Sąd Okręgowy w Legnicy
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 102/13
Data wyroku: 2013-05-08 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Jolanta Pratkowiecka, Sabina Ziser, Elżbieta Piotrowska

Sygn. akt II Ca 102/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 8 maja 2013 roku

Sąd Okręgowy w Legnicy II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSO Sabina Ziser

Sędziowie:

SO Jolanta Pratkowiecka (sprawozdawca)
SO Elżbieta Piotrowska

Protokolant:

st. sekr. sąd. Roksana Babiarczyk

po rozpoznaniu w dniu 24 kwietnia 2013 roku w Legnicy
na rozprawie
sprawy z powództwaA. R.
przeciwko pozwanejF. Z. (1)
o ustalenie
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Rejonowego w Legnicy
z dnia 14 listopada 2012 roku
sygn. akt VII C 796/12

I
zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustala, że udziałJ. R.w nieruchomości nadanej aktem nadania z dnia5 stycznia 1961 roku, położonej wL.przyul. (...), dla której Sąd Rejonowy w Legnicy prowadziksięgę wieczystą KW nr (...)stanowił działkę siedliskową wchodzącą w skład gospodarstwa rolnego obejmującego dwie nieruchomości, dla których Sąd Rejonowy w Legnicy prowadziksięgi wieczyste Kw nr (...)i Kw nr(...)- tak na dzień 23 lipca 1974 r., jak i na dzień 19 stycznia 1981 r.;

II
nie obciąża pozwanej kosztami procesu należnymi powodowi za obie instancje.

Sygn. akt II Ca 102/13

UZASADNIENIE
PowódA. R.wniósł o ustalenie, że nieruchomość zabudowana położona wL.przyul (...), dla której Sąd Rejonowy w Legnicy prowadziksięgę wieczystą nr (...), ma charakter działki siedliskowej wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego.
PozwanaF. Z. (1)pozostawiła powództwo do uznania Sądu.
Sąd Rejonowy w Legnicy wyrokiem z dnia 14 listopada 2012r. oddalił powództwo.
Sąd ten ustalił, że orzeczeniem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia 6 grudnia 1965r. zwolniono ojca powodaJ. R.z obowiązku zapłaty za nadane: ½ części działki siedliskowej, położonej wL.przyul. (...)(Kw nr(...)) oraz gruntów z budynkami (dom mieszkalny, stodoła, obora, chlew, garaż) położone wL.przyul. (...)(Kw nr(...)).
Postanowieniem z dnia 12 maja 1975r. Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek poJ. R.nabyli po 1/3:S. R.,A. R.iF. R..
Decyzją z dnia 19 stycznia 1981r.S. R.przekazała synowiA. R.swój udział wynoszący 2/3 w gospodarstwie rolnym położonym wL., a objętymksięgą wieczystą nr (...).S. R.przekazano z w/w nieruchomości w dożywotnie użytkowaniedziałkę gruntu nr (...)oraz dwa pokoje, kuchnię, korytarz, piwnicę pod kuchnią, strych nad kuchnią i garaż.
Postanowieniem z dnia 24 listopada 2010r. Sąd Rejonowy w Legnicy stwierdził, że spadek poS. R.nabyli po ½ częściA. R.iF. Z. (1).
W tym stanie faktycznym Sąd I instancji oddalił powództwo, uznając że orzeczenie w tej sprawie „prowadziłoby de facto do zmiany orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku poJ. R.oraz decyzji administracyjnej z dnia 19 stycznia 1981r. o przekazaniu gospodarstwa rolnego”. Ponadto zdaniem Sądu Rejonowego, ojciec powodaJ. R.otrzymał w wyniku nadania dwie nieruchomości zabudowane, z których jedna pełniła funkcję mieszkalną, a druga stanowiła gospodarstwo rolne „a także miała na swojej powierzchni posadowione budynki gospodarcze. (…)S.budynki mieszkalne nie stanowią gospodarstwa rolnego”.
W apelacji powód zarzucił powyższemu wyrokowi:
1. naruszenie prawa proceduralnego, a toart. 233 § 1 k.p.c.i232 k.p.c.orazart. 328 § 2 k.p.c.poprzez niedokonanie wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego zebranego w sprawie, wybiórczą ocenę materiału dowodowego, sprzeczność ustaleń z zebranym w sprawie materiałem bądź nie wyjaśnienie podniesionych przez powoda istotnych okoliczności przez:

⚫

pominięcie polis ubezpieczeniowych potwierdzających zawarcie umów ubezpieczenia mienia w gospodarstwie rolnym znajdującym się wL.przyul. (...), zaświadczenia o opłacaniu podatku rolnego, decyzji przyznającej rentę strukturalną,

pominięcie w analizie wyciągu z rejestru gruntów wraz z arkuszem mapy 4 dotyczącym działki gruntu onumerze ewidencyjnym (...)(obecnie 64) o pow. 24 a 35 m na okoliczność przede wszystkim oznaczeń użytków wśród których jest oznaczenie B/R świadczące o tym, że działka zabudowana wchodzi w skład gospodarstwa rolnego,

nieustosunkowanie się do twierdzenia powoda, że o charakterze tej nieruchomości i fakcie jej wchodzenia w skład gospodarstwa rolnego przesądziło orzeczenie nr(...)z 30 lipca 1945 roku Państwowego Urzędu Repatriacyjnego będącego podstawą do osiedleniaJ. R.na gospodarstwie rolnym w Polsce na terenach odzyskanych, akt nadania oraz orzeczenia z 6 grudnia 1965 roku o wykonaniu aktu nadania nr RL.IX.3/428/72-118/65 z 6 marca 1965 roku z nadpisanym tytułem „działka siedliskowa po ½ cz.” „o pow. 0,3202 ha w zw. z orzeczeniem RL.IX.3/428/72/65 z 6 grudnia 1965 roku dotyczącego nabycia gospodarstwa rolnego położonego wL.ul.(...)o pow. 4,9493 ha (oba orzeczenia dotyczą wykonania jednego aktu nadania z 5 stycznia 1961 roku o nr(...)w odniesieniu doJ. R.),

przyjęcie, że do przekazania gospodarstwa rolnego przezS. R.na rzecz powodaA. R.w dniu 19 stycznia 1981 roku doszło na podstawie decyzji administracyjnej i że w toku rzekomego postępowania administracyjnego przekazującego gospodarstwo rolne w zamian za świadczenie emerytalne, dokonywano oceny jakie nieruchomości należące do przekazującego stanowią gospodarstwo rolne, co pozostaje w sprzeczności z treścią dokumentu będącego umową i zawartością teczki dokumentacji Urzędu MiastaL.,

przez przyjęcie, że z numeracji działek, ich powierzchni oraz treści wpisów do ksiąg wieczystych wynika, że jedna z nieruchomości pełniła funkcję mieszkalną, a druga stanowiła gospodarstwo rolne, bo także miała budynki gospodarcze, co pozostaje w sprzeczności z treścią orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, aktu nadania oraz dwóch orzeczeń o wykonaniu aktu nadania oraz akt ksiąg wieczystych,

zaniechanie ustalenia, czy na nieruchomości objętej Kw nr(...)rzeczywiście znajdowały się inne budynki zaplecza a w szczególności, czy znajdował się na niej budynek mieszkalny i zabudowania gospodarcze wymienione w akcie nadania,

brak w uzasadnieniu, niektórych elementów określonych przepisemart. 328 § 2 k.p.c.,

2. przepisów prawa materialnego, a to:

⚫

art. 65 kodeksu cywilnegoprzez niedokonanie wykładni oświadczenia woliS. R.złożonego w umowie o przekazaniu gospodarstwa rolnego z 19 stycznia 1981 roku i opisie gospodarstwa rolnego w kontekście zebranych w sprawie dokumentów i przepisówustawy z 27 października 1977 roku o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin(Dz. U. nr 32, poz. 140) w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 1982 roku,

art. 553kodeksu cywilnegoprzez przyjęcie, że nie ma on zastosowania do nieruchomości zabudowanej położonej wL.przyul. (...), ponieważ same budynki mieszkalne czy siedlisko objęte Kw nr(...)nie stanowi gospodarstwa rolnego jako rezultat bezpodstawnego uznania, że działka ta nie stanowiła jednej z części gospodarstwa rolnego,

art. 189 k.p.c.przez przyjęcie, że nie została spełniona jedna z przesłanek merytorycznych powództwa o ustalenie, tzn. powód nie wykazał, że działka siedliskowa od początku miała charakter rolny i wchodziła w skład gospodarstwa rolnego obejmującego dwie księgi wieczyste,

art. 5 k.c.czyli zasad współżycia społecznego przez przyjęcie, że wszelkie wątpliwości wynikające z zebranego w sprawie materiału dowodowego, brak wnikliwości w prowadzeniu postępowania spadkowego w 1976 roku, nieprecyzyjność i niestaranność w prowadzeniu ksiąg wieczystych i innych ewidencji oraz w przygotowaniu umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego ma obciążać w zakresie negatywnych skutków w postaci utraty ½ prawa własności nieruchomości położonej wL.przyul. (...)– siedliska tylko i wyłącznie powoda.

Powód domagał się zmiany zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w całości i zasądzenia na jego rzecz od pozwanej kosztów procesu, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
Na rozprawie apelacyjnej powód sprecyzował swoje żądanie domagając się ustalenia, że przedmiotowa działka siedliskowa wchodziła w skład gospodarstwa rolnego na dzień otwarcia spadku poJ. R.i na dzień przekazania powodowi udziału w gospodarstwie rolnym przez jego matkę.

Sąd Okręgowy w oparciu o dokumenty znajdujące się w teczce Urzędu MiastaL.i w księgach wieczystych prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Legnicy Kw nr(...)i Kw nr(...)na podstawieart. 382 k.p.c.dodatkowo ustalił:
Aktem nadania z dnia 5 stycznia 1961r. ojciec powodaJ. R.otrzymał gospodarstwo role położone wL.przyul. (...)obejmujące: grunty role (około 4,57 ha) oraz budynki: dom mieszkalny, stodołę, oborę, chlew, garaż (współwłasność działki siedliskowej w ½ części zA. M.). Orzeczenia z dnia 6 grudnia 1965r. o wykonaniu aktu nadania obejmowały oddzielnie działkę siedliskową z budynkami i oddzielnie grunty rolne, przy czym w tym drugim orzeczeniu znalazł się zapis „z budynkami”.
Dla działki siedliskowej została założona księga wieczysta o aktualnym numerzeKw (...), zaś dla gruntów rolnych księga wieczysta o aktualnym numerzeKw (...). Na gruntach rolnych nie było posadowionych budynków mieszkalnych i gospodarczych. Z kolei budynki znajdujące się przy wL.przyul. (...)służyły do prowadzenia gospodarki rolnej na gruntach rolnych objętychksięgą wieczystą Kw nr (...). Stan taki istniał zarówno w dacie śmierciJ. R.(23 lipca 1974r) , jak i w dacie przekazania powodowi udziału w gospodarstwie rolnym przez jego matkęS. R.(19 styczeń 1981r.)

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jest zasadna.
W pierwszej kolejności należy podkreślić, że żądanie powoda znajdowało uzasadnienie wart. 189 k.p.c.Ostatecznym wynikiem żądania powoda jest bowiem ustalenie prawa, a nie faktu. Powód, występując z żądaniem ustalenia charakteru nieruchomości, zmierzał do uzyskania orzeczenia sądu określającego zakres jego prawa jako spadkobiercy zmarłego ojcaJ. R.oraz jako następcy gospodarstwa rolnego po matceS. R..
Sąd I instancji w sposób niestaranny i pobieżny dokonał analizy dokumentów znajdujących się w teczce dokumentacji Urzędu MiastaL.. Przede wszystkim błędnie przyjął, że na gruntach rolnych nadanychJ. R.aktem nadania z dnia 5 stycznia 1961r., dla których prowadzona jest księga wieczysta o aktualnym numerzeKw (...), znajdują się jakiekolwiek budynki służące do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Tym samym powielił błędny zapis, który znalazł się w orzeczeniu o wykonaniu aktu nadania nr RL.IX.3/428/72/65. Fakt, że na gruntach rolnych nie było budynków wynika z aktu nadania z dnia 5 stycznia 1961r. oraz z wyciągu z wykazu zmian gruntowych sporządzonego 6 września 1973r. wraz z załączonym arkuszem map. Taki wyciąg i mapy znajdują się wksiędze wieczystej Kw nr (...), której Sąd Rejonowy nawet nie zażądał. Pośrednio wynika to również z zeznań pozwanejF. Z. (2), która stwierdziła, że postępowanie spadkowe po ojcuJ. R.w zakresie gospodarstwa rolnego „na pewno dotyczyło ziemi”, a to właśnie w tym postępowaniu zapadło postanowienie spadkowe ze wskazaniem numeruksięgi wieczystej (...)jako oznaczenia gospodarstwa rolnego.
Tymczasem jak wynika z zeznań tak powoda jak i pozwanej, gospodarstwo rolne, które było przedmiotem postępowania spadkowego po zmarłym w dniu 23 lipca 1974r.J. R., składało się z dwóch części: gruntów rolnych objętych księgą wieczystą o aktualnym numerzeKw (...)oraz z działki siedliskowej w udziale ½ z posadowionym na niej budynkiem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi (stodoła, obora, chlew, garaż) objętej księgą wieczystą o aktualnym numerzeKw (...). Należy zauważyć, że sama pozwana wyraźnie zeznała, że „budynki położone przyul. (...)służyły do prowadzenia gospodarstwa, bo były tam stajnie, stodoły. Rodzice hodowali zwierzęta, mieli sprzęt rolniczy” (k. 54). W ocenie Sadu Okręgowego, mając na uwadze sposób uprawniania ziemi oraz potrzebne ku temu narzędzia i maszyny oraz konieczność składowania uzyskanych płodów rolnych, prowadzenie gospodarstwa rolnego bez zabudowań gospodarczych (stodoła, obora, chlew) nie było możliwe.
Umową z dnia 19 stycznia 1981r. (błędnie określoną przez Sąd I instancji jako decyzja administracyjna) matka powodaS. R.przekazała powodowi swój udział w gospodarstwie rolnym. W umowie tej matka powoda jako gospodarstwo rolne wskazała jedynie nieruchomość, dla której prowadzona jest księga wieczysta o ówczesnym numerze(...), jednak w załączniku do umowy wskazała, że pozostawia dla siebie w użytkowaniu wydzieloną działkę gruntu o powierzchni 0,30 ha oraz dwa pokoje na parterze, kuchnię korytarz, piwnicę pod kuchnią i strych nad kuchnią. Tymczasem pomieszczenia te znajdowały się w budynku mieszkalnym posadowionym na nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta o aktualnym numerze(...). Również z załączonych do umowy z dnia 19 stycznia 1981r. wypisów z rejestru gruntów wynika, że faktycznie jej przedmiotem były nieruchomości znajdujące się w dwóch księgach o ówczesnych numerach(...)i(...).
Mając na uwadze powyższe okoliczności uznać należało, że każda z nieruchomości objętychksięgami wieczystymi Kw nr (...)i Kw nr(...)stanowiła część gospodarstwa rolnego. A razem stanowiły zorganizowaną całość gospodarczą w rozumieniuart. 553k.c.– tak na dzień otwarcia spadku poJ. R.(23 lipca 1974r.), jak i na dzień przekazania gospodarstwa rolnego następcy przezS. R.(19 stycznia 1981r.).
Stąd konieczność zmiany zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w całości (art. 386 § 1 k.p.c.).
Sąd Okręgowy na podstawieart. 102 k.p.c.nie obciążył pozwanej kosztami procesu należnymi powodowi za obie instancje. Przede wszystkim Sąd miał na uwadze to, że pozwana od początku pozostawiała rozstrzygniecie do uznania sądu. Nadto proces ten toczył się wyłącznie w interesie powoda, który w przeszłości zaniedbał dokonania określonych czynności, przez co przyczynił się do nawarstwiania podnoszonych w pozwie nieprawidłowości. Po pierwsze bowiem powód we właściwym czasie nie wniósł o sprostowanie postanowienia w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku poJ. R., które przy określeniu gospodarstwa rolnego zbędnie odwołało się do numeruksięgi wieczystej (...), po czym nie zadbał o precyzyjną treść umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy z dnia 19 stycznia 1981r. W tej sytuacji obciążanie pozwanej kosztami procesu stałoby w sprzeczności z poczuciem sprawiedliwości społecznej.
W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji.