotem rozpoznania Sądu w niniejszej sprawie. Jest to jednak bezprzedmiotowe, z uwagi na wskazane przyczyny oddalenia powództwa, związane z brakiem interesu w wyżej wskazanym rozumieniu, co dotyczy jednakowo wszystkich klauzul wskazanych w decyzji Prezesa UOKiK-u z dnia 19lipca 2010r. . W związku z powyższym z mocyart. 386 §1 kpcw zw.art. 98 §1 i 3 kpciart. 108 §1 kpcw zw.art. 98 §1 i 3 kpc/zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu - powód przegrał sprawę/ orzeczono jak w sentencji.