Sąd Apelacyjny w Gdańsku
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1305/10
Data wyroku: 2011-01-26 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Marek Machnij, Maria Sokołowska, Bogusława Sieruga
Słowa kluczowe: Dobra Osobiste
Podstawa prawna: art 23 kc, art 24 § 1 kc, art 448 kc

Sygn. akt I ACa 1305/10

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 26 stycznia 2011 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku – Wydział I Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Maria Sokołowska

Sędziowie:

SA Bogusława Sieruga (spr.)
SA Marek Machnij

Protokolant:

sekr. sąd.  Izabela Dziedzic

po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2011 r. w Gdańsku na rozprawie
sprawy z powództwaM.(1)

przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu(...)

o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego we Włocławku
z dnia 19 maja 2010 r. sygn. akt I C 172/09
I. oddala apelację;
II. zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.
Na oryginale właściwe podpisy

Sygn. akt l ACa 1305/10

UZASADNIENIE
PowódM.(1)domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa -Zakładu Karnego(...)kwoty 120.000 zł tytułem zadośćuczynienia w związku z niezapewnieniem mu godnych warunków bytowych podczas odbywania kary pozbawienia wolności w okresie od(...).
W odpowiedzi na pozew pozwany Skarb Państwa - Zakład Karny(...)wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu. W dalszej fazie procesupodniósł zarzut przedawnienia roszczenia za okres od 19 września 2006r.

Wyrokiem z dnia 19 maja 2010r. Sąd Okręgowy we Włocławku oddalił powództwo(pkt 1), kosztami sądowymi, od uiszczenia których zwolniony był powód obciążył Skarb Państwa (pkt 2) oraz zasądził od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 2.400 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
Sąd Okręgowy ustalił, że wyrokiem Sądu Okręgowego w Siedlcach w sprawie II K
(...)powódM.(1)został skazany na karę(...)lat pozbawienia wolności za przestępstwo z art.(...)§ 1 k.k.((...)). Początkowo odbywał karę w Areszcie Śledczym w(...), a następnie w okresie od(...). do(...). w Zakładzie Karnym(...). W trakcie pobytuw jednostce penitencjarnej we(...)
M.(1)początkowo był osadzony (w okresie(...).) w pawilonie(...), cela nr(...). Ma ona powierzchnię 14,6m(

      2), a razem z powodem przebywało w niej maksymalnie 7 osób (2 dni), a przez ok. 3,5 miesiąca -6 skazanych. W pozostałym okresie było tam od 3 do 5 osób. NastępnieM.(1)przebywał ((...)w pawilonie(...), cela(...)(o powierzchni 16,63m(

      2)) wrazz 6 innymi osobami. W okresie od(...)powód zajmował celę(...)(pow. 16,63m(

      2)) w pawilonieC. Przez 10 dni było w niej 7 osób, przez około 3 miesiące - 6,a w pozostałym okresie od 4 do 5 osób. W pawilonie(...), celi(...)(o powierzchni 16,78m(

      2))M.(1)był osadzony w okresie od(...). Przez 2,5 miesiąca przebywało w niej 7 osób, w dalszych 8,5 miesiąca - 6 i w pozostałych 4-5. Od(...)
do(...). powód zajmował w pawilonieAcelę(...)(12,48m(

      2)) i przez 10 dni było tam5 osób, a w pozostałym okresie 3-4. Do(...). (data przeniesienia do(...))
M.(1)przebywał w pawilonieAcela(...)(o powierzchni 12,54m(

      2)). Przez prawie miesiąc było w niej 6 osadzonych, przez ok. 2,5 miesiąca - 5, a przez pozostały czas 3-4. Każdemu osadzonemu przysługiwały w okresie objętym pozwem środki czystości

miesięcznie w ilości: 1 mydło, 200 gram proszku do prania, 200 ml płynu do mycia naczyń, pasty do zębów, papieru toaletowego. W pawilonieAnie ma ciepłej wody (jest ona we wszystkich pozostałych). Jest to pawilon półotwarty, co polega na tym, że wszystkie cele i korytarze są otwarte od godz. 9.00 do 20.00 i skazani mogą się swobodnie przemieszczać. W tym pawilonie skazani mają także nieograniczony dostęp do punktu spacerowego. Dyrektor Zakładu Karnego(...)pismami z(...).,(...). informował sędziego penitencjarnego Sądu Okręgowego(...)o utrzymującym się przeludnieniu (wynoszącym odpowiednio 123%, 117%, 107,8%, 103%,2%) i o umieszczeniu skazanych i tymczasowo aresztowanych w warunkach, w których powierzchnia w celi najedną osobę wynosi mniej niż 3m(

      2).
Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił w oparciu o załączone do aktdokumenty, tj. wykaz cel, w których przebywał powód wraz z ich powierzchnią i ilością osadzonych osób, informację o stanie technicznym i sanitarnym cel, informację o rodzaju iilości środków sanitarnych, jakie otrzymywał powód, akta osobowe powoda. Nadtouwzględnił w całości zeznania świadkaA. K., kierownika(...). Sąd uznał natomiast za niewiarygodne twierdzenia powoda o utrudnieniach w dostępie do punktu spacerowego, umieszczeniu go jako osoby niepalącej w celi dla palaczy oraz nie otrzymywaniu środków czystości, gdyż ich zaistnienie nie zostało w sprawie wykazane.
Sąd I instancji stwierdził, że żądanie powoda należało ocenić pod kątem wystąpienia przesłanek zart. 448 k.c.w zw. zart. 23 i 24 k.c.Zauważył przy tym, powołując się na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (wyrok z 22października 2009r.(...)przeciwko Polsce skarga(...)), że generalniedysponowanie przez osobę osadzoną w jednostce penitencjarnej przestrzenią życiową w celi poniżej zagwarantowanego „humanitarnego" minimum kodeksowego (art. 110 k.k.w.) tzn.3m(

      2)na osobę, jest naruszeniem dobra osobistego w postaci godności. Zdaniem Sądu Okręgowego sytuacja taka zaistniała również w stosunku do powoda, który podczas czteroletniego pobytu w Zakładzie Karnym(...)łącznie przez praktycznie 2 lata przebywał w celach przeludnionych.
Według Sądu I instancji nie oznacza to jednak, że roszczenie powoda jestuzasadnione.Art. 24 k.c.stanowi bowiem, że pokrzywdzony może żądać zadośćuczynienia pieniężnego w razie naruszenia dóbr osobistych tylko wówczas, gdy jest ono bezprawne. Sąd Okręgowy uznał, że pozwany wykazał zgodność z prawem swojego działania, a na potwierdzenie tego stanowiska przytoczył pogląd Sądu Najwyższego, z którego wynikało, że
osadzenie skazanego w celi w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3m przy spełnieniu przesłanek określonych wart. 248 § 1 k.k.w.jest zgodne zprawem. Przepis ten do daty jego uchylenia, tj. 6 grudnia 2009r. dawał bowiem możliwość dyrektorowi zakładu karnego lub aresztu śledczego umieszczenia osadzonych, na czasokreślony w warunkach, w których powierzchnia ta wynosi mniej niż 3m2. O takim umieszczeniu należało bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. W ocenie Sądu I instancji procedura ta w rozpatrywanym przypadku również została zachowana.
Sąd Okręgowy zauważył jednocześnie, że gdyby nawet hipotetycznie przyjąć, że naruszenie dobra osobistego powoda było bezprawne, to i tak nie uzasadniało to przyznania mu zadośćuczynienia. Zasądzenie zadośćuczynienia w razie naruszenia dobra osobistego narzecz pokrzywdzonego nie jest obligatoryjne, a jedynie fakultatywne. Poza tym to napowodzie spoczywa obowiązek wykazania, że naruszenie miało charakter zawiniony.
Zdaniem Sądu I instancji, w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, przede wszystkim nie sposób przyjąć, by do naruszenia dobra osobistego powoda doszło z winy pozwanego. O sytuacji takiej można byłoby mówić tylko wówczas, gdyby okazało się, że świadomie i celowo - w celu poniżenia skazanych - zaniechano rozbudowy czy modernizacji jednostek penitencjarnych. W ocenie Sądu Okręgowego nie wynika to z dokonanych ustaleń,a wprost przeciwnie - w styczniu 2009r. oddano do użytku w Zakładzie Karnym(...)nowy pawilon mieszkalny dla 258 osób. Poza tym wprawdzie powód przez długi czas przebywał w celach o nadmiernym zagęszczeniu, to jednak przekroczenie dopuszczalnej normy 3m na osobę było głównie nieznaczne (nie przekraczało z reguły 2,5m), ajednocześnie powód nie udowodnił, aby wiązało się ono z jakimiś innymi dolegliwościaminiż przyjął to Sąd.
Poza tym według Sądu Okręgowego przyznanie zadośćuczynienia w świetlecałokształtu omówionych okoliczności leżałoby w sprzeczności z powszechnym poczuciem sprawiedliwości, gdyż naruszając porządek prawny powód musiał mieć świadomość, żezostanie wymierzona mu kara, a z uwagi na powszechnie znany fakt przeludnienia w jednostkach penitencjarnych będzie ją odbywał w takich, a nie innych warunkach. Ponadto sytuacja lokalowa wielu ludzi w Polsce zajmujących np. lokale komunalne czy socjalne albo przebywający np. w szpitalach czy innych tego typu jednostkach jest gorsza pod względem zarówno metrażowym jak i stanu technicznego budynków.
Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy na podstawieart. 448 k.c.w zw. zart. 23 i24 k.c.„a contrario" powództwo oddalił.
Rozstrzygnięcie o kosztach sądowych Sąd I instancji wydał w oparciu o art. 113 ust. 1
ustawy z 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(Dz.U. Nr 167, poz.1398 ze zm.) w zw. zart. 98 § 1 k.p.c.Natomiast o pozostałych kosztach procesu orzekł na podstawieart. 11 ust. 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005r. o Prokuratorii Generalnej SkarbuPaństwa- Dz.U. Nr 169, poz. 1417 ze zm.) oraz § 6 ust. 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych...- Dz. U, Nr 163, p.1349 ze zm.).
W apelacji powód domagał się ponownego rozpoznania sprawy oraz odstąpienia od obciążania go kosztami zastępstwa procesowego strony pozwanej. Nadto wniósł oprzesłuchanie w charakterze świadka Rzecznika Praw Obywatelskich, bądź przeprowadzenie dowodu z danych dotyczących odbytych w ZK w latach 2006-2009 inspekcji.
W uzasadnieniu ponownie wskazał na okoliczności faktyczne opisane w pozwie.
W odpowiedzi pozwany wniósł o oddalenie apelacji oraz zasądzenie od powoda narzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda jest nieuzasadniona.
Na aprobatę zasługuje ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego ipoczynione przez Sąd I instancji ustalenia faktyczne, które Sąd Apelacyjny przyjmuje za podstawę własnego rozstrzygnięcia, bez potrzeby ponownego ich przytaczania, ajednocześnie pomija zgłoszone w apelacji nowe dowody uznając, że mogły być one powołane przez powoda na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego.
Przede wszystkim podzielić należy stanowisko wyrażone w uzasadnieniuzaskarżonego orzeczenia odnośnie braku wykazania przez skarżącego faktu przebywania wceli z osobami palącymi, nieotrzymywania wystarczającej ilości środków czystości, czy utrudnionego dostępu do spacerniaka. Prawdziwość twierdzeń powoda w tym zakresie podważają bowiem zeznania świadkaA. K.- kierownikaD.(...)(...), poparte załączonymi do akt dokumentami w postaci list osadzonych deklarujących pobranie środków higieny,rozdzielników środków higieny na osadzonych oraz dowodów zakupu przez pozwanegotakich środków. Jednocześnie z akt osobowych powoda nie wynika, by zgłaszał jakiekolwiek zastrzeżenia w omawianym zakresie. Co zaś istotne, w innych sprawach kierował on wnioskido wychowawcy, które w wielu przypadkach były uwzględniane.
Oceniając natomiast kwestię przeludnienia zauważyć trzeba, że odpowiedzialność
sprawcy naruszenia dobra osobistego w myśl przepisuart. 448 k.c.w zw. zart. 24 § 1 k.c.oparta jest na zasadzie winy. Reguła ta doznaje jednak ograniczenia, gdy podmiotem odpowiedzialnym jest Skarb Państwa, którego odpowiedzialność jest uzależniona odobiektywnej bezprawności danego zachowania, stosownie do treści art/ 417k.c,określającego odrębne zasady odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej.
Wbrew odmiennym twierdzeniom skarżącego w świetle poczynionych w sprawieustaleń faktycznych nie zachodziły przesłanki uzasadniające uwzględnienie roszczeniapowoda, a w szczególności działania pozwanego nie można było określić mianembezprawnego. Pojęcie „działania i zaniechania niezgodnego z prawem" należy ujmowaćściśle, jako zaprzeczenie zachowania uwzględniającego nakazy i zakazy wynikające z normy prawnej i tylko działanie bez podstawy prawnej, poza granicami prawa, można uznać za bezprawne, z czym jednak nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Umieszczaniepowoda w celach o niższej normie powierzchniowej nie było bowiem sprzeczne z obowiązującymi do dnia 6 grudnia 2009r., czyli w okresie objętym żądaniem pozwu,przepisemart. 248 § 1 k.k.w.orazrozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 19kwietnia 2006r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczy przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów(Dz.U. z 2006r., Nr 65, poz. 459). Zgodnie ze wskazanymprzepisem w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego mógł umieścić osadzonych, na czas określony w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m(

      2)(co jest standardem wynikającym zart. 110 § 2 k.k.w.), przy czym konieczne było w takiej sytuacji bezzwłoczne powiadomienie sędziego penitencjarnego. Za szczególny przypadek w rozumieniu tego przepisu należy uznać sytuację opisaną w§ 2 ust. 4. cytowanego wyżejrozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 kwietnia 2006r., który zezwalał na umieszczenie osadzonych w celach o niższym metrażu na osobę w razie wykorzystania miejsc zakwaterowania w celach dodatkowych, jeśli liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów. Z przedstawionych przez pozwanego dokumentów wynika zaś, że DyrektorZakładu Karnego(...)zawiadamiał sędziego penitencjarnego o przeludnieniu, a osadzenie w celi nie miało charakteru stałego. Powód przebywał w Zakładzie Karnym(...)przez okres 3 lat. W tym czasie na przeciąg łącznie około 1 miesiąca był umieszczony w celach, w których powierzchnia na jednego osadzonego wynosiła 2 metry: 2dni w celi nr(...)pawilonu 3 (powierzchnia na jedną osobę: 2,08m(

      2)) i prawie 1 miesiąc w celi

(...)pawilonuA(powierzchnia: 2,09m ). Ponadto przez okres około 160 dni, tj. 5,3 m-cy przebywał w celach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła: 2,3rm(

      2)(10 dni w celinr(...)pawilonuC), 2,39m(

      2)(2,5 m-ca w celi nr(...)pawilonu(...)) oraz 2,43m(

      2)(3,5 m-caw celi nr.(...)pawilonu.(...)Wprawdzie podczas ponad rocznego pobytu w pawilonieApowód przez okres 1 m-ca przebywał w celi, w której powierzchnia na jednego osadzonego wynosiła zaledwie 2,09m(

      2)a przez okres około 3 miesięcy w celi, w której powierzchnia ta wynosiła 2,50m , to jednak zważywszy półotwarty charakter pawilonuA, przejawiający się tym, że cele i korytarze są otwarte w godzinach od 9.00 do 20.00, skazani mogą sięswobodnie przemieszczać i mają nieograniczony dostęp do tzw. spacerniaka, istniejący niewątpliwie stan przeludnienia, nie był szczególnie dolegliwy. W pozostałych przypadkach, kiedy powód odbywał karę pozbawienia wolności w nadmiernie zagęszczonych celach, powierzchnia przypadająca na jednego więźnia wynosiła 2,80m(

      2)(od 2,77m(

      2)w celi nr(...)i
(...)do 2,79m(

      2)w celi nr(...)), co nieomal odpowiadało normie ustawowej.
Odnosząc się do kwestii obciążenia powoda kosztami zastępstwa procesowego należnymi pozwanemu wskazać należy, iż bez znaczenia jest okoliczność, że powód został zwolniony od kosztów sądowych, ponieważ w myślart. 108 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych(Dz.U. z 2010r., Nr 90, poz. 597 tekst jednolity) zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi.
Kierując się zatem przedstawionymi motywami Sąd Apelacyjny na podstawieart. 385 k.p.c.apelację powoda oddalił.
O kosztach procesu należnych Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa SądApelacyjny orzekł na podstawieart. 98 k.p.c.w zw. zart. 99 k.p.c.w zw. zart. 108 § 1 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.i w oparciu o§ 6 pkt 6 i § 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz.U. z 2002r., Nr 163, poz. 1348 ze zm.) i zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania obciążył nimi powoda, jako stronę przegrywającą postępowanie apelacyjne.