Sąd Apelacyjnyw Warszawie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 201/13
Data wyroku: 2013-09-10 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Roman Dziczek, Dorota Markiewicz, Edyta Jefimko
Słowa kluczowe: Wykładnia Oświadczenia Woli

Sygn. akt I ACa 201/13 Sygn. akt I ACa 201/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 września 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Warszawie  I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący – Sędzia SA – Edyta Jefimko

Sędzia SA – Roman Dziczek (spr.)

       Sędzia SA – Dorota Markiewicz

Protokolant – apl. sędziowskiM. O.

po rozpoznaniu w dniu 3 września 2013 r. w Warszawie
na rozprawie
sprawy z powództwa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
wW.
przeciwko(...) Spółce JawnejwK.
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie
z dnia 30 października 2012 r., sygn. akt I C 914/11

1
oddala apelację;

2
zasądza od Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wW.na rzecz(...) Spółki JawnejwK.kwotę 5.400 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Sygn. akt I ACa 201/13

UZASADNIENIE
Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wW.(dalej – Agencja) wniosła o zasądzenie od(...) spółki jawnejwK.(dalej - Spółka) kwoty 4 176 894,35 zł z ustawowymi odsetkami na podstawie dołączonego przy pozwie, wypełnionego weksla. W uzasadnieniu wskazała, że przeprowadzona kontrola Urzędu Kontroli Skarbowej wykazała nieprawidłowości realizacji umowy między stronami z 2005 r., co skutkuje istnieniem podstawy żądania zwrotu kwot wypłaconych i stanowiło podstawę wypełnienia weksla gwarancyjnego.
Spółka w zarzutach wniosła o uchylenie nakazu zapłaty i oddalenie powództwa wobec braku podstaw do żądania zwrotu wypłaconych jej kwot.
Wyrokiem z dnia 30 października 2012 r., po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek uchylenia wcześniejszego wyroku przez Sąd drugiej instancji, Sąd Okręgowy uchylił w całości nakaz zapłaty z dnia 9 grudnia 2009 r. i oddalił powództwo oraz orzekł o kosztach procesu i o kosztach sądowych.
Sąd ten ustalił, że na skutek wniosku pozwanej z 15 marca 2005 r. o pomoc finansową, Agencja w dniu 10 maja 2004 r. zawarła z pozwaną umowę określającą warunki i tryb udzielania pomocy finansowej przez Agencję w zakresie działalności polegającej na zbieraniu zwłok zwierzęcych bydła, owiec, kóz i świń, transporcie mączki, Pomoc ta miała wynieść, po korekcie wprowadzonej aneksem, kwotę 2 924 173,30 zł, ale nie wiec niż 98 % kosztów operacyjnych związanych z wykonywaniem działalności.
Pozwana traciła prawo do otrzymania pomocy i zobowiązywała się zwrócić powodowi otrzymaną pomoc w całości w razie wystąpienia jednego z przypadków: uniemożliwienia dokonania kontroli dokumentów lub wizytacji terenowych, braku udokumentowania kosztów działalności, niezgodności pomiędzy zakresem rzeczowym zawartym we wniosku o wypłatę pomocy finansowej, a rzeczywistym wykonaniem zakresu działalności, złożenia przez pozwaną fałszywych informacji lub oświadczeń (§ 8 umowy).
W razie wystąpienia jednej z tych okoliczności powódka miała prawo wypowiedzieć umowę ze skutkiem natychmiastowym i wezwać pozwaną do zwrotu otrzymanej pomocy finansowej wraz z odsetkami ustawowymi w terminie 14 dni od otrzymania oświadczenia o wypowiedzeniu umowy. Rozwiązanie umowy miało nastąpić z dniem otrzymania przez pozwaną oświadczenia o wypowiedzeniu umowy (§ 9 umowy).
Zabezpieczeniem wykonania umowy przez pozwana był weksel in blanco wraz deklaracja wekslową.
Do umowy były dołączone załączniki, m.in. załącznik nr 1 - zawierający zakres działalności.
Sąd Okręgowy przywołał wyniki kontroli Urzędu Kontroli Skarbowej wB..W toku kontroli dokonano ponownego rozliczenia kosztów i przyporządkowania ich poszczególnym schematom we wnioskach przekazanych Agencji. We wnioskach wskazano, że w 2005 r. doszło do zawyżenia wypłacanych kwot pomocy finansowej co wynikało z nieprawidłowości w rozliczeniu kosztów działalności dotowanej. Wskazano też na inne uchybienia.
Zarazem kontrolujący ustalili, że pozwana posiadała wszelką niezbędną dokumentację źródłową związaną ze zbiórką i przyjęciem do utylizacji padłych zwierząt oraz przekazaniem do spalenia i spaleniem maczki mięsno-kostnej.
Zdaniem Agencji, wykazane we wnioskach koszty nie wynikały z ewidencji księgowej prowadzonej przy zastosowaniu podatkowej księgi przychodów i rozchodów i zostały ustalone w oparciu o ocenę stopnia realizacji zakresu działalności objętej dofinasowaniem, której nie poparto stosownymi obliczeniami. Kontrolujący wskazali, że wypłacone kwoty dofinasowania nie przekroczyły maksymalnej wysokości określonej w umowie, a opłaty za utylizację pobierane sporadycznie od producentów rolnych nie przekroczyły zakresu ustalonego w umowie.
Spółka złożyła wyjaśnienia i wnioski do protokołu kontroli.
Urząd kontroli Skarbowej podtrzymał zaś swoje wnioski w zakresie błędnej kwalifikacji kosztów działalności.
Pismem z dnia 19 września 2007 r. Agencja, powołując się na wyniki kontroli Urzędu Kontroli Skarbowej wB.w zakresie prawidłowości wykorzystania środków publicznych przeznaczonych w latach 2003 – 2005 na pomoc dla podmiotów zajmujących się zbieraniem zwłok padłych przeżuwaczy oraz świń, przetwarzaniem, transportem oraz spalaniem maczek wyprodukowanych z tych zwłok, wezwała Spółkę do zwrotu nienależnie pobranych środków za rok 2004 w kwocie 588 194 zł wraz z odsetkami liczonymi jak dla zaległości podatkowych od dnia przekazania środków przez Agencję do dnia zapłaty.
Kolejnym pismem z dnia 19 grudnia 2009 r. powódka zażądała zwrotu dalszej kwoty – łącznie, całej kwoty wypłaconej na podstawie powołanej umowy z 2005 r.
W 2009 r. powódka złożyła zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przez małżonkówK., a pismem z dnia 1 września 2009 r. powódka wezwała pozwaną (wezwanie ostateczne) do zapłaty kwoty 4 176 896,35 zł.
Aby zweryfikować zarzuty powódki Sąd Okręgowy dopuścił w sprawie dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu księgowości.

BiegłyI.stwierdził w swej opinii, że wszystkie zapisy księgowe są udokumentowane materiałami źródłowymi. Łączna suma kosztów do refundacji z Agencji stanowiła 63,00 % sumy kosztów operacyjnych Spółki poniesionych w 2005 r. oraz 60% przychodów Spółki. Sporządzane zestawienia kosztów dla potrzeb rozliczeń z Agencją były potwierdzane przez Agencję i przyjmowane jako prawidłowe. Zadeklarowane przez Spółkę koszty za 2005 r. do refundacji nie były sprzeczne z umową, a Spółka nie dokonała ich zawyżenia. Zadeklarowane koszty mieściły się w granicach stawek jednostkowych określonych w umowie z Agencją i były zgodne z limitami określonym w umowie. Biegły stwierdził, że z ksiąg pozwanej wynika, iż wykonała ona w całości i prawidłowo zakres rzeczowy wynikający z umowy, nie przedstawiając żadnych kosztów, których by nie poniosła.
Zdaniem Sądu Okręgowego opinia biegłegoŁ.odpowiedziała na zadane przez Sąd pytania i została uzupełniona na rozprawie w związku z postawionymi pytaniami przez stronę powodową . Stanowiła podstawę ustaleń i ocen w sprawie, a kolejny wniosek powódki o powołanie trzeciego biegłego został w tej sytuacji oddalony.
Według Sądu pierwszej instancji powództwo podlegało oddaleniu.
Powódka wskazała, że podstawą wypełnienia weksla były wyniki kontroli skarbowej i uznanie, że doszło do nieprawidłowości w postaci nieudokumentowania części kosztów działalności objętej dofinasowaniem Agencji. Powódka upatrywała podstawę swego roszczenia w zapisach § 8 lit. B i § 9 umowy twierdziła, że miała prawo wypowiedzieć umowę i żądać zwrotu wypłaconych środków.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji nie została wypełniona żadna z przesłanek, o których mowa w § 8 umowy. A zatem nie było podstaw żądania zwrotu wypłaconych Spółce środków.
Opinia biegłegoŁ.jednoznacznie przesądziła, że zadeklarowane przez Spółkę do refundacji za 2005 r. koszty nie były sprzeczne z umową o dofinasowanie. Biegły nie stwierdził nieprawidłowości w prowadzonej ewidencji księgowej Spółki.
Sąd podkreślił, że pozwana nie prowadziła ksiąg rachunkowych w rozumieniuustawy o rachunkowościani rachunkowości zarządczej umożliwiającej sporządzenie kalkulacji pełnych kosztów w oparciu o zapisy księgowe. Jednak obowiązek taki nie wynikał ani z powołanej ustawy, ani z umowy. Agencja nie wymagała prowadzenia ewidencji kosztów w sposób podawany aktualnie. Jeżeli powódka oczekiwała prowadzenia pełnej księgowości, to powinna wyraźnie zaznaczyć to w umowie.
Biegły dla sprawdzenia prawidłowości rozliczeń zastosował metodę pośrednią, która wykazała bezzasadność zarzutów powódki. Także pracownicy Agencji nie wskazywali na jakiekolwiek nieprawidłowości w rozliczeniach pomiędzy Agencją a Spółką.
W ocenie Sądu Okręgowego koszty działalności zostały należycie udokumentowane w zakresie w jakim nakazywała umowa; Spółka nie przedstawiła niezgodnych ze stanem faktycznym informacji i oświadczeń oraz nie zaistniały niezgodności pomiędzy zakresem rzeczowym zawartym we wniosku o wypłatę pomocy finansowej, a rzeczywistym wykonaniem zakresu działalności. Spółka nie miała obowiązku innego dokumentowania, które nie wynikało z zapisów umowy, ani z obowiązującego prawa.
Stąd żądanie zapłaty kwoty 4 176 894,35 zł nie miało usprawiedliwionych podstaw i powództwo podlegało oddaleniu w całości. Jednocześnie na podstawieart. 476 k.p.c.Sąd uchylił nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym.
O kosztach procesu orzekł na podstawieart. 98 k.p.c., a o kosztach sądowych na podstawie art. 113 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
Od wyroku tego w całości apelację wniosła Agencja zarzucając Sądowi I instancji naruszenie:

I
przepisów postępowania -art. 233 § 1 k.p.c.,art. 328 § 2 k.p.c.,art. 227 k.p.c.w zw. zart. 217 § 2 k.p.c.,art. 227w zw. zart. 232 k.p.c.,

II
przepisu § 6 pkt 7 rozporządzenia MS z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych …, poprzez zasądzenie dwukrotności stawki minimalnej oraz

III
przepisówart. 354 § 1 i art. 355 § 1 k.c.poprzez ich niezastosowanie.

Wniosła o zmianę wyroku i uwzględnienie powództwa ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W przypadku niepodzielenia zarzutów apelacji wniosła o zmianę punktu trzeciego wyroku w zakresie kosztów procesu.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje:
Apelacja nie jest zasadna.
Nie można podzielić zarzutów apelacji naruszenia przepisów postępowania.
Jakkolwiek uzasadnienie Sądu Okręgowego jest zwięzłe i syntetyczne, poddaje się kontroli instancyjnej (art. 328 § 2 k.p.c.), a poczynione ustalenia odwołujące się do zasadniczego dowodu w sprawie – opinii biegłegoŁ., zeznań świadków i źródłowych materiałów z księgi przychodów i rozchodów, nie są dowolne. Są swobodne, ale apelacja nie wykazała sprzeczności logicznych, niezgodności z zasadami doświadczenia życiowego lub nie oparcia ustaleń i oceny materiału dowodowego na okolicznościach ujawnionych w procesie (art. 233 § 1 k.p.c.).
Istotnie, Sąd Okręgowy oparł się przede wszystkim na opinii biegłegoŁ..
Wbrew temu co podnosi apelacja, najważniejszą sprawą było sprawdzenie, czy sposób rozdzielenia kosztów Spółki (na działalności refundowaną przez Agencję i pozostałą) - niewątpliwie poniesionych i wykazanych – było poprawne z punktu widzenia zasad prawidłowego gospodarowania, a nie mnożenie kolejnych współczynników podziału kosztów, którychnotabeneumowa nie wprowadzała, a nie wynikały z ustawy, pozostawiając tę kwestie uznaniu Spółki, byleby pozostawała w zgodzie z rzeczywistymi, udokumentowanymi kosztami.
Temu nie sprostałdokument urzędowy, natomiast wiarygodnie kwestie te rozważył i ocenił biegłyŁ..
Zastrzeżenia Agencji sformułowane do pisemnej opinii biegłegoŁ.zostały obszernie i wszechstronnie wyjaśnione przez biegłego na rozprawie. Agencja nie zgłosiła dalszych pytań i zastrzeżeń.Notabene,nie formułuje takich zarzutów także w apelacji.
Chociaż więc po oddaleniu wniosku powódki o powołanie kolejnego biegłego sądowego doszło do zgłoszenia zastrzeżenia w trybieart. 162 k.p.c., nie można uznać, że doszło do skutecznego zaczepienia tego postanowienia dowodowego Sądu.
Po pierwsze dlatego, że zdaniem Sądu Apelacyjnego w niniejszym składzie, formalnie skuteczne byłoby ono wówczas, gdy powódka reprezentowana przez fachowego pełnomocnika zaskarżyła to postanowienie dowodowe w trybieart. 380 k.p.c., czego nie uczyniła.
Po drugie jednak, ani zastrzeżenie, ani apelacja nie sformułowały rzeczowych zarzutów wobec opinii biegłegoŁ.innych niż te, do których odniósł się biegły w ramach ustnej opinii uzupełniającej.
Apelacja przypomniała te zarzuty na k. 6-8 apelacji.
Powódka, jak trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, nie sformułowała żądania szczególnego sposobu dokumentowania rozdziału kosztów. Potwierdził to biegły wskazując, że dokumentacja dotyczy całej działalności, a w księgach brak funkcjonalnych i ekonomicznych kluczy podziałowych.
Nie oznacza to jednak, że taki klucz nie został w sprawie w ogóle sformułowany.
Takim kluczem dysponował przedsiębiorca, który generował koszty i który wskazał sposób rozdzielnia tych kosztów w ramach swej autonomii gospodarczej kształtowania kosztów.
Prawidłowość gospodarczą, pod kątem rzeczywistych kosztów, biegły odniósł do stawek kosztowych dla poszczególnych czynności wynikających z przyjętych przez Agencję zasad refundacji.
Było to poprawne, wszak należy założyć, że powódka określiła te koszty w sposób zasadniczo odpowiadający rzeczywistym kosztom ich wykonania, skoro refundacja wynosi 98 % rzeczywistych kosztów, ale przy zastosowaniu stawek Agencji. Ten argument jest nie do podważenia; w przeciwnym razie, należałoby uznać brak gospodarności po stronie Agencji, która w oderwaniu od rynkowych kosztów refunduje przedsiębiorcom ich koszty.
Metoda pośrednia, którą posłużył się biegły, a którą opisał i omówił na rozprawie, jest metodą adekwatną. Wszakże Agencja miała zabezpieczony swój interes w stawkach, którymi się posługiwała i w kontroli faktów istotnych z punktu widzenia refundacji, a tych nie kwestionowano.
Przy takim stanowisku i wobec szczegółowych wyliczeń biegłego (k. 3 i nast. opinii pisemnej) nie można skutecznie zakwestionować opinii biegłego i nie uczyniła tego powódka. Zarzut odniesienia współczynnika kosztów (przyjętego przez pozwaną) do ogólnych kosztów, w tym kwestionowanie prawidłowości poszczególnych wniosków i zestawień kosztów jest o tyle niezrozumiałe, że odbywało się przecież od 2003 r. i było akceptowane przez Agencję. Następowało także wg formularzy przygotowanych przez Agencję. Fakt poniesienia poszczególnych kosztów nie został podważony, a biegły wykazał, że rozdzielenie mieściło się we wprowadzonym korelacie porównawczym, jako gospodarczo nie zawyżone w świetle przyjętej metody pośredniej kontroli.
W tej sytuacji nie można czynić zarzutu Sądowi, że nie przeprowadził kolejnego dowodu z opinii biegłego sądowego zarówno przez pryzmat powołanych wyżej przepisówk.p.c., jak iart. 232 k.p.c.
Sąd Apelacyjny podziela poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne i dokonaną ocenę prawną.
Przy ustalonych w umowie i załącznikach do niej (oraz załącznikach do wniosków o refundację) warunkach refundacji i nieokreślonych szczegółowo warunkach prowadzenia dokumentacji kosztów oraz przy odczytywaniu umowy po myśliart. 56 k.c.iart. 65 k.c., subsumpcja dokonana przez Sąd Okręgowy nie nastręcza zastrzeżeń. Formuła kosztowa w takich warunkach, przy braku obowiązku stosowaniaustawy o rachunkowościlub narzuconego umową innego ewidencjonowania kosztów ogólnych, musiała zakładać autonomię gospodarczą podmiotu korzystającego z refundacji wliczania określonych kosztów rzeczywiście poniesionych, do kosztów danej działalności. A mechanizm jednostkowych cenników dotyczących poszczególnych, głównych czynności związanych z usuwaniem padłych zwierząt, opisany zresztą szczegółowo przez biegłego, dostatecznie gwarantował i zabezpieczał interes Agencji.
W tej sytuacji brak było podstaw do zastosowania w sprawie § 9 umowy iart. 354 i 355 k.c.
Z kolei przyjęcie stawki podwójnej wynagrodzenia dla pełnomocnika pozwanej mieściło się ramach oceny sędziowskiej, o której mowa wart. 109 k.p.c., którego naruszenia powódka nie zarzuciła. Wbrew ocenie powódki obrona pozwanej wymagała znacznego nakładu pracy, w tym przedłożenia szeregu dokumentów prywatnych,
Z tych względów, na podstawieart. 385 k.p.c.Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji.
O kosztach procesu Sąd Apelacyjny orzekł na podstawieart. 98 i art. 99 k.p.c.w zw. zart. 391 k.p.c., zasądzając wynagrodzenie dla pełnomocnika pozwanej w jednokrotnej stawce minimalnej.