Sąd Okręgowy we Wrocławiu
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I C 817/11
Data wyroku: 2013-10-15 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Sławomir Urbaniak
Słowa kluczowe: Zachowek
Podstawa prawna: art. 991 i n. k.c.

Sygnatura akt I C 817/11

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Wrocław, dnia 3 października 2013 r.

Sąd Okręgowy we Wrocławiu I Wydział Cywilny w następującym składzie:
Przewodniczący:SSO Sławomir Urbaniak
Protokolant:Irmina Szawica

po rozpoznaniu w dniu 24 września 2013 r. we Wrocławiu
sprawy z powództwaE. G.
przeciwkoW. M.
o zachowek

I
zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 78.564,06 zł (siedemdziesiąt osiem tysięcy pięćset sześćdziesiąt cztery złote 6/100) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 3 października 2013 r. do dnia zapłaty;

II
dalej idące powództwo oddala;

III
zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 4.378,28 zł tytułem zwrotu kosztów procesu;

IV
nie obciąża stron nieziszczonymi kosztami sądowymi.

I C 817/11

UZASADNIENIE
PowódkaE. G.wniosła w pozwie o zasądzenie od pozwanegoW. M.tytułem zachowku kwoty 90.733 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wezwania na posiedzeniu ugodowe.
W uzasadnieniu pozwu wyjaśniła, że postanowieniem Sądu Rejonowego dla Wrocławia- Śródmieścia (sprawa o sygn. akt I Ns 441/09) stwierdzono nabycie na podstawie testamentu całości spadku na rzecz pozwanego po zmarłej matce stronL. M. (1). Powódka należy do kręgu spadkobierców ustawowych uprawnionych do zachowku.
W skład spadku po zmarłejL. M. (1)wchodzą:
- udział w wysokości 5/6 w prawie własności lokalu mieszkalnego położonego weW.przyul. (...), o powierzchni 107 m2 dla której Sąd Rejonowy dla Wrocławia –Krzyków we Wrocławiu prowadziksięgę wieczystą (...), o wartości 428.000zł,
- samochód osobowy markiF. (...)o wartości 300zł,
- pianinomarki C.o wartości 4.000zł,
- środki na rachunkach bankowych w kwocie 900zł i 400 USD.
PozwanyW. M.w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa. Wskazał przede wszystkim na fakt, że powódka w 1982 r. zawarła ustną umowę, w myśl której zrzekła się prawa do jakichkolwiek roszczeń z tytułu prawa do spadku po zmarłych- matceL. M. (1)i babciC. G.. Umowa została zawarta przy udziale wszystkich żyjących członków rodziny. Zgodnie z zawartym porozumieniem dwie nieruchomości położone przyul. (...)wraz z przynależnymi ruchomościami miały po jednej przypaść- stosownie do ówczesnego wyboru-W. M.iE. M. (1)(G.). Po dokonaniu między stronami wyboru, w 1982 r. sporządzony został testamentJ. S., w którym beneficjentem nieruchomości przyul. (...)zostałaE. M. (1)(G.). Testament został wykonany. Przyjęcie tej nieruchomości przez powódkę oznaczać miało rezygnację z jakichkolwiek roszczeń w stosunku do drugiej nieruchomości, przyul. (...). W nieruchomości przyul. (...)do roku 2009 r. zamieszkiwała matka i babcia stron-L. M. (1)iC. G.. W 2001r. obydwie sporządziły testamenty, w których spadkobiercą całości majątku uczyniłyW. M.. Wskazały przy tym, że powódka „swoje już otrzymała”. Pozwany sprawował opiekę nad matką i babcią, zaś kontakty powódki były bardzo ograniczone i niestosowne. PostawęE. G.pozwany określa jako niegodną. SpadkodawczyniL. M. (1)pomimo namowy ze stronyE. G.konsekwentnie odmawiała powołania powódki do spadku, a wręcz przypominała pozwanemu o wydziedziczeniuE., do czego jednak nigdy nie doszło.
Odnosząc się do składników majątkowych spadku pozwany podał, że wartość nieruchomości oszacowana przez stronę powodową na kwotę 428.000zł rażąco odbiega od wartości rzeczywistej szacowanej na kwotę mniej więcej 196.000zł. Mieszkanie jest w znacznym stopniu zdekapitalizowane, usytuowane w starej kamienicy wymagające dużych nakładów na remonty. SamochódF. (...)został oddany do złomowania, zaś pianinomarki C.zostało kupione pozwanemu i ofiarowane mu w formie darowizny w wieku niespełna 5 lat. Powódka otrzymała wówczas skrzypce. Jeśli natomiast chodzi o środki na rachunkach bankowych to pozwany zlikwidował jedynie konto dolarowe, a o rzekomych 900 zł nie ma żadnej wiedzy.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

PowódkaE. G.(poprzednioM.) oraz pozwanyW. M.są jedynymi dziećmiL. M. (1), która zmarła w dniu(...)r. Zmarła nie pozostawiła innych spadkobierców.
(okoliczności bezsporne).

Postanowieniem Sądu Rejonowego dla Wrocławia- Śródmieścia z dnia 30.09.2009 r. (sygn. akt I Ns 441/09) stwierdzono, że spadek poC. G.zmarłej w dniu(...)r. weW., ostatnio stale zamieszkałej przyul. (...)na podstawie testamentu z 14.08.2001r. nabyła córkaL. M. (1)w całości wprost, zaś spadek poL. M. (1), zmarłej(...). weW., ostatnio stale zamieszkałej przyul. (...)na podstawie testamentu z 14.08.2001 r. nabył synW. M.w całości wprost.
(dowód:postanowienie Sądu Rejonowego dla Wrocławia- Śródmieścia z dnia 30.09.2009r. sygn. akt I Ns 441/09 k. 56, testamenty notarialne z dnia 14.08.2001r. k. 53-54).

W skład majątku spadkowego po zmarłejL. M. (1)wchodzi:
- udział wynoszący 5/6 w prawie własności lokalu mieszkalnego położonego przyul (...)weW., o powierzchni 107 m2 dla której Sąd Rejonowy dla Wrocławia –Krzyków we Wrocławiu prowadziksięgę wieczystą (...),
- środki na rachunkach bankowych.
(dowód:przesłuchanieE. G.e-protokół z dnia 22.01.2013r. 05:48-11:52 i przesłuchanie pozwanego e-protokół z dnia 22.01.2013r. 12:02-29:05)

Samochód osobowy markiF. (...),nr rej (...)został w dniu 17.11.2010 r. wyrejestrowany i złomowany. Nie przedstawiał żadnej wartości. Pozwany zapłacił dodatkowo ok. 200 zł za jego złomowanie.
(dowód:zaświadczenia o wyrejestrowaniu k.61-62, zaświadczenie o demontażu pojazdu k. 70, przesłuchanie pozwanego e-protokół z dnia 22.01.2013r. 12:02-29:05).

Środki finansowe na rachunku bankowym po zmarłejL. M. (1)obejmowały kwotę 418,16USD.
(dowód:wypłata likwidacja rachunku poL. M. (1)k.160).

W skład spadku po zmarłejL. M. (1)nie wchodzi pianinoC., które stanowiło darowiznę uczynioną w dzieciństwie na rzecz pozwanegoW. M.. Powódka otrzymała wówczas od rodziców w formie darowizny skrzypce.
(dowód:przesłuchanieE. G.e-protokół z dnia 22.01.2013r. 05:48-11:52 i przesłuchanie pozwanego e-protokół z dnia 22.01.2013r. 12:02-29:05) .

Aktualna wartość nieruchomości położonej weW.przyul. (...)o powierzchni 107 m2, dla której Sąd Rejonowy dla Wrocławia–Krzyków we Wrocławiu prowadziksięgę wieczystą nr (...)według stanu z 6 kwietnia 2009 r. i cen obowiązujących w dniu 19 kwietnia 2013r. wynosi 375.000zł.
Wartość rynkowa przedmiotowego lokalu odpowiada cenom transakcyjnym podobnych nieruchomości na badanym rynku w tzw. obrocie wtórnym. Cena transakcyjna przedmiotowego lokalu kształtuje się na poziomie poniżej cen średnich transakcyjnych za tego typu lokale w danej lokalizacji, co jest uzasadnione cechami nieruchomości (lokal częściowo modernizowany przed kilkunastu laty, budynek wymagający modernizacji, bardzo dużo powierzchnia użytkowa). Standard wykończenia oceniony został na przeciętny minus, stan techniczny i wielkość lokalu jako gorsze, położenie w budynku lepsze. Do wyceny przyjęto do porównania ceny transakcyjne nieruchomości podobnych z przełomu XIX i XX w położonych w obrębiePlac (...).
(dowód: operat szacunkowy biegłego sądowego z zakresu wyceny nieruchomości k. 176-192, ustna opinia uzupełniająca e-protokół z dnia 5.09.2013r. 02:38-54:36).

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo w znacznej części zasługiwało na uwzględnienie.
Podstawę prawną żądania powódki zawieraart. 991 k.c., w myśl którego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (§ 1). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (§ 2). Zart. 991 § 2 k.c.wynika, że zobowiązanym z tytułu zachowku w pierwszej kolejności jest spadkobierca. Poza nim odpowiedzialność z tytułu zachowku mogą ponosić także osoby, które otrzymały od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku (tak:art. 1000 k.c.i1001 k.c). Obowiązek zapłacenia sumy zachowku powstaje w chwili śmierci spadkodawcy i należy do długów spadkowych. Roszczenie o zachowek może przyjąć postać roszczenia o zapłatę całego należnego zachowku, albo też – gdy uprawniony do zachowku został częściowo zaspokojony w drodze zapisu, darowizny itd. – roszczenia o uzupełnienie zachowku.
W sprawie poza sporem pozostawał stopień i charakter pokrewieństwa między stronami i zmarłąL. M. (1). PowódkaE. G.byłą córką spadkodawczyniL. M. (1), która poza powódką miała jeszcze syna- pozwanegoW. M.. Zmarła nie pozostawiła więcej spadkobierców. W myśl zatemart. 931 § 1 k.c.,E. G.powołana byłaby z ustawy do 1/2 spadku poL. M. (1). Bezspornym było, iż spadek poL. M. (1)zmarłej(...)r. weW.na podstawie testamentu nabył pozwanyW. M.w całości. W dacie otwarcia spadku powódka była pełnoletnia i zdolna do pracy, a zatem po myśliart. 991 § 1 k.c., zachowek jej przysługujący równy jest połowie wartości jej udziału w spadku, a wobec tego – równy jest 1/4 wartości spadku poL. M. (1).
Nie znalazły uznania w ocenie Sądu zarzuty stawiane przez pozwanego, które skutkować mogłyby oddaleniem powództwa. Po pierwsze Sąd nie mógł uwzględnić zarzutu, jakoby powódka w umowie z 1982 r. dotyczącej ustaleń między członkami rodziny związanych z dziedziczeniem określonych składników majątkowych, zrzekła się praw do spadku po zmarłejL. M. (1). Należy bowiem wskazać, że umowa o zrzeczeniu się dziedziczenia, zgodnie z treściąart. 1048 k.c., powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Taka forma umowy, co wynika z oświadczeń obu stron, nigdy nie została zachowana. Niezachowanie przewidzianej w tym przepisie formy prowadzi do nieważności jakichkolwiek oświadczeń woli w kwestii zrzeczenia się spadku po zmarłejL. M. (2)(art. 73 par. 2 kc). A zatem takie ustalenia rodzinne stron w kontekście przepisówkodeksu cywilnegonie mogły odnieść spodziewanego rezultatu. Wobec powyższego Sąd nie uwzględnił wniosku dowodowego strony powodowej o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadkaE. M. (2)albowiem dowodzenie tej okoliczności nie miało znaczenia dla rozstrzygnięcia tej kwestii.
Nie uwzględnił Sąd również zarzutu pozwanego dotyczącego wydziedziczenia powódki albowiem oświadczenie w tym zakresie nie zostało zawarte w przewidzianej do tego formie. Jak wynika z przepisuart. 1008 k.c.spadkodawca może pozbawić zstępnych zachowku jedynie w testamencie. W testamencie notarialnymL. M. (1)z 2001 r. (jedynym, który został sporządzony) takie oświadczenie o wydziedziczeniu powódki się nie znalazło.
PozwanyW. M.powoływał się również na okoliczności, które jego zdaniem winny skutkować uznaniem powódki za niegodną dziedziczenia. Podkreślić jednak trzeba, że uwzględnienie takiego zarzutu uzależnione jest od spełnienia przesłanek enumeratywnie wymienionych w przepisieart. 928 k.c., do których należą: dopuszczenie się umyślnego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, podstępne nakłonienie do sporządzenia testamentu, ukrycie niszczenie i podrobienie testamentu. Żadna z przywołanych w tym przepisie okoliczności nie została spełniona, nawet przyjmując, że twierdzenia pozwanego co do zachowań powódki wobec spadkodawczyni są zgodne z rzeczywistym stanem rzeczy.
Uznając zatem, że powódce przysługuje podmiotowe prawo do dochodzenia zapłaty od pozwanego tytułem zachowku należało w dalszej kolejności określić skład majątku spadkowego, który byłby podstawą określenia tego udziału.
Głównym składnikiem spadku był udział wynoszący 5/6 w prawie własności lokalu mieszkalnego położonego przyul (...)weW.. Ponieważ strony prezentowały rozbieżne stanowiska w kwestii wartości rynkowej tego lokalu Sąd powołał dowód z opinii biegłego na okoliczność oszacowania tej wartości. Biegły w pisemnej i ustnej opinii uzupełniającej w sposób wyczerpujący wyjaśnił wątpliwości, które podnosił pozwany w związku ze sporządzonym przez biegłego operatem. Ostatecznie końcowa wycena stała się podstawą przyjętych przez Sąd ustaleń faktycznych. Biegły oszacował wartość tej nieruchomości według stanu z 6.09.2009r. i cen obowiązujących w dniu 19.04.2013r. na kwotę 375.000zł. Cena ta kształtuje się na poziomie poniżej cen średnich transakcyjnych za tego typu lokale w danej lokalizacji, co jest uzasadnione cechami tej nieruchomości. Biegły uwzględnił bowiem zły stan techniczny i niski standard mieszkania, jak i całego budynku. Standard wykończenia oceniony został na przeciętny minus, stan techniczny i wielkość lokalu jako gorsze. Do wyceny przyjęto do porównania ceny transakcyjne nieruchomości podobnych z przełomu XIX i XX w położonych w obrębiePlac (...). W badanym okresie nie były przeprowadzane transakcje naulicy (...), niemniej jednak- jak wynika z dołączonej grafiki - stan domów, otoczenia (niejednokrotnie uciążliwego) i w konsekwencji ceny nieruchomości na tej ulicy nie odbiegają od tych przyjętych do wyceny (zulicy (...)). Co do pozostałych elementów: stanu stropów, wyschniętych zacieków, stanu pieca i ogrzewania, klatki schodowej i poczynionych w mieszkaniu nakładów biegły wyjaśnił, że cechy te nie wpływają na dokonaną wycenę tej nieruchomości i nie mogły zostać uwzględnione.
Przyjmując zatem wartość rynkową tej nieruchomości (375.000zł) i uwzględniając, że w skład spadku wchodził udział w wysokości 5/6, wartość tego udziału ustalona została na kwotę 312.500zł, stąd należny powódce zachowek wynosił 78.125zł ( ¼ x 312.500 zł).
W skład masy spadkowej ponadto wchodziły jeszcze środki zgromadzone na lokatach bankowych. Pozwany podał, że jedyną kwotą, która pozostała na tych rachunkach była suma 418,16USD, co po kursie średnim NBP na dzień 3.10.2013r. stanowiło równowartość 1.756,27zł. Stąd należy powódce zachowek obliczony od tej kwoty stanowił 439,06zl (¼ x 1.756,27zł). Powódka w żaden sposób nie wykazała, a na niej spoczywał ciężar dowodu w tym zakresie, stosownie doart. 6 k.c., iż istniały jeszcze inne środki majątkowe na rachunkach bankowych.
Sąd nie uwzględnił pozostałych składników majątkowych, których włączenia do masy spadkowej domagała się powódka. Po pierwsze takiego substratu majątku nie stanowił samochód osobowy markiF. (...)albowiem jak wynika z przedłożonych dokumentów koszt jego kasacji przewyższał jego wartość.
Po drugie Sąd przyjął, że pianinomarki C.zostało przekazane pozwanemu w formie darowizny. Sąd podzielił w tym zakresie twierdzeniaW. M., że obie strony otrzymały w dzieciństwie instrumenty muzyczne, na których grały: powódka otrzymała skrzypce, natomiast pozwany pianinomarki C.. W ocenie Sądu są to darowizny przyjęte w stosunkach rodzinnych i takie darowizny, jako zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte, nie podlegają zaliczeniu do masy spadkowej, od której liczymy zachowek (art. 994§1 k.c.).
O odsetkach Sąd orzekł na podstawieart. 481 k.c.iart. 455 k.c.W przypadku roszczenia o zachowek termin spełnienia świadczenia nie wynika z ustawy. Zdaniem Sądu roszczenie nie stało się wymagalne z chwilą wytoczenia postępowania pojednawczego, gdyż w praktyce dopiero orzeczenie Sądu co do zachowku określa wysokość tego świadczenia. Skoro ustalenie wartości spadku w celu określenia zachowku oraz obliczenie zachowku następuje według cen z chwili orzekania o roszczeniu zachowkowym, to odsetki od tak ustalonego świadczenia pieniężnego powinny być naliczane dopiero od daty wyrokowania w sprawie, skoro dopiero z tym momentem roszczenie o zapłatę - tak ustalonej kwoty - stało się wymagalne. Powyższe stanowisko znajduje oparcie przede wszystkim w uchwale SN z 26 marca 1985 r., III CZP 75/84, OSNC 1985/10/147 (patrz też wyrok SN z 25 maja 2005 r., I CK 765/04, Lex 180835).
Z uwagi na powyższe Sąd orzekł jak w punkcie I wyroku, zasądzając od pozwanego na rzecz powódki kwotę 78.564,06zł i oddalając dalej idące powództwo jak w punkcie II wyroku.
Podstawę orzeczenia o kosztach zawartego w punkcie III wyroku stanowił przepisart. 100 zdanie pierwsze k.p.c., zgodnie, z którym w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań, koszty będą wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone. Wyrażona w tym przepisie zasada kompensaty kosztów procesu znajduje zastosowanie w wypadku częściowego uwzględnienia żądań, co miało miejsce w sprawie będącej przedmiotem postępowania. Powódka wygrała ten proces w 86 %, pozwana w 14 % i w tym stosunku zostały rozliczone poniesione koszty. Powódka, poniosła koszty opłaty sądowej w wysokości 2.000zł, a także koszty zastępstwa procesowego w kwocie 3.617 zł. Pozwany natomiast poniósł koszty zastępstwa procesowego ustalone jak wyżej. Stronie powodowej należało zwrócić 86 % poniesionych kosztów -4.836,68 zł, pozwanemu 14 % tych kosztów- 485,40 zł. Potrącając wzajemnie te należności Sąd ustalił, że powódce należy się zwrot kwoty 4.378,28 zł.
W pkt IV wyroku Sąd nie obciążył stron nieuiszczonymi kosztami sądowymi (opłata sądowa- 2.537 zł, koszty opinii biegłego 1.311,92zł i 393,23zł oraz koszty świadka 73,80zł) ze względu na trudną sytuację majątkową stron.

Z. 1) odnotować uzasadnienie,
2) odpis wyroku z uzasadnieniem doręczyć pełnomocnikowi pozwanego,
3) kal. 14 dni

W-w, 15.10.2013 r.