Sąd Okręgowy w Lublinie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 55/11
Data wyroku: 2013-11-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE
Sędziowie: Sędzia Sądu Okręgowego Mariusz Tchórzewski
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 k.c.

Sygn. aktI C 55/11

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 listopada 2013 r.
Sąd Okręgowy w Lublinie I Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: Sędzia Sądu Okręgowego Mariusz Tchórzewski
Protokolant: Katarzyna Radek
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 listopada 2013 r. wL.
sprawy z powództwaS. J.,A. P.
przeciwkoR.J.
o zapłatę zachowków w kwotach po 125.000,- zł z odsetkami ustawowymi od dnia 21 stycznia 2011 r.

I
uchyla w całości wyrok zaoczny Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 18 marca 2011 r.;

II
zasądza od pozwanegoR.J.na rzecz powodówS. J.,A. P.kwoty po 51.211,37 (pięćdziesiąt jeden tysięcy dwieście jedenaście 37/100) zł z ustawowymi odsetkami od dnia 19 lipca 2011 r.;

III
umarza postępowanie w zakresie kwot należności głównych po 73.788,63 (siedemdziesiąt trzy tysiące siedemset osiemdziesiąt osiem 63/100) zł oraz odsetek ustawowych od tych kwot liczonych od dnia 21.01.2011 r.;

IV
oddala powództwo w pozostałym zakresie;

V
znosi wzajemnie koszty procesu pomiędzy stronami;

VI
kosztami postępowania, od ponoszenia, których strony były tymczasowo zwolnione obciąża Skarb Państwa;

VII
wyrokowi nadaje rygor natychmiastowej wykonalności w zakresie kwot należności głównych zasądzonych w punkcie II.

I C 55/11 Uzasadnienie

W pozwie z dnia 21.01.2011 roku (data wpływu do Sądu)S. J.iA. P.wnieśli o zasądzenie od pozwanegoR.J.kwot po 125.000,00 zł tytułem zachowków po zmarłej babce powodów i matce pozwanego –Z. J., wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu.
W uzasadnieniu wskazali, żeZ. J.zmarła w dniu 2.05.2010 roku wL., w chwili zgonu nie pozostawała w związku małżeńskim. Spadkobiercą testamentowym po zmarłej jest jej syn –R.J., córkaE. J.została wydziedziczona, a jej jedynymi dziećmi są powodowie.
Jedyny majątek spadkodawczyni stanowiła nieruchomość gruntowa wL., zabudowana budynkiem mieszkalnym, którą spadkodawczyni darowała pozwanemu (spadkobiercy testamentowemu) umową z dnia 22.03.2010 r. Wartość przedmiotowej nieruchomości, stanowiącej jedyny substrat zachowku, powodowie określili na kwotę 1.000.000,- zł, co uzasadniało wysokość zachowków dochodzonych w sprawie.
W sprzeciwie od wydanego w sprawie wyroku zaocznego (k.114-118) pozwany uznał zasadność powództwa i wskazał, że według niego wartość substratu zachowku wynosi 400.000,- zł, uzasadniając zachowki należne powodom na kwoty maksymalnie po 25.000,- zł. Mimo takiego formalnego uznania powództwa, do dnia wyrokowania pozwany nie uiścił kwot wskazanych, ani nie wpłacił ich do depozytu sądowego (fakt przyznany przez pełnomocnika strony na rozprawie w dniu 14.11.2013 r. (k.384)).

Sąd Okręgowy ustalił następujący, bezsporny stan faktyczny i zważył, co następuje.
Z. J.była wyłączną właścicielką nieruchomości położonej wL.przyul. (...), o pow. 0,3298 ha, zabudowanej domem mieszkalnym i budynkiem gospodarczym, objętejksięgą wieczystą (...)prowadzoną przez Sąd Rejonowy Lublin-Zachód w Lublinie. Umową z dnia 22.03.2010 r. darowała przedmiotową nieruchomość synowiR.J.. Zmarła w dniu 2.05.2010 r. i postanowieniem z dnia 29.11.2010 r. Sąd Rejonowy w Lublinie, w sprawie I Ns 1015/10 stwierdził nabycie spadku po niej przez synaR.J., w oparciu o testament sporządzony w dniu 7.08.2003 r., mocą którego spadkodawczyni wydziedziczyła córkęE. J.. Jedynymi zstępnymi wydziedziczonej sąS. J.iA. P.(okoliczności bezsporne między stronami, wynikające także z kopii dokumentów urzędowych, których prawdziwości i zgodności nikt nie kwestionował: postanowienia k.239,(...)k.10, 236, 237, 238, umowy darowizny k.11-12, odpisu księgi wieczystej k.13-14). Pomiędzy stronami nie było sporu co do tego, że przedmiotowa zabudowana nieruchomość stanowiła jedyny substrat zachowków należnych wnukom spadkodawczyni – dzieciom wydziedziczonej córki, ani wysokość tych zachowków, równa po 1/8 wartości substratu (art. 991 § 2 k.c.w zw. zart. 993 i 995 k.c.orazart. 991 § 1 k.c.w zw. zart. 1011 k.c.iart. 931 § 1 k.c.).
Spór w niniejszym procesie tyczył wyłącznie wartości przedmiotu darowizny z dnia 22.03.2010 r., wyliczonej zgodnie z dyspozycjąart.995 k.c.i tylko tej okoliczności poświęcona została aktywność stron w postępowaniu dowodowym w niniejszym procesie (po ostatecznym rozstrzygnięciu formalnej dopuszczalności sprzeciwu pozwanego od wyroku zaocznego wydanego w niniejszej sprawie w dniu 18.03.2011 r. (k.66)).
W konsekwencji, na wniosek powodów Sąd dopuścił dowód z opinii pisemnych biegłego sądowego z zakresu szacunku nieruchomościT. R. (1)(k.303-327 i 359-360) oraz na wniosek z dnia 27.05.2013 r. (k.366) zlecił biegłemu sporządzenie opinii ustnej na rozprawie, w dniu 14.11.2013 r. (k.372).
Przed zakończeniem opisanego postępowania dowodowego, na rozprawie w dniu 14.11.2013 r. (protokół k.383-385) pełnomocnicy stron wnieśli o zaniechanie dalszego przeprowadzania dowodów, w tym opinii uzupełniającej biegłegoT. R., a to wobec faktu, że pełnomocnik powodów cofnął w imieniu każdego z nich powództwa ponad kwoty należności głównych 51.211,37 zł oraz w zakresie roszczeń o odsetki ustawowe, od cofniętych należności głównych w całości, od popieranych należności głównych za okres do 4.03.2011 r., zrzekł się roszczenia od cofniętej części powództwa. Pełnomocnik pozwanego złożył z kolei oświadczenie, że w imieniu strony uznaje powództwa w zakresie należności głównych wskazanych w oświadczeniu pełnomocnika pozwanych, wniósł natomiast o oddalenie powództw o odsetki ustawowe w całości podnosząc, że pozwany deklarował powodom zapłatę kwot po 50.000,- zł od początku procesu.
Opisane oświadczenia procesowe obu stron, powodowej oparte naart. 203 § 1 i 4 k.p.c.i pozwanej oparte naart. 213 § 2 k.p.c.były wiążące dla Sądu jako bezspornie nie naruszające przywołanych przepisów prawa i niesprzeczne z zasadami współżycia społecznego, ani nie zmierzające do obejścia prawa statutu cywilnego (por. wyrok SN z 7.10.1964 r. 1 CR 1047/61 OSNCP 1965/9/146, wyrok SN z 14.09.1983 r. III CRN 188/83 OSNCP 1984/4/60, orzecz. SN z 27.10.1958 r. 2 CR 715/58 RPEiS 1959/4, s.268).

Skuteczne cofnięcie części powództw i uznanie powództw w zakresie pozostałych części należności głównych nakazywało Sądowi wydanie wyroku w sprawie, w trybieart. 316 § 1 k.p.c., bez zakończenia postępowania dowodowego w zakresie okoliczności spornych ide factozwalnia Sąd z oceny materiału dowodowego zebranego w sprawie.

Sąd wydał wyrok zaoczny, a pozwany wniósł od niego sprzeciw, zaskarżając go w całości. Orzekając końcowo Sąd w pierwszym rzędzie musiał, zatem uchylić przedmiotowy wyrok zaoczny w całości, zgodnie zart. 347 k.p.c., zakres zaskarżenia wyroku zaocznego wykluczał możliwość wydania rozstrzygnięcia wnioskowanego przez pełnomocnika powodów (k.383).
Skutkiem cofnięcia pozwu jest konieczność umorzenia postępowania w danej części, zgodnie zart. 355 § 1 k.p.c.i stosowne postanowienie zawarto w punkcie III wyroku.
Sąd zasądził na rzecz powodów, na podstawie przywołanych wcześniej przepisów prawa materialnego, kwoty objęte oświadczeniem strony o uznaniu powództw. Roszczenie o zapłatę odsetek uzasadnia treśćart. 481 § 1 i 2 k.c.Powodowie wnosili o zasądzenie odsetek ustawowych, po częściowym cofnięciu powództwa, od daty 4.03.2011 r. (k.383), czyli daty następnej od doręczenia pozwanemu odpisu pozwu w trybieart. 139 k.p.c.(przesyłka k.55).
Problematyka wymagalności roszczeń o zapłatę zachowków była początkowo sporna w doktrynie i orzecznictwie (por. P.Księżak „Zachowek w polskim prawie spadkowym” LexisNexis, W-wa 2010, str. 422 i nast.; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 listopada 1997 roku, sygn. akt I ACa 690/97), lecz obecnie przeważa stanowisko, oparte na judykatach Sądu Najwyższego, podzielane przez Sąd orzekający w sprawie, że również w sprawach o zachowek roszczenia maja charakter bezterminowy, zatem dłużnik winien je spełnić niezwłocznie po wezwaniu, zgodnie zart. 455 k.c.(ibidem, str.425). Odsetki za opóźnienie w zapłacie zachowku należą się zatem uprawnionemu dopiero od daty wezwania do zapłaty (tak też S.Apel. w Warszawie w wyroku z 23.03.2007 VI ACa 1285/06). Wbrew stanowisku pełnomocnika powodów, w toku niniejszego procesu jednoznacznie ustalono, że pozwany faktycznie nie zamieszkiwał w dacie awizowania przesyłki z odpisem pozwu pod adresem podanym w pozwie i postanowieniem z dnia 23.11.2011 r. przywrócono mu termin do wniesienia sprzeciwu (k.224), zatem nie mógł znajdować się w zwłoce od dnia 4.03.2011 r., nie mając wiedzy o wysuniętych przez powodów roszczeniach. Pozwany, poprzez swego pełnomocnika przyznał, że o treści wysuniętych przeciwko niemu roszczeń powodów powziął wiedzę w dniu 18.07.2011 r. „na skutek doręczenia korespondencji komorniczej” (pismo k.104), zatem w zwłoce względem powodów znalazł się od dnia następnego. Roszczenie o zasądzenie odsetek ustawowych do daty 4.03.2011 r., jako nie znajdujące umocowania faktycznego i prawnego podlegało oddaleniu w punkcie IV wyroku, zgodnie z przywołanymi przepisami.

Orzekając o kosztach procesu Sąd zważył, co następuje.
Powodowie wygrali proces, co do zasady, lecz nie w całym zakresie powództwa, od cofniętej części roszczeń pełnomocnik pozwanego wniósł także o zasądzenie kosztów postępowania. Ostatecznie powodowie utrzymali się ze swoimi żądaniami w ok. 41%.
Pełnomocnik pozwanego powoływał się na okoliczności, które mogłyby uzasadniać zastosowanie normy zart. 101 k.p.c.Sąd nie podzielił jednak tych wniosków. Wbrew oświadczeniu pełnomocnika pozwanego z 14.11.2013 r. (k.384), pozwany nie uznał zasadności roszczeń powodów po około 50.000,- zł, lecz w sprzeciwie z dnia 21.07.2011 r. określał je na kwoty maksymalnie 25.000,- zł (k.117). Mimo takiego stanowiska procesowego i podnoszonej swojej świadomości, co do konieczności zaspokojenia powodów z tytułu zachowków poZ. J., nie wypłacił im żadnych kwot pieniężnych z tego tytułu, nie wpłacił ich także do depozytu sądowego. W judykaturze konsekwentnie wskazuje się, że takie zachowanie pozwanego nie może skutkować zastosowaniem przepisuart. 101 k.p.c.(tak SN w orzecz. z 16.08.1935 r. C.I. 277/34 Zb.Urz. 1936, p.121, wyroku z 1.10.1968 r. I PR 316/68 OSNCP 1969/6/114; por. orzecz. SN z 18.04.1964 r. 4 CZ 23/61 OSN 1962/3/100).

Współuczestnictwo powodów w sprawie miało charakter formalny w rozumieniuart. 72 § 1 pkt 2 k.p.c.(post. SN z 23.05.2012 r. II CSK 705/11), co wymagało odrębnego rozliczenia kosztów postępowania w stosunku do każdego z powodów, przy przyjęciu założenia, że mimo występowania w sprawie z jednym pełnomocnikiem (adwokatem) do kosztów koniecznych dla dochodzenia roszczeń w rozumieniuart. 98 § 1 i 3 k.p.c.należało zaliczyć wynagrodzenie tego adwokata odrębnie dla każdego z powodów (post. SN z 20.07.2012 r. II CZ 196/11(...), s.46). Powódka poniosła z tego tytułu 3600 zł wynagrodzenia pełnomocnika (§ 6 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002 r. - t.j. Dz.U. z 16.04.2013 r., poz. 461), 17,- zł opłaty skarbowej od dokumentu pełnomocnictwa i 2548,65 zł wydatków. Powód poniósł koszty 3600 zł wynagrodzenia pełnomocnika (§ 6 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002 r. - t.j. Dz.U. z 16.04.2013 r., poz. 461), 17,- zł opłaty skarbowej od dokumentu pełnomocnictwa, zaś pozwany koszty 3600 zł wynagrodzenia pełnomocnika (§ 6 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002 r. - t.j. Dz.U. z 16.04.2013 r., poz. 461), 17,- zł opłaty skarbowej od dokumentu pełnomocnictwa, opłatę od sprzeciwu w kwocie 2000,- zł. Łączne koszty stron wyniosły, zatem 15399,65 zł i pozwany winien być obciążony obowiązkiem ich poniesienia w myślart. 100 k.p.c.w ok. 59%, czyli do kwoty 6313,86 zł. Wobec faktu poniesienia ich w wysokości niższej (5617,- zł) Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku strony pozwanej o zasądzenie kosztów postępowania, zaś zbliżonade factokwota kosztów poniesionych przez pozwanego do kwoty obciążającej go po stosunkowym rozdzieleniu czyniła zasadnym wzajemne ich zniesienie, zgodnie z wnioskiem pełnomocnika powodów, w oparciu o przywołaną normę (por. post. SN z 4.10.1966 r. II PZ 63/66, wyrok SN z 13.11.1974 r. II CR 418/74).
O kosztach procesu pokrytych tymczasowo z sum Skarbu Państwa Sąd rozstrzygnął w oparciu o dyspozycję art. 113 ust. 4 u.k.s.c.
Rygor natychmiastowej wykonalności, w zakresie kwot należności głównych zasądzonych na rzecz powodów, znajduje normatywne oparcie w przepisieart. 333 § 1 pkt 2 k.p.c.