Sąd Okręgowy w Białymstoku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 1797/12
Data wyroku: 2013-03-26 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Joanna Dorota Toczydłowska
Podstawa prawna: art. 189 kpc
Teza: (...) powodowie nie wykazali zaistnienia po swojej stronie interesu prawnego. Podane przez nich podstawy roszczenia zmierzały w istocie do ustalenia faktu, który z kolei miałby służyć za podstawę wznowienia postanowienia Sądu Rejonowego w B. o stwierdzenie zasiedzenia, dział spadku i zniesienie współwłasności.

Sygn. akt:I C 1797/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 26 marca 2013 roku
Sąd Okręgowy w Białymstoku I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący: SSO Joanna Dorota Toczydłowska (spr.)
Protokolant: starszy protokolant Justyna Nowacka

po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2013 roku w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaM. P.,Z. P. (1)
przeciwkoJ. K.,I. W. (1),R. P.,A. W.,I. W. (2)
o ustalenie

I
Oddala powództwo;

II
Odstępuje od obciążania stron nieuiszczonymi kosztami sądowymi od których powód był zwolniony.

UZASADNIENIE
PowodowieM. P.orazZ. P. (1), w pozwach z dni – odpowiednio – 01 sierpnia 2012 roku przeciwkoJ. K.,I. W. (1),R. P.,A. W.iI. W. (1)oraz 04 lutego 2013 roku przeciwkoR. P.,A. W.iI. W. (2)– wnieśli ostatecznie o ustalenie, że pomiędzy małżonkamiS. G., zmarłym dnia 23 lutego 1946 roku weW., orazZ. P. (2), zmarłą dnia 04 kwietnia 1950 roku, istniała ustawowa wspólność majątkowa.
W uzasadnieniu wskazali, iżZ. G.iZ. P. (2)to ta sama osoba, której synem byłJ. P. (1)– ojciec powodów. Pierwszym mężemZ. P. (2)byłS. G., po którym na podstawie ustawy spadek nabyli: żonaZ. G., córkaK. K.i córkaW. G. (1). Powyższe stwierdził Sąd Rejonowy dla Wrocławia – Fabrycznej w sprawie o sygn. XIV Ns 588/05. Z kolei poZ. P. (2)spadek ma mocy ustawy nabyli: synJ. P. (1)oraz córki –K. K.iW. G. (1). Powodowie wskazali, iżS. G.zmarł weW., jego żonaZ. P. (2)zmarła zaś wB.. Ich córki urodziły się natomiast wW.w latach 1905 i 1907, aJ. P. (1)urodził się wB.. Zdaniem powodów świadczy to o tym, iż małżonkowieG.pobrali się wW.na początku XX wieku, jako że właśnie w tym mieście urodziły się ich córki. Na podstawie szczegółowo przytoczonych regulacji prawnych powodowie wywiedli wniosek, żeS. G.iZ. P. (2)podlegają Kodeksowi Napoleona iKodeksowi CywilnemuKrólestwa Polskiego, tj. prawu, jakie wówczas obowiązywało wW., gdy oboje z córkami tam mieszkali. Wyżej wymienione akty przewidywały zaś ustrój wspólności małżeńskiej majątkowej.
PozwaniR. P.,A. W.iI. W. (2)wnosili o oddalenie powództwa w całości wskazując, że powodowie nie przedstawili żadnych nowych okoliczności, a wszystko zostało dokładnie wyjaśnione przez Sąd Rejonowy w Białymstoku w postanowieniu wstępnym o sygn. II Ns 2051/00 (II Ns 1149/02).

Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje:
Bezspornym jest, iż powodowieM. P.iZ. P. (1)oraz pozwanyR. P.iJ. W.są rodzeństwem i jednocześnie dziećmiJ. P. (1)iB. P.. Z koleiJ. P. (1)był synemZ. P. (2)iJ. P. (2).
Bezspornym jest też, żeJ. P. (2)był drugim mężemZ. P. (2). Z pierwszego związku, zeS. G., posiadała ona dwoje dzieci:K. K.iW. G. (1).K. K.po swej śmierci również pozostawiła dwoje dzieci:J. K.iW. W., która pozostawiła z kolei syna –I. W. (1).
Poza sporem jest, że Sąd Rejonowy dla Wrocławia – Fabrycznej postanowieniem z dnia 09 stycznia 2005 roku w sprawie o sygn. XIV Ns 588/05 stwierdził, że spadek poS. G.na podstawie ustawy nabyli: żonaZ. P. (2)oraz córkiK. K.iW. G. (1)– w 1/3 części każda z nich /k. 5/.
Natomiast Sąd Rejonowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 12 września 2000 roku w sprawie o sygn. II Ns 1893/00 stwierdził, że spadek poZ. P. (2), zmarłej dnia 04.04.1950 roku wB.i ostatnio zamieszkałej wB.przyul. (...)nabyli na podstawie ustawy: synJ. P. (1), córkaW. G. (2)i córkaK. K.po 1/3 każde z nich. Natomiast spadek poJ. P. (1), zmarłym dn. 27.02.1973 roku wB., ostatnio zamieszkałym wB.przyul. (...)nabyli na podstawie ustawy: żonaB. P.w 4/16 części, córkaJ. W.w 3/16 części, synZ. P. (1)w 3/16 części, synR. P.w 3/16 części i synM. P.w 3/16 części /k. 6/.
Wskutek wnioskuR. P.Sąd Rejonowy w Białymstoku w postępowaniu II Ns 1149/00 (II Ns 2051/02) o dział spadku postanowieniem wstępnym z dnia 26 września 2002 roku stwierdził, żeB. P.z udziałem 20/48 części,M. P.z udziałem 3/48 części,J. W.z udziałem 3/48 części,Z. P. (1)z udziałem 3/48 części iR. P.z udziałem 3/48 części nabyli przez zasiedzenie własność nieruchomości położonej wB.przyul. (...), składającej się z działek oznaczonych numerami geodezyjnymi:(...)o powierzchni 0,0017 ha,(...)o powierzchni 0,0004 ha,(...)o powierzchni 0,0010 ha i(...)o powierzchni 0,0704 ha – z dniem 04 kwietnia 1980 roku /pkt I/ i oddalił w pozostałym zakresie wniosekM. P.o stwierdzenie zasiedzenia.
Sąd Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 24 stycznia 2003 roku w sprawie o sygn. II Ca 787/02 na skutek apelacjiM. P.postanowił oddalić tą apelację /k. 13/.
Poza sporem jest też fakt, że Sąd Rejonowy w Białymstoku w postępowaniu II Ns 1149/00 (II Ns 2051/02) o dział spadku poJ. P. (1),B. P.i o zniesienie współwłasności postanowieniem z dnia 17 lutego 2006 roku ustalił, że przedmiotem działu spadku poJ. P. (1)jest udział 1/3 w zabudowanej nieruchomości położonej wB.przyul. (...), składającej się z działek oznaczonych numerami geodezyjnymi:(...)o powierzchni 0,0017 ha,(...)o powierzchni 0,0004 ha,(...)o powierzchni 0,0010 ha i(...)o powierzchni 0,0704 ha – dla której to nieruchomości w IX Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Białymstoku prowadzony był Zbiór Dokumentów o nr(...), o wartości łącznej 127.341 zł.
Sąd ten ustalił również, że przedmiotem działu spadku poB. P.jest udział 20/48 we wspomnianej wyżej nieruchomości, oraz że przedmiotem zniesienia współwłasnościR. P.,M. P.,J. W.iZ. P. (1)z ich udziałami po ¼ części jest wspomniana wyżej nieruchomość.
Sąd Rejonowy w Białymstoku dokonał działu spadków i zniesienia współwłasności w ten sposób, że nieruchomość szczegółowo wyżej opisaną przyznał na współwłasnośćJ. W.w ½ części orazR. P.w ½ części, nakazał uczestnikowi postępowaniaM. P., aby w terminie trzech miesięcy od daty uprawomocnienia się orzeczenia opróżnił i wydałJ. W.iR. P.wspomnianą nieruchomość, jak również zasądził tytułem spłaty na rzeczM. P.odJ. W.iR. P.kwoty po 15.917,63 zł.
Sporem nie był też objęty fakt, żeJ. W.zmarła w dniu 27 kwietnia 2012 roku, pozostawiając ze spadkobierców mężaA. W.i synaI. W. (2).
Powyższy stan faktyczny ustalono na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, tj. wymienionych dokumentów, przy czym co do zasady w powyższym kształcie nie był on w sprawie kwestionowany. Treść przywoływanego ostatecznie przez obie strony postanowienia Sądu Rejonowego w Białymstoku w postępowaniu II Ns 1149/00 (II Ns 2051/02) jest zaś Sądowi Okręgowemu znana ze spraw I C 1779/12, I C 1806/12 i I C 1900/12. Powód, precyzując swoje roszczenie o ustalenie w piśmie z dnia 22 sierpnia 2012 roku oraz na rozprawie w dniu 26 marca 2013 roku wskazał jednoznacznie, iż jego „interesem prawnym w dochodzeniu roszczenia o ustalenie wspólności małżeńskiej majątkowej pomiędzy małżeństwemS. G./mężem babki powoda/ iZ. P. (2)/babką powoda/ jest dziedziczenie po nich ojca powoda –J. P. (1), po którym dziedziczy z kolei sam powód”. Przy istniejącej ustawowej wspólności małżeńskiejJ. P. (1)dziedziczy bowiem większą część masy spadkowej niż przy nieistniejącej ustawowej wspólności. Pozwani wskazali natomiast na treść postanowienia Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 17 lutego 2006 roku jako dostateczne wyjaśnienie wszystkich spornych kwestii.
Zgodnie zart. 189 kpc, powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego, gdy ma w tym interes prawny. Wypada przy tym podkreślić, iż regulacja ta, aczkolwiek zamieszczona wKodeksie postępowania cywilnego, ma charakter materialnoprawny, stanowi bowiem podstawę dochodzenia roszczeń. Powództwo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa może być uwzględnione wtedy, gdy spełnione są dwie przesłanki merytoryczne: interes prawny oraz wykazanie prawdziwości twierdzeń powoda o tym, że dany stosunek prawny lub prawo rzeczywiście istnieje. Pierwsza z tych przesłanek warunkuje określony skutek tego powództwa, decydując o dopuszczalności badania i ustalania prawdziwości twierdzeń powoda. Wykazanie zaś istnienia drugiej z tych przesłanek decyduje o kwestii zasadności powództwa /tak SN w wyroku z dnia 27 czerwca 2001 roku, II CKN 898/00, Lex nr 52613/.
Odnosząc się do powyższych przesłanek, niezbędnych do uwzględnienia powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego, należy przede wszystkim zdaniem Sądu stwierdzić, że powodowie nie wykazali zaistnienia po swej stronie interesu prawnego. Podane przez nich podstawy roszczenia zmierzały w istocie do ustalenia faktu, który z kolei miałby służyć za podstawę wzruszenia postanowienia Sądu Rejonowego w Białymstoku o stwierdzenie zasiedzenia, dział spadku i zniesienie współwłasności.Artykuł 189 kpcnie znajdzie zaś zastosowania, jeżeli przepisy szczególne przewidują: a) odrębne powództwa, których treścią jest ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa (np. o usunięcie niezgodności zart. 10u.k.w.h.); b) powództwa o ukształtowanie; c) właściwość trybu nieprocesowego dla ustalenia stosunku prawnego lub prawa (np. stwierdzenie sukcesjipraw spadkowych–art. 669–679 kpc, czy stwierdzenie nabycia prawa przez zasiedzenie –art. 609–610 kpc). Innymi słowy, postępowanie w sprawie o ustalenie nie może służyć naprawianiu ewentualnych nieprawidłowości zaistniałych w trakcie postępowania nieprocesowego, jako że w tym przypadku przewidziane są inne środki prawne. Znalazło to również potwierdzenie w orzecznictwie. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 13 kwietnia 2011 roku podkreślił, iż „nie ma interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie w trybieart. 189 kpcten, kto może poszukiwać ochrony prawnej w drodze powództwa o zasądzenie świadczeń pieniężnych lub niepieniężnych jak i gdy ochrony tej może domagać się w ramach postępowania nieprocesowego, np. w sprawie o dział spadku /I ACa 261/11, Lex nr 898641/. Pogląd ten Sąd Okręgowy podziela zaś w całości.
Zdaniem Sądu nie sposób też pominąć, że powodowie nie zmierzali do ustalenia istnienia bądź nieistnienia stosunku prawa /w postaci np. prawa własności/, ale żądali jedynie – co wyraźnie stwierdzili – ustalenia istnienia wspólności ustawowej pomiędzyS. G.iZ. P. (2), a zatem w istocie jednej z przesłanek, mającej być okolicznością służącą uzyskaniu orzeczenia w innej sprawie. Można zatem przyjąć, że żądaniem w istocie objęte było ustalenie okoliczności faktycznej. Należy zaś w ocenie Sądu jednoznacznie stwierdzić, że nie można żądać na podstawieart. 189 kpcustalenia stanu faktycznego lub faktu /tak Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 10 marca 2010 roku, I ACa 140/10, Lex nr 626171/. Z tych też względów powództwoZ. P. (1)iM. P.podlegało oddaleniu.
O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawieart. 102 kpcodstępując od obciążania nimi powodów z uwagi na ich bardzo trudną sytuację materialną.