Sąd Apelacyjnywe Wrocławiu
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 1589/11
Data wyroku: 2012-05-24 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Barbara Ciuraszkiewicz, Danuta Rychlik-Dobrowolska, Irena Różańska-Dorosz
Słowa kluczowe: Ubezpieczenie Społeczne
Podstawa prawna: art. 477(11) kpc

Sygn. akt III A Ua 1589/11

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 24 maja 2012 r.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu Wydział III
Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Barbara Ciuraszkiewicz (spr.)

Sędziowie:

SSA Irena Różańska-Dorosz
SSA Danuta Rychlik-Dobrowolska

Protokolant:

Karolina Sycz

po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2012 r. we Wrocławiu
sprawy z wnioskuJ. H.
przeciwko  Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wL.
o ubezpieczenie społeczne
na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wL.
od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy
z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt V U 691/11
uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

UZASADNIENIE
Decyzją z 20 maja 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wL.objąłJ. H.obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi: emerytalnym, rentowym i wypadkowym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności od dnia 1 marca 2011 r. Wskutek zaskarżenia decyzji sprawę rozpoznał Sąd Okręgowy w Legnicy, który wyrokiem z 28 września 2011 r. zmienił decyzję, ustalając, że wnioskodawca nie podlega w/w ubezpieczeniom społecznym od dnia 1 marca 2011 r.
Powyższe rozstrzygnięcie Sąd I instancji wydał w oparciu o następująco ustalony stan faktyczny:
J. H.prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą podfirmą PPHU (...)J. H.z siedzibą wJ.. Wnioskodawca z tytułu tej działalności podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym do 28 lutego 2011 r. W dniu 1 marca 2011 r. ubezpieczony zawarł umowę o pracę na czas nieokreślony z pracodawcąG. M.prowadzącymfirmę (...)wB.na Słowacji. Praca wnioskodawcy miała polegać na organizowaniu nauki języka angielskiego w biznesie. Praca miała odbywać się na terenie Republiki Słowackiej. Czas pracy wynosił 40 godzin tygodniowo.
Ubezpieczony 1 marca 2011 r. wyrejestrował się z ubezpieczeń społecznych w Polsce. Pismem z 20 kwietnia 2011 r. poinformował organ rentowy o podjęciu zatrudnienia na Słowacji i zwrócił się o ustalenie właściwego ustawodawstwa. Do wniosku dołączył kserokopię zaświadczenia o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej oraz umowę o pracę w języku słowackim.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji, powołując się na treść art. 13 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, uznał odwołanie za uzasadnione. Sąd stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie miała miejsce sytuacja opisana w przepisie art. 13 ust. 3 w/w rozporządzenia, a mianowicie wnioskodawca od dnia 1 marca 2011 r. stał się osobą wykonującą pracę na własny rachunek i pracę najemną w różnych państwach członkowskich Unii Europejskiej w związku z czym zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu podlega ustawodawstwu państwa, w którym wykonuje pracę najemną. Art. 13 ust. 3 przewiduje tylko dwa warunki do objęcia systemem zabezpieczenia społecznego danego państwa członkowskiego: warunek prowadzenia działalności na własny rachunek w jednym państwie członkowskim oraz wykonywania pracy najemnej na terenie innego państwa członkowskiego. Przepis ten nie przewiduje możliwości wyboru ustawodawstwa.
W ocenie Sądu wnioskodawca uczynił zadość obowiązkowi wskazanemu w art. 16 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, a mianowicie przedstawił organowi rentowemu kserokopię umowy o pracę, z której wynika, że 1 marca 2011 r. zawarł umowę o pracę zG. M.prowadzącymfirmę (...)wB.na Słowacji. Skoro zatem organ rentowy nie podjął żadnych czynności w celu zweryfikowania w/w umowy o pracę, nie może twierdzić, że umowa o pracę zawarta ze słowackim pracodawcą nie rodzi skutków prawnych. Do Zakładu należało zatem, zgodnie zart. 6 kc, wykazanie, że oświadczenia woli wynikające z przedstawionego dokumentu są fikcyjne.
Z wyrokiem tym w całości nie zgodził się organ rentowy, wywodząc apelację. Orzeczeniu zarzucił naruszenie, przez błędną wykładnię,art. 68 ust. 1 pkt 1a, 6 ust. 1 pkt 5, art. 13 pkt 4 i art. 38 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznychprzez uznanie, żeJ. H.z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym od 1 marca 2011 r.
Wniósł o zmianę wyroku przez oddalenie odwołania, ewentualnie – o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na swą rzecz kosztów procesu.
W uzasadnieniu zarzutów organ rentowy wskazał, że wnioskodawca nie przedstawił żadnych, poza kserokopią umowy o pracę, dowodów potwierdzających zatrudnienie i faktyczne wykonywanie pracy na terenie Słowacji. Sąd nie przeprowadził postępowania dowodowego w tym zakresie. Wnioskodawca w toku tego postępowania także nie przedstawił żadnych dowodów świadczących o wykonywaniu pracy na Słowacji, w celu wykazania, że umowa o pracę nie jest pozorna i nie zmierza do uniknięcia płacenia składek na ubezpieczenia społeczne w Polsce.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Przy rozpoznawaniu sprawy, Sąd Apelacyjny, niezależnie od zarzutów apelacji stwierdził, że postępowanie przed Sądem I instancji dotknięte jest nieważnością z powodu pozbawienia strony możności obrony swoich praw (art. 379 pkt 5 kpc).
Zgodnie z treściąart. 47711kpcw sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych stronami postępowania są ubezpieczony, inna osoba, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, organ rentowy i zainteresowany. Ubezpieczonym jest osoba ubiegająca się o ustalenie ubezpieczenia i świadczenia z tego wynikające.
Zainteresowanym, co określa wprost§ 2 art. 47711kpcjest ten, czyje prawa lub obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy. W przypadku zainteresowanego decyzja organu rentowego, jakkolwiek skierowana do innych podmiotów, swoją treścią wpływa na jego prawa lub obowiązki w ten sposób, że ma on interes prawny w uzyskaniu konkretnego orzeczenia sądowego. Sąd prowadzący sprawę z zakresu ubezpieczeń społecznych powinien ustalić, czy przedmiot tego postępowania wskazuje, iż określona osoba powinna w danym wypadku korzystać ze statusu prawnego zainteresowanego. W przypadku pozytywnego rozstrzygnięcia tej kwestii, w celu stworzenia zainteresowanemu możliwości obrony praw, należy wezwać go do udziału w tym postępowaniu w charakterze strony. Decyzja sądu o wezwaniu do udziału w sprawie zainteresowanego winna mieć formę postanowienia.
Postępowanie toczące się bez udziału zainteresowanego, na skutek zaniedbania przez sąd obowiązku wezwania go, dotknięte jest – zgodnie zart. 379 pkt 5 kpc– nieważnością. Pogląd taki, utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego, wyrażono np. w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 1998 r., III ZP 20/97 (OSNAPUS 1998 r. Nr 23 poz.690). Sąd Apelacyjny pogląd ten podziela.
Przedmiotem zaskarżonej decyzji było objęcie wnioskodawcy obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi z tytułu wykonywania przez niego w Polsce pozarolniczej działalności. Wnioskodawca, nie zgadzając się z tą decyzją, twierdził, że podlega słowackiemu systemowi ubezpieczeń społecznych z racji wykonywania tam umowy o pracę zawartej ze słowackim pracodawcą. Spór dotyczył zatem oceny podlegania przez niego właściwemu ustawodawstwu danego kraju członkowskiego – polskiemu lub słowackiemu. Nie ulega wątpliwości, że w przypadku ustalenia podlegania ustawodawstwu słowackiemu rozstrzygnięcie w tej sprawie wpłynie swoją treścią na prawa i obowiązki pracodawcy wnioskodawcy, który winien być wezwany do udziału w sprawie w charakterze zainteresowanej strony. Sąd I instancji nie ustalił tymczasem, kto jest pracodawcąJ. H., czy jest to osoba fizyczna czy osoba prawna i nie wezwał go do udziału w sprawie.
Po drugie na akceptację nie zasługuje postępowanie dowodowe przeprowadzone przez Sąd I instancji. Błędnie twierdzi Sąd, że skutki prawne rodzi samo już zawarcie umowy o pracę, bez badania czy praca była rzeczywiście wykonywana. Ryzykiem wymagającym ubezpieczeniowej ochrony jest ryzyko związane właśnie z wykonywaniem pracy, a nie ryzyko związane z samym zawarciem umowy o pracę. Dla wywołania skutków prawnych związanych z istnieniem danego stosunku zobowiązaniowego nie jest wystarczające jedynie zawarcie prawidłowej pod względem formalnym umowy o pracę, lecz decydujące jest rzeczywiste realizowanie i trwanie stosunku pracy w granicach wyznaczonych treściąart. 22 kp. Sama wola stron nie jest wystarczająca, skoro nie towarzyszy temu realizowanie umowy w realnym wymiarze. Dlatego organ rentowy, a co za tym idzie i sądy, upoważnione są do badania, czy umowa o pracę nie jest zawarta dla pozoru lub w celu obejścia prawa, bo czynność prawna zawarta dla pozoru lub w celu obejścia prawa nie wywołuje skutków prawnych (art. 58 § 1 i art. 83 § 1 kc).
Wbrew zatem stanowisku Sądu I instancji zakresem kognicji objęte winno być badanie ważności tytułu prawnego będącego podstawą zaskarżonej decyzji, czyli umowy o pracę wnioskodawcy zawartej ze słowackim pracodawcą. Jednoznaczne stanowisko w tej kwestii zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 24 lutego 2010 r. (II UK 204/09), stwierdzając, że o tym czy strony istotnie nawiązały stosunek pracy stanowiący tytuł ubezpieczeń społecznych nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki, wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, a wynikających zart. 22 § 1 kp. Istotne więc jest, aby stosunek pracy zrealizował się przez wykonywanie zatrudnienia o cechach pracowniczych. Okoliczności wynikające z formalnie zawartej umowy o pracę lub ugody pozasądowej nie są wiążące w postępowaniu o ustalenie podlegania obowiązkowi pracowniczego ubezpieczenia społecznego (LEX nr 590241).
Zanim więc Sąd ustali właściwe ustawodawstwo w zakresie ubezpieczeń społecznych, jakiemu podlega wnioskodawca, oceni, czy umowa o pracę zawarta ze słowackim pracodawcą była w rzeczywistości wykonywana na Słowacji, tak jak to określiły strony umowy. Przy czym zebrany dotychczas materiał dowodowy jest zbyt skąpy, by dokonać w/w ustaleń. Na marginesie wskazać należy, że tłumaczenie przedmiotowej umowy o pracę na język polski wnioskodawca przedstawił dopiero na etapie postępowania sądowego i jest to do tej pory jedyny w zasadzie dokument mający potwierdzać co najwyżej samo zawarcie umowy o pracę. Nie ulega wątpliwości, że to na organie rentowym ciąży obowiązek wykazania, że działanie stron było pozorne lub zmierzało do obejścia prawa, lecz nie należy zapominać, że wnioskodawca jest zobowiązany, zgodnie zart. 38 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych(Dz.U.2009.205.1585 j.t.), do przedstawienia wszystkich dokumentów związanych z ubezpieczeniami społecznymi za okres objęty decyzją. Słusznie powziął wątpliwość organ rentowy odnośnie rzeczywistego świadczenia przez wnioskodawcę pracy na Słowacji, a co za tym idzie zawarcia przez strony umowy o pracę jedynie dla pozoru i w celu uniknięcia opłacania składek w Polsce, w sytuacji wykonywania przez ubezpieczonego działalności gospodarczej na terenie Polski. Ocena, czy wnioskodawca faktycznie wykonuje umowę o pracę na Słowacji nie może być więc dokonana bez ustalenia, czy charakter i rozmiar prowadzonej w kraju działalności gospodarczej w ogóle pozwalaJ. H.na świadczenie pracy w wymiarze 40 godzin tygodniowo na terenie innego kraju. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie, w szczególności powoływanie świadków, przedstawianie dokumentów związanych z wykonywaniem działalności gospodarczej, wykazywanie kwalifikacji do nauki języka angielskiego na poziomie biznesowym (co jest przedmiotem umowy o pracę) będzie jednak należała do wnioskodawcy. Także Sąd we własnym zakresie musi poczynić ustalenia dotyczące charakteru stosunku prawnego łączącego wnioskodawcę ze słowackim pracodawcą. Dowody w celu ustalenia faktycznego wykonywania i charakteru obowiązków pracowniczych z tytułu zawartej umowy o pracę może przeprowadzać Sąd z urzędu, szczególnie z przypadku zobowiązania pracodawcy do przedstawienia całej dokumentacji osobowej wnioskodawcy i innych dokumentów świadczących o wykonywaniu u tego pracodawcy zatrudnienia.
Dopiero tak przeprowadzone postępowanie dowodowe, toczące się z udziałem pracodawcy wnioskodawcy, pozwoli na ocenę właściwego ustawodawstwa, jakiemu podlega ubezpieczony.
Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok, zniósł postępowanie dotknięte nieważnością i sprawę przekazał Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania na podstawieart. 386 § 2 kpc.