Sąd Apelacyjny w Gdańsku
V Wydział Cywilny
Sygnatura akt: V ACa 608/12
Data wyroku: 2012-06-29 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Jacek Grela, Dorota Curzydło, Artur Lesiak
Słowa kluczowe: Dobra Osobiste
Podstawa prawna: art. 24 § kc

Sygn. akt V ACa 608/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 29 czerwca 2012 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku – Wydział V Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Jacek Grela

Sędziowie:

SA Artur Lesiak
SO del. Dorota Curzydło (spr.)

Protokolant:

sekretarz sądowy Żaneta Dombrowska

po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2012 r. w Gdańsku na rozprawie
sprawy z powództwa(...)
przeciwko   Skarbowi Państwa -(...)
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w(...)
z dnia 13 kwietnia 2012 r. sygn. akt I C 212/11

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w(...)do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

Na oryginale właściwe podpisy

sygn. akt VACa 608/12

UZASADNIENIE

(...)domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa -(...)3.000.000 zł za naruszenie jego dóbrosobistych takich jak cześć, godność i dobre imię oraz zdrowie psychicznepoprzez stosowanie tortur psychicznych.
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda na rzeczpozwanego kosztów procesu według norm przepisanych lub o odrzuceniepozwu. Podniósł również zarzut przedawnienia roszczeń wynikających zdziałań i zaniechań funkcjonariuszy przed dniem 28 marca 2008 r.
Wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy w(...)powództwo i nie obciążył powoda kosztami procesu. Uzasadniając swojerozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji wskazał, że powód dochodząc ochronydóbr osobistych takich jak cześć, godność, dobre imię oraz zdrowie psychicznewskazywał katalog działań, które miałyby być podejmowane w stosunku dojego osoby, a które miałyby mieć wpływ na jego zdrowie psychiczne. OceniłSąd Okręgowy, że stopień ogólności, którym posługiwał się powód nie pozwoliłna sprecyzowanie, które konkretnie działania i w jaki sposób podejmowane iprzez kogo miałyby mieć wpływ na naruszenie jego dóbr osobistych. Wskazał,że powód dołączył do pozwu dowody w postaci dokumentów stanowiącychtłumaczenie europejskich traktatów dotyczących praw człowieka oraz, żepowód wielokrotnie występował już przeciwko pozwanemu o ochronę dóbrosobistych związanych z niewłaściwym postępowaniem(...)Podkreślił, że odmienne w każdym pozwie wskazanie okoliczności
lub też konkretne działania funkcjonariuszy spowodowały, iż wydanieprawomocnych wyroków w poprzednich sprawach, nie mogły być podstawąodrzucenia pozwu. Zaznaczył, że prócz powołanych dokumentów i wyjaśnieńpowoda na rozprawie w dniu 13 kwietnia 2012r., powód domagał się jeszczedopuszczenia dowodów z pism powoda kierowanych do(...), w których wskazywał on na nieprawidłowości w ich postępowaniucelem udowodnienia, że nieprawidłowości takie widział. Sąd pierwszej instancjioddalił ww wniosek dowodowy uznając, że jest nieprzydatny dlarozstrzygnięcia sprawy, dla którego istotne jest czy zostały w konkretnymzachowaniu pozwanego spełnione przesłanki określone wart. 24 k.ca zatem czydoszło do naruszenia konkretnego dobra osobistego i czy było to działaniebezprawne, a nie czy powód zauważał pewne zjawiska, które mu się niepodobały i czy pisał w związku z tym skargi do pozwanego.
Zważył Sąd Okręgowy, że powództwo uznać należy za niezasadne.Wskazał, że przesłanką żądania zadośćuczynienia pieniężnego w myślart. 448k.c. jest naruszenie dóbr osobistych, o którym zgodnie zart. 24 § 1 k.c.możnamówić tylko wówczas, gdy działanie drugiej strony jest bezprawne (wyrok S.Aw Warszawie z 2.12.1999r. III APa 53/99, OSA 2000/7-8/35). Podkreślił, żedomagając się spełnienia roszczenia przez pozwanego, to na powodziespoczywał ciężar udowodnienia zaistnienia okoliczności, z których wywodziskutki prawne - co wynika z reguły dowodowej zawartej wart. 6 kc.W ocenieSądu pierwszej instancji powód nie wykazał zaistnienia okolicznościstanowiących naruszenie dobra osobistego, które skutkowałoby istnieniemochrony po stronie powoda. Wskazał sąd a quo iż twierdzenia powoda onieprawidłowym postępowaniu(...), nie byłyskonkretyzowane. Powód wprawdzie szczegółowo opisywał jakich doznawał natym tle ograniczeń, jednak w swoich wyjaśnieniach nie wskazał ani konkretnegodziałania, ani czasu lub miejsca jego zaistnienia. Swoje odczucia opisywał
szczegółowo, jednak nie wykazywał przy tym przesłanek obiektywnychskutkujących przyznaniem ochrony prawnej takich jak bezprawność działaniaczy negatywny odbiór społeczny. Podkreślił Sąd pierwszej instancji, żenaruszenie dobra osobistego nie może mieć jedynie skutków odczućsubiektywnych a wyrażać się winno w obiektywnym naruszeniu dobra mającymwyraz właśnie w odbiorze społecznym. Jako bezzasadny oceni zarzut powoda,

      tepozwany narusza jego godność i zdrowie psychiczne poprzez niezgodne zprawem i rzeczywistością wydawanie opinii o jego osobie i traktowanieprzysługujących mu zajęć dodatkowych jako nagrody bowiem wydawanie przezadministrację pozwanego opinii na temat postępów w resocjalizacji powodamieściły się w ramach Zarządzenia numer 2/04 Dyrektora Generalnego SłużbyWięziennej z dnia 24 lutego 2004r. w sprawie szczegółowych zasadprowadzenia i organizacji pracy penitencjarnej oraz zakresów czynnościfunkcjonariuszy i pracowników działów(...).Podkreślił, że powód nie zgadzał się z treścią wydawanych opinii i korzystał zmożliwości przewidzianych w art. 102 punkt 9 kodeksu karnegowykonawczego, w myśl którego „skazany ma prawo w szczególności dozapoznawania się z opiniami, sporządzonymi przez administrację zakładukarnego, stanowiącymi podstawę podejmowanych wobec niego decyzji”.Podkreślił Sąd pierwszej instancji, żeart. 448 k.c.przewiduje jedyniemożliwość zasądzenia zadośćuczynienia pozostawiając do uznania Sądu jegoprzyznanie , który powinien w takim wypadku rozważyć wszystkie okolicznościsprawy.
Reasumując Sąd pierwszej instancji uznał, że wobec nie wykazania przezpowoda by pozwany naruszył prawo swoim postępowaniem polegającym nanegatywnej postawie wobec powoda a zachowanie pozwanego wyrażające się wwystawianiu opinii o powodzie, nie jest bezprawne - brak było podstaw do
zastosowaniaart. 448 k.c.i oddalił powództwo na podstawie przepisuart. 24k.c. w zw. zart. 448 k.c.a contrario
Orzekając o kosztach procesu Sąd pierwszej instancji uznał, że sytuacja,kiedy powód przebywa w zakładzie karnym bez możliwości podjęcia pracyzarobkowej, nie dysponuje środkami na pokrycie tak kosztów procesu jak ikosztów zastępstwa procesowego stanowi szczególnie uzasadniony wypadek wrozumieniuart. 102 k.p.c.i nie obciążył go kosztami procesu .
Apelację od wyroku złożył powód , który zaskarżył wyrok w całościzarzucając naruszenie prawa materialnego i procesowego. Wniósł o zmianęzaskarżonego wyroku i uznanie jego roszczeń w całości. Rozwijając zarzutywskazał, że sąd bezpodstawnie nie przeprowadził wnioskowanych dowodów isprawa powinna być ponownie rozpoznana. Zarzucił także, że w toku procesunie miał profesjonalnego pełnomocnika czym naruszony został art. 3 i 6Konwencji Ochrony Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.
Pozwany w odpowiedzi na apelację wniósł o oddalenie apelacji izasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje:
Apelacja zasługuje na uwzględnienie i skutkuje uchyleniem zaskarżonegowyroku w całości oraz przekazaniem sprawy sądowi pierwszej instancji doponownego rozpoznania bowiem nie rozpoznano istoty sprawy.
W pierwszej kolejności ustosunkować się należało do zarzutu, żepozwany nie był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, jegozasadność oznaczałaby bowiem, że postępowanie przed sądem pierwszejinstancji było dotknięte nieważnością.

W ocenie Sądu Apelacyjnego w rozpoznawanej sprawie nie doszło dopozbawienia powoda możności obrony jego praw. Powód złożył w tokupostępowania przed sądem pierwszej instancji wniosek o ustanowieniepełnomocnika z urzędu, który został rozpoznany postanowieniem z dnia 14września 2011 r. (k. 58), którego powód nie zaskarżył. Kolejny jego wniosekzostał odrzucony postanowieniem z dnia 25 listopada 2011 r. (k. 116). Jakwskazał Sąd Najwyższy w wyroku dnia 12 maja 2010 r. I(...)(Lex603408) oraz z dnia 8 czerwca 2006 r., II CSK 51/06 ( Monitor Prawniczy 2006nr 13, s. 680) nieprzyznanie fachowego pełnomocnika z urzędu - mimospełnienia określonych warunków - może być kwalifikowane jako powodującenieważność postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony jejpraw. Dotyczy to jednak tylko sytuacji, gdy strona swoim zachowaniemwykazuje nieznajomość reguł postępowania lub nieporadność, prowadzącą dotego, że przy faktycznym lub prawnym skomplikowaniu sprawy nie jest w staniewykorzystać prawnych możliwości prawidłowego jej prowadzenia. Zzałączonych do akt kserokopii orzeczeń jakie zapadły w innych sprawachwynika, że powód wielokrotnie występował przed sądem z roszczeniami oochronę dóbr osobistych. W toku postępowania w rozpoznawanej sprawiesamodzielne podejmował czynności procesowe i formułował wnioski. Zprzebiegu postępowania wynika, że bardzo dobrze orientuje się w zasadachprowadzenia procesu cywilnego. Nie sposób uznać więc powoda za osobęnieporadną. Sprawa niniejsza nie miała też charakteru szczególnieskomplikowanej pod względem prawnym czy dowodowym. W tychokolicznościach brak jest podstaw do uznania, że istniały okolicznościuzasadniające ustanowienie dla powoda pełnomocnika z urzędu a jegonieustanowienie skutkowało nieważnością postępowania.
Niezasadny jest także zarzut naruszenia przez Sąd art. 3 i 6 Konwencji oOchronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Nie sposób bowiem
uznać, że nie przyznanie powodowi pełnomocnika z urzędu - w sytuacji, gdypowód nie jest osobą nieporadną i nie zachodziła obiektywna potrzebaudzielenia mu pomocy profesjonalnego pełnomocnik z urzędu - stanowipoddanie powoda torturom albo nieludzkie lub poniżające traktowaniu albo,że wskutek nieprzyznania w tych okolicznościach pełnomocnika z urzędupowód został pozbawiony prawa do rzetelnego procesu.
Zasługiwał natomiast na uwzględnienie zarzut naruszeniaart. 217 § 2wzw. zart. 227 k.p.c.Mimo, że na sądzie nie spoczywa obowiązekprzeprowadzenia wszystkich dowodów jakie wskaże strona i nie tylko może alepowinien pominąć te dowody, które nie mają istotnego znaczenia dlarozstrzygnięcia sprawy, to jednak odmowa dopuszczenia określonego dowodunie należy do swobodnego uznania sądu. W szczególności sąd nie możepominąć środków dowodowych na wskazywane przez stronę okoliczności wprzypadku, gdy nie zostały wyjaśnione sporne fakty mające istotne znaczeniedla rozstrzygnięcia sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia2011 r. I(...)Lex 794776) .Oddalając wniosek o dopuszczenie dowoduze skarg powoda kierowanych do funkcjonariuszy pozwanego sąd uznał, że jestnieprzydatny dla rozstrzygnięcia sprawy, dla którego istotne jest czy zostały wkonkretnym zachowaniu pozwanego spełnione przesłanki określone w art. 24k.c. a zatem czy doszło do naruszenia konkretnego dobra osobistego i czy byłoto działanie bezprawne, a nie czy powód zauważał pewne zjawiska, które mu sięnie podobały i czy pisał w związku z tym skargi do pozwanego. Z takimstanowiskiem sądu pierwszej instancji nie sposób się zgodzić. Nie sposóbbowiem uznać, że skargi powoda na działania i zaniechania(...)oraz udzielone odpowiedzi (wniosek powoda obejmował nie tylkoskargi ale i udzielone mu odpowiedzi) nie odnoszą się do istoty sprawy. Mogąone bowiem wskazywać w sposób pośredni , że miały miejsca zdarzenia, w
wyniku których nastąpiło naruszenie dóbr osobistych powoda. Moc (wartość )tych dowodów może zostać przez sąd oceniona dopiero po ich przeprowadzeniu.
W niniejszej sprawie istota sporu między stronami sprowadzała się doustalenia czy doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda. Sąd pierwszejinstancji w ogóle nie przeprowadził postępowania dowodowego i nie poczyniłżadnych ustaleń faktycznych wskazał jedynie, że „stopień ogólności, którymposługiwał się powód nie pozwolił na sprecyzowanie, które konkretnie działaniai w jaki sposób podejmowane i przez kogo miałyby mieć wpływ na naruszeniejego dóbr osobistych” . Ze stanowiskiem takim nie sposób się zgodzić. Powód wuzasadnieniu faktycznym swojego żądania wyraźnie wskazał bowiem, żenaruszenie jego dóbr osobistych miało miejsce w okresie od 2004 r, do lipca2010 r. i polegało na stosowaniu wobec niego tortur psychicznych polegającychm.in. na: nie zapewnieniu odpowiednich zajęć, bezpodstawnym stosowaniu karza byle co w tym kary celi izolacyjnej, dyskryminowanie za pisanie skarg, niezapewnienia zatrudnienia , nie udzielenie przepustki i możliwości uczestnictwaw pogrzebie matki. Tak przytoczone okoliczności faktyczne nie pozwalająwprawdzie na szczegółowe określenie działań i zaniechań jakie zdaniempowoda doprowadziły do naruszenia jego dóbr osobistych , jednak nie zwalniałoto Sądu od merytorycznego rozpoznania sprawy.
W doktrynie i orzecznictwie Sądy Najwyższego dominuje pogląd, żejedynie całkowity brak podstawy faktycznej może być brakiem formalnymuzasadniającym zwrot pozwu. Skoro z jednej strony niedokładnie określonapodstawa faktyczna nie stanowi przeszkody do nadania sprawie biegu a zdrugiej strony sąd podstawą taką jest związany , to w przypadku nieprecyzyjnieokreślonej podstawy powinien podjąć czynności zmierzające do dokładnego jejsprecyzowania przez stronę. W rozpoznawanej sprawie istotne - bo rzutujące nazakres obowiązku sądu orzekającego - jest, że strona pozwana podniosła zarzut
powagi rzeczy osądzonej wskazując, że powód wielokrotnie występował zżądaniami , które opierały się na takiej samej podstawie faktycznej. Powagarzeczy osądzonej i zawisłość sporu stanowią przesłankę procesową którejwystąpienie skutkuje odrzuceniem pozwu i której istnienie sąd bada z urzędu, wkażdym stanie sprawy (art. 202 zdanie drugie). W tym stanie sprawy rzeczą sądupierwszej instancji było takie wysłuchanie powoda by możliwe byłodokładniejsze ustalenie podstawy faktycznej żądania przede wszystkim w celuzbadania i oceny, czy nie zachodzą wskazane wyżej przesłanki procesowe.Wprawdzie Sąd dodatkowego wysłuchania powoda dokonał ale z jegoprzebiegu nie wynika by zmierzał do ustalenia tych okoliczności , które byłyniezbędne do doprecyzowania faktycznej podstawy powództwa i do ustaleniaczy zachodzi powaga rzeczy osądzonej, mimo że w aktach sprawy znajduje sięuzasadnienia wyroku Sądu(...)(k. - 122), z któregowynika, że w sprawie(...)która toczyła się przed Sądem(...)wynika,(...)domagał się zadośćuczynienia za naruszeniejego dóbr osobistych poprzez: bezpodstawne ukaranie karami umieszczenia wceli izolacyjnej oraz za nieregulaminowe kontaktowanie się z więźniami,odmowę zatrudnienia; nieudzielenie przepustki na pogrzeb matki; dokonywanieocen okresowych - a więc okoliczności faktycznych wskazanych przez powodajako podstawa faktyczna żądania także w rozpoznawanej sprawie .
Wobec powyższego uznając, że sąd pierwszej instancji nie rozpoznałistoty sprawy Sąd Apelacyjny na podstawieart. 386 § 4 k.p.c.uchyliłzaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w(...)doponownego rozpoznania pozostawiając mocąart. 108 § 2 k.p.ctemu sądowirozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji w pierwszejkolejności zbada okoliczności konieczne dla oceny zarzutu powagi rzeczyosądzonej . W tym celu zbada dokumenty znajdujące się w powołanych przezpozwanego aktach spraw(...)Sądu Okręgowego w(...)oraz zażąda odpowoda by pisemnie lub w drodze wyjaśnień złożonych przed sądem w takisposób doprecyzował okoliczności faktyczne podane jako podstawa faktycznażądania (m.in przez podanie daty kiedy zarzucane działanie miało miejsce, jakiekonkretne kary lub oceny naruszały jego dobra osobiste, jakiego okresu dotyczyodmowa zatrudnienia itp.) by możliwe było ustalenie czy żądania powodaoparte na wskazanych w pozwie okolicznościach faktycznych były jużrozpoznane lub są przedmiotem rozpoznania w innych toczących siępostępowaniach.
W dalszej kolejności , w oparciu o doprecyzowaną podstawę faktycznążądania rozstrzygnie podniesiony przez pozwanego w odpowiedzi na pozewzarzut przedawnienia i ponownie rozważy czy istnieje potrzebaprzeprowadzenia wskazanych przez powoda dowodów.