Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 195/13
Data wyroku: 2013-05-14 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Hanna Nowicka de Poraj, Grzegorz Krężołek, Anna Kowacz-Braun
Słowa kluczowe: Dobra Osobiste
Podstawa prawna: art. 23 i 24 kc , art. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych

Sygn. akt I ACa 195/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 14 maja 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Anna Kowacz-Braun

Sędziowie:

SSA Hanna Nowicka de Poraj (spr.)
SSA Grzegorz Krężołek

Protokolant:

st. prot. sądowy Katarzyna Rogowska

po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2013 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwaH. K.
przeciwko Gminie MiejskiejK.– Zarządowi Cmentarzy(...),K. G.,B. S.iK. S. (1)
o ustalenie prawa do grobu
na skutek apelacji powódki
od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie
z dnia 23 listopada 2012 r. sygn. akt I C 802/11

I
zmienia zaskarżony wyrok przez nadanie mu następującej treści:

1
ustala, że powódceH. K.przysługuje prawo do współdysponowania:

a

     grobem zlokalizowanym na Starym Cmentarzu(...)przyAl. (...)wK., kwatera(...)grobowiec(...);

b

    grobem ziemnym czasowym zlokalizowanym na Cmentarzu(...)wK.przyul. (...), kwatera(...)rząd(...)grób(...)

2
zasądza od pozwanych Gminy MiejskiejK.– Zarządu Cmentarzy(...),K. G.,B. S.iK. S. (1)solidarnie na rzecz powódkiH. K.kwotę 492,80 zł (czterysta dziewięćdziesiąt dwa złote 80/100) w tym 82,80 zł podatku od towarów i usług tytułem kosztów procesu;

3
przyznaje od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie na rzecz radcy prawnegoJ. K. (1)z Kancelarii Radcy Prawnego wK.przyul. (...)kwotę 492,80 zł (czterysta dziewięćdziesiąt dwa złote 80/100) w tym 82,80 zł podatku od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu pozwanejK. G.;

4
nakazuje ściągnąć od pozwanych solidarnie na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie kwotę 550 zł (pięćset pięćdziesiąt złotych) tytułem opłaty od pozwu od uiszczenia której powódka była zwolniona;

II
zasądza od pozwanych solidarnie na rzecz powódki kwotę 332,10 zł (trzysta trzydzieści dwa złote 10/100) w tym 62,10 zł podatku od towarów i usług tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym;

III
przyznaje od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie na rzecz radcy prawnegoJ. K. (1)z Kancelarii Radcy Prawnego wK.przyul. (...)kwotę 332,10 zł (trzysta trzydzieści dwa złote 10/100) w tym 62,10 zł podatku od towarów i usług tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu pozwanejK. G.w postępowaniu apelacyjnym;

IV
nakazuje ściągnąć od pozwanych solidarnie na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie kwotę 600 zł (sześćset złotych) tytułem opłaty od apelacji od uiszczenia której powódka była zwolniona.

I ACa 195/13

UZASADNIENIE

    PowódkaH. K.
w pozwie skierowanym przeciwko Gminie MiejskiejK.,K. G.,B. S.iK. S. (1)domagała się ustalenia, że przysługuje jej prawo dysponowania: 1/ stałym grobem murowanym rodzinyS.w kwaterze(...). grób nr(...)na Starym Cmentarzu(...)położonym przyul. (...), 2/ grobem ziemnym czasowym na kwaterze(...), rząd nr(...), grób nr(...)położonym na Cmentarzu(...)w przyul. (...)wK.. Wniosła ponadto o zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu.
W uzasadnieniu powódka podała, że w stałym grobie murowanym na Starym Cmentarzu(...)wK.jest pochowana teściowa powódkiM. S. (1), zaś na Cmentarzu(...)przyul. (...)(Nowy Cmentarz(...)) teść powódki, mążM. J.S.. Fundatorka grobuF. S.przeznaczyła przedmiotowy grobowiec swoim dzieciom, w tymJ. S. (1), natomiastJ. S. (1)oświadczył urzędowo, że grobowiec przeznacza dla swej żonyM. S. (2)i synaJ. K. (2)wraz z rodziną. W ocenie powódki, z uwagi na złożone dyspozycje dotyczące przedmiotowego grobu, jak też stopień powinowactwa między powódką a osobą pochowaną, istnieją podstawy do stwierdzenia, że powódce przysługuje prawo dysponowania przedmiotowym grobem. Z kolei w grobie ziemnym czasowym na Cmentarzu(...)przyul. (...)wK.(o którym mowa w pkt. 2 żądania) został w 1980 r pochowanyJ. S. (1), teść powódki. Organizacją pogrzebu zajęła się powódka, będąca synową zmarłego. Powódka też opiekowała się tym grobem, podobnie jak grobowcem położonym na Starym Cmentarzu(...)gdyż spoczywają tam osoby jej bliskie. Powódka posiada interes prawny w ustaleniu jej prawa dysponowania oboma grobami, gdyż prawo to jest kwestionowane przez pozwanych. Tymczasem powódka, jako osoba bliska, chce mieć prawo decydowania bądź współdecydowania o istotnych sprawach dotyczących obu grobów, np. co do ich wystroju, ewentualnych prac remontowych i zmian, jak też odnośnie pochówków oraz ekshumacjiJ. S. (1).
Pozwana Gmina MiejskaK.– Zarząd Cmentarzy(...)wniosła o oddalenie powództwa. Uzasadniając swoje stanowisko strona pozwana podała, iż oba groby objęte żądaniem pozwu posiadają już dysponentów: współdysponentami grobowca zlokalizowanego na Starym Cmentarzu(...)są wszyscy pozwani, dysponentem grobu ziemnego na Cmentarzu przyul. (...)jest pozwanyK. S. (1), który uiścił od niego opłatę na kolejne 20 lat. Stan prawny obu grobów jest więc uregulowany, co nastąpiło na mocy wyroków sądowych. Pozwana zarzuciła ponadto, że powódka nie wykazała swojego pokrewieństwa, bądź powinowactwa z osobami pochowanymi w wymienionych na wstępie grobowcach. Nie wykazała też interesu prawnego w rozumieniuart. 189 k.p.c.
Identyczne zarzuty podnosilipozwaniK. G.,K. S. (1)iB. S., którzy również wnosili o oddalenie powództwa. Pozwani oświadczyli jednak, iż nie mają nic przeciwko temu, aby powódka kultywowała pamięć osób bliskich spoczywających w przedmiotowych grobach poprzez odmawianie modlitwy przy grobie, przynoszenie kwiatów, palenie zniczy, czy też jego sprzątanie.

Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z dnia 23 listopada 2012, sygn. akt I C 802/11, oddalił powództwo.

W uzasadnieniu Sąd Okręgowy ustalił, że na Starym Cmentarzu(...)wK.zlokalizowany jest stały grób murowany rodzinyS.na kwaterze(...), grób nr(...). Grobowiec ten został ufundowany pod koniec XIX w. przezF.iF. S.. W grobie tym pochowani są członkowie rodzinyS., w tymM. S. (3)(w 1947 r.),A. S.(w 1969 r.),J. S. (2),K. S. (2),F. S.,F. S., a także zmarła 1 lutego 1976 r.M. S. (1)(z domuG.). Są to pradziadkowie, dziadkowie, ojcowie, wujowie pozwanych. Do lat 80-tych grobowiec był w dobrym stanie, miał schody, tablicę, można było wejść do środka, były metalowe otwierane drzwi, na górze zaś znajdował się krzyż. Później wejście do grobowca zostało zamurowane, z uwagi na jego uszkodzenie przez opadłe drzewo. W dnia 29 lutego 1948 r.F. S.sporządziła pisemny dokument, w którym oświadczyła, że przeznacza przedmiotowy grobowiec swoim dzieciom:J. R.,J. S. (1)iK. S. (2).J. S. (1)był żonaty zM. S. (1)(z domuG.ew.K.).M. S. (2)miała synaJ. K. (2), który nie był jednak synemJ. S. (1). W piśmie z dnia 11 czerwca 1972 r., podpisanym(...), jego autor oświadczył, iż będąc „przy zdrowych zmysłach zostawia grobowiec na Starym Cmentarzy Parafialnym wP.” swojej żonieM. S. (2)i swojemu synowiJ. K. (2)wraz z rodziną. W piśmie tym znalazło się jednocześnie sformułowanie, iż „Testament sporządzono w obecności świadka sporządzonego testamentu w obecności mojej osobyJ. S. (1). Świadek:W. Ś.”. W tamtym okresie czasu stan zdrowiaJ. S. (1)był zły i nie mówił on nic wcześniej pozwanejK. G.na temat tego, komu chce przekazać rodzinny grobowiec.
Ustalił następnie Sąd Okręgowy, że w dniu 9 stycznia 1978 r.J. S. (1)złożył do Sądu Rejonowego dla Krakowa - Podgórza w Krakowie wniosek o „stwierdzenie prawa nabycia spadku oraz prawa własności grobowca” po swojej matceF. S.. Domagał się wydania postanowienia, że zrzeka się prawa własności do grobowca i „przekazuje w darowiźnie grobowiec na rzeczJ. K. (2)iH. K.(...), w oparciu o testamentF. S.z dnia 29 lutego 1948 r. W uzasadnieniu tego wnioskuJ. S. (1)oświadczył m.in., iż jego bratK. S. (2)zmarł, natomiast siostraJ. R.zrzeka się prawa do grobowca na rzeczJ.iH. K.. Wnioskodawca podał również, iżJ. K. (2)jest synem jego zmarłej żony, aH. K.jest żonąJ. K. (2). Na posiedzeniu Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie w dniu 28 stycznia 1978 r.J. S. (1)najpierw potwierdził, iż wnosi o stwierdzenie nabycia spadku po swojej matceF. S.oraz podał zgodnie z uczestniczkąJ. R., iż testament z 29 lutego 1948 r. „sporządzony został przez osobę trzecią im nie znaną, a podpisany przezF. S.”.J. S. (1)cofnął następnie swój wniosek.
Ustalił też Sąd Okręgowy, że w dniu 17 lutego 1968 r.J. K. (2)zawarł związek małżeński z powódkąH. K.. Powódka w roku 1976 zorganizowała pogrzeb matki swojego, nieżyjącego już wówczas męża,M. S. (2), która została pochowana w grobowcu rodzinyS.na Starym Cmentarzu(...)Od tego czasu powódka opiekowała się tym grobowcem, często odwiedzała grób, myła go, zapalała świeczki i lampki, gdy zaś opadłe drzewo uszkodziło grób to podejmowała wysiłki celem jego naprawy. Aktualnie jednak powódka nie opiekuje się przedmiotowym grobem z uwagi na to, iż nie pozwala jej na to stan zdrowia – od 15 lat powódka w ogóle nie chodzi.
Wyrokiem z dnia 21 stycznia 2010 r, sygn. akt I C 1978/09, Sąd Okręgowy w Krakowie ustalił, iż prawo do współdysponowania przedmiotowym grobowcem przysługujeK. G.,K. S. (1)iB. S.. W chwili obecnej grobowiec ten jest w bardzo złym stanie. Pozwani planują dokonanie jego remontu, czy to z dotacji (pozwani składali w tym celu wnioski do Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków wK.) czy to z własnych środków. Wstępny koszt remontu został oszacowany na ok. 70.000 zł.
Ustalił też Sąd Okręgowy, że na Cmentarzu(...)wK.przyul. (...)(Nowy Cmentarz(...)) znajduje się grób ziemny czasowy na kwaterze(...), rząd nr(...), grób nr(...). W grobie tym pochowany jestJ. S. (1), zmarły 11 września 1980 r. PochowanieJ. S. (1)na Starym Cmentarzu(...)w grobowcu rodzinyS.nie było możliwe, a to z uwagi na fakt jego uszkodzenia przez opadłe drzewo. Pochówek organizowała powódka, uiściła w związku z tym opłatę cmentarną w kwocie 730 zł. Aktualnie dysponentem tego grobu jest pozwanyK. S. (1), który opłacił nienaruszalność grobu do dnia 22 września 2020 r., tj. na 20 lat. Stan tego grobu nie wymaga dokonania remontu. Grób ten jest odwiedzany przez pozwanych i oni się nim opiekują.

Oceniając materiał dowodowy zgromadzony w sprawie Sąd Okręgowy wskazał przede wszystkim na treść dokumentów, która uwidaczniała szereg bezspornych między stronami okoliczności. Zastrzeżenia Sądu wzbudziła natomiast treść, zalegającego w aktach sprawy, pisma z dnia 11 czerwca 1972 r. Z treści tego dokumentu wynikać ma, żeJ. S. (1)przeznaczył grobowiec zlokalizowany na Starym Cmentarzu(...)na rzecz swojej żonyM. S. (2)i synaJ. K. (2)wraz z rodziną. Tymczasem z dokonanych ustaleń faktycznych wynika, żeJ. K. (2)nie był biologicznym synemJ. S. (1). Po drugie niewyjaśniona pozostaje kwestia, dlaczego w odpisie skróconym aktu małżeństwa nr 286/65, imię i nazwisko żonyJ. S. (1)to(...), podczas gdy w odpisie skróconym aktu małżeństwa powódki, jako matkaJ. K. (2)została wpisana(...). Sąd odniósł się kolejno do zeznań świadkaE. D.oraz do wyjaśnień pozwanychK. S. (1),B. S.iK. G., uznając je, w znaczącej części, za wiarygodne i przekonujące. Sąd pominął dowód z przesłuchania powódkiH. K., która nie mogła stawić się przed Sądem z uwagi na zły stan zdrowia. Do przesłuchania powódki w miejscu zamieszkania nie mogło dojść z uwagi na pogorszenie się stanu zdrowia powódki, o czym powiadomił Sąd jej pełnomocnik – synJ. K. (3). Mimo niemożności przesłuchania powódki, zachodziła konieczność przesłuchania pozwanych, celem ustalenia stopnia ich pokrewieństwa w stosunku do osób pochowanych w przedmiotowych grobach, stanu tych grobów oraz osób opiekujących się nimi.

Oceniając powyższe ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy uznał powództwo za bezzasadne.
W pierwszej kolejności Sąd Okręgowy odwołał się do utrwalonego w orzecznictwie poglądu co do dwoistego charakteru prawa do grobu. Ma ono jednocześnie charakter osobisty i majątkowy, przy czym elementom osobistym przypada rola dominująca. Przede wszystkim jest to uprawnienie o charakterze dobra osobistego (art. 23 k.c.), związane z kultem pamięci osoby zmarłej. Elementy majątkowe tego prawa związane są przede wszystkim z poniesionymi opłatami za grób i wydatkami na urządzenie grobu. Do uprawnień niemajątkowych zalicza się  pochowanie po śmierci zwłok uprawnionego w wybranym przez niego miejscu w grobie jednoosobowym lub wieloosobowym rodzinnym, obok zwłok osób mu bliskich oraz kult pamięci zmarłych, który polega na przysługujących człowiekowi różnych wolnościach, wypływających ze sfery uczuć i odczuć, odnoszącej się do postaci osoby zmarłej, okazywania szacunku dla wspomnień i pamięci o niej, urządzenia pogrzebu oraz grobowca i decydowania o jego wystroju, ochronie przed naruszeniami, składania wieńców, palenia zniczy, decydowania lub współdecydowania o przeznaczeniu wolnych miejsc w grobowcu dla pochowania dalszych zmarłych itp. Jeżeli w grobie są już pochowane zwłoki, choćby tylko jednej osoby, za niewątpliwie dominujące elementy prawa do grobu uważa się uprawnienia o charakterze niemajątkowym. Ze względu na dominujący charakter dobra osobistego prawo do grobu nie podlega regułom dziedziczenia.
W sytuacji, gdy w grobie spoczywają już zwłoki określonej osoby uprawnionej do pochowania nie jest już możliwe rozdzielenie uprawnień majątkowych od osobistych i z tego względu prawa majątkowe tracą swoją odrębność i nie mogą być przedmiotem wyłącznego korzystania i rozporządzania ze strony dotychczasowego ich podmiotu, a to ze względu na prawa do grobu przysługujące pozostałym uprawnionym, których źródłem jest fakt powiązań rodzinnych z osobą pochowaną w grobie. Bliskim osoby pochowanej w grobie przysługuje uprawnienie do dokonywania na jej grobie czynności kultu pamięci zmarłego, niezależnie od faktycznego zakresu i częstotliwości korzystania z tego uprawnienia. W takim wypadku członkowie rodziny są współuprawnionymi. Z tym uprawnieniem o charakterze osobistym wiąże się to, co leży u podstawart. 10 ustawy z dnia 31.01.1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych(t. jedn. Dz. U. z 2011 r., 118, póz. 687 z późn. zm. –dalejustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych) – który Sąd Okręgowy przytoczyłin extenso. Przepis ten określa wyłącznie osoby, którym przysługuje prawo pochowania zwłok, a więc to uprawnienie, które stanowi istotę niemajątkowego elementu prawa do grobu. Innymi słowy, skoro przepisart. 10określa wyłącznie osoby uprawnione do pochowania zwłok, a jest to element składowy prawa do grobu, to w sposób pośredni określa on uprawnienia do dysponowania grobem.
W świetle powyższych reguł z zakresu prawa materialnego – wywodzi dalej Sąd Okręgowy – powódka, zgodnie z ciążącymi na nie obowiązkami procesowymi, winna była wykazać swoje pokrewieństwo, względnie powinowactwo w linii prostej, z osobami pochowanymi w grobach objętych żądaniem pozwu. Ponadto powódkę, na mocyart. 189 k.p.c., obciążał obowiązek wykazania interesu prawnego w ustaleniu prawa do dysponowania przedmiotowymi grobami oraz wykazanie, że do grobów nie roszczą sobie pretensji pozostali żyjący krewni osób w nim pochowanych.
W ocenie Sądu Okręgowego oba, będące przedmiotem postępowania grobowce mają już uregulowany stan prawny, skoro prawomocnymi wyrokami sądowymi, ustalono osoby (osobę), którym przysługuje prawo dysponowania (współdysponowania) nimi. Ponadto powódka nie wykazała stopnia pokrewieństwa ani powinowactwa z osobami pochowanymi w grobach. Przeciwnie zarówno osobowe źródła dowodowe jak i dokumenty wskazują, żeJ. S. (1)był mężemM. S. (1)(z domuG.).M.(M.)S.(z d.G., ew.K.) miała synaJ. K. (2), który nie był jednak synemJ. S. (1); w dniu 17 lutego 1968 r.J. K. (2)zawarł związek małżeński z powódkąH. K.. W konsekwencji nie sposób zaliczyć powódkę do kręgu osób uprawnionych określonego wart. 10 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych. Wykazanie ewentualnych emocjonalnych więzów powódki z osobami pochowanymi w przedmiotowych grobach, jak ustalono, powódka – póki dopisywało jej zdrowie – starała się kultywować pamięć pochowanych osób, byłoby w tej sytuacji niewystarczające. Zresztą powódka nie powoływała się na szczególne więzi łączące ją z osobami pochowanymi w przedmiotowych grobach.
W ocenie Sądu Okręgowego powódka nie wykazała również interesu prawnego w ustaleniu prawa do dysponowania w/w grobami, w szczególności prawa współdecydowania o osobach, które mają być w nich pochowane, o ich wystroju, dokonaniu w przyszłości remontu, wreszcie prawa do dokonania ekshumacji. Źródłem interesu prawnego jest stosunek prawny zachodzący między stronami procesu. Tego rodzaju stosunek prawny mógłby z kolei wynikać z bądź z uprawnień majątkowych, zwłaszcza na tle umowy z art. 7 ustawy, bądź niemajątkowych, wynikających z przepisów o ochronie dóbr osobistych. Kwestia istnienia tak rozumianego interesu prawnego nie była przez powódkę wskazywana i wyjaśniana. Powódka nie powoływała się na naruszanie przez pozwanych możliwości wykonywania przez nią kultu pamięci osób jej bliskich, które są pochowane w w/w grobach, w szczególności na utrudnianie lub uniemożliwianie stawiania przez nią kwiatów lub zniczy lub okazywania jakichkolwiek innych wyrazów ich czci i pamięci.
Do dysponowania grobami stosuje się odpowiednio – w drodze analogii – przepisykodeksu cywilnegoo współwłasności rzeczy w częściach ułamkowych, w tym także co do zarządzania rzeczą wspólną w granicach czynności zwykłego zarządu i czynności przekraczających te granice. Powódka i jej syn pozostają w istotnym sporze z osobami, którym już przysługują prawa do przedmiotowych grobów, co w znacznym stopniu utrudniłoby wspólne i zgodne wykonywanie tych praw i przyczyniłoby się do jeszcze większego pogłębienia tego konfliktu. W ocenie Sądu, domaganie się przez powódkę ustalenia jej prawa do współdecydowania o pochówkach w w/w grobach oraz dokonaniu w przyszłości ewentualnego ich remontu, czy też ekshumacji zwłokJ. S. (1)nie znajduje – w realiach niniejszej sprawy – racjonalnego uzasadnienia. Powódka wraz z synem posiadają m.in. trzy groby na Cmentarzu(...)wK., na co wskazywał pełnomocnik pozwanej Gminy MiejskiejK.na rozprawie w dniu 23 listopada 2012 r. i w związku z tym nie sposób znaleźć po stronie powódki jakiegokolwiek interesu prawnego w tym zakresie. Bezzasadność zaś żądania dotyczącego prawa do remontu grobów wynika z obiektywnych okoliczności, takich jak zły stan zdrowia powódki oraz jej nienajlepsza sytuacja majątkowa, co niewątpliwie skutkuje tym, iż nie miałaby ona realnej możliwości realizowania prac remontowych. Powódka nie wskazała też powodów dla których chciałaby przeprowadzić ekshumację. Nikt natomiast nie przeszkadza powódce kultywować pamięci osób jej bliskich spoczywających w przedmiotowych grobach przez wykonywanie zwyczajowych czynności z tym związanych, które może wykonywać orzeczenia sądu w tym przedmiocie.
Mając powyższe na względzie Sąd Okręgowy oddalił powództwo, orzekając kosztach procesu na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła w całości apelacją powódka,zarzucając co następuje:
1/ nieważność postępowania, z uwagi na pozbawienie powódki możności obrony swych praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.), pozostającą w związku z naruszenie,art. 302 § 2 k.p.c.orazart. 214 § 1 k.p.c.poprzez ich niezasadne zastosowanie mające wpływ na wynik sprawy;
2/ naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.w zw. zart. 328 § 2 k.p.c.poprzez dowolną ocenę dowodów zgromadzonych w aktach postępowania;
3/ naruszenieart. 227 k.p.c.poprzez nieprzeprowadzenie dowodów zawnioskowanych przez powódkę w toku postępowania na okoliczność wykazania istotnych w sprawie faktów, w tym: a/ dowodu z przesłuchania powódki, b/ dowodu z zeznań świadkaJ. K. (4), c/ dowodów z akt grobów objętych żądaniem pozwu na okoliczność ustalenia, kto jest pochowany w grobie zlokalizowanym na Starym Cmentarzu(...)wK., kwatera(...), czy to w grobie zlokalizowanym na Cmentarzu(...)przyul. (...), kwatera(...)rząd nr(...), grób(...), d/ dowodu z akt postępowania prowadzonego przed Sądem Rejonowym dla Krakowa-Podgórza w Krakowie do sygn. akt I Ns 2019/11/P, które to braki spowodowały wadliwe rozstrzygnięcie sprawy;
4/ naruszenieart. 177 § 1 kpcprzez jego niezastosowanie;
5/ błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na uznaniu, że:
a/ powódce nie przysługuje interes prawny w żądaniu ustalenia prawa do grobów w zakresie opisanym w pozwie i dalszych pismach procesowych a przez to naruszenieart. 189 k.p.c., podczas gdy interes taki występuje;
b/ pomiędzy powódką aM. S. (1)nie zachodzi stosunek powinowactwa,
c/J. S. (1)nie był wyłącznym, dysponentem grobu zlokalizowanego na Starym Cmentarzu(...);
6/ naruszenieart. 102 k.p.c.poprzez jego niezasadne niezastosowanie;
7/ naruszenie prawa materialnego, a toart. 24 § 1 k.c.w zw. zart. 23 k.c.przez błędną wykładnię i brak zastosowania;
8/ naruszenieart. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłychprzez błędną wykładnię i uznanie, że brzmienie tego przepisu wyłącza możliwość żądania przez powódkę ustalenia prawa do grobów objętych żądaniem pozwu;
9/ naruszenie art. 7 ust. 2 ustawy wymienionej w punkcie 8 przez błędną wykładnię i uznanie, że brzmienie tego przepisu wyłącza możliwość zadania przez powódkę ustalenia prawa do grobu zlokalizowanego na Cmentarzu(...)przyul. (...)wK..
Podnosząc powyższe zarzuty powódka, w pierwszej kolejności, domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu w Krakowie do ponownego rozpoznania. Ewentualnie wnosiła o zmianę tegoż wyroku przez uwzględnienie powództwa, po uprzednim dopuszczeniu i przeprowadzeniu postępowania dowodowego w zakresie pominiętym przez Sąd I instancji.

SĄD APELACYJNY ZWAŻYŁ CO NASTĘPUJE.
Apelacja powódki okazała się skuteczna.

1/W pierwszej kolejności należy rozstrzygnąć zagadnienie natury materialnoprawnej, gdyż od tego zależy określenie faktów, które będą miały istotne znaczenie dla oceny zasadności powództwaH. K.. Prawidłowe są te uwagi Sądu I instancji, które odnoszą się do istoty prawa do grobu, jako prawa o dwojakim charakterze, osobistym i majątkowym. Trafnie też Sąd Okręgowy wyszczególnia elementy majątkowe i niemajątkowe tego prawa i wskazuje na czym one polegają. Elementy niemajątkowe prawa do grobu mają charakter przeważający i są związane z określoną osobą; jako prawa osobiste są niezbywalne i niedziedziczne. Jeżeli – jak w sprawie niniejszej – w grobie spoczywają już zwłoki określonej osoby, to w przysługującym określonym osobom prawie do grobu następuje zdominowanie uprawnień niemajątkowych. Z chwilą dokonania pochówku wygasa też uprawnienie tych osób do dysponowania grobem, z pominięciem woli pozostałych uprawnionych; nie jest już bowiem możliwe rozdzielenie uprawnień majątkowych od osobistych i z tego względu prawa majątkowe tracą swoją odrębność, w tym sensie, że nie mogą być przedmiotem wyłącznego korzystania i rozporządzania ze strony dotychczasowego ich podmiotu, a to ze względu na prawa do grobu przysługujące pozostałym uprawnionym, których źródłem jest fakt powiązań rodzinnych z osobą uprawnioną w grobie (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 września 1978 r, III CZP 56/78, OSNCP 1979, nr 4 poz. 68).
Następnie Sąd Okręgowy w swoich rozważaniach przyjmuje, iż prawo do grobu, rozumiane, między innymi, jako uprawnienie do dokonania w grobie pochówku określonych osób, bądź też ekshumacji, przysługuje wyłącznie osobom wskazanym wart. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych. Pogląd ten nie jest prawidłowy. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 grudnia 2011 r, (sygn. III CSK 106/11, OSNCP 2012/6/76) wskazał, że artykuł 10 w/w ustawy ma to znaczenie, że określa osoby którym przysługuje prawo do pochowania w grobie; nie stanowi on jednak materialnoprawnego źródła powstania prawa do grobu. Prawo do grobu przysługuje osobom najbliższym zmarłego; krąg tych osób nie ogranicza się do wskazanych w art. 10 ustawy, która – regulując chowanie i ekshumację zwłok – normuje je pod kątem porządku publicznego, nie zaś pod kątem ochrony dóbr osobistych zmarłego. W podobnym duchu wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 maja 1975 r, (II CR 193/75 OSP 1977/1/5), wskazując, że sąd może uznać, że chociaż art. 10 wymienia w pierwszej kolejności jako osobę uprawnioną do pochowania osoby zmarłej pozostałego przy życiu małżonka, okoliczności sprawy a zwłaszcza ostatnia wola zmarłego mogą przemawiać za przyznaniem ochrony zart. 23 i 24 k.c.także innym członkom rodziny zmarłego. Z kolei w wyroku z 31 marca 1980 r (II CR 88/80) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że prawo do pochowania osoby zmarłej (wraz z prawem do ekshumacji) oraz do pamięci o niej stanowi dobro osobiste, chronione przepisami prawa cywilnego (art. 23 i 24 kc). Przysługuje ono osobom najbliższym zmarłego. Krąg tych osóbnie ogranicza siędo wskazanych wart. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, ustawa ta bowiem regulując, jako norma prawa administracyjnego, chowanie i ekshumację zwłok, reguluje je pod kątem porządku publicznego, nie zaś ochrony dóbr osobistych osób dla zmarłego bliskich.
Poczynione dotychczas uwagi prowadzą do wniosku, że Sąd Okręgowy, przyjmując, iż powódce nie przysługuje prawo do grobu, z uwagi na brak dowodu na fakt pokrewieństwa bądź powinowactwa powódki z osobami w grobie pochowanymi, dopuścił się naruszenia przepisówart. 23 i 24 k.c.i wymienionego wyżejart. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych. Nawet nie będąc formalnie spokrewniona bądź spowinowacona z osobami pochowanymi w grobach, powódka może być – w pewnych okolicznościach – uznana za uprawnioną (współuprawnioną) do grobów. W konsekwencji, rzeczą Sadu w niniejszej sprawie było ustalenie w pierwszej kolejności, czy powódka jest krewną bądź powinowatą osób pochowanych w przedmiotowych grobach, bądź też czy pozostawała z nimi w faktycznych stosunkach rodzinnych tego rodzaju, iż kult ich pamięci stanowi jej dobro osobiste w rozumieniuart. 23 kc.
2/Ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego w zasadzie uznać należy za prawidłowe, lecz niekompletne. Również zakres przeprowadzonego przez ten Sąd postępowania dowodowego może budzić zastrzeżenia. Trafnie wskazuje się w apelacji, iż Sąd Okręgowy bezzasadnie pominął dowód z zeznań świadkaJ. K. (3). Powódka wnioskowała o przeprowadzenie dowodu z zeznań dwóch świadkówE. D.iJ. K. (3). Sąd wezwał obu świadków na posiedzenie w dniu 16 maja 2012 r (k. 143) i choć obaj świadkowie stawili się w tym dniu, Sąd dopuścił i przeprowadził wyłącznie dowód z zeznańE. D., nie wskazując w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, dlaczego drugi z w/w dowodów pominął. Należy też zgodzić się z apelującą, iż istniały przesłanki do odroczenia rozprawy w dniu 23 listopada 2012 r. Sąd winien był uwzględnić wniosek pełnomocnika powódki w tym przedmiocie, skoro mimo doręczenia mu zarządzenia o ustanowieniu go pełnomocnikiem z urzędu w dniu 14 listopada 2011 r, i zapoznania się przez niego z aktami sprawy, nie miał onżadnychmożliwości skontaktowania się z powódką, lub jej pełnomocnikiemJ. K. (3), mimo dołożenia należytej staranności. Nie sposób wymagać od pełnomocnika z urzędu, by formułował ostateczne stanowisko w sprawie, bez jakiegokolwiek kontaktu z osobą reprezentowaną. Podobne problemy sygnalizował już wcześniej poprzedni pełnomocnik powódki z urzędu – adwokatM. O.. Również decyzja Sądu o pominięciu dowodu z przesłuchania powódki naruszała – w ówczesnych realiach procesowych – przepisart. 299 i 302 kpc. Nie mógł bowiem Sąd Okręgowy oddalić powództwa z tego powodu, iż powódka nie udowodniła przesłanek roszczenia, skoro nie przeprowadził wszystkich dowodów, które zmierzały do wykazania tych przesłanek. Ponadto, jeśli Sąd Okręgowy uznał, że istotną okolicznością w sprawie jest fakt pokrewieństwa, bądź powinowactwa pierwszego stopnia z osobami pochowanymi w grobie, winien był zawiesić postępowanie, co najmniej w odniesieniu do pierwszego z dochodzonych roszczeń, w oparciu o przepisart. 177 § 1 kpc. Przed Sądem Okręgowym dla Krakowa – Podgórza toczy się postępowanie o sprostowanie aktów stanu cywilnego, które w oczywisty sposób zmierza do potwierdzenia, iż żonaJ. M. (1)S.z domuG.oraz matka męża powódkiJ. M. (2)K., to jedna i ta sama osoba.
Zarzuty apelującej, związane z w/w uchybieniami Sądu Okręgowego są uzasadnione, za wyjątkiem zarzutu nieważności postępowania, która miała być spowodowana pozbawieniem powódki możności obrony jej praw. Zgodnie z utrwalonym poglądem doktryny i orzecznictwa przesłanki zart. 379 pkt 5 k.p.c.zachodzą tylko wtedy, gdy strona, wskutek wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej, została pozbawiona możności wzięcia udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i wskutek tego rzeczywiście nie działała w postępowaniu. Przyczyną nieważności postępowania opisanej wart. 379 pkt 5 k.p.c.nie mogą być natomiast wadliwości w postępowaniu dowodowym ani w ustaleniu stanu faktycznego. Są to uchybienia sądu, które nie pozbawiają strony możności obrony jej praw w wyżej wskazanym rozumieniu, a jedynie mogą utrudniać lub uniemożliwiać właściwe ustalenie stanu faktycznego lub w inny sposób wpływać na treść rozstrzygnięcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r, IV SCK 513/08, Lex nr 610221). Nie może być mowy o nieważności postępowania w sytuacji, gdy dowody niesłusznie pominięte przez Sąd I instancji, mogą zostać przeprowadzone w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 kpc). Dlatego też wniosek apelującej o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania nie może zostać uwzględniony.
Realizując pozostałe wnioski apelującej Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe w ten sposób, że dopuścił i przeprowadził dowód z zeznań świadkaJ. K. (3), na okoliczność ustalenia relacji rodzinnych pomiędzy powódką aM.iJ. S. (1)oraz na okoliczność kto był organizatorem pochówków tych osób, jak też kto i w jakim zakresie opiekował się ich grobami. Sąd Apelacyjny przedstawił na rozprawie apelacyjnej treść pisma pozwanej Gminy z dnia 18 kwietnia 2013 r, jak też treść dokumentów do niego dołączonych. Z oświadczeń złożonych przez wszystkie strony do protokołu rozprawy wynika, iż fakty wynikające z w/w materiałów uznać można za bezsporne między stronami.
3/W oparciu o powyższy materiał Sąd Apelacyjnyuzupełnił ustalenia faktyczne Sądu I instancjiw następujący sposób.
W grobowcu murowanym na Starym Cmentarzu(...)jest pochowanych 12 osób z rodzinyS., w tym – między innymi – dziadek ojciec i dwaj bracia pozwanejK. G.jak też ojciec, dziadek i pradziadek pozwanychK.iB. S.. W grobowcu tym pochowana jest równieżM. S. (1), która zmarła w dniu 1 lutego 1972 r,. Wymieniona była żonaJ. S. (1), syna fundatorki grobowca murowanego –F. S..J. S. (1)był ponadto bratemM. S. (3), ojca pozwanejK. G.i dziadka pozwanychK.iB. S., zmarłego przed śmierciąF. S..
(bezsporne).
Decyzje w przedmiocie grobu podejmowała za swojego życia jego fundatorkaF. S., matkaJ., która zmarła w roku 1948. W roku 1947 złożyła ona w administrującej wówczas cmentarzem Parafii Św.J.wK.oświadczenie, w którym wyraziła zgodę na pochowanie w grobowcu swojego synaM. S. (3). Wymieniona czuła się jedyną uprawnioną do dysponowania grobem o czy świadczy spisanie przez nią dokumentu „poświadczenie”, o treści ustalonej przez Sąd Okręgowy, którym „przekazała” przedmiotowy grób swoim trojgu żyjącym dzieciom. CórkaF. R.zrzekła się prawa do grobu na rzecz brataJ. S. (1), synK.zmarł w 1969 r, tak więc co najmniej od 1978 r. administrator Cmentarza, którym wówczas było jużMiejskie Przedsiębiorstwo Usług (...), uważałoJ. S. (1)za jedynego dysponenta grobu. Wyrazem tego jest pismo(...)z dnia 29 lipca 1978 r. PodobnieJ. S. (1)był traktowany przez Parafię ŚwiętegoJ., która przyjęła od niego oświadczenie o „przekazaniu” grobowca rodzinieK.o treści prawidlowo ustalonej przez Sąd Okręgowy.J. S. (1)w roku 1976 zadecydował o pochowaniu w przedmiotowym grobowcu swojej żony –M. S. (1). Pochówek organizowała powódka.
(dowód: dokumenty podpisane przezF. S., k. 8 i 341, pismo(...)K.k, 345, pismoP.św.J.wK.k. 6, testamentJ. S. (1)k. 7, dokument kwit(...)z dnia 3 lutego 1976 r).

M. S. (1)była powszechnie uważana za matkęJ. K. (5). ZarównoJ. K. (2)jak i jego rodzina uważaliM. S. (1)odpowiednio za matkę, teściową i babkę. Takie przekonanie mieli również pozwaniK. G.,K. S. (1)iB. S.. Nie jest możliwe na obecnym etapie postępowania przesądzenie, żeM. S. (1)z domuG., używająca też imieniaM., jest tożsama z figurującą w akcie urodzeniaJ. K. (2),M. K., mimo – jak się zdaje – oczywistości tego faktu. Pozytywnemu rozstrzygnięciu tej wątpliwości sprzeciwia się jedynie domniemanie zart. 4 ustawy z dnia 29 września 1986 r Prawo o aktach stanu cywilnego(t.j.Dz.U. z 2011 r nr 212, poz. 1264). Aktualnie toczy się postępowanie mające doprowadzić do sprostowania aktów stanu cywilnego odnoszących się do tej osoby.J. S. (1)ożenił się zM. G., bądźK., kiedyJ. K. (2)miał 24 lata. Uznawał go za syna swojej żony i traktował go również jak własnego syna. Także po śmierci żonyM. S. (1)utrzymywał dobre rodzinne relację z synemJ., jego żoną – powódką i ich synemJ. K. (3).J. K. (3)uważałJ. S. (1)za dziadka, tak też się do niego zwracał.J. S. (1)usiłował przekazać sądownie prawa do grobowca rodzinyS., położonego na Starym Cmentarzu(...),J. K. (3)i powódce i w tym celu, w dniu 9 stycznia 1978 r, złożył w Sądzie Rejonowym dla Krakowa-Podgórza wniosek, który ostatecznie cofnął. Po śmierciJ. J. (3)S.powódkę uważał za osobę najbliższą, ją też upoważnił do pochowania go w grobie rodzinyS.na Starym Cmentarzu(...)obok swojej żonyM.. Nie utrzymywał kontaktów z członkami rodzinyS., za wyjątkiem siostryJ. R..J. S. (1)zmarł 11 września 1980 r. Jego pogrzeb organizowała powódka. Zamierzała pochować go na Starym Cmentarzu(...)w grobowcu rodzinnym – zgodnie z jego wolą. Ponieważ w dniu pochówku okazało się, że z uwagi na przewrócone drzewo brak jest dostępu do grobu, powódka pochowałaJ. S. (1)w grobie ziemnym na Cmentarzu(...)przyul. (...), uiszczając stosowną opłatę w dniu 22 września 1980 r.
(dowód: skrócone odpisy aktów stanu cywilnego 320, 321, testamentJ. S. (1)i wniosek k. 7, 11-12, protokół rozprawy k. 13, dowód wpłaty k. 9, k. 55, zeznania świadkaE. D.k. 166-167, zeznania świadkaJ. K. (3).......).
Materiał dowodowy w zakresie uzupełnionym przez Sąd Apelacyjnym stanowi dostateczną podstawę powyższych ustaleń. Większość przedstawionych faktów wynika z dokumentów zgromadzonych w postępowaniu przed Sądami obu instancji. Sąd w całości dał wiarę zeznaniom świadkaJ. K. (3), jak chodzi o relacje rodzinne istniejące pomiędzy jego rodzicami aM.iJ. S. (1). Stanowcze i konsekwentne tego świadka znajdują potwierdzenie w zeznaniachE. D.oraz w treści dokumentów pochodzących odJ. S. (1). Jednoznacznie wynika z nich, że uważał onJ. K. (2)swojego syna a jego żonę, powódkę, za synową. Pozwani tym okolicznościom nie przeczyli, kwestionowali jedynie istnienie pokrewieństwa bądź powinowactwa pomiędzy powódką a osobami pochowanymi w spornych grobach. W tych okolicznościach Sąd Apelacyjny pominął dowód z przesłuchania powódki, uznając, iż okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy (na korzyść powódki) zostały dostatecznie wyjaśnione (art. 299 k.p.c). Oceny tej nie zmienia wcześniejsze przesłuchanie pozwanych charakterze stron.

    4/Powyższe ustalenia faktyczne prowadzą do wniosku, iż powództwoH. K.jest uzasadnione. Powódka jest uprawniona do kultu pamięci zmarłychM. S. (1), pochowanej w grobowcu murowanym na Starym Cmentarzu(...)wK.iJ. S. (1), pochowanego w grobie ziemnym na Cmentarzu(...)przyul. (...)wK.. Niezależnie od tego jaki będzie wynik postępowania o sprostowanie aktów stanu cywilnego, oczywistym jest, żeM.S.była osobą najbliższą dla męża powódkiJ. K. (2). Ich faktyczne relacje w niczym nie różniły się od tych, które łączą matkę i syna, ponadto istniała pomiędzy nimi rzeczywista pozytywna więź oparta na uczuciach i solidarności istniejącej zazwyczaj w relacjach matki z dzieckiem. Również pozytywny związek rodzinny łączyłJ. K. (2)z ojczymem – mężem matki,J. S. (1). Podobne relacje nawiązała z małżonkamiS.powódka, będąca ich synową, a w każdym razie tak przez nich traktowana. Po śmierciJ. K. (2)w 1979 r powódka była w zasadzie jedyną osobą bliską dlaJ. S. (1). Znamienne jest to, żeJ. S. (1)kilkakrotnie wyraził wolę „przekazania” praw do grobu swojemu pasierbowi, którego określał synem, i jego żonie – nie zaś żyjącym członkom rodzinyS.. Rozporządzenia te – jak wynika z uwag poczynionych na wstępie – nie mogły oczywiście odnieść prawnego skutku, są jednak okolicznością istotną dla rozstrzygnięcia, gdyż stanowią wskazówkę dla oceny uprawnień powódki. W tych okolicznościach nie może budzić wątpliwości, że prawo do kultu zmarłych małżonkówS.jest dobrem osobistym powódki, które podlega ochronie, na zasadach określonych wart. 23 i 24 k.c.Przesłanką tej ochrony jest naruszenie tegoż dobra osobistego przez wszystkich pozwanych. Nie może budzić wątpliwości, iż do takiego naruszenia doszło, skoro wszyscy pozwani, w tym Gmina MiejskaK.– Zarząd Cmentarzy(...), kwestionują samo istnienie dobra osobistego w postaci prawa powódki do kultu pamięci zmarłych małżonkówS.. Trzeba pamiętać, iż tzw. prawo do grobu jest dobrem niepodzielnym. W jego skład wchodzą wszystkie elementy majątkowe i niemajątkowe (w tym prawo do pochówku czy też ekshumacji). Wszystkie te uprawnienia wynikają bowiem ze sfery uczuć odnoszących się do osoby zmarłej pochowanej w danym grobie. Jeśli pozwani kwestionują uprawnienie powódki do dokonania remontu groby, czy też do pochówku, to oznacza, że naruszają jej dobro osobiste, czego nie zmienia ich zgoda na to, by powódka grób odwiedzała, paliła znicze, czy też w inny przyjęty tradycją sposób, kultywowała pamięć swoich bliskich tam pochowanych. Powódka domaga się wszak ustalenia prawa do grobu (prawa do dysponowania grobem), które to uprawnienie obejmuje również takie zachowania do których pozwani odmawiają prawa powódce. To zaś realizuje po stronie powódki interes prawny w ustaleniu prawa do grobu, którego Sad Okręgowy odmówił jej, naruszając tym samym przepisart. 189 k.p.c.
Oczywiście powódka nie jest osobą wyłącznie uprawnioną do dysponowania obydwoma grobami. Swoje uprawnienie powódka dzieli – jak chodzi o grobowiec murowany, z pozwanymiK. G.,K. B.S., zaś jak chodzi o grób ziemny, gdzie pochowany jestJ. S. (1), z pozwanymK. S. (1). Jak wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego do którego odwoływał się Sad Okręgowy do prawa do dysponowania grobem, w tym także do zarządzania rzeczą wspólną w granicach zwykłego zarządu i czynności przekraczających te granice, stosuje się w drodze analogii przepisykodeksu cywilnegoo współwłasności rzeczy w częściach ułamkowych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 1978 r, sygn. akt I CR 57/78, OSP 1979/9/163). W razie braku porozumienia co do poszczególnych czynności, zainteresowany może wystąpić o zgodę na nie właściwego sądu, przy odpowiednim zastosowaniu przepisówart. 201 i 202 k.c.Możliwość rozwiązania potencjalnych kolizji interesów na drodze postępowania sądowego wyklucza, w ocenie Sadu Apelacyjnego, oddalenie powództwa z tej tylko przyczyny, iż pomiędzy stronami rzeczywiście istnieje konflikt, który może znacząco utrudnić pozwanym racjonalne zarządzanie przedmiotowymi grobami, a zwłaszcza remont grobowca murowanego. Ten argument Sądu Okręgowego w istocie równoznaczny jest z zastosowaniem w sprawieart. 5 kc, co nie może mieć miejsca, gdy pozwanym przysługują inne drogi ochrony prawnej.

Mając na względzie wszystkie powyższe argumenty Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację powódki i na zasadzieart. 386 § 1 k.p.c.zmienił zaskarżony wyrok i ustalił, że powódceH. K.przysługuje prawo do współdysponowania grobami objętymi żądaniem pozwu. W rozstrzygnięciu wskazano właściwe położenie Starego Cmentarza(...)to jestAl. (...). Nazwa, którą posługują się obie strony w procesie „ul. (...)” jest jedynie zwyczajową, potoczną nazwąalei (...).
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na zasadzieart. 98 §§ 1 i 3w zw. zart. 108 §1 kpc, w zw. z§ 11 ust. 1 pkt 2w zw. z§ 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(tj. Dz.U. z 20013 r,poz. 461).