Sąd Okręgowy we Wrocławiu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 4/12
Data wyroku: 2013-10-29 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Krzysztof Rudnicki
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 k.c.

Sygn. akt I C 4 / 12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 29 października 2013 r.

Sąd Okręgowy we Wrocławiu I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:SSO Krzysztof Rudnicki
Protokolant:Małgorzata Wąchała

po rozpoznaniu w dniu 29.10.2013 r.
we Wrocławiu
na rozprawie
sprawy z powództwaR. M.
przeciwkoT. G. (1),Z. G.iB. P.
o zapłatę 145 500 zł zachowku

I.zasądza od pozwanychT. G. (1),Z. G.iB. P.solidarnie na rzecz powoda29 000 zł(dwadzieścia dziewięć tysięcy złotych) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 29.01.2013 r. do dnia zapłaty oraz od pozwanychZ. G.iB. P.solidarnie na rzecz powoda116 500 zł(sto szesnaście tysięcy pięćset złotych) wraz z ustawowymi odsetkami od 29.10.2013 r. do dnia zapłaty;

II.oddala dalej idące powództwo;

III.zasądza od pozwanychT. G. (1),Z. G.iB. P.solidarnie na rzecz powoda2 840, 45 złkosztów procesu oraz od pozwanychZ. G.iB. P.solidarnie na rzecz powoda11 411, 69 złkosztów procesu.

UZASADNIENIE
PowódR. M.wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanych solidarnieT. G. (1),Z. G.iB. P.141 037, 50 zł zachowku wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu, tj. 30.12.2011 r., do dnia zapłaty, z ograniczeniem odpowiedzialności pozwanejT. G. (1)do kwoty 28 207, 50 zł, oraz o zasądzenie od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kosztów procesu.
W uzasadnieniu pozwu powód podał, żeA. M. (1), zamieszkała ostatnio weW.przyul. (...), zmarła dnia(...)r. Spadkodawczyni pozostawiła testament notarialny, w którym jako spadkobierców powołała córkęT. G. (1), zięciaZ. G.oraz wnuczkęB. P.. Postanowieniem z dnia 10.10.2011 r., I Ns 338/10, Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Krzyków stwierdził nabycie spadku przez pozwanychT. G. (1)w 3/10,Z. G.w 3/10 iB. P.w 4/10. Powód jest synem spadkodawczyniA. M. (1)i wraz z siostrąT. G. (1)są jedynymi dziećmi spadkodawczyni. Gdyby spadkodawczyni nie pozostawiła testament, spadkobiercami ustawowymi byliby powód i pozwanaT. G. (1)po 1/2. W skład spadku poA. M. (1)wchodzą dwie nieruchomości gruntowe położone weW.przyul. (...)(obrębK.), tj.działka nr (...)o pow. 0, 0732 ha orazdziałka nr (...)i pow. 0, 3029 ha, o łącznej wartości 564 150 zł według ceny 150 zł/m(
    2). Zachowej wyliczony od tej kwoty zgodnie z treściąart. 991 kcwynosi połowę tego, co przypadłoby powodowi, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego, tj. 564 150 zł x 1/2 = 282 075 zł x 1/2 = 141 037, 50 zł. Odpowiedzialność pozwanych z tytułu roszczenia o zachowek jest solidarna, z tym jednak zastrzeżeniem, że odpowiedzialność pozwanejT. G. (1)jako spadkobierczyni uprawnionej do zachowku jest na podstawieart. 999 kcograniczona do wysokości nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek, tj. do kwoty 28 207, 50 zł. Pozwana nabyła spadek w 3/10, tj. o wartości 169 245 zł, wysokość nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek wynosi 169 245 zł – 141 037, 50 zł = 28 207, 50 zł. Pozwanie nie odpowiedzieli na wezwanie do dobrowolnej zapłaty zachowku.

W odpowiedzi na pozew z dnia 01.02.2012 r. pozwani podnieśli, że powód nie został ujęty w testamencie spadkodawczyni, albowiem samotnie mieszkającą matką nie interesował się ani w zdrowiu ani w chorobie. Przez ostatnie dwie dekady życia matki ich relacje polegały wyłącznie na awanturach. Trzy lata przed śmiercią, po wylewie, spadkodawczyni zamieszkała wraz z pozwanymi, gdzie uzyskała opiekę. Powód nie podjął najmniejszych wysiłków, by współuczestniczyć w trudach i kosztach związanych z chorobą matki. 3-4 miesiące przed śmiercią matki odwiedził ją, ale po to, by dowiedzieć się, jak rozdysponowała majątkiem.
Pozwani podnieśli, że roszczenia z tytułu zachowku odnoszą się do teoretycznej wyceny odziedziczonego majątku. Tymczasem realna wartość nieruchomości określona będzie przez kwotę, jaką ewentualny nabywca będzie skłonny zapłacić. Rzeczywista wartość nieruchomości jest znacznie obniżona przez kanał ciepłowniczy dzielący działki.
Pozwani podnieśli również, iż być może notariusz spisujący testament nie poinformował spadkodawczyni o tym, co oznacza nieujęcie jej dziecka w spadku. Była ona pewna, że spadek zostanie rozdzielony według jej woli.

Na rozprawie w dniu 09.05.2012 r. pozwani oświadczyli, że kwestionują wartość spadku wskazaną przez powoda, ich zdaniem wartość ta została prawidłowo ustalona przez Urząd Skarbowy i wynosi 363 208 zł.

W piśmie z dnia 22.04.2013 r. powód rozszerzył żądanie pozwu i zażądał od pozwanych solidarnie zapłaty 145 500 zł z ograniczeniem odpowiedzialności pozwanejT. G. (1)do kwoty 29 100 zł.

Sąd ustalił w sprawie następujący stan faktyczny.

A. M. (1)z domuM., ostatnio stale zamieszkała przyul. (...), zmarła dnia(...)r. W chwili śmierci była wdową. Miała dwoje dzieci: synaR. M.i córkęT. G. (1).PozwanyZ. G.jest mężemT. G. (1)z domuM.. PozwanaB. P., z domuG., jest córkąZ.iT. G. (2).

/ dowód: odpisy aktów stanu cywilnego w aktach I Ns 338/10 /

A. M. (1)była właścicielką nieruchomości gruntowej niezabudowanej położonej weW., przyul. (...), obrębK., obejmującejdziałki nr (...)o pow. 0, 3761 ha, objętejksięgą wieczystą nr (...)prowadzoną przez Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Krzyków.
Powierzchniadziałki nr (...)wynosi 0, 3092 ha, powierzchniadziałki nr (...)wynosi 0, 0732 ha.

/ dowód: odpisksięgi wieczystej nr (...)– k. 8-10; wypis z rejestru gruntów –
k. 85 /

A. M. (1)została wdową w 1965 r. Mieszkała razem z synem i córką oraz ich małżonkami w mieszkaniu przyul. (...).
Na początku lat 70-tych żona powoda i pozwanaT. G. (1)popadły w konflikt. Wówczas powód i jego żona wyprowadzili się do mieszkania w przebudowanym garażu.
Powód od 1977 r. pracował jako kierowca w przewozach międzynarodowych. Do domu przyjeżdżał na 2-3 dni. Wówczas też bywał u matki.
Matka powoda wychowywała wnuczkęB..

/ dowód: zeznania świadków:Z. S. (1)– k. 89-90, 92,A. L.– k. 90, 92;
zeznania powodaR. M.– k. 90, 92 /

Na początku lat 80-tych powód przeprowadził się do mieszkania przyul. (...).
W 1986 r. wyprowadzili się pozwani.

/ dowód: zeznania świadków:Z. S. (1),A. L./

W dniu 18.09.1984 r.A. M. (1)sporządziła testament własnoręczny, w którym rozdysponowała nieruchomością o pow. 51 a składającej się z dwóch działek przyul. (...)iul. (...)w ten sposób, że działkę przy zabudowie od strony(...)(...)przeznaczyła dla synaR. M., zaś działkę przyul. (...)przeznaczyła w części od stronyul. (...)dla synaR. M., a w części od stronyul. (...)dla córkiT. G. (1).

/ dowód: testament własnoręczny w aktach I Ns 338/10 /

Powód odwiedzał matkę kilka razy do roku. Matka czekała, kiedy pozwani się wyprowadzą. Pytała powoda o malowanie mieszkania. Kiedy pozwani się wyprowadzili, matka powoda zmieniła swoje nastawienie, stwierdziła, że pozwany napracował się przy malowaniu.
Po 1986 r. kontakty powoda z matką były rzadsze.

/ dowód: zeznania powodaR. M./

Po przeprowadzce pozwani przyjeżdżali w celu uprawy ogrodu.
SąsiedziA. M. (1)widywali częściej pozwanych niż powoda.

/ dowód: zeznania świadkówA. L.,M. L. (1)– k. 90, 92 /

W dniu 06.09.1990 r. przed notariuszemJ. Z.w(...)weW.A. M. (1)sporządziła testament, nr rep. A(...), w którym oświadczyła, że tytułem zapisów przeznacza:
-działkę nr (...)o pow. 3 029 m2swojej córceT. G. (1)i jej mężowiZ. G.,
-działkę nr (...)o pow. 742 m2swojej wnuczceB. G., córceZ.iT.,
odwołuje wszystkie testamenty sporządzone przed tym aktem i wyjaśnia, że wymienione wyżej zapisy wyczerpują cały jej majątek.

/ dowód: testament notarialny w aktach I Ns 338/10 /

A. M. (1)nie była okazem zdrowia, ale normalnie funkcjonowała, chodziła do lekarza, do kościoła, na zakupy, uprawiała ogródek, hodowała kurki. Nie wymagała stałej opieki. Skarżyła się na bóle nóg, chodziła na zakupy z wózeczkiem. Mieszkanie było czyste, zadbane.
Czasami zwracała się do sąsiadów lub znajomych o pomoc przy zakupach, przy przeniesieniu jakichś rzeczy, transporcie opału, sprawdzeniu gazu.
Często odwiedzała ją wnuczkaB..
A. M. (1)nie rozmawiała z sąsiadami i znajomymi na temat spraw rodzinnych.

/ dowód: zeznania świadków:Z. S. (1),A. L.,M. L. (2)/

W 1997 r. tuż przed powodziąA. M. (1)wyprowadziła się do córki i syna i już nie powróciła do mieszkania przyul. (...).
Do mieszkania wprowadziła się jej wnuczkaB..

/ dowód: zeznania świadków:Z. S. (1),A. L.,M.
L.; zeznania pozwanegoZ. G.– k. 90, 92 /

Sąsiedzi dowiedzieli się o pobycieA. M. (1)w szpitalu, potem o jej śmierci.

/ dowód: zeznania świadków:A. L.,M. L. (2)/

Postanowieniem z dnia 10.10.2011 r., I Ns 338/10, prawomocnym z dniem 07.11.2011 r., Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Krzyków stwierdził, że spadek poA. M. (1), zmarłej dnia(...)r. weW., ostatnio stale zamieszkałej weW.przyul. (...), na podstawie testamentu notarialnego z dnia 06.09.1990 r. nabyli: córkaT. G. (1)w 3/10 wprost, zięćZ. G.w 3/10 wprost, wnuczkaB. P.w 4/10 wprost.

/ dowód: odpis postanowienia – k. 11 /

W dniu 08.12.2011 r. powód skierował doT. G. (1)wezwanie do zapłaty 28 207, 50 zł zachowku oraz doZ. G.wezwanie do zapłaty 141 037, 50 zł zachowku, a w dniu 20.12.2011 r. doB. P.wezwanie do zapłaty 141 037, 50 zł zachowku.

/ dowód: wezwania do zapłaty wraz z dowodami nadania – k. 12-17 /

Aktualna wartość nieruchomości gruntowej obejmującejdziałki gruntu nr (...)wynosi 582 000 zł (oszacowanie na dzień 28.02.2013 r.).
Dla nieruchomości opracowany został i wyłożony do wglądu projekt miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego przewidujący przeznaczenie:
-działki nr (...)pod zabudowę mieszkaniową jednorodzinną i wielorodzinną, usługi, produkcję drobną, obiekty kształcenia dodatkowego, obsługę i naprawę pojazdów, infrastrukturę drogową obiekty infrastruktury technicznej,
-działki nr (...)pod magazyny i handel hurtowy, handel detaliczny małopowierzchniowy, biura, produkcję drobną, obsługę pojazdów, zbieranie odpadów, infrastrukturę drogową, obiekty infrastruktury technicznej.
Studium zagospodarowania przestrzennego uchwalone 30.10.1998 r. przewiduje zabudowę mieszkaniową, dopuszcza obiekty produkcji jako oferty rozwoju dla małych przedsiębiorstw w formie zabudowy mieszkalno-usługowej oraz biura obsługi klienta.
Oszacowanie zostało przeprowadzone przez biegłego rzeczoznawcę majątkowegoJ. O.metodą porównawczą.
Dladziałki nr (...)do porównania został przyjęty zbiór obejmujący 15 nieruchomości o pow. od 418 m2do 1 395 m2sprzedanych w okresie od 20.04.2012 r. do 17.01.2013 r. za ceny od 162 zł/m2do 250 zł/m2.
Cechydziałki nr (...)zostały ocenione jako:
- lokalizacja w makrośrodowisku (waga cechy 15 %) – średnio korzystna,
- położenie w mikrośrodowisku, otoczenie, sąsiedztwo (waga cechy 15 %) – średnio korzystna,
- powierzchnia (waga cechy 20 %) – średnia,
- dojazd do działki (waga cechy 15 %) – utrudniony,
- przeznaczenie (waga cechy 15 %) – zabudowa jednorodzinna, usługi,
- uzbrojenie (waga cechy 20 %) – częściowe, konieczność doprowadzenia instalacji.
Średnia wartość 1 m2gruntu wyniosła 184 zł/m2, wobec czego wartośćdziałki nr (...)wynosi 135 000 zł.
Dladziałki nr (...)do porównania został przyjęty zbiór obejmujący 4 nieruchomości o pow. od 2 106 m2do 22 213 m2sprzedanych w okresie od 18.03.2011 r. do 06.09.2012 r. za ceny od 158 zł/m2do 300 zł/m2.
Cechydziałki nr (...)zostały ocenione jako:
- lokalizacja w makrośrodowisku (waga cechy 10 %) – średnio korzystna,
- położenie w mikrośrodowisku, otoczenie, sąsiedztwo (waga cechy 15 %) – średnio korzystna,
- powierzchnia (waga cechy 15 %) – średnia,
- kształt działki (waga cechy 5 %) – korzystny,
- dojazd do działki (waga cechy 15 %) – droga o złej nawierzchni,
- przeznaczenie (waga cechy 15 %) – magazyny, handel,
- uzbrojenie (waga cechy 20 %) – niepełne,
- ograniczenia związane z zabudową (waga cechy 10 %) – występują.
Ograniczenia zabudowydziałki nr (...)dotyczą terenu na poszerzenie dróg przyul. (...)– kilka metrów od granicy działki oraz terenu steefy sieci ciepłowniczej – kilka metrów na całej długości działki.
Średnia wartość 1 m2gruntu wyniosła 147, 52 zł/m2, wobec czego wartośćdziałki nr (...)wynosi 447 000 zł.

/ dowód: opinia biegłego z zakresu szacowania nieruchomościJ. O.– k. 115-
185 /

Sąd zważył, co następuje.

Powództwo zasługuje na uwzględnienie w przeważającym zakresie, albowiem jest usprawiedliwione co do zasady oraz praktycznie w całości co do wysokości.
Powód dochodzi od pozwanych zapłaty zachowku należnego mu po matceA. M. (1).
Zgodnie zart. 991 § 1 kczstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się – jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach połowa wartości tego udziału (zachowek). Zgodnie zaś zart. 991 § 2 kc, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku.
Powód jest jednym z dwojga dzieciA. M. (1), która w chwili śmierci była wdową. Zatem gdyby dziedziczenie poA. M. (1)nastąpiło według porządku ustawowego, tj. wedługart. 931 § 1 kc, powód nabyłby udział w spadku wynoszący 1/2 wspólnie z siostrąT. G. (1).
Ponieważ spadkodawczyniA. M. (1)sporządziła testament, w którym powód został pominięty, może dochodzić od pozwanych równowartości pieniężnej połowy ustawowego udziału, czyli 1/4 wartości majątku spadkowego.
Polskie prawo chroni dziedziczenie i wyrazem tej ochrony jest między innymi także unormowanie instytucji zachowku. Spadkobiercy ustawowi – osoby najbliższe zmarłemu – mają prawo oczekiwać, że choćby część jego praw majątkowych przypadnie im z samego tylko tytułu pokrewieństwa bądź małżeństwa. Zachowek jest minimalnym zaopatrzeniem bliskich zmarłego stanowiącym pewne zabezpieczenie ich interesu majątkowego. Konieczne jest zatem dokonywanie oceny okoliczności faktycznych sprawy, w tym także dyspozycji spadkodawcy zawartej w testamencie w zakresie ewentualnego wydziedziczenia, w sposób zapewniający możliwie szeroką ochronę praw osoby uprawnionej do otrzymania zachowku. Pozbawienie uprawnionych tego prawa może nastąpić jedynie w szczególnych, wyjątkowych, usprawiedliwionych okolicznościami sytuacjach
Pozwani domagali się oddalenia zgłoszonego przez powoda roszczenia o zachowek podnosząc, iż jego relacje osobiste ze spadkodawczynią były złe, kontakty rzadkie, powód miał wykazywać brak zainteresowania i troski o los matki, nie sprawował nad nią opieki. Tym samym należy uznać, iż pozwani podnieśli zarzut zart. 5 kc, zgodnie z którym nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego; takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony.
Ocena roszczenia uprawnionego o zapłatę zachowku jako sprzecznego z zasadami współżycia społecznego w rozumieniuart. 5 kcjest wprawdzie możliwa, ale może to nastąpić jedynie wyjątkowo i musi być ograniczone do szczególnie uzasadnionych wypadków – wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25.05.2005 r., I CK 765/04, wyrok SN z dnia 25.01.2001 r., IV CKN 250/00, uchwała SN z dnia 19.05.1981 r., III CZP 18/81, OSNC 1981/12/228. Sytuacje takie będą odpowiadać przede wszystkim okolicznościom dających podstawę do uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia –art. 928 kclub jego wydziedziczenia –art. 1008 kc. Prawa spadkowesłużą bowiem urzeczywistnianiu obowiązków moralnych spadkodawcy wobec osób najbliższych, a rozporządzenie majątkiem nie może być nieograniczone z pominięciem tych osób – wyrok SN z dnia 07.04.2004 r., IV CK 215/03, wyrok SA we Wrocławiu z dnia 31.01.2012 r., I ACa 1349/11.
Powód nie został wydziedziczony przy okazji sporządzenia przez spadkodawczynię testamentu z dnia 06.09.1990 r. Testamentem tym odwołała ona poprzedni testament z dnia 18.09.1984 r., w którym powód został powołany do dziedziczenia wspólnie z siostrą. Spadkodawczyni pominęła powoda jako swojego spadkobiercę, odstępując od ustawowego porządku dziedziczenia. Nie zawarła jednakże w testamencie wyraźnego oświadczenia o wydziedziczeniu, czyli pozbawieniu powoda do zachowku. Oznacza to, że nie uznała jego postępowania za rażąco naruszające obowiązki rodzinne. Ponadto od dnia sporządzenia testamentu do śmierciA. M. (1)upłynął okres dziewięciu lat, podczas których miała ona możliwość dokonania dalszej zmiany swojej ostatniej woli.
Nie ma żadnych podstaw ani nawet możliwości zweryfikowania okoliczności, w jakich został sporządzony testament sprzed 23 lat. Niemożliwe jest ustalenie, jakie były rzeczywiste zamiary spadkodawczyni w zakresie pominięcia powoda jako spadkobiercy. Kwestia uzgodnienia treści oświadczenia woli pomiędzy spadkodawczynią a przyjmującym je notariuszem pozostaje bez wpływu na rozpoznanie sprawy przez sąd. Niedopuszczalne jest zresztą prowadzenie dowodu ponad osnowę dokumentu sporządzonego w formie aktu notarialnego –art. 247 kpc.
Pozwani zarzucali, że powód niedostatecznie interesował się losem matki, nie udzielał jej pomocy, nie zapewniał opieki, nie odwiedził podczas pobytu w szpitalu.
Powoływane przez pozwanych okoliczności mogłyby co do zasady odpowiadać podstawie do wydziedziczenia przewidzianej wart. 1008 pkt 3 kc, zgodnie z którym spadkodawca może w testamencie pozbawić uprawnionego prawa do zachowku, jeżeli uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. W konsekwencji możnaby na takiej podstawie faktycznej oceniać roszczenie powoda jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Wymagałoby to jednakże wykazania ponad wszelką wątpliwość, iż powód rzeczywiście dopuścił się naruszenia wobec matki podstawowych obowiązków rodzinnych, a nadto jego postępowanie musiałoby zostać uznane za rażąco naganne.
Art. 6 kcstanowi, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która wywodzi z niego skutki prawne. W warstwie procesowej normie tej odpowiada dyspozycjaart. 232 kpc, zgodnie z którym strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Sąd rozstrzyga o przedmiocie procesu biorąc pod uwadze treść materiału dowodowego przedłożonego przez strony. Skoro pozwani kwestionują roszczenie powoda o zapłatę zachowku, podnosząc, iż zachodzą szczególne okoliczności sprzeciwiające się uwzględnieniu tego żądania, to na nich spoczywał ciężar wykazania takich okoliczności. Z tego obowiązku pozwani nie wywiązali się dostatecznie.
Wbrew twierdzeniom pozwanych brak jest podstaw do uznania postępowania powoda za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego z uwagi na charakter jego relacji ze spadkodawczynią.
Zarzutów pozwanych nie potwierdziły zeznania przesłuchanych na ich wniosek świadków.Z. S. (2), będący znajomym pozwanego, orazA. L.iM. L. (2), wieloletni sąsiedzi zmarłejA. M. (1), zeznali, że powoda widywali u matki znacznie rzadziej niż pozwanych. Takie stwierdzenie nie jest jednakże równoznaczne z ustaleniem, iż powód w ogóle matki nie odwiedzał. Nie można wykluczyć, iż odwiedziny takie mogły mieć miejsce, gdy sąsiedzi – nie mieszkający obok, ale w obrębie podwórka, przebywali poza domem, w pracy, na zakupach, na wyjeździe, itp.
Przede wszystkim jednak wszyscy przesłuchani świadkowie zgodnie podali, że do 1997 r.A. M. (1), choć zamieszkiwała sama, to radziła sobie w różnych sprawach życiowych. Owszem niekiedy potrzebowała pomocy, ale dotyczyło to zajęć wymagających siły lub sprawności, takich jak noszenie opału czy większych zakupów, naprawy, itp. O taką pomoc zwracała się do znajomych czy sąsiadów, ale mogło to być spowodowane pilną potrzebą i nieobecnością członków rodziny. Świadkowie zeznali, żeA. M. (1)była osobą ogólnie sprawną, choć, jak każda osoba w starszym wieku, skarżyła się na dolegliwości zdrowotne. Spadkodawczyni jednakże funkcjonowała dobrze, utrzymywała porządek, wykonywała typowe, codzienne czynności. Nie wymagała żadnej stałej, zorganizowanej opieki, nie była osobą niesamodzielną.
ŚwiadkowieA. L.iM. L. (2)nie są osobami powiązanymi bliskimi relacjami ze stronami procesu; wiarygodności ich zeznań nie sposób podważać. Również świadekZ. S. (1), aczkolwiek powiązany więzią bliższej znajomości z pozwanymZ. G., przedstawił relację w istocie zbieżną z zeznaniami pozostałych świadków. Treść zeznań trojga przesłuchanych w sprawie świadków była ze sobą zbieżna w zakresie przedstawienia opisu sytuacji życiowej i zdrowotnejA. M. (1).
Sąd uznał natomiast zeznania samego pozwanegoZ. G.za niewiarygodne, gdyż siłą rzeczy jako strona procesu jest on w oczywisty sposób zainteresowany prezentacją określonego spojrzenia na przebieg zdarzeń.
Pozwani nie przedstawili żadnych dowodów wskazujących na stan zdrowia spadkodawczyni, na konieczność stałej opieki, a nawet na potwierdzenie pobytu w szpitalu. Nie przedłożyli ani dokumentacji medycznej, np. kart informacyjnych dotyczących pobytu w szpitalu, ani orzeczenia o niepełnosprawności. W odniesieniu do pobytu spadkodawczyni w szpitalu relacje powoda i pozwanego różniły się. Powód zeznał, że jego matka przebywała w szpitalu w 1998 r., gdzie miał ją odwiedzić, a następnie wróciła do domu pozwanych, gdzie również odwiedziny powoda miały mieć miejsce. Natomiast pozwany zeznał, że spadkodawczyni przebywała w szpitalu 3 lata przed śmiercią, czyli w 1996 r., a powód w ogóle jej tam nie odwiedził. Data pobytu spadkodawczyni w szpitalu mogła zostać potwierdzona przez przedstawienie karty informacyjnej (wypisu ze szpitala). Zeznania pozwanego w tym zakresie nie mogą zostać uznane za wiarygodne i wystarczające. Przesłuchani w sprawie świadkowie zeznali, że do 1997 r.A. M. (1)nie chorowała poważnie, a do szpitala trafiła już w czasie zamieszkiwania wraz z pozwanymi (co potwierdzałoby wersję podaną przez powoda o pobycie matki w szpitalu w 1998 r.). Zeznania te podważają wiarygodność wersji podawanej przez pozwanego.
Pozwani kwestionowali zainteresowanie powoda zdrowiem matki i jej codziennymi sprawami. Jednakże, skoro do 1997 r. zamieszkując samotnieA. M. (1)radziła sobie z tymi sprawami, nie można twierdzić, że powód zaniedbywał obowiązki rodzinne. Natomiast w okresie ostatnich dwóch lat przed śmierciąA. M. (1)również nie można czynić powodowi zarzutów w zakresie braku opieki nad matką, skoro opiekę tę zapewniali jej pozwani.
Brak opieki nad spadkodawcą może uzasadniać uznanie roszczenia o zachowek za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w sytuacji, gdyby spadkodawca nie miał żadnej innej możliwości zaspokojenia swoich potrzeb życiowych, bytowych, finansowych, zdrowotnych niż poprzez zaangażowanie dochodzącego zachowku. Nie nie wskazuje, abyA. M. (1)nie mogła zaspokoić swoich potrzeb życiowych i brak tegoż zaspokojenia był wynikiem zaniedbań ze strony powoda. Powód nie pozostawił matki na łaskę losu, gdyż radziła sobie ona samodzielnie, zaś pod koniec życia bieżącą opiekę zapewniali córka, zięć i wnuczka, którzy w tym czasie zostali już zaopatrzeni na wypadek śmierci.
Nie sposób zatem uznać, iż w relacji pomiędzy powodem a jego zmarłą matką oraz pomiędzy powodem a pozwanymi zachodziły szczególne, wyjątkowe okoliczności, które mogłoby uzasadnić odmowę zaspokojenia roszczenia powoda o zapłatę zachowku, a nawet choćby tylko obniżenie tego zachowku.
Tym samym powodowi przysługuje roszczenie o zapłatę zachowku, które jest usprawiedliwione co do zasady.
Wysokość należnego osobie uprawnionej zachowku uzależniona jest od wartości majątku spadkowego. Wartość spadku na potrzeby zachowku ustala się na podstawie stanu spadku z chwili otwarcia spadku, a cen z daty orzekania o zachowku – wyrok Sądu Najwyższego z dnia 04.07.2012 r., I CSK 599/11, wyrok SN z dnia 25.05.2005 r., I CK 765/04, uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26.03.1985 r., III CZP 75/84, OSNC 1985/10/147, uchwała SN z dnia 17.05.1985 r., III CZP 69/84, OSNC 1986/3/24.
Sąd ustalił wartość nieruchomości wchodzącej w skład spadku na podstawie opinii w formie operatu szacunkowego sporządzonego przez biegłego z zakresu szacowania nieruchomości inż.J. O..
Zasady określania wartości rynkowej nieruchomości uregulowane zostały w ustawie z dnia 29.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami oraz w wydanym na jej podstawierozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 21.09.2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego.
Reguły te przedstawiają się następująco:
- wartość rynkową nieruchomości stanowi najbardziej prawdopodobna jej cena, możliwa do uzyskania na rynku, określona z uwzględnieniem cen transakcyjnych – art. 151 ust. 1 ugn,
- wartość nieruchomości określa się w pierwszej kolejności przy zastosowaniu podejścia porównawczego,
- podejście porównawcze polega na założeniu, że wartość rynkowa odpowiada cenom, jakie uzyskano za nieruchomości podobne, które były przedmiotem obrotu rynkowego, ceny te koryguje się ze względu na cechy różniące nieruchomości podobne od nieruchomości wycenianej oraz uwzględnia się zmiany poziomu cen wskutek upływu czasu; podejście to stosuje się, jeżeli znane są ceny i cechy nieruchomości podobnych do nieruchomości wycenianej – art. 152 ust. 1 i 153 ust. 1 ugn,
- wyboru właściwego podejścia oraz metody i techniki szacowania nieruchomości dokonuje rzeczoznawca majątkowy, uwzględniając w szczególności cel wyceny, rodzaj i położenie nieruchomości, przeznaczenie w planie miejscowym, stopień wyposażenia w urządzenia infrastruktury technicznej, stan jej zagospodarowania oraz dostępne dane o cenach, dochodach i cechach nieruchomości podobnych – art. 154 ust. 1 ugn,
- rzeczoznawca majątkowy sporządza na piśmie opinię o wartości nieruchomości w formie operatu szacunkowego – art. 156 ust. 1 ugn,
- określenie wartości nieruchomości poprzedza się analizą rynku nieruchomości, w szczególności w zakresie uzyskiwanych cen, czynszów oraz warunków zawarcia transakcji - § 3 ust. 2 rozporządzenia,
- przy zastosowaniu podejścia porównawczego konieczna jest znajomość cen transakcyjnych nieruchomości podobnych do nieruchomości wycenianej, a także cech tych nieruchomości wpływających na poziom ich cen - § 4 ust. 1 rozporządzenia,
- w podejściu porównawczym stosuje się metodę porównywania parami, metodę korygowania ceny średniej albo metodę analizy statystycznej rynku - § 4 ust. 2 rozporządzenia,
- przy metodzie korygowania ceny średniej do porównań przyjmuje się co najmniej kilkanaście nieruchomości podobnych, które były przedmiotem obrotu rynkowego i dla których znane są ceny transakcyjne, warunki zawarcia transakcji oraz cechy tej nieruchomości; wartość nieruchomości będącej przedmiotem wyceny określa się w drodze korekty średniej ceny nieruchomości podobnych współczynnikami korygującymi, uwzględniającymi różnice w poszczególnych cechach tych nieruchomości - § 4 ust. 4 rozporządzenia.
BiegłyJ. O.sporządził oszacowanie wartości nieruchomości spadkowej przy wykorzystaniu metody porównawczej. Wskazał na zestaw nieruchomości do porównania. Uwzględnił takie cechy, jak lokalizacja, kształt działki, dojazd, uzbrojenie. Biegły dokonał stosownych korekt odpowiednimi współczynnikami. Wskazał też na zestaw cech wpływających na wartość nieruchomości.
Biegły uwzględnił również przeznaczenie nieruchomości. Zgodnie z art. 154 ugn:
1) wyboru właściwego podejścia oraz metody i techniki szacowania nieruchomości dokonuje rzeczoznawca majątkowy, uwzględniając w szczególności cel wyceny, rodzaj i położenie nieruchomości, przeznaczenie w planie miejscowym, stopień wyposażenia w urządzenia infrastruktury technicznej, stan jej zagospodarowania oraz dostępne dane o cenach, dochodach i cechach nieruchomości podobnych,
2) w przypadku braku planu miejscowego przeznaczenie nieruchomości ustala się na podstawie studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy lub decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu,
3) w przypadku braku studium lub decyzji, o których mowa w ust. 2, uwzględnia się faktyczny sposób użytkowania nieruchomości.
Biegły wskazał na zapisy studium oraz zapisy zawarte w projekcie planu miejscowego. Obiedziałki nr (...)położone są w obszarze przewidzianym do wykorzystania na cele budownictwa mieszkaniowego lub na potrzeby handlu, drobnej produkcji lub infrastruktury, magazyny, warsztat samochodowy, itp. działalność, zbliżoną do prowadzonej w otoczeniu.
Wbrew twiedzeniom pozwanych zawartym w odpowiedzi na pozew należy zwrócić uwagę, że rurociąg ciepłowniczy nie jest zlokalizowany nadziałce nr (...), a już z całą pewnością nie dzieli tej działki na pół, co próbowali zarzucać pozwani. Nawet z ich rysunku dołączonego do odpowiedzi na pozew nie sposób wyprowadzić takigo wniosku. Rurociąg przebiega przez działkę sąsiednią, nr(...), a jego oddziaływanie nadziałkę nr (...)wyraża się jedynie ograniczeniem możliwości zabudowy na szerokość kilku metrów. Ograniczenie to zostało wzięte przez biegłego pod uwagę jako jedna z cech cenotwórczych.
Sąd uznał zatem, że opinia biegłegoJ. O.w zakresie merytorycznej oceny stanu nieruchomości, jej lokalizacji i atrakcyjności, oraz w zakresie obliczeń stanowiących podstawę oszacowania została sporządzona prawidłowo zgodnie z regułami dotyczącymi sporządzania operatów szacunkowych wskazanymi w przepisachustawy o gospodarce nieruchomościamioraz rozporządzenia wykonawczego. Zatem opinia ta jest rzetelna i wiarygodna i może stanowić podstawę do stanowczego ustalenia wartości nieruchomości stanowiącej punkt wyjścia dla obliczenia należnego powodowi zachowku.
Pozwani zgłosili zarzuty do opinii, które jednakże nie mogły zostać uwzględnione. Pozwani kwestionowali sam wynik oszacowania, podnosząc, iż jest on wyższy od oszacowania sporządzonego na zlecenie Urzędu Skarbowego w postępowaniu o ustalenie wymiaru zobowiązania z tytułu podatku spadkowego. Zarzucili znaczne (ponad 80 %) zawyżenie wyceny. Pozwani nie zgłosili natomiast żadnych zastrzeżeń co do sposobu oszacowania, przyjętych założeń, techniki wyceny, itp.
Na rozprawie w dniu 29.10.2013 r. pozwanyZ. G.przedłożył operat szacunkowy sporządzony w postępowaniu podatkowym. Przedłożenie tego dowodu należy jednakże uznać za spóźnione. Pozwani na oszacowanie przez Urząd Skarbowy powoływali się na rozprawie w dniu 08.05.2012 r., nie złożyli jednakże wówczas tego dokumentu. Pozwani nie dołączyli również przywoływanego przez siebie operatu do pism zawierających zastrzeżenia wobec opinii. Pismo pozwanegoZ. G.z dnia 02.04.2013 r. zawierające zarzuty do opinii zostało zwrócone zarządzeniem z dnia 26.06.2013 r. wobec nieusunięcia jego braków formalnych w ustawowym terminie tygodniowym (art. 130 § 2 kpc). Pozwany do pisma powinien był bowiem dołączyć wymagane przezart. 128 kpcco najmniej dwa jego odpisy, jeden przeznaczony do doręczenia pełnomocnikowi powoda, jeden przeznaczony do doręczenia pozwanejB. P.. Pismo zwrócone nie wywołuje skutków prawnych związanych z jego wniesieniem (art. 130 § 2 zdanie drugie kpc), wobec czego należy uznać, iż pozwanyZ. G.nie złożył w zakreślonym mu terminie 14 dni (zobowiązanie doręczone zostało w dniu 29.03.2013 r.) zastrzeżeń do opinii. Sąd oddalił zatem wniosek o przeprowadzenie dowodu z operatu szacunkowego rzeczoznawcyA. H.sporządzonego na zlecenie Urzędu SkarbowegoW.w marcu 2012 r. jako spóźniony. Można jednakże zwrócić uwagę, iż operat ten wskazuje jako datę określenia wartości nieruchomości dzień 08.11.2011 r. Tym samym powoływane przez pozwanych oszacowanie jest wcześniejsze o rok i 3 miesiące w stosunku do opinii biegłegoJ. O.. Należy powtórzyć, iż sąd ustala wartość majątku spadkowego na dzień orzekania. Tym samym oszacowanie musi być aktualne. Od sporządzenia opinii przez biegłego do daty rozprawy minęło wprawdzie 8 miesięcy, ale zgodnie z art. 156 ust. 3 ugn operat szacunkowy może być wykorzystywany do celu, dla którego został sporządzony, przez okres 12 miesięcy od daty jego sporządzenia, chyba że wystąpiły zmiany uwarunkowań prawnych lub istotne zmiany czynników, o których mowa w art. 154. Zatem opinia biegłegoJ. O.zachowuje nadal aktualność, natomiast operat rzeczoznawcyA. H.walor ten już utracił. Nie może wobec tego stanowić – niezależnie od jego prawidłowości formalnej i rzetelności – podstawy do ustalenia wartości majątku spadkowego na potrzeby orzekania o zachowku.
Zatem wyliczenie wartości majątku spadkowego i wysokości zachowku powoda musi uwzględniać wartość oszacowaną przez biegłegoJ. O., czyli 582 000 zł i przedstawia się następująco:
- wartość całej nieruchomości wynosi 582 000 zł,
- wartość udziału powoda, który by mu przypadał w wypadku dziedziczenia ustawowego, wynosi 291 000 zł,
- zachowek przypadający powodowi wynosi 1/2 tej kwoty, czyli 145 500 zł.
Pozwani jako współspadkobiercy ponoszą wobec powoda solidarną odpowiedzialność z tytułu zachowku (wyrok SN z dnia 15.12.1999 r., I CKN 248/98).
Jednakże w stosunku do pozwanejT. G. (1)należy wziąć pod uwagę dyspozycjęart. 999 kc, zgodnie z którym, jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku jest sam uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.
Pozwana jako córka spadkodawczyni w ramach porządku dziedziczenia ustawowego nabyłaby udział w spadku wynoszący 1/2 o wartości 291 000 zł. Nabyła spadek w 3/10, czyli mienie o wartości 174 600 zł. Jej zachowek wynosiłby 145 500 zł, wobec czego w stosunku do powoda odpowiedzialna jest do zapłaty zachowku w wysokości różnicy pomiędzy tą kwotą a wartością nabytego spadku, czyli w kwocie 29 100 zł.
Powód w piśmie z dnia 22.04.2013 r. zawierającym rozszerzenie żądania pozwu wskazał na ograniczenie odpowiedzialności pozwanejT. G. (1)do kwoty 29 100 zł.
PozwaniZ. G.iB. P.odpowiadają natomiast za pełny wymiar zachowku powoda, czyli 145 500 zł. Zapłata kwoty 29 100 zł objęta jest odpowiedzialnością solidarną wszystkich trojga pozwanych, natomiast zapłata dalszej kwoty 116 400 zł (145 500 zł – 29 100 zł) obciąża solidarnie pozwanychZ. G.iB. P.. Odpowiedzialność pozwanejT. G. (1)nie jest jednakże odpowiedzialnością ograniczoną do określonych przedmiotów spadkowych ani odpowiedzialnością do wartości określonych przedmiotów spadkowych wedługart. 1030 i 1031 kcw zw. zart. 319 kpc.
Pozwana odpowiada wobec powoda za zapłatę zachowku całym swoim majątkiem, natomiast wysokość jej zobowiązania wynosi 29 100 zł. Prawidłowe rozstrzygnięcie o zachowku należnym powodowi od pozwanejT. G. (1)to nie zasądzenie od niej 145 000 zł z ograniczeniem odpowiedzialności do kwoty 29 100 zł (jako to zostało ujęte w pozwie i piśmie z dnia 22.04.103 r.), gdyż takie orzeczenie byłoby wewnętrznie sprzeczne, ale po prostu zasądzenie od niej na rzecz powoda 29 100 zł solidarnie z pozostałymi pozwanymi.
Sąd zasądził zatem od pozwanychT. G. (1),Z. G.iB. P.solidarnie na rzecz powoda 29 100 zł oraz od pozwanych solidarnieZ. G.iB. P.na rzecz powoda 116 400 zł.
Odsetki ustawowe od kwot zasądzonego zachowku przypadają powodowi od dnia wyrokowania. Sąd ustala wartość majątku spadkowego według cen z daty orzekania o zachowku, tym samym dopiero w dacie wydania wyroku można mówić o wymagalności roszczenia o zachowek, wobec czego ewentualne odsetki mogą przypadać uprawnionemu do zachowku dopiero od tego dnia, na co wskazał Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 02.03.2012 r., I ACa 110/12, oraz w wyroku z dnia 06.11.2012 r., I ACa 1105/12.
Dalej idące powództwo podlegało oddaleniu jako nieusprawiedliwione.
Ponieważ powództwo zostało uwzględnione w całości w zakresie należności głównej, powodowi przysługuje zgodnie zart. 98 kpczwrot kosztów procesu. Zgodnie bowiem z art., 98§ 1 kpcwyrażającym zasadę odpowiedzialności za wynik sprawy strona wygrywająca sprawę ma prawo domagać się od strony przegrywającej sprawę zwrotu kosztów procesu. Koszty procesu obejmują koszty sądowe i koszty samej strony, te zaś zgodnie zart. 98 § 3 kpcobejmują wynagrodzenie i wydatki jednego adwokata lub radcy prawnego. Zwrot kosztów przypadających powodowi obejmuje zatem: opłatę od pozwu – 7 275 zł (zgodnie zart. 13 ust. 1 ustawy z dnia 28.07.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnychopłata wynosi 5 % wartości przedmiotu sporu), wynagrodzenie pełnomocnika – 3 600 zł ustalone zgodnie z § 6.6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, opłatę skarbową od pełnonocnictwa – 17 zł oraz uiszczone przez powoda zaliczki na pokrycie wynagrodzenia biegłego – 3 360, 14 zł, tj. łącznie 14 252, 14 zł.
Koszty procesu obciążają solidarnie strony, których odpowiedzialność co do istoty sprawy jest solidarna –art. 105 § 2 kpc. Zatem w części, w jakiej w zapłacie należności głównej uczestniczy pozwanaT. G. (1), tj. w 20 % (29 100 zł : 145 500 zł = 20 %), czyli co do kwoty 2 850, 43 zł, koszty procesu przypadają powodowi solidarnie od wszystkich trojga pozwanych, zaś w pozostałej części, czyli co do 11 401, 71 zł solidarnie od pozwanychZ. G.iB. P..
Mając powyższe okoliczności na uwadze sąd podjął rozstrzygnięcia zawarte w sentencji wyroku.