Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 493/13
Data wyroku: 2013-05-09 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: E. Byik
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 k.c.

Sygn. akt IC 493/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 9 maja 2013r.

Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze Wydział I Cywilny
w składzie:
Przewodniczący:SSO E. Byik
Protokolant:K. Omiotek
po rozpoznaniu w dniu 9.05.2013 r. w Jeleniej Górze
sprawy z powództwaA. J. (1),A. J. (2)iT. J.
przeciwkoM. S.
o zachowek

I
zasądza od pozwanejM. S.na rzecz powódkiA. J. (1)kwotę 154.625,00 zł (sto pięćdziesiąt cztery tysiące sześćset dwadzieścia pięć złotych 00/100) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 9.05.2013r do dnia zapłaty;

II
zasądza od pozwanejM. S.na rzecz powódkiA. J. (1)kwotę 9.056,70 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym kwotę 3.600 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego;

III
nakazuje pozwanejM. S., aby uiściła na rzecz Skarbu Państwa Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze kwotę 6.532,00 zł tytułem opłaty sądowej, od uiszczenia której powódkaA. J. (1)została zwolniona;

IV
zasądza od pozwanejM. S.na rzecz powodaA. J. (2)kwotę 154.625,00 zł (sto pięćdziesiąt cztery tysiące sześćset dwadzieścia pięć złotych 00/100) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 9.05.2013r do dnia zapłaty;

V
zasądza od pozwanejM. S.na rzecz powodaA. J. (2)kwotę 4.617,00 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym kwotę 3.600 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego;

VI
nakazuje pozwanejM. S., aby uiściła na rzecz Skarbu Państwa Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze kwotę 6.732,00 zł tytułem opłaty sądowej, od uiszczenia której powódA. J. (2)został zwolniony;

VII
dalej idące powództwoA. J. (1)iA. J. (2)w zakresie odsetek oddala;

VIII
umarza postępowanie z powództwaT. J..

Sygn. akt I C 493/13

UZASADNIENIE
PowodowieA. J. (1),A. J. (2)iT. J.w pozwie skierowanym przeciwkoM. S.wnieśli o zasądzenie na swoją rzecz tytułem zachowku po 75.000 złotych wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wytoczenia powództwa do dnia zapłaty.
W uzasadnieniu pozwu powodowie wskazali, iż pozwanaM. S.na podstawie testamentu nabyła w całości spadek po zmarłej w dniu 26 marca 2011 rokuK. J.. Uprawnionymi do dziedziczenia po zmarłejK. J.w przypadku dziedziczenia ustawowego były natomiast jej dzieci, czyli pozwanaM. S.oraz jej bratP. J., któremu przysługiwało zatem prawo do zachowku w wysokości odpowiadającej połowie wartości udziału jaki otrzymałby w ramach dziedziczenia ustawowego.P. J.zmarł w dniu 19 grudnia 2011 roku a spadek po nim dziedziczą na podstawie ustawy powodowieA. J. (1),A. J. (2)iT. J.po 1/3 każdy. Powodowie podnieśli, iż w skład spadku po zmarłejK. J.wchodzi nieruchomość zabudowana domem mieszkalnym o wartości około 900.000,00 złotych wobec powyższego zachowekP. J.na podstawieart. 992 k.c.przypada jego spadkobiercom, czyli powodom w wysokości po 75,000 złotych, skoro wartość udziału spadkowegoP. J.wyniosłaby 450.000 złotych, zaś wartość należnego mu zachowku to 225.000 złotych.

PozwanaM. S.w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa w całości i obciążenie powodów kosztami postępowania. Uzasadniając swoje stanowisko podniosła, iż zgodnie z treściąart. 1002 k.c.krąg osób dziedziczących roszczenie z tytułu zachowku jest ograniczony. Roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Oznacza to, iż powódkaT. J.- żonaP. J.nie należy do tej grupy albowiem nie byłaby uprawniona do dziedziczenia po zmarłejK. J.( teściowej).
Pozwana wskazała także, iż pozostałym powodom również nie przysługuje prawo do żądania zachowku oraz, że wartość nieruchomości została rażąco zawyżona, gdyż w jej ocenie nie przekracza ona kwoty 527.000 złotych. Pozwana dodała, iż w skład spadku po zmarłejK. J.oprócz nieruchomości wchodziły także pieniądze w kwocie 30.000 złotych, biżuteria złota w postaci złotych monet, pierścionków, obrączek, łańcuszków, kolczyków i jednego zegarka o wartości 8.000 złotych, które to przedmioty zostały bezprawnie zabrane przezP. J.po śmierciK. J.a także sprzęt rolniczy w postaci 2 ciągników, kosiarki, pługa, kultywatora, brony, sadzarki, rozrzutnika do nawozów oraz przyczepy o wartości 90.000 złotych, które zostały sprzedane przez powodów po śmierciP. J.. W ocenie pozwanej wartość tego majątku powinna w całości zaspokoić roszczenia powodów.
W piśmie procesowym z dnia 17 sierpnia 2012 roku powodowie podtrzymali swoje roszczenie z tytułu zachowku, domagając się zasądzenia od pozwanej także kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
Na rozprawie w dniu 22 marca 2013 roku powodowie zmienili żądanie pozwu domagając się zasądzenia od pozwanej po 154. 625,00 złotych na rzeczA. J. (1)iA. J. (2). ( k: 140)
PowódkaT. J.cofnęła swoje żądanie wraz ze zrzeczeniem się roszczenia. ( k: 150)

Sąd ustalił następujący stan faktyczny :

MałżonkowieM. J.iK. J.posiadali dwoje dzieci :P. J.(ur. (...)) iM. S.z domuJ.. (ur. (...)).M. J.zmarł dnia 07 czerwca 1981 roku aK. J.nie wyszła ponownie za mąż.
K. J.po śmierci męża nadal zamieszkiwała w nieruchomości położonej wZ.przyulicy (...).
K. J.zmarła w dniu 26 marca 2011 roku, zaś spadek po niej na podstawie testamentu notarialnego nabyła w całości córka - pozwanaM. S..
SynK. J.i jednocześnie brat pozwanej-P. J.zmarł w dniu 19 grudnia 2011 roku a spadek po nim na podstawie ustawy nabyli żonaT. J.oraz dzieciA. J. (1)iA. J. (2)po 1/3 części każde z nich.
W skład masy spadkowej po zmarłejK. J.wchodziła nieruchomość położona wZ.przyulicy (...)o powierzchni 2,5872 ha zabudowana domem mieszkalnym dla której Sąd Rejonowy wZ.prowadziksięgę wieczystą numer (...).
Obliczona przez biegłego sądowego z zakresu wyceny nieruchomości i niekwestionowana przez strony wartość masy spadkowej w postaci nieruchomości położonej wZ.przyulicy (...)wyniosła 1.237,000,00 złotych.
P. J.był właścicielem między innymi ciągnika rolniczego nabytego odP. T.za który opłacał ubezpieczenie oraz kosiarki zakupionej w 2007 roku.

( postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku poM. J.w aktach sprawy I Ns 17/84, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku poK. J.w aktach sprawy I Ns 17/12, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku poP. J.w aktach sprawy Ns 108/12, odpis zKW (...)k: 11-15, umowa kupna -sprzedaży k: 49, potwierdzenie opłaty ubezpieczenia k: 50, pokwitowanie wpłaty k: 51, faktura k: 52, opinia biegłego sądowego k: 81-127 )

Sąd zważył, co następuje :

Roszczenie zgłoszone przez powodówA. J. (1)iP. J.znajduje oparcie w przepisachart. 991 i nast. k.c.Wedługart. 991 § 1 k.c.zstępnym, którzy byliby powołani do spadku z ustawy należy się odpowiednia część udziału spadkowego, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Przy czym zrealizowanie tego uprawnienia może nastąpić bądź poprzez powołanie zstępnego do spadku, bądź poprzez uczynienie na jego rzecz darowizny lub zapisu. Dopiero w sytuacji, gdy uprawniony nie otrzymuje należnego mu zachowku (czyli korzyści majątkowej z majątku spadkodawcy) przysługuje mu roszczenie przeciwko spadkobiercy o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku, względnie jego uzupełnienia (art. 991 § 2 k.c.). Oznacza to, że w sytuacji powołania do spadku testamentem innej osoby lub tylko jednego ze zstępnych, pozostali zstępni mogą dochodzić od niego zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej.
W rozpoznawanej sprawie spadkodawczyniK. J.powołała do spadku córkęM. S.( pozwaną). Jej spadkobiercą ustawowym był także synP. J.. Oznacza to, że był on uprawniony do otrzymania zachowku. Istotne przy tym jest, żeK. J.w dacie śmierci nie pozostawała w związku małżeńskim.
Jeśli chodzi o wysokość zachowku, reguluje tę kwestię przepisart. 991 § 1 k.c.stanowiący, iż zstępnemu, który w chwili otwarcia spadku jest trwale niezdolny do pracy lub małoletni należy się 2/3 części udziału spadkowego, jaki by otrzymał przy dziedziczeniu ustawowym, innym zaś zstępnym należy się ½ tego udziału.
Zgodnie zart. 924 k.c.spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy. Sąd zważył, że w dacie otwarcia spadku tj. na dzień 26 marca 2011 roku dzieciK. J.były pełnoletnie i nie były trwale niezdolne do pracy. Wobec tego stwierdzić należało, iżP. J.tytułem zachowku przysługiwała ½ udziału spadkowego.
Podstawowym zagadnieniem dla obliczenia wartości należnego zachowku jest ustalenie wartości majątku stanowiącego tzw. substrat zachowku, to jest majątku, który stanowi punkt wyjścia dla obliczenia jaka kwota tytułem zachowku należy się uprawnionemu. Majątek ten to zaś cały majątek spadkowy (jego stan czynny) wraz z darowiznami podlegającymi doliczeniu (taki wniosek wynika z przepisówart. 993-994 k.c.). Zatem aby ustalić substrat zachowku należy najpierw ustalić skład majątku spadkowego, a później dodać do niego darowizny poczynione przez spadkodawcę.
Jeśli chodzi o sam majątek spadkowy to jego skład ocenia się na dzień otwarcia spadku, a wartość według cen z daty orzekania. Jak bowiem wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 maja 2005 r. (I CK 765/04) „wartość spadku w celu określenia zachowku ustala się według cen z chwili orzekania o zachowku.” Z poczynionych ustaleń wynika, że w skład majątku spadkowego wchodziła nieruchomość położona wZ.przyulicy (...)zabudowana domem mieszkalnym. Sąd ustalił, że wartość rynkowa w/w nieruchomości jest równa kwocie 1.237.000,00 złotych. Sąd oparł się w tym zakresie na obliczeniach poczynionych przez biegłego sądowego z zakresu wyceny nieruchomości. Dodać też trzeba, że strony nie kwestionowały tej wartości.
Skoro zatemP. J.przysługiwał zachowek o wartości odpowiadającej połowie wartości jego udziału spadkowego (wynoszącego ½), to zasadnym jest twierdzenie, iż wartość zachowku przysługującaP. J.opiewała na kwotę 309.250,00 złotych (1/4 z kwoty 1.237.000 złotych)
Sąd zważył przy tym, iż uprawniony do zachowkuP. J.zmarł 19 grudnia 2011 roku stąd z mocyart. 1002 k.c.roszczenie z tytułu zachowku przeszło na jego spadkobierców, czyli dzieci w osobachA. J. (2)iA. J. (1)a zatem powodów w niniejszej sprawie w równych częściach. Początkowo powodowieA. J. (2)iA. J. (1)domagali się zasądzenia od pozwanej kwoty po 75.000 złotych, lecz w toku postępowania sądowego żądanie swoje zmienili domagając się zasądzenia kwoty po 154.625,00 złotych. Żądanie to w ocenie Sądu było uzasadnione zważywszy na fakt, iż przeszło na nich uprawnienie z tytułu zachowku po zmarłym ojcuP. J.. Skoro zatem wartość zachowku należnegoP. J.wyniosła 309.250,00 złotych to jego dzieciom w częściach równych przysługiwała kwota po 154.625,00 złotych, stąd też Sąd orzekł jak w punkcie I i IV wyroku. PowódkaT. J.jako synowa nie należała do kręgu uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy, czyliK. J.(art. 1002 k.c.), stąd też roszczenie o zachowek nie mogło być przez nią odziedziczone. Ponieważ jednak powódkaT. J.cofnęła swój pozew wraz ze zrzeczeniem się roszczenia, stąd też Sąd umorzył postępowanie w tej części. ( punkt VIII wyroku)
PozwanejM. S.nie udało się udowodnić stosownie do treściart. 996 k.c., iżP. J.otrzymał od spadkodawczyni darowiznę podlegającą zaliczeniu na należny mu zachowek. PozwanaM. S.twierdziła, iż w skład majątku spadkowego poK. J.wchodziły także maszyny rolnicze, które po śmierciP. J.zostały sprzedane przez jego spadkobierców. W toku postępowania sądowego powodowie przedstawili umowę kupna -sprzedaży ciągnika rolniczegomarki U.wraz z dowodami opłaty ubezpieczenia oraz fakturę na zakup kosiarki. Wszystkie te dokumenty wskazują, iż właścicielem tego sprzętu byłP. J.a nieK. J.. Przesłuchani w sprawie świadkowie w osobachH. S.,J. S.,K. S.iK. Z.nie posiadali żadnej konkretnej wiedzy na temat majątku zmarłejK. J.. Córka pozwanejM. Z.rok przed śmierciąK. J.miała z nią rozmawiać na temat zaoszczędzonych pieniędzy w kwocie 20.000 lub 30.000 złotych oraz wiedziała o bliżej nieokreślonej biżuterii w szkatułce. O tym że sprzęt na podwórku stanowił własnośćK. J.świadek wywodził z tego, że posesja stanowiła własność babci. Zeznania tego świadka nie były dla Sądu wiarygodne, albowiem świadek opierał na własnych przypuszczeniach a nie faktach. Ponadto świadek zeznawała w sposób ogólny o obrączkach i pierścionkach bez bliższej ich identyfikacji i podawania wartości, zaś o istnieniu pieniędzy słyszała na rok przed śmierciąK. J.. Pozwana nie udowodniła zatem, iż istniały złote wyroby o wartości 8.000 złotych i pieniądze o wartości 30.000 złotych, które miały zostać zabrane przezP. J.lub jego spadkobierców oraz maszyny rolnicze o wartości 90.000 złotych. Zamiast dowodów pozwana przedstawiła wyłącznie własne gołosłowne twierdzenia.
Podkreślenia wymaga także, iż pozwana w toku trwającego ponad rok postępowania sądowego nie informowała sądu o zmianie miejsca pobytu, nie powoływała się na zasady współżycia społecznego i nie składała wniosku o rozłożenie świadczenia na raty.
Orzekając o odsetkach ustawowych Sąd kierował się treścią wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 02 marca 2012 roku ( I ACa 110/12 ) stanowiącego, iż ustalenie wartości spadku w celu określenia zachowku oraz obliczenie zachowku następuje według cen z chwili orzekania o roszczeniu z tytułu zachowku. Odsetki od ustalonego według cen na chwilę orzekania zachowku, powinny być naliczone dopierood daty wyrokowaniaw sprawie, skoro dopiero z tym momentem roszczenie o zapłatę tak ustalonej przez Sąd I instancji kwoty stało się wymagalne. Sąd orzekł zatem o ustawowych odsetkach jak w punkcie I i IV wyroku oddalając dalej idące żądaniaA. J. (1)iA. J. (2)w zakresie odsetek ( punkt VII)

W rozpoznawanej sprawie powódceA. J. (1)przysługiwało zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłaty od pozwu ponad kwotę 1.200 zł, co oznacza że koszty te obciążały tymczasowo rachunek Skarbu Państwa. Powódka poniosła zatem łącznie koszty w wysokości9.056,70 złotychna które składały się następujące pozycje: kwota 1.200 złotych – częściowa opłata od pozwu, kwota 3.600 złotych – koszty zastępstwa procesowego, 17,00 złotych – opłata skarbowa od pełnomocnictwa, 2.000 złotych oraz 2.239,70 złotych – zaliczki na poczet wynagrodzenia biegłego sądowego. Jak zaś stanowiart. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych z dnia 28 lipca 2005 r.kosztami sądowymi których strona nie miała obowiązku uiścić sąd w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji obciąży przeciwnika, jeżeli istnieją do tego podstawy, przy odpowiednim zastosowaniu zasad obowiązujących przy zwrocie kosztów procesu. Do zasad tych zaś należyart. 98 k.p.c.zgodnie z którym strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Mając to na uwadze Sąd zasądził od pozwanej na rzecz powódkiA. J. (1)kwotę 9.056,70 złotych ( punkt II wyroku), zaś z uwagi, że Skarb Państwa tymczasowo wyłożył za powódkę kwotę 6.532,00 złotych (cała opłata od pozwu 7.732,00 zł minus wpłata dokonana przez powódkę w wysokości 1.200 złotych) stąd na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze należało zasądzić od przegrywającej niniejszy spór pozwanej kwotę 6.523,00 złotych, co znalazło wyraz w punkcie III wyroku.
W rozpoznawanej sprawie powodowiA. J. (2)przysługiwało zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłaty od pozwu ponad kwotę 1.000 zł, co oznacza że koszty te obciążały tymczasowo rachunek Skarbu Państwa. Powód poniósł zatem łącznie koszty w wysokości4.617,00 złotychna które składały się następujące pozycje: kwota 1.000 złotych – częściowa opłata od pozwu, kwota 3.600 złotych – koszty zastępstwa procesowego, 17,00 złotych – opłata skarbowa od pełnomocnictwa. Jak zaś stanowiart. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych z dnia 28 lipca 2005 r.kosztami sądowymi których strona nie miała obowiązku uiścić sąd w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji obciąży przeciwnika, jeżeli istnieją do tego podstawy, przy odpowiednim zastosowaniu zasad obowiązujących przy zwrocie kosztów procesu. Do zasad tych zaś należyart. 98 k.p.c.zgodnie z którym strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Mając to na uwadze Sąd zasądził od pozwanej na rzecz powodaA. J. (2)kwotę 4.617,00 złotych ( punkt V wyroku), zaś z uwagi, że Skarb Państwa tymczasowo wyłożył za powoda kwotę
6.732,00 złotych (cała opłata od pozwu 7.732,00 zł minus wpłata dokonana przez powoda w wysokości 1.000 złotych) stąd na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze należało zasądzić od przegrywającej niniejszy spór pozwanej kwotę 6.723,00 złotych, co znalazło wyraz w punkcie VI wyroku.