Sąd Okręgowy w Zamościu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I Ca 262/13
Data wyroku: 2013-10-16 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Dariusz Krzysiak, Elżbieta Koszel, Teresa Bodys
Słowa kluczowe: Stwierdzenie Nabycia Spadku
Podstawa prawna: Art. 1025 Kc, Art. 1059 Kc W Wersji Obowiązującej Do Dnia 14 Lutego 2001 R.

Sygn. akt I Ca 262/13

POSTANOWIENIE
Dnia 16 października 2013 r.

Sąd Okręgowy w Zamościu I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący:

SSO Teresa Bodys

Sędziowie:

SSO Elżbieta Koszel (spr.)
SSO Dariusz Krzysiak

Protokolant: st. sekr. sąd. Grażyna Rozkres
po rozpoznaniu w dniu 2 października 2013 r. w Zamościu
na rozprawie sprawy
z wnioskuT. K.
z udziałemJ. S.,K. S.,A. S. (1),S. S.,
W. S. (1),E. G. (1),J. G.,U. K.
o stwierdzenie nabycia spadku
na skutek apelacji uczestniczkiW. S. (1)
od postanowienia Sądu Rejonowego w Tomaszowie Lubelskim
z dnia 10 kwietnia 2013 r. sygn. akt I Ns 817/13

postanawia:

I
oddalić apelacje;

II
stwierdzić, że każdy uczestnik ponosi koszty postępowania apelacyjnego związane ze swoim udziałem w sprawie.

Sygn. akt I Ca 262/13

UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2013r. Sąd Rejonowy w Tomaszowie Lubelskim stwierdził, że:

I
spadek i wchodzące w jego skład gospodarstwo rolne poA. S. (2), synuW.iM., zmarłym 17 stycznia 2002r. wR., ostatnio stale zamieszkałym wR., na podstawie ustawy nabyła matkaM. S.w 3/8 częściach oraz rodzeństwo:W. S. (2),T. K.,U. K.,D. S.iB. G.po 1/8 części każda z nich;

II
spadek i wchodzące w jego skład gospodarstwo rolne poM. S., córceP.iA., zmarłej 26 grudnia 2003r.w miejscowościŁ., ostatnio stale zamieszkałej w miejscowościP., na podstawie ustawy nabyły dzieci:W. S. (1),T. K.,U. K.,D. S.iB. G.po 1/5 części każde z nich;

III
umorzył postępowanie w części dotyczącej stwierdzenia nabycia spadku poD. S.iB. G.;

IV
ustalił, że każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.

Sąd Rejonowy dokonał następujących ustaleń i oceny prawnej.

SpadkodawcaA. S. (3)zmarł 17 stycznia 2001r. w miejscowościR.i tam ostatnio stale mieszkał. W dacie śmierci był kawalerem. Wnioskodawczyni i obecni na rozprawie uczestnicy postępowania, pozaE. G. (1)iJ. G., w zapewnieniu podali, żeA. S. (2)dzieci nie miał, zaś jego ojciec zmarł wcześniej. Testamentu nie pozostawił. Nikt spadku nie odrzucił, nie zrzekł się dziedziczenia, nie został uznany za niegodnego dziedziczenia.
Zgodnie zart. 932 §3 i 4 k.c.w braku zstępnych i małżonka spadkodawcy spadek przypada jego rodzicom w częściach równych. Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, dziedziczy rodzeństwo spadkodawcy w częściach równych. Tylko matka spadkodawcyM. S.dożyła otwarcia spadku. Spadkodawca miał siostry:T. K.,W. S. (1),U. K.oraz obecnie nie żyjąceD. S.iB.G..
Właśnie ci spadkobiercy ustawowi dziedziczą spadek poA. S. (2).
W skład spadku po spadkodawcyA. S. (2)wchodzi gospodarstwo rolne. Zgon spadkodawcy nastąpił jeszcze przed wejściem w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, tj. przed dniem 14 lutego 2001r. Sąd Rejonowy ustalał, którzy spośród spadkobierców powołanych do spadku z ustawy odpowiadają warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.
Krąg spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne wchodzące w skład spadku poA. S. (2)określaart. 1059 k.c., w brzmieniu obowiązującym na dzień otwarcia spadku, tj. 17 stycznia 2001r. Powołany przepis stanowi, że spadkobiercy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku stale pracowali bezpośrednio przy produkcji rolnej, mają przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, są małoletni bądź pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo też w chwili otwarcia spadku byli trwale niezdolni do pracy. Spadkobiercy w osobach wnioskodawczyni oraz uczestniczek postępowania:W. U.K.byli zgodni co do tego, że wszyscy spadkobiercy ustawowi winni dziedziczyć gospodarstwo rolne w częściach równych. Osoby te zgodnie podawały, że matka spadkodawcy w chwili jego śmierci pracowała w gospodarstwie spadkodawcy. Wnioskodawczyni oraz uczestniczki postępowania:W. S. (1)iU. K.w chwili śmierci spadkodawcy pracowały we własnych gospodarstwach rolnych. UczestniczkiD. S.iB. G.własnych gospodarstw nie miały, ale pracowały w gospodarstwach przy pracach dorywczych, dodatkowoD. S.od roku 1997 pozostawała na świadczeniu rentowym ZUS- owskim z powodu całkowitej niezdolności do pracy. Świadczenie to było wypłacane przez opiekę społeczną. W 1998r. zmarł małżonekD. S.i przeszła ona na jego świadczenie rentowe. Biorąc pod uwagę powyższe spadek i wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne poA. S. (2)według ustawy dziedziczy jego matkaM. S.w 3/8 częściach oraz jego siostry:W. S. (1),T. K.,U. K.,D. S.iB.G.po 1/8 części.
SpadkodawczyniM. S.zmarła w dniu 26 grudnia 2003r. w miejscowościŁ., ostatnio stale zamieszkiwała w miejscowościP.. Testamentu nie pozostawiła. Nikt spadku nie odrzucił, nie zrzekł się dziedziczenia, nie został uznany za niegodnego dziedziczenia. Nie było sporządzane przed notariuszem poświadczenie dziedziczenia, była to pierwsza sprawa spadkowa po zmarłejM. S..
Zgodnie zart. 931 k.c.udział każdego ze spadkobierców wynosi po 1/5 części.
O kosztach postępowania Sąd I instancji orzekł na podstawieart. 520 §1 k.p.c.
Apelacjęod postanowienia Sądu Rejonowego złożyła uczestniczka postępowaniaW. S. (1)w części dotyczącej orzeczenia w pkt I o stwierdzeniu nabycia przezD. S.iB.G.praw do dziedziczenia gospodarstwa rolnego poA. S. (2).
Apelująca zarzuciła:
1/ naruszenie prawa materialnego -art. 1059 §1 pkt 1 k.p.c.(obowiązującego w dniu otwarcia spadku tj. 17 stycznia 2001r.) poprzez przyjęcie, że praca dorywcza w gospodarstwie rolnym jest przesłanką dziedziczenia przez spadkobierców gospodarstwa rolnego, w sytuacji gdy ustawa (przepisart. 1059 k.c.) wymaga stałej pracy bezpośrednio przy produkcji rolnej;
2/ mające wpływ na treść rozstrzygnięcia naruszenie prawa procesowego w postaciart. 328 §2 k.p.c.poprzez niewskazanie w uzasadnieniu postanowienia dowodów, na których opierał się Sąd stwierdzając prawa do spadku;
3/ mające wpływ na treść rozstrzygnięcia naruszenie prawa procesowego, a mianowicieart. 233 k.p.c.poprzez błędne ustalenie, żeD. S.była całkowicie niezdolna do pracy, podczas gdy z zebranego materiału dowodowego nie można wyprowadzić takiego wniosku.
Podnosząc takie zarzuty apelująca wnosiła o zmianę zaskarżonego postanowienia w ten sposób, że spadek poA. S. (2), synuW.iM., zmarłym 17 stycznia 2001r. w miejscowościR., ostatnio stale zamieszkałym w miejscowościR.na podstawie ustawy nabyli jego matkaM. S.oraz rodzeństwo:W. S. (1),T. K.,U. K.,D. S.iB. G., z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne dziedziczą:M. S.,T. K.,W. S. (1)iU. K., a także o zasądzenie kosztów sądowych według norm prawem przypisanych, ewentualnie uchylenie postanowienia w pkt I i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje.
Zasadne są zarzuty apelacji dotyczące naruszenia przepisów prawa procesowego przez Sąd I instancji.
Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia jest lakoniczne. Nie zawiera wskazania dowodów i ich oceny stosownie do wymogówart. 328 §2 k.p.c.
Ustalenia faktyczne dotyczące kręgu spadkobierców dziedziczących spadek w części ogólnej poczyniono w oparciu o wiarygodne dokumenty. Dowody te nie są jednak wystarczające w kwestii uprawnień do dziedziczenia wchodzącego w skład spadku poA. S. (2)gospodarstwa rolnego. Obowiązkiem Przewodniczącego było zbadanie przez zadawanie właściwych pytań w toku składania wyjaśnień przez uczestników postępowania, którzy ze spadkobierców posiadali w dacie otwarcia spadku kwalifikacje do dziedziczenia z mocy ustawy tego gospodarstwa. Ustalenia powinny dotyczyć przesłanek zart. 1059 k.c.w zw. z przepisamirozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych(Dz. U. 1990, Nr 89, poz. 519). Słusznie apelująca podnosi, że w świetle tych przepisów dorywcza praca w gospodarstwie rolnym nie stanowi podstawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, podczas gdy nie powołano innych dowodów, które pozwalają na ustalenie uprawnieńD. S.iB.G.do dziedziczenia spadkowego poA. S. (2)gospodarstwa rolnego.
Braki w materiale dowodowym w kierunku istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy zostały jednak uzupełnione w toku postępowania apelacyjnego. Sąd II instancji w sprawach o charakterze nieprocesowym ma obowiązek podejmować inicjatywę dowodową z urzędu w kierunku istotnym dla orzekania i dopuszczać dowody oferowane przez uczestników postępowania także w tej fazie postępowania. Zgodnie zart. 382 k.p.c.Sąd II instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w I instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym.
Sąd Okręgowy ustalił, żeB. G.iD. S.do czasu zawarcia związku małżeńskiego przez każdą z nich pracowały stale, bezpośrednio przy produkcji rolnej w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, przez okres dłuższy niż jeden rok (zgodne w tym przedmiocie zeznania wnioskodawczyni i uczestników – k. 92 – 94). Zeznania te są wiarygodne wobec danych wynikających z odpisów aktów małżeństwaB.G.iD. S.(k. 10).B. G.wyszła za mąż w wieku 20 lat, aD. S.w wieku 22 lat. Nadto od 1996r.B. G.pracowała stale w gospodarstwie rolnym swojego mężaE. G. (2)(postanowienie Sądu Rejonowego w Hrubieszowie z dnia 27 czerwca 1996r. w sprawie I Ns 121/96 –k. 56 – 57, decyzja płatnicza podatku rolnego – k. 58, zeznania uczestnikówJ. G.iU. K.– k. 93, 94).D. S.przez okres dłuższy niż rok pracowała w Państwowym Gospodarstwie Rolnym jako pracownik produkcji rolnej i pracownik produkcji zwierzęcej (świadectwa pracy – k. 79 i 91, które potwierdzają okresy pracy: od 16 marca 1975r. do 14 sierpnia 1976r. oraz od 1 sierpnia 1978r. do 17 maja 1987r., zeznania uczestników postępowania:T. K.,J. S.,K. S.,W. S. (1)– k. 92 – 93, 94). Inne dokumenty złożone przed Sądem II instancji nie mają istotnego znaczenia, gdyż nie zostało dowiedzione czyD. S.pracowała stale na nieruchomości o powierzchni 0,54 ha, której współwłasność wynika z aktu własności ziemi, czy było to gospodarstwo rolne w rozumieniuart. 553k.c., czy tylko nieruchomość rolna (akt własności ziemi, akt notarialny – k. 91), a także czy była w dacie otwarcia spadku trwale niezdolna do pracy.
Na podstawie tak uzupełnionych ustaleń, w kierunku zaskarżonym apelacją, Sąd Okręgowy zważył, co następuje.
Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.
Zgodnie zart. 924 k.c.iart. 925 k.c.w związku z art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1990r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321) do dziedziczenia spadku, w tym gospodarstwa rolnego poA. S. (2)zmarłym 17 stycznia 2001r. mają zastosowanie przepisyKodeksu cywilnego, w tymart. 1059 k.c., w brzmieniu nadanym przez powyższą ustawę nowelizującą oraz przepisyrozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych(Dz.U. Nr 89, poz. 519). Podkreślenie to jest konieczne z uwagi na fakt, że od chwili wejścia w życieKodeksu cywilnego, zasady i warunki dziedziczenia gospodarstw rolnych zmieniały się kilkakrotnie, co dotyczyło także przepisuart. 1059 k.c.oraz jego wykładni w związku z przepisami rozporządzenia o warunkach dziedziczenia gospodarstw rolnych. Miarodajne zaś dla porządku dziedziczenia są przepisy i zasady obowiązujące w dacie otwarcia spadku, tj. w chwili śmierci spadkodawcy. Dodać należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 31 stycznia 2001r., sygn. akt P 4/99 (OTK 2001/1/5) stwierdził, że przepisart. 1059 k.c.w brzmieniu nadanym przez ustawę nowelizującą z dnia 28 lipca 1990r., a także przepisy powołanegorozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990r.są zgodne zKonstytucjąw zakresie, w jakim odnoszą się do spadków otwartych przed dniem ogłoszenia tego orzeczenia, tj. dniem 14 lutego 2001r., natomiast są niezgodne z przepisamiKonstytucjiw zakresie, w którym odnoszą się do spadków otwartych po tej dacie. Stwierdzić należy, że do spadku poA. S. (2), otwartego przed dniem 14 lutego 2001r., nie nastąpiło uchylenie omawianych przepisów w wyniku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, co nie oznacza, ze przy ich wykładni należy pominąć argumenty, które legły u podstaw tego orzeczenia. Bez wątpienia Trybunał uznał te przepisy za sprzeczne zKonstytucjąstwierdzając, że przyjęta w nich regulacja bez dostatecznego uzasadnienia pozbawia równej ochrony spadkobierców dziedziczących z ustawy na zasadach ogólnych, nie zawierając jednocześnie niezawodnego mechanizmu „wyrównania” korzyści majątkowych płynących z dziedziczenia. Jedynie zatem ze względu na pewność prawa i zasadę nie - retroakcji, Trybunał nie wyeliminował powyższych przepisów z porządku prawnego przed datą ogłoszenia jego wyroku, co nie może pozostawać bez wpływu na ich wykładnię także w okresie, gdy obowiązywały.
Wykładnia ta jeszcze przed dniem opublikowania orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 31 stycznia 2001r. w sposób liberalny traktowała szczególne kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, o których mowa wart. 1059 k.c.oraz przepisach powołanego rozporządzenia z dnia 12 grudnia 1990r., co przede wszystkim dotyczyło wykładnipunktu 2 art. 1059 k.c.w zw. z § 1 ust. 4 rozporządzenia. Przepisy te wymagają, aby spadkobierca w chwili otwarcia spadku miał przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej. To zaś, jakie znaczenie ustawodawca nadał temu terminowi, wynika z § 1 powołanego rozporządzenia. Zgodnie z tym przepisem spadkobierca ma przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej między innymi wówczas, gdy wykaże się stałą pracą w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej przez okres co najmniej roku (§ 1 pkt 4 rozporządzenia). Gospodarstwo rolne może dziedziczyć spadkobierca, który wykaże roczną pracę w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym, choćby w żadnym nie pracował w chwili otwarcia spadku (tak post. S.N. z dnia 14 listopada 1996r., I CRN 95/96, LEX nr 358855). Spadkobierca urodzony i wychowany w rodzinnym gospodarstwie rolnym, wykonujący w nim przez wiele lat wraz z pozostałymi członkami rodziny prace przy produkcji rolnej i w obejściu gospodarskim, ma umiejętności praktyczne potrzebne do prowadzenia gospodarstwa rolnego i na mocyart. 1059 k.c.w związku z § 1 pkt 4 powołanego rozporządzenia z 1990r. posiada kwalifikacje do dziedziczenia takiego gospodarstwa także wówczas, gdy pracował również poza rolnictwem, wyprowadził się z gospodarstwa i w chwili otwarcia spadku nie pracował już w żadnym gospodarstwie rolnym (zob. post. S.N. z dnia 4 października 2002r., III CKN 135/01, LEX nr 57229 oraz post. S.N. z dnia 9 stycznia 1998r., III CKN 320/97, LEX nr 50519).
W stanie faktycznym przedmiotowej sprawy, w którym bezspornie ustalono, że wszyscy spadkobiercy ustawowiA. S. (2), w tym jego siostryD. S.iB. G.poczynając od dzieciństwa do czasu wyjścia za mąż, pracowali stale w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej (przez okres dłuższy niż jeden rok), należy uznać, że nabyli oni praktyczne umiejętności potrzebne do prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniuart. 1059 pkt 2 k.c.w zw. z§ 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych. Umiejętności praktyczne nabyte przezD. S.iB.G.przez pracę w rodzinnym gospodarstwie rolnym, skutkowały w późniejszym czasie umiejętnością stałej pracy tych spadkobierczyń bezpośrednio przy produkcji rolnej przez okresy dłuższe niż jeden rok odpowiednio w państwowym gospodarstwie rolnym (D. S.), czy gospodarstwie rolnym małżonka (B. G.). Miały więc one przygotowanie zawodowe do produkcji rolnej. Wobec powyższego Sąd Rejonowy nie naruszyłart. 1059 k.c., biorąc pod uwagę wszystkie przesłanki przewidziane w tym przepisie.
W konsekwencji postanowienie, którym Sąd I instancji stwierdził, że wszyscy spadkobiercy ustawowi poA. S. (2)mają kwalifikacje do dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego, jest zgodne z prawem.
Z tych względów Sąd Okręgowy na mocyart. 385 k.p.c.oddalił apelację.
Orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego ma podstawę prawną wart. 520 § 1 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.