Sąd Okręgowy w Białymstoku
II Wydział Cywilny
Sygnatura akt: II Ca 779/12
Data wyroku: 2013-02-28 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Bogusław Suter, Bogdan Łaszkiewicz, Grażyna Wołosowicz
Słowa kluczowe: Uzgodnienie Treści Księgi Wieczystej Z Rzeczywistym Stanem Prawnym
Podstawa prawna: ART. 10 USTAWY O KW I HIPOTECE

Sygn. akt II Ca 779/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 lutego 2013 r.
Sąd Okręgowy w Białymstoku II Wydział Cywilny Odwoławczy
w składzie:

Przewodniczący:

SSO Bogusław Suter (spr.)

Sędziowie:

SSO Grażyna Wołosowicz
SSO Bogdan Łaszkiewicz

Protokolant:

st. sekr. sąd. Zofia Szczęsnowicz

po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2013 r. w Białymstoku
na rozprawie
sprawy z powództwaZ. G.
przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w(...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibąwK.
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym
na skutek apelacji pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych wW.
od wyroku Sądu Rejonowego w Białymstoku
z dnia 15 grudnia 2010 r. sygn. akt I C 306/08

I
oddala apelację;

II
zasądza od pozwanej Agencji Nieruchomości RolnychwW.na rzecz powódkiZ. G.kwotę 3.600 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym.

UZASADNIENIE
PowódkaZ. G.wnosiła o uzgodnienie treści prowadzonych w Sądzie Rejonowym w Białymstokuksiąg wieczystych numer (...)i numerKW (...)z rzeczywistym stanem prawnym w ten sposób, że w pierwszej z nich w dziale II wykreślić ujawnionego tam jako właściciela Skarb Państwa - Agencję Nieruchomości Rolnych i wpisać w to miejsce powódkę oraz w drugiej w dziale II wykreślić ujawnionego tam jako właściciela(...) Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibą w PGRK.i wpisanie w to miejsce powódki.
Pozwani Agencja Nieruchomości Rolnych w(...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibą wK.wnosili o oddalenie powództwa.
Wyrokiem z dnia 15 grudnia 2010 roku Sąd Rejonowy w Białymstoku uzgodnił treść prowadzonych w tym Sądzieksięgi wieczystej numer (...)w ten sposób, że nakazał wykreślić z działu II tej księgi Skarb Państwa - Agencję Nieruchomości Rolnych ujawniony jako właściciel nieruchomości wpisanych do działu I tej księgi i wpisać w to miejsceZ. G., a takżeksięgi wieczystej numer (...)w ten sposób, że nakazał wykreślić z działu II tej księgi(...) Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibą w PGRK.ujawnioną jako właściciel działki oznaczonejnumerem geodezyjnym (...)położonej we wsiS., gminaJ.i wpisać w to miejsceZ. G., zasądził na rzecz powódki od pozwanych koszty procesu i nakazał zwrócić powódce ze Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Białymstoku nadpłacone koszty sądowe.
Orzeczenie to zapadło w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i wnioski:
Wksiędze wieczystej numer (...)prowadzonej dla nieruchomości składającej się z działek oznaczonychnumerami geodezyjnymi (...)o łącznej powierzchni 178,97 ha, położonych we wsiS., gminaJ.jako właściciel wpisany jest Skarb Państwa - Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. Podstawę tego wpisu stanowiły zaświadczenie Kierownika Urzędu RejonowegoM.z dnia 21 października 1992 roku stwierdzające, że działki onumerach geodezyjnych (...)o powierzchni 182,06 ha, położone we wsiS.zostały przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej.
Działki te wchodziły w skład majątkuS.obejmującego łącznie 204,9252 ha, w tym 188 ha użytków rolnych. Umową kupna z 1911 roku własność tych działek nabyłJ. B. (1). Po jego śmierci aktem notarialnym z dnia 24 lipca 1933 roku majątek ten został podzielony między czterech spadkobierców:A. B., która otrzymała działki o powierzchni 50,7302 ha, w tym 45,7622 ha użytków rolnych,W. B. (1), który otrzymał działki o powierzchni 51,6760 ha, w tym 47,4435 ha użytków rolnych,W., po mężuŚ., która otrzymała działki o powierzchni 50,7640 ha, w tym 45,8990 ha użytków rolnych iJ. B. (2), która otrzymała działki o powierzchni 51,7550 ha, w tym 47,9840 ha użytków rolnych. Ich spadkobiercą jest powódkaZ. G..
MajątekS.został przejęty przez Skarb Państwa na podstawie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, chociaż żadna z jego czterech części wydzielonych w 1933 roku nie obejmowała gruntów rolnych o powierzchni przekraczającej 50 ha. WojewodaB.prawomocnym orzeczeniem z dnia 21 listopada 1948 roku wydanym w trybie § 5 rozporządzenia(...)z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzaniu reformy rolnej stwierdził, że majątek podzielony między spadkobiercówJ. B. (1)nie podlega przejęciu na cele reformy rolnej.W listopadzie 1949 roku Urząd Wojewódzki wB.D.(...)iR.Rolnych przejął grunty tego majątku i wcielił do Państwowego Gospodarstwa Rolnego wK..
Sąd Rejonowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 6 marca 2009 roku w sprawie II Ns 3606/08 oddalił wniosek Skarbu Państwa – Agencji Nieruchomości Rolnych wW.o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie nieruchomości składającej się z działek oznaczonychnumerami geodezyjnymi (...). Sąd ten wskazał, że Skarb Państwa objął te działki w posiadanie na skutek bezprawnego zawłaszczenia, ale do zasiedzenia nie doszło z uwagi na zawieszenie biegu terminu zasiedzenia od dnia objęcia nieruchomości w posiadanie przynajmniej do dnia 4 czerwca 1989 roku. Sąd Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 19 czerwca 2009 roku w sprawie II Ca 356/09 zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 6 marca 2009 roku i stwierdził, że Skarb Państwa nabył przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1985 roku własność przedmiotowej nieruchomości. Zdaniem Sądu Okręgowego ZofiaG.nie wykazała, by nie mogła skutecznie wystąpić na drogę sadową z powództwem windykacyjnym, a stan niemożności wystąpienia z takimi roszczeniami ustał wraz z przemianami politycznymi, jakie nastąpiły wraz z tzw. odwilżą gomułkowską. Na skutek skargi kasacyjnejZ. G.Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2010 roku w sprawie IV CSK 474/09 uchylił postanowienie Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 19 czerwca 2009 roku i oddalił apelację Skarbu Państwa uznając, że do zasiedzenia na jego rzecz nie doszło z powodu zawieszenia biegu terminu zasiedzenia.
Orzeczenie WojewodyB.z dnia 21 listopada 1948 roku wyłączało przejęcie majątkuS.na podstawie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej. Pismo WojewodyB.z dnia 21 listopada 1949 roku i protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej nie są decyzjami administracyjnymi i nie mogą stanowić podstawy do nabycia własności nieruchomości na podstawie dekretu PKWN z 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Skarb Państwa – Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa nie ma innego tytułu prawnego do spornej nieruchomości. Nie można uznać, że nieruchomość ta przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawieart. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego(Dz. U. Nr 17, poz. 71 ze zm.). Nabycie własności na podstawie tej ustawy wymagało potwierdzenia konstytutywną decyzją administracyjną (art. 16 ust. 3 ustawy), a pozwany nie załączył takiej decyzji, a nawet nie twierdził, że decyzja taka została wydana. Przepisart. 16 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 rokuzostał uchylony z mocy art. 58 pkt 2 ustawy z dnia 19 października 1991 roku o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 107, poz. 464 ze zm.). Uchylenieart. 16 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 rokunie zmieniło stanu prawnego i nie przyznało sądom powszechnym kompetencji do orzekania o przejęciu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Sąd rozpoznający sprawę z powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie może samodzielnie stwierdzić spełnienia przesłanek zart. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku. W ustawie z dnia 19 października 1991 roku nie wskazano nowego organu, który wydawałby konstytutywną decyzję o nabyciu przez Skarb Państwa własności nieruchomości na podstawieustawy z dnia 12 marca 1958 roku.
Skoro Skarb Państwa - Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa nie jest właścicielem działki oznaczonejnumerem geodezyjnym (...), to(...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnościąz siedzibą wK.nie mogła skutecznie nabyć własności tej działki.
Tytuł prawny do przedmiotowej nieruchomości posiada powódka, a wynika on z postanowień spadkowych wydanych przez Sąd Rejonowy w Białymstoku w sprawach II Ns 3291/97, II Ns 2608/05, II Ns 2089/05 i II Ns 633/04 oraz z umowy darowizny z dnia 7 grudnia 2007 roku zawartą pomiędzy powódką aJ. Ś..

Powyższy wyrok w całości zaskarżyła apelacją pozwana Agencja Nieruchomości Rolnych wW.zarzucając naruszenie przepisów procesowych, to jestart. 379 pkt 5 k.p.c.poprzez pozbawienie możności obrony praw Skarbu Państwa-Agencji Nieruchomości Rolnych wW.. Domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Białymstoku.
W kolejnym piśmie pozwana Agencja Nieruchomości Rolnych wW.zaskarżyła wyrok Sądu I instancji w części uwzględniającej powództwo o uzgodnienie treściksięgi wieczystej numer (...)z rzeczywistym stanem prawnym i zarzuciła:
1) błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu tożsamości działek gruntu stanowiących przedwojenny majątekS., należący w dniu przejęcia na cele reformy rolnej do spadkobiercówJ. B. (1)z działkami gruntu objętymiksięgami wieczystymi numer (...)i numerKW (...), pomimo braku zebrania wiarygodnych dowodów na tę okoliczność, w szczególności brak wskazania, którym działkom, uwzględniając ich przedwojenną numerację, odpowiadają poszczególne działki objęte obecnieksięgami wieczystymi numer (...)i numerKW (...),
2) naruszenie przepisów postępowania, tj.art. 233 § 1 k.p.c.poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że majątekS., o powierzchni 204,9252 ha, w tym 188 ha użytków rolnych, położony w gminieJ., który należał przed II wojną światową doJ. B. (1), obejmował działki, dla których aktualnie są prowadzoneksięgi wieczyste numer (...)i numerKW (...),
3) naruszenie przepisów postępowania, tj.art. 328 § 2 k.p.c.poprzez nie podanie w uzasadnieniu w oparciu o co sąd przyjął, że majątekS., o powierzchni 204,9252 ha, w tym 188 ha użytków rolnych, położony w gminieJ., który należał przed II wojną światową doJ. B. (1), obejmował działki, dla których aktualnie są prowadzoneksięgi wieczyste numer (...)i numerKW (...),
4) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.art. 6 k.c., poprzez niewłaściwe zastosowanie w sprawie, polegające na błędnym uznaniu, że powód wykazał w niniejszej sprawie tożsamość działek gruntu stanowiących przedwojenny majątekS.i działek gruntu objętymiksięgami wieczystymi numer (...)i numerKW (...).
Wskazując na powyższe wniosła o uchylenie wyroku w zaskarżonym zakresie i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Pismem procesowym z dnia 2 marca 2011 roku pozwana Agencja Nieruchomości Rolnych wW.podtrzymała dotychczasowe zarzuty, twierdzenia i wnioski apelacji i jednocześnie z ostrożności procesowej, na wypadek gdyby zarzut naruszeniaart. 379 pkt 5 k.p.c.poprzez pozbawienie możności obrony praw Skarbu Państwa - Agencji Nieruchomości Rolnych wW.nie został uwzględniony, zarzuciła wyrokowi:
I. obrazę przepisów procedury cywilnej, która miała wpływ na wynik postępowania, a mianowicie:
1) naruszenie art. 10 ust. 1 u.k.w.h. poprzez:
- ustalenie prawa własności na rzecz osoby, która nie wykazała w świetleart. 1059 k.c.w brzmieniu obowiązującym przed dniem 14 lutego 2001 roku legitymacji procesowej na podstawie postanowień spadkowych nie zawierających w swej treści stwierdzeń nabycia gospodarstwa rolnego,
- ustalenie prawa własności wbrewart. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego(Dz. U. z 1958 roku, Nr 17, poz. 71 ze zm.), na mocy którego właścicielem nieruchomości stał się Skarb Państwa,
2) naruszenieart. 133 § 2 i 3 k.p.c.poprzez brak doręczenia pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych wW.postanowienia o podjęciu postępowania zawieszonego w dniu 7 listopada 2008 roku i brak informowania o terminach rozpraw,
3) naruszenieart. 6 k.c.,art. 245 k.p.c.,art. 244 § 1 k.p.c.,art. 278 § 1 k.p.c.,art. 227 k.p.c.:
- przepisuart. 6 k.c.w zw. zart. 245 k.p.c.iart. 244 § 1 k.p.c.poprzez ustalenie wbrew ciężarowi dowodu na podstawie prywatnej opinii nie korzystającej z domniemania prawdziwości, tak jak dokument urzędowy, iż działki wchodzące w skład przedwojennego majątkuS.o powierzchni 204,9252 ha są tożsame z działkami ujawnionymi obecnie wksięgach wieczystych numer (...)i numerKW (...),
- przepisuart. 6 k.c.w zw. zart. 278 § 1 k.p.c.poprzez brak jego zastosowania i brak ustalenia tożsamości przedmiotu postępowania na podstawie opinii biegłego sądowego,
- przepisuart. 6 k.c.w zw. zart. 227 k.p.c.poprzez uznanie wbrew ciężarowi dowodu i dokonanie ustaleń faktycznych wbrew doświadczeniu życiowemu, że powódka przedstawiła dowody w zakresie ustalenia tożsamości działek wchodzących w skład przedwojennego majątkuS.o powierzchni 204,9252 ha z działkami ujawnionymi obecnie wksięgach wieczystych numer (...)i numerKW (...),
4) naruszenie zasad swobodnej oceny dowodów wyrażonej wart. 233 § 1 k.p.c.poprzez uznanie za wiarygodną i mającą moc dowodową prywatnej opinii (dokładnie(...)), wskazującej, że majątekS., o powierzchni obejmującej przez II wojną światową 204,9252 ha, w tym 188 ha użytków rolnych, obejmuje obecnie i jest tożsamy z wszystkimi działkami ujawnionymi wksięgach wieczystych numer (...)i numerKW (...),
II. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez:
1) błędną wykładnię i brak zastosowania przepisuart. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego(Dz. U. z 1958 roku, Nr 17, poz. 71 ze zm.) w zw. zart. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece(Dz. U. z 2001 roku, Nr 124, poz. 1361 ze zm.), co prowadziło do bezzasadnego ustalenia prawa własności powódki,
2) błędną wykładnię i zastosowanie przepisuart. 16 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego(Dz. U. z 1958 roku, Nr 17, poz. 71 ze zm.), co prowadziło do przyjęcia wbrew treści art. 16 ust. 3 tej ustawy, że własność nieruchomości przechodziła na rzecz Skarbu Państwa na podstawie konstytutywnej decyzji administracyjnej, a nie na podstawie art. 16 ust. 1 tej ustawy z mocy samego prawa.

Wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2011 roku Sąd Okręgowy w Białymstoku oddalił apelację pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych wW.od wyroku Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 15 grudnia 2010 roku w części uwzględniającej powództwo o uzgodnienie treściksięgi wieczystej numer (...)i orzekł o kosztach procesu.
Na skutek skargi kasacyjnej pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych wW.od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 14 kwietnia 2011 roku Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 18 maja 2012 roku uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy uznał, że powódka nie wykazała pełnej legitymacji czynnej. Postanowienia stwierdzające nabycie spadku poA. B.iW. B. (1)nie zawierają – mimo istnienia takiej potrzeby – rozstrzygnięcia o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego. O dziedziczeniu gospodarstwa rolnego może rozstrzygnąć wyłącznie sąd spadku w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, ewentualnie w postanowieniu uzupełniającym to orzeczenie; kompetencji takiej nie ma sąd rozpoznający powództwo o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje:
Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.

Ustalenia faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy poczynione przez Sąd Rejonowy są prawidłowe i Sąd Okręgowy przyjmuje je za własne. Na aprobatę zasługuje też dokonana przez Sąd I instancji ocena jurydyczna stanu faktycznego sprawy.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że niezasadny był zarzut nieważności postępowania z uwagi na pozbawienie możności obrony praw Skarbu Państwa – Agencji Nieruchomości Rolnych wW., czego skarżąca upatrywała w naruszeniu przez Sąd I instancjiart. 133 § 3 zdanie drugie k.p.c.poprzez nie poinformowanie jej o podjęciu zawieszonego postępowania, nie informowanie jej o terminach kolejnych rozpraw i nie doręczanie jej pism procesowych.
Zart. 133 § 2 i 3 zdanie drugie k.p.c.wynika, że Skarbowi Państwa (tj. jego jednostkom organizacyjnym), nawet jeżeli jest on reprezentowany przez pełnomocnika procesowego, pisma procesowe i orzeczenia doręcza się poprzez organ uprawiony do reprezentowania go przed sądem lub do rąk pracownika uprawnionego do odbioru pism. W niniejszej sprawie stroną pozwaną nie jest jednak Skarb Państwa, ale Agencja Nieruchomości Rolnych wW.. W myśl art. 3 ust. 1 zdanie drugie ustawy z dnia 19 października 1991 roku o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (t.j. Dz. U. z 2007 roku, Nr 231, poz. 1700 ze zm.) Agencja Nieruchomości Rolnych jest państwową osobą prawną. Stosownie do art. 5 ust. 1 tej ustawy Skarb Państwa powierza Agencji wykonywanie prawa własności i innychpraw rzeczowychna jego rzecz, zaś zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy Agencja, obejmując we władanie powierzone składniki mienia Skarbu Państwa, wykonuje we własnym imieniu prawa i obowiązki z nimi związane w stosunku do osób trzecich, jak również we własnym imieniu wykonuje związane z tymi składnikami obowiązki publicznoprawne. Agencja Nieruchomości Rolnych w odniesieniu do powierzonego jej mienia państwowego nie jest zatem jedynie jednostką organizacyjną Skarbu Państwa (statio fisciSkarbu Państwa), ale państwową osobą prawną. Pisma procesowe lub orzeczenia dla Agencji Nieruchomości Rolnych doręcza się organowi uprawionemu do reprezentowania jej przed sądem lub do rąk pracownika uprawnionego do odbioru pism (art. 133 § 2 k.p.c.), a jeżeli ustanowiono pełnomocnika procesowego lub osobę uprawnioną do odbioru pism sądowych, doręczenia należy dokonać tym osobom (art. 133 § 3 zdanie pierwsze k.p.c.).
Pozwana Agencja Nieruchomości Rolnych wW.ustanowiła pełnomocnika procesowego w osobie radcy prawnego. Od chwili powiadomienia o tym Sądu Rejonowego w Białymstoku pisma procesowe i orzeczenia doręczano pełnomocnikowi procesowemu pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych wW.. Sąd I instancji nie naruszył zatemart. 133 § 2 i 3 k.p.c.i nie pozbawił pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych wW.możności działania.
Na obecnym etapie postępowania powódka wykazała też pełną legitymację czynną.
Postanowienie Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 29 stycznia 1998 roku w sprawie II Ns 3291/97 stwierdzające nabycie spadku poA. B.iW. B. (1)nie zawierające rozstrzygnięcia o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego zostało uzupełnione w tym przedmiocie postanowieniem Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 23 października 2012 roku w sprawie II Ns 5391/12 (k. 509). W postanowieniu Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 25 listopada 2005 roku w sprawie II Ns 2608/05 o stwierdzeniu nabycia spadku poW. Ś.orzeczono o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego (k. 17). Z kolei w postanowieniach Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 30 marca 2004 roku w sprawie II Ns 633/04 o stwierdzeniu nabycia spadku poJ. H.(k. 16) i z dnia 23 września 2005 roku w sprawie II Ns 2089/05 o stwierdzeniu nabycia spadku poW. B. (2)nie było potrzeby zamieszczania dodatkowego rozstrzygnięcia o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego, jako że ustawą z dnia 28 lipca 1990 roku o zmianieustawy Kodeks cywilny(Dz. U. z 1990 roku, Nr 55, poz. 321) przywrócono swobodę testowania w zakresie gospodarstwa rolnego, zaś do spadków otwartych od dnia 14 lutego 2001 roku należy stosować ogólne zasady dziedziczenia ustawowego również co do gospodarstw rolnych wchodzących w skład spadku. Powódka przedłożyła też umowę darowizny z dnia 7 grudnia 2007 roku, na podstawie której nabyła odJ. Ś.spadek nabyty przez niego poW. Ś..
Odnosząc się do zarzutu naruszeniaart. 328 § 2 k.p.c.stwierdzić należy, że obraza tego przepisu może stanowić usprawiedliwioną podstawę apelacji tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera wszystkich koniecznych elementów, bądź posiada tak kardynalne braki, które uniemożliwiają kontrolę instancyjną. Naruszenie tego przepisu może być ocenione jako mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy w sytuacjach tylko wyjątkowych, w których braki w zakresie poczynionych ustaleń faktycznych i oceny prawnej są tak znaczne, że sfera motywacyjna orzeczenia pozostaje nieujawniona bądź ujawniona w sposób uniemożliwiający poddanie jej ocenie instancyjnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2000 roku, V CKN 606/00, Lex nr 53116). Sytuacja taka w sprawie nie zachodzi, gdyż uzasadnienie wyroku Sądu I instancji zostało sporządzone w sposób prawidłowy, odczytanie sfery motywacyjnej orzeczenia nie sprawia jakichkolwiek trudności.
Nieuzasadnione były też zarzuty kwestionujące ustalenie Sądu I instancji, że działki objęteksięgą wieczystą numer (...)są tożsame z działkami wchodzącymi w skład majątkuS.i należącymi do spadkobiercówJ. B. (1), które w listopadzie 1949 roku zostały przejęte przez Urząd Wojewódzki wB.D.(...)iR.Rolnych i wcielone do Państwowego Gospodarstwa Rolnego wK..
Z uzasadnienia Sądu Rejonowego wynika, że Sąd ten ocenił tożsamość działek objętychksięgą wieczystą numer (...)z działkami wchodzącymi w skład majątkuS.i należącymi do spadkobiercówJ. B. (1), które w listopadzie 1949 roku zostały przejęte przez Urząd Wojewódzki wB.D.(...)iR.Rolnych i wcielone do Państwowego Gospodarstwa Rolnego wK.na podstawie prywatnej opinii geodetyH. F.. Nie dyskwalifikuje to jednak ustalenia co do tożsamości tych działek.
W tym miejscu należy przypomnieć, że prywatną ekspertyzę opracowaną na zlecenie strony co do zasady traktuje się jako poparcie, z uwzględnieniem wiadomości specjalnych, stanowiska strony. Jeżeli jednak strona składa pozasądową ekspertyzę z wyraźną intencją potraktowania jej jako dowodu w sprawie, wówczas istnieją podstawy do przypisania jej rangi dowodu z dokumentu prywatnego (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2001 roku, I PKN 468/00, OSNP 2003/8/197). Pozasądowa opinia traktowana jako dokument prywatny stanowi zaś dowód tego, że osoba, która ten dokument podpisała, prezentuje pogląd przedstawiony w dokumencie. Opinii geodetyH. F.można było przypisać rangę dokumentu prywatnego i poddać ocenie w ramach swobodnej oceny dowodów.
Nawet jednak jeżeli uznać, że opinia geodetyH. F.stanowiła jedynie poparcie stanowiska powódki, to ustalenie tożsamości działek objętychksięgą wieczystą numer (...)z działkami wchodzącymi w skład majątkuS.i należącymi do spadkobiercówJ. B. (1), które w listopadzie 1949 roku zostały przejęte przez Urząd Wojewódzki wB.D.(...)iR.Rolnych i wcielone do Państwowego Gospodarstwa Rolnego wK.znajduje oparcie w zebranych w sprawie dokumentach, w oparciu o które wpisano wksiędze wieczystej numer (...)Skarb Państwa jako właściciela nieruchomości. Należą do nich zaświadczenie Urzędu Rejonowego wM., stwierdzające, że działki onumerach geodezyjnych (...)wchodziły w skład majątku ziemskiego należącego do poprzedników prawnych powódki oraz odbitka mapy ewidencyjnej wsiS.z adnotacją Kierownika Oddziału Geodezji i(...)Urzędu Rejonowego wM., potwierdzająca przejęcie tego majątku na cele reformy rolnej. Dokumenty te są dokumentami urzędowymi. Moc dowodowa dokumentu urzędowego wynikająca zart. 244 § 1 k.p.c., przy uwzględnieniuart. 252 k.p.c., polega na domniemaniu zgodności z prawdą oświadczenia uprawnionego organu, zawartego w pochodzącym od niego dokumencie. Nie było zatem podstaw do zasięgania dowodu z opinii biegłego geodety celem weryfikacji informacji zawartych w tych dokumentach. Tym samym musiał upaść zarzut naruszeniaart. 6 k.c.w zw. zart. 278 § 1 k.p.c.
Nieuzasadniony był też zarzut naruszeniaart. 16 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego(Dz. U. z 1958 roku, Nr 17, poz. 71 ze zm.).
Przepis art. 16 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku zawierał konstrukcję postanawiającą o nabyciu przez Państwo własności nieruchomości z mocy ustawy, ale połączoną z wydaniem aktu administracyjnego stwierdzającego to nabycie. Akt ten miał legitymujący charakter, umożliwiał wykonywanie prawa rozporządzania rzeczą będącego istotnym atrybutem prawa własności. Pozwana Agencja Nieruchomości Rolnych wW., jak wskazał Sąd I instancji, nie tylko nie przedłożyła decyzji administracyjnej wydanej na podstawie art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku, ale nawet nie powoływała się na taką decyzję. Zgodnie zaś z utrwalonym poglądem Sądu Najwyższego, sąd orzekający w procesie o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księże wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie może samodzielnie stwierdzić spełnienia przesłanek z art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku. Orzekanie o przejęciu nieruchomości rolnych i leśnych na własność Państwa zostało zastrzeżone w art. 16 ust. 3 tej ustawy do drogi postępowania administracyjnego (por. orzeczenia: z dnia 21 sierpnia 1959 roku, I CR OSNCK 1961, nr 2, poz. 42 i z dnia 14 listopada 1960 roku, II CR 380/59, OSNC 1962 nr 3, poz. 88; postanowienia: z dnia 13 lutego 1963 roku, II CR 120/62, OSNPG 1963, nr 7, poz. 43 oraz z dnia 29 kwietnia 2010 roku, IV CSK 747/09, niepubl.; wyroki z dnia 8 maja 2002 roku, III CKN 762/00, OSNC 2003, nr 3, poz. 43 i z dnia 27 sierpnia 2008 roku, II CSK 105/08, niepubl.). W uzasadnieniu wyroku z dnia 27 sierpnia 2008 roku Sąd Najwyższy wskazał, że ustawa z dnia 12 marca 1958 roku była kolejną próbą porządkowania stanów prawnych nieruchomości objętych zmianami stanu posiadania i własności w trakcie przeprowadzania reformy rolnej. W ustawie tej nie przewidziano przejścia własności wskutek wejścia jej w życie i dlatego można zasadnie twierdzić, że derogacja art. 16 po niemal 30 latach obowiązywania oznacza wyczerpanie uprawnień Skarbu Państwa wynikających z przeprowadzenia reformy rolnej w związku ze "skonsumowaniem" przepisu, tzn. wyczerpania się stanów faktycznych uzasadniających orzekanie o przejęciu własności, co było usprawiedliwione tym bardziej, że na Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa nałożono obowiązki sprzedaży gruntów rolnych pozostałych po państwowych gospodarstwach rolnych. Wyjaśnia to przyczynę wyeliminowania z obowiązującego systemu prawnego przepisu określającego drogę prawną do aktów ekspropriacyjnych związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej. W konsekwencji Sąd Najwyższy stwierdził, że nie ma uzasadnionych podstaw do wniosku, że w następstwie uchylenia tego przepisu zmianie uległ stan prawny i kompetencję do orzekania o przejęciu nieruchomości rolnej lub leśnej na rzecz Skarbu Państwa przeszły na sądy powszechne. Stanowisko to zaaprobował Sąd Najwyższy orzekający w niniejszej sprawie, uznając, że po uchyleniu art. 16 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku, w związku z wyczerpaniem się przewidzianej w nim formuły porządkowania spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej, nie jest możliwe uzyskanie decyzji administracyjnej o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości rolnej w trybie tej ustawy. Z mocyart. 386 § 6 k.p.c.Sąd Okręgowy związany jest tą oceną prawną.
Uznaniu, że wpis wksiędze wieczystej numer (...)Skarbu Państwa (i jego następców prawnych) jako właściciela nieruchomości składającej się z działek oznaczonychnumerami geodezyjnymi (...)położonych we wsiS.jest niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym w żadnym razie nie sprzeciwiał się fakt dokonania tego wpisu na podstawie zaświadczenia Kierownika Urzędu Rejonowego wM.z dnia 21 października 1992 roku, stwierdzającego, że działki onumerach geodezyjnych (...)położone we wsiS.zostały przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W myślart. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 roku o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej(Dz. U. z 1946 roku, Nr 39, poz. 233) tytułem do wpisania na rzecz Skarbu Państwa w księdze hipotecznej (gruntowej) prawa własności nieruchomości ziemskich, wymienionych wart. 2 ust. 1 lit. b), c), d) i e) dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej(Dz. U. z 1945 roku, Nr 3, poz. 13) jest zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzające, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej według przepisówdekretu z dnia 6 września 1944 roku. Wpis w księdze wieczystej własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa dokonany na podstawie zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej według przepisówdekretu z dnia 6 września 1944 rokujest zatem wpisem prawidłowym i wywołuje wszystkie skutki przez prawo przewidziane. Nie oznacza to jednak, że w każdym wypadku wpis taki jest zgodny z rzeczywistym stanem prawnym.
Wedługart. 2 ust. 1zdanie ostatnie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 roku, Nr 3, poz. 13) nieruchomości przeznaczone na cele reformy rolnej z mocy prawa stały się własnością Skarbu Państwa. Zgodnie z§ 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 rokuw sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisuart. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnejnależy do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich, które - jak wynika z § 5 ust. 2 tego rozporządzenia - orzekają o tym w formie decyzji (od której stronom przysługuje prawo odwołania do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych). Akt wydany na podstawie § 5 tego rozporządzenia jest zatem decyzją administracyjną. Decyzją taką, jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 września 1991 roku (III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72) nie jest zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzające - na potrzeby wieczysto-księgowe - że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej.
Tak więc zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzające, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej według przepisówdekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnejnie przesądza, że nieruchomość rzeczywiście podpada pod działanie tego dekretu. O tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisuart. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnejnależy do organów administracji państwowej, poprzednio do wojewódzkich urzędów ziemskich, a obecnie na podstawieart. 3 lit. a dekretu z dnia 12 sierpnia 1946 roku o zespoleniu urzędów ziemskich z władzami administracji ogólnej(Dz. U. Nr 43, poz. 248) i art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 22 marca 1990 roku o terenowych organach administracji ogólnej (Dz. U. Nr 21, poz. 123 ze zm.) do wojewodów jako terenowych organów rządowej administracji ogólnej. Do dokonania takiej oceny nie jest zatem powołany sąd powszechny.
W sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, w której powództwo opiera się na twierdzeniu, że wpis w księdze wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości dokonany został wskutek błędnego stwierdzenia zaświadczeniem wojewódzkiego urzędu ziemskiego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej wedługart. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnejnależy zatem uzyskać uprzednią decyzję wojewody stwierdzającą, czy nieruchomość podpada pod działanie tego dekretu. Dotyczy to jednak sytuacji, w której nie wydano decyzji administracyjnej na podstawie§ 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 rokuw sprawie wykonaniadekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolneji zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzające, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej według przepisówdekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, stanowiące podstawę wpisu w księdze wieczystej własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa jest jedynym dokumentem. Jeżeli natomiast wojewódzki urząd ziemski (wojewoda) na podstawie§ 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 rokuw sprawie wykonaniadekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnejwydał decyzję administracyjną, w której stwierdził, że nieruchomość nie podpada pod działanieart. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, a mimo to, wydane zostało zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzające, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej według przepisówdekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, to sąd powszechny jest władny ocenić, że to zaświadczenie wojewódzkiego urzędu wojewódzkiego nie odpowiada prawdzie. Skoro w obrocie prawnym funkcjonuje prawomocna decyzja administracyjna stwierdzająca, że nieruchomość nie podpada pod działaniedekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, to nie ma potrzeby zawieszania postępowania przed sądem powszechnym celem uzyskania decyzji administracyjnej stwierdzającej, że nieruchomość ta podpada pod działaniedekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, że skoro WojewodaB.prawomocnym orzeczeniem z dnia 21 listopada 1948 roku wydanym w trybie§ 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 rokuw sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzaniu reformy rolnej stwierdził, że majątek podzielony między spadkobiercówJ. B. (1)nie podlega przejęciu na cele reformy rolnej,to zaświadczenie Kierownika Urzędu RejonowegoM.z dnia 21 października 1992 roku stwierdzające, że działki onumerach geodezyjnych (...)o powierzchni 182,06 ha, położone we wsiS.zostały przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie odpowiada prawdzie.
Oczywiście nie było podstaw do zawieszenia niniejszego postępowania, skoro istnieje prawomocne orzeczenie WojewodyB.z dnia 21 listopada 1948 roku stwierdzające, że majątek podzielony między spadkobiercówJ. B. (1)nie podlega przejęciu na cele reformy rolnej.
Końcowo należy tylko nadmienić, że na bieg niniejszej sprawy nie miało wpływu zbycie przez powódkę nieruchomości będącej przedmiotem niniejszego postępowania (art. 192 pkt 3 k.p.c.).
W konsekwencji należy zgodzić się z Sądem I instancji, że w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego nie budzi wątpliwości, że Skarb Państwa (i jego następcy prawni) nie nabyli własności nieruchomości objętejksięgą wieczystą numer (...)i że jej właścicielką jest powódka.
Dlatego na podstawieart. 385 k.p.c.orzeczono jak w sentencji.
O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono mając na uwadze wynik tego postępowania oraz treśćart. 98 § 1 i § 3 k.p.c.w zw. zart. 99 k.p.c.w zw. zart. 391 § 1 k.p.c.,art. 108 § 1 k.p.c.iart. 109 k.p.c.Pozwana Agencja Nieruchomości Rolnych wW.przegrała sprawę w postępowaniu odwoławczym i dlatego zgodnie z zasadą wyrażoną wart. 98 § 1 k.p.c.powinna zwrócić stronie powodowej poniesione przez nią koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym i w postępowaniu kasacyjnym. Mając na uwadze nakład pracy pełnomocnika powódki, w tym sporządzenie odpowiedzi na skargę kasacyjną, udział w rozprawach w postępowaniu odwoławczym Sąd Okręgowy uznał, że pozwana winna zwrócić powódce koszty zastępstwa procesowego w podwójnej wysokości ustalonej z uwzględnieniem stawek z§ 6 pkt 6w zw. z§ 12 ust. 1 pkt 1 i § 12 ust. 4 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu(Dz. U. z 2002 roku, Nr 163, poz. 1349 ze zm.).