Sąd Apelacyjnyw Białymstoku
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sygnatura akt: III AUa 1063/12
Data wyroku: 2013-06-04 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Dorota Elżbieta Zarzecka, Piotr Prusinowski, Alicja Sołowińska
Słowa kluczowe: Składki Na Ubezpieczenia Społeczne
Podstawa prawna: art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4.03.1994r. o zakladowym funduszu świadczeń socjalnych (tj. Dz.U z 1996r. nr 70 poz. 353 ze zm.).

Sygn.akt III AUa 1063/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 4 czerwca 2013r.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:

Przewodniczący: SSA Dorota Elżbieta Zarzecka (spr.)
Sędziowie:  SA Alicja Sołowińska
SO del. Piotr Prusinowski
Protokolant:  Agnieszka Charkiewicz

po rozpoznaniu w dniu 4 czerwca 2013 r. w Białymstoku
sprawy z wnioskuSzpitala (...)wB.

przy udziale zainteresowanejJ. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział wO.
o ustalenie, że nie istnieje obowiązek odprowadzenia składki na ubezpieczenia społeczne
na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wO.
od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie IV Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
z dnia 26 lipca 2012 r. sygn. akt IV U 624/12

zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I i w tym zakresie oddala odwołanie.

UZASADNIENIE
Decyzją z dnia 23 lutego 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział wO., w oparciu o przepisyustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych(t.j.: Dz. U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.),rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe(Dz. U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.),ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych(t.j.: Dz. U z 1996 roku, Nr 70, poz. 335 ze zm.) orazustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych(t.j.: Dz. U. z 2008 roku, Nr 164, poz. 1027 ze zm.) stwierdził wobec zainteresowanejJ. N.podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz składkę na ubezpieczenie zdrowotne, należne z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę u płatnikaSzpitala (...)wB.za: czerwiec i grudzień 2008 r.
Na skutek odwołaniaSzpitala (...)wB.Sąd Okręgowy w Olsztynie IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 26 maja 2012 r. zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, że z podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie zdrowotne wyłącza wartość otrzymanych przez zainteresowaną paczek dla dzieci w roku 2008 w kwocie 31,43zł. oraz oddalił odwołanie w pozostałej części.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że organ rentowy w dniach: 13.10.2011 r - 29.11.2011 r. przeprowadził kontrolę wSzpitalu (...)wB.. W rezultacie ustalił, że płatnik składek w czerwcu 2008 r., w 2009 r. i 2010r. wydawał paczki dla dzieci na Dzień Dziecka, których zakup finansował z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. W grudniu 2008 r., kwietniu 2009 r. i w grudniu 2010 r., oprócz wynagrodzeń za pracę, wydawał także pracownikom bony pieniężne, finansowane z ZFŚS. Nie stosował przy tym kryteriów, dotyczących sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osób uprawnionych do korzystania z tego funduszu. Nie żądał też oświadczeń o dochodach, przypadających na członka rodziny w latach 2008 – 2010.
Zainteresowana otrzymała paczki dla dzieci i bony pieniężne z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych o wartości 31,43 zł. w czerwcu 2008 r. oraz o wartości 148 zł w grudniu 2008r., od których płatnik nie naliczył składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy.
Sąd pierwszej instancji odniósł się do§1 i 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Po czym stwierdził, że tylko świadczenia wskazane w §2 tego rozporządzenia są wyłączone z podstawy wymiaru składek. Tego wyłączenia nie można również rozumieć tylko przez pryzmat wypłaty ze środków funduszu świadczeń socjalnych w oderwaniu od socjalnego charakteru tych świadczeń. Regulamin obowiązujący u wnioskodawcy określał kryterium dochodowe i sytuację rodzinną pracowników jako podstawę przyznawania świadczeń socjalnych i określenia ich wysokości. To że nie wymieniał wśród tych świadczeń bonów towarowych przyznawanych pracownikom na święta dwa razy w roku nie może oznaczać, iż wówczas można było je przyznawać kierując się innymi kryteriami. Jeżeli bowiem wnioskodawca decydował się na przyznawanie bonów towarowych, mimo braku o nich zapisu w regulaminie, to winien je wydawać zgodnie z zasadami wynikającymi z regulaminu, opartymi naustawie z dnia 4.03.1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych(tj. Dz.U. z 1996 r., nr 70 poz. 335 ze zm.).
Sąd Okręgowy wskazał naart. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnychi podkreślił, że nie odnosi się on do całości działalności socjalnej zakładu pracy, a wyłącznie do przyznawania ulgowych usług i świadczeń, które powinno być uzależnione od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania ze środków Funduszu. Regulamin może także przewidywać wydatkowanie środków na inne cele, mieszczące się w ramach działalności socjalnej i ustalać inne zasady korzystania z tych świadczeń, np. powszechną dostępność na równych zasadach do imprez integracyjnych.
Zdaniem Sądu Okręgowego działania pracodawcy polegające na wydaniu paczek nie stanowiły formy wynagradzania pracowników, realizowanego z ZFŚS. Paczki były wydawane w zależności od liczby dzieci. Zachowany został zatem wymógł uwzględniania sytuacji rodzinnej, określony w art. 8 ust. 1 ustawy o ZFŚS.
Sąd Okręgowy wskazał, że działalnością socjalną, o której mowa w art. 2 ust. 1 w/w ustawy jest także opieka nad dziećmi, różne formy wypoczynku i działalności kulturalno – oświatowej. Cele te są także realizowane poprzez obdarowywanie dzieci słodyczami. Dlatego działalność pracodawcy wypełniła dyspozycję art. 2 pkt 1 w/w ustawy, a tym samym wartość paczek dla dzieci pracowników korzystała ze zwolnienia określonego w §2 pkt 19 w/w rozporządzenia.
Sąd Okręgowy podkreślił, że kolejność kryteriów socjalnych, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o ZFŚS ma charakter przypadkowy, a ustawodawca nie przywiązuje do niej wagi. To charakter usługi wyznacza czy decydująca do jej przyznania okaże się sytuacja życiowa, rodzinna, czy też materialna. Kryteria socjalne w procesie redystrybucji środków funduszu nie konkurują bowiem ze sobą. Ich relacja polega na wzajemnym uzupełnianiu się, dlatego zasady przyznawania paczek świątecznych uwarunkowane były sytuacją rodzinną (ilością posiadanych dzieci), a kryterium materialne i życiowe nie odgrywało tu decydującej roli.
W rezultacie Sąd Okręgowy przyjął, że(...) Szpital im. (...)wB., wydając paczki dla dzieci, stosował wystarczające kryterium rodzinne. Zakwestionował przy tym stanowisko organu rentowego, prowadzące do uznania, że dzieci lepiej uposażonych rodziców nie powinny otrzymać paczek, albo otrzymać je w zmniejszonym wymiarze.
Powyższy wyrok zaskarżył organ rentowy, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego tj.:
-§2 pkt 19 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowepoprzez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że nie stanowi podstawy wymiary składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne wartość świadczenia rzeczowego w postaci paczek dla dzieci oraz na uznaniu przez Sąd, że brak oświadczeń o sytuacji majątkowej osób uprawnionych do uzyskania świadczeń z ZFŚS nie ma wpływu na prawidłowość dokonania wypłat z uwagi na wystarczające w tej sytuacji zastosowanie kryterium rodzinnego.
Wskazując na powyższe, ZUS wniósł o: zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania, ewentualnie uchylenie w/w wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja organu rentowego jest zasadna, gdyż Sąd Okręgowy dokonał niewłaściwej analizy sprawy przez pryzmatart. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 1994r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych(t.j. Dz. U 1996 r., nr 70, poz. 353 ze zm.) oraz§2 pkt 19 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r.w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne (Dz.U. 1998 r., nr 161, poz. 1106 ze zm.).
Niekwestionowanym było, że zainteresowana będąca pracownikiemSzpitala (...)wB.otrzymała w czerwcu i grudniu 2008 r. paczki dla dzieci z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych, od wartości których szpital nie odprowadził składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy.
Przedmiotowe paczki zostały przyznane przez szpital w ramach działalności socjalnej, zdefiniowanejart. 2 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 1994r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych(Dz. U. Nr 70 z 1996 r. poz. 335 ze zm.). Należało także je traktować jako świadczenia ulgowe, w rozumieniu art. 8 ust. 1 w/w ustawy, zgodnie z którym przyznawanie ulgowych usług i świadczeń oraz wysokość dopłat z Funduszu uzależnia się od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z Funduszu, czyli od spełniania tzw. kryterium socjalnego.
Spór w sprawie sprowadzał się do oceny, czySzpital (...)wB., przyznając paczki dzieciom zainteresowanej, nie pominął warunku ustalenia jej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej, zakreślonego art. 8 ust. 1 w/w ustawy. W rezultacie czy były podstawy do zwolnienia szpitala od obowiązku ustalenia i odprowadzenia składek na rzecz ZUS od wartości tych paczek, na mocy§2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18.12.1998 r.w sprawie szczególnych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (Dz.U. z 1998 r. nr 161 poz. 1106), według którego podstawy wymiaru składek nie stanową świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.
Zgodnie zart. 8 ust.2 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnychzasady i warunki korzystania z usług i świadczeń finansowanych z Funduszu, z uwzględnieniemust. 1, oraz zasady przeznaczania środków Funduszu na poszczególne cele i rodzaje działalności socjalnej określa pracodawca w regulaminie ustalanym zgodnie zart. 27 ust. 1albo z art. 30 ust. 5 ustawy o związkach zawodowych.
Taki regulamin obowiązywał w(...) Szpitalu im. (...)wB.i na mocy przepisu §4 ust. 1 wskazywał, że przyznawanie ulgowych usług i świadczeń oraz wysokości dopłat z ZFŚS uzależnia się od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z funduszu.
Z kolei z §5 regulaminu wynikało, że osoba ubiegająca się o przyznanie ulgowego świadczenia socjalnego lub usługi dofinansowanej z ZFŚS była obowiązana złożyć w Sekcji Spraw Pracowniczych i Socjalnych w trybie i terminach określonych w dalszych postanowieniach regulaminu, wniosek o przyznanie usługi lub świadczenia, wypełniony według wzoru załączonego do regulaminu, tzn. z opisaniem sytuacji życiowej i rodzinnej oraz z wyliczoną wysokością dochodu brutto na osobę w rodzinie (pkt a). W punkcie b tego przepisu wskazany został sposób obliczenia tego dochodu, w oparciu oustawę o podatku dochodowym od osób fizycznych, z uwzględnieniem dochodów uzyskiwanych przez wszystkich członków rodziny, prowadzących wspólne gospodarstwo domowe.
Regulamin określał także warunki i wysokości przyznawania dopłat do usług i świadczeń z ZFŚS, wśród których wymieniono także nieodpłatne lub częściowo odpłatne usługi świadczone przez zakład pracy na rzecz różnych form wypoczynku, działalności kulturalno – oświatowej i sportowo – rekreacyjnej, organizowane imprezy okolicznościowe wraz z zakupem drobnych upominków, bonów towarowych itp. z okazji takich jak: Dzień Pracownika Służby Zdrowia, Dzień Dziecka, Dzień Kobiet, paczki dla dzieci, święta (§ 9 pkt 2 litera a regulaminu). Jeśli zatem pracodawca w regulaminie wskazał, że zakup paczek dla dzieci jest jedną z form działalności socjalnej w zakładzie pracy, to tym samym był zobligowany stosować, przy przyznawaniu paczek dzieciom pracowników, kryterium socjalne, wskazane w §4 ust. 1 tego regulaminu i art. 8 ust. 1 w/w ustawy.
Tymczasem(...) Szpital im. (...)wB., przyznając paczki dzieciom pracownikom, nie realizował warunku, wskazanego w wyżej powołanych §4 i §5 regulaminu. Paczki przyznane na rzecz dzieci zainteresowanej, jak i innych zatrudnionych osób miały tę samą wartość, a przy ich podziale pominięto kryterium socjalne, o którym mowa w §4 ust. 1 regulaminu orazart. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. Pracodawca, przed ich podziałem przyjmował, jedno kryterium, odnoszące się tylko do ilości dzieci w rodzinach pracowników. Paczki nie były rozdawane w ramach imprez, a więc nie były drobnymi upominkami okolicznościowymi, o których mowa w §9 pkt 2 regulaminu.
Należy podkreślić, że art. 8 ust. 1 w/w ustawy nie upoważnia płatnika do przyznawania dzieciom pracownikom paczek o tej samej wartości, bez indywidualnej oceny kryterium socjalnego. Przepis ten wskazuje bowiem na związek pomiędzy wartością przyznawanego świadczenia, a łącznie rozpatrywaną sytuacją życiową, rodzinną i materialną osób uprawnionych. To powiązanie oznacza tylko jedno: im gorsza jest sytuacja rodzinna, życiowa i materialna pracownika, tym wyższą wartość powinna mieć paczka, przyznana jego dzieciom. Nakłada to na przyznających świadczenia obowiązek indywidualnej (w żadnym wypadku zbiorowej) kwalifikacji wniosków (A. Martuszewicz, Komentarz do art.8 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, stan prawny 1.10.2011r.).
Wprawdzie zbliżona sytuacja materialna i rodzinna pracowników może prowadzić do uznania, że przyznanie paczek ich dzieciom tej samej wartości nie narusza art. 8 ust. 1 w/w ustawy, to jednak winna być ona rozpatrywana indywidualnie w sposób przewidziany w regulaminie. Przyznanie zaś świadczenia poza wymaganym trybem - nawet za zgodą organizacji związkowej - oznacza naruszenie przez pracodawcę regulaminu wykorzystania zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, a tym samym naruszenieart. 8 ust. 2 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. Taki pogląd, zaaprobowany w niniejszej sprawie wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20.06.2012 r. (IUK 140/12, LEX nr 1211542). Tym samym utrwalone zostało, wcześniej prezentowane stanowisko Sądu Najwyższego w przedmiocie konieczności indywidualnego stosowania wobec każdego pracownika kryterium socjalnego przy przyznawaniu świadczeń ulgowych z ZFŚS. Np. w wyroku z dnia 16 września 2009 r., na tle podobnego, jak w niniejszej sprawie stanu faktycznego Sąd Najwyższy stwierdził, że jeżeli wszyscy pracownicy otrzymali bony towarowe o jednakowej wartości, to bony te trzeba ocenić jako świadczenie dodatkowe pracodawcy. Wypłata bonów towarowych niemająca charakteru socjalnego jest przychodem pracownika w rozumieniuart. 12 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych(tj.: Dz. U. 2010 r. Nr 51 poz. 307 ze zm.), który stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne (wyrok SN z dnia 16.09.2009 r., I UK 121/2009, OSNP 2011/9-10/133). Poza tym w wyroku z dnia 25 sierpnia 2004 r., I PK 22/03, OSNP 2005, nr 6, poz. 80, Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że pracodawca, który narusza art. 8 ust. 1 w/w ustawy przez wydatkowanie środków z tego funduszu bez zachowania kryterium socjalnego, nie może powoływać się na klauzule generalne określone wart. 8 k.p.Z kolei w wyroku z dnia 20.08.2001 r. przyjął, że pracodawca administrujący środkami zakładowego funduszu świadczeń socjalnych nie może ich wydatkować niezgodnie z regulaminem zakładowej działalności socjalnej, którego postanowienia nie mogą być sprzeczne z zasadą przyznawania świadczeń według kryterium socjalnego, to jest uzależniającego przyznawanie ulgowych usług i świadczeń wyłącznie od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z Funduszu (I PKN 579/00, OSNP 2003, nr 14, poz. 331). W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Najwyższy wskazał, że fundusz świadczeń socjalnych jest instytucją prawną, która ma łagodzić różnice w poziomie życia pracowników i ich rodzin, a także emerytów i rencistów. Jest on wyrazem funkcji społecznej zakładu pracy, zaś jego adresatami są zwłaszcza rodziny o najniższych dochodach. Podkreślił również brak możliwości przyznawania ulgowych usługi świadczeń z Funduszu ogółowi zatrudnionych w tej samej wysokości, według zasady
      „każdemu po równo”. Doświadczenie życiowe wskazuje zarazem na niewielkie prawdopodobieństwo, by dwie osoby uprawnione pozostawały w jednakowej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej, a tylko taka (lub bardzo zbliżona) pozwalałaby na przyznanie świadczeń w tej samej wysokości. Tym bardziej więc możliwość taką należy wyłączyć, gdy uprawnionymi jest kilka, kilkanaście czy kilkadziesiąt osób.
Bezspornie status życiowy, rodzinny i materialny pracowników szpitala był różny i kształtowany przez szereg czynników, których płatnik nie zbadał. W tym nie dokonał weryfikacji dochodów pracowników w sposób wskazany w §5 ust. 1 pkt b regulaminu, tj. z uwzględnieniem dochodów wszystkich członków rodziny, prowadzących wspólne gospodarstwo domowe.
Nie można było zaaprobować poglądu Sądu Okręgowego, wskazującego na hierarchizację przesłanek kryterium socjalnego, wymienionych w art. 8 ust. 1 w/w ustawy i przyjąć, że do przyznania paczek wystarczająca była tylko ocena sytuacji rodzinnej pracownika (ilość dzieci w rodzinie). W sposób niedopuszczalny deprecjonuje on bowiem znaczenie, wymienionych w tym przepisie równie ważnych warunków: jak sytuacja materialna i życiowa pracownika.
Przepisyart. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnychoraz §4 ust. 1 regulaminu Zakładowego Funduszu Świadczeń SocjalnychSzpitala (...)wB.rzeczowo bowiem wskazują, że przyznawanie świadczeń jest zależne od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z Funduszu, tzn. od kryterium socjalnego.
Reasumując, przyznanie paczek na rzecz dzieci pracowników szpitala powinna poprzedzać indywidualna ocena ich sytuacji pod kątem kryterium socjalnego, na podstawie ich oświadczeń o wysokości dochodów na jednego członka w rodzinie. Pominięcie przezSzpital (...)wB.oceny sytuacji materialnej i życiowej pracowników przy przyznaniu ich dzieciom paczek z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych prowadziło do uznania, że świadczenia te stanowiły przychód w rozumieniuart. 12 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych(t.j.: Dz. U. 2010 r. Nr 51 poz. 307 ze zm.), będący podstawą wymiaru składek (art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, t.j.: Dz. U. 2009 r. Nr 205 poz. 74 ze zm., w zw. z§1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe(Dz. U. 1998 r. Nr 161 poz. 1106 ze zm.) orazart. 81 ust. 1w zw. zart. 66 ust. 1 lit. a ustawy z dnia 27 sierpnia 2004r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych(Dz. U. z 2008 r., nr 164.poz. 1027ze zm.). W tej sytuacji nie można przyjąć wyłączenia, wskazanego w§2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe(Dz. U. z 1998 r. Nr 161 poz. 1106 ze zm.). Odwołujący szpital miał zatem obowiązek ustalenia i odprowadzenia składek na rzecz ZUS od wartości przedmiotowych paczek.
Z uwagi na powyższe, należało uznać apelację organu rentowego za uzasadnioną i orzec na podstawieart. 386§1 k.p.c.