Sąd Okręgowy w Kielcach
II Wydział Cywilny Odwołaczy
Sygnatura akt: II Ca 965/12
Data wyroku: 2013-05-24 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Ewa Piątkowska-Bidas, Cezary Klepacz, Bartosz Pniewski
Słowa kluczowe: Podział Majątku Wspólnego
Podstawa prawna: 211 k.c. w zw. z art. 1035 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o.

Sygn. akt II Ca 965/12

POSTANOWIENIE
Dnia 24 maja 2013 r.

Sąd Okręgowy w Kielcach Wydział II Cywilny Odwoławczy
w składzie następującym:
Przewodniczący:SSO Ewa Piątkowska-Bidas
Sędziowie:SO Cezary Klepacz
SR (del.) Bartosz Pniewski (spr.)
Protokolant: protokolant sądowy Iwona Cierpikowska

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 maja 2013 r.
sprawy z wnioskuK. C.
z udziałemK. P. (1)
o podział majątku wspólnego
na skutek apelacji uczestnika
od postanowienia Sądu Rejonowego w Jędrzejowie
z dnia 8 maja 2012 r., sygn. akt I Ns 588/10

postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Jędrzejowie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sygn. akt II Ca965112

UZASADNIENIE
Postanowieniem wydanym w dniu 8 maja 2012 roku Sąd Rejonowy wJędrzejowie ustalił, że w skład majątku wspólnegoK. C.iK. P. (1)wchodzi nieruchomość zabudowana położona wJ.przyul. (...)oznaczona jakodziałka numer (...)o powierzchni 0,1162 ha, dla której w SądzieRejonowym w Jędrzejowie została urządzonaksięga wieczysta (...), wdrodze podziału majątku wspólnego zarządził sprzedaż tej nieruchomościpozostawiając podział sumy uzyskanej ze sprzedaży do czasu jej przeprowadzenia. SądRejonowy zawiesił jednocześnie postępowanie o podział majątku wspólnegownioskodawczyni i uczestnika do czasu dokonania sprzedaży nieruchomości, awzajemne rozliczenia z tytułu spłaty zaciągniętych kredytów oraz rozstrzygnięcie okosztach postępowania pozostawił do czasu sprzedaży przedmiotowej nieruchomości(k. 161).
Powyższe rozstrzygnięcie Sąd Rejonowy oparł na następujący ustaleniachfaktycznych.
K.iK. P. (1)zawarli związek małżeński w dniu 5 czerwca 1993roku. Wyrokiem z dnia 26 czerwca 2007roku Sąd Okręgowy w Kielcach rozwiązał ichmałżeństwo bez orzekania o winie. W trakcie małżeństwa ich majątek objęty byłustawową wspólnością majątkową. MałżonkowieP.mieszkali z matkąuczestnikaK. P. (2), która darowała im przypadający jej wkładmieszkaniowy. MałżonkowieP.z pieniędzy wspólnych pochodzących z ichzarobków wykupili zajmowane wspólnie z matką uczestnika mieszkanie i stali sięwspółwłaścicielami na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej spółdzielczegowłasnościowego prawa dolokalu mieszkalnego numer (...),położonego wJ.przyulicy (...).K. P. (3)otrzymała także z zakładu pracy -DomuDziecka wN.pożyczkę w wysokości 6000 zł na wykup mieszkania.Mieszkanie to małżonkowieP.sprzedali 26 kwietnia 2005 roku. Jednocześnie30 grudnia 2004 roku kupili nieruchomość położoną wJ.przyulicy (...), oznaczonąnumerem ewidencyjnym (...)o powierzchni 0,1162ha wraz zjednorodzinnym domem mieszkalnym i dwoma budynkami gospodarczymi. Na zakupnieruchomości małżonkowieP.wzięli kredyt w frankach szwajcarskich na okresdo 1 listopada 2034 roku w kwocie 76 189,66 CHF. Na nieruchomości tej znajduje siębudynek mieszkalny o powierzchni użytkowej 83m2usytuowany w środku działki,budynek mieszkalny o powierzchni użytkowej 60,09m2usytuowany wzdłużpołudniowo-zachodniej granicy działki, budynek gospodarczy o powierzchniużytkowej 41,27m2usytuowany wzdłuż północno-zachodniej granicy działki i
budynek garażowo-usługowy gospodarczy o powierzchni użytkowej 60,08m2usytuowany wzdłuż wschodniej granicy działki. Wartość całej nieruchomości wraz zzabudowaniami wynosi 425 868zł.
Sąd Rejonowy ustalił również, iżK. P. (3)jeszcze przed orzeczeniemrozwodu wyprowadziła się z wspólnego domu przyul. (...)i do chwili obecnejzamieszkuje w nim uczestnik postępowaniaK. P. (1)wraz z matkąK. P. (2). Od listopada 2006 roku małżonkowieP.pozostawali wfaktycznej rozdzielności majątkowej, po tym jakK. P. (3)założyła oddzielnekonto w banku, przy czym na wspólne konto nadal wpływały zasiłek pielęgnacyjny nasynaK.i pieniądze z umów ubezpieczenia z(...)przypadające wnioskodawczyniw kwocie około 35 zł. Do tego czasu mieli oni wspólne konto w(...) Banku (...) S.A.Na koncie tym powstało zadłużenie po 2008 roku ztytułu niespłaconego kredytu odnawialnego na rachunkuS., wynoszące nadzień 17 lipca 2009roku 12634,80 zł. Uczestnik w zakresie tego zadłużenia zawarł zbankiem umowę ugody odnośnie spłaty całego zadłużenia, jednakże zadłużenie tospłacił jedynie w części, wpłacając część zadłużenia jeszcze przed zawarciem ugody ipo jej zawarciu w 20 ratach po 500 zł i 205zł.K. P. (1)spłacił od datyrozwodu pożyczkę zaciągniętą w zakładzie pracy na potrzeby związane z zakupemdomu udzieloną 21 lutego 2005roku, w wysokości 5600zł.K. P. (1)założyłsobie także inne, samodzielne konto.
Kredyt zaciągnięty na zakup nieruchomości stanowiącej majątek wspólnypoczątkowo małżonkowieP.spłacali wspólnie, także po wyprowadzeniu sięprzez wnioskodawcę ze wspólnego domu, jednakże już przed utratą pracy w dniu 12lipca 2010 roku uczestnik zaprzestał spłacania kredytu i ciężar spłat aktualnie obciążawyłącznie wnioskodawczynię.
WnioskodawczyniK. P. (3)powróciła do nazwiska rodowegoC.. Aktualnie zamieszkuje wraz z tróją wspólnych dzieci małżonkówP.w mieszkaniu służbowym wN., za które płaci miesięcznie 266zł.Nie ma prawa do innego lokalu, w którym mogłaby zamieszkać. Zatrudniona jest jakogłówny księgowy i dodatkowo podjęła zatrudnienie na 1/4 etatu w powiatowymcentrum pomocy rodzinie. Zarabia miesięcznie 2800zł netto, a dodatkowo od 160 do194 zł z tytułu umowy zlecenia. N a dzieci zostały od uczestnika zasądzone alimentyw kwocie 1000 zł, przy czym od września 2010 roku egzekucja prowadzona przezkomornika jest bezskuteczna. Otrzymała na poczet alimentów od czerwca 2011 rokukwotę 324zł, a następnie 155zł z Powiatowego Urzędu Pracy. Od lutegownioskodawczyni nie otrzymuje na poczet alimentów żadnych środków.
K. P. (1)obecnie nie pracuje, stracił pracę 12 lipca 20 10 roku. Odtego czasu nie podjął zatrudnienia, pozostaje na utrzymaniuK. P. (2)otrzymującej emeryturę w wysokości 1293,65zł. Wynajmuje pomieszczenia wbudynku usytuowanym na nieruchomości wspólnej za kwotę 150 zł miesięcznie.
Uczestnik mieszka w domu na nieruchomości wspólnej wraz z mamą . Innegomieszkania nie ma. Mama uczestnika jest niezdolna do pracy i samodzielnejegzystencji.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że darowizna wkładu
mieszkaniowego w wysokości 26 288 zł w 2000 roku została dokonana przezK. P. (2)na rzecz obojga małżonkówP.i w związku z tymmieszkanie przyulicy (...)należy zaliczyć do składników majątku wspólnegomałżonków.K. P. (2)dokonując darowizny wkładu mieszkaniowegomyślała O całej rodzinie, a zatem należy domniemywać, że jej wolą było przyczynieniesię do powstania majątku wspólnego obojga małżonków, tym bardziej, że darowiznabyła poczyniona w okresie, gdy o kryzysie w ich małżeństwie nie było jeszcze mowy inie na jego istnienie nie wskazywało. Dodatkowo Sąd zauważył, żeK. P. (2)nie podjęła żadnych kroków prawnych, aby urzeczywistnić swojądeklarowaną obecnie wolę przekazania wkładu jedynie na rzecz synaK. P. (1). Dokonując takich ustaleń Sąd Rejonowy nie dał wiary zeznaniomK. P. (2)w zakresie w jakim twierdziła ona, że darowizna była poczyniona wyłączniena rzeczK. P. (1), bowiem zeznaniom tym przeczą już nawet samezeznania świadkaK. P. (2), która twierdziła, że przy dokonywaniudarowizny miała na względzie dobro całej rodziny. Jedynym dowodem świadczącym opoczynieniu darowizny jest decyzja w sprawie podatku od spadków darowizn, ale SądRejonowy uznał, że jakkolwiek jest ona kierowana wyłącznie doK. P. (1),to z jej treści nie wynika jak była treść umowy, w szczególności zaś na czyją rzeczedarowizna ta została poczyniona. Podatkiem od darowizny został obciążony wyłącznieuczestnik, ale nie przesądza to o treści umowy darowizny, bowiem kwestią uiszczeniapodatku uczestnik mógł zajmować się w imieniu małżonków, tak jak kwestiązałatwiania spraw związanych z wykupem mieszkania zajmowała sięK. P. (3).
W ocenie Sądu Rejonowego spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przyulicy (...)zostało nabyte ze środków stanowiących majątek wspólnymałżonkówP.i stanowiło majątek wspólny. Decydujące znaczenie w tejkwestii miała zdaniem Sądu Rejonowego treść umowy sprzedaży wskazanegomieszkania zawarta w dniu 26 kwietnia 2005 roku. MałżonkowieK.iK. P. (1)oświadczyli w akcie notarialnym, że są członkami spółdzielni mieszkanioweji przysługuje im spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, oświadczając że stanowiono ich majątek wspólny.
Wartość nieruchomości położonej wJ.przyulicy (...)SądRejonowy ustalił na podstawie opinii sporządzonej przez biegłąU. P.,podzielając ją w całości.
Sąd Rejonowy uznał, iż przyznanie nieruchomości wspólnej uczestnikowiK. P. (1)praktycznie pozbawiłoby wnioskodawczynię możliwości
otrzymania jej udziału w majątku wspólnym. Uczestnik me ma bowiem aktualnieżadnej możliwości spłaty wnioskodawczyni z jej części majątku wspólnego, aniespłacona część kredytu pozbawia zupełnie uczestnika zdolności kredytowej .Zdaniem Sądu Rejonowego tej sytuacji nie zmienia nawet maksymalne rozłożenie naraty spłaty należnej wnioskodawczyni, skoro uczestnik me ma dochodówpozwalających na jakiekolwiek spłaty. Przyznanie nieruchomości uczestnikowi nic niezmieniłoby w i tak trudnej sytuacji wnioskodawczyni, bowiem w dalszym ciągu byłabyzobowiązana do spłaty kredytu zabezpieczonego hipoteką. W interesiewnioskodawczyni leży jak najszybsze otrzymanie spłat, aby mogła zapewnić sobie idzieciom mieszkanie nie płacąc czynszu. Z kolei spłata kredytu zabezpieczonegohipoteką zdecydowanie podniesie wysokość dochodów miesięcznych, które będziemogła przeznaczyć na utrzymanie rodziny, skoro w tym zakresie można liczyć naK. P. (1). Również uczestnik po otrzymaniu należnej mu spłaty uzyskaneśrodki będzie mógł przeznaczyć na zapewnienie mieszkania sobie i matce, przy czymaktualnie mieszkaj ą oni na nieruchomości, która pod względem ilości lokali znacznieprzewyższa ich potrzeby mieszkaniowe, wobec czego możliwym było wynajęcielokalu, ale generowało również znaczne wydatki związane z jej utrzymaniem, które wzasadzie spoczywały na matce uczestnika.
W tej sytuacji Sąd Rejonowy uznał, że najbardziej racjonalnym uzasadnieniemjest dokonanie sprzedaży nieruchomości wspólnej, spłata z uzyskanej sumy kredytuobciążającego oboje małżonków i podział pozostałej sumy pomiędzy nich.Uzasadniało to w ocenie Sądu Rejonowego zawieszenie postępowania do czasuprzeprowadzenia tej sprzedaży. Przedwczesne jest również zdaniem Sądu Rejonowegodokonanie wzajemnych rozliczeń z tytułu spłaty zaciągniętych kredytów(k.163 - 169).
Apelację od tego postanowienia wniósł uczestnikK. P. (1),zaskarżając je w części obejmującej punkty II, III, IV i V i zarzucając:

l
nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych nie zbędnych do wydania

prawidłowego orzeczenia , zwłaszcza w zakresie możliwości dokonania
fizycznego podziału nieruchomości stanowiący majątek wspólny stron,

2
oraz naruszenie przepisów postępowania, a zwłaszczaart.622 § 1 k.p.c.w zw. zart.567 § 3 k.p.c.w zw. zart. 688 k.p.c.poprzez niewskazanie sposobówzniesienia współwłasności iart. 623 k.p.c.w zw. zart.567 § 3 k.p.c.w zw. zart. 688 k.p.c.poprzez niedokonanie zniesienia współwłasności w naturze,

3
pełnomocnik uczestnika zarzucił również naruszenie prawa materialnegoart. 5k.c.poprzez wydanie orzeczenia zgodnego z żądaniem wnioskodawczyni, któreto żądanie należy uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego wzakresie podziału majątku wspólnego poprzez jego sprzedaż.

Uczestnik wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w części objętejzarzutami apelacji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Instancji.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jest zasadna i prowadzi do uchylenia zaskarżonego postanowienia.
Skarżący trafnie zarzuca, że Sąd Rejonowy naruszył przepisart. 622 k.p.c.odpowiednio stosowany poprzez przepisyart. 567 § 3 k.p.c.iart. 688 k.p.c.wpostępowaniu o podział majątku wspólnego, nie informując wnioskodawczyni iuczestnika o sposobach podziału majątku wspólnego i pierwszeństwie dokonaniapodziału fizycznego nieruchomości wspólnej przed innymi sposobami podziałumajątku wspólnego, w tym wybranej przez Sąd sprzedaży tej nieruchomości. Sądrealizując dyrektywę zawartą w tym przepisie powinien bowiem był nie tylkonakłaniać uczestników do zgodnego przeprowadzenie podziału, ale także wskazywaćim sposoby mogące do tego prowadzić oraz pierwszeństwie niektórych z nich przedinnymi, co nabiera szczególnego znaczenia w przypadku uczestnika działającego bezpełnomocnika w osobie adwokata lub radcy prawnego.
Biorąc natomiast pod uwagę, że podział fizyczny jest podstawowym sposobemzniesienia współwłasności, wyraźnie preferowanym przez ustawodawcę, zaniechaniefunkcji informacyjnej doprowadziło do wybrania przez Sąd Rejonowy sposobupodziału z naruszeniem hierarchii tych sposobów podziału, w efekcie prowadząc nietylko do naruszenia wskazanych w apelacji przepisów postępowaniaart. 623 k.p.c.wzw. zart.567§ 3 k.p.c.w zw. zart. 688 k.p.c., ale przede wszystkim branego poduwagę przez Sąd Okręgowy z urzędu w granicach apelacji naruszenia prawamaterialnego, tj.art. 211 k.c.w zw. zart. 1035 k.c.w zw. zart. 46 k. r.i o. Dokonanieprzez Sąd podziału nieruchomości w naturze wymagało wprawdzie zgłoszenia przezuczestnika stosownego żądania, ale nie mógł on tego zrobić, skoro nie wiedział, żeprzysługuje mu takie uprawnienie. Sąd Rejonowy mógł natomiast zarządzić sprzedażlicytacyjną wówczas, gdyby wnioskodawczyni i uczestnik wyraźnie zarządzali takiegosposobu dokonania podziału ich majątku wspólnego, żadne z nich nie chciało otrzymaćnieruchomości, bądź jej części, albo gdyby wobec oceny niedopuszczalności podziałufizycznego, nie było celowe - ze wskazanych przez Sąd pierwszej instancji względówmajątkowych, mogących prowadzić do naruszenia uzasadnionych interesówwnioskodawczyni - przyznanie całej nieruchomości na rzecz uczestnika. W każdymprzypadku Sąd pierwszej instancji mógł zaniechać podziału fizycznego, gdyby pouczyłuczestnika o możliwości dokonania podziału w naturze, a uczestnik nie złożył w tymzakresie żadnego żądania albo wyraźnie oświadczył, że nie jest zainteresowany takimsposobem podziału. Uczestnik nie wiedząc jednak o możliwości zgłoszenia wniosku odokonanie podziału nieruchomości w naturze wniosek taki zgłosił dopiero wpostępowaniu apelacyjnym, co należy uznać za w pełni dopuszczalne. Postępowanie apelacyjne, chociaż odwoławcze i kontrolne, ma jednak charakter postępowania
rozpoznawczego, a Sąd Okręgowy rozpoznający sprawę w drugiej instancji zachowujecharakter instancji merytorycznej, rozpoznając sprawę w granicach apelacji (art. 378 §1 k.p.c.). Zmiana wniosku strony w przedmiocie sposobu podziału wywołanarozstrzygnięciem Sądu pierwszej instancji jest możliwa i skuteczna na etapiepostępowania apelacyjnego i nakłada na sąd drugiej instancji obowiązek ocenydopuszczalności i zasadności takiego wniosku. W tym jednak przypadku wymaga toprzeprowadzenia ponownie całego postępowania dowodowego zmierzającego dodokonania takiej właśnie oceny.
W tej sytuacji Sąd Okręgowy na podstawieart. 386 § 4 k.p.c.w zw. zart. 13 § 2k.p.c.uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznaniaSądowi Rejonowemu w Jędrzejowie, na podstawieart. 108 § 2 k.p.c.w zw. zart. 13 §2 k.p.c.pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowaniaapelacyjnego.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy oceni, czy dopuszczalny izgodny z kryteriami określonymi wart. 211k.c.jest podział w naturze nieruchomościpołożonej wJ.przyul. (...)oznaczonej jako działka onumerze ewidencyjnym (...)o powierzchni 0,1162 ha, dla której w Sądzie Rejonowym wJędrzejowie prowadzona jestksięga wieczysta (...)i w tym celu dopuścidowód z opinii biegłego z zakresu budownictwa, zlecając mu ewentualne opracowanieprojektów podziału. Jeżeli podział taki okaże się dopuszczalny i wnioskodawczyni,bądź uczestnik będą nim zainteresowani, wówczas Sąd Rejonowy zleci biegłemugeodecie sporządzenie mapy z planem podziału nieruchomości, a w razie potrzebydokona oszacowania wartości wydzielonych części nieruchomości. Gdyby jednakokazało się, że podział fizyczny nieruchomości jest niedopuszczalny i zachodzić możepotrzeba zarządzenia sprzedaży nieruchomości, wówczas Sąd Rejonowy powinienwezwać do udziału w sprawie w charakterze uczestnika(...) Bank (...) Spółkę AkcyjnąwW., który jest wierzycielemhipotecznym i tym samym zainteresowanym w rozumieniuart. 510 k.p.c.(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia26listopada 2009 roku, III CZP 103/09,OSNC-ZD 2010/3/82).
Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Rejonowy powinien brać pod uwagę, że wprzypadku żądania wzajemnego rozliczenia z tytułu spłaty zaciągniętych kredytów,jakkolwiek zgodnie z treściąart.686 k.p.c.w zw.art. 567 § 3 k.p.c.w postępowaniu opodział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkamisąd rozstrzyga także wzajemnych roszczeniach pomiędzy nimi w tym spłaconychdługów, to jednak w świetleart. 13 § 1 zd. 1 k.p.c., z którego wynika, że sądrozpoznaje sprawy w procesie, chyba że ustawa stanowi inaczej, powyższy przepismoże zostać uznany za szczególną podstawę do odstąpienia od rozpoznaniapowyższych roszczeń w trybie procesowym. Oznacza to jednocześnie, że - opróczodstępstwa od trybu procesowego - do tych roszczeń zastosowanie mają przepisy,
regulujące zagadnienia związane ze sposobem ich dochodzenia i rozstrzygania o nich.Odnosi się to w szczególności do rozstrzygania o nich tylko na żądanie uprawnionego ijedynie w granicach zgłoszonego żądania. Pomijając wyjątkowy tryb orzekania o nichw ramach postępowania nieprocesowego, te roszczenia zachowały charakter żądań,które - gdyby nie było tego przepisu - podlegałyby rozpoznaniu w trybie procesowym.W takim wypadku byłoby to możliwe tylko na podstawie żądania zgłoszonego wpozwie i w jego granicach. Wobec tego również w niniejszej sprawie, przedewszystkim niezbędne staje się zgłoszenie konkretnych żądań przez wnioskodawczynięi uczestnika i to zarówno pod względem podmiotowym (wobec kogo), jak iprzedmiotowym (z jakiego tytułu oraz w jakiej wysokości)(por. uzasadnieniepostanowienia Sądu Najwyższego z dnia14października 2011 roku, III CSK 288/10,LEX1129123). Rolą Sądu jest natomiast rozpoznanie wniosków w graniachzgłoszonych żądań. Wymaga to sprecyzowania zgłoszonych w sposób ogólnikowyżądań i dopiero wówczas ich merytoryczne rozpoznanie