Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 709/12
Data wyroku: 2012-09-26 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Hanna Nowicka de Poraj, Anna Kowacz-Braun, Paweł Rygiel
Słowa kluczowe: Umowa, Kurator
Podstawa prawna: art. 58 paragraf 2 k.c., art. 365 paragraf 1 k.p.c.

Sygn. akt I ACa 709/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 26 września 2012 r.

Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Anna Kowacz-Braun

Sędziowie:

SSA Paweł Rygiel
SSA Hanna Nowicka de Poraj

Protokolant:

st.sekr.sądowy Barbara Piaszczyk

po rozpoznaniu w dniu 26 września 2012 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwaP. K.iM. K. (1)
przeciwkoA. K. (1),M. K. (2),A. K. (2),D. K.,K. P.,H. K.,A. W.iA. K. (3)

o ustalenie
na skutek apelacji pozwanejK. P.od wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 31 stycznia 2012 r. sygn. akt I C 2130/11

1
oddala apelację;

2

zasądza od pozwanejK. P.na rzecz powodaP. K.kwotę 3.321zł ( trzy tysiące trzysta dwadzieścia jeden złotych), w tym 621zł podatku od towarów i usług, tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowiP. K.z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.

I
ACa 709/12

UZASADNIENIE
PowódkaM. K. (1)wniosła o ustalenie na podstawieart. 189 k.p.c.w zw. zart. 12 i 14 § 1 k.c.nieważności umowy darowizny dokonanej w formie aktu notarialnego zawartego w dniu 30 lipca 2008 roku Rep.(...)przed notariuszemA. Z.pomiędzyW. K. (1)aK. P., której przedmiotem był udział ½ w nieruchomości rolnej w miejscowościS.oraz mieszkanie własnościowe wK., ponieważ w dacie czynnościW. K. (1)jako osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie miała całkowitej zdolności do czynności prawnych. W kolejnym piśmie powódkaM. K. (1)wniosła o stwierdzenie również nieważności umowy darowizny objętej tym samym aktem notarialnym z dnia 30 lipca 2008 r, zawartej pomiędzyH. K.aK. P. (2), a dotyczącej pozostałego udziału ½ we własności nieruchomości rolnej położonej w miejscowościS..
W odpowiedzi na pozewK. P.wniosła o oddalenie powództwa. Wskazała, że postanowieniem z dnia 9 maja 2008 roku Sąd Rejonowy dla Wrocławia- Krzyków, Wydział III Rodzinny i Nieletnich, zezwolił na dokonanie czynności umowy darowizny i w tym celu wyznaczyłA. P.jako kuratora do reprezentowaniaW. K. (1)podczas powyższej czynności.
Do sprawy w charakterze powoda przystąpiłP. K.. Wniósł o ustalenie nieważności umowy darowizny dokonanej pomiędzyW. K. (1), aK. P.oraz umowy darowizny pomiędzyH. K.iK. P..
Sąd Okręgowy wezwał do udziału w sprawie w charakterze pozwanychA. W.,A. K. (1),M. K. (2),A. K. (2),A. K. (3)orazD. K.. Wskazani pozwani zgodzili się z żądaniem pozwu.

Sąd Okręgowy w Kielcach wyrokiem z dnia 31 stycznia 2012 roku, sygn. akt I C 2130/11,ustalił nieważność czynności prawnej, w postaci umowy darowizny zawartej w dniu 30 lipca 2008 roku, w Kancelarii Notarialnej wK., za numerem repertorium(...), pomiędzy działającą przez kuratoraA. P.,W. K. (1)aK. P.(punkt I); w pozostałym zakresie oddalił powództwo (punkt II); przyznał od Skarbu Państwa adwokatowiB. D.kwotę 8856 złotych tytułem wynagrodzenia za udzieloną pomoc prawną udzieloną z urzędu (punkt III); nakazał ściągną od pozwanejK. P.na rzecz Skarbu Państwa kwotę 1000 złotych tytułem części kosztów sądowych.
W uzasadnieniu Sąd Okręgowy ustalił — między innymi — że prawomocnym postanowieniem z dnia 12 lutego 2007 roku (sygn. akt I NS 373/06) Sąd Okręgowy w Kielcach ubezwłasnowolnił całkowicieW. K. (1). Postanowieniem Sądu Rejonowego we Włoszczowie z dnia 20 czerwca 2007 roku (III RNs 29/07)K. P.została ustanowiona opiekunem swojej siostryW. K. (1). W dniu 9 kwietnia 2008 rokuK. P.wystąpiła do Sądu o wyrażenie zgody na zawarcie pomiędzy nią aW. K. (1)umowy darowizny spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego i nieruchomości rolnej oraz o ustanowienie kuratora, który będzie reprezentowałW. K.podczas wskazanej czynności. W uzasadnieniu tego wnioskuK. P.podała, że chce wyremontować mieszkanie aby mogła do niego zabieraćW. K. (1). W tym celu musi uzyskać kredyt z banku, co wymaga legitymowania się tytułem własności. Postanowieniami z dnia 30 czerwca 2008 roku Sąd Rejonowy dla Wrocławia - Krzyków (sygn. akt III RNS 169/08) zezwolił na zawarcie powyższej umowy i ustanowiłA. P.(synaK. P.) kuratoremW. K. (1)do tej czynności. W dniu 30 lipca 2008 roku, w Kancelarii Notarialnej wK., pomiędzyA. P.działającym w imieniu i na rzeczW. K. (1), aK. P., zostały wskazane wyżej wskazane dwie umowy darowizny, tj. darowizna spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego położonego wK.przyul. (...)oraz udziału w wysokości ½ we własności nieruchomości rolnej położonej w miejscowościS., objętejksięgą wieczystą KW nr (...). Sąd ustalił również, że przed ubezwłasnowolnieniemW. K. (1)
K. P.nie interesowała się siostrą, sporadycznie ją odwiedzała. Od roku 2006W. K. (1)przebywała w Domu Pomocy Społecznej weW..K. P.odwiedziła ją tam jeden raz. Lokal mieszkalny, nabyty na mocy umowy darowiznyK. P., wynajęła osobom trzecim i z tego tytułu pobierała od lokatorów czynsz. Po dokonanej darowiźnieK. P.tylko raz zabrała do mieszkaniaW. K. (1).W. K. (1)zmarła w dniu 8 kwietnia 2011 r. Była osobą stanu wolnego, nie posiadała dzieci. Miała czworo rodzeństwa:K. P.H. K.,S. K.iW. K. (3). Obaj bracia zmarli przedW. K. (1). PowódkaM. K. (1)jest wdową poW. K. (3). PowódP. K.i pozwani wezwani do udziału w sprawie przed Sąd — są dziećmiS.iW. K. (3).
Oceniając powyższe fakty Sąd Okręgowy uznał za bezzasadne powództwo dotyczące ustalenia nieważności umowy darowizny dokonanej pomiędzy pozwanymiK. P.iH. K.. Podstawą rozstrzygnięcia był brak interesu prawnego powodów w rozumieniuart. 189 kpc, skoro darczyńcaH. K.żyje. PowództwoM. K. (1)Sąd uznał za bezzasadne w całości. Wymieniona nie posiada interesu prawnego również jak chodzi o żądanie ustalenia nieważności umowy darowizny pomiędzyW. K. (1)aK. P.Powódka nie należy bowiem do kręgu spadkobierców ustawowychW. K. (1). Interes taki posiada natomiast powódP. K., w zakresie żądania nieważności umowy darowiznyW. K. (1), jako syn zmarłego przedW. K. (1)jej brataW. K. (3)
Sąd uznał, że umowa darowizny zawarta pomiędzy nieżyjącąW. K. (1)iK. P.jest nieważna. AniK. P.aniA. P., jako synK., nie mogli reprezentowaćW. K. (1)w dokonaniu wskazanej czynności prawnej z uwagi na treśćart. 178 § 2 kriow zw. zart. 159 § 1 pkt. 2 krio. Tak więc umowa darowizny jako sprzeczna z ustawą jest nieważna. Powyższej oceny nie zmienia okoliczność upoważnieniaA. P. (1)jako kuratoraW. K. (1)do dokonania powyższej czynności prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego. Czym innym jest bowiem uzyskanie zezwolenia na daną czynność i ustanowienie kuratora, a czym innymi jest samo dokonanie tej czynności. To umowa darowizny jest oceniania pod względem ważności, a nie postanowienie Sądu. Sąd Okręgowy uznał również, że wskazana umowa darowizny jest także sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, a ponadto zmierzała do obejścia przepisów prawa.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła w całości apelacją pozwanaK. P., zarzucając naruszenie prawa procesowego tj.art. 365 § 1 k.p.c.w zw zart. 13 § k.p.c.poprzez niewłaściwą ocenę skutków prawomocnego postanowienia z dnia 30 czerwca 2008 roku,art. 233 k.p.c.poprzez dowolną ocenę materiału dowodowego, sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z treścią zebranego materiału dowodowego poprzez uznanie umowy darowizny za nieważną pomimo dysponowania postanowieniem Sądu Rejonowego oraz, że była sprzeczna z ustawą i z zasadami współżycia społecznego. Podnosząc powyższe zarzuty pozwana wniosła o zamianę zaskarżonego wyroku w punkcie I poprzez oddalenie powództwa i zasądzenie od powodów solidarnie kosztów postępowania za obie instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Obecni na rozprawie apelacyjnej pozwaniA. W.,A. K. (2)iD. K.wnieśli o oddalenie apelacji.
Sąd Apelacyjny rozważył, co następuje:
Apelacja pozwanejK. P.nie zasługiwała n uwzględnienie.
Pomimo częściowo błędnego stanowiska Sądu I instancji zawartego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, orzeczenie jest prawidłowe. Sąd Okręgowy poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, które Sąd Apelacyjny przyjmuje za własne.
W ocenie Sądu Apelacyjnego bezzasadny jest zarzut naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.Zaprezentowany wywód Sądu Okręgowego dotyczący oceny dowodów jest logiczny i zgodny z zasadami doświadczenia życiowego. Powszechnie w orzecznictwie przyjmuje się, że dla zasadności zarzutu naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów konieczne jest wykazanie błędu logicznego w rozumowaniu Sądu I instancji, czy też naruszenie zasad doświadczenia życiowego. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku stan faktyczny był w zasadzie bezsporny pomiędzy stronami, a większość ustaleń Sąd poczynił o niekwestionowane dokumenty. Tym samym nie można zgodzić się z twierdzeniami apelacji pozwanej, że Sąd I instancji oparł się na zeznaniach stron, które są bezpośrednio zainteresowane rozstrzygnięciem. Sąd Okręgowy oparł również swoje ustalenia na zeznaniach osoby trzeciej- świadkaG. P.(najemcy lokalu należącego uprzednio doW. K. (1)). W oparciu o te dowody Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, iż pozwanaK. P.wykazywała mniej niż mierne zaangażowanie w opiekę nad swoją podopiecznąW. K. (1). Okoliczność ta wynika z zeznań samej pozwanej, która zeznała, że był taki przypadek, że odwiedziła siostrę przed jej umieszczeniem w(...)(k. 231). Nie mogło zresztą być inaczej, skoroW. K. (1)mieszkała wK.a następnie w(...)weW., pozwana zaś weW.. W tym kontekście twierdzenia apelacji, jakoby pozwana odwiedzała siostrę w(...), interesowała się jej stanem zdrowia i przynosiła jedzenie, nie znajdują umocowania w żadnym przeprowadzonym przez Sąd Okręgowy dowodzie, nawet w zeznaniach samej pozwanej. To czy przejęcie własności przedmiotowych nieruchomości leżało czy też nie w interesie podopiecznej, należy do oceny prawa materialnego. Istotne dla tej oceny jest natomiast prawidłowe ustalenie przez Sad Okręgowy, iż pozwana nie zrealizowała żadnej z czynności, które dla dobra podopiecznej deklarowała się zrealizować, wnosząc o zezwolenie na zawarcie umowy darowizny, w sprawie I III RNs 169/08. Pozwana nie wyremontowała lokalu, którego właścicielką stała się na mocy umowy darowizny, nie zabierała siostryW.do tego mieszkania — wynajęła je, a uzyskane w ten sposób środki przeznaczała na własne potrzeby. Dowodem na powyższe są dokumenty znajdujące się w aktach III RNs 169/08, z jednej strony, z drugiej zaś zeznania świadkaG. P.oraz wyjaśnienia stron niniejszego postępowania - w tym wyjaśnienia samej pozwanej. W tej sytuacji twierdzenie, jakoby Sąd Okręgowy oparł się w swoich ustaleniach wyłącznie na zeznaniach osób osobiście zaangażowanych w konflikt, nie znajduje uzasadnienia. Niezależnie od tego zarzuty naruszeniaart. 233 § 1 kpcsą ogólnikowe i nieumotywowane należycie.
Za zasadny natomiast Sąd uznał zarzut pozwanej naruszenia prawa procesowego tj.art. 365 § 1 k.p.c., co wyraża się w przyjęciu przez Sąd Okręgowy, iż umowa darowizny pomiędzy pozwaną aW. K. (1)reprezentowaną przezA. P.jest sprzeczna z prawem, ponieważ darowizna nastąpiła wbrew zakazowi wynikającemu zart. 178 § 2 kriow zw. zart. 159 § 1 pkt. 2 krio. Nie jest trafne stanowisko Sądu Okręgowego, że czym innym jest postanowienie o udzieleniu zezwolenia na dokonanie czynności, a czym innym samo dokonanie czynności. W ocenie Sądu Okręgowego nie może on podważyć prawomocnego postanowienia, którym jest związany, co nie stoi to na przeszkodzie stwierdzeniu nieważności samej czynności prawnej, w oparciu o odmienną ocenę przesłanek, które legły u podstaw wydania w/w postanowienia. Powyższe stanowisko Sądu I instancji jest błędne i sprzeczne z zasadą związania prawomocnymi orzeczeniami sądów. Z brzmienia przepisuart. 365 § 1 k.p.c.wynika, że Sąd rozpoznający przedmiotową sprawę nie może ponownie badać tych okoliczności, które wchodziły w zakres kognicji sądu rodzinnego.
I tak należy zauważyć, że przed udzieleniem zezwolenia na dokonanie czynności sąd opiekuńczy winien był ustalić, czy dana czynność należy do czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu, a także sprawdzić w szczególności, czy planowana czynność prawna — bezpłatnego przysporzenia na rzecz opiekuna kosztem podopiecznego - jest korzystna dla podopiecznego, czy odpowiada względom gospodarczym i czy jest celowa w dacie orzekania. Ponadto w sytuacjach wskazanych wart. 157 kriow zw. zart. 159 § 1 pkt. 2 kriosąd rodzinny - sąd opiekuńczy wyznacza również osobę, która ma reprezentować ubezwłasnowolnionego. Przesiania wyznaczenia kuratora, zwłaszcza jak chodzi o kwalifikację kandydata do pełnienia tej funkcji, także podlegają badaniu przez sąd opiekuńczy. Sąd Okręgowy w niniejszej sprawie był związany wyrażonymi tam ocenami prawnymi, zarówno jak chodzi o zasadność samej czynności oraz osobą kuratora, wyznaczoną do reprezentowania ubezwłasnowolnionejW. K. (1)do złożenia oświadczenia woli w ramach umowy darowizny. Sąd I instancji nie mógł więc podważyć powyższych okoliczności uznając, że zawarta umowa darowizny była nieważna, ponieważ wyznaczony kurator w osobieA. P.nie mógł reprezentowaćW. K. (1)z uwagi na brzmienie przepisuart. 159 § 1 pkt. 2 kriow zw. zart. 178 § 2 krio.
Nie może stanowić potwierdzenia zasadności stanowiska Sądu I instancji powołane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku orzeczenie Sądu Najwyższego z 25 listopada 2009 roku, II CSK 262/09. Należy przede wszystkim zauważyć, że Sąd Najwyższy dopuścił możliwość badania ważności czynności jedynie w wyjątkowych sytuacjach, między innymi gdy pomiędzy zezwoleniem na jej dokonanie, a samą czynnością jest znaczny upływ czasu, albo gdy czynność zawiera elementy, które nie stanowiły części zezwolenia. Z powyższego wynika więc, że Sąd rozpoznający sprawę dotyczącą ustalenia nieważności czynności, na którą uzyskano stosowne pozwolenie sądu rodzinnego, nie może badać tych samych elementów, które uprzednio wchodziły w zakres kognicji Sądu udzielającego pozwolenia. Tak natomiast uczynił Sad Okręgowy w niniejszej sprawie — co uzasadnia zarzut naruszeniaart. 365 § 1 kpc.
Niemniej jednak pomimo powyższego uchybienia wyrok Sądu I instancji jest prawidłowy. Sąd Apelacyjny uznał bowiem, że umowa darowizny zawarta pomiędzyW. K. (1), aK. P.jest nieważna z uwagi na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.).
Należy zauważyć, że udzielającK. P.zezwolenia na zawarcie umowy darowizny zW. K. (1)Sąd Rejonowy we Wrocławiu miał na względzie to, iż wnioskodawczym zadeklarowała wyremontowanie przedmiotowego lokalu w celu możliwości zabierania do niego podopiecznej, która wówczas przebywała już w(...). K.P.twierdziła przed Sądem Rejonowym, że nie ma własnych środków na wyremontowanie lokalu — objęcie jego własności miało jej umożliwić wzięcie kredytu na ten cel. Te właśnie okoliczności zostały wzięte pod uwagę przez Sąd Rejonowy, który zezwolił na dokonanie czynności umowy darowizny, przyjmując że dokonanie umowy darowizny w okolicznościach wskazanych przez pozwaną leży w interesie osoby ubezwłasnowolnionej. Ocena ta nie może zostać podważona przez Sądy obu instancji, orzekające w niniejszej sprawie.
Niemniej jednak, zdaniem Sądu Apelacyjnego, umowa darowizny zawarta pomiędzyW. K. (1), aK. P.narusza podstawowe zasady współżycia społecznego. Przez zasady współżycia społecznego rozumie się na ogół obowiązujące w stosunkach między ludźmi reguły postępowania, które za podstawę mają uzasadnienie aksjologiczne, a nie prawne. Odwołują się one do powszechnie uznawanych w całym społeczeństwie lub w danej grupie społecznej wartości i ocen właściwego, przyzwoitego, rzetelnego, lojalnego czy uczciwego zachowania. Zasady te obejmują nie tylko reguły moralne, lecz także obyczajowe. Przepisart. 58 § 2 k.c.przewiduje nieważność czynności prawnej w razie jej sprzeczności z konkretnymi zasadami współżycia społecznego. Do takiej oceny czynności prawnej może dojść ze względu na cel, do którego osiągnięcia czynność zmierza, rażąco krzywdzące działanie jednej ze stron, zachowanie nieuczciwe, nielojalne lub naruszające interesy osób trzecich. Konieczne jest dokonanie wartościowania zachowania z konkretnymi zasadami współżycia społecznego w kontekście skutku prawnego (wyr. SN z dnia 3 lutego 2011 r., I CSK 261/10, Lex nr 784986).
Sąd Apelacyjny uznał, że wskazana sprzeczność umowy darowizny z zasadami współżycia społecznego przejawia się w tym, że podane Sądowi Rodzinnemu przez pozwaną okoliczności uzasadniające konieczność umowy darowizny, które były przez ów Sąd badane, nie istniały w momencie przystąpienia do zawarcia samej umowy. PozwanaK. P.nie udowodniła w przedmiotowej sprawie, że czyniła jakiekolwiek starania w celu uzyskania kredytu na remont mieszkania. Jak wynika z prawidłowych ustaleń faktycznych Sądu I instancji jedyny poważniejszy remont (wymiana okien) miał miejsce przed zawarciem umowy darowizny i został sfinansowany między innymi ze środków własnych pozwanej oraz Spółdzielni Mieszkaniowej. Natomiast po zawarciu umowy darowiznyK. P. (1)odnowiła jedynie lokal w zakresie niezbędnym do jego wynajęcia i wynajęła go osobom trzecim, czerpiąc z tego korzyść majątkową. Z powyższego wynika, że w momencie przystąpienia do zawarcia umowy darowizny celem pozwanej nie było zabezpieczenie interesów majątkowych i osobistychW. K. (1), ale chęć czerpania zysków z jej majątku z pominięciem pozostałej rodziny. Tym samym pozwana w swoim działaniu nie kierowała się dobrem osoby pozostającej pod jej opieką, lecz własnym interesem majątkowym. Pozwana w istocie nie interesowała się siostrą, odwiedzała ją sporadycznie, brak wiarygodnych dowodów, że kiedykolwiek zabrała ja do przedmiotowego lokalu. Tym samym przesłania, jakimi kierował się Sąd Rejonowy wyrażając zgodę na zawarcie umowy darowizny, w rzeczywistości nie zaistniały. Pozwana nie miała w ogóle zamiaru ich zrealizować. Nie wypełniała w sposób należyty swoich obowiązków wynikających zarówno z opieki nad ubezwłasnowolnią, ale również ze stosunków rodzinnych. Działanie pozwanej było jedynie nakierowane na osiągnięcie zysku w postaci przejęcia majątku siostry Tak więc należy uznać, że Sąd I instancji prawidłowo ustalił i ocenił, że swoim zachowaniem pozwana naruszyła zasady lojalności oraz uczciwości, jak również wykorzystała stan nieporadności i brak samodzielnościW. K. (1).
Mając powyższe na uwadze apelacje oddalono na podstawieart. 385 k.p.c.O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawieart. 98 k.p.c.zasądzając od pozwanejK. P.na rzecz powodaP. K.kwotę wynagrodzenia pełnomocnika obliczonego zgodnie z § 6 pkt. 6 w zw. z § 13 ust. 1 pkt. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu powiększoną o wartość podatku VAT.