Sąd Apelacyjnyw Warszawie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 249/13
Data wyroku: 2013-11-06 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Edyta Mroczek, Jan Wawrowski, Edyta Jefimko
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 995 kc

Sygn. akt I ACa 249/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia  6 listopada 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Warszawie I   Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: SSA Edyta Mroczek
Sędziowie:SA Edyta Jefimko
SO del. Jan Wawrowski (spr.)
Protokolant: ref. staż. Julia Murawska
po rozpoznaniu w dniu 6 listopada 2013 r. w Warszawie
na rozprawie sprawy z powództwaJ. R.,K. R. (1)iM. R. (1)
przeciwkoM. G. (1)
o zachowek
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie
z dnia 15 czerwca 2012 r.
sygn. akt XXIV C 140/07

1
zmienia zaskarżony wyrok w punktach II (drugim) i IV (czwartym) w ten sposób, że oddala powództwo i ustala, że powodowie:J. R.,K. R. (1)iM. R. (1)ponoszą koszty procesu w całości, pozostawiając szczegółowe ich wyliczenie referendarzowi sądowemu;

2
zasądza odJ. R.,K. R. (1)iM. R. (1)na rzeczM. G. (1)kwoty po 3117 (trzy tysiące sto siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Sygn. akt I ACa 249/13

UZASADNIENIE
Pozwem z dnia 24 stycznia 2005 r.M. R. (2)wniosła o zasądzenie na jej rzecz od pozwanegoM. G. (1)kwoty 183 540 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 8 kwietnia 2004 r. do dnia zapłaty – tytułem należnego jej zachowku po zmarłymM. G. (2). Powódka wniosła także o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki odsetek od zaległych odsetek od dnia wytoczenia powództwa do dnia zapłaty oraz kosztów postępowania według norm przepisanych.
Postanowieniem z dnia 5 października 2005 r. sąd zawiesił postępowanie w przedmiotowej sprawie na podstawieart. 174 § 1 pkt. 1 k.p.c.w związku ze śmiercią powódkiM. R. (2). W dniu 9 października 2007 r. postępowanie zostało podjęte z udziałemK. R. (2),J. R.,K. R. (1)iM. R. (1), jako następców prawnych zmarłej powódki.
PozwanyM. G. (3)wnosił o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 15 czerwca 2012 r. w punkcie I umorzył postępowanie w zakresie żądania odsetek od zaległych odsetek, w punkcie II zasądził od pozwanego na rzeczJ. R.,K. R. (1)iM. R. (1)kwoty po 44 336 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 31 października 2007 r., w punkcie III oddalił powództwo w pozostałym zakresie, w punkcie IV ustalił, żeM. G. (3)ponosi koszty procesu w zakresie powództwaJ. R.,K. R. (1)iM. R. (1), pozostawiając szczegółowe ich wyliczenie referendarzowi sądowemu, a w punkcie V ustalił, żeK. R. (2)ponosi koszty procesu w zakresie wniesionego przez siebie powództwa, pozostawiając szczegółowe ich wyliczenie referendarzowi sądowemu.
Sąd Okręgowy ustalił, żeM. G. (2)był ojcemM. R. (2)iM. G. (4), a także dziadkiem pozwanegoM. G. (1). W 1976 r. przekazał swoim dzieciom tj.M. R. (2)iM. G. (4)środki pieniężne na zakup nieruchomości przyul. (...)wW., stanowiącej zabudowaną działkę gruntu(...)onumerze ewidencyjnym (...)z obrębu(...), o powierzchni 29 arów i 07 m(

    2). Nieruchomość ta została nabyta przez nich na podstawie umowy z dnia 26 czerwca 1976 r. – w udziałach po ½ części, a następnie w 1988 r. geodezyjnie podzielona na dwie działki – działkę zabudowaną domem przyul. (...)wW., którą zajęłaM. R. (2)wraz z rodziną, oraz działkę niezabudowaną przyul. (...), którą we władanie objąłM. G. (4).
Po śmierciM. G. (2)w dniu 5 lipca 2003 r., spadek po nim, na podstawie testamentu notarialnego z dnia 1 maja 2000 r., otwartego i ogłoszonego w dniu 8 kwietnia 2004 r. w postępowaniu spadkowym przed Sądem Rejonowym dla Warszawy – Pragi wW.nabył w całości z dobrodziejstwem inwentarza wnukM. G. (3). W skład majątku spadkowego po zmarłymM. G. (2)wchodziły: udział wynoszący 2/3 w prawie własności nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym, położonej przyul. (...)wW.o wartości 443 333,33 zł, oszczędności na rachunkach bankowych i lokacyjnych w wysokości 213 694,63 zł oraz samochód markiO. (...)o wartości 5.000 zł. W przypadku dziedziczenia ustawowego spadek po zmarłym nabyłyby jego dzieciM. R. (2)iM. G. (4)w 1/2 części.
Po zmarłej w dniu 26 maja 2005 r.M. R. (2)spadek nabyli w równych częściach: mążK. R. (2)i dzieci –J. R.,K. R. (1)iM. R. (1).
Obecna wartość kupionych przez dzieci spadkodawcy za jego środki, nieruchomości przyul. (...)to 1 106 906 zł, zaś samej nieruchomości przyul. (...)- 586 464 zł. Wartość nieruchomości przyjęta w dniu 23 stycznia 2008 r. przez urząd skarbowy w toku postępowania w przedmiocie podatku od spadku poM. R. (2)wyniosła 161 940 zł.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że żądanie powódki znajduje oparcie w dyspozycjiart. 991 § 1 k.c., zgodnie z którym zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału. Poza sporem było, iż pierwotna powódka w przedmiotowej sprawie (M. R. (2)) była córkąM. G. (2), zaś drugim spadkobiercą ustawowym był jego syn –M. G. (4). Strony nie kwestionowały tego, że powódce przysługiwało roszczenie o zachowek, zaś wysokość dochodzonego zachowku winna odpowiadać połowie jej udziału w majątku spadkowym, który przypadałby jej w przypadku dziedziczenia ustawowego. Nie negowały też, iż pozwany jest jedynym spadkobiercą testamentowym, a więc ma legitymację bierną w sprawie o zachowek.
W związku ze śmiercią powódki, w jej miejsce do procesu wstąpili: małżonek powódkiK. R. (2)oraz dzieci:J. R.,K. R. (1)iM. R. (1). Nie budziło wątpliwości Sądu Okręgowego, że na podstawieart. 1002 k.c.roszczenie z tytułu zachowku przeszło naJ. R.,K. R. (1)iM. R. (1), jako zstępnychM. G. (2)uprawnionych do zachowku po nim, natomiast w stosunku doK. R. (2)jako zięcia spadkodawcy pozbawione było podstaw prawnych, nie należy on bowiem do kręgu osób, o których mowa w powołanym przepisie.
W wyliczeniach poczynionych dla ustalenia kwoty należnego powodom zachowku Sąd Okręgowy oparł się - co do zasady - na przyjętym przez strony procesu składzie majątku spadkowego i jego wartości. Jedynie w zakresie ruchomości w postaci wyposażenia warsztatu oraz domu przyul. (...), w którym zamieszkiwał spadkodawca i pozostawionej przez niego biżuterii, Sąd przyjął wartość tych przedmiotów uznaną przez pozwanego, tj. do kwoty 4 900 zł, a nie wartość oszacowaną przez powodów na 80 000 zł. W ocenie Sądu powodowie nie udowodnili bowiem, iż wartość wymienianych przez nią ruchomości rzeczywiście wynosiła podaną przez nich kwotę. Sąd Okręgowy nie znalazł również podstaw do przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie z urzędu.
W świetle powyższego, a także wobec braku podstaw do zastosowaniaart. 322 k.p.c., Sąd Okręgowy ustalił łączną wartość majątku spadkowego na 656 928 złotych. Wartości tej nie pomniejszyły koszty pogrzebu spadkodawcy, bowiem uznano, że zostały one poniesione w wysokości odpowiadającej wysokości zasiłku otrzymanego przezM. G. (4)z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Obliczając wartość darowizn dokonanych przez zmarłego na rzecz spadkobierców, Sąd I instancji uwzględnił środki pieniężne przekazane przez zmarłego na rzecz obojga dzieci na zakup nieruchomości przyul. (...)wW., przy czym doliczeniu do wartości spadku podlegały zarówno darowizny dokonane na rzeczM. R. (2), jak iM. G. (4). Wobec braku podstaw do przyjęcia, że środki przekazane na zakup rzeczonej nieruchomości, a zarobione przez spadkodawcęM. G. (2)stanowiły jego majątek odrębny, Sąd I instancji uznał, że była to darowizna dokonana przez oboje małżonków (rodzicówM. R. (2)iM. G. (4)) na rzecz dzieci. Tym samym doliczeniu do spadku po zmarłym podlegała jedynie połowa wartości dokonanej darowizny, zgodnie bowiem zart. 993 k.c.do czystej wartości spadku dolicza się jedynie darowizny dokonane przez spadkodawcę.
Przy obliczaniu wartości przedmiotu darowizny, Sąd Okręgowy powołując się naart. 995 k.c., uznał, że dla ustalenia jej wartości nie jest konieczne dokonanie wyceny nieruchomości kupionej w 1976 r., przedmiotem darowizny nie była bowiem ta nieruchomość, lecz środki przeznaczone na jej zakup, a więc wartość tej nieruchomości nie jest wymierna dla określenia wartości darowizny według cen na dzień orzekania. Sąd I instancji przyjął więc, iż waloryzacja tej kwoty powinna nastąpić w oparciu o średnie wynagrodzenie w 1976 roku i w I kwartale roku 2012, które wynosiło odpowiednio 4 281 zł i 3 646,09 zł, co przy odniesieniu pierwszej z tych wartości do kwoty darowizny (57 500 zł) pozwoliło na ustalenie wskaźnika waloryzacji (13,43), na podstawie którego obliczono zwaloryzowaną wartość darowizny – tj. kwotę 48 972 zł.
Do wartości spadku Sąd Okręgowy doliczył również otrzymane przezM. R. (2)iM. G. (4)środki z tytułu dyspozycji wkładem na rachunku bankowym spadkodawcyM. G. (2)na wypadek śmierci. Łączna wartość zapisów wyniosła 45 841 zł, przy czym suma ta także została zwaloryzowana do kwoty 75 922 zł i w tej wysokości zaliczona do czystej wartości spadku.
Na podstawie powyższych obliczeń Sąd Okręgowy ustalił tzw. substrat zachowku na kwotę 781 822 zł, a zachowek należnyM. R. (2)na 195 455 zł (1/4 część z 781 822 zł). Na zachowek ten, zgodnie z dyspozycjąart. 996 k.c., Sąd Okręgowy zaliczył zwaloryzowaną wartość dokonanej na jej rzecz darowizny na zakup nieruchomości, tj. 24 486 zł, oraz kwotę zapisu bankowego, tj. 37 961 zł. W sumie należny jej zachowek wyniósł 133 008 zł. Wobec przejścia roszczenia o zachowek na troje dzieciM. R. (2), zachowek należny każdemu z nich ustalono na kwotę 44 336 zł.
O kosztach procesu Sąd orzekł zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu, zawartąart. 98 § 1 k.p.c., uznając, że skoro powództwoK. R. (2)zostało oddalone w całości, to winien on w tym zakresie ponieść koszty procesu. Natomiast roszczeniaJ. R.,K. R. (1)iM. R. (1)zostały niemal w całości uwzględnione, dlatego pozwany winien zwrócić im poniesione przez nich koszty postępowania. Szczegółowe wyliczenie kosztów postępowania sąd pozostawił referendarzowi sądowemu w oparciu o treśćart. 108 § 1 k.p.c.

Apelację od powyższego wyroku złożył pozwany, zaskarżając go w części, tj. w zakresie punktów II i IV. Pozwany zarzucił zaskarżonemu wyrokowi:

1
naruszenie przepisów prawa materialnego – tj.art. 991, 995, 996 k.c.w zw. zart. 1042 § 1 i 2 k.c.iart. 3581§ 3 k.p.c.poprzez zaliczenie na poczet darowizny przeznaczonej na zakup nieruchomości przyul. (...)jedynie kwoty 48 972 zł zamiast kwoty 553 453 zł odpowiadającej połowie aktualnej wartości tej nieruchomości w sytuacji, gdy dokonana przez rodzicówM. G. (4)iM. R. (2)darowizna, w tym w połowie przez spadkodawcęM. G. (2)została w całości przeznaczona na zakup przedmiotowej nieruchomości dla dwojga dzieci i tym samym darowizna powinna być zaliczona według realnej wysokości zakupionego dobra, a nie waloryzowanych środków pieniężnych, skoro beneficjentami powyższej darowizny w całości byliM. G. (4)iM. R. (2);

2
sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału poprzez ustalenie z jednej strony, że przedmiotem darowizny były środki pieniężne przy jednoczesnym ustaleniu, że darowizna tych środków pieniężnych była z przeznaczeniem na zakup nieruchomości przyulicy (...), co świadczy o niekonsekwencji sądu, zamiast prawidłowego ustalenia, że przedmiotem darowizny ofiarowanej przez małżonkówG.swoim dzieciom była nieruchomość przyulicy (...), skoro pieniądze przeznaczone na sfinansowanie tego zakupu pochodziły bezpośrednio ze środków zarobionych przezM. G. (2), on też bezpośrednio dokonał wyboru leżącej obok jego domu, negocjował przez 4 lata warunki zakupu i osobiście wręczył pieniądze zbywcy, natomiast przy darowiźnie środków pieniężnych, obdarowani mieliby swobodę wyboru ich wydatkowania i zainwestowania, co nie miało miejsca w omawianym przypadku;

3
naruszenieart. 98 k.p.c.poprzez brak zasądzenia od powodów na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych.

Wskazując na powyższe zarzuty pozwany wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części poprzez oddalenie powództwa oraz zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o oddalenie apelacji w całości i obciążenie pozwanego kosztami procesu za instancję odwoławczą, w tym zasądzenie od pozwanego kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
Apelacja pozwanego zasługiwała na uwzględnienie w całości.
Należy podzielić zarzut pozwanego o naruszeniu przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego, tj.art. 995 k.c.w zw. zart. 1042 § 1 i 2 k.c.iart. 3581§ 3 k.p.c.poprzez zaliczenie na poczet darowizny przeznaczonej na zakup nieruchomości przyul. (...)jedynie kwoty 48 972 zł, zamiast kwoty 553 453 zł odpowiadającej połowie aktualnej wartości tej nieruchomości.
Zgodnie zart. 995 k.c.orazart. 1042 § 1 i 2 k.c.przy ustalaniu substratu zachowku i darowizn zaliczanych na schedę spadkową wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili działu spadku. Należy jednak w pełni podzielić stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 1 sierpnia 1986 r., sygn. akt III CZP 34/86 (publ. OSNC 1987/7/93), iż przepisart. 1042 § 2 k.c.nie wyłącza dopuszczalności określenia realnej wartości darowizny, dokonanej w formie pieniężnej na podstawie innego miernika niż nominalne wartości określonej kwoty pieniężnej, jeżeli pomiędzy datą dokonania darowizny a datą otwarcia spadku nastąpił znaczny spadek siły nabywczej pieniądza. Ustalenia realnej wartości darowizny w formie pieniężnej można - stosownie do okoliczności - dokonać, biorąc przede wszystkim za podstawę przedmioty, które można było w danych stosunkach nabyć za kwoty będące przedmiotem darowizny.
Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, że dokonana przez rodzicówM. G. (4)iM. R. (2)darowizna, w tym w połowie przez spadkodawcęM. G. (2), została w całości przeznaczona na zakup przedmiotowej nieruchomości dla dwojga dzieci. Wbrew zarzutowi apelacji była to darowizna pieniężna, gdyż przedmiotem darowizny nie była nieruchomość, nie może to jednak prowadzić do dokonania ustalenia aktualnej wartości tej kwoty w oderwaniu od realnej wysokości zakupionego dobra – nieruchomości - tak jak uczynił to Sąd I instancji, gdyż darowizna ta była przeznaczona na określony cel. Pieniądze przeznaczone na sfinansowanie zakupu nieruchomości pochodziły bezpośrednio ze środków zarobionych przezM. G. (2), on też bezpośrednio dokonał wyboru leżącej obok jego domu, negocjował przez 4 lata warunki zakupu i osobiście wręczył pieniądze zbywcy. W konsekwencji, wbrew twierdzeniom powodów z odpowiedzi na apelację, obdarowani nie mieli swobody wyboru wydatkowania i zainwestowania darowanych środków pieniężnych.
Mając na uwadze powyższe ustalenia należało uznać, że ustalenie realnej wartości ww. darowizny w niniejszej sprawie winno nastąpić w oparciu o obecną wartość nieruchomości, która była nabyta za pieniądze darowane przez spadkodawcę, gdyż jedynie taki sposób ustalenia realnej wartości darowizny w formie pieniężnej powoduje właściwe urzeczywistnienie woli spadkodawcy, który za życia dokonał darowizny znacznej wartości na rzecz swoich dzieci, nie czyni tego natomiast dokonana przez Sąd I instancji waloryzacja tej kwoty w oparciu o średnie wynagrodzenie w roku 1976 i w I kwartale roku 2012. Forma darowizny musi być w ostatecznym wyniku traktowana jako coś przypadkowego, z punktu widzenia wartości. Istotne znaczenie należy nadawać realnej wartości darowizny bez względu na jej formę. Wymaga podkreślenia, że pieniądz sam w sobie nie przedstawia wartości, istotne znaczenie ma jego siła nabywcza.
Obecna wartość nieruchomości przyul. (...), nabytej za pieniądze darowane przez spadkodawcę, zgodnie z ustaleniami Sądu Okręgowego dokonanymi w oparciu o opinię biegłego sporządzoną w sprawie, która nie została skutecznie zakwestionowana przez strony, wynosi 1 106 906 zł, zaś samej nieruchomości przyul. (...), należącej doM. R. (2), to 586 464 zł. Ponieważ darowizna była dokonana przez oboje małżonków (rodzicówM. R. (2)iM. G. (4)) na rzecz dzieci, tym samym doliczeniu do spadku po zmarłym oraz na poczet zachowku podlegała jedynie połowa wartości dokonanej darowizny, czyli odpowiednio kwoty 553 453 zł i 293 232 zł. W konsekwencji tzw. substrat zachowku wyniósł 1 286 303 zł (656 928 zł + 553 453 zł + 75 922 zł), zaś zachowek należnyM. R. (2)– 321 575,75 zł (1/4). Na zachowek ten, zgodnie z dyspozycjąart. 996 k.c., należało zaliczyć zwaloryzowaną wartość dokonanej na jej rzecz darowizny na zakup nieruchomości, tj. 293 232 zł oraz kwotę zapisu bankowego, tj. 37 961 zł. Suma tych kwot przewyższa należny zachowek, stąd powództwo podlegało oddaleniu, a kosztami procesu należało obciążyć powodów, zgodnie z zasadą z przepisuart. 98 § 1 k.p.c.
Mając powyższe na uwadze, na podstawieart. 386 § 1 k.p.c., Sąd Apelacyjny orzekł jak w punkcie 1 sentencji.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawieart. 98§ , 3 i 4k.p.c.w zw. z § 12 ust. 1 pkt 2 i § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokatów oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 461), obciążając powodów w częściach równych kosztami opłaty od apelacji w kwocie 6 651 zł i kosztami zastępstwa procesowego pozwanego w stawce minimalnej - 2 700 zł.