Sąd Apelacyjnyw Białymstoku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 735/12
Data wyroku: 2013-02-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Elżbieta Siergiej, Magdalena Pankowiec, Jarosław Marek Kamiński
Podstawa prawna: art. 189 k.c.

Sygn. akt I ACa 735/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 lutego 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący

:

SSA Jarosław Marek Kamiński (spr.)

Sędziowie

:

SA Magdalena Pankowiec
SO del. Elżbieta Siergiej

Protokolant

:

          Sylwia Radek - Łuksza

po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2013 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaJ. Ś.
przeciwkoB. W.
o ustalenie
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku
z dnia 31 maja 2012 r. sygn. akt I C 744/11

oddala apelację.

UZASADNIENIE
J. Ś.w pozwie skierowanym przeciwkoB. W., wnosił o ustalenie, że nieważne jest jego oświadczenie woli w przedmiocie poręczenia pożyczki udzielonejJ. M.przez pozwanego. Podał, że udzielając poręczenia znajdował się pod wpływem alkoholu, miał ograniczoną percepcję i znajdował się w stanie ograniczającym zdolność pojmowania znaczenia swoich działań. Nie zdawał sobie sprawy z konsekwencji tej czynności, nie znając przepisówprawa wekslowego. Dodał też, że umowa pożyczki miała jedynie na celu pozyskanie środków finansowych, które w dalszej kolejności zostały przekazaneA. Ł.. Tym samym, wobec pozorności umowy, weksel in blanco oraz poręczenie wekslowe powinny zostać uznane za nieważne.
B. W.wnosił o oddalenie powództwa. Wskazał, że do podpisania umowy doszło przed notariuszem, a przed jej zawarciem rozmawiał z powodem i przedstawiał mu konsekwencje braku spłaty pożyczki przezJ. M.. Jednocześnie zaprzeczył, że w rzeczywistości pożyczka miała zostać udzielonaA. Ł..
Wyrokiem z dnia 31 maja 2012 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku oddalił powództwo i odstąpił od obciążania powoda kosztami procesu.
Orzeczenie to zapadło w oparci o następujące ustalenia faktyczne.
W dniu 21 listopada 2007 r. wS.,B. W.(pożyczkodawca) iJ. M.(pożyczkobiorca) zawarli umowę pożyczki kwoty 300.000 zł, której zabezpieczenie stanowiły: weksel in blanco wystawiony przez pożyczkobiorcę i poręczony przez powodaJ. S.oraz hipoteki na nieruchomościach, dla których Sąd Rejonowy w Sokółce IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgi wieczyste o nr.KW (...)orazKW (...)należące doJ. Ś.. Umowa została potwierdzona przed notariuszemB. C. (1), prowadzącą Kancelarię Notarialną w Mławie(...).
W dniu 22 listopada 2007 r.J. Ś.iJ. M.złożyli w Sądzie Rejonowym w Sokółce wnioski o wpisanie w księgach wieczystych nieruchomości do nich należących, hipotek zwykłych w kwocie 300.000 zł na rzeczB. W.. Zawiadomieniem z dnia 10 grudnia 2007 r. powód został poinformowany o tym, że wksiędze wieczystej KW (...)wpisano hipotekę łączną w kwocie 300.000 zł, ustanowioną na rzeczB. W.z tytułu poręczenia pożyczki udzielonejJ. M., która jednocześnie obciąża nieruchomośćKW (...).
W dniach od 21 do 27 listopada 2007 r., pozwany wypłaciłJ. M.w ratach łączną kwotę 300.000 zł.
Wobec braku zwrotu I i II raty pożyczki, pozwany pismem z dnia 5 lutego 2008 r. wezwałJ. M.do natychmiastowej spłaty całego zadłużenia wraz z odsetkami od dnia 21 listopada 2007 r. w terminie 7 dni, pod rygorem wypełnienia weksla wystawionego przezJ. M., a poręczonego przezJ. S.. Powyższe wezwanie zostało wysłane także do wiadomości powoda, który odebrał je w dniu 8 lutego 2008 r.
W piśmie z 5 marca 2008 r.,J. M.zwróciła się do pozwanego z prośbą o zaniechanie procedury windykacyjnej i jednocześnie zadeklarowała spłatę pożyczki w miesięcznych ratach o wysokości 20 000 zł, począwszy od marca 2008 r.
Z obietnicy tej jednak się nie wywiązała, wobec czego pozwany wezwał ją pismem z dnia 15 kwietnia 2008 r. do zapłaty, w terminie do dnia 22 kwietnia 2008 r., sumy wekslowej 326.136 zł, wynikającej z weksla wystawionego przez nią oraz poręczonego przez powoda.
Wobec tego, że aniJ. M.ani powód nie zwrócili pożyczki,B. W.w dniu 24 kwietnia 2008 r. wniósł do Sądu Okręgowego w Płocku pozew o zapłatę w postępowaniu nakazowym. Nakazem zapłaty wydanym w postępowaniu nakazowym Sąd Okręgowy w Płocku nakazałJ. M.iJ. S., aby zapłacili solidarnieB. W.z weksla kwotę 326.136 zł wraz z ustawowymi odsetkami oraz kosztami procesu. Nakaz uprawomocnił się w dniu 5 lipca 2008 r.
Na wniosek pozwanego z dnia 30 listopada 2009 r., Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Sokółce -B. C. (2)wszczęła postępowanie egzekucyjne. Zawiadomienie o wszczęciu egzekucji powód otrzymał w dniu 21 grudnia 2009 r., a pismami z dnia 4 stycznia 2010 r. został wezwany do zapłaty należności wynikającej z nakazu oraz został zawiadomiony o wszczęciu egzekucji z nieruchomości.
Pismem z dnia 11 stycznia 2010 r., powód został zawiadomiony o tym iż wksiędze wieczystej KW nr (...)w dziale III „ciężary i ograniczenia” wpisano wszczęcie egzekucji z nieruchomości oznaczonej nr 190.313 o pow. 77600 ha, położonej w obrębieT.iN., gm.J.w sprawie KM 1147/09, wszczętej z wniosku wierzycielaB. W..
W dniu 28 czerwca 2010 r.J. S.wystąpił do Sądu Okręgowego w Płocku ze skargą o wznowienie postępowania w sprawie I Nc 32/08, która jednak została odrzucona postanowieniem z dnia 22 lutego 2012 r. (sygn. akt I C 1252/10).
W tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że powód nie wykazał, że udzielone przez niego poręczenie wekslowe było obarczone wadami oświadczenia woli, a co za tym idzie było nieważne.
Podał, że wskazywane przez powoda okoliczności zawarcia umowy, takie jak, podawanie alkoholu i wytwarzanie przyjaznej atmosfery, nie stanowią działania podstępnego. Ponadto z zeznań pozwanego wynika, że w momencie zawierania umowy w domuA. Ł., a także podczas składania podpisów w kancelarii notarialnej, powód był trzeźwy. TakżeJ. M., składając zeznania w sprawie I C 1252/10, zaprzeczyła, aby powód spożywał alkohol.
Sąd dodał też, że zarówno treść umowy oraz kopii przekazów pieniężnych i przelewów bankowych, przeczą twierdzeniom powoda, że był on przekonany, iż pożyczka opiewa na kwotę 150.000 zł. Także nieznajomośćprawa wekslowegoi konsekwencji zaciągania tego rodzaju zobowiązań, nie zwalnia go od odpowiedzialności. Podkreślił, że gdyby powód rzeczywiście nie wiedział, jaki charakter ma udzielone przez niego poręczenie i jakie skutki za sobą pociąga, nie powinien był ręczyć całym swoim majątkiem za cudze zobowiązania.
Niezależnie od powyższego, Sąd wskazał, że powód uchybił także terminowi zart. 88 § 1 k.c.do uchylenia się od skutków swego oświadczenia woli. Skoro bowiem powzięcie wiadomości o podstępie ze strony pozwanego utożsamiał z dowiedzeniem się o wszczęciu egzekucji z należącego do niego gospodarstwa rolnego (w dniu 8 stycznia 2010 r.), zatem roczny termin do złożeniaB. W.oświadczenia o uchyleniu się od skutków poręczenia wekslowego mijał w dniu 9 stycznia 2011 r.
Za niezasadny uznał także zarzut pozorności umowy pożyczki (art. 83 § 1 k.c.). Wskazał, że z kopii przelewów bankowych wynika, iż środki będące przedmiotem umowy zostały przekazane przez pozwanegoJ. M.. Sam zaś fakt, że w dalszej kolejności przekazała ona te środkiA. Ł., nie może być podstawą uznania, że celem działania pozwanego było udzielenie pożyczkiA. Ł.. Co najwyżej można w tym wypadku mówić, że pomiędzyJ. M.aA. Ł.doszło do zastrzeżenia potajemnego, co jednakże nie stanowi pozorności i nie pozbawia oświadczenia woli skuteczności prawnej.
Sąd oddalił wnioski strony powodowej o przesłuchanie świadków w osobachJ. M.,A. Ł.,M. M.orazW. Ś., a także o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego psychologa, jako spóźnione.
Apelację od tego wyroku wniósł powód, który zarzucił Sądowi I instancji:

-

niezastosowanieart. 82 k.c.pomimo, że z zebranego materiału dowodowego wynika, iż ze względu na niezaradność życiową i stan upojenia alkoholowego, w którym się znajdował, oświadczenie o poręczeniu umowy pożyczki było z mocy prawa nieważne i nie rodziło skutków prawnych, ze względu na stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;

niezastosowanieart. 83 k.c.pomimo, że w świetle przedstawionego stanu faktycznego należało potraktować umowę pożyczki za dokonaną dla pozoru i w konsekwencji nieważną, ponieważ jej celem było wprowadzenie powoda w błąd co do osoby, będącej rzeczywistym odbiorcą kwoty, wynikającej w udzielonej pożyczki;

naruszenieart. 88 k.c.przez błędne nieuznania dochowania rocznego terminu do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli, złożonego pod wpływem podstępu, pomimo złożenia przez powoda skargi o wznowienie postępowania w sprawie I Nc 32/08, skierowanej w dniu 28 czerwca 2010 r. do Sądu Okręgowego w Płocku, które powinno zostać potraktowane jako uchylenie się od skutków oświadczenia woli, złożonego pod wpływem podstępu;

naruszenieart. 227 k.p.c.w zw. zart. 217 § 1 k.p.c.przez oddalenie wniosków dowodowych o przesłuchanie świadków:J. M.,A. Ł.,M. M.orazW. S., a także o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego psychologa – jako spóźnionych oraz mających na celu doprowadzenie do przedłużenia procesu, podczas gdy przeprowadzenie tych dowodów pozwoliłoby na wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy w zakresie miejsca podpisania umowy pożyczki, towarzyszącego mu faktu spożywania alkoholu i innych okoliczności oraz ujawnienia rzeczywistej wysokości kwoty, będącej jej przedmiotem;

naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.przez dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego:

a) protokołów zeznań świadków, złożonych w toku sprawy sygn. akt I C 1252/10, poprzez uznanie ich treści za spójne i uzupełniające się oraz oparcie na nich ustaleń faktycznych Sądu, podczas gdy z zeznań tych wynikają różnice w przedstawionym stanie faktycznym zarówno dotyczące kwoty, miejsca jak i okoliczności towarzyszących podpisywaniu umowy, a więc w świetle całokształtu materiału dowodowego oraz zasad doświadczenia życiowego, należało je uznać za wątpliwe i dokonać powtórnego przesłuchania na potrzeby przedmiotowego postępowania;
b) przyjęcia za wiarygodne zeznań pozwanego w zakresie miejsca, okoliczności i kwoty podpisanej umowy pożyczki oraz faktu, iż pozwany przed udzieleniem pożyczki namawiał powoda do odstąpienia od dokonania poręczenia, podczas gdy brak jest jakichkolwiek innych dowodów, potwierdzających ten fakt.
- poczynienie ustaleń sprzecznych z treścią zebranego materiału dowodowego i przyjęcie, że nie będąc pod wpływem podstępu, ani w stanie psychicznym, wyłączającym świadome podejmowanie decyzji, w sposób skuteczny dokonał poręczenia wekslowego umowy pożyczki, rozumiejąc istotę instytucji weksla i znając konsekwencje swojego działania.
Wnosił o zmianę wyroku i uwzględnienie powództwa albo uchylenie wyroku przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.
Wyrok Sądu I instancji jest prawidłowy, aczkolwiek z innych jeszcze powodów, niż wskazał Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia.
Podstawą wytoczonego przez powoda powództwa, dotyczącego ważności umowy, jestart. 189 k.c.Przepis ten, aczkolwiek zamieszczony wkodeksie postępowania cywilnego, ma charakter materialnoprawny, stanowi bowiem podstawę dochodzenia roszczenia o ustalenie prawa lub stosunku prawnego. Wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że powództwo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa może być uwzględnione wtedy, gdy spełnione są dwie przesłanki merytoryczne: interes prawny oraz wykazanie prawdziwości twierdzeń powoda o tym, że dany stosunek prawny lub prawo rzeczywiście istnieje. Przy czym pierwsza z wymienionych przesłanek, określana jako przesłanka skuteczności, decyduje o dopuszczalności badania i ustalania prawdziwości twierdzeń powoda, czyli ustalania istnienia przesłanki zasadności powództwa (zob. uchwala SN z 19 listopada 1996 r., III CZP 115/96, OSNC 1997, nr 4, poz. 35; wyrok SN z 27 czerwca 2001 r., II CKN 898/00 - LEX nr 52 613).
Sąd Okręgowy, w motywach zaskarżonego wyroku, nie wyjaśnił kwestii istnienia po stronie powoda interesu prawnego, zajął się jedynie oceną zasadności twierdzeń, dotyczących ważności jego oświadczenie woli w przedmiocie poręczenia pożyczki udzielonejJ. M.przezB. W.. Do kwestii interesu prawnego nie odniósł się także powód w toku postępowania przed Sądem I instancji. Także jego pełnomocnik, na rozprawie apelacyjnej, nie był w stanie precyzyjnie odpowiedzieć, w czym upatruje istnienia interesu prawnego w wytoczeniu niniejszego powództwa.
Pomimo to wskazać należy, że w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że pojęcie interesu prawnego powinno być interpretowane z uwzględnieniem szeroko pojmowanego dostępu do sądów w celu zapewnienia należytej ochrony prawnej (tak wyrok SN z 1 kwietnia 2004 r., II CK 125/2003, niepubl.) oraz, że uzależnienie powództwa o ustalenie od interesu prawnego należy pojmować elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej jego wykładni, konkretnych okoliczności danej sprawy oraz tego, czy w drodze innego powództwa strona może uzyskać pełną ochronę.
Przyjmuje się powszechnie w orzecznictwie i doktrynie, że interes prawny, w rozumieniuart. 189 k.p.c., istnieje wówczas, gdy zachodzi niepewność stanu prawnego lub prawa, powodująca potrzebę ochrony prawnej. Niepewność ta musi mieć charakter obiektywny, tj. istnieć na podstawie rozumnej oceny sytuacji, w której powód występuje z tego rodzaju powództwem. Nie może być wiec to niepewność subiektywna, tj. według odczucia powoda. Interes prawny musi być ponadto zgodny z prawem, zasadami współżycia społecznego, jak również celem, któremu służyart. 189 k.p.c.Przesłanka w postaci interesu prawnego nie jest spełniona wówczas, gdy występuje równocześnie możliwość innej formy ochrony prawnej, w tym potwierdzenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego w innym procesie cywilnym (zob. wyrok SN z 8 stycznia 2002 r., I CKN 723/99 - LEX nr 53 132; wyrok SN z 28 listopada 2002 r., II CKN 1047/00 - LEX nr 75 344). Ponadto interesu prawnego nie należy utożsamiać z interesem jedynie ekonomicznym (por. wyrok SN z 4 października 2001 r., I CKN 425/00 LEX nr 52719).
W niniejszej sprawie istnienie zobowiązania powoda, z tytułu poręczenia umowy pożyczki udzielonej przez pozwanegoJ. M., została już stwierdzona nakazem zapłaty wydanym w postępowaniu nakazowym przez Sąd Okręgowy w Płocku (sygn. akt I Nc 32/08), który uprawomocnił się w dniu 5 lipca 2008 r. Orzeczenie to jednoznacznie usuwa stan niepewności co do ważności spornej umowy pożyczki i eliminuje na przyszłość możliwości powstania jakichkolwiek wątpliwości prawnych w tym zakresie, zwłaszcza, żeJ. Ś.nie służą żadne prawne środki wzruszenia omawianego nakazu zapłaty.
Jest zatem oczywistym, że w wymienionej wyżej sprawie powód mógł osiągnąć w pełni ochronę swych praw, o ile – rzecz jasna – wykazałaby swoje twierdzenia o nieważności umowy pożyczki i będącej jej konsekwencją umowy poręczenia. To zaś wskazuje jednoznacznie na brak interesu prawnego w rozumieniuart. 189 k.p.c., skoro mógł on zostać zaspokojony w innej, rozpoznanej już sprawie przez „przesłankowe” ustalenie prawa, którego ustalenia domaga się powód w niniejszej sprawie. Zaznaczyć przy tym należy, że powód nie zaskarżył samego nakazu zapłaty, zaś wniesiona przez niego skarga o wznowienie postępowania w sprawie I Nc 32/08, została odrzucona postanowieniem Sądu Okręgowego w Płocku z dnia 22 lutego 2012 r. (sygn. akt I C 1252/10). Tym samym obiektywnie rzecz biorąc nie istniały, według stanu sprawy w chwili wyrokowania, żadne okoliczności uzasadniające przyjęcie, iż powód potrzebuje ochrony prawnej, w związku z niepewnością co do ważności umowy, o którą chodzi w tym postępowaniu. W sytuacji zaś, gdy w sprawie o zapłatę zapadł prawomocny wyrok, którego podstawą były ustalenia w zakresie istnienia umowy pożyczki i poręczenia wekslowego, stanowisko skarżącego jest nie do zaakceptowania, także z punktu widzeniaart. 365 § 1 k.p.c.Skutkiem wyrażonej w tym przepisie mocy wiążącej prawomocnego wyroku jest bowiem to, że przesądzona we wcześniejszym wyroku kwestia nie może być już badana. Powództwo o ustalenie nie może natomiast, co zdaje się było celem powoda, pełnić funkcji nadzwyczajnego środka zaskarżenia.
Przepisart. 189 k.p.c.określa materialnoprawne przesłanki powództwa o ustalenie, które muszą być spełnione łącznie aby powództwo mogło być uwzględnione. Oznacza to, że stwierdzenie braku interesu prawnego powoda w ustaleniu określonego stosunku prawnego lub prawa – niezależnie od tego, czy twierdzenia powoda o istnieniu określonego stosunku prawnego lub prawa są zasadne, czy też nie – prowadzi do oddalenia powództwa. W takiej sytuacji zatem nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy są fakty dotyczące istnienia stosunku prawnego lub prawa, którego ustalenia domaga się powód.
Zgodnie zart. 227 k.p.c.przedmiotem dowodu są tylko fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Dlatego też dowody zgłoszone dla stwierdzenia innych okoliczności, zostały oddalone przez Sąd Apelacyjny na podstawieart. 217 § 2 k.p.c.
Podsumowując, stwierdzić należy, iż zarzuty podniesione w apelacji są nietrafne. Apelacja podlegała zatem oddaleniu na podstawieart. 385 k.p.c., ponieważ zaskarżony wyrok odpowiada prawu.