Sąd Apelacyjnywe Wrocławiu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 633/13
Data wyroku: 2013-06-27 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Walter Komorek, Beata Wolfke-Kobzar, Tadeusz Nowakowski
Słowa kluczowe: Upadłościowe Prawo, Potrącenie
Podstawa prawna: art. 93 prawa upadłosćiowego i naprawczego, art. 95 prawa upadłosćiowego i naprawczego

Sygn. akt I ACa 633/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 27 czerwca 2013 r.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie:

Przewodniczący:

SSA Tadeusz Nowakowski

Sędziowie:

SSA Beata Wolfke - Kobzar (spr.)
SSA Walter Komorek

Protokolant:

Justyna Łupkowska

po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2013 r. we Wrocławiu na rozprawie
sprawy z powództwa
       Syndyka masy upadłości(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnościąweW.w upadłości likwidacyjnej

przeciwko(...) Sp. z o.o.wS.
o zapłatę
na skutek apelacji strony powodowej
od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu
z dnia 29 marca 2013 r. sygn. akt X GC 506/12

1
oddala apelację;

2
zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

UZASADNIENIE
Powód – Syndyk masy upadłości(...) spółki z o.o.weW.w upadłości likwidacyjnej wystąpił przeciwko pozwanemu(...) spółce z o.o.wS.o zapłatę 186.453,57 zł z odsetkami tytułem części wynagrodzenia za wykonane przez upadłego roboty związane z przebudową kanalizacji ogólnospławnej przyul. (...)weW..
Powód podniósł, że w przededniu ogłoszenia upadłości upadła Spółka zgłosiła wykonane a nierozliczone dotąd prace do odbioru i po odbiorze je zafakturowała.Ze względu na zaniechanie dalszych prac i bliską upadłość Spółki pozwany odstąpił od łączącej strony umowy i naliczył karę umowną w wysokości 988.227,52 zł,a następnie przedstawił ją do potrącenia z należnością upadłego. Syndyk odmówił uznania roszczenia o karę i bezskutecznie wezwał pozwanego do zapłaty należnej części wynagrodzenia, co zmusiło go do wniesienia pozwu.
W sprzeciwie od wydanego w sprawie nakazu upominawczego pozwany wniósł o oddalenie powództwa, wskazując na umorzenie wzajemnych wierzytelności wskutek potrącenia.
Sąd Okręgowy ustalił:
Na podstawie umowy z 8.11.2010 r.(...) spółka z o.o.wykonywała na rzecz pozwanego jako lidera zawiązanego konsorcjum renowację kanału w ramach przebudowy kanalizacji przyul. (...).(...)weW.. Strony określiły wynagrodzenie na 1.466.314,49 zł brutto i miało ono być płatnew terminie 30 dni od doręczenia faktury. Przewidziano karę w wysokości 20% wynagrodzenia za odstąpienie od umowy z przyczyn leżących po stronie powoda.Po aneksowaniu umowy wynagrodzeniespółki (...)miało wynosić 4.941.137,59 zł brutto.
Pismem z 23.05.2011 r. Prezes Zarządu spółki(...)poinformował pozwanego o utracie płynności finansowej i złożonym wniosku o ogłoszenie(...)oraz poprosił o zinwentaryzowanie wykonanychi jeszcze nierozliczonych prac. W maju 2011 r.spółka (...)spowolniła pracea następnie ich zaprzestała, zaś na początku czerwca firmy leasingowe zajęły wykorzystywany przez nią sprzęt i szalunki.
W dniu 31.05.2011 r. kontrahenci dokonali inwentaryzacji prac i ustalili, że do rozliczenia pozostają roboty o wartości 186.453,57 zł brutto, które(...)zafakturował. Wcześniejsze roboty zostały już rozliczone.
Pismem z 10.06.2011 r. pozwany oświadczył, że odstępuje od umowy na skutek zaprzestania jej realizacji przezspółkę (...), naliczając jednocześniekarę umowną w wysokości 988.227,52 zł. Oświadczenie o odstąpieniu wraz z notą księgową pozwany przesłałspółce (...)faxem (...).06.2011 r. Zaniechanie wykonywania prac spowodowało u pozwanego znaczne straty finansowe – był zmuszony „przerzucić” na budowę brygady zaangażowane w innych miejscach oraz zapłacić innym podwykonawcom wyższe wynagrodzenie niż umówione zespółką (...).
Postanowieniem z 10.06.(...). Sąd Rejonowy(...)ogłosił upadłość likwidacyjnąspółki (...).
Pismem z 16.06.2011 r. pozwany zawiadomił Syndyka o potrąceniu wzajemnych wierzytelności, jednak Syndyk uznał to potrącenie za bezskutecznez uwago na zakaz zart. 95 prawa upadłościowego i naprawczegooraz wezwał pozwanego do zapłaty należnej części wynagrodzenia umownego.
Po dalszej wymianie korespondencji, pismem z 1.09.2011 r. pozwany zgłosił do masy upadłości wierzytelność o karę w kwocie 485.587,53 zł, pozostałą do zapłaty po skutecznym w jego ocenie potrąceniu. Syndyk odmówił uznania wierzytelności, oceniając potrącenie jako niedopuszczalne.
Przy takich ustaleniach Sąd Okręgowy uznał powództwo za nieuzasadnione.
Zdaniem Sądu Okręgowego, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy jest oczywistym, że zaistniała przesłanka odstąpienia pozwanego od umowy zespółką (...)z przyczyn leżących po stronie tej Spółki oraz, że odstąpienie nastąpiłoz dniem 10.06.2011 r., kiedy do Spółki dotarło oświadczenie przesłane faxem. W tym samym dniu – jak stwierdził Sąd Okręgowy – po stronie pozwanego powstało roszczenie o zapłatę kary umownej i jednocześnie, z mocy art. 91 pupn, stała się wymagalna wierzytelność upadłego o zafakturowaną część wynagrodzenia.Sąd wskazał więc, że zostały spełnione przewidziane art. 93 pupn przesłanki potrącenia wzajemnych wierzytelności i powołując się na potrącenie przy zgłoszeniu wierzytelności 16.06.2011 r. pozwany spełnił też warunek z art. 96 pupn. W ocenie Sądu Okręgowego nie stoi na przeszkodzie w potrąceniu odmowa uznania go przez Syndyka.
Odnosząc się do wniosku powoda o miarkowanie kary Sąd Okręgowy wskazał, że w niniejszej sprawie orzeka jedynie o jej cząstce i trudno ją uznać za wygórowaną w zestawieniu z pełną wysokością kary oraz z przekraczającą 4 mln wartością wynagrodzeniaspółki (...), wreszcie z wartością prac niewykonanych. Nie ma też zdaniem Sądu I instancji znaczenia, że wskutek potrącenia pozostali wierzycielespółki (...)będą zaspokajani na gorszych warunkach lub w ogóle nie uzyskają zaspokojenia.
Wyrokiem z 29.03.2013 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo i zasądził od powoda na rzecz pozwanego 3.600 zł kosztów postępowania.
Powód zaskarżył wyrok w całości i wnosząc o jego zmianę przez uwzględnienie żądań pozwu, w apelacji zarzucił:
- naruszenie art. 95 pupn w zw. z art. 51 ust. 2 i art. 52 pupn przez ich niezastosowanie i przyjęcie potrącenia za dopuszczalne, choć skutki ogłoszenia upadłości należy liczyć od północy 10.06.2011 r., co nakazuje uznać, żespółka (...)stała się dłużnikiem pozwanego po ogłoszeniu jej upadłości,
- naruszenie art. 245 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 93 ust. 1 i 263 pupn przez błędną wykładnię i przyjęcie, że potrącenie było skuteczne mimo odmowy uznania wierzytelności oraz potrącenia przez Syndyka; zdaniem powoda, w takiej sytuacji do dnia umorzenia lub ukończenia postępowania upadłościowego nie jest możliwa realizacja roszczeń pozwanego,
- naruszenieart. 484 § 2 kcprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że naliczona przez pozwanego kara nie była wygórowana; tu pozwany wyraził pogląd, że punktem odniesienia powinna być wartość już otrzymanego przez powoda wynagrodzenia za wykonane prace.
Na wypadek uznania potrącenia za dopuszczalne powód wniósł o miarkowanie kary „do zera”.
Pozwany domagał się oddalenia apelacji i przyznania mu kosztów postępowania apelacyjnego, podzielając argumentację Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie strony są ostatecznie zgodne co do tego, że odstąpienie przez pozwanego od umowy zespółką (...)nastąpiło w dniu 10.06.2011 r., z przyczyn leżących po stronie Spółki, która już wcześniej zaniechała realizacji robót i uprzedziła pozwanego o bliskiej upadłości likwidacyjnej.Dla porządku wypada tylko zauważyć, że prezentowany początkowo przez pozwanego pogląd o wcześniejszym odstąpieniu od umowy przezspółkę (...)był oczywiście chybiony, ponieważ odstąpienie od umowy – o ile nie idzie o tzw. odstąpienie umowne zart. 395 kc– ma charakter represyjny i nie przysługuje kontrahentowi, który umowy nie wykonuje bądź wykonuje ją nienależycie.
Nie ma też między stronami sporu co do tego, że w wyniku połączonegoz inwentaryzacją częściowego odbioru robót 31.05.2011 r.spółka (...)uzyskała roszczenie o zapłatę 186.453,57 zł, którego płatność, zgodnie z umową, miała nastąpić dopiero w lipcu 2011 r. Jest wreszcie niesporne, że zastrzeżono na rzecz pozwanego karę umowną na wypadek odstąpienia przez niego od umowy z przyczyn leżących po stroniespółki (...)oraz, że pełna wysokość tej kary wynosi988.227,52 zł.
Spór między stronami dotyczy zatem dopuszczalności i skuteczności potrącenia wzajemnych wierzytelności pozwanego i upadłejspółki (...), przy czym w kontekście wniosku tej Spółki o miarkowanie do ewentualnego rozważenia pozostawał także rozmiar kary ostatecznie należnej pozwanemu.
Sąd Apelacyjny podziela wniosek Sądu Okręgowego o dopuszczalności, a tym samym skuteczności, potrącenia.
Odwołując się do jednego z dwu konkurencyjnych w doktrynie poglądów, wedle którego ogłoszenie upadłości i jego skutki następują z początkiem dnia,w którym ją ogłoszono, powód próbuje wykazać, że roszczenie pozwanego o karę umowną powstało już po ogłoszeniu upadłości, co miałoby stać na przeszkodziew potrąceniu.
W ocenie Sądu Apelacyjnego jest to rozumowanie błędne, bo sprzecznez art. 93 ust. 1. Jeśli jako podstawowy warunek potrącenia w art. 93 pupn wskazano istnienie obu wierzytelnościw dniuogłoszenia upadłości (tu: 10.06.2011 r.) – a nie: przed ogłoszeniem upadłości – zaś przynależna pozwanemu wierzytelność o zapłatę kary umownej powstała z chwilą odstąpienia od umowy, które bezspornie nastąpiło 10.06.2011 r., powyższe kryterium czasowe zostało spełnione.
Oczywistym jest, że także wierzytelność upadłego o zapłatę dochodzonejw niniejszej sprawie części wynagrodzenia istniała w dniu ogłoszenia upadłości, skoro powstała 31.05.2011 r., gdy zinwentaryzowano roboty i pozwany je przyjął. Wprawdzie w dniu ogłoszenia upadłości nie nadszedł jeszcze umówiony termin jej płatności, jednak zgodnie z art. 93 ust. 1 wymagalność obu wierzytelności nie jest konieczna, a o wymagalności długu upadłego z dniem ogłoszenia upadłości przesądza art. 91 ust. 1 pupn.
Jeżeli zostały spełnione warunki potrącenia, o których mowaw art. 93 ust. 1 pupn, a jest poza sporem, że pozwany przed 10.06.2011 r.stał się dłużnikiemspółki (...)co do objętej potrąceniem należnej jej części wynagrodzenia, nie mogło nastąpić złamanie zakazu z art. 95 pupn i dalsze rozważanie okoliczności rozpoznawanej sprawy na gruncie tego przepisu jest zbędne. Warto jedynie za pozwanym zauważyć, że nieprzypadkowo użyto tam terminu „po dniu ogłoszenia upadłości”, co dodatkowo przekonuje o prawidłowości wykładni art. 93 ust. 1 pupn przez pozwanego i Sąd I instancji. Nie można też zgodzić się z powodem, iżby potrącenie omawianych wierzytelności preferowało pozwanego wbrew ustawowym regułom zaspokojenia wierzycieli upadłego. Przeciwnie, swoiste uprzywilejowanie dłużnika będącego jednocześnie wierzycielem upadłego następuje z woli ustawodawcy, który dopuszcza potrącenie, tyle żew art. 93-96 pupn ściśle wytycza jego granice, również czasowe, które tuzostały zachowane. Ponieważ skutek dopuszczalnego ustawowo potrącenia następuje z mocy prawa, za słuszny należy uznać wyrażony przez Sąd Okręgowy, dominujący w piśmiennictwie i orzecznictwie pogląd o możliwości powołania się na ten skutek w procesie wytoczonym przez syndyka, nawet jeśli wcześniej nie uznał wierzytelności zgłoszonej do masy i odmówił wierzycielowi prawa do potrącenia.
Na akceptację zasługuje również stanowisko Sądu Okręgowego w kwestii miarkowania kary umownej. Jak wcześniej wskazano, wniosek powodao miarkowanie wpisuje się w twierdzenie o nieistnieniu wierzytelności przedstawionej przez pozwanego do potrącenia w postępowaniu upadłościowym. W tym aspekcie wymagał on rozpoznania w niniejszym postępowaniu, choć kary pozwany w nim nie dochodzi.
Słusznie stwierdził Sąd Okręgowy, że w istocie przyszło mu rozważyć zasadność zmiarkowania kary do kwoty niższej niż 186.453,57 zł, czyli poniżej 19% jej pełnej wartości.
Sąd Apelacyjny zgadza się z Sądem Okręgowym, że zarzut wygórowania kary należy oceniać przez jej odniesienie do pełnej wartości umówionego wynagrodzeniaoraz z uwzględnieniem proporcji robót wykonanych do niewykonanych, tyle żew okolicznościach rozpoznawanej sprawy za decydujący należałoby, zdaniemSądu Apelacyjnego, uznać stosunek kary do wartości robót niewykonanych, skoro kara miała ryczałtowo wyrównać pozwanemu szkodę wynikłą z częściowego niewykonania umowy. W konsekwencji jako chybiony trzeba ocenić zgłoszonyw apelacji postulat porównania kary z wartością robót, które zostały zrealizowanei rozliczone. Całkowita wartość netto prac powierzonych upadłemu wynosiła 4.017.185,03 zł (po upuście), zaś do 31.05.2011 r. upadły wykonał roboty o łącznej wartości 1.132.338,55 zł i były zaawansowane w 28,19% (Protokół na k. 42).Tym samym będąca przedmiotem oceny w niniejszym postępowaniu kara zgłoszona przez pozwanego do potrącenia stanowi niespełna 7% wartości prac niewykonanych i nie sposób tu mówić o rażącej dysproporcji.
Trzeba też podnieść, że zgłaszając wniosek o miarkowanie kary, zeznającaw sprawie Syndyk wskazywała przede wszystkim na stan masy upadłości oraz negatywne skutki potrącenia dla drobniejszych wierzycieli upadłego i w tym kontekście odwołała się do zasad współżycia społecznego.
Tym samym, jak trafnie zauważył Sąd Okręgowy, wniosek o miarkowanie Syndyk motywowała głównie okolicznościami, które w świetle treściart. 484 § 2 kcnie mają znaczenia. Wprawdzie Syndyk wskazała również na ewentualność braku bądź niewielkiej wartości szkody wywołanej u pozwanego zaprzestaniem prac przez upadłego, jednak, po pierwsze, zgodnie zart. 6 kcmusiałaby te okoliczności wykazać, po drugie zaś, wyjaśnienia przedstawicieli pozwanego im przeczą.
Oczywistym jest również, że zasady współżycia społecznego, tu utożsamiane z ideą maksymalnego zaspokojenia wszystkich wierzycieli upadłego, nie mogą być poczytywane jako argument za niedopuszczalnością i bezskutecznością potrącenia, jeśli nastąpiło w zgodzie z art. 93-96 pupn.
Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny na podstawieart. 385 kpcoddalił apelacjęi po myśliart. 98 kpcorzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

MR-K