Sąd Apelacyjnyw Warszawie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 178/13
Data wyroku: 2013-07-10 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Lidia Sularzycka, Maria Zgiet-Zawadzka, Hanna Muras
Słowa kluczowe: Dobra Osobiste
Podstawa prawna: art. 24 kc i art. 448 kc
Teza: Jak wynika z pisma Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Warszawie z dnia 05.08.2008 r. pawilon D nadawał się do remontu, bowiem jego stan był zły. Remontu wymagał dach, jak i cele, w których ściany były brudne, ze ścian odpadała farba, na suficie występowały zacieki, a urządzenia sanitarne (zlew i miska klozetowa) były wyeksploatowane. Łaźnia wymagała odgrzybienia, koce i bielizna pościelowa - wymiany, materace - opracowania i zdrożenia procedury  higienicznej. Wskazano na zasadność przyspieszenia prac remontowych.  
Zgodnie z art. 110 § 2 kkw cele wyposaża się m.in. w odpowiednie warunki higieny. Umieszczenie osoby osadzonej w warunkach takich jak opisane, na okres ponad pół roku, narusza zdaniem, Sądu II instancji, dobra osobiste tej osoby, w tym takie dobro jak godność, i uzasadnia odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 kc.

Sygn. akt I ACa 178/13Sygn. akt I ACa 178/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lipca 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący:SSA Lidia Sularzycka (spr.)
Sędziowie:SA Hanna Muras
SO (del.) Maria Zgiet-Zawadzka
Protokolant:st. sekr. sąd. Monika Likos
po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2013 r. w Warszawie
na rozprawie sprawy z powództwaW. H.
przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu ŚledczegoW.–B.wW.
o zadośćuczynienie
na skutek apelacji obu stron
od wyroku Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie
z dnia 21 listopada 2012 r. sygn. akt I C 948/09

I
odrzuca apelację powoda;

II
oddala apelację pozwanego;

III
nie obciąża powoda kosztami postępowania apelacyjnego na rzecz pozwanego.

Sygn. akt I ACa 178/13

UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 21.11.2012 r. Sąd Okręgowy Warszawa - Praga w Warszawie w sprawie z powództwaW. H.przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Aresztu ŚledczegoW.-B.wW.o zadośćuczynienie w kwocie 80.000,00 zł: I. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.000,00 zł z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 27.07.2009 r. do dnia zapłaty; II. odstąpił od obciążenia powoda należnymi stronie pozwanej kosztami zastępstwa procesowego; III. przejął wpis sądowy, od uiszczenia którego powód został zwolniony w całości, na rachunek Skarbu Państwa.
Rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i prawne.
Powód przebywał w Areszcie ŚledczymW.-B.wW.w dniach od 25.09.2007 r. do 25.09.2009 r. Przebywał głównie w celach w pawilonie D, a jedynie 13 dni, w okresie od dnia 25.09.2007 r. do dnia 25.09.2008 r., w pawilonie B.
Powód wielokrotnie składał skargi, które były rozpoznawane; uzyskiwał na nie odpowiedzi, z których generalnie wynikało, że są one bezzasadne.
Bezspornie powód ponad pół roku spędzał w celach, w których powierzchnia na jednego osadzonego wynosiła mniej niż 3 m2. Pawilon D, w okresie gdy powód w nim przebywał, poddawany był - cela po celi -gruntownemu remontowi. W oparciu o wyniki kompleksowej kontroli w Areszcie Śledczym, przeprowadzanej przez Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego wW., w związku ze złożoną przez powoda skargą ustalono, że stan sanitarno-techniczny w pawilonie D przed remontem był zły. Dokonano wizji cel 15 i 30 pawilonu D; w jej wyniku stwierdzono brudne ściany z odpadającą farbą , zacieki na suficie, bardzo wyeksploatowane urządzenia sanitarne (zlew i miska klozetowa). Pranie bielizny i koców odbywało się w pralni pozwanego, a koce i bielizna pościelowa wymieniane były sukcesywnie na nowe. Zalecono opracowanie i wdrożenie procedury higienicznej postępowania z materacami pochodzącymi z cel mieszkalnych.
W przypadku powyższego miejsca osadzenia powoda jego skarga została uznana za zasadną.
Nie są zasadne zarzuty powoda co do nieuwzględnienia jego wniosku o wizytę u lekarza. Powód był przyjmowany i badany przez lekarzy, a także leczony z powodu rozpoznanej reakcji adaptacyjnej i zaburzenia osobowości. Zarzuty powoda narażenia jego zdrowia i życia poprzez powstałą epidemię wszawicy uznano za bezpodstawne. Po ujawnieniu wszawicy została przeprowadzona dezynsekcja, a z powodu występowania tych insektów nie stwierdzono chorób zagrażających jego zdrowiu czy życiu. W ocenie Sądu brak jest jakichkolwiek podstaw pozwalających uznać, iż zostało naruszone dobro osobiste powoda jakim jest jego zdrowie.
Twierdzenia powoda o narażeniu go na utratę zdrowia i życia poprzez jego osadzenie go w celi z nosicielem HIV Sąd uznał za bezzasadne. Osadzeni zarażeni wirusem HIV nie są izolowani od osób zdrowych, tak jak to jest na wolności. Przestrzeganie podstawowych zasad higieny, o czym powód był poinformowany, w pełni zabezpieczało przed możliwością zarażenia się. Cele, w których powód przebywał, są wyposażone standardowo. W celach znajdują się kąciki sanitarne wydzielone stelażem, wyposażonym w zasłonkę. Żaden z kącików sanitarnych nie jest i nie może, ze względów bezpieczeństwa, być wyposażony w drzwi. Za nieuzasadnione należałoby uznać twierdzenia powoda o narażeniu jego dobra osobistego, jakim jest godność, przez bliżej nieokreślonych funkcjonariuszy Aresztu Śledczego i w bliżej nie określonych czasie, poprzez nazywanie go „skazańcem” i „szmatą”.
Powód nie wykazał faktu poniesienia szkody. Powód skarży się na poziom świadczeń socjalnych i zdrowotnych, nie przedstawił jednak żadnej konkretnej szkody, jaka miałaby mu zostać wyrządzona w związku z gwarantowanym w Areszcie Śledczym poziomem w/w świadczeń i generalnie w związku z warunkami odbywania kary pozbawienia wolności.
W kontekście niezachowania normy powierzchniowej działanie pozwanego w niniejszej sprawie było zgodne z prawem, a konkretnie zart. 77 ust. 1 Konstytucji,art. 248 § 1 kkw,§ 2 ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 26.08.2003 r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów(Dz. U. Nr 152, poz. 1497) oraz§ 14 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25.08.2003r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności. Po uchyleniuart. 248 kkwi zmianie przepisów również były zachowane procedury pod względem ich zgodności z obowiązującymi przepisami.
Powyższe stwierdzenie nie dotyczy okresu pół roku, kiedy to powód przebywał u strony pozwanej w warunkach przeludnienia, a więc w warunkach, w których na jednego osadzonego przypadało mniej niż 3m2oraz w nieodpowiednich warunkach bytowych i sanitarnych. Pozwany tym twierdzeniom nie zaprzeczył.
Na gruncie prawa polskiego może to uzasadniać żądanie zasądzenia zadośćuczynienia na podstawieart. 24w zw. zart. 448 kcz tytułu naruszenia dobra osobistego powoda jak godność i zdrowie.
W ocenie Sądu zakres i stopień naruszenia dóbr osobistych uzasadniają przyznanie powodowi zadośćuczynienia w wysokości 2.000,00 zł jako dostosowanego do charakteru i rodzaju naruszonego dobra osobistego oraz stopnia i zakresu naruszenia.
O kosztach procesu orzeczono zgodnie zart.100 kpc.

Od wyroku apelację wniósł powód zaskarżając orzeczenie w części oddalającej powództwo co do kwoty 10.000,00 zł.
Zarzucił naruszenieart. 233 § 1 kpcprzez błędne rozważenie materiału dowodowego w postaci zeznań powoda i świadków przez niego zawnioskowanych oraz załączonej przez pozwanego dokumentacji i bezpodstawne przyjęcie, że panujące w celach warunki sanitarne nie są okolicznościami naruszającymi godność i cześć powoda.
Mając to na uwadze powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez zasądzenie łącznie 10.000,00 zł oraz zasądzenie kosztów procesu.

Od wyroku w zakresie pkt I i III apelację wniósł pozwany zarzucając:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego
-art. 24 kcw zw. zart. 23 kcw zw. zart. 110 § 2 kkwiart. 248 § 1 kkwprzez niewłaściwe zastosowanieart. 24 kcw zw. zart. 23 kcoraz błędną wykładnięart. 248 § 1 kkww zw. zart. 110 § 2 kkwpolegającą na stwierdzeniu zaistnienia w ustalonym w sprawie stanie faktycznym przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego w postaci bezprawności zachowania pozwanego;
- naruszenieart. 24 kciart. 448 kcprzez ich błędną wykładnie i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że naruszone zostało dobro osobiste powoda w postaci godności,
-że zostały spełnione przesłanki zasądzenia na rzecz powoda zadośćuczynienia pieniężnego w związku z naruszeniem jego godności;
2. naruszenie przepisów postępowania cywilnego tj.
-art. 233 § 1 kpcmające istotny wpływ na wynik sprawy przez dokonanie błędnych ustaleń faktycznych wskutek dowolnej oceny materiału dowodowego, przez stwierdzenie, że powód udowodnił fakt przebywania u strony pozwanej w warunkach przeludnienia przez pół roku oraz nieodpowiednich warunkach bytowych i sanitarnych, a pozwany tym twierdzeniom nie zaprzeczył;
-art. 102w zw. zart. 98 kpcprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że powód jako strona przegrywająca proces nie jest zobowiązany do zwrotu kosztów procesu na rzecz pozwanego, ponieważ jego sytuacja mieści się w określonym w tym przepisie szczególnie uzasadnionym przypadku.
Wskazując na powyższe pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego od powoda na rzecz pozwanego ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

W odpowiedzi na apelacje strony wniosły - odpowiednio - o ich oddalenie, ewentualnie w przypadku apelacji powoda - o jej odrzucenie.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
Apelacja powoda podlega odrzuceniu jako skierowana przeciwko orzeczeniu nieistniejącemu.
Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem zaskarżone może być tylko orzeczenie istniejące. Nie można zatem wnieść środka odwoławczego od orzeczenia, które nie zostało - w rozumieniu przepisów prawa procesowego - wydane. Chodzi tu zarówno o brak orzeczenia w ogóle, jak i brak w wydanym orzeczeniu rozstrzygnięcia w danym przedmiocie - np. oddalenia powództwa czy wniosku w pozostałej części (v. postanowienie SN z dnia 21.10.1986 r. III CRN 244/86, OSNCP 1988/17/46-47, postanowienie SN z dnia 11.09.2002 r. V CKN 1165/00, LEX nr 5722).
Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie wyrokiem z dnia 21.11.2012 r. zasądził część objętych pozwem żądań i orzekł o kosztach procesu, jednak nie oddalił powództwa w pozostałej części, mimo że rozstrzygnięcie to nie obejmowało całości roszczeń powoda, a z uzasadnienia wyroku wynika, że tylko co do roszczeń zasądzonych w pkt I wyroku Sąd Okręgowy uznał roszczenie za zasadne. Uznając, że w pozostałej części powództwo nie zasługuje na uwzględnienie, Sąd Okręgowy winien był oddalić powództwo, czego nie uczynił. Brak rozstrzygnięcia w zakresie oddalającym powództwo w pozostałej części stanowi uchybienie Sądu, które może zostać zwalczone poprzez złożenie wniosku o uzupełnienie wyroku. Stosowny wniosek w tym zakresie jednak nie wpłynął ze strony powodowej. Takim wnioskiem nie może być zawarte we wniesionej przez zawodowego pełnomocnika apelacji powoda stwierdzenie, iż wnioski apelacji nie określają punktu w jakim zaskarżono wyrok, jako że nie zawiera on punktu o oddaleniu powództwa.
Apelacja powoda z dnia 02.01.2013 r. jako wywiedziona od rozstrzygnięcia w zakresie kwestii pominiętej w sentencji zaskarżonego wyroku, a więc niedopuszczalna, podlegała odrzuceniu na podstawieart. 370 kpc.
Apelacja pozwanego jest niezasadna.
Nie mogą odnieść skutku zarzuty apelującego Skarbu Państwa co do naruszeniaart. 233 § 1 kpczwłaszcza w warstwie dotyczącej ustaleń faktycznych Sądu Okręgowego co do nieodpowiednich warunków bytowych i sanitarnych, w jakich przebywał powód przez ponad pół roku osadzenia.
O ile ma rację skarżący, iż podstawą powyższego ustalenia nie może być fakt jego przyznania przez pozwanego (czy fakt jego niezaprzeczenia twierdzeniom powoda), o tyle już nietrafnie podnosi, iż tego rodzaju ustalenie nie ma oparcia w materiale dowodowym sprawy.
Jak niewadliwie zaznaczono w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, jedna ze skarg powoda, zawarta w piśmie z dnia 12.06.2008 r., okazała się słuszna, o czym świadczy pismo Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego wW.z dnia 05.08.2008 r. (k. 23-24) stwierdzające zły stan sanitarny pawilonu D, a więc pawilonu, w którym przebywał powód.
Powyższa odpowiedź na skargę powoda pochodzi z okresu, w którym powód przebywał w Areszcie (data pisma 05.08.2008 r., pobyt powoda to okres 25.09.2007 r. -25.09.2009 r. – okoliczności niekwestionowane). Nie sposób więc uznać, iż pismo to dotyczy innej sytuacji, niż ta, na którą powołuje się powód.
Powyższe pismo stanowi dokument w rodzaju dokumentu urzędowego (art. 244 § 1 kpc) - stanowi dowód tego, co zostało w nim urzędowo zaświadczone. Dane z niego wynikające nie zostały przez pozwanego skutecznie podważone (por.art. 252 kpc).
Jak wynika z pisma z dnia 05.08.2008 r. pawilon D nadawał się do remontu, bowiem jego stan był zły. Remontu wymagał dach, jak i cele, w których ściany były brudne, ze ścian odpadała farba, na suficie występowały zacieki, a urządzenia sanitarne (zlew i miska klozetowa) były wyeksploatowane.
Łaźnia wymagała odgrzybienia, koce i bielizna pościelowa - wymiany, materace - opracowania i zdrożenia procedury higienicznej. Wskazano na zasadność przyspieszenia prac remontowych. Na złe warunki sanitarne wskazywał też powód (przesłuchanie k. 242-244) – jego wyjaśnienia są zbieżne z wynikami kompleksowej kontroli, do której odwołano się w piśmie Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego wW.z dnia 05.08.2008 r.
Zgodnie zart. 110 § 2 kkwcele wyposaża się m.in. w odpowiednie warunki higieny. Umieszczenie osoby osadzonej w warunkach takich jak opisane, na okres ponad pół roku, narusza zdaniem, Sądu II instancji, dobra osobiste tej osoby, w tym takie dobro jak godność. Trzeba mieć tu na uwadze sumę uchybień dotyczących warunków (parametrów) uwięzienia, powodującą daleko idącą uciążliwość czy niedogodność odczuwaną w czasie przebywania w miejscu odizolowania. I nie chodzi tu o dyskomfort osadzonego, mierzony według jego indywidulanej wrażliwości, a więc subiektywnej oceny czy subiektywnego odczucia w odbiorze zewnętrznych warunków przebywania. W świetle ugruntowanego orzecznictwa o naruszeniu dobra osobistego w postaci uchybienia godności osadzonego w zakładzie karnym nie można mówić w przypadku pewnych tylko uciążliwości lub niedogodności związanych z pobytem w takim zakładzie, polegających na niższym od oczekiwanego standardzie celi czy urządzeń sanitarnych, bowiem dla wielu ludzi nie odbywających kary pozbawienia wolności warunki mieszkaniowe bywają często równie trudne. Godność skazanego przebywającego w zakładzie karnym jest jednak naruszona, jeżeli warunki osadzenia (jego różne parametry) nie odpowiadają minimalnym wymogom sanitarnym (higienicznym).
W ocenie Sądu II instancji osadzenie skazanego odbywającego karę pozbawienia wolności w celi, w której nie panowały odpowiednie warunki bytowo-sanitarne, a pomieszczenie oraz istotne elementy wyposażenia nadawały się do remontu, może stanowić naruszenie dóbr osobistych w postaci godności oraz uzasadniać odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawieart. 24 i 448 kc.
Ciężar dowodu, że warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych, spoczywa na pozwanym (art. 6w zw. zart. 24 kc). Pozwany jednak tego rodzaju dowodu nie przeprowadził, nie zdołał zatem uwolnić się od odpowiedzialności na gruncie powołanych powyżej norm.
W związku z apelacją pozwanego wypada zaznaczyć, iż w zasadzie nie zwalcza ona ustaleń Sądu Okręgowego co do warunków sanitarno-bytowych poniżej standardu (tak zresztą ocenionych przez Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego wW.w czasie przeprowadzonej kontroli), albo zwalcza je w sposób mało stanowczy, gros miejsca w uzasadnieniu poświęcając kwestionowaniu ustalenia co do przebywania osadzonego w przeludnionej celi.
Zdaniem Sądu odwoławczego stwierdzenie nieodpowiednich warunków bytowo-sanitarnych pawilonu D w okresie ponad półrocznego przebywania w nim powoda jest wystarczającą przesłanką uznania, iż doszło do naruszenia dóbr osobistych skazanego, w konsekwencji jest wystarczającą przesłanką przyznania powodowi zadośćuczynienia w kwocie orzeczonej przez Sąd I instancji. Nie ma potrzeby więc analizowania kwestii przeludnienia, bowiem nawet gdyby ono nie wystąpiło, to i tak zachodziła podstawa do uznania, iż doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda w niniejszej sprawie.
Wysokość tego zadośćuczynienia nie została zróżnicowana z uwagi na stwierdzone przeludnienie oraz warunki bytowe i sanitarne. Ale też w apelacji pozwanego nie podnosi się kwestii ewentualnego rozdzielenia wielkości zadośćuczynienia właśnie ze względu na różne tego typu okoliczności prowadzące do naruszenia dóbr osobistych powoda. Zdaniem Sądu II instancji orzeczone zadośćuczynienie w kwocie 2.000,00 zł pozostaje w odpowiedniej relacji do charakteru i stopnia naruszenia oraz jego zakresu i nie wymaga korekty.
Nie może też odnieść skutku podniesiony w apelacji pozwanego zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego, regulujących kwestię zwrotu kosztów procesu.
Stosownie doart. 102 kpcw wypadkach szczególnie uzasadnionych Sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Cytowany przepis pozostawia - ze względów słuszności - Sądowi pewną swobodę w przyznawaniu zwrotu kosztów procesu, gdyby stosowanie zasady odpowiedzialności za wynik sporu (art. 98 kpc) nie dałoby się pogodzić z zasadami słuszności (v. postanowienie SN z dnia 13.10.1976 r., IV PZ 61/76, LEX nr 7856). Zastosowanie przez Sądart. 102 kpcpowinno być oceniane w całokształcie okoliczności, które by uzasadniały odstępstwo od podstawowych zasad decydujących o rozstrzygnięciu w przedmiocie kosztów procesu. Do kręgu tych okoliczności należy zaliczyć zarówno fakty związane z samym przebiegiem procesu, jak i fakty leżące na zewnątrz procesu, zwłaszcza dotyczące stanu majątkowego i charakteru podmiotu przegrywającej proces (v. postanowienie SN z dnia 14.01.1974 r., II CZ 223/73, LEX nr 7379).
Zdaniem Sądu Apelacyjnego powyższe kryteria mogły uzasadniać podjęte przez Sąd Okręgowy rozstrzygnięcie o kosztach procesu. Rozstrzygnięcie to nie jest obarczone wadliwością, gdy się zważy brak w sentencji zaskarżonego wyroku merytorycznego orzeczenia, które w istocie mogłoby stanowić punkt wyjścia do orzeczenia o kosztach, jakiego domaga się apelujący (chodzi o brak w sentencji wyroku orzeczenia o oddaleniu powództwa w pozostałym zakresie).