Sąd Apelacyjnyw Szczecinie
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 862/12
Data wyroku: 2013-06-04 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE
Sędziowie: Urszula Iwanowska, Zofia Rybicka-Szkibiel, Beata Górska
Słowa kluczowe: Renta Rolnicza
Podstawa prawna: art. 6 pkt 3, art. 28 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

Sygn. akt III AUa 862/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 4 czerwca 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie - Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Urszula Iwanowska (spr.)

Sędziowie:

SSA Zofia Rybicka - Szkibiel
SSO del. Beata Górska

Protokolant:

St. sekr. sąd. Elżbieta Kamińska

po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2013 r. w Szczecinie
sprawyR. L.
przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia SpołecznegoOddział (...)wS.
o wstrzymanie wypłaty renty rolniczej i zwrot nienależnie pobranych świadczeń
na skutek apelacji ubezpieczonego
od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
z dnia 14 września 2012 r. sygn. akt VI U 1174/12

1
zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję z dnia 9 lutego 2012 roku i ustala, żeR. L.nie jest zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w wysokości 22.701,92 zł za okres od 1 listopada 2008 roku do 31 października 2011 roku,

2
zasądza od Kasy Rolniczego Ubezpieczenia SpołecznegoOddział (...)wS.na rzeczR. L.kwotę 3.030 zł (trzy tysiące trzydzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

SSO del. Beata Górska SSA Urszula Iwanowska SSA Zofia Rybicka – Szkibiel

III A Ua 862/12

Uzasadnienie:

Decyzją z dnia 9 lutego 2012 r., znak(...), Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego ustaliłR. L.nadpłatę świadczenia - 100% części uzupełniającej renty rolniczej z powodu zawarcia umowy dzierżawy z zięciem. Organ rentowy wskazał, że stosownie do przepisówart. 28 ust. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolnikówR. L.nie przysługiwała renta rolnicza od dnia 1 maja 2004 r., albowiem ubezpieczony nie poinformował, iż umowa dzierżawy z dnia 6 kwietnia 2004 r. była zawarta z zięciemD. M.. Organ rentowy podniósł, że w związku z powyższym ubezpieczony jest zobowiązany do zwrotu kwoty 22.701,92 zł za okres od 1 listopada 2008 r. do 31 października 2011 r. Jednocześnie organ rentowy wskazał, że na podstawie art. 138 ust. 4 ustawy odstąpiono od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 28.943,44 zł.

W odwołaniu od powyższej decyzjiR. L.wniósł o jej zmianę poprzez zwolnienie go z obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń od 1 maja 2004 r. do 31 października 2011 r. oraz podjęcie wypłaty wstrzymanej części uzupełniającej renty rolniczej podnosząc, że w okresie od 6 kwietnia 2004 r. do 9 listopada 2011 r., zgodnie z § 5 umowy dzierżawyD. M.uprawiał przedmiotowe grunty, a tym samym niemożliwym było by on w tym samym czasie prowadził własną działalność rolniczą. Jednocześnie ubezpieczony podniósł, że prowadzenie przedmiotowego gospodarstwa wykluczone było z uwagi na jego zły stan zdrowia.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie w całości z argumentacją jak w zaskarżonej decyzji.

Wyrokiem z dnia 14 września 2012 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie.

Powyższe orzeczenie Sąd Okręgowy oprał o następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne:

L. L.(urodzona dnia (...)) jest właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni ogólnej 18,2297 ha fizycznych oraz współwłaścicielką wraz z mężemR. L.(urodzonym dnia (...)) gospodarstwa rolnego o powierzchni ogólnej 11,35 ha w miejscowościS.gminaR.. Umową dzierżawy z dnia 18 czerwca 1999 r.L.orazR. L.wydzierżawiligospodarstwo rolne (...)na okres 11 lat.
Decyzją z dnia 8 czerwca 1999 r. przyznanoR. L.- od 1 maja 1999 r. - prawo do inwalidzkiej renty rolniczej (początkowo okresowej, a później stałej) z jednoczesnym zawieszeniem 100% części uzupełniającej świadczenia z uwagi na niezaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego. Decyzją z dnia 20 lipca 1999 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego podjął wypłatę świadczenia w pełnej wysokości z uwagi na wydzierżawienie przezR.iA. L.posiadanego gospodarstwa rolnego na okres 11 latG. K..
W okresie do czerwca 2006 r. ubezpieczony był niezdolny do samodzielnej egzystencji i pobierał z tego tytułu dodatek pielęgnacyjny. Od lipca 2007 r. ponownie został uznany za niezdolnego do samodzielnej egzystencji na stałe. Ubezpieczony jest chory, przez kilka miesięcy w roku potrafi być unieruchomiony i trzeba przy nim chodzić.
W dniu 5 kwietnia 2004 r.R. L.iR. L.zawarli zG. K.aneks do umowy zawartej pomiędzy nimi w dniu 5 lipca 1999 r. w Urzędzie GminyR.. W aneksie tym strony uzgodniły, że „w § 1 cytowanej umowy umowa z dniem 5 kwietnia 2004 r. przestaje obowiązywać.”
W dniu 6 kwietnia 2004 r.R.iR. L.zawarli zD. M.umowę dzierżawy gospodarstwa rolnego w miejscowościS.o powirzchni 11,87 ha, na mocy którejD. M.stał się dzierżawcą tego gospodarstwa na okres 11 lat. W § 4 umowy ustalono, że Wydzierżawiający „nie mają możliwości przekazania gospodarstwa następcy, a Dzierżawca nie jest jego zstępnym, małżonkiem zstępnego lub osobą pozostającą we wspólnym gospodarstwie domowym z Wydzierżawiającym.” Oba wymienione wyżej dokumenty (aneks i umowa) nie zostały po podpisaniu dostarczone do KRUS.
W dniu 1 lipca 2008 r. do organu rentowego wpłynął druk zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego żony i 20-letniego wówczas syna ubezpieczonegoA. L.jako osób pozostających na wyłącznym utrzymaniu wnioskodawcy i z nim zamieszkujących. Do druku z dnia 30 czerwca 2008 r. dołączona była umowa dzierżawy z dnia 9 lipca 1999 r. zawarta zG. K.oraz zaświadczenie stwierdzające, żeA. L.jest uczniem I klasy(...)Policealnego Studium(...)wN.(w roku szkolnym 2007/2008).
Wysokość renty, z której utrzymywała się wówczas 3-osobowa rodzinaL.wynosiła 787,07 zł.
Z uwagi na fakt, że z dniem 5 lipca 2010 r. minął 11-letni okres, na który została zawarta umowa dzierżawy z dnia 5 lipca 1999 r., decyzją z dnia 2 lipca 2010 r. organ rentowy zawiesił wnioskodawcy wypłatę części uzupełniającej renty w wymiarze 100% od dnia 1 sierpnia 2010 r.
Pismem z dnia 26 lipca 2010 r. ubezpieczony wniósł o zmianę decyzji wskazując, że nastąpiła zmiana umowy z nowym dzierżawcą. Do pisma ubezpieczony dołączył umowę dzierżawy z dnia 6 kwietnia 2004 r., aneks z dnia 5 kwietnia 2004 r. dotyczący utraty obowiązywania umowy z dnia 5 lipca 1999 r. oraz decyzję w sprawie wymiaru podatku rolnego za rok 2010.
Decyzją z dnia 29 lipca 2010 r. podjęto ubezpieczonemu wypłatę 100% części uzupełniającej renty rolniczej począwszy od dnia 1 sierpnia 2010 r.
W dniu 27 października 2011 r. doP.Terenowej wG.wpłynęło pismo zatytułowane „doniesienie”, w którym wskazano, że małżeństwoL.nadal prowadzi gospodarstwo rolne, zaś umowa dzierżawy gruntów z dnia 31 sierpnia 2011 r. zawarta została z zięciemA. L..
W dniu 11 listopada 2011 r.R.iR. L.wydzierżawili swojegospodarstwo rolne (...).
Pismem z dnia 16 listopada 2011 r. organ rentowy zwrócił się doR.iA. L.o wyjaśnienie i dostarczenie oświadczenia (na załączonym druku) o stopniu pokrewieństwa z dzierżawcągospodarstwa rolnego (...), czy jest członkiem rodziny czy też jest obcą osobą. W oświadczeniu złożonym w dniu 22 listopada 2011 r.R. L.wskazała: „p.A. P.nie jest osobą spokrewnioną. W dalszym ciągu nie posiadamy gospodarstwa rolnego.”.Do oświadczenia ubezpieczona załączyła pismo z dnia 9 listopada 2011 r. zatytułowane „Rozwiązanie umów”, dotyczące rozwiązania dwóch umów zawartych przezR.iA. L.zD. M.w dniu 6 kwietnia 2004 r. i w dniu 31 sierpnia 2011 r. Do oświadczenia dołączono także umowę dzierżawy z dnia 10 listopada 2011 r. dotyczącądziałek nr (...)zawartą pomiędzyR.iA. L.aA. P.na okres 11 lat.
W dniu 29 listopada 2011 r. doP.Terenowej KRUS wS.wpłynęło oświadczenieA. L.z dnia 23 listopada 2011 r., w którym podała: „p.D. M.nie jest spokrewniony, nadal nie posiadamy gospodarstwa”.
Pismem z dnia 28 listopada 2011 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia SpołecznegoP.Terenowa wS.zwróciła się do państwaL.o nadesłanie, między innymi, aktu małżeństwa ich córki -B. L.. W odpowiedzi w dniu 15 grudnia 2011 r. wpłynął odpis skrócony aktu małżeństwaB. L.orazD. M., z którego wynika, żeD. M.jest mężem córkiR.iA. L.od 29 grudnia 2001 r.
Decyzją z dnia 19 grudnia 2011 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego przyznałR. L.prawo do renty rolniczej na stałe, począwszy od 1 stycznia 2012 r.
R. L.pobrał nienależnie świadczenie, w postaci renty, za okres od 1 maja 2004 r. do 31 października 2011 r. w łącznej kwocie 51.645,36 zł.

Po ustaleniu powyższego stanu faktycznego Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie ubezpieczonego nie zasługiwało na uwzględnienie i wskazał, że zgodnie zart. 84 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych(j. t. Dz. U. z 2009 r., nr 205, poz. 1585) - mającym w niniejszej sprawie zastosowanie na podstawieart. 52 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników- osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu, wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego.
Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że pod pojęciem „kwoty nienależnie pobranych świadczeń” należy rozumieć:
1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania;
2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia.
Zgodnie z ust. 3 powołanego przepisu, nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata.
Dalej Sąd Okręgowy podniósł, że stosownie do treściart. 28 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników(j. t. Dz. U. z 2008 r., nr 50, poz. 291 ze zm.) wypłata emerytury lub renty rolniczej z ubezpieczenia ulega częściowemu zawieszeniu na zasadach określonych wust. 2-8, jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą.
W ust. 2 cytowanego przepisu ustawodawca wskazał, że zawieszenie wypłaty dotyczy
1) części uzupełniającej emerytury rolniczej lub renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy,
2) emerytury lub renty inwalidzkiej z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin w części równej 95% emerytury podstawowej
- i obejmuje całość lub określony ułamek tej części świadczenia; ilekroć w ust. 3 i 5-7 jest mowa o zawieszeniu wypłaty w całości, w połowie albo w jednej czwartej - rozumie się odpowiednio zawieszenie wypłaty tej części świadczenia, jej połowy albo jednej czwartej.
Zgodnie z treścią art. 28 ust. 3 i 4 przedmiotowej ustawy, wypłata ulega zawieszeniu w całości, jeżeli emeryt lub rencista nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, z zastrzeżeniem ust. 5-7, 9 i 10. Uznaje się, że emeryt lub rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem (współwłaścicielem) lub posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym i nie prowadzi działu specjalnego, nie uwzględniając:
1) gruntów wydzierżawionych, na podstawie umowy pisemnej zawartej co najmniej na 10 lat i zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków, osobie niebędącej:
a) małżonkiem emeryta lub rencisty,
b) jego zstępnym lub pasierbem,
c) osobą pozostającą z emerytem lub rencistą we wspólnym gospodarstwie domowym,
d) małżonkiem osoby, o której mowa w lit. b lub c;
2) gruntów trwale wyłączonych z produkcji rolniczej na podstawie odrębnych przepisów, w tym zalesionych gruntów rolnych;
3) gruntów i działów specjalnych należących do małżonka, z którym emeryt lub rencista zawarł związek małżeński po ustaleniu prawa do emerytury lub renty rolniczej z ubezpieczenia;
4) własności (udziału we współwłasności) nieustalonej odpowiednimi dokumentami urzędowymi, jeżeli grunty będące przedmiotem tej własności (współwłasności) nie znajdują się w posiadaniu rolnika lub jego małżonka.
Następie sąd pierwszej instancji podkreślił, żeustawa o ubezpieczeniu społecznym rolnikówwart. 28wyczerpująco reguluje zasady zawieszania wypłaty emerytury lub renty rolniczej z tego ubezpieczenia.
W stanie faktycznym ustalonym w niniejszej sprawie – sąd meriti zaznaczył, że bezspornym jest, iż ubezpieczony wraz z żoną jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni ponad 1 ha przeliczeniowego. Poza sporem pozostaje również fakt, żeR.iR. L.w okresie od 6 kwietnia 2004 r. do 9 listopada 2011 r. wydzierżawili gospodarstwo rolne mężowi swojej córki,D. M., o czym nie powiadomili organu rentowego, a wnioskodawca nie jest zdolny do pracy w gospodarstwie rolnym z uwagi na stan swojego zdrowia. Bezspornym jest również, że w okresie tym ubezpieczonemu wypłacono 100% części uzupełniającej renty rolniczej.
Jak już wyżej wskazano, zgodnie zart. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolnikówrolnik (emeryt lub rencista) zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego, jeżeli przedmiotowe gospodarstwo wydzierżawił na podstawie pisemnej umowy na co najmniej 10 lat osobie nie będącej jego małżonkiem, jego zstępnym lub pasierbem, osobie pozostającej z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub małżonkiem zstępnego lub osobie pozostającej z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym. A contrario, uznaje się, że rolnik emeryt lub rencista, który wydzierżawił gospodarstwo rolne na podstawie pisemnej umowy na co najmniej 10 lat, tak jak w niniejszej sprawie, małżonkowi swojego zstępnego, nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Sąd Okręgowy wskazał, że regulacja taka wprowadzona została przez ustawodawcę dla uniknięcia fikcyjnych umów dzierżawy między rodzicami a osobami bliskimi dla udowodnienia spełnienia warunków z art. 28 ust. 4 ustawy. Ustawodawca uznał, że nie spełnia tych warunków osoba, która wydzierżawia gospodarstwo małżonkowi zstępnego. Podkreślić należy, że z prawnego punktu widzenia nic nie stoi na przeszkodzie w wydzierżawieniu gospodarstwa rolnego osobie bliskiej, tyle tylko, że skutkiem takiej czynności nie będzie stworzenie domniemania zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej przez świadczeniobiorcę.
Mając na uwadze powyższe rozważania, sąd pierwszej instancji zgodził się ze stanowiskiem organu rentowego, że ubezpieczony z dniem 6 kwietnia 2004 r. przestał spełniać przesłanki umożliwiające wypłatę części uzupełniającej renty rolniczej w całości. Skoro bowiem z niespornych ustaleń faktycznych wynika, żeR. L.w spornym okresie zawarł umowę dzierżawy z osobą spowinowaconą, to - stosownie do regulacji zawartej w przepisieart. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników- ubezpieczony przestał spełniać przesłanki do pobierania renty rolniczej w pełnej wysokości.
Jednocześnie Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w wyroku z dnia 7 lutego 2002 r., II UKN 49/01 (OSNAP 2003/22/552), wedle którego „przy ocenie zawieszenia wypłaty świadczeń nie uwzględnia się - jako prowadzenia działalności rolniczej - również sytuacji, w której uprawniony do świadczeń rolnik, odda na co najmniej 10 lat w dzierżawę grunty będące jego własnością lub w jego posiadaniu innej osobie niż jego małżonek, zstępny lub pasierb albo osoba pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (albo też małżonek tych osób), na podstawie umowy pisemnej, zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków (art. 28 ust. 4 pkt 3 ustawy). Odczytując ten przepis a contrario należy przyjąć, że w każdej sytuacji, która nie została opisana w art. 28 ust. 4 ustawy, emeryt lub rencista, jako właściciel (współwłaściciel) lub posiadacz gospodarstwa rolnego, nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej.” Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 lipca 2001 r., II UKN 492/00 (OSNAP 2003/9/233), wedle którego niezgłoszenie do ewidencji gruntów zawartej co najmniej na 10 lat umowy dzierżawy gospodarstwa rolnego wyklucza uznanie zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej, choćby ubezpieczony oddał dzierżawcy faktycznie swoje gospodarstwo.
Niezależnie od powyższych rozważań, sąd pierwszej instancji stanął na stanowisku, że pobrane przezR. L.świadczenie rentowe należało uznać za nienależne, ponieważ wnioskodawca świadomie wprowadził organ rentowy w błąd, ukrywając tożsamość dzierżawcy swojego gospodarstwa rolnego. Jak zostało już wyżej wskazane, zgodnie z treścią przepisuart. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznychza kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia.
Sąd meriti miał na uwadze, że z przeprowadzonego postępowania dowodowego w niniejszej sprawie wynika, iżR.iR. L., występując do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o przyznanie prawa do renty w pełnej wysokości, świadomie wprowadzili organ rentowy w błąd, i to zarówno podając nieprawdziwe dane, jak i nie informując organu rentowego o istotnych okolicznościach mających wpływ na prawo ubezpieczonego do renty w pełnej wysokości.R. L.nie złożył organowi rentowemu umowy dzierżawy swojego gospodarstwa zawartej w dniu 6 kwietnia 2004 r. z zięciem. Zamiast niej w dniu 1 lipca 2008 r. wraz z drukiem zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego żony i synaA.dołączył - z niewiadomych powodów - rozwiązaną cztery lata wcześniej - umowę dzierżawy z dnia 5 lipca 1999 r. zawartą zG. K.. Umowę z dnia 6 kwietnia 2004 r. przedłożył w organie rentowym dopiero w dniu 26 lipca 2010 r., po otrzymaniu decyzji z dnia 2 lipca 2010 r. zawieszającej wypłatę części uzupełniającej renty. Składając w KRUS umowę dzierżawy z dnia 6 kwietnia 2004 r., ubezpieczony nie wskazał, że dzierżawcą przedmiotowych gruntów jest mąż jego córki, nie sprostował również zawartej w § 4 umowy nieprawdziwej informacji, iż dzierżawca nie jest zstępnym wydzierżawiającego ani małżonkiem zstępnego. Takie działania kontynuowała żona ubezpieczonego,R. L., która w swoich oświadczeniach (składanych również w imieniu męża), w odpowiedzi na wyraźne zapytanie organu rentowego - czyD. M.jest członkiem rodziny czy też jest osoba obcą - początkowo - w oświadczeniu z dnia 22 listopada 2011 r. - w ogóle nie odniosła się do osoby zięcia, opisując osobę nowego dzierżawcy, natomiast w drugim oświadczeniu z dnia 23 listopada 2011 r. wskazała z kolei, że „p.D. M.nie jest osobą spokrewnioną”.
Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd Okręgowy uznał, że świadczenie rentowe zostało przyznane i wypłacone ubezpieczonemu na skutek świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez ubezpieczonego i jest to sytuacja mieszcząca się w dyspozycji przepisu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej.
Analizując wszystkie wskazane wyżej okoliczności, Sąd ten doszedł do przekonania, że zostały spełnione określone w art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej przesłanki uznania wypłaconej ubezpieczonemu od 1 maja 2004 r. do 31 października 2011 r. części uzupełniającej renty za nienależnie pobrane świadczenie, a w konsekwencji ubezpieczony ma obowiązek zwrócić to świadczenie organowi rentowemu zgodnie z art. 84 ust.1 ustawy systemowej. Jednocześnie sad meriti wskazał, że organ rentowy odstąpił od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 28.943,44 zł, a to z uwagi na ograniczenie zawarte w ust. 3 art. 84 ustawy systemowej. Zgodnie z tym przepisem, nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata.
Ponadto sąd pierwszej instancji wskazał, że oddalił wniosek dowodowy pełnomocnika ubezpieczonego o przeprowadzenie dowodu z zeznańR. L.,D. M.,M. S.,R. M.orazR.L.na okoliczność stanu zdrowia ubezpieczonego oraz jego trwałej i całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, ponieważ fakt całkowitej niezdolnościR. L.do pracy w gospodarstwie rolnym był niesporny i jako taki nie wymagał w ocenie sądu dowodzenia. Na okoliczność sprawowania opieki nad wnioskodawcą przezA. L., skutkującą niemożnością prowadzenia przez nią działalności rolniczej, sąd przesłuchałA. L.i na podstawie jej zeznań, uznając je za zgodne z prawdą, dokonał ustaleń faktycznych, stąd też nie było potrzeby słuchania na tę samą okoliczność pozostałych świadków.
Jednocześnie Sąd Okręgowy podkreślił, że uznając (zgodnie z przytoczonymi wyżej wyrokami Sądu Najwyższego), iż sam fakt zawarcia przez ubezpieczonego w 2004 roku umowy dzierżawy gospodarstwa rolnego z zięciem, zawarcie w tej umowie nieprawdziwych informacji o osobie dzierżawcy (§ 4), złożenie jej w takiej postaci organowi rentowemu w 2010 roku, a następnie dalsze ukrywanie związków rodzinnych zD. M., jest wystarczające dla uznania zasadności decyzji organu rentowego, odstąpił od badania czy rzeczywiścieR. L.(przy pomocy np. synaA. L.) prowadziła działalności rolniczą na wydzierżawionych formalnie zięciowi gruntach. Z tych samych powodów Sąd nie przesłuchiwał w charakterze świadka autora „Doniesienia” z dnia 27 października 2011 r. oraz nie badał sprawy fałszowania dokumentów – umów dzierżawy - na szczeblu GminyR.i innych instytucji.
Mając powyższe na uwadze, sąd pierwszej instancji uznał odwołanie ubezpieczonego za niezasadne i w konsekwencji oddalił je na mocy art.art. 47714§ 1 k.p.c.

Z powyższym wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie w całości nie zgodził sięR. L., który działając przez pełnomocnika, w wywiedzionej apelacji zarzucił mu naruszenie:
1. prawa materialnego tj. przepisu art. 28 ust. 4 w związku zart. 6 pkt 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników(j. t. Dz. U. z 2008 r., nr 50, poz. 291 ze zm.) poprzez błędną wykładnię prowadzącą do przyjęcia, że posiadanie gospodarstwa rolnego jest równoznaczne z prowadzeniem działalności rolniczej, czego skutkiem jest wadliwe uznanie, iż ubezpieczony nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, a zatem nie był uprawniony do emerytury rolniczej,
2. prawa materialnego tj. przepisuart. 84 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych(Dz. U. z 2009 r., nr 205, poz. 1585 ze zm.) poprzez niewłaściwe jego zastosowanie prowadzące do przyjęcia, że w sprawie zachodzą przesłanki do uznania świadczeń wypłaconych ubezpieczonemu za nienależne,
3. prawa procesowego mające istotny wpływ na wynik postępowania w sprawie poprzez niezastosowanieart. 468 § 1 k.p.c.i zaniechanie przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego oraz ustalenia okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. czyR. L.samodzielnie bądź przy pomocy osób trzecich prowadziła działalność rolniczą na wydzierżawionych zięciowi przez ubezpieczonego iA. L.gruntach oraz nie przesłuchanie w charakterze świadka autora „Doniesienia” z dnia 27 października 2011 r. w następstwie bezzasadnego przyjęcia, że sam fakt zawarcia przez ubezpieczonego w 2004 roku umowy dzierżawy gospodarstwa rolnego z zięciem i zawarcie w tej umowie nieprawdziwych informacji o osobie dzierżawcy jest wystarczające dla uznawania zasadności decyzji organu rentowego, chociaż powyższa okoliczność oraz dowód te mają istotne znaczenie dla prawidłowego wyrokowania.
Podnosząc powyższe zarzuty apelujący wniósł o:
- zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie odwołania ubezpieczonego z dnia 12 marca 2012 r. i uchylenie obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń od dnia 1 maja 2004 r. do dnia 31 października 2011 r.,
ewentualnie
- uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
- zasądzenie od organu rentowego na rzecz apelującego kosztów postępowania procesowego, z uwzględnieniem kosztów postępowania odwoławczego - zgodnie z załączonym spisem kosztów.
W uzasadnieniu skarżący między innymi podniósł, żeart. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolnikówjedynie uzupełnia treść art. 28 ust. 1 tej ustawy, poprzez wskazanie niektórych sytuacji faktycznych, na podstawie których definiuje pojęcie nieprowadzenia działalności rolniczej. Wskazany katalog nie pochłania wszystkich wypadków, w których ustawodawca uznaje, że działalność rolnicza nie jest prowadzona. Innymi słowy ustawodawca dopuszcza - poza tym uznaniem - inne jeszcze wypadki nieprowadzenia takiej działalności i uwzględnia je przy zawieszaniu prawa do świadczeń. Zatem w innym wypadku niż zapisany wart. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolnikówwłaściciel lub posiadacz gospodarstwa rolnego może, dla uniknięcia zawieszenia wypłaty świadczeń, wykazywać, że gospodarstwa nie prowadzi, czyli że po jego stronie nie dochodzi do realizacji przesłanki opisanej w art. 28 ust. 1 tej ustawy (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2012 r., II UK 82/11, LEX nr 1163001, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r., II UZP 5/04, OSNP 2004/22/389, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2002 r., II UKN 49/01, OSNP 2003/22/552).
Apelujący podkreślił, że Sąd Okręgowy uznał okoliczność trwałej i całkowitej niezdolności do pracy wgospodarstwie rolnym (...)za fakt niesporny, podobnie jak i okoliczność sprawowania opieki nad ubezpieczonym przez jego małżonkęA. L., skutkująca niemożnością prowadzenia przez nią działalności rolniczej. Mając to na uwadze, w ocenie skarżącego skoroR. L.- zgodnie z prawidłowymi ustaleniami Sądu orzekającego - był w sposób nieprzerwany całkowicie niezdolny do pracy, to w świetle przywołanych poglądów Sądu Najwyższego bez znaczenia w niniejszej sprawie pozostaje fakt zawarcia umowy dzierżawy zD. M.- zięciem apelującego. Okoliczność zawarcia umowy dzierżawy. Zgodnie z art. 28 ust. 4 powołanej ustawy stanowi jedynie domniemanie nieprowadzenia działalności rolniczej, a nie jej konieczną przesłanką. Domniemanie to zostało obalone przez wykazanie przez apelującego obiektywnej niemożliwości prowadzenia działalności rolniczej.
Odnośnie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia skarżący podniósł, że jeżeli w trakcie pobierania świadczenia jest ono „należne”, to nie ma podstaw do uznania, że należności wypłacone podlegają zwrotowi na podstawie art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej. Sytuacja taka zaistniała w niniejszej sprawie, gdyż ubezpieczony z uwagi na zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej był uprawniony do pobierania rolniczej emerytury w pełnej wysokości.

Sąd Apelacyjny rozważył, co następuje:

Apelacja ubezpieczonego zasługuje na uwzględnienie.
Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił stan faktyczny, który sąd odwoławczy w całości przyjmuje jako własny, jednak z prawidłowo ustalonego stanu faktycznego wyciągnął błędne wnioski.
Zgodnie z treścią zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji organ rentowy uznał za nienależnie wypłaconą część uzupełniającą renty rolniczejR. L.w okresie od 1 maja 2004 r. do 31 października 2011 r. i zobowiązał ubezpieczonego do zwrotu nienależnie wypłaconego świadczenia za okres od 1 listopada 2008 r. do 31 października 2011 r. ze wskazaniem, że ubezpieczonemu nie przysługiwała wypłata części uzupełniającej renty rolniczej (100%), bowiem zgodnie zart. 28 ust. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolnikówświadczenie nie przysługiwało, ponieważ ubezpieczony nie poinformował, że umowa dzierżawy z dnia 6 kwietnia 2004 r. była zawarta z zięciemD. M..
Zgodnie z ustalonym i niekwestionowanym stanem faktycznym sprawy w spornym okresie aniR. L.ani jego żona nie prowadzili działalności rolniczej, to jest nie pracowali w gospodarstwie rolnym należącym do nich.
Natomiast organ rentowy uznał, że podstawą do wydania zaskarżonej decyzji jest ustalenie, że małżonkowieL.w dniu 6 kwietnia 2004 r. zawarli umowę dzierżawy z mężem ich córki –D. M., o czym nie powiadomili organu. Takie stanowisko podzielił Sąd Okręgowy oddalając odwołanie skarżącego.
Na wstępie tych rozważań należy zaznaczyć, że na podstawieustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolnikówrolnik uzyskuje prawo do świadczeń bez konieczności wyzbycia się gospodarstwa rolnego, a własność gospodarstwa nie jest cechą ubezpieczonego rolnika. Ubezpieczenie społeczne rolników charakteryzuje się finansowaniem z funduszu tworzonego ze składek osobowych, niezależnych od obszaru gospodarstwa rolnego oraz prawem do świadczeń oderwanym od przekazania gospodarstwa rolnego. Ustawa przewiduje nabycia prawa do świadczeń niezależnie od zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej. Innymi słowy, rolnik uzyskuje prawo do świadczeń nie dlatego, że wyzbył się własności lub posiadania gospodarstwa rolnego, lecz dlatego, że z powodu wieku lub stanu zdrowia utracił zdolność do pracy w gospodarstwie, czyli możliwość jego prowadzenia. Wyjątek stanowi sytuacja przewidziana wart. 19 ust. 2 pkt 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Natomiast zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej ma znaczenie w zakresie wysokości otrzymywanych świadczeń. Część składkowa wypłacana jest w każdych okolicznościach, zaś wypłata części uzupełniającej ulega zawieszeniu w wypadkach i na zasadach określonych wart. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Stosownie do treści art. 28 ust. 1 tej ustawy wypłata emerytury lub renty rolniczej z ubezpieczenia ulega częściowemu zawieszeniu na zasadach określonych wust. 2-8, jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą. Przy czym, przez prowadzenie działalności rolniczej rozumie się działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym produkcji ogrodniczej, sadowniczej, pszczelarskiej, rybnej i leśnej (art. 6 pkt 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Zgodnie zaś z treścią art. 28 ust. 4 omawianej ustawy, uznaje się, że emeryt lub rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem (współwłaścicielem) lub posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym i nie prowadzi działu specjalnego, nie uwzględniając – między innymi - gruntów wydzierżawionych, na podstawie umowy pisemnej zawartej co najmniej na 10 lat i zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków, osobie niebędącej małżonkiem zstępnego (pkt. 1 lit. d).
Nietypowa konstrukcjaart. 28 ust. 4 pkt 1-7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolnikówdoprowadziła Sąd Najwyższy uzasadnieniu uchwały z dnia 6 maja 2004 r., II UZP 5/04 (OSNP 2004/22/389) do sformułowania wniosku, że ustawodawca przewidziane w nim przypadki prowadzenia gospodarstwa rolnego zmarginalizował z punktu widzenia zawieszalności wypłaty świadczeń i uznał, że mimo własności lub posiadania gruntów, działalność rolnicza nie jest prowadzona. Zastosowana w tym wypadku technika legislacyjna sugeruje przyjęcie, że wyliczenie zawarte wpunktach 1-7służy wyłącznie ułatwieniom dowodowym, a rolnicy będący właścicielami gospodarstw wymienionych wart. 28 ust. 4 pkt 1-7nie muszą wykazywać, że nie prowadzą w nich działalności rolniczej, bowiem ten fakt uznaje sam ustawodawca. W świetle powyższego własność lub posiadanie gospodarstwa rolnego, które obecnie pozostają poza sferą stosunku ubezpieczenia społecznego rolników i są prawnie obojętne przy objęciu ubezpieczeniem, nie mogą mieć także wpływu na wysokość pobieranych świadczeń. Uzyskanie możliwości pobierania pełnego świadczenia zależy tylko od zaprzestania działalności rolniczej, a zatem właściciele gruntów innych niż wymienione wart. 28 pkt 1-7mogą dowodzić, że nie są już rolnikami, gdyż nie prowadzą na nich działalności rolniczej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia: 6 października 2009 r., II UK 46/09, LEX nr 583814 i 10 stycznia 2007 r., III UK 121/06, LEX nr 948794). Dlatego w każdym przypadku należy badać, czy ubezpieczony faktycznie prowadzi działalność rolniczą. Przy czym, nie ulega wątpliwości, żeart. 28 ust. 4(jako cała norma prawna) musi być odczytywany łącznie z przytoczonym powyżej ust. 1 tego przepisu.
Mając na uwadze powyższe należy wskazać, że okoliczność, iż w spornym okresie wnioskodawca będąc współwłaścicielem gruntów rolnych wydzierżawił je mężowi córki, nie oznacza automatycznie, że w okresie tym należy go uznać za osobę prowadzącą działalność rolniczą, bowiem domniemanie takie mogło być obalone. Rolnik może wykazać wszelkimi dowodami przewidzianymi wkodeksie postępowania cywilnego, że nie prowadzi działalności rolniczej na gruntach, których jest właścicielem lub posiadaczem.
Postępowanie dowodowe przed sądem pierwszej instancji jednoznacznie wykazało, że w spornym okresie aniR. L., ani jego żona –L. L.nie prowadzili działalności rolniczej na gruntach do nich należących.R. L.jest osobą całkowicie niezdolną do pracy rolniczej i do samodzielnej egzystencji, wymaga stałej opieki osoby trzeciej, a opiekę taką sprawuje nad nim żona. Zatem, ubezpieczony nie prowadził w okresie objętym sporem działalności rolniczej w sposób wskazany wart. 6 pkt 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, które to ustalenie czyni nieprawidłowym zastosowanie wobecR. L.skutków określonych wart. 28 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Skoro nie było podstaw do zwieszenia wypłaty części uzupełniającej renty rolniczejR. L.w latach 2004-2011 to nie ma też podstaw do żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Wypłacona część uzupełniająca świadczenia nie jest świadczeniem nienależnym.
Z powyższych względów Sąd Apelacyjny na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.w związku zart. 47714§ 2 k.p.c.zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego (punkt 1 sentencji wyroku).
O kosztach postępowania za pierwszą i drugą instancję Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie przepisuart. 98 § 1 k.p.c.zgodnie, z którym strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu), przy czym Sąd rozstrzyga o kosztach w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji (art. 108 § 1 k.p.c.). Do celowych kosztów postępowania należy koszt ustanowienia zastępstwa procesowego, który w sprawach o zwrot nienależnego świadczenia w kwocie przekraczającej 10.000 zł (do 50.000 zł) - wynosi 2.400 zł, zgodnie z§ 6 pkt. 5w związku z§ 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz. U. nr 163, 1348 ze zm.) oraz koszt opłaty sądowej od apelacji, która wynosi 30 zł zgodnie zart. 36 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(j. t. Dz. U. z 2010 r., nr 90, poz. 594 ze zm.).
Zatem, skoro uwzględniono apelację ubezpieczonego w całości, uznać należało, że wygrał on postępowanie w pierwszej i drugiej instancji, a wobec tego, zasądzono od organu rentowego na rzeczR. L.zwrot kosztów zastępstwa procesowego w całości – 3.000 zł, zgodnie z powołanymi wyżej regulacjami oraz § 13 ust. 1 pkt. 2 powołanego rozporządzenia, a także zwrot poniesionej opłaty – 30 zł (punkt 2).

SSO del. Beata Górska SSA Urszula Iwanowska SSA Zofia Rybicka-Szkibiel