Sąd Okręgowy w Białymstoku
II Wydział Cywilny
Sygnatura akt: II Ca 232/13
Data wyroku: 2013-04-25 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Renata Tabor, Bogdan Łaszkiewicz, Adam Czech
Słowa kluczowe: Dział Spadku, Podział Majątku Wspólnego
Podstawa prawna: art. 506 kpc, art. 1037 § 1 kc
Teza: Niewłaściwe sformułowanie wniosku o podział majątku wspólnego i dział spadku przez wnioskodawcę reprezentowanego przez profesjonalnego pełnomocnika skutkuje jego oddaleniem.

Sygn. akt II Ca 232/13

POSTANOWIENIE
Dnia 25 kwietnia 2013 r.

Sąd Okręgowy w Białymstoku II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:

Przewodniczący:

SSO Renata Tabor

Sędziowie:

SSO Bogdan Łaszkiewicz
SSR del. Adam Czech (spr.)

Protokolant:

st. sekr. sąd. Zofia Szczęsnowicz

po rozpoznaniu w dniu 25 kwietnia 2013 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z wnioskuJ. S.
z udziałemA. N. (1),J. N. (1),J. N. (2),J. N. (3)iM. N.
o podział majątku wspólnego, dział spadku i zniesienie współwłasności
na skutek apelacji wnioskodawczyni
od postanowienia Sądu Rejonowego w Bielsku Podlaskim
z dnia 6 listopada 2012 r. sygn. akt I Ns 29/09
postanawia:

I
zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie III o tyle, że przyznane adwokatowi z urzędu wynagrodzenie podwyższyć do kwoty 5.904 złote, w tym 1.104 złote tytułem podatku VAT;

II
oddalić apelację w pozostałym zakresie;

III
stwierdzić, iż zainteresowani we własnym zakresie ponoszą koszty postępowania odwoławczego związane ze swym udziałemw sprawie;

IV
nakazać wypłacić ze Skarbu Państwa (Sądu Rejonowego w Bielsku Podlaskim) na rzecz adwokataA. R.kwotę 2.214 złotych, w tym 414 złotych podatku VAT, tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawczyni z urzędu w postępowaniu odwoławczym.

UZASADNIENIE
WnioskodawczyniJ. S., po ostatecznym sprecyzowaniu wniosku wnosiła o dokonanie podziału majątku wspólnegoJ.iA.małżonkówN., działu spadku poJ. N. (4)oraz działu spadku poA. N. (2)w ten sposób, aby wchodzącą w skład majątku wspólnego nieruchomość położoną wS.przyznać uczestnikowiJ. N. (3)ze spłatami na rzecz wnioskodawczyni i pozostałych uczestników postępowania.
Uczestnicy postępowaniaJ. N. (3)iM. N.przychylili się downiosku co do zasady wnosząc o przyznanie im przedmiotowej nieruchomości bez spłat na rzecz pozostałych zainteresowanych .
Uczestnicy postępowaniaJ. N. (2),J. N. (1)iA. N. (1)przychylili się do wniosku co do zasady wnosząc oprzyznanie przedmiotowej nieruchomościJ. N. (3)zobowiązkiem spłat na rzecz pozostałych zainteresowanych .

Postanowieniem z dnia 6 listopada 2012 roku w sprawie I Ns 29/09 Sąd Rejonowy w Bielsku Podlaskim oddalił wniosek. Stwierdził, że zainteresowani we własnym zakresie ponoszą koszty postępowania w sprawie. Ponadto nakazał wydać ze Skarbu Państwa (kasa Sądu Rejonowego w Bielsku Podlaskim ) adwokatowiA. R.kwotę 4800 złotych tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną z urzędu.
Z ustaleń poczynionych przez Sąd I instancji wynika , że małżonkowieJ.iA. N. (3)w trakcie trwania ich związku małżeńskiego z dniem(...)roku nabyli w drodze zasiedzenia prawo własności nieruchomości położonej wS., oznaczonej nr geod.(...)o pow. 0,0114 ha na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Bielsku Podlaskim z dnia 4 czerwca 2008 roku w sprawie sygn. akt I Ns 936/06 . Ich małżeństwo ustało wskutek śmierciJ. N. (4)w dniu(...)roku . Spadek po nim na podstawie ustawy nabyli: żonaA. N. (2), synA. N. (4), córkaJ. S.i synR. N.w częściach po ¼ każde z nich, z wyłączeniem udziału spadkodawcy w majątku objętym do chwili jego śmierci majątkową małżeńską wspólnością ustawową, który to udział nabyli synA. N. (4), córkaJ. S.i synR. N.w częściach po 1/3 każde z nich ( postanowienie Sądu Rejonowego w Bielsku Podlaskim w sprawie o sygn. I Ns 114/05) .
Ponadto Sąd I instancji ustalił , że w dniu(...)roku zmarłaA. N. (2), a spadek po niej, na podstawie ustawy nabyli: synA. N. (4), córkaJ. S.i synR. N.w częściach po 1/3 każde z nich (postanowienie Sądu Rejonowego w Bielsku Podlaskim w sprawie o sygn. I Ns 637/83). W dniu(...)roku zmarłR. N., a spadek po nim na podstawie ustawy nabyli: żonaA. N. (1), synJ. N. (2)i synJ. N. (1)w częściach po 1/3 każde z nich (postanowienie Sądu Rejonowego w Bielsku Podlaskim w sprawie o sygn. I Ns 999/09 ).W dniu(...)roku zmarłA. N. (4), a spadek po nim na podstawie ustawy nabyli żonaC. N., synJ. N. (3)i synM. N.w częściach po 1/3 każde z nich (postanowienie Sądu Rejonowego w Bielsku Podlaskim w sprawie o sygn. I Ns 114/05) . Natomiast w dniu 20 września 2007 roku zmarłaC. N., a spadek po niej na podstawie ustawy nabyli: synJ. N. (3)i synM. N.w częściach po 1/2 każdy z nich (postanowienie Sądu Rejonowego w Bielsku Podlaskim w sprawie o sygn. I Ns 1220/07).
Mając na uwadze powyższe Sąd I instancji stwierdził, że w okolicznościach niniejszej sprawy obejmującej żądaniem wnioskodawczyni podział majątku wspólnegoJ.iA.małżonkówN., dział spadku poJ. N. (4)oraz dział spadku poA. N. (2)zakres wnioskuJ. S.jest zbyt wąski. Wskazał, że tylko wnioskodawczyni jest spadkobierczynią spadkodawców zaś uczestnicy postępowania nie są spadkobiercami aniJ. N. (4), aniA. N. (2)i swoje prawa do składników majątkowych przynależnych do masy majątku wspólnego spadkodawców, jak też mas spadkowych po nich wywodzą z tytułu dziedziczenia po ich spadkobiercach, czyli poR. N.,A. N. (4)iC. N.. Fakt, że uczestnicy postępowania są spadkobiercamiR. N.,A. N. (4)iC. N., po których dotychczas działy spadku nie były przeprowadzane powoduje konieczność przeprowadzenia w ramach niniejszego postępowania również co najmniej częściowych działów spadku poR. N.,A. N. (4)iC. N.obejmujących udziały w składniku majątkowym należącym do mas spadkowych poJ.iA. N. (2). A ponadto, wobec wniosków i twierdzeń uczestników postępowania o nakładach na nieruchomość poczynionych przezA.iC.małżonkówN., niezbędnym byłoby również dokonanie podziału ich majątku wspólnego. Równocześnie Sąd I instancji zaznaczył , że o ile jedynie w postępowaniu o podział majątku wspólnego można ustalić np. nierówne udziały, co bezpośrednio ma wpływ na wielkość mas spadkowych po małżonkach, o tyle jedynie w postępowaniu o dział spadku można realizować np. żądania zaliczania na schedy spadkowe darowizn poczynionych przez spadkodawcę. Stąd też wniosek, że w sytuacji, kiedy podział majątku wspólnego i dział spadku po zmarłych małżonkach dokonuje się nie pomiędzy ich spadkobiercami, a pomiędzy spadkobiercami tych osób, konieczne jest przeprowadzeni również działów spadku po osobach dziedziczących po zmarłych małżonkach gdyż brak tego postępowania może uniemożliwić prawidłowe ustalenie wysokości sched spadkowych poszczególnych zainteresowanych, a co za tym idzie prawidłowe rozstrzygnięcie w sprawie. Wskazał , że wnioskodawczyni posiada interes prawny we wszczęciu takiego postępowania, tym bardziej, że toczyłoby się razem z postępowaniem o podział majątku wspólnego i dział spadku po poprzednikach prawnych , a swym zakresem obejmowało, co najmniej częściowe działy w zakresie składników będących przedmiotem postępowania zasadniczego.
W związku z tym niezbędne było rozszerzenie wniosku o, co najmniej częściowe działy spadku poR. N.,A. N. (4)iC. N., a w zależności od treści wniosków w zakresie nakładów z majątku wspólnegoA.iC.małżonkówN.na majątek spadkowy, również o co najmniej częściowy podział ich majątku wspólnego.
W ocenie Sądu I instancji zważywszy na to, że wnioskodawczyni reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika w osobie adwokata nie dokonała wymaganego, formalnego rozszerzenia wniosku skutkowało jego oddaleniem. Sąd jednocześnie zaznaczył, że zbędne było pouczanie wnioskodawczyni o konieczności rozszerzenia wniosku gdyż rola profesjonalnego pełnomocnika winna obejmować również dbałość o formalną stronę postępowania , a nie ograniczać się do reakcji w tym zakresie jedynie po pouczeniu Sądu.
Sąd I instancji zauważył , że chociaż postępowanie w niniejszej sprawie trwało już dość długo to oddalenie wniosku nie stoi w sprzeczności z zasadą ekonomii procesowej gdyż dotychczas w sprawie zainteresowani nie zaangażowali jakichkolwiek wydatków, a postępowanie dowodowe ograniczało się do dowodów z zeznań świadków na okoliczność przedmiotu rozważań Sądu w postanowieniu wstępnym (zarzutu zasiedzenia przedmiotu postępowania ).
O kosztach postępowania Sąd I instancji orzekł w myślart. 520 § 1 kpczaś o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu na podstawie§ 2, § 6 pkt.10, § 8 pkt.1 , § 13 ust.1pkt.1 , § 19 i § 20 Rozporządzenia Ministra  Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).
Apelację od powyższego postanowienia wniosła wnioskodawczyniJ. S.. Zaskarżyła je w całości i zarzuciła :

1
naruszenie prawa materialnego tj.art.1037 kcpoprzez jego niezastosowanie polegające na stwierdzeniu, że do przeprowadzenia działu spadku i działu majątku wspólnego poA.iJ.małżonkachN.wnioskodawczyni zobligowana była do rozszerzenia wniosku o dział majątku wspólnego i dział spadku po zmarłychA.iC. N.oraz działu spadku po zmarłymR. N.w sytuacji gdy nie stanowiły one przeszkody do rozpoznania wniosku po zmarłych rodzicach , ponadto zaśJ. S.nie była zobligowana do wystąpienia z powyższymi wnioskami albowiem nie jest następcą prawnym żadnej z wymienionych osób.

2
naruszenie przepisów postępowania , a szczególnościart.328 § 2 kpcw zw. zart. 361 kpcpoprzez odstąpienie od wskazania w uzasadnieniu podstawy prawnej z jednoczesnym przytoczeniem przepisów prawa nakazującej konieczność rozszerzenia wniosku o dział spadku o działy spadku po innych nieżyjących już współspadkobiercach oraz§ 2 ust. 3 Rozporządzenia Ministra  Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędupoprzez odstąpienie od podwyższenia przyznanej kwoty tytułem pomocy prawnej udzielonej z urzędu o stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności w przepisach o podatku od towarów i usług w wysokości 23%.

W związku z powyższym wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji i zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu .

Sąd Okręgowy ustalił i zważył co następuje:

Apelacja zasługiwała na uwzględnienie w części .
W ocenie Sądu Okręgowego ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd I instancji stanowiące podstawę rozstrzygnięcia są prawidłowe.
Sąd I instancji słusznie zauważył , że niemożliwe jest dokonanie podziału majątku wspólnego i działu spadku poJ.iA. N. (2)w sytuacji gdy niektórzy ich spadkobiercy synowieR.iA. N. (4), a poA.jego żonaC. N.nie żyją bez jednoczesnego dokonania co najmniej częściowego działu spadku po tych spadkobiercach .
Wbrew wywodom zawartym w apelacji jest to pogląd prawidłowy. Nie ulega bowiem wątpliwości , że jeżeli prawa do majątku objętego wnioskiem przysługują następcom prawnym spadkobierców konieczne jest także rozstrzygnięcie w przedmiocie działu spadku bądź częściowym dziale spadku po spadkobiercach , a co się z tym wiąże zgłoszenie odpowiedniego wniosku. Wniosek o dział spadku po wszystkich osobach w skład spadku po których wszedł udział w składniku podlegającemu podziałowi jest niezbędny aby Sąd mógł prowadzić postępowanie. Bez takiego wniosku Sąd może jedynie poczynić ustalenia w przedmiocie spadku ,, po pierwszych spadkodawcach ” zaś nie mając kognicji w zakresie składu spadku po ich spadkobiercach nie będzie mógł wydać postanowienia o dziale spadku.
Sąd działa w ramach zakreślonych przez strony . Nie może więc zastępować inicjującego postępowanie i rozszerzać z urzędu wniosek w niezbędnym zakresie. Zgodnie zart.684 kpcSąd w sprawach o dział spadku zobligowany jest ustalać skład i wartość majątku spadkowego. Jednocześnie obowiązkiem Sądu jest dbanie aby postępowanie sądowe toczyło się w sposób prawidłowy. Wnioskodawczyni wniosła o podział majątku i dział spadku po swoich rodzicach obejmujący konkretnie wskazaną nieruchomość . We wniosku opisano wyczerpująco kwestię następstwa prawnego po nich . A zatem właściwe określenie żądań i prawidłowe sformułowanie wniosku pozostawało kwestią pierwotną względem składu i wartości majątku podlegającego podziałowi.
Nie można zgodzić się z zarzutem apelacji o naruszeniu prawa materialnego w postaciart.1037 kc.w sytuacji gdy wnioskodawczyni nie posiadała legitymacji do zgłoszenia wniosku o dział spadku po spadkodawcach występujących w sprawie uczestników postępowania. , więc po osobach po których sama nie dziedziczy .
Przepis ten stanowi ,że dział spadku może nastąpić bądź na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami bądź na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Wskazuje , że legitymacja czynna do wystąpienia z wnioskiem o przeprowadzenie działu przysługuje każdemu spadkobiercy (art.506 kpcw zw.zart. 1037 kc§ 1kc). Ocena interesu prawnego wnioskodawcy do żądania wszczęcia postępowania jest równoznaczna z oceną jego legitymacji procesowej . W postanowieniu z dnia 8 stycznia 1999 roku I CKN 799/97 Sąd Najwyższy stwierdził , że w sprawach o zniesienie współwłasności , a także w sprawach o dział spadku legitymowanymi do złożenia wniosku są bądź współwłaściciele bądź spadkobiercy. Zarówno w jednym jak i drugim przypadku nie oznacza to wyłączenia legitymacji do wszczęcia postępowania przezosoby , które wykażą ,że wynik sprawy dotyka sfery ich praw.  W okolicznościach niniejszej sprawy należy opowiedzieć się jednoznacznie , że wnioskodawczyni pomimo iż nie jest spadkobiercąR. N.,A. N. (4)iC. N.to jest uprawniona do złożenia wniosku o co najmniej częściowy dział spadku po nich . Wnioskodawczyni nie wystąpiła przecież z wnioskiem o dział spadku po tych osobach lecz po rodzicach po których spadek odziedziczyli również jej bracia , a po bracieA.m.in. jego żonaC.. Sąd nie zajmowałby się w tej sprawie majątkiem spadkowymR.,A.iC. N.poza wyłącznie udziałami wynikającymi z następstwa poJ.iA. N. (2). I właśnie z tego wynika jej legitymacja do wniesienia sprawy również po nich gdyż tylko kompleksowe , a nie w oderwaniu od siebie rozpoznawanie w jednej sprawie tych wniosków pozwoli na prawidłowe procedowanie.
Chybione jest również twierdzenie apelującej ,że sąd I instancji odstąpił od pouczania uczestników postępowania działających bez pełnomocnika o konieczności rozszerzenia wniosku.
Zasadą jest , że inicjatorem postępowania w postępowaniu nieprocesowym jest wnioskodawca poza wyjątkami ustawowymi kiedy postępowanie jest wszczynane z urzędu (art.506 kpc). W związku z tym uzupełnianie stwierdzonych braków wniosku bądź usuwanie przeszkód wynikłych w toku postępowania uniemożliwiających prowadzenie postępowania spoczywa na wnioskodawcy , Sąd nie może wydawać w tym celu zarządzeń w stosunku do uczestników postępowania których niewykonanie wiązałoby się np. z oddaleniem wniosku czy też zawieszeniem postępowania. Stąd też nie można było stosować pouczeń związanych z koniecznością rozszerzania wniosku w stosunku do uczestników postępowania .
Należy jeszcze raz podkreślić , że co do zasady Sąd nie może zastępować aktywności zainteresowanych to wyjątkowych sytuacjach może ją pobudzać zwracając uwagę na nieprawidłową formułę wniosku. W tym celu powinien zakreślać termin do uzupełnienia wniosku w niezbędnym zakresie pod rygorem oddalenia wniosku . Mimo ,że w doktrynie jest prezentowane stanowisko , że w razie stwierdzenia , że w skład spadku wchodzi udział zmarłego w majątku wspólnym Sąd powinien zakreślać termin do złożenia wniosku o podział majątku pod rygorem zawieszenia postępowania ( art.177§1pkt.6 kpc w zw. z art. 13 § 2 kpc komentarz T.Ereciński , J.Gudowski do kpc do art.567 kpc LexisNexis W-wa 2009 ) to Sąd Okręgowy w składzie orzekającym go nie podziela. Nie ma ono bowiem szerszej podbudowy , a analiza orzeczeń powołanych w komentarzu ( uchwały Sądu Najwyższego z 2 marca 1972r. III CZP 100/71 i uchwały Sądu Najwyższego z 12 czerwca 1986 roku III CZP 26/86 nie potwierdza zasadności stosowania tego rygoru, W uzasadnieniu uchwały z dnia 12 czerwca 1986 roku Sąd Najwyższy stwierdził ,że do obowiązku Sądu należy udzielenie uczestnikom występującym bez adwokata odpowiednich wskazówek , a w miarę potrzeby powinien Sąd udzielić odpowiedniego terminu do stosownego uzupełnienia wniosku nie wskazując rygoru w przypadku nieuzupełnienia .
Wydaje się ,że właśnie brak prawidłowego sformułowania wniosku ( również bez reakcji na wezwanie do uzupełnienia ) powinien skutkować jego oddaleniem , a nie zawieszeniem postępowania wobec niemożności nadania sprawie dalszego biegu. Składając wniosek do Sądu wnioskodawczyni nie była reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika . Dopiero w trakcie postępowania został jej ustanowiony adwokat z urzędu.
Inaczej jednak wygląda sytuacja w przypadku stwierdzenia konieczności uzupełnienia wniosku gdy zainteresowany występuje samodzielnie , a inaczej gdy zainteresowanego reprezentuje profesjonalny pełnomocnik jak ma to miejsce w niniejszej sprawie.
Wtedy zdaniem Sądu Okręgowego zbędne jest sygnalizowanie pełnomocnikowi konieczności prawidłowego sformułowania wniosku ( jego rozszerzenia ). I rację miał Sąd I instancji , że nie widział potrzeby pouczania profesjonalnego pełnomocnika , który powinien sam wykazywać dbałość o formalną stronę postępowania . Pełnomocnik wnioskodawczyni składając pismo procesowe w dniu 24 września 2012 r. (k.450 ) powinien był prawidłowo sprecyzować wniosek i dokonać niezbędnego jego rozszerzenia czego nie uczynił. Nie zrobił tego również na rozprawie po zamknięciu , której wniosek został oddalony.
Konsekwencją nie rozszerzenia wniosku o częściowe działy spadku poR. N.,A. N. (4)iC. N.jak słusznie orzekł Sąd I instancji było oddalenie wniosku.
Natomiast zgodzić się należy z apelacją , że nie było konieczności rozszerzania wniosku o podział majątku wspólnegoA.iC. N., a przynajmniej na tym etapie. Brak tego wniosku nie mógłby stanowić przeszkody w rozpoznawaniu niniejszej sprawy. Samo zgłoszenie iżA.iC. N.mieliby poczynić nakład na nieruchomości należącej doJ.iA. N. (2)jeszcze niczego nie przesądzało gdyż kwestia ta wymagałaby przeprowadzenia postępowania dowodowego i Sąd dopiero po jego zakończeniu podjął by decyzję w tym przedmiocie.
Kwestia ta nie miała jednak znaczenia w sytuacji gdy nie został rozszerzony wniosek o niezbędne częściowe działy spadku .
Jednak apelacja okazała się zasadna w zakresie wysokości przyznanego wynagrodzenia pełnomocnikowi wnioskodawczyni z tytułu pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Faktycznie ustalona wysokość wynagrodzenia nie zawierała podwyższenia o podatek VAT co stanowiło naruszenie§2 ust.3 Rozporządzenia Ministra  Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Dlatego też należało na mocyart.386§ 1 kpczmienić zaskarżone postanowienie w tym zakresie ustalając ostateczną wysokość wynagrodzenia pełnomocnika wnioskodawczyni w wysokości 5.904 złotych.
Ponadto przyznano adwokatowiA. R.ustanowionemu z urzędu kwotę 2.214 złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawczyni z urzędu w postępowaniu odwoławczym.
O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na mocyart.520§1kpc.