Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze
II Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: II Ca 25/13
Data wyroku: 2013-02-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Słowa kluczowe: Uzgodnienie Treści Księgi Wieczystej Z Rzeczywistym Stanem Prawnym
Podstawa prawna: art. 31 dekretu z 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska, art. 10 kwih

Sygn. akt II Ca 25/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Jelenia Góra, dnia 28 lutego 2013 r.

Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze Wydział II Cywilny Odwoławczy w następującym składzie:

PrzewodniczącySSO Wojciech Damaszko
SędziowieSSO Jadwiga Jakubowska, SSO Anna Mikuliszyn
ProtokolantAgnieszka Lesicka

po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2013 r. w Jeleniej Górze
na rozprawie
sprawy z powództwaW. G.,D. P.,K. P.
przeciwkoJ. G. (1)
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym
na skutek apelacji pozwanej
od wyroku Sądu Rejonowego w Kamiennej Górze
z dnia 19 października 2012 r., sygn. akt I C 358/12

I
apelację oddala;

II
zasądza odJ. G. (1)na rzeczW. G.kwotę 1.217 zł z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w instancji odwoławczej.

Sygn. akt II Ca 25/13

UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w Kamiennej Górze uwzględniając powództwoW. G.,K. P.iD. P.skierowane przeciwkoJ. G. (1)zaskarżonym wyrokiem ustalił treśćksięgi wieczystej nr (...)prowadzonej przez Wydział V Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Kamiennej Górze dla nieruchomości położonej wK.przyul. (...), zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym w ten sposób, że w dziale II tej księgi w miejsce dotychczasowych wpisów współwłaścicieliJ. G. (1)w 5/8 części,W. G.w 1/8 części,K. P.w 1/8 części iD. P.w 1/8 części nakazał wpisaćJ. G. (1)7/16 części,W. G.3/16 części,K. P.– 3/16 części,D. P.3/16 części.
Wobec cofnięcia powództwa przezK. P.sąd umorzył postępowanie w tym zakresie nie obciążając jej obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz pozwanej oraz zasądził odJ. G. (1)na rzecz powodówW. G.iD. P.kwoty po 333,33 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne.
J. G. (2)iC. G.z domuM.w 1947 roku zawarli ślub kościelny. Po przyjeździe na tereny Ziem OdzyskanychJ. G. (2)otrzymał w dniu 1 marca 1956 r. akt nadania gospodarstwa rolnego położonego wK.o powierzchni 7,15 ha obejmującego grunty rolne wraz z budynkiem mieszkalnym, stajnią, szopą i stodołą. W dniu 5 marca 1957 r.C. M.iJ. G. (2)zawarli w Urzędzie Stanu Cywilnego wK.związek małżeński. Natomiast 22 lutego 1965 roku wydane zostało orzeczenie o wykonaniu aktu nadania na rzeczJ. G. (2)gospodarstwa rolnego o powierzchni 7,03 ha położonego wK..
J. G. (2)zmarł 14 listopada 1992 roku. Postanowieniem Sądu Rejonowego w Kamiennej Górze z dnia 31 marca 1994 roku, zmienionym następnie postanowieniem Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze stwierdzono, że wchodzący w skład spadku poJ. G. (2)udział w ½ części we współwłasności gospodarstwa rolnego położonego wK.przyulicy (...), składającego się z działek o numerach:(...)o powierzchni 5,5592 ha, dla którego Sąd Rejonowy V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr (...)na podstawie ustawy nabyli: żonaC. G., synJ. G. (2)i córkaJ. S., po 1/3 części każde z nich.
Z kolei w 1995 roku zmarłJ. G. (2), synC. G.iJ. G. (2). Postanowieniem z 4 kwietnia 1996 r. wydanym w sprawie I Ns 21/96 Sąd Rejonowy w Kamiennej Górze stwierdził, że wchodzący w skład spadku poJ. G. (2)udział w 1/3 części w gospodarstwie rolnym położonym wK.o powierzchni 5 ha 55 a 92 m2, składającym się z działek o numerach:(...), dla którego Sąd ten prowadziłksięgę wieczystą nr (...)odziedziczyli z mocy ustawy: matkaC. G.w ½ części i siostraJ. S.w ½ części. Ustalił dalej Sąd Rejonowy, że w 2007 i w 2009 roku dokonywano darowizn i sprzedaży części gospodarstwa rolnego. Podstawę ujawnienia współwłaścicieli w księdze wieczystej przedmiotowej nieruchomości stanowiło postanowienie z 4 kwietnia 1996 roku na podstawie którego wpisano, że właścicielami nieruchomości byliC. G.w ½ części iJ. S.(późniejJ. G. (1)) w ½ części.
C. G.zmarła w dniu 25 grudnia 2009 roku. Postanowieniem z 26 listopada 2010 roku wydanym w sprawie I Ns 236/10 Sąd Rejonowy w Kamiennej Górze stwierdził, że wchodzący w skład spadku po zmarłej udział w gospodarstwie rolnym położonym wK.o powierzchni 1,0320 ha, składającym się zdziałki nr (...), dla którego prowadzona jest księga wieczysta o numerzeKw (...)odziedziczyli z mocy ustawy: synW. G.w 1/4 części, córkaK. P.w 1/4 części, córkaD. P.w 1/4 części oraz córkaJ. G. (1)w 1/4 części. Aktualnie wksiędze wieczystej (...), prowadzonej dla przedmiotowego gospodarstwa rolnego, w dziale II jako współwłaściciele nieruchomości ujawnieni sąJ. G. (1)w 5/8 części,W. G.w 1/8 części,K. P.w 1/8 części iD. P.w 1/8 części.
W tak ustalonym stanie faktycznym opartym przede wszystkim na niekwestionowanych przez strony dokumentach ocenił Sąd Rejonowy powództwo za uzasadnione. Dostrzegł, że ostatnio widniejące w księdze wieczystej wpisy zostały dokonane na podstawie orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku poJ. G. (2)wydanym w sprawie I Ns 21/96, synuJ. G. (2), który otrzymał akt nadania gospodarstwa rolnego. Przypuszczalnie sąd wieczystoksięgowy omyłkowo dokonał wpisu wksiędze wieczystej nr (...)spadkobierców poJ. G. (2)(synu) nie odróżniając go odJ. G. (2)mężaC. G.. Uznał sąd, że w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku poJ. G. (2)zmarłym 14 listopada 1992 roku prawidłowo ustalono, że przedmiotem spadku poJ. G. (2)było nie całe gospodarstwo rolne, ale udział w ½ części. Treść postanowienia sądu w sposób jasny nie wskazywała, że chodzi tu o udział wynikający z faktu, że przedmiotowe gospodarstwo rolne było przedmiotem wspólności majątkowej małżeńskiejJ. G. (2)iC. G., ale w uzasadnieniu wprost wskazano, że określenie przedmiotu dziedziczenia poJ. G. (2)(ojcu) w ½ części wynikało z tego, że prawomocne orzeczenie o wykonaniu aktu nadania pochodziło z 1 sierpnia 1963 r. a więc z okresu, gdyJ. G. (2)iC. G.byli już małżeństwem. Zdaniem Sądu I instancji powyższe ustalenia miały decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu, bowiem treść postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, także w zakresie ustalenia, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne stanowiło przedmiot majątkowej wspólności małżeńskiej jest wiążące i nie może być podważane w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. To w wyniku pomyłki przy wpisie w księdze wieczystej polegającej na przyjęciu, że sprawa I Ns 21/96 dotyczyła spadkobrania poJ. G. (2)(ojcu), a nie jak miało to miejsce w rzeczywistości, że obejmowała spadek poJ. G. (2)(synu) doprowadziła do tego, że udziałC. G.w przedmiotowej księdze wieczystej był zaniżony, bowiem zamiast 3/4 części dlaC. G.i ¼ dlaJ. S.(G.) ujawniono udziały po ½ części dla każdej z nich.
Analizując zagadnienia związane ze stwierdzeniem nabycia spadku poJ. G. (2)zmarłym w 1992 roku, wskazał sąd, że stosownie do treści przepisu art. 31 dekretu z 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych prawomocne orzeczenie o wykonaniu aktu nadania przenosiło własność gospodarstwa rolnego na podmiot, któremu to gospodarstwo zostało nadane. Zatem fakt, że w momencie wydania tego orzeczeniaJ. G. (2)iC. G.byli małżeństwem, decydował, iż przekazane gospodarstwo rolne stanowiło ich majątek wspólny. Orzecznictwo Sądu Najwyższego jednolicie bowiem przyjmowało, że gospodarstwo rolne wchodziło w skład majątku wspólnego małżonków, mimo nadania go na rzecz jednego z nich, jeżeli akt nadania wydany został w trakcie małżeństwa. Natomiast w przypadku wydania aktu nadania przed zawarciem małżeństwa a orzeczenia o wykonaniu aktu nadania w trakcie małżeństwa to decydujące znaczenie miał moment orzeczenia o wykonaniu aktu nadania, albowiem z tą chwilą następowało przeniesienie własności nieruchomości stosownie do powołanego przepisu art. 31 dekretu. Co prawdaart. 12 § 2 dekretu z 25 września 1945 roku Prawo małżeńskieprzewidywał, że jedynie małżeństwo zawarte przed urzędnikiem stanu miało skutki prawne w obliczu państwa, ale luka pozostawiona przez ustawodawcę w regulacji prawnej w zakresie konwalidacji małżeństw zawartych w postaci wyznaniowej w okresie 1946-1997, przy okazji wprowadzenia do polskiego prawa tzw. małżeństwa konkordatowego przemawiała za tym, by nie dyskryminować skarżącej z powodu zawarcia przez nią małżeństwa w formie wyznaniowej. Wyjaśnił dalej sąd, że po śmierciJ. G. (2)ojca wpisy w dziale II księgi wieczystej powinny nastąpić na rzecz :C. G.w 4/6 części w tym ½ jako udział wynikający z małżeńskiej wspólności majątkowej oraz 1/3 części z ½ w wyniku dziedziczenia mężu ,J. G. (2)syna w 1/6 części (1/3 z ½ ) iJ. G. (1)(S.) w 1/6 części (1/3 z ½ ). Następnie po śmierciJ. G. (2)syna udział w gospodarstwie rolnym odziedziczyli jego matkaC. G.w ½ części iJ. G. (1)(S.) w ½ części. Mylnie przy tym sąd spadku wskazał, że w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne stanowiące 1/3 udziału zmarłego w całości tego gospodarstwa, gdyż faktycznie udziałJ. G. (2)w gospodarstwie wynosił 1/6. Natomiast sąd wieczystoksięgowy nie brał pod uwagę zapisu o „1/3 udziału zmarłego w całości gospodarstwa", gdyż odpis księgi wieczystej z tego czasu wskazywał na współwłaścicieli w osobachC. G.iJ. G. (1)po 1/2 części. Z takiego zapisu można wnioskować, że treść postanowienia z 31 marca 1994 roku nie była w ogóle ujawniona wksiędze wieczystej Kw (...), oraz, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku poJ. G. (2)(synu) zostało omyłkowo potraktowane, jako stwierdzenie nabycia spadku poJ. G. (2)(ojcu). Zatem wpisy w dziale II księgi wieczystej po śmierciJ. G. (2)(syna) nastąpić powinny na rzeczC. G.w 9/12 części (4/6 czyli 8/12 wynikające ze wspólności małżeńskiej majątkowej oraz z tytułu dziedziczenia poJ. G. (2)mężu i 1/12 odziedziczona poJ. G. (2)- synu) orazJ. G. (1)w 3/12 części (1/6 czyli 2/12 w wyniku dziedziczenia poJ. G. (2)- ojcu i 1/12 -odziedziczone poJ. G. (2)- bracie). To zaś skutkowało, że po śmierciC. G.i odziedziczeniu po niej gospodarstwa rolnego przez jej dzieci, tj.W. G.,K. P.,D. P.iJ. G. (1)po 1/4 części, treść księgi wieczystej powinna wyglądać następująco:J. G. (1)- 7/16 (1/4 czyli 4/16 w wyniku dziedziczenia poJ. G. (2)- ojcu iJ. G. (2)- bracie oraz 3/16 dziedziczone poC. G.),W. G.- 3/16 (1/4 z 3/4 poC. G.),K. P.- 3/16,D. P.- 3/16. W tym stanie rzeczy Sąd Rejonowy dokonał ustalenia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym i nakazał wksiędze wieczystej nr (...)dokonać stosownych wpisów jak w punkcie I wyroku. PonieważK. P.cofnęła pozew przed wyznaczeniem rozprawy, to w zakresie jej powództwa postępowanie podlegało umorzeniu, cofnięcie to nie miało jednak wpływu na zakres orzeczenia dotyczącego odpowiedniego ustalenia treści księgi wieczystej a miało wpływ na orzeczenie o kosztach procesu. Natomiast Sąd Rejonowy zasądził od pozwanej zwrot kosztów procesu na rzecz powodówW. G.iD. P., stosownie do treści przepisuart. 98 k.p.c.
W apelacji pozwanaJ. G. (1)zaskarżyła powyższy wyrok w całości zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.art. 2 i art. 10 dekretu o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych z dnia 6 września 1951 r.poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, żeJ. G. (2)(ojciec) nabył własność gospodarstwa rolnego objętegoksięgą wieczystą o numerze (...)na podstawie art. 31 dekretu z dnia 22 lutego 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych na podstawie orzeczenia o wykonaniu aktu nadania z dnia 22 lutego 1965 r. w sytuacji gdy nabycie własności nastąpiło z mocy prawa na podstawieart. 2 i art. 10 dekretu o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych z dnia 6 września 1951 r.z dniem 7 września 1951 r. co stwierdzono aktem nadania z dnia 1 marca 1956r. a w związku z tym, żeJ. G. (2)zawarł związek małżeński zC. G.we właściwym urzędzie stanu cywilnego dopiero 5 marca 1957 r., to sporna nieruchomość wchodząca w skład przedmiotowego gospodarstwa jak i samo gospodarstwo stanowiło jego majątek odrębny.
Na tej podstawie skarżąca wniosła o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa i zasądzenie od powodów na rzecz pozwanej kosztów procesu za obie instancje.
Pełnomocnik powoda w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od pozwanej kosztów zastępstwa prawnego w instancji odwoławczej (k.84).
Na rozprawie apelacyjnej Sąd Okręgowy przeprowadził dowód (art. 381 k.p.c.) z zeznań powodaW. G., co do którego wniosek o przesłuchanie złożony został już przed Sądem Rejonowym (k.46). Z treści niekwestionowanych zeznań tego powoda wynika, żeC. G.iJ. G. (2)doK.przeprowadzili się w 1954 r., a od 1955 r. zaczęli uprawiać nadane gospodarstwo rolne (k.83 i 84).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.

Sąd Rejonowy w oparciu o przeprowadzone dowody z dokumentów, w postaci orzeczeń o stwierdzeniu nabycia spadku, odpisów z ksiąg wieczystych oraz aktu nadania i orzeczenia o wykonaniu aktu nadania poczynił w sprawie prawidłowe ustalenia faktyczne aprobowane przez Sąd Okręgowy (art. 382 k.p.c.). Ustalenia te nie były kwestionowane w apelacji. Istota problemu sprowadzała się natomiast do zagadnienia, z jaka datą nastąpiło nabycie prawa własności gospodarstwa rolnego nadanegoJ. G. (2)ur. (...)aktem nadania z dnia 1 marca 1956 r.
Wskazany wyżej akt nadania wydany został w oparciu o przepisydekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska(dalej:dekret z 6 września 1946 r.).
Jak wynika z art. 25 ust. 1 tego dekretu wyznaczenie nabywcy gospodarstwa następowało w drodze orzeczenia właściwej władzy zwanego aktem nadania. Osoba, która otrzymała akt nadania gospodarstwa miała prawo do objęcia tego gospodarstwa w posiadanie celem korzystania i pobierania z niego bezpłatnie pożytków. Prawa wynikające z aktu nadania gospodarstwa miały charakter osobisty, były niezbywalne i nie dziedziczne (art. 26 i 27 dekretu z dnia 6 września 1946 r.).
Treść powyższych przepisów jednoznacznie zatem wskazywała, że otrzymanie aktu nie skutkowało przeniesieniem własności gospodarstwa rolnego, a jedynie uprawnieniem do jego posiadania z obowiązkiem prowadzenia go osobiście lub przez członków rodziny żyjących z tą osobą we wspólnocie gospodarczej.
Przepis art. 31 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1946 r. wskazywał wprost, że przeniesienie prawa własności nadanego gospodarstwa na nabywcę następuje w drodze orzeczenia o wykonaniu aktu nadania.
Niewątpliwie orzeczenie o wykonaniu aktu nadania przedmiotowego gospodarstwa rolnego wydane zostało w dniu 22 lutego 1965 r. gdyJ. G. (2)iC. G.pozostawali już w związku małżeńskim w świetle przepisuart. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. Kodeks rodzinny(zawarli małżeństwo przed urzędnikiem stanu cywilnego w dniu 5 marca 1957 r.). Stosownie zatem do przepisu art. 21 § 1 tej ustawy przedmioty majątkowe, nabyte przez któregokolwiek z małżonków w czasie trwania małżeństwa i stanowiące jego dorobek byly wspólnym majątkiem obojga małżonków w ramach wspólności ustawowej. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 10 października 1956 r. III Co 26/56/OSNC K 1957/3/85) działka gruntu nadana jednemu z małżonków w wykonaniu reformy rolnej w czasie trwania małżeństwa, poza wyjątkami określonymi wart. 21 § 2 kodeksu rodzinnego(spadek, zapis, darowizna, przedmioty do wykonywania zawodu) stanowiła majątek dorobkowy.
Treść wyżej przedstawionych przepisów dekretu z dnia 6 września 1946 r. iustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. Kodeks rodzinnyprowadzą do wniosku, że gospodarstwo rolne weszło w skład wspólności ustawowejJ. G. (2)iC. G..
Skarżący zgłaszał jednak zarzut, żeJ. G. (2)nabył prawo własności gospodarstwa rolnego przed zawarciem małżeństwa na podstawie przepisówdekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych(dalej:dekret z 6 września 1951 r.) Niewątpliwie przepisy tego dekretu dotyczyły gospodarstw rolnych nabytych w trybie osadnictwa rolnego na obszarze Ziem Odzyskanych. Zgodnie z przepisem art. 2 ust. 1 tego dekretu osoby, które posiadały i prowadziły gospodarstwo rolne, a do dnia wejścia w życie tego dekretu (7 września 1951 r.) nie nabyły ich własności, stały się z mocy prawa ich właścicielami.
Przepis powyższy uwłaszczał zatem posiadaczy gospodarstw rolnych, nadanych w trybie osadnictwa rolnego, którzy gospodarstwa powyższe prowadzili w dacie 7 września 1951 r., a dotychczas nie uzyskali prawa ich własności.J. G. (2)w dacie 7 września 1951 r. nie był posiadaczem gospodarstwa rolnego wK.i w związku z tym przepis art. 2 dekretu z dnia 6 września 1951 r. nie znajduje w sprawie zastosowania (zob. wyrok SN z 12.03.1963r. III CR 20/63 OSNPG 1963/12/73 i wyrok NSA z 05.02.1998 r. II SA1534/97)
Co prawda przepis art. 10 powyższego dekretu wskazywał, że w sprawach osadnictwa rolnego nie unormowanych przepisem niniejszego dekretu, stosuje się przepisy dekretu z dnia 6 września 1946 r. z tym, że osoba, która do dnia wejścia w życie niniejszego dekretu otrzyma akt nadania, staje się właścicielem tego gospodarstwa na zasadach niniejszego dekretu. Przepis powyższy dotyczył jednak osób, które w dniu 7 września 1951 r. posiadały i prowadziły gospodarstwo rolne na terenie Ziem Odzyskanych nie dysponując aktem nadania, zaś akt ten otrzymały po dniu 7 września 1951 r.
Jak już wspomnianoJ. G. (2)iC. G.objęli w posiadanie gospodarstwo rolne w 1955 r., a zatem zasady nabycia prawa własności wynikające z dekretu z dnia 6 września 1951 r. ich nie dotyczą.
Gdyby nawet jednak przyjąć, jak to wskazuje skarżąca, że w sprawie należy stosować art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1951 r., to należy zwrócić uwagę, iż posiadaczami spornego gospodarstwa rolnego od 1955 lub 1956 r. byli zarównoJ. G. (2)jak iC. G.a zatem oboje oni w udziałach po ½ części powinni stać się z mocy prawa współwłaścicielami tego gospodarstwa . Wydawane w takim wypadku na podstawie art. 5 dekretu z dnia 6 września 1951 r. akty nadania miały charakter tylko deklaratoryjny (zob. wyrok SN z 12.03.1963 r. III CR 20/63).
W niniejszej sprawie, w ocenie Sądu Okręgowego, nabycie prawa własności gospodarstwa rolnego nastąpiło dopiero z dniem wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania na podstawie art. 31 dekretu z dnia 6 września 1946 r., a wówczasJ. G. (2)iC. G.pozostawali małżeństwem. Upoważniało to zatem Sąd Rejonowy na podstawieart. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotecedo uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.
Z powyższych względów apelacja, jako nieuzasadniona, na podstawieart. 385 k.p.c., podlegała oddaleniu.
Na podstawieart. 98 § 1 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.i§ 6 pkt 5w zw. z § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych zasądzono od pozwanej na rzeczW. G.kwotę 1.217 zł z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w instancji odwoławczej.