Sąd Apelacyjny w Gdańsku
V Wydział Cywilny
Sygnatura akt: V ACa 918/12
Data wyroku: 2012-12-05 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Włodzimierz Gawrylczyk, Teresa Sobolewska, Artur Lesiak
Słowa kluczowe: Skarga Pauliańska
Podstawa prawna: art. 527 k.c.

Sygn. akt V ACa 918/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 5 grudnia 2012 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku – Wydział V Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Artur Lesiak (spr.)

Sędziowie:

SA Włodzimierz Gawrylczyk
SA Teresa Sobolewska

Protokolant:

stażysta Joanna Trociewicz

po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2012 r. w Gdańsku na rozprawie
sprawy z powództwa Syndyka masy upadłości(...)spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w upadłości likwidacyjnej wS.

przeciwkoH. S.iK. S. (1)
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, ewentualnie o ustalenie
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy
z dnia 3 lipca 2012 r. sygn. akt I C 218/09

I

      prostuje oznaczenie strony powodowej w zaskarżonym wyroku w ten sposób, że w miejsce „Syndyka masy upadłości(...)spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wS.”, wpisuje „Syndyka masy upadłości(...)spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w upadłości likwidacyjnej wS.”;

II
zmienia zaskarżony wyrok:

a

      w punkcie 1 (pierwszym) w ten sposób, że uznaje za bezskuteczną w stosunku do powoda umowę o podział majątku dorobkowego, zawartą wB.w dniu 30 grudnia 2003 r. przed notariuszemK. L.Rep. A nr(...)pomiędzyH. S.iK. S. (1), w wyniku której nastąpiło przeniesienie naK. S. (1)własności nieruchomości przyul. (...)wB., dla której Sąd Rejonowy wB.prowadzi księgę wieczystą o numerzeKw (...), w celu umożliwienia zaspokojenia wierzytelności przysługującej powodowi wobecH. S.w kwocie 488.249,32 zł z ustawowymi odsetkami od dnia17 lutego

       2003 r. do dnia zapłaty i kosztami postępowania w wysokości 45.900 zł, stwierdzonej prawomocnymi wyrokami Sądu Okręgowego wB.z dnia 31 maja 2004r. sygn. akt(...)oraz Sądu Apelacyjnego wG.z dnia 5 grudnia 2006r. sygn. akt(...)i oddala powództwo w pozostałej części;

b
w punkcie 4 (czwartym) w ten sposób, że znosi między powodem a pozwanymK. S. (1)koszty procesu;

c
przez dodanie punktu 5 (piątego) o treści: „nakazuje ściągnąć od pozwanegoK. S. (1)na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Bydgoszczy kwotę 12.207 (dwanaście tysięcy dwieście siedem) złotych tytułem opłaty sądowej od uwzględnionej części powództwa”;

III
oddala apelację w pozostałym zakresie;

IV
znosi między powodem a pozwanymK. S. (1)koszty postępowania apelacyjnego;

V
zasądza od powoda na rzecz pozwanejH. S.kwotę 5.400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego;

VI
nakazuje ściągnąć od pozwanegoK. S. (1)na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Bydgoszczy kwotę 12.207 (dwanaście tysięcy dwieście siedem) złotych tytułem opłaty sądowej od uwzględnionej części apelacji.

Na oryginale właściwe podpisy.

Sygn. aktVACa 918/12

UZASADNIENIE
Powód Syndyk Masy Upadłości(...)sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej wS., którypismem z dnia 20 marca 2009 roku wstąpił w miejsce strony powodowej -(...)Sp. z o.o. wS.,podtrzymał żądanie pozwu, które po jego zmianie i ostatecznym sprecyzowaniudotyczyło uznania za bezskuteczną w stosunku do powoda czynności majątkowej,umowy małżeńskiej, wyłączającej wspólność ustawową i podział majątkudorobkowego zawartej wB.w dniu 30 grudnia 2003 r. przed(...)Nr rep. A(...)pomiędzyH. S.iK. S. (1), w wyniku której nastąpiłoprzeniesienie własności nieruchomości przyul. (...)wB., dlaktórej Sąd Rejonowy wB.prowadziksięgę wieczystą o numerze (...), naK. S. (1)w celu umożliwienia zaspokojeniawierzytelności przysługującej powodowi wobec pozwanejH. S.wkwocie 488.249,32 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 17 lutego 2003 roku do dniazapłaty i kosztami postępowania w wysokości 45.900 zł stwierdzonej prawomocnymiwyrokami: Sądu Okręgowego wB.z dnia 31 maja 2004 roku, sygn. akt:(...)oraz Sądu Apelacyjnego wG.z dnia 5 grudnia 2006 roku, sygn.akt:(...). Ewentualnie powód wniósł o ustalenie, że pozwani nie mogąpowoływać się w stosunkach prawnych z powódką w odniesieniu do roszczeńzasądzonych wskazanymi wyżej wyrokami, na majątkową umowę małżeńską z dnia30 grudnia 2003 roku oraz że powód może prowadzić egzekucję na podstawiewskazanych orzeczeń z nieruchomości położonej wB.przy ul.(...), dla której Sąd Rejonowy wB.prowadzi księgę wieczystą KW nr(...), przy czym może zaspokoić się z nieruchomości do wysokości połowysumy uzyskanej z egzekucji /k.2-8,127-131/.
PozwanyK. S. (1)w odpowiedzi na pozew wniósł o oddaleniepowództwa w całości oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu. Podał, żezawarta umowa majątkowa małżeńska nie pomniejszyła majątku pozwanejH.

S.. Dokonany podział był sprawiedliwy. Ponadto pozwany wskazał, iż niemiał wiedzy o interesach dłużnika powoda, albowiem od 2000 roku pozostawał zżoną w faktycznej separacji.
PozwanaH. S.w odpowiedzi na pozew wniosła o oddaleniepowództwa oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu. Podniosła, iż majątekdorobkowy pozwanych w wyniku umowy z dnia 30 grudnia 2003 roku zostałpodzielony po równo, zatem brak podstaw do przyjęcia, że wskazaną czynnościąprawną doprowadziła do swojej niewypłacalności. Pozwana dodała, że jej były mążnie brał udziału w czynnościach dokonywanych przez nią z powodem. Nie miałwiedzy na temat jej wierzytelności.
Wyrokiem z dnia 3 lipca 2012 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy:
1/ oddalił powództwo o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku dopozwanejH. S.i pozwanegoK. S. (1);
2)oddalił powództwo o ustalenie w stosunku do pozwanejH. S.ipozwanegoK. S. (1);
3/ zasądził od powoda na rzecz pozwanejH. S.kwotę 7.217 zł tytułemkosztów procesu;
4/ zasądził od powoda na rzecz pozwanegoK. S. (1)kwotę 7.217 złtytułem kosztów procesu.
Podstawą tego rozstrzygnięcia były następujące ustalenia i rozważania Sądu Iinstancji:
PozwanaH. S.prowadziła działalność gospodarczą pod(...), natomiast pozwanyK. S. (1), wówczas jej mąż, był brokerem ubezpieczeniowym w(...). z o.o. wW.. Spędzał dużo czasu wW.. Od 2000 roku w firmiepozwanej wiadomym było, że małżonkowie nie są ze sobą. Pozostawali w faktycznejseparacji.K. S. (1)nie był widziany w firmie swojej żony, jednakżepomagał jej w wykonaniu umowy z powodową spółką. Dysponowałpełnomocnictwem brokerskim wystawionym przez(...)Sp. z o.o. wS.. Pozwani nie znaliswoich wyników finansowych.
W dniu 30 grudnia 2003 roku pozwani zawarli majątkową umowę małżeńskąwyłączającą wspólność ustawową. Jednocześnie dokonali podziału majątkudorobkowego. PozwanejH. S.przypadł na wyłączność majątek o
łącznej wartości 175.000 zł (nieruchomość lokalowa przyul. (...)(...), przedsiębiorstwo), natomiast pozwanyK. S. (1)uzyskałmajątek o łącznej wartości 175.500 zł (nieruchomość lokalowa przy ul.(...)wB., trzy inne nieruchomości, 35 udziałów w(...) sp. z o.o.wB.).
Wyrokiem z dnia 22 marca 2005 roku Sąd Okręgowy wB.rozwiązałmałżeństwo pozwanych przez rozwód z zaniechaniem orzekania o winie.
Wyrokiem z dnia 31 maja 2004 roku Sąd Okręgowy wB.zasądził odpozwanejH. S.na rzecz powoda kwotę 488.249,32 zł z ustawowymiodsetkami od dnia 17 lutego 2003 roku do dnia zapłaty oraz koszty procesu w kwocie40.500 zł. Sąd Apelacyjny wG.wyrokiem z dnia 5 grudnia 2006 roku oddaliłapelację pozwanej od powyższego orzeczenia.
Postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie powyższego tytułuegzekucyjnego zaopatrzonego w klauzulę wykonalności jak dotąd nie pozwoliłopowodowi na zaspokojenie swojej wierzytelności.
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o przestawione przez stronydokumenty, a także na podstawie zeznań świadków i stron postępowania.
Sąd uznał za wiarygodne dowody z dokumentów zebrane w sprawie,albowiem zostały sporządzone we właściwej formie, przewidzianej dla tego typudokumentów. Strony w żaden sposób nie kwestionowały ich wiarygodności iprawdziwości. Autentyczność zgromadzonych dokumentów nie budziła równieżwątpliwości Sądu.
Na walor wiarygodności zasługiwały zeznania świadkówG. M.,J. G.,M. T.iJ. K.. Wskazani świadkowiezgodnie zeznali, że co najmniej od 2000 roku pozwani faktycznie nie są ze sobązwiązani i nie prowadzili wspólnej działalności gospodarczej. Pozwany nie byłwidywany w siedzibie firmy dłużnika powoda. Sąd nie znalazł podstaw dokwestionowania zeznań powyższych świadków. Ich twierdzenia były spójne ikonsekwentne w swej treści.
Sąd dał wiarę również zeznaniom świadkaS. B., którastanowczo oznajmiła, że pozwanyK. S. (1)pomagał swojej żonie przywykonaniu umowy z powodem. Dokumenty zawarte w aktach sprawy potwierdzałyzeznania tego świadka, tym samym nie budziły one wątpliwości Sądu.
Na walor wiarygodności zasługiwały także zeznaniaS..W. K.,S. P.iM. S.,jednakże twierdzenia tych świadków miały co najmniej drugorzędne znaczenie dlarozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Jedynie zeznaniaS. S.na ustalenie, że wartość nieruchomości położonej przyul. (...)B.oznaczona w majątkowej umowie małżeńskiej nie jest zaniżona.
Sąd nie znalazł podstaw do odmówienia nadania waloru wiarygodnościzeznaniom pozwanychH. S.iK. S. (1). Ichtwierdzenia były zgodne z zeznaniami pozostałych świadków odnośnie tego, iżfaktycznie od co najmniej 2000 roku nie pozostają ze sobą w związku i nie mająwiedzy o swoich wynikach finansowych. Nie prowadzili także wspólnej działalnościgospodarczej. Z tych względów Sąd ustalając stan faktyczny w sprawie uwzględniłzeznania pozwanych.
Przechodząc do oceny zasadności powództwa w świetle tak ustalonejpodstawy faktycznej, w pierwszej kolejności Sąd Okręgowy wskazał, że żądaniepozwu powinno być skierowane wyłącznie przeciwkoK. S. (1)osobie trzeciej, nie zaś także przeciwko dłużnikowi powoda -H., która w tym wypadku nie ma legitymacji biernej. Przesądza o tym treśćart. 531§1 k.c.Zatem z oczywistych przyczyn procesowych żądanie ochrony zeskargi pauliańskiej skierowane przeciwko pozwanejH. S.nie mogłozostać uwzględnione.
Oceniając powództwo względem pozwanegoK. S. (1), SądOkręgowy przedstawił uwagi dotyczące instytucji skargi paulińskiej określonej wart.527 kc.Zdaniem Sądu I instancji powód nie sprostał narzuconym na niego wymogomwykazania istnienia wszystkich przesłanek zart. 527 § 1 kc, warunkującychmożliwość skorzystania z ochrony pauliańskiej. Nie pomogło mu nawet działające wniniejszej sprawie domniemanie prawne określone wart. 527 § 3 kc, gdyż Sąd niestwierdził, aby pozwanyK. S. (1)uzyskał od swojej żony - dłużnikapowoda - korzyść majątkową. Innymi słowy, w zaistniałym stanie rzeczy trudnomówić o tym, że przyznanie pozwanemu, na mocy majątkowej umowy małżeńskiejobejmującej podział majątku dorobkowego, lokalu mieszkalnego przy ul.(...)wB., stanowiło uszczuplenie majątkuH. S., skoro namocy tejże umowy pozwana ta także uzyskała nieruchomość, również na własność,położoną w tym samym budynku, o tym samym metrażu. Wcześniej obie
nieruchomości lokalowe, nr(...)przy&gt;
Wobec powyższych ustaleń nie ma znaczenia okoliczność, że(...)S.pomagał swojej żonie przy wykonywaniu umowy zawartej zpowodem, z której wynika wierzytelność na kwotę 488.249,32 zł, stwierdzonawyrokiem Sądu Okręgowego wB.z dnia 31 maja 2004 roku. Dlatego teżprzyjąć należy, iż pozwany wiedział o tym długu, zresztą odnośnie tej subiektywnejprzesłanki zastosowanie ma w niniejszej sprawieart. 527 § 3 kc, na co nie mawpływu fakt, iż związek małżeński pozwanych uległ rozwiązaniu. Jednakżeprzedmiotowa majątkowa umowa małżeńska nie miała na celu pokrzywdzeniapowoda.
Reasumując, powód nie wykazał, aby pozwanyK. S. (1), na mocyczynności prawnej dokonanej z dłużnikiem, uzyskał korzyść majątkową. Tym samymstwierdzić należy, iż umowa z dnia 30 grudnia 2003 roku nie miała na celupokrzywdzenia wierzyciela. W niniejszej sprawie nie zaistniały kumulatywnie
wszystkie przesłanki warunkujące udzielenie powodowi ochrony pauliańskiej zart.527 § 1 kc.
Przechodząc do oceny roszczenia ewentualnego o ustalenie Sąd stwierdził, iżpowód nie ma interesu prawnego wymaganego treściąart. 189 kpc. W tym zakresieprzysługiwało mu dalej idące powództwo zart. 527 § 1 kc.Nie ma tutaj znaczeniafakt, iż roszczenie ze skargi pauliańskiej z przyczyn opisanych powyżej nie zostałouwzględnione. Okoliczność ta nie powoduje automatycznie, że w przypadkuoddalenia tego żądania, powód może domagać się ustalenia istnienia stosunkuprawnego. Powództwo zart. 189 kpcnależy zastrzec dla przypadków wyjątkowych.Wymagany interes prawny istnieje wówczas, gdy bez wyroku deklaratoryjnegopowód nie może realizować pełni roszczeń i uprawnień wiążącym się z istnieniem lubnieistnieniem stosunku prawnego lub prawa, bądź uzyskać koniecznej ochrony naprzyszłość

      (wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 08.02.2012 roku, 1 ACa1298/11, LEX nr 1120007).W niniejszej sprawie taka sytuacja nie wystąpiła. Powódmiał możliwość realizowania pełni swoich praw i roszczeń w oparciu o skargępauliańską.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawieart. 527 § 1 kcacontrariooddalił powództwo o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku dopozwanejH. S.i pozwanegoK. S. (1)(punkt 1wyroku).
Na mocyart. 189 kpcacontrarioSąd oddalił powództwo o ustalenie wstosunku do pozwanejH. S.iK. S. (1)(punkt 2
wyroku).
Zgodnie zart. 98 § 1 kpcstrona przegrywająca sprawę obowiązana jestzwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzeniapraw i celowej obrony. Z racji faktu, iż powód przegrał niniejszy proces, Sąd napodstawie przytoczonego przepisu oraz § 6 pkt 7 Rozporządzenia MinistraSprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radcówprawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnejudzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. 2002 r., Nr 163,poz. 1349) zasądził od niego na rzecz pozwanejH. S.i na rzeczpozwanegoK. S. (1)po 7.200 zł, dla każdego z nich, tytułemkosztów procesu (punkt 3 i 4 wyroku).

Powód zaskarżył wyrok apelację w całości i zarzucił:

1
Naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.

a
art. 233 § 1 k.p.c.:

-

przez niezgodne z zasadami swobodnej oceny dowodów ustalenie, że pozwaninie zamierzali pokrzywdzić zaskarżoną czynnością powoda, w szczególnościpoprzez pominięcie w ocenie prawnej dowodu z wyroku(...)zuzasadnieniem potwierdzającego działanie pozwanej z pokrzywdzeniemwierzyciela oraz dowodu potwierdzającego, że pozwanym mimo rozwodu i ichzgodnych zeznań, iż pożycie między nimi ustało ostatecznie i definitywnie, w2009 r. urodziło się wspólne dziecko,

przez niezgodne z zasadami swobodnej oceny dowodów ustalenie, że pozwaniprowadzili oddzielne firmy i pozwany nie pomagał swojej żonie w jej firmie oraz żenie znali własnych wyników finansowych i nie udzielali sobie informacji w tymzakresie - mimo potwierdzenia przez Sąd w dalszej części uzasadnienia faktu, iżpozwany pomagał żonie przy wykonywaniu umowy oraz wiedział o długupozwanej oraz wobec wykazania przez powoda dokumentami, że udziałpozwanego w wykonaniu tej umowy był bardzo znaczący i świadczący owzajemnym zaufaniu i ścisłej współpracy,

przez niezgodne z zasadami swobodnej oceny dowodów ustalenie, żezaskarżona czynność nie spowodowała uzyskania przez pozwanego korzyści iuszczupleniu majątku pozwanej, w sytuacji gdy w braku tej czynności pozwaniodpowiadaliby całym majątkiem dorobkowym;

poprzez fragmentaryczną, oddzieloną od innych dowodów ocenę zeznańświadków wnioskowanych przez pozwanych na okoliczność braku wspólnychspraw i ustania pożycia pozwanych w oderwaniu od dokumentów i zeznańświadkaB.świadczących o ścisłej współpracy między pozwanymi przywykonywaniu umowy o pośrednictwo w udzieleniu gwarancji odC.orazniekwestionowanego przez pozwanych dokumentu potwierdzającego faktposiadania wspólnego dziecka, o którym żaden ze świadków niewspomniał.

b
art. 328 § 2 kpc. poprzez pominięcie w uzasadnieniu przyczyn, dla którychdopuszczonym dowodom wnioskowanym przez powoda odmówił wiarygodności imocy dowodowej, a w szczególności całkowity brak oceny dokumentów -sprawozdania detektywistycznego dołączonego do pisma powoda 16października 2007 r., załączonych do pisma z 25 kwietnia 2012 r. : zaświadczenia

z MSWiA z wnioskiem - notatki z dnia 20 sierpnia 2001 r. ze spotkania(...)oraz zaproszenia na to spotkanie z dnia 17.08 2001 r. a także wyrokuSądu Okręgowego wS.o sygn.(...)z uzasadnieniemwskazującego na działanie przez pozwaną z pokrzywdzeniem wierzyciela,

c
art. 302 kpc. poprzez dopuszczenie dowodu z przesłuchaniaK.jako strony mimo niestawienia się przez niego bez usprawiedliwieniana rozprawę w dniu 21.09.2009 r., na którą został wezwany w celu przesłuchania

d
art. 189 kpc, poprzez przyjęcie, iż brak interesu prawnego powództwa o ustaleniemoże wyrażać się również w możliwości sformułowania powództwa kształtującegoopartego na innym prawie i przysługującego przeciwko stronie nietożsamejpodmiotowo

e
art. 102 i 103 kpc. poprzez ich nieuwzględnienie w orzeczeniu o kosztach pomimonagminnego i celowego niepodawania przez pozwanych przed rozprawamiokoliczności powodujących ich odroczenie i wielokrotne narażanie powoda nawydatkowanie kosztów zastępstwa procesowego i podróży,

2
naruszenie przepisów prawa materialnego

a
art. 527 § 1 k.c.

-

poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że dla istnienia pokrzywdzeniawierzyciela konieczne jest dokonanie czynności przez dłużnika w tym celu, podczasgdy wystarczająca jest świadomość tego pokrzywdzenia,

poprzez niewłaściwą wykładnię pojęć uzyskania korzyści majątkowej i uszczupleniamajątku w sposób wyłączający z zakresu stosowania tego przepisu czynnościodpłatne- ekwiwalentne - poprzez przyjęcie iż umowa o zniesienia wspólnościmałżeńskiej podziału majątku, która spowodowała równoważne przesunięciamajątkowe nie stanowi uzyskania korzyści majątkowej oraz uszczuplenia majątku,

b
art. 527 § 3 k.c.- poprzez przyjęcie, że domniemanie świadomości pokrzywdzeniawierzyciela osoby trzeciej pozostającej z dłużnikiem w bliskim stosunku, możnausunąć poprzez wykazanie, iż zamiarem tej osoby nie było pokrzywdzeniewierzyciela, podczas gdy dla obalenia tego domniemania trzeba wykazać, że osobata nie wiedziała, iż dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela

c
art. 189 kpc, poprzez przyjęcie, iż brak interesu prawnego powództwa o ustaleniemoże wyrażać się również w możliwości sformułowania powództwa kształtującegoopartego na innym prawie i przysługującego przeciwko stronie nietożsamejpodmiotowo.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty powód wniósł o:

1
zmianę powyższego wyroku poprzez uznanie za bezskuteczną w stosunku dopowoda czynności majątkowej umowy małżeńskiej wyłączającej wspólnośćustawową i podziału majątku dorobkowego zawartej wB., w dniu 30grudnia 2003 r. przed NotariuszemK. L.N.rep(...)pomiędzyH. S.iK. S. (1), w wyniku którejnastąpiło przeniesienie własności nieruchomości przyul. (...)w
B., dla której Sąd Rejonowy wB.prowadzi księgę wieczystą onumerze(...), naK. S. (1)w celu umożliwieniazaspokojenia wierzytelności przysługującej powodowi wobecH. S.wkwocie 488.249,32 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 17 lutego 2003 r. do dniazapłaty i kosztami postępowania w wysokości 45.900 zł stwierdzonej prawomocnymiwyrokami: Sądu Okręgowego wB.z dnia 31 maja 2004r. sygn. akt(...)oraz Sądu Apelacyjnego wG.z dnia 5 grudnia 2006r. sygn. akt(...)

ewentualnie o
zmianę powyższego wyroku poprzez ustalenie, że pozwani nie mogą powoływać sięw stosunkach prawnych z powodem w odniesieniu do roszczeń zasądzonych odpozwanejH. S.wyrokiem Sądu Okręgowego wB.z dnia 31maja 2004 r. sygn. akt(...)oraz wyrokiem Sądu Apelacyjnego wG.dnia 5 grudnia 2006 r., sygn. akt(...)na majątkową umowę małżeńskąwyłączającą wspólność ustawową i podział majątku dorobkowego zawartą wBydgoszczy, w dniu 30 grudnia 2003 r. przed NotariuszemK. J.
N.rep A(...), pomiędzyH.iK. S. (1)

że powód może prowadzić egzekucję na podstawie wyroku Sądu Okręgowego(...)z dnia 31 maja 2004 r. sygn. akt(...)oraz wyroku SąduApelacyjnego wG.z dnia 5 grudnia 2006 r., sygn. akt(...)znieruchomości przyul. (...)wB., dla której Sąd Rejonowy(...)prowadziksięgę wieczystą o numerze (...), w której toksiędze w dziale II jako właściciel ujawniony jestK. S. (1), przy czymmoże zaspokoić się z nieruchomości do wysokości połowy sumy uzyskanej zegzekucji z tej nieruchomości,ewentualnie o

uchylenie wyroku w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy do ponownegorozpoznania Sądowi I instancji;

2
przyznanie powodowi od pozwanych solidarnie zwrotu kosztów procesu wpostępowaniu I i II instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg normprzepisanych

Pozwani wnosili o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowaniaapelacyjnego.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja zasługuje na częściowe uwzględnienie.
W pierwszej kolejności wymaga wyjaśnienia, że w sprawie znajdujązastosowanie przepisyKodeksu rodzinnego i opiekuńczegooraz zasady egzekucji wbrzmieniu sprzed ich nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. ozmianieustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczyoraz niektórych innych ustaw (Dz. U.Nr 162, poz. 1691), która weszła w życie z dniem 20 stycznia 2005 r. Po myślibowiem art. 5 ust. 5 pkt 2 przepisy dotychczasowe stosuje się do wyłączenia lubograniczenia odpowiedzialności majątkiem wspólnym za zobowiązania jednegomałżonka powstałe przed wejściem ustawy w życie. Tak samo, jeśli roszczeniepowstało przed wejściem w życie tej ustawy, egzekucję prowadzi się wedługprzepisów dotychczasowych (art. 5 ust. 6 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r.).Jest zaśokolicznością niesporną, że zobowiązanie dłużniczki powstało przed dniem wejścia wżycie cytowanej ustawy. Także zaskarżona umowa majątkowa została zawartawedług poprzedniego stanu prawnego.
Zauważyć należy, że umowa z dnia 30 grudnia 2003 r. obejmuje zarównozniesienie wspólności majątkowej jak i podział majątku wspólnego. W ocenie SąduApelacyjnego przedmiotem skargi paulińskiej objęta może być wyłącznie umowa wczęści obejmującej podział majątku wspólnego, gdyż samo zniesienie wspólnościmajątkowej podlega ochronie w trybieart. 47 § 2 k.r.o.Sąd Apelacyjny podzielawyrażony w orzecznictwie pogląd, że„umowa wyłączająca wspólność majątkowąmałżeńską ma charakter ustrojowy, zmienia bowiem dotychczasową zasadęwspólności na zasadę rozdzielności majątkowej. W jej wyniku nie dokonuje się zatemżadne przesunięcie majątkowe, nikomu nie przysparza ona bezpośrednio korzyści
majątkowej. Stąd też trzeba przyjąć, wbrew odmiennemu stanowisku częścidoktryny, że nie znajduje do tej umowy zastosowania instytucja skargi pauliańskiejprzewidziana wart. 527 i nast. k.c., która wchodzi w grę przy czynnościach prawnychobrotu prawami i rzeczami”(por. uzasadnienie wyroku SN z dnia 28 kwietnia 2004 r.,III CK 469/02). Samo zniesienie wspólności majątkowej nie może być objęteprzedmiotem zaskarżenia skargą pauliańską. Wierzyciel znajduje bowiem ochronę wtreściart. 47 § 2 k.r.o., a w związku z tym nie ma przeszkód, do wystąpienia onadanie klauzuli wykonalności na podstawieart. 787 k.p.c.Dopiero dokonaniepodziału majątku wspólnego może spowodować, że brak będzie substratu, doktórego można byłoby skierować egzekucję na podstawie takiego tytułuwykonawczego.
W tym stanie rzeczy powództwo w części dotyczącej stwierdzeniabezskuteczności umowy znoszącej wspólność majątkową podlegało oddaleniuzarówno w stosunku do pozwanej, jak i do pozwanego.
Przechodząc do zarzutu naruszeniaart. 233 § 1 k.p.c.należy stwierdzić, że jeston w znacznej mierze zasadny. Przede wszystkim trzeba jednak wyjaśnić, iż wbrewtwierdzeniom zawartym w apelacji Sąd I instancji nie przyjął, aby pozwany obaliłdomniemanie wynikające zart. 527 § 3 k.c.Sąd ten zaznaczył jedynie, żedomniemanie zart. 527 § 3 k.c.było niewystarczające wobec braku przesłanki wpostaci korzyści majątkowej uzyskanej przez pozwanego.
Dziękiart. 527 § 3 k.c.wierzyciel nie musi wykazywać, że osoba trzeciawiedziała lub przy dołożeniu należytej staranności mogła się dowiedzieć, iż dłużnikdziałał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli - bowiem okoliczność ta jestobjęta domniemaniem prawnym. Wierzyciel natomiast zamiast tej okoliczności musiudowodnić podstawę domniemania w postaci istnienia bliskiego stosunku pomiędzydłużnikiem a osobą trzecią w chwili dokonywania czynności prawnej. Sam przepisnie określa, co rozumie pod pojęciem stosunku bliskości. Ustawodawca nie dokonujetakże wyliczenia osób bliskich. W doktrynie wskazuje się, że należy odwoływać siędo oceny realnie istniejących faktów: więzi uczuciowej, przyjacielskiej, majątkowejczy powiązań gospodarczych (zob. M. Pyziak-Szafnicka (w:)System prawacywilnego,t. 6, s. 1265). Pojęcie „bliskich stosunków" rozumiane jest szeroko -zarówno w piśmiennictwie, jak i orzecznictwie. Wyrazem takiego zapatrywania jestzaprezentowany w judykaturze pogląd, że wart. 527 § 3 k.c.chodzi o taki stosunekbliskości między dwiema osobami, który uzasadnia przyjęcie, iż jedna z nich jest w
posiadaniu informacji o obecnej sytuacji majątkowej drugiej (wyrok SN z dnia 24kwietnia 1996 r., I CRN 61/96). Nie ulega wątpliwości, że fakt pozostawania wzwiązku małżeńskim wskazuje na istnienie bliskiego stosunku pomiędzy dłużnikiem aosobą trzecią. Oczywiście fakt ten musi podlegać indywidualizacji w ramachokoliczności faktycznych danej sprawy.
Na gruncie niniejszej sprawy istnienia tak rozumianego „pozostawiania wbliskim stosunku” nie podważają zeznania świadków i pozwanych wskazujące naproblemy we wzajemnych relacjach małżeńskichH.iK. S. (1).Do rozpadu pożycia małżeńskiego dochodzi dopiero z momentem ustania wszystkichwięzi, a więc więzi duchowej, fizycznej i gospodarczej. Z punktu widzenia ochronyinteresów wierzyciela nie jest jednak istotne jak układa się pożycie duchowe czyfizyczne małżonków, istotna jest natomiast łącząca ich więź gospodarcza. Przyjąćnależy, że pozostawanie we wspólności majątkowej oznacza posiadanie wiedzy natemat sytuacji majątkowej współmałżonka. Wspólność majątkowa pociąga bowiemza sobą nie tylko wspólność praw ale także wspólność obowiązków. Nawet jeślifaktycznie - tak jak stwierdził Sąd I instancji - małżeństwoH.iK. S. (1)co najmniej od 2000 r. chyliło się ku upadkowi, to niewątpliwie z racjipozostawania we wspólności majątkowej posiadali oni wzajemnie wiedzę o swojejsytuacji finansowej. Nie chodzi tutaj przy tym o szczegółową znajomość wynikówfinansowych prowadzonej odrębnie działalności gospodarczej, lecz o wiedzę omożliwości ponoszenia odpowiedzialności majątkiem wspólnym za zobowiązaniajednego ze współmałżonków. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, żeK. S. (1)pomagał swojej żonie w wykonaniu umowy z dnia 1 i 9 sierpnia 2001 r. Ojego zaangażowaniu i współdziałaniu świadczy chociażby pismo z dnia 17 sierpnia2001 r.(...)sp. z o.o., w którym adresat został określonynastępująco:(...)(k. 548). Pismopowyższe zawiera zaproszenie na rozmowy dotyczące zawartej umowy na czynnościbrokerskie i udzielenia gwarancji ubezpieczeniowych(...) S.A.

K. S. (1)musiał więc mieć wiedzę na temat tej umowy, skoro w związkuz problemami, które się pojawiły w toku jej realizacji został zaproszony na rozmowy.Znamienne jest też, że w oznaczeniu adresata znalazło się obok imienia i nazwiskapozwanego także oznaczenie działalności gospodarczej prowadzonej przezpozwaną. Już chociażby ten fakt świadczy o wzajemnych powiązaniachgospodarczych pozwanych. Zważywszy, że to z powodu okoliczności leżących
między innymi po stronie pozwanego, a więc braku uprawnień brokerskich,(...) sp. z o.o.wystąpiła przeciwkoH. S.o zwrotpobranej prowizji, musiał on mieć wiedzę nie tylko na temat samej umowy, ale takżena temat dalszych konsekwencji finansowych tej umowy, a w szczególnościmożliwości poszukiwania przez wierzyciela zaspokojenia z majątku wspólnegodłużniczki i jej małżonka.
W pozostałym zakresie ustalenia faktyczne Sądu I instancji nie budzązastrzeżeń. Sąd ten z ustalonego stanu faktycznego wyciągnął jednak błędnewnioski natury prawnej co do bezzasadności skargi pauliańskiej.
Trafny jest zarzut powoda naruszeniaart. 527 § 1 k.c.Analiza poszczególnychprzesłanki bezskuteczności umowy w kontekście niniejszego stanu faktycznegowymaga przedstawienia następujących rozważań:
W świetle poglądów judykatury, „aby uznać, iż określona czynność dokonanaprzez dłużnika z jednym z wierzycieli krzywdzi pozostałych, należy stwierdzić, czyświadczenia stron są nieekwiwalentne lub że da się wykazać, iż dłużnik i wierzycielbyli w zmowie i dokonywali tej czynności nie tylko ze świadomością ale i w celupokrzywdzenia wierzycieir (por. wyrok SN z dnia 2 grudnia 2003 r. III CK 147/02 orazpowołane tam orzecznictwo). W innym z orzeczeń Sąd Najwyższy stwierdził, że„pokrzywdzenie wierzycieli występuje także wówczas, gdy do niewypłacalnościdłużnika, w rozumieniuart. 527 § 2 k.c., dochodzi w wyniku kilku, nawetekwiwalentnych, czynności, takich jak założenie spółki i wniesienie do niej aportemnieruchomości w zamian za udziały, a następnie w krótkim czasie zbycie udziałów współce za kwotę znacznie niższą niż wartość wniesionej aportem nieruchomości izużycie otrzymanej kwoty na inne cele niż zaspokojenie wierzycieli” (por. wyrok zdnia 2 października 2007, II CSK 323/07). Powyższe prowadzi do wniosku, żeczynność ekwiwalentna może być uznana za warunek wystarczający i niezbędnyniewypłacalności, gdy świadczenie wzajemne nie gwarantuje zaspokojenia (wyrokSN z 29 czerwca 2004 r., II CK 367/03). Rację ma zatem skarżący przywołującorzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2008 r., V CSK 471/07, że „uzyskanieprzez dłużnika ekwiwalentu za dokonaną czynność prawną nie zawsze przesądza obezzasadności skargi paulińskiej. Czynność prawna dłużnika, za którą otrzymał onświadczenie nie powoduje pokrzywdzenia wierzycieli, jeśli uzyskany ekwiwalentznajduje się w majątku dłużnika lub został wykorzystany do zaspokojenia wierzycieli”.

Podsumowują dorobek orzecznictwa stwierdzić więc należy, że dopokrzywdzenia wierzycieli dojdzie zawsze, gdy zachodzi brak ekwiwalentności. Jeślinatomiast świadczenia są ekwiwalentne, to wówczas należy ocenić, czy dłużnik iosoba, która uzyskała od niego korzyść majątkową dążyli do pokrzywdzeniawierzyciela dochodzącego ochrony. Przy ekwiwalentności świadczeń skargapaulińska może być uzasadniona także wówczas, gdy otrzymany ekwiwalent już nieznajduje się w majątku dłużnika lub też jest trudny do wyegzekwowania przezwierzyciela (np. otrzymane pieniądze, które zostały zużyte na inne cele niżzaspokojenie wymagalnych wierzytelności).
W sprawie bezsporną była okoliczność, że w wyniku podziału majątkuwspólnego, zarówno dłużniczka jak i jej ówczesny małżonek otrzymali majątek oidentycznej wartości. Skoro zatem oboje małżonkowie w wyniku dokonanegopodziału majątku wspólnego otrzymali składniki majątkowe o tej samej wartości, tooznacza to tym samym, iż zachodziła ekwiwalentność ich wzajemnych świadczeń.Pomimo tego w okolicznościach niniejszej sprawy przyjąć trzeba, że doszło dopokrzywdzenia wierzyciela. Wprawdzie świadczenia dłużniczki i jej małżonka byływzajemnie ekwiwalentne, jednak z punktu widzenia interesu ekonomicznegowierzyciela doszło do zmniejszenia się majątku dłużniczki, z którego mogłaby byćprowadzona egzekucja. Do czasu podziału majątku wspólnego wierzyciel mógł pouzyskaniu klauzuli wykonalności prowadzić egzekucję z całego majątku wspólnego, anie tylko z majątku odrębnego dłużniczki. Wprawdzie w postępowaniu o nadanieklauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika z ograniczeniem jegoodpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową istniała możliwośćograniczenia lub wyłączenia możliwości zaspokojenia się przez wierzyciela z majątkuwspólnego (art. 787 k.p.c.w brzmieniu obowiązującym w dniu zawarcia czynnościprawnej przez pozwanych), jednak wyłącznie na wniosek małżonka po jegowysłuchaniu i stwierdzeniu, że zachodzą okoliczności przewidziane wart. 41 § 3k.r.o. Skoro pozwani dokonali całościowego podziału majątku wspólnego, to brakbyło możliwości skierowania egzekucji do tego majątku. Tym samym doszło dozmniejszenia substratu majątkowego obejmującego aktywa dłużniczki. Obojepozwani mieli przy tym świadomość, że dokonując podziału majątku wspólnego wrównych częściach, uniemożliwią wierzycielowi zaspokojenie z całości tego majątku.W konsekwencji uznać należy, iż czynność prawna podziału majątku wspólnegozostała dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela, jako że uniemożliwiła mu
poszukiwania zaspokojenia swojej wierzytelności z wszystkich przedmiotówwchodzących w skład majątku wspólnego.
Powyższej oceny nie zmienia fakt rozwiązania małżeństwaH.
i. S.przez rozwód wyrokiem Sądu Okręgowego wB.zdnia(...), a tym samym ustania z tym dniem wspólności majątkowej.Zdarzenie to miało bowiem miejsce już po dokonaniu zaskarżonej czynności, przyczym ubezskutecznieniu podlega jedynie podział majątku wspólnego. Okoliczność, wjakim zakresie może być prowadzona egzekucja wskutek orzeczonego rozwodu niema zaś znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.
Nie ulega wątpliwości, że wskutek zaskarżonej czynności pozwany(...)osiągnął korzyść majątkową. Przyjmuje się, że uzyskanie przez osobętrzecią korzyści majątkowej może polegać na nabyciu prawa majątkowego lub nazwolnieniu z zobowiązania, co powoduje zmianę w majątku dłużnika prowadzącą dopokrzywdzenia wierzycieli (wyrok SN z dnia 7 grudnia 1999 r., I CKN 287/98). Osobatrzecia uzyskuje „korzyść majątkową" w rozumieniuart. 527 k.c.także wtedy, gdypłaci za rzecz nabytą od dłużnika cenę odpowiadającą wartości rynkowej tej rzeczy.Wart. 527 k.c.nie chodzi o korzyść majątkową w sensie potocznym, utożsamianąnp. z nabyciem rzeczy za cenę niższą od wartości tej rzeczy - w takim przypadku za„korzyść" uważa się różnicę między wartością rynkową rzeczy a zapłaconą ceną.Korzyścią majątkową w rozumieniuart. 527 k.c.jest nabycie przez osobę trzeciąprawa majątkowego, przedstawiającego pewną wartość, przy czym drugorzędneznaczenie ma cena nabycia (wyrok SA w Gdańsku z dnia 28 października 1999 r., IACa 638/9, OSA 2002, z. 2, poz. 14). Dokonanie przez małżonków podziału majątkuwspólnego, nawet jeżeli wartość poszczególnych składników majątkowychprzyznanych każdemu z małżonków odpowiada ich udziałowi w majątku wspólnym,prowadzi do zmiany w majątku dłużnika. Wskutek bowiem takiej czynności prawo docałości majątku zostaje ograniczone do poszczególnych składników majątkowychwchodzących dotychczas w skład majątku wspólnego.
Powyższe wywody prowadzą zatem do wniosku, że spełnione zostałyprzesłanki skargi pauliańskiej w odniesieniu do zaskarżonej czynności prawnej, napodstawie której pozwany otrzymał na wyłączną własność nieruchomość położoną(...)przyulicy (...), objętąksięgą wieczystą Kw (...). W tejczęści spełnione zostały wszystkie przesłanki zasadności powództwa w stosunku(...). Wskutek dokonania wyżej wymienionej czynności prawnej
dłużniczkaH. S.stała się też niewypłacalna w wyższym stopniu (art.527 § 2 k.c.), gdyż bezspornie majątek który otrzymała nie wystarcza nazaspokojenie wierzyciela. Nie tylko że nie zostało obalone domniemanie wiedzypozwanego o pokrzywdzeniu wierzyciela, ale z materiału dowodowego wynika wręcz,że oboje pozwani dokonali tej czynności w celu uniknięcia wszczęcia egzekucji domajątku wspólnego. O tym zaś, że wierzytelność istnieje wiedzieli już w sierpniu 2001r., gdy pojawiły się problemy z realizacją umowy. Musieli mieć bowiem świadomośćobowiązku zwrotu uzyskanej przezH. S.prowizji. Z punktu widzeniaistnienia wierzytelności nie ma znaczenia data uprawomocnienia się wyroku SąduOkręgowego wB.z dnia 31 maja 2004 r. w sprawie(...), któryzapadł w stosunku doH. S.. Okoliczność ta nie ma także wpływu naświadomość istnienia pokrzywdzenia wierzyciela. Niezależnie bowiem od przyjętegostanowiska procesowego w tamtej sprawie i taktyki procesowej, pozwani musieliliczyć się z tym, że skoro powód kieruje roszczenia wobecH. S.ztytułu nienależnego świadczenia i toczy się w związku z tym postępowanie sądowe,to należy brać pod uwagę możliwość niekorzystnego rozstrzygnięcia, a w dalszejkonsekwencji wszczęcia postępowania egzekucyjnego przez wierzyciela.
W pozostałej części powództwo w stosunku doK. S. (1)oraz wcałości w stosunku doH. S.podlegało oddaleniu. Sąd Apelacyjny w tejczęści podziela ustalenia i rozważania Sądu I instancji. Wprawdzie z wyjaśnieńpowoda wynika, iż pozwałH. S.z uwagi na sformułowane żądanieewentualne, to jednak przyjąć należy, iż jest ona stroną pozwaną co do całościpowództwa. Konstrukcja powództwa ewentualnego nie powoduje bowiem, żeprzedmiotem rozpoznania sądu są dwa oddzielne powództwa. Powództwo jest jedno,a jedynie zachodzi kumulacja żądań.
Chybiony jest zarzut powoda naruszeniaart. 189 k.p.c.Brak jest podstaw douwzględnienia żądania ewentualnego, gdyż wobec orzeczenia rozwodu wspólnośćmajątkowa ustała. Powód nie ma więc interesu prawnego w żądaniu ustalenia, żepozwani nie mogą się wobec niego powoływać na małżeńską umowę majątkowąwyłączającą wspólność ustawową, gdyż z mocy prawa nie istnieje już majątekwspólny. Od chwili ustania wspólności do majątku nią objętego stosuje sięodpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 42 k.r.o.). Z tąwięc chwilą wierzyciel uzyskuje możność zaspokojenia swej wierzytelności z całegomajątku dłużnika, obejmującego zarówno jego majątek dotychczas odrębny, jak i
jego udział w dotychczasowym majątku wspólnym. W zakresie zaś podziału majątkuwspólnego interes prawny powoda znajduje wystarczającą ochronę w przepisachdotyczących skargi pauliańskiej.
Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny orzekł na podstawieart. 386 § 1k.p.c. jak w punkcie II a) sentencji oraz na podstawieart. 385 k.p.c.jak w punkcie IIIsentencji.
O kosztach procesu za I instancję Sąd Apelacyjny orzekł wpunkcie IIb) i c).Na poniesione przez strony koszty składały się wyłącznie koszty zastępstwaprocesowego, jako że powód był zwolniony od obowiązku uiszczenia opłaty sądowej.Sąd zniósł na podstawieart. 100 k.p.c.koszty procesu między powodem apozwanymK. S. (1), jako że powód wygrał proces w stosunku dotego pozwanego w połowie, a więc w zakresie żądania ubezskutecznienia umowy opodział majątku wspólnego, natomiast pozwany wygrał w zakresie żądaniaubezskutecznienia umowy znoszącej wspólność majątkową. Jednocześnie z tychwzględów należało obciążyć na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy o kosztachsądowych w sprawach cywilnych pozwanego połową opłaty sądowej, od uiszczeniaktórej powód był zwolniony. Prawidłowe zaś było rozstrzygnięcie o kosztach procesuzawarte w punkcie 3 zaskarżonego wyroku, jako że w stosunku do pozwanejH.powództwo zostało w całości oddalone. Z tych względów apelacjapowoda w zakresie odnoszącym się do kosztów procesu podlegała także oddaleniuna podstawieart. 385 k.p.c.(pkt III).
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono w punktach IV - VI.Kierując się tymi samymi motywami, które odnoszą się do postępowania przezSądem I instancji, koszty postępowania apelacyjnego między powodem a(...)podlegały zniesieniu na podstawieart. 100 k.p.c.Jednocześnie należało nakazać ściągnąć od pozwanego połowę opłaty od apelacji,od uiszczenia której zwolniony był powód. Z kolei w stosunku do pozwanejH. S.apelacja została w całości oddalona, a zatem orzeczono na podstawiena podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.w zw. zart. 108 § 1 k.p.c.w zw. z§ 6 pkt 7w zw. z§12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 wsprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwakosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

Wyjaśnić też należy, iż sprostowaniu podlegało oznaczenie strony powodowejw zaskarżonym wyroku (art. 350 § 3 k.p.c.). Zgodnie bowiem z treściąart. 601ustawyPrawo upadłościowe i naprawcze, po ogłoszeniu upadłości przedsiębiorca występujew obrocie pod dotychczasową firmą z dodaniem oznaczenia "w upadłościlikwidacyjnej" albo "w upadłości układowej".