Sąd Apelacyjny w Gdańsku
V Wydział Cywilny
Sygnatura akt: V ACa 217/13
Data wyroku: 2013-05-15 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Włodzimierz Gawrylczyk, Roman Kowalkowski, Maryla Domel-Jasińska
Słowa kluczowe: Nieważność Czynności Prawnej
Podstawa prawna: art. 58§2 k.c.

Sygn. akt V ACa 217/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 15 maja 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku – Wydział V Cywilny w składzie:

Przewodniczący:

SSA Roman Kowalkowski

Sędziowie:

SA Maryla Domel- Jasińska
SA Włodzimierz Gawrylczyk (spr.)

Protokolant:

sekr. sąd. Magdalena Tobiasz - Ignatowicz

po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2013 r. w Gdańsku na rozprawie
sprawy z powództwaS. W.
przeciwko(...)Spółce Akcyjnej wW.

o uznanie czynności prawnej za nieważną
na skutek apelacji powódki
od wyroku Sądu Okręgowego wT.
z dnia 27 grudnia 2012 r. sygn. akt I C 2353/12

I
zmienia zaskarżony wyrok w całości w ten sposób, że:

a
ustala, iż nieważna jest umowa poręczenia zawarta w dniu 9 stycznia 2001 roku przez powódkęS. W.i jej mężaH. W.z pozwaną(...)Spółką Akcyjną wW.kredytu udzielonego przez pozwanąPrzedsiębiorstwu Produkcyjno – Usługowo – Handlowemu (...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąwP.na podstawieumowy nr (...)z dnia 9 stycznia 2001 roku,

b
zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 7.200 (siedem tysięcy dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu,

c
nakazuje pobrać od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego wT.kwotę 50.000 (pięćdziesiąt tysięcy) złotych tytułem opłaty od pozwu;

II
zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 5.400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego;

III
nakazuje pobrać od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego wT.kwotę 50.000 (pięćdziesiąt tysięcy) złotych tytułem opłaty sądowej od uwzględnionej apelacji.

V ACa 217/13

UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy wT.wyrokiem z 27 grudnia 2012 r. oddalił powództwoS. W.przeciwko(...)S.A. wW.o ustalenie nieważności poręczenia umowy kredytowej z 9 stycznia 2001 r., zmienionej aneksem z 20 marca 2002 r.
W motywach wyroku Sąd podał, że powodowieH. W.iS. W.domagali się ustalenia nieważności tych poręczeń, twierdząc że umowę i weksel podsunął im do podpisu brat powodaM. W. (1)w dniu 9 stycznia 2001 r., który nie był pracownikiem pozwanego(...), podpisanie nastąpiło „przy kielichu”, powodowie uwierzyli w jego zapewnienie, że podpisanie dokumentów niczym im nie grozi, więc ich oświadczenia woli są wadliwe. Pozwany wnosił o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu, zaprzeczył wszystkim wyraźnie nieprzyznanym twierdzeniom powodów, oświadczył że choć egzekucja została wszczęta przeciwko powodom w 2004 r., dopiero w 2008 r. zaczęli podnosić zarzut wadliwości poręczenia. Potem pełnomocnik powodów sprecyzował żądanie, domagając się ustalenia nieważności poręczenia kredytu nr(...)zaciągniętego przezPPHU (...) spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością.
W toku procesu powódH. W.zmarł, a spadek po nim nabyła jego żonaS. W..
Sąd Okręgowy ustalił, że brat powodaM. W. (1)był udziałowcemPPHU (...) spółki z o.o.wP.i członkiem jej rady nadzorczej, spółka w 2001 r. podjęła starania o zaciągnięcie kredytu u pozwanego,M. W. (1)przed 9 stycznia 2001r. odwiedził powodów mieszkających na gospodarstwie rolnym wB., zaproponował im by poręczyli kredyt, na co oni się zgodzili. Odwiedził ich jeszcze 2-3 razy. Podczas jednej z wizyt powodowie podpisali przywiezione przez niego dokumenty, których nie czytali, wiedzieli że ma on załatwiony kredyt w tym(...)wC., nie interesowali się wysokością kredytu. W chwili podpisania dokumentów byli właścicielami dwóch zabudowanych gospodarstw rolnych o łącznej powierzchni około 18 ha położonych wO.i wB.. W dniu 9 stycznia 2001 r. w(...)wC.została podpisana umowa kredytu udzielonego tej spółce w euro o wartości około 1.800.000 zł. Ze strony pozwanego umowę pdopisałyM. D.iM. B. (1). Zabezpieczeniem kredytu były hipoteki na nieruchomościach spółki i weksel
      in blancopodpisany przez członków zarządu spółki. Powodowie nie złożyli podpisów na wekslu. Od 2003 r. zaczęły się kłopoty finansowe spółki i ogłoszona została jej upadłość.
W dniu 12 czerwca 2003 r. powodowie darowali swe gospodarstwa rolne synom i synowym. Od 2004 r. toczyły się przeciwko powodom postępowania egzekucyjne z nieruchomości położonej wB.. Komornik zawiadomił ich też, że egzekucja będzie prowadzona z renty. W chwili wszczęcia egzekucji należność główna wynosiła 1.647.648,18 zł oraz odsetki i koszty procesu.
Powodowie wystąpili w 2004 r. do sądu o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, a potem cofnęli pozew, w 2005 r. wystąpili przeciwko kredytobiorcy o uznanie poręczenia za nieważne i też cofnęli pozew, zaś w lipcu 2008 r. zawiadomili Prokuratora Rejonowego wG.o okolicznościach podpisania oświadczenia o poręczeniu z prośbą o zbadanie, czy nie doszło do popełnienia przestępstwa w dniu 9 stycznia 2001 r. i przed tą datą przez pracowników pozwanego w związku z przyjęciem poręczenia kredytu. Prokurator postanowieniem z 30 czerwca 2009 r. w sprawie sygn. akt(...)umorzył śledztwo przeciwkoM. W. (1)podejrzanemu o(...)wobec niewykrycia sprawcy,(...)gdyż toczy się wcześniej wszczęte postępowanie co do tego czynu.
Ten stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dowodów z dokumentów i zeznań świadkówM. B. (2)iM. W. (2). Nie dał wiary zeznaniu świadkaM. B. (2)w części, w której twierdziła, że wszystkie umowy kredytowe, które przygotowywała jako pracownica pozwanego, były podpisane w obecności pracownika(...). Zeznania drugiego świadka nie wniosły nic istotnego do sprawy. Wiarygodności dowodów z dokumentów strony nie kwestionowały.
Sąd uznał, że nie ma podstaw do uwzględnienia powództwa. Stwierdził, że powodowie nie podali, z którym przepisem są sprzeczne ich czynności poręczenia kredytu. Niesporne jest, że powodowie złożyli w dniu 9 stycznia 2001 r. pisemne oświadczenia o poręczeniu, co wykazało śledztwo w sprawie(...), zresztą sami powodowie przyznali ten fakt. Fakt, że dokumenty do podpisu przedłożył imM. W. (1), nie czyni oświadczeń o poręczeniu nieważnymi. Czynności te nie są nieważne także z tej przyczyny, że pozwany nie złożył pisemnego oświadczenia o przyjęciu poręczenia, bo forma pisemna jest wymagana przezart. 876 § 2 k.c.dla poręczyciela. Miejsce złożenia oświadczenia woli o poręczeniu nie ma wpływu na ważność poręczenia, przedłożenie im do podpisu przezM. W. (1)oświadczenia o poręczeniu powinno wzmóc ich czujność, a jeśli mieli jakieś wątpliwości, to nie powinni byli podpisywać oświadczeń. Brak świadomości skutków poręczenia też nie zwalnia powodów z odpowiedzialności, jak też złożenie oświadczeń „przy kielichu”, jak twierdzili powodowie. Z tych przyczyn Sąd oddalił powództwo.

Powódka złożyła apelację. Domagała się zmiany wyroku w punkcie pierwszym i uwzględnienia powództwa o ustalenie nieważności poręczenia kredytu, ewentualnie uchylenia wyroku w zaskarżonej części i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Zarzuciła:
1/ naruszenieart. 58 § 2 k.c.przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy do udzielenia poręczenia doszło poza siedzibą pozwanego i podczas nieobecności jego przedstawiciela za namowąM. W. (1)i bez udzielenia przez niego informacji o rzeczywistej wysokości zobowiązania, sfałszowana została część ich podpisów na dokumentach kredytowych (oświadczenie poręczyciela z 5 stycznia 2001 r. i z 9 stycznia 2001 r.), brak było po stroniePPHU (...)zdolności kredytowej oraz w sytuacji skierowania przez organy ścigania przeciwko pracownikom(...)iM. W.zarzutów w postępowaniu karnym dotyczących odpowiednio niedopełnienia obowiązków rozpoznania sytuacji ekonomicznej kredytobiorcy i wyłudzenia kredytu, skutkiem czego udzielenie poręczenia było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, w tym z zasadami słuszności i uczciwego obrotu;
2/ naruszenieart. 233 § 1 k.p.c.przez niepełną ocenę dowodów, zwłaszcza zeznań świadkaM. B. (2)i postanowienia Prokuratora Rejonowego wG.z 30 czerwca 2009 r. o umorzeniu śledztwa, przez pominięcie kwestii sfałszowania części podpisów oraz przestępnego działaniaM. W. (1)i naruszenia obowiązków zawodowych przez pracowników(...)przy udzielaniu kredytu;
3/ naruszenieart. 235 k.p.c.przez ustalenie istotnych faktów na podstawie akt Prokuratury Rejonowej w(...)bez przeprowadzenia w zasadniczej części samodzielnego postępowania dowodowego;
4/ naruszenieart. 328 § 2 k.p.c.przez brak wskazania, jakie dokumenty zawarte w aktach Prokuratury pozwoliły na dokonanie konkretnych ustaleń faktycznych, co stwarza trudność w weryfikacji tych ustaleń i nie pozwala na skuteczną kontrolę instancyjną zaskarżonego wyroku;
5/ nierozpoznanie istoty sprawy przez nierozpoznanie zarzutu sprzeczności poręczeń z zasadami współżycia społecznego (słuszności i uczciwego obrotu), podniesionego w piśmie z 18 marca 2010 r.
Powódka zwróciła uwagę na to, że pracownica pozwanego(...)została pociągnięta do odpowiedzialności karnej za(...)przy obsłudze kredytów udzielanychspółce (...)przez nierozpoznanie sytuacji ekonomicznej kredytobiorcy, aM. W. (1)przebywał w czasie tego procesu w(...). Z postanowienia Prokuratora o umorzeniu śledztwa wynika, że według opinii biegłego znajdującej się w aktach Prokuratury podpis imieniem i nazwiskiem powódki na oświadczeniu o poręczeniu z 5 stycznia 2001 r. nie jest tożsamy z podpisem na oświadczeniu z 9 stycznia 2001 r. i nie jest autentyczny.

Pozwany wnosił o oddalenie apelacji i o zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych. Twierdził, że nie ma dowodów, by umowa poręczenia była podpisana poza siedzibą(...), poza zeznaniem powódki, pracownikowi(...)nie został postawiony zarzut sfałszowania dokumentów czy pomocnictwa w wyłudzeniu kredytu, nie ma dowodu niewypłacalności kredytobiorcy w chwili udzielenia kredytu.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja jest zasadna. Trafne są podniesione w niej zarzuty, oprócz zarzutu naruszeniaart. 235 k.p.c.W szczególności trafny jest zarzut nierozważenia przez Sąd Okręgowy twierdzenia powódki o sprzeczności umowy poręczenia z zasadami współżycia społecznego w sytuacji, gdy pozwany udzielił kredytu przy braku zdolności kredytowejPPHU (...), a oświadczenia od powodów, niektóre z podrobionymi podpisami powodów, uzyskał przez pośrednika (M. W. (1)) zainteresowanego udzieleniem jego spółce kredytu i – jak wynika z aktu oskarżenia – przy jego działaniach przestępczych związanych z udzieleniem tego kredytu. Sąd Okręgowy nie analizował zarzutu sprzeczności poręczeń z zasadami współżycia społecznego, podniesionego przez powodów w piśmie procesowym z 18 marca 2010 r., uznał zaś, że zasadnicze znaczenie ma fakt, iż powodowie nie wskazali przepisu prawnego, który został naruszony wskutek udzielenia poręczenia w ustalonych warunkach. Tymczasem ta ostatnia okoliczność nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.
W celu doprecyzowania określenia dowodów stanowiących podstawę orzeczenia Sąd Apelacyjny przeprowadził dowody ze wskazanych w postanowieniu dowodowym kart akt sprawy(...)gdyż Sąd Okręgowy błędnie podał, że przeprowadził dowód z tych akt (nie wskazując kart akt, na których są poszczególne dokumenty).
Wiarygodności dowodów z dokumentów strony nie kwestionowały. Zeznania świadków (pracownic pozwanego) zawarte są w tych aktach Prokuratury Rejonowej w formie protokołów z przesłuchania. Sąd Apelacyjny przeprowadził m.in. dowód z tych dokumentów, nie oceniając wiarygodności zeznań świadków, stwierdzając tylko, że zaprotokołowane tam zeznania zostały złożone, a ich treści pozwany nie kwestionował. Uwaga ta odnosi się też do innych dokumentów.
Z aktu oskarżenia m.in. przeciwkoM. W. (1), członkom zarząduspółki z o.o. (...)i innym członkom Rady Nadzorczej tej spółki oraz pracownicom pozwanegoM. B. (2),M. D.iM. B. (1)wynika, żeM. W. (1)i członkowie zarządu tej spółki, współdziałając z innymi wskazanymi osobami,(...)w sytuacji, gdy kredytobiorca (spółka (...)) nie miał zdolności kredytowej, zaś te pracownice pozwanego nie dopełniły obowiązków służbowych przez brak należytej staranności przy ocenie, przygotowaniu i sporządzaniu dokumentacji kredytowej, w szczególności przez niezebranie kompletnej i rzetelnej dokumentacji kredytowej dotyczącej sytuacji finansowej kredytobiorcy i niezbadanie jego zdolności kredytowej. Prokurator wskazał w akcie oskarżenia na podstawie zebranych dowodów, że umowę kredytową ze strony(...)podpisałyM. D.iM. B. (1), zaśM. B. (2)była inspektorem kredytowym, nie dokonała analizy wniosku i załączonych dokumentów pod kątem zdolności kredytowej, w chwili ubiegania się o kredytPPHU (...)nie miał zdolności kredytowej, pomimo że kredyt udzielony był 9 stycznia 2001 r., posiedzenie komitetu kredytowego odbyło się w dniu 29 stycznia 2001 r. (akt oskarżenia – k. 231-349, w szczególności k. 240, 243v-244,259v, 262v, 265v268v-270, 301v-302 oraz 314v-315 – w aktach(...)). Wprawdzie strony nie domagały się przeprowadzenia dowodu z akt karnej sprawy sądowej toczącej się na skutek tego aktu oskarżenia, niemniej zawarte w akcie oskarżenia twierdzenie Prokuratora Rejonowego, że kredyt został udzielony w tych okolicznościach, nie zostało przez pozwanego obalone, a wręcz zostało potwierdzone zeznaniem świadkaM. B. (2)w niniejszej sprawie, że toczyła się przeciw niej ta sprawa karna i że poddała się karze (k. 244).
Słusznie Sąd Okręgowy nie dał wiary jej zeznaniu w części, w której podała, że powodowie w jej obecności w(...)złożyli podpisy na dokumencie bankowym, gdyż przeciwny stan rzeczy wynika z aktu oskarżenia i dowodów stanowiących jego podstawę, w szczególności z samego zeznania tego świadka złożonego w postępowaniu przygotowawczym (k. 446-448), gdzie zeznała, że u niej poręczyciele nie składali oświadczeń dotyczących poręczenia.
Zebrane dowody wskazują, że powodowie złożyli oświadczenie o poręczeniu, nie znając treści umowy kredytu, w tym jego wysokości i warunków spłaty, zawierzającM. W. (1), który pośredniczył między pozwanym a nimi i był zainteresowany uzyskaniem kredytu przez spółkę, przedkładając im do podpisu oświadczenie o poręczeniu. Taka procedura przyjmowania poręczenia jest wysoce niewłaściwa, sprzeczna z wymogiem profesjonalizmu(...), naraziła też powodów na oczywistą realną odpowiedzialność za spłatę kredytu w sytuacji, gdy poręczenie z istoty swej ma być tylko zabezpieczeniem spłaty kredytu na wypadek niespłacenia go przez kredytobiorcę. W tym przypadku, gdyby powodowie przed złożeniem oświadczeń o poręczeniu mieli świadomość, że kredytobiorca nie ma zdolności kredytowej, nie złożyliby tych oświadczeń, co wynika z treści pozwu i ich późniejszych oświadczeń, czy też zawiadomienia o przestępstwie.

(...)pełnią w gospodarce narodowej i w ogóle w społeczeństwie istotną rolę, a brak z ich strony profesjonalnego postępowania przy udzielaniu kredytów i pożyczek oraz przyjmowaniu zabezpieczeń może narazić poręczycieli na szkody. Zasady rzetelności, uczciwości obrotu gospodarczego i dobre obyczaje nakazują,(...), jako szczególnego rodzaju przedsiębiorcy, postępowały wobec kontrahentów starannie. Wyrazem tej staranności jest zarówno wnikliwa analiza zdolności kredytowej osoby ubiegającej się o kredyt, udzielanie konsumentom rzetelnej informacji o ich prawach i obowiązkach (art. 385((

      1))§ 1 k.c.), jak i udzielanie osobom fizycznym, które mają udzielić poręczenia, przynajmniej podstawowych informacji o wysokości zobowiązania i warunkach spłaty kredytu przez kredytobiorcę. Zachowanie pozwanego(...)(jego pracowników) nie odpowiada tym wymogom.(...)nie przedstawił im ani umowy kredytowej w celu zapoznania się z jej treścią, ani informacji o jej treści, udzielił kredytu spółce(...)mimo braku zdolności kredytowej, z góry skazując powodów na realny obowiązek zapłaty długu. Za oczywiste należy uznać, że gdyby poręczyciel wiedział, że to on będzie musiał spłacać dług, to z reguły nie udzielałby poręczenia. Tymczasem zachowanie się pracowników pozwanego miało realny wpływ na podjęcie przez powodów decyzji o udzielenie poręczenia, z góry skazując ich na obowiązek zapłaty długu. Pozwany posłużył się przy przyjęciu od powodów oświadczenia o poręczeniuM. W. (1), który był zainteresowany udzieleniem kredytu spółce, w której był członkiem Rady Nadzorczej, i który został oskarżony o wyłudzenie kredytu.
Jakkolwiek udzielenie poręczenia jest zaciągnięciem zobowiązania wobec przyjmującego poręczenie, jednak istotą poręczenia jest zabezpieczenie wierzytelności a nie przyjmowanie z góry założenia, że to poręczyciel będzie spłacać dług a nie dłużnik ze stosunku podstawowego. W tym przypadku jednak taki byłby skutek dla powodów, który powinien być pozwanemu z góry wiadomy, gdyby postąpił zgodnie z powyższymi zasadami współżycia społecznego i określonym wart. 70 ust. 1 ustawy – Prawo bankowewymogiem rzetelnego analizowania zdolności kredytowej osoby ubiegającej się o kredyt.
Wyłudzenie kredytu dokonane zostało w powyższych okolicznościach i przy sfałszowaniu przez nieustaloną osobę części podpisów powodów, co wynika ze wskazanego wyżej postanowienia Prokuratora Rejonowego, a pozwany przyjął te dokumenty odM. W. (1). Z zeznań pracownic pozwanegoM. B. (1)iM. D.złożonych w powyższym postępowaniu przygotowawczym wynika, że według procedur(...)oświadczenia poręczycieli powinny być podpisane w(...)w obecności pracownika(...)(k. 438 i 451 akt(...)). Wprawdzie pozwanego należy uznać za pokrzywdzonego wskutek(...)(jak wynika z aktu oskarżenia), ale też nie doszłoby do tego, gdyby pozwany zachował się profesjonalnie, w szczególności gdyby przeanalizował wniosek kredytobiorcy w celu ustalenia, czy ma zdolność kredytową. Wówczas nie doszłoby do udzielenia poręczenia przez powódkę i jej męża. Do udzielenia poręczenia nie doszłoby także wówczas, gdyby pozwany udzielił im informacji o warunkach udzielenia kredytu. Między zachowaniem się pozwanego a oświadczeniem woli powódki i jej męża o udzieleniu kredytu istnieje ścisły związek. To w istocie brak profesjonalnego zachowania pracowników pozwanego doprowadził do złożenia przez powódkę i jej męża oświadczenia o poręczeniu.
Dowody z tych akt karnych są dowodami z dokumentów, także protokoły zeznań złożonych przez te osoby. Nie odbiera to im waloru dowodów, z tym tylko, że Sąd cywilny nie ocenia tych zeznań pod kątem ich wiarygodności, ale też ich wiarygodność nie została zaprzeczona. Przy braku dowodów przeciwnych pozwalają one na ustalenie, że pozwany – udzielając kredytuspółce z o.o. (...)i przyjmując poręczenie od powodów – działał rażąco wadliwie, a w stosunku do powodów tę wadliwość należy ocenić jako rażące naruszenie wskazanych wyżej zasad współżycia społecznego, co czyni umowę poręczenia nieważną (art. 58 § 2 k.c.).
Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.zmienił zaskarżony wyrok i uwzględnił powództwo oraz na podstawieart. 98 § 1 i 3 k.p.c.zasądził od pozwanego na rzecz powódki koszty procesu i na podstawieart. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnychnakazał ściągnąć od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa opłatę sądową od pozwu i od apelacji, gdyż powodowie (potem sama powódka) byli zwolnieni od kosztów sądowych.
Zarzut naruszeniaart. 235 k.p.c.jest o tyle niesłuszny, że nie zawiera wskazania, jakie dowody Sąd powinien był przeprowadzić a nie przeprowadził. Akta Prokuratury Rejonowej w(...)stanowią dowód z dokumentów. Skoro strony nie kwestionowały ustaleń Prokuratury wskazanych w uzasadnieniu postanowienia o umorzeniu śledztwa, to słusznie Sąd Okręgowy uznał te fakty za niesporne. Nie zachodziła potrzeba prowadzenia postępowania dowodowego przez słuchanie świadków czy biegłych, zwłaszcza z urzędu. Sąd przesłuchał jednego ze świadków ze sprawy karnej, tj.M. B. (2).