Sąd Apelacyjny w Gdańsku
V Wydział Cywilny
Sygnatura akt: V ACa 267/13
Data wyroku: 2013-10-23 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Włodzimierz Gawrylczyk, Katarzyna Przybylska, Zbigniew Koźma
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 kc, art. 994 kc

Sygn. akt V ACa 267/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 23 października 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku – Wydział V Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: SSA Włodzimierz Gawrylczyk
Sędziowie: SA Katarzyna Przybylska (spr.)
SA Zbigniew Koźma
Protokolant: sekretarz sądowy Joanna Makarewicz
po rozpoznaniu w dniu 16 października 2013 r. w Gdańsku na rozprawie
sprawy z powództwaM. Z.
przeciwkoA. Z.
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego wT.
z dnia 17 września 2012 r., sygn. akt I C 1770/08

I
zmienia zaskarżony wyrok:

1
w punkcie II (drugim) o tyle tylko, że zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 249.087,86 zł (dwieście czterdzieści dziewięć tysięcy osiemdziesiąt siedem złotych osiemdziesiąt sześć groszy) z ustawowymi odsetkami od dnia 17 września 2012 roku do dnia zapłaty,

2
w punkcie III (trzecim) w ten sposób, ze koszty zastępstwa procesowego między stronami wzajemnie znosi,

3
w punkcie IV (czwartym) w ten sposób, że nakazuje ściągnąć od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego wT.w miejsce kwoty 22.588 zł kwotę 10.128 zł (dziesięć tysięcy sto dwadzieścia osiem złotych),

II
oddala apelację w pozostałej części;

III
zasądza od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego wT.na rzecz Kancelarii Adwokackiej adwokataT. F.kwotę 5.400 zł (pięć tysięcy czterysta złotych) wraz z należnym podatkiem od towarów i usług tytułem nieuiszczonych kosztów zastępstwa procesowego pozwanego w postępowaniu apelacyjnym;

IV
nie obciąża pozwanego kosztami zastępstwa procesowego poniesionymi przez powoda w postępowaniu apelacyjnym.

Na oryginale właściwe podpisy

UZASADNIENIE
PowódM. Z.wniósł o zasądzenie od pozwanego małoletniegoA. Z.kwoty 525.000,-zł z tytułu zachowku po swoim ojcuA. Z. (1), zmarłym w dniu(...)r., który sporządził testament na rzecz pozwanego - swojego wnuka, z pominięciem powoda. W uzasadnieniu pozwu powód stwierdził, że dochodzona pozwem kwota odpowiada połowie wartości należnej mu masy spadkowej, obejmującej bliżej wymienione w pozwie składniki majątkowe.
PozwanyA. Z.działający przez matkęE. Z.wniósł o oddalenie powództwa. Przyznał, ze powód jest wprawdzie uprawniony do zachowku, ale nie udowodnił wysokości swojego roszczenia. Na pomniejszenie zachowku należnego powodowi wpływa okoliczność, że nie przekazał on pozwanemu składników majątku spadkowego oraz nie rozliczył się z zarządu majątkiem spadkowym, w tym z pobieranych pożytków z najmu.
Sąd Okręgowy wT.wyrokiem z dnia 22 czerwca 2004 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 203.279,24,-zł, oddalił powództwo w pozostałej części, zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu oraz obciążył Skarb Państwa nieuiszczonymi kosztami sądowymi.
Powyższy wyrok zaskarżył powód co do kwoty 204.060,02,-zł. Wyrokiem z dnia 2 lutego 2005 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku uchylił zaskarżony wyrok w punktach 2,3 i 4 oraz przekazał sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny wskazał, że obliczenie zachowku następuje na podstawie wartości spadku ustalonej według cen z daty orzekania o roszczenia z tego tytułu, wobec czego wadliwe było ustalenie przez Sąd Okręgowy wT.wartości własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego według cen z dnia(...)r. Ponadto Sąd II instancji stwierdził, że naruszony został w zaskarżonym wyrokuart. 995 k.c., regulujący zasady doliczania darowizny według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z daty ustalania zachowku. W konsekwencji polecił ustalić prawidłową wartość tej darowizny, rozliczyć ją zgodnie zart. 993 k.c.oraz ustalić obecną wartość ww. prawa do lokalu.
W toku ponownego rozpoznania sprawy powód rozszerzył żądanie z kwoty 525.000,-zł do kwoty 620.000,-zł i w konsekwencji – w związku z zasądzoną już prawomocnym wyrokiem z dnia 22 czerwca 2004 r. kwotą 203.279,24,-zł – domagał się zasądzenia na swoją rzecz od pozwanego dodatkowej kwoty 416.720,76,-zł. Pozwany uznał co do zasady żądanie powoda, ale nie zgodził się z jego wysokością.
Sąd Okręgowy wT.wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2006 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 416.720,76,-zł oraz kwotę 36.467,76,-zł tytułem zwrotu kosztów procesu, oddalił wniosek powoda o zasądzenie kosztów procesu w pozostałej części i nie obciążył pozwanego kosztami postępowania poniesionymi przez Skarb Państwa.
Powyższy wyrok zaskarżył pozwany, który zarzucił Sądowi pierwszej instancji nierozpoznanie istoty sprawy i domagał się uchylenia tego wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego. W uzasadnieniu apelacji przedstawiciel ustawowy małoletniego pozwanego stwierdził, że przy ustalaniu wysokości przedmiotowego zachowku nie powinno się uwzględniać darowizny dokonanej przez spadkodawcę na rzecz powoda kilkanaście lat temu. Ponadto wywodził, że należało ustalić wartość nakładów poczynionych przez powoda z pieniędzy przywłaszczonych kosztem pozwanego, ponieważ doprowadziły one do podwyższenia standardu lokali, a w konsekwencji zwiększenia wartości spadku ustalonej przez biegłą.
Powód wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie od pozwanego na jego rzecz kosztów procesu za drugą instancję.
Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2007 r. Sad Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację i zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.700,-zł z tytułu zwrotu kosztów postępowania odwoławczego. W uzasadnieniu wyroku Sad Apelacyjny stwierdził, że podstawowe znaczenie w nin. sprawie ma kwestia, według jakich zasad ustala się wartość spadku w celu obliczenia zachowku: według stanu z chwili otwarcia spadku, czy według stanu z chwili orzekania o zachowku. Uznając, iż kwestia ta nie została uregulowana w przepisachkodeksu cywilnegoani rozstrzygnięta w orzecznictwie, Sąd drugiej instancji przyjął, że zgodnie zart. 316 § 1 k.p.c.stan spadku w celu obliczenia zachowku podlega ustaleniu według stanu z chwili zamknięcia rozprawy. W związku z tym nie podzielił on stanowiska pozwanego, iż w tej sprawie należało rozliczyć strony z tytułu zarządu majątkiem spadkowym oraz z tytułu pożytków i innych przychodów z tego majątku.
Powyższy wyrok – w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej pozwanego – został uchylony przez Sad Najwyższy wyrokiem z dnia 14 marca 2008 r., z jednoczesnym przekazaniem sprawy Sadowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy stwierdził, że przy orzekaniu o zachowku wartość spadku należy ustalić według stanu z chwili otwarcia spadku przez ustalenie różnicy między wartością stanu czynnego spadku (aktywów) i wartością stanu biernego spadku (pasywów) według reguł określonych wart. 922 k.c., ponieważ zachowek jest w pewnym sensie zastępczą formą dziedziczenia, więc z natury rzeczy punktem odniesienia przy jego obliczaniu może być jedynie chwila otwarcia spadku.
Wyrokiem z dnia 24 czerwca 2008 r. Sad Apelacyjny w Gdańsku uchylił wyrok Sadu Okręgowego wT.z 31 sierpnia 2006 r. i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania, pozostawiając zarazem Sądowi pierwszej instancji rozstrzygniecie kosztach postępowania.
W piśmie procesowym z dnia 16 października 2008 r. powód wniósł o ustanowienie kuratora dla małoletniego pozwanego, który nie może być reprezentowany przez matkęE. M. (1).
Postanowieniem z dnia 6 listopada 2008 r. zwrócono się do Sadu Rejonowego wT.o wyznaczenie kuratora dla małoletniego pozwanegoA. Z.celem reprezentowania go w nin. sprawie. Sąd Rejonowy wT.postanowieniem z dnia 17 marca 2009 r. w sprawie o sygn. III RNsm(...)ustanowił kuratora w osobieB. B.dla mał.A. Z.celem reprezentowania go w nin. sprawie.
KuratorB. B.w imieniu mał.A. Z.podtrzymała wszystkie dotychczasowe twierdzenia, zarzuty i wnioski zawarte w poprzednich pismach zgłoszonych przez matkę mał. pozwanego -E. M. (2).
W piśmie procesowym z dnia 8 grudnia 2011 r. pozwany wniósł o pomniejszenie dochodzonego przez powoda zachowku o następujące potrącenia, a mianowicie o kwotę:
- 142.000,-zł z (zgłoszoną w piśmie z dnia 28 lipca 2010 r.),
- 258.085,60,-zł (pismo procesowe pozwanego z 13 stycznia 2011 r.),
- 73.406,-zł (oświadczenie kuratora mał. pozwanego z 14 listopada 2011 r.,
- 81.496,52,-zł (oświadczenie o potrąceniu z 8 grudnia 2011 r.),
- 32.000,-zł (oświadczenie o potrąceniu z 8 grudnia 2011 r.).
W piśmie procesowym z dnia 29 sierpnia 2012 r. powódM. Z.ostatecznie sprecyzował żądanie pozwu w ten sposób, że domagał się zasądzenia od pozwanego na jego rzecz kwoty 898.520,76,-zł wraz z ustawowymi odsetkami od tej kwoty od dnia wytoczenia powództwa do dnia zapłaty.
Ponadto powód oświadczył, że uznaje potrącenia następujący kwot:
A) kwoty 110.973,66,-zł należnej pozwanemu od powoda tytułem należności wynikającej z czynów zabronionych, stwierdzonej prawomocnym wyrokiem Sadu Okręgowego wT.z dnia 31 sierpnia 2006 r., sygn. akt IX Ka(...)(oświadczenie o potrąceniu przedstawiciela ustawowego pozwanego z 25 kwietnia 2007 r.),
B) kwoty 11.893,11,-zł należnej pozwanemu od powoda tytułem nakładów i pożytków oraz wyrównania udziałów w odniesieniu do nieruchomości położonej wT.przyul. (...), zasądzonej prawomocnym postanowieniem Sadu Rejonowego wT.w sprawie XI Ns(...)(oświadczenie o potrąceniu powoda z dnia 2 marca 2006 r.),
C) łącznej kwoty 313.716,75,-zł należnej pozwanemu od powoda tytułem dochodu z zarządu udziałem pozwanego we własności nieruchomości położonej wT.przyul. (...).
Sąd Okręgowy wT.wyrokiem z 17.09.2012 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 152.828,39 zł z ustawowymi odsetkami od 17 września 2012 r., oddalił powództwo w pozostałej części oraz orzekł o kosztach postępowania w sprawie.
Swoje stanowisko oparł na następujących ustaleniach.
SpadkodawcaA. Z. (1)zmarł(...)r. Pozostawił on testament, sporządzony w dniu 22 lipca 1998 r. przed notariuszem, w którym powołał do całości spadku swojego wnuka mał.A. Z.. Wykonawcą testamentu został ustanowionyM. Z.– syn spadkodawcy, a zarazem ojciec spadkobiercy testamentowegoA. Z..
PowódM. Z.jest jedynym dzieckiem spadkodawcy i w razie dziedziczenia ustawowego zostałby powołany do całego majątku pozostawionego przez spadkodawcę.
Postanowieniem z dnia 14 listopada 2000 r. w sprawie XI Ns(...)Sad Rejonowy wT.stwierdził, że spadek poA. Z. (1)na podstawie testamentu z dnia 22 lipca 1998 r. nabył w całości wnukA. Z..
W skład spadku po zmarłym w dniu(...)r.A. Z. (1)wchodzą:
a) własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego położonego przyul. (...)wT.o wartości 157.500,-zł,
b) udział wynoszący ½ we współwłasności nieruchomości położonej wT.przyul. (...)o wartości 2.011.000,-zł,
c) udział wynoszący 1/8 we współwłasności nieruchomości położonej wT.przyul. (...)o wartości 373.000,-zł. Wartość tych składników majątku spadkowego ustalono według stanu z chwili otwarcia spadku poA. Z. (1), zaś według aktualnych cen rynkowych.
Wartość darowizny uczynionej przez spadkodawcę na rzecz powoda według stanu z chwili dokonania darowizny, a według aktualnych cen rynkowych wynosi 337.900,-zł.
Po śmierci spadkodawcy powód jako wykonawca testamentuM. Z.zarządzał całym majątkiem spadkowym. W związku z tym, że nie rozliczał się z pozwanym i nie przekazywał jemu wszelkich pożytków i korzyści uzyskiwanych z majątku spadkowego toczyła się sprawa karna. Wyrokiem Sądu Okręgowego wT.z 31 sierpnia 2006 r. powód został zobowiązany do zapłaty na rzecz pozwanego kwoty 110.973,66,-zł tytułem rozliczenia korzyści przywłaszczonych przez niego kosztem pozwanego. Przedstawiciel ustawowy pismem z 25 kwietnia 2007 r. złożył oświadczenie o potrąceniu należności wynoszącej 172.973,66,-zł przysługującej pozwanemu wobec powoda z wierzytelnością przysługującą powodowi wobec pozwanego z tytułu zachowku. W skład kwoty 172.973,66,-zł wchodziły kwoty: 110.973,66,-zł (zasądzonej w sprawie karnej) i kwota 62.000,-zł z tytułu bezumownego korzystania przez powoda z lokalu mieszkalnego położonego w budynku przyul. (...). W późniejszym czasie przez kilka lat przedstawiciel ustawowy mał. pozwanego składał wielokrotnie oświadczenia o potrąceniu wzajemnych wierzytelności, domagając się kompensaty zachowku z przysługującymi pozwanemu wobec powoda roszczeniami z tytułu pożytków uzyskiwanych z majątku spadkowego oraz odszkodowania z tytułu bezumownego korzystania przez powoda z majątku spadkowego.
W związku ze zgłaszanymi oświadczeniami pozwanego o potrąceniu wierzytelności i żądaniem pozwanego rozliczenia przez powoda dochodów z majątku spadkowego, od listopada 2006 r. powód składał pozwanemu comiesięcznie zestawienia przychodów, nakładów i innych kosztów utrzymania nieruchomości przyul. (...)oraz dochodów uzyskiwanych z tej nieruchomości. W oświadczeniach składanych przedstawicielowi mał. pozwanego powód wskazywał, jaką kwotę dochodów uzyskiwał w danym miesiącu, dzielił ją na połowę i wskazywał, ze połowę dochodu z danego miesiąca potrąca ze swoim roszczeniem z tytułu zachowku. Zgodnie z niektórymi oświadczeniami. z nieruchomości powód nie uzyskiwał żadnych dochodów w danym miesiącu, albowiem nakłady i koszty utrzymania nieruchomości odpowiadały wysokości uzyskanych przychodów. Łącznie powód złożył oświadczenia o potrąceniu należności 313.716,75,-zł.
Powód złożył również oświadczenie o potrąceniu z przysługującym jemu wobec pozwanego zachowku kwoty 11.893,11,-zł należnej pozwanemu od powoda tytułem nakładów i pożytków oraz wyrównania udziałów w odniesieniu do nieruchomości położonej wT.przyul. (...), zasądzonej prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego wT.w sprawie XI Ns(...)
Odmówił natomiast potrącania następujących wierzytelności zgłoszonych przez przedstawiciela ustawowego mał. pozwanego, a przysługujących pozwanemu z tytułu:
- połowy dochodów uzyskiwanych z nieruchomości przyul. (...)wT.w kwocie 313.716,75,-zł.
- odszkodowania za bezumowne korzystanie przez powoda z lokalu przyul. (...)wT.w łącznej wysokości 120.120,-zł (88.800 za okres od do czerwca 2004 r. i 31.320,-zł za okres od lipca 2010 r. do czerwca 2012 r.),
- odszkodowania za bezumowne korzystanie przez powoda z lokalu przyul. (...)w łącznej wysokości 78.551,40,-zł.
Powód do tej pory nie wydał pozwanemu majątku spadkowego i nadal nim zarządza. Do czerwca 2011 r. mieszkał w lokalu przyul. (...). Pomimo wyprowadzenia się z tego lokalu nadal nie wydał go pozwanemu.
Stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił w zasadzie w sposób bezsporny na podstawie dokumentów zaoferowanych przez strony, zeznań świadków. przesłuchania strony pozwanej oraz opinii biegłejB. K.. Jeśli chodzi o dowody z dokumentów, zeznań świadków i przesłuchania strony procesowej, to Sąd dał im w pełni wiarę. Miały one jednak niewielkie znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Podstawowe znaczenie miała natomiast opinia biegłejB. K..
W ocenie Sądu I instancji istota sporu w nin. sprawie nie dotykała w zasadzie kwestii wartości majątku spadkowego wchodzącego w skład spadku poA. Z. (1)i darowizny dokonanej przez spadkodawcę na rzecz powoda w 1993 r. W tym zakresie opinia biegłej nie była kwestionowana przez obie strony procesu. Spór dotyczył natomiast tego, czy i na ile roszczenie z tytułu zachowku powinno być pomniejszone o zgłoszone przez pozwanego do kompensaty wierzytelności wzajemne.
Sąd Okręgowy ustalił czynną wartość spadku na podstawie wartości spadku ustalonej według cen z daty orzekania o roszczeniach z tego tytułu. Przyjął, że w skład spadku poA. Z. (1)wchodzą:
a) własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego położonego przyul. (...)wT.o wartości 157.500,-zł,
b) udział wynoszący ½ we współwłasności nieruchomości położonej wT.przyul. (...)o wartości 2.011.000,-zł,,
c) udział wynoszący 1/8 we współwłasności nieruchomości położonej wT.przyul. (...)o wartości 373.000,-zł.
Do wartości czystego spadku (tj. kwoty 2.541.500,-zł) doliczył wartość darowizny dokonanej przez spadkodawcę na rzecz powoda zgodnie z zasadami przewidzianymi wart. 994-996 k.c.Doliczeniu podlega kwota 337.900,-zł.
Po zsumowaniu wymienionych - kwot otrzymał kwotę 2.879.400,-zł i od tej kwoty liczył należny powodowi od pozwanego zachowek.
Powodowi jako zstępnemu spadkodawcy przysługuje na mocyart. 991 k.c.połowa wartości jego udziału spadku, tj. 1/2 część. W rezultacie zachowek, jakiego może dochodzić powód od pozwanego wynosi 1.439.700,-zł.
Zgodnie zart. 996 k.c.darowiznę dokonaną przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek. Z tego powodu od kwoty 1.439.700,-zł należało odjąć wartość darowizny, tj. 337.900,-zł. co dało kwotę 1.101.800,-zł.
Prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego wT.z 22 czerwca 2004 r. zasądzono już na rzecz powoda od pozwanego kwotę 203.279,24,-zł, wobec tego może on domagać się od pozwanego kwoty 898.520,76,-zł.
Rozstrzygając o podniesionym przez pozwanego zarzucie potrącenia, Sąd Okręgowy dokonał rozważań co do jego dopuszczalności oraz zasadności. Sąd Okręgowy przyjął, że uwzględnieniu zarzutu potrącenia wierzytelności objętej wyrokiem karnym, wydanym przeciwko powodowi w związku z wyrządzeniem przez niego szkody w stosunku do pozwanego nie stoi na przeszkodzieart. 505 pkt. 3 kc, który włącza dopuszczalność potrącenia wierzytelności wynikającej z czynów niedozwolonych. W tej kwestii Sąd Okręgowy zastosował się do wytycznych Sądu Apelacyjnego, który podzielił stanowisko wyrażone w doktrynie i orzecznictwie, że zakaz ten nie dotyczy potrącenia dokonywanego przez osobę, która jest wierzycielem z tytułu czynu niedozwolonego.
Powód nie kwestionował dopuszczalności potrącenia wierzytelności z tytułu z zachowku z wierzytelnościami przysługującemu pozwanemu w kwotach:
- 110.973,66,-zł (stwierdzonej wyrokiem karnym),
- 11.893,11,-zł (stwierdzonej postanowieniem SR wT.w sprawie XI Ns(...)),
- 313.716,75,-zł (z tytułu połowy dochodów uzyskiwanych przez powoda z zarządu udziałem pozwanego we własności nieruchomości położonej wT.przyul. (...)) z tym iż pozwany nie wykazał, że suma potrącanych przez powoda kwot w złożonych do Sądu oświadczeniach wynosi 339.582,12,-zł (tak w piśmie pozwanego z 4 września 2012 r. w zw. z pismem z 8 grudnia 2011 r.), a nie, jak twierdzi powód 313.716,75,-zł.
Sąd Okręgowy uznając za dopuszczalną kompensatę zachowku z ww. kwotami otrzymał kwotę 665.216,54,-zł.
Sąd Okręgowy rozstrzygając o spornych między stronami potrąceń wierzytelności uwzględnił wierzytelności z trzech źródeł.
Po pierwsze przedmiotem sporu między stronami było to, czy powód ma obowiązek przekazywać pozwanemu wszelkie dochody uzyskiwane z nieruchomości przyul. (...), czy tylko ich połowę. Powód uzasadniał swoją decyzję tym, że pozwany jest jedynie współwłaścicielem nieruchomości przyul. (...)w ½ części. Drugim współwłaścicielem jestE. K. (1), nieznany z miejsca pobytu. Powód wskazał też, że posiada samoistnie udziałE. K. (1)w nieruchomości i dlatego jest uprawniony do korzystania z pożytków i innych korzyści z tej nieruchomości.
W ocenie Sądu Okręgowego stanowisko powoda jest bezzasadne. Zgodzić się należy z pozwanym, że to on jako współwłaściciel nieruchomości i nabywca posiadania samoistnego nieruchomości przyul. (...)wykonywanego przezA. Z. (1)w zakresie udziałuE. K.jest wyłącznie uprawniony do uzyskiwania wszelkich dochodów z przedmiotowej nieruchomości. Podobnie należy uznać za uzasadnione żądanie pozwanego w zakresie dochodzenia od powoda odszkodowania za bezumowne korzystanie przez niego z majątku spadkowego poA. Z. (1), a mianowicie z lokalu mieszkalnego przyul. (...)i mieszkania przyul. (...). Poza sporem jest, że to powód – bez zgody pozwanego jako spadkobiercy(...)– rozdysponował spadkiem poA. Z. (1), pozbawiając pozwanego wymiernych korzyści w postaci pożytków cywilnych osiąganych z tych składników majątkowych. Motywy, jakimi kierował się przy tym powód (jeśli chodzi o mieszkanie przyul. (...)- konieczność zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych matki) nie mają tu znaczenia, skoro zachowanie powoda nie było uprawnione w świetle zasady, że wykonawca testamentu nie może samodzielnie dysponować majątkiem spadkowym z pokrzywdzeniem spadkobiercy).
W rezultacie w ocenie Sądu Okręgowego pozwanemu przysługują wobec powoda podlegające potrąceniu kolejne należności w kwotach:
- 313.716,75,-zł (druga połowa dochodów uzyskiwanych z nieruchomości położonej wT.przyul. (...)),
- 78.551,40,-zł (z tytułu odszkodowania za bezumowne korzystanie z mieszkania przyul. (...)),
- 120.120,-zł (z tytułu odszkodowania za bezumowne korzystanie z lokalu przyul. (...)).
Kwota 120.120,-zł stanowi sumę kwot 88.800 i 31.320, wynikającą z opinii biegłejB. K.. Okoliczność, że należne odszkodowanie z tego tytułu w kwocie przekraczającej ww. kwotę, zgłoszone przez przedstawiciela ustawowego mał. pozwanego Sąd I instancji uznał za nieudowodnione.
W rezultacie przyjął, że roszczenie powoda względem pozwanego z tytułu zachowku po dokonaniu wzajemnej kompensaty ww. należności wynosi 152.828,39,-zł. (665.216,54 – 313.716,75 + 120,120 + 78.551,40).
W pozostałej części powództwo podlegało oddaleniu. Jako podstawę swego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazałart. 991i następnekcoraz 498 i następnekc.
W ocenie Sądu Okręgowego zarzut nadużycia prawa zgłoszony przez pozwanego nie zasługiwał na uwzględnienie. Wprawdzie w utrwalonym orzecznictwie SN zarzut taki uznano za dopuszczalny w sprawie o zachowek, to w ocenie Sądu I instancji okoliczności nin. sprawy nie przemawiają za jego uwzględnieniem. Sam fakt dochodzenia zachowku przez ojca od mał. syna nie usprawiedliwia zastosowania instytucji przewidzianej wart. 5 k.c.Powód od długiego już czasu (tj. od 2006 r.) rozlicza się z mał. synem odnośnie dochodów uzyskiwanych z majątku spadkowego. Jego rozliczenia co do zasady nie są kwestionowane przez pozwanego. Spadkodawca(...)postanowił, że wykonawcą jego testamentu będzie M.Z.. Założył zatem, że będzie on właściwie zarządzał majątkiem spadkowym. W ocenie Sądu I instancji twierdzenie, że powód celowo wyrządził szkodę w majątku pozwanego nie znajduje potwierdzenia. Pozwany na skutek dziedziczenia nabył majątek, który z pewnością mógł zaspokoić zachowek przysługujący powodowi, zwłaszcza w jego wysokości dochodzonej pierwotnie. Okoliczność, że powód nie przekazywał pozwanemu wszystkich dochodów z nieruchomości przyul. (...)nie może być wystarczającą przyczyną zastosowaniaart. 5 k.c.Zachowanie takie można bowiem usprawiedliwić tym, że pozwany do tej pory nie nabył udziału we współwłasności nieruchomości, przypadającegoE. K.. Fakt posiadania tego udziału przez pozwanego wynika jedynie z tego, że wykonawca testamentu działając na jego rzecz zarządza cała nieruchomością przyul. (...).
Sąd Okręgowy uznał żądanie zasądzenia odsetek ustawowych od dnia wytoczenia powództwa o zachowek zgłoszone przez powoda za nieuzasadnione. Podzielił
pogląd, zgodnie z którym roszczenie o zachowek staje się wymagalne z chwilą określenia jego wysokości przez sąd według cen z daty orzekania o nim i dopiero z tą datą staje się możliwe naliczanie odsetek za opóźnienie. Nie sposób bowiem zaakceptować poglądu, zgodnie z którym na zobowiązanym do zachowku spoczywa obowiązek zapłaty świadczenia na rzecz uprawnionego w wysokości wyliczonej według cen aktualnych na chwilę inną aniżeli data wyrokowania (np. otwarcia spadku czy doręczenia jemu wezwania do zapłaty zachowku) wraz z odsetkami ustawowymi naliczanymi od tej daty.
W ocenie Sądu Okręgowego ustalenie cen na chwilę wyrokowania jako jedynie miarodajnych dla określenia wysokości należnego uprawnionemu zachowku przesądza kwestię niedopuszczalności naliczania odsetek za opóźnienie w zapłacie zachowku za okres poprzedzający wyrokowanie.
Sąd Okręgowy podkreślił, że także okoliczności przedmiotowej sprawy przemawiają za oddaleniem powództwa w zakresie zasądzenia odsetek ustawowych od należności głównej za okres od chwili zgłoszenia tego żądania do chwili wyrokowania. Nie sposób pominąć, że długotrwałość nin. postępowania spowodowała, że aktualna wartość rynkowa składników majątku spadkowego znacznie odbiega od wartości z chwili wniesienia pozwu. Nie przypadkiem powód w istotny sposób rozszerzał żądanie pozwu, z kwoty pierwotnej 525.000,zł do kwoty w sumie ponad 1.100.000,-zł.
Koszty procesu Sąd Okręgowy rozdzielił pomiędzy strony mając na uwadze wynik procesu.
Apelację od powyższego orzeczenia złożył powód, zaskarżając wyrok w zakresie: punktu II, co do oddalenia powództwa w kwocie 512 388,15 zł wraz z odsetkami ustawowymi od kwoty 665 216,54 od dnia doręczenia pozwanemu odpisu pozwu do dnia zapłaty, punktu III, punktu IV.
I. Skarżonemu orzeczeniu zarzucił:
1. sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego wskutek naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a mianowicie naruszenieart. 233 § 1 kpc, przez dokonanie oceny dowodów w sposób:
- sprzeczny z zasadami doświadczenia życiowego i nielogiczny, poprzez uznanie, że motywacja powoda w zakresie nieczerpania dodatkowych dochodów z nieruchomości położonej przyul. (...)wT.nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, podczas gdy motywacja powoda pozwala na uzasadnienie odmowy pobierania przedmiotowych dochodów z uwagi na sprzeczność takiego działania z zasadami współżycia społecznego.
- sprzeczny z punktu widzenia zasad logicznego rozumowania, poprzez uznanie, że podmiotem z którym powinien rozliczyć się z zarządu faktyczny zarządca całej nieruchomości, którym jest powód, jest wyłącznie współwłaściciel nieruchomościA. Z., nie zaś obaj współwłaściciele w udziale po ½ tj. pozaA. Z.takżeE. K. (1).
2. naruszenie prawa materialnego:
-art. 207 k.c.poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej współwłaściciela nieznanego z miejsca pobytu, przypadające mu zgodnie z wielkością jego udziału, mogą powiększać pożytki i przychody drugiego współwłaściciela, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie ww. przepisu i uznanie, że powódM. Z.sprawujący faktyczny zarząd nieruchomością położoną wT.przyul. (...)(zarządzający ½ nieruchomości na rzecz pozwanego, jako wykonawca testamentu poA. Z. (1)natomiast ½ jako posiadacz samoistny w złej wierze na własną rzecz) powinien przekazać cały uzyskany dochód z nieruchomości wyłącznie pozwanemu, z pominięciem drugiego współwłaścicielaE. K. (1), w związku z czym Sąd błędnie uznał za zasadne potrącenie kwoty 313 716,75 zł, tytułem drugiej połowy dochodów uzyskiwanych z przedmiotowej nieruchomości oraz błędnie uznał zasadność potrącenia całej należności (a nie jak powinien z uwzględnieniem udziału w wysokości ½) z tytułu bezumownego korzystania zlokalu nr (...)przy(...)7 z zachowku,
-art. 5 k.c.poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji brak zastosowania w sytuacji, gdy wyłącznym powodem braku uzyskania przez powoda dochodów z czynszu najmu lokalu przyul. (...)wT.było zamieszkiwanie w przedmiotowym lokalu przez członka rodziny, osobę starszą, schorowana o niskich dochodach; nie bez znaczenia jest ponadto wola testatora, który uzgodnił zJ. Z., że będzie ona zamieszkiwała przedmiotowy lokal do końca życia, brak zastosowania przedmiotowego przepisu i uznanie potrącenia kwoty 78.551,40 zł z tytułu bezumownego korzystania z mieszkania przyul. (...)wT.przezJ. Z.stoi w sprzeczności z zasadami godziwego postępowania,
-art. 455w zw. zart. 481 § 1 k.c.iart. 359 § 1 k.c.poprzez ich błędną wykładnie i brak zastosowania, czego przejawem było zasądzenie odsetek ustawowych od należnej powodowi kwoty zachowku od dnia wyroku ustalającego wysokość tego zachowku tj. od dnia 17 września 2012 r., podczas gdy odsetki za czas opóźnienia w spełnieniu świadczenia pieniężnego, jakim jest zachowek, biegną od daty wezwania dłużnika do zapłaty; takim wezwaniem jest doręczenie zobowiązanemu przedsądowego wezwania do zapłaty lub doręczenie pozwanemu odpisu pozwu,
II. Powołał nowy fakt, uzasadniający współwłasność nieruchomości położonej wT.przyul. (...)w udziale ½ na rzeczA. Z.i w udziale ½ na rzeczE. K. (1).
W związku z powyższym, wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentu, postanowienia Sądu Okręgowego wT., Wydział VIII Cywilny Odwoławczy w sprawie o zasiedzenie udziałuE. K. (1)we własności nieruchomości położonej wT.przyul. (...)(sygn. akt: VIII(...)), które zostało wydane po wydaniu orzeczenia w przedmiotowej sprawie.
III. Wskazując na powyższą podstawę apelacji wniósł o:
1.Zmianę wyroku i uwzględnienie powództwa łącznie w zakresie kwoty 665 216,54 wraz z odsetkami ustawowymi od tej kwoty od dnia doręczenia pozwanemu odpisu pozwu do dnia zapłaty oraz zasądzenie na rzecz powoda kosztów procesu za wszystkie instancje według norm przepisanych,
2. Zasądzenie na rzecz powoda kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych.
Ewentualnie
o uchylenie skarżonego orzeczenia w skarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego – w związku z zarzutami procesowymi, na wypadek uznania przez Sąd, że zachodzi potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości lub znacznej części.
Pozwany w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:
Apelacja zasługuje częściowo na uwzględnienie.
W ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych na podstawie dowodów zebranych w sprawie, a oceny ich dokonał bez przekroczenia granic przewidzianych wart. 233 § 1 kpc.
W konsekwencji Sąd Apelacyjny w pełni podziela ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd I instancji i przyjmuje je za własne. Nie w pełni podziela jednak konsekwencje prawne wywiedzione na ich podstawie przez Sąd Okręgowy co czyni apelację powoda częściowo uzasadnioną.
Dodatkowo Sąd Apelacyjny ustalił w toku postępowania apelacyjnego, iż przed Sądem Rejonowym wT.pod sygn. akt XI Ns(...)toczyło się postępowanie z wnioskuL. Z.z udziałemE. K. (1),A. Z.iM. Z.o zasiedzenie.
Przedmiotem postępowania był udział wynoszący ½ we własności nieruchomości położonej wT.pryzul. (...), którego własność w drodze spadkobrania po matceJ. K.nabył w całości jej synE. K. (1). Wniosek został oddalony postanowieniem Sądu Rejonowego wT.z dnia 22.03.2012 r., a następnie Sąd Okręgowy wT.w sprawie sygn. akt VIII Ca(...)postanowieniem z 26 września 2012 r. oddalił apelację wnioskodawcy. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcie skargi kasacyjnej (postanowienie SO wT.wraz z uzasadnieniem k-1266-1271, uzasadnienie postanowienia SR wT.k-1272-1279). Z uzasadnienia postanowień zarówno Sądu Rejonowego jak i Sądu Okręgowego wynika, żeE. K. (1)brał udział w postępowaniu, był reprezentowany przez pełnomocnika, przesłuchiwany w charakterze strony, działał aktywnie w postępowaniu składając przez swojego pełnomocnika pisma procesowe. Z motywów rozstrzygnięcia Sądów obu instancji wynika, żeE. K. (1)jest współwłaścicielem w ½ nieruchomości przyul. (...), natomiastA. Z. (1)– spadkodawca w niniejszej sprawie – nigdy nie był samodzielnym posiadaczem tego udziału. Poprzednik prawnyA. A.Z.traktowałE. K. (1)oraz jego poprzedniczkę prawną – matkęJ. K.jak współwłaścicieli nieruchomości. Sam występował jedynie jako administrator całej nieruchomości i nią zarządzał.
W 1985 r.E. K. (1)na stałe zamieszkujący za granicą podczas swojego pobytu w Polsce był oprowadzany przezA. Z. (1)m.in. po nieruchomości przyul. (...)i traktowany jako współwłaściciel kamienicy (uzasadnienie Sądu Rejonowego wT.k- 1274-1274v)
Orzeczenie Sądów I i II instancji rozstrzygające na niekorzyść zarównoM. Z.jak iA. Z.wniosek o zasiedzenie udziałuE. K. (1)przesądziły, żeA. Z. (1)nie był samoistnym posiadaczem co do udziałuJ. K.i jej następców prawnych. W rezultacie nie można zgodzić się ze stanowiskiem Sądu I instancji, że pozwany jako jedyny spadkobierca swojego dziadka przejął po nim nie tylko udział we współwłasności, ale także samoistne posiadanie drugiej połowy. Trafnie skarżący zwrócił uwagę, że zgodnie z treściąart. 207 kcpożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom w stosunku do wielkości udziałów. Oznacza to, że pożytki cywilne z nieruchomości przyul.(...)przypadają w połowieA. Z.– spadkobiercy testamentowemuA. Z. (1)i w połowieE. K. (1). W konsekwencjiM. Z.jako zarządca nieruchomością powinien rozliczyć się z pozwanym jedynie z ½ dochodów uzyskanych z zarządu całą nieruchomością to jest z kwoty 313.716,75 zł. Zasadnym jest zatem jedynie dokonanie przez powoda potrąceń z zachowku powyższej kwoty.
Z tych samych przyczyn należy przyjąć, iż Sąd I instancji nieprawidłowo potrącił z zachowku całą należność z tytułu bezumownego korzystania zlokalu nr (...)przyul. (...). Lokal ten nie został wyodrębniony, nie stanowi samodzielnej nieruchomości, wchodzi w skład nieruchomości budynkowej, w której pozwany ma udział wynoszący 1/2.
Nie ma zatem uzasadnienia aby przekazać na rzeczA. Z.całą należność odpowiadającą czynszowi najmulokalu nr (...), a jedynie w ocenie Sądu Apelacyjnego potrąceniu z zachowku powinna ulec jej połowa tj. kwota 60.060 zł.
Mając powyższe na uwadze zarzut apelacji naruszeniaart. 207 kcnależy uznać za trafny.
Nie można się natomiast zgodzić z twierdzeniem, że powód nie powinien w ogóle rozliczyć się z pozwanym z tytułu korzystania z lokalu mieszkalnego uznając, że posiadane i 1/2 lokalu stanowi wynagrodzenie z racji sprawowania funkcji wykonawcy testamentu.
Powód nie złożył rozliczenia z tego tytułu, a zatem przyjąć należy, że żądanie wynagrodzenia podniesione zostało na użytek apelacji. Ponadto powód do dnia wydania wyroku przez Sąd I instancji nie wydał lokalu mieszkalnego pozwanemu zatem zasadne jest obciążenie go wynagrodzeniem na rzeczA. Z.z tytułu bezumownego korzystania.
Zasadnym jest również w ocenie Sądu Apelacyjnego zarzut niezasadnego potrącenia z należnego powodowi zachowku kwoty 78.551,40 aczkolwiek z innych przyczyn niż wskazana w apelacji.
Z akt sprawy wynika, że wlokalu nr (...)przyul. (...)wchodzącym w skład spadku poA. Z. (1)zamieszkuje jego była żonaJ. Z.. Z oświadczenia powoda wynika, że korzysta ona nieodpłatnie z mieszkania na skutek porozumienia ze zmarłymA. Z. (1), który zezwolił na to już po rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód. Obecnie to powodowi jako właścicielowi nieruchomości przysługują ewentualne roszczenia wynikające z ochrony własności, które może samodzielnie realizować wobecJ. Z..
Wobec częściowej zasadności zarzutów apelacji powoda ostateczna kwota należnego powodowi zachowku ulega podwyższeniu. Dodatkowo podnieść należy, że Sąd Okręgowy wyliczając kwotę należnegoM. Z.zachowku w ocenie Sądu Okręgowego popełnił błąd rachunkowy wobec powyższego należało dokonać następujących wyliczeń:
W skład spadku poA. Z. (1)wchodzą :
a) własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego położonego przyul. (...)wT.o wartości 157.500,-zł,
b) udział wynoszący ½ we współwłasności nieruchomości położonej wT.przyul. (...)o wartości 2.011.000,-zł,,
c) udział wynoszący 1/8 we współwłasności nieruchomości położonej wT.przyul. (...)o wartości 373.000,-zł.
Daje to kwotę czystego spadku 2.541.500 zł, do której należało doliczyć zgodnie z zasadami przewidzianymi wart. 994-996 k.c.darowiznę w kwocie 337.900 zł, po zsumowaniu dało to kwotę 2.541.500 + 337.900 = 2.879.400 zł. Powodowi jako jedynemu spadkobiercy ustawowemu zgodnie zart. 991 kcprzysługuje połowa udziału w spadku tj. kwota 1.439.700 zł ((...):2=(...)). Od powyższej kwoty należało odjąć darowiznę dokonaną na rzecz uprawnionego do zachowku tj. 337.900 zł. Po jej odliczeniu zachowek powinien wynieść kwotę 1.101.800 zł (1.439.700 – 337.900 = 1.101.800 zł)
Prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego wT.z 22.06.04 r. zasądzono już na rzecz powoda kwotę 203.279,24 zł. Po odjęciu tej kwoty od kwoty 1.101.800 pozostała tytułem należnego zachowku kwota 898.520 zł (1.101.800 – 203.279 = 898.520).
Powód nie kwestionował dopuszczalności potrącenia wierzytelności z tytułu z zachowku z wierzytelnościami przysługującemu pozwanemu w kwotach:
- 110.973,66 zł (stwierdzonej wyrokiem karnym),
- 11.893,11 zł (stwierdzonej postanowieniem SR wT.w sprawie XI Ns(...)),
- 313.716,75 zł (z tytułu połowy dochodów uzyskiwanych przez powoda z zarządu udziałem pozwanego we własności nieruchomości położonej wT.przyul. (...). Wykazując dopuszczalną kompensatę zachowku z w/w kwotami otrzymujemy kwotę 461.937,25 zł (898.520 – (110.973,66 + 11.893,11 + 313,716,75) = 461.937,25).
W ocenie Sądu Apelacyjnego zasadna jest kompensata ½ wynagrodzenia jakie pozwany mógłby otrzymać za bezumowne korzystanie zlokalu nr (...)przyul. (...)tj. kwoty(...)i po jej potrąceniu należny powodowi zachowek wynosi kwotę 401.913,25 zł (461.973,25 –(...),25 = 401 913,25). Sąd Okręgowy zasądził na rzecz powoda kwotę 152.825,39 zł zatem należało dodatkowo zasądzić na rzecz powoda kwotę 249.087,86 zł (401.913,25 – 152,825,39 = 249.087,86) o czym na mocyart. 386 § 1 kpcorzeczono w pkt. II wyroku.
Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu naruszeniaart. 455w zw. zart. 481 § 1 kciart. 359 § 1 kcprzez błędną wykładnię i niezastosowanie tj. zasądzenie odsetek ustawowych od należnej kwoty zachowku od dnia wyrokowania, a nie od dnia wezwania do zapłaty. Sąd Apelacyjny w pełni podziela stanowisko Sądu Okręgowego, iż roszczenie o zachowek staje się wymagalne w chwili określenia jego wysokości przez Sąd według cen z daty orzekania o nim i dopiero z tą datą staje się możliwe naliczanie odsetek za opóźnienie. Jest to pogląd powszechnie utrwalony w orzecznictwie i doktrynie. Słusznie zważył Sąd Okręgowy, że nie do zaakceptowania jest obowiązek zapłaty świadczenia na rzecz uprawnionego w wysokości wyliczonej według cen aktualnych z chwilą inną niż data wyrokowania, a zatem odsetki ustawowe powinny być liczone od tej daty.
Przyjęcie cen na chwilę wyrokowania dla określenia wysokości należnego uprawnionemu świadczenia przesądza kwestię niedopuszczalności naliczenia odsetek za opóźnienie w zapłacie za okres poprzedzający wyrokowanie.
Mając powyższe na uwadze w tej części apelację należało na mocyart. 385 kpcoddalić jako nieuzasadnioną.
Koszty postępowania rozliczono mając na uwadze ostateczny wynik procesu 98kpc. Nadmienić należy, że zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony, która z tego zwolnienia korzysta w trakcie trwania procesu od obowiązku ich poniesienia po zakończeniu postępowania.