Sąd Apelacyjny w Krakowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1078/12
Data wyroku: 2012-11-29 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Grzegorz Krężołek, Anna Kowacz-Braun, Piotr Rusin
Słowa kluczowe: Zadośćuczynienie
Podstawa prawna: art. 448 kc, art. 446 paragraf 3 kc

Sygn. akt I ACa 1078/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 29 listopada 2012 r.

Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Anna Kowacz-Braun

Sędziowie:

SSA Piotr Rusin

SSA Grzegorz Krężołek

Protokolant:

st.sekr.sądowy Katarzyna Wilczura

po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2012 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwaK. M.,T. M.,J. M. (1),R. M.iP. M..
przeciwkoM. P.iJ. P.
o zadośćuczynienie, odszkodowanie i rentę
na skutek apelacji pozwanegoM. P.
od wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach
z dnia 23 maja 2012 r. sygn. akt I C 2095/10

1
oddala apelację;

2
zasądza od pozwanegoM. P.na rzecz każdego z powodów kwoty po 1 800zł (jeden tysiąc osiemset złotych) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego;

3
przyznaje od Skarbu Państwa- Sądu Okręgowego w Kielcach na rzecz adwokataO. M.z Kancelarii Adwokackiej wO.ul. (...)kwotę 3 321zł (trzy tysiące trzysta dwadzieścia jeden złotych), w tym 621zł podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanemuM. P.z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.

Sygn.akt I A Ca 1078/12

UZASADNIENIE
Po ostatecznym sprecyzowaniu stanowiska powodowieK. M.,T. M.,J. M. (1),R. M.iP.wnieśli o zasądzenie na rzecz każdego z nich solidarnie od pozwanychJ. P.iM. P.po 60.000 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, cierpienia oraz przeżytą i przeżywaną w dalszym ciągu traumę w związku ze śmiercią ich ojcaJ. M. (2), po 20.000 zł. także od dnia wniesienia pozwu z tytułu odszkodowania z powodu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej, po 32.000 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu tytułem skapitalizowanej renty przy stawce po 1.000 zł. miesięcznie za okres od dnia 1 grudnia 2007 r. do dnia 31 lipca 2010 r., po 1.000 zł. miesięcznie od dnia 1 sierpnia 2010 r. z ustawowymi odsetkami w razie opóźnienia w płatności poszczególnych świadczeń oraz kosztów procesu.
W uzasadnieniu powództwa podali, że w nocy z 4 na 5 listopada 2007 r. pozwani zamordowali ich ojca, który był głową rodziny i ich utrzymywał, za co zostali prawomocnie skazani .
Ojciec powodów w chwili śmierci miał 46 lat, prowadził gospodarstwo rolne, natomiast tylkoP. M.był pełnoletni, rozpoczynał pracę zarobkową, z której musiał zrezygnować aby zająć się młodszym rodzeństwem, dla którego ustanowiono rodzinę zastępczą w osobie ciotkiG. G.i jej męża . W domu ciotki mającej dom w pobliżu zamieszkała córkaJ. M. (2)-powódkaK. M., a pozostałe jego dzieci w domu pozostały w domu rodzinnym, gdzie mieszkają także dziadkowie ojczyści.J. M. (2)prowadził gospodarstwo rolne przynoszące coraz większe dochody, a poza tym był z zawodu hydraulikiem i świadczył usługi także i w tym zakresie, co przynosiło dodatkowy dochód. Śmierć ojca była dla powodów bardzo bolesnym przeżyciem i w znacznym stopniu ograniczyła ich perspektywy,P. M.musiał zrezygnować z pracy w zawodzie stolarza aby zająć się rodzeństwem i prowadzeniem gospodarstwa rolnego.
PozwanyM. P.uznał powództwo do wysokości po 2.000 zł. dla każdego z powodów tytułem odszkodowania i po 1.000 zł. z tytułu zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami od dnia wyrokowania, wnosząc o oddalenie powództwa w pozostałej części.
Zaprzeczył aby ojciec powodów prowadził bardzo dochodowe gospodarstwo rolne o ponad przeciętnych dochodach, podniósł że zmarły od wielu lat nadużywał alkoholu i w czasie zajścia w którym zginął znajdował się pod wpływem alkoholu. Zdaniem tego pozwanego roszczenia powodów są wygórowane, a żądanie zasądzenia renty jest bezzasadne, gdyż pobierane przez powodów świadczenia są wyższe od kosztów ich utrzymania ponoszonych przez ojca.
PozwanyJ. P.nie uznał powództwa i podniósł, że nie jest w stanie płacić żadnych świadczeń z uwagi na sytuację majątkową , pobyt w zakładzie karnym , podeszły wiek i brak możliwości wykonywania pracy zarobkowej.
Wyrokiem z dnia 23 maja 2012 r. sygn..akt IC(...)Sąd Okręgowy w Kielcach zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz każdego z powodów po 60.000 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 22 maja 2010r. tytułem zadośćuczynienia oraz po 11.000 zł. z ustawowymi odsetkami także od dnia 22 maja 2010 r. tytułem odszkodowania, oddalił powództwo w pozostałej części, zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz każdego z powodów po 1113,87zł. tytułem zwrotu kosztów procesu, przyznał od Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Kielcach ) na rzecz pełnomocnika pozwanegoM. P.wynagrodzenie za zastępstwo prawne tego pozwanego z urzędu, nadał wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności w zakresie zasądzającym od pozwanegoM. P.na rzecz każdego z powodów po 3.000zł. oraz nakazał pobrać od pozwanych jako dłużników solidarnych na rzecz Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Kielcach) kwotę 2.456,89 zł. tytułem części nieuiszczonych kosztów sądowych , odstępując od obciążenia stron resztą tych kosztów.
W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy ustalił, że w nocy z 4 na 5 listopada 2007 r. pozwani podczas sprzeczki w czasie wspólnego spożywania alkoholu pobili ze skutkiem śmiertelnym śmiertelnym ojca powodówJ. M. (2)za co zostali prawomocnie skazani i w chwili obecnej odbywają karę pozbawienia wolności. W chwili śmierciJ. M. (2)miał(...)lat, jego żona i matka powodów zmarła w 2005 r., mimo że od czasu do czasu spożywał alkohol prowadził gospodarstwo rolne o powierzchni 12 ha , gdzie chował 30 sztuk trzody, 6 sztuk macior i trzy krowy. Działalność tę modernizował, a ponadto osiągał dodatkowe dochody ze świadczenia usług jako hydraulik, gdyż miał także taki zawód. Z ojcem w jego rodzinnym domu mieszkali wszyscy powodowie oraz ich dziadkowie ojczyści, z tym żeP. M.był już dorosły i pracował jako(...)w firmie budowlanej wS.od około pół roku przed śmiercią ojca. Po tej tragedii pracował jeszcze przez dwa miesiące, gdyż pracodawca zamierzał go wysłać na delegację, a musiał zająć się gospodarstwem po ojcu i opieką nad młodszym rodzeństwem. Aktualnie wszyscy powodowie z wyjątkiemK. M.mieszkają w domu rodzinnym . Dla małoletnich powodów ustanowiono rodzinę zastępczą w osobie małżeństwaG., tj. siostryJ. M. (2)i jej męża ,, którzy otrzymują z tego tytułu kwotę 1.500 zł. miesięcznie. U nich też mieszkaK. M.i dlatego z w/w kwoty 500 zł. zatrzymują na jej potrzeby, a resztą dysponujeP. M..P. M.po przejęciu gospodarstwa, które stanowi główne źródło utrzymania rodziny , ograniczył hodowlę, zmuszony był zrezygnować z dalszej dzierżawy 2 ha od Skarbu Państwa, które ojciec po zakończeniu dzierżawy zamierzał kupić, gdyż nie mógł sobie na to pozwolić.

P. M.pracuje wyłącznie na gospodarstwie , prowadzi działalność na 7 ha, uprawia ziemniaki, zboże i chowa 20 sztuk trzody i dwie krowy. Otrzymuje z(...)rentę rodzinną na całe rodzeństwo wraz z zasiłkami w łącznej kwocie 2.200 zł., zCentrum Pomocy (...)po 490 zł. na każde z rodzeństwa , czyli w sumie 1.960 zł. Dopłaty dlaJ. M. (2)związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego wynoszące 20.000 zł. rocznie zostały zmniejszone do 15.000 zł. z uwagi na prowadzenie produkcji rolnej na mniejszym areale. Dochodowość gospodarstwa według cen z 2011 r. wyniosłaby w 2007 r. -21.738 zł., natomiast przy zmniejszonej produkcji prowadzonej przezP. M.wynosi-10.735 zł. Powodowie bardzo dotkliwie odczuli stratę ojca, co zaważyło negatywnie na ich sferze psychiczno-emocjonalnej, wynikach w nauce i skutki tego odczuwają do chwili obecnej.
Pozwani odbywają karę pozbawienia wolności. PozwanyJ. P.ma(...)lata, pobiera emeryturę kolejową w wysokości 1.054,28 zł. , przed pójściem do zakładu karnego mieszkał u konkubiny, jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 3,40 ha należącego do niego i jego zmarłej żony, po której spadek odziedziczyło czworo dzieci. PozwanyM. P.ma(...)lat, jest z zawodu murarzem, pracuje w zakładzie karnym, nie ma nikogo na utrzymaniu, przed odbywaniem kary mieszkał razem z siostrą i jej rodziną w domu znajdującym się na rodzinnym gospodarstwie rolnym.
Poczyniwszy powyższe ustalenia Sąd Okręgowy powiada , że niewątpliwie na skutek śmierci ojca sytuacja powodów obejmująca szkody obecne i przyszłe niewątpliwie się pogorszyła. Stracili ojca w sytuacji kiedy nie żyła ich już matka, a więc zostali sierotami zupełnymi w bardzo młodym wieku, co zmniejszyło ich perspektywy życiowe,P. M.musiał zrezygnować z pracy w wyuczonym zawodzie stolarza aby zająć się młodszym rodzeństwem. Zmniejszyła się dochodowość gospodarstwa, co wynikło z ograniczenia produkcji rolnej i ilości chowanej trzody chlewnej, co z kolei skutkowało zmniejszeniem dopłat. Poza tym ojciec powodów osiągał dodatkowe dochody z racji wykonywania usług hydraulicznych. Wszystkie wskazane wyżej fakty przemawiają za przyjęciem, że owo pogorszenie sytuacji życiowej uzasadnia przy posiłkowym zastosowaniuart.322 k.p.c.zasądzenie na rzecz każdego z powodów po 11.000 zł. na mocyart. 446& 3k.c.
Pozbawienie życia ojca było też bardzo ciężkim naruszeniem dobra osobistego powodów jakim jest życie we wspólnocie rodzinnej z rodzicem, który zapewniał dzieciom opiekę rozwój emocjonalny i społeczny, a także zdrowie, gdyż stan ich zdrowia na skutek traumy
związanej ze śmiercią osoby najbliższej uległ pogorszeniu, zwłaszcza w zakresie zdrowia psychicznego. Wina pozwanych jest ewidentna i dlatego zdaniem Sądu Okręgowego zachodzi podstawa do zasądzenia do rzecz każdego z powodów tytułem zadośćuczynienia na mocyart.448 k.c.po 60.000 zł.
Dalej idące roszczenia zart. 446& 3 iart.448 k.c.jako wygórowane zostały oddalone.
Sąd nie znalazł natomiast podstaw do zasądzenia renty zart.446& 2k.c., gdyż dochód w przeliczeniu na członka rodziny jest u powodów blisko dwukrotnie wyższy aniżeli przed śmiercią ich ojca.
Z uwagi na charakter popełnionego przez pozwanych przestępstwa Sąd I instancji przyjął, że zasady współżycia społecznego sprzeciwiają się miarkowaniu należnych od pozwanych świadczeń w oparciu oart.440 k.c.
Zasądzając odsetki na mocyart.481 k.c.Sąd miał na uwadze, że roszczenia powodów stały się wymagalne z upływem 1 tygodnia od doręczenia odpisu pozwu drugiemu z pozwanych, tj.M. P..

    Okosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł w oparciu oart.100 k.p.c.rozdzielając te między stronami przy uwzględnieniu , że powodowie utrzymali się ze swoimi żądaniami w 77,17%.
W apelacji, opartej na zarzutach sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału i naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanieart. 481 k.c.pozwanyM. P.wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku przez obniżenie zadośćuczynienia do kwot po 20.000 zł. na rzecz każdego z powodów i zasądzenie odsetek od tego roszczenia , jak i zasądzonych świadczeń odszkodowawczych w kwotach po 11.000zł. od dnia uprawomocnienia się orzeczenia oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa tego pozwanego z urzędu w postępowaniu apelacyjnym , gdyż nie zostały one ani w części, ani w całości uiszczone.
W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie od pozwanegoM. P.kosztów postępowania apelacyjnego.
PozwanyJ. P.nie zajął stanowiska w postępowaniu apelacyjnym.
Rozpoznając apelację, Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
Apelacja nie może odnieść skutku.
Sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału pozwanyM. P.dopatruje się w zasądzeniu zbyt wysokiego zadośćuczynienia w stosunku do jego możliwości płatniczych oraz nie wzięcia pod uwagę, że pokrzywdzony przyczynił się do zdarzenia w wyniku którego poniósł śmierć.
Odnosząc się do powyższych zarzutów należy stwierdzić, ze jak to trafnie podnosi w odpowiedzi na apelację pełnomocnik powodów przy określeniu wysokości zadośćuczynienia należy wziąć pod uwagę przede wszystkim rozmiar krzywdy wyrządzonej osobie poszkodowanej, natomiast problem możliwości płatniczych zobowiązanego winien być brany pod uwagę w dużo dalszej kolejności. Możliwości majątkowe obu pozwanych zostały prawidłowo ustalone przez Sąd I instancji, głównie o ich własne zeznania, wobec czego ustalenia w tej materii są prawidłowe i nie mogą zostać skutecznie w apelacji zakwestionowane. Problem czy zadośćuczynienie w świetle tych ustaleń nie jest zawyżone to kwestia właściwego zastosowaniaart. 448 k.c.; a więc ewentualnego naruszenia prawa materialnego, a nie prawidłowości ustaleń faktycznych. Zdaniem Sądu Apelacyjnego czyn jakiego dopuścili się pozwani i rozmiar wyrządzonej przez to powodom krzywdy nie uzasadnia miarkowania wysokości zadośćuczynienia. Przemawiają za tym te same względy, które zadecydowały o trafnej decyzji Sądu I instancji o niezastosowaniuart. 440 k.c.i odstąpieniu od miarkowania wysokości zasądzonego na rzecz powodów odszkodowania. Sama wysokość zadośćuczynienia z uwagi na rozmiar krzywdy z pewnością nie jest zawyżona, czego nawet apelacja nie stara się w żaden sposób uzasadnić.
Okoliczność, że do zabójstwa ojca powodów doszło w trakcie sprzeczki podczas spożywania alkoholu nie uzasadnia też przyjęcia przyczynienia się ojca powodów do tego zdarzenia.
Fakt, że wpłynęło to na wysokość kary nie powoduje automatycznie zastosowaniaart. 362 k.c.Pełnomocnik powodów w odpowiedzi na apelację słusznie wywodzi, że w żaden sposób nie mogło to usprawiedliwić dokonania zabójstwa. Okoliczność bowiem, że ojciec powodów był wówczas pod silnym wpływem alkoholu w żaden sposób nie spowodowała jego zgonu, a tylko pobicie go przez pozwanych.
Chybiony jest w końcu zarzut naruszenia prawa materialnego przez zasądzeniu odsetek. Zgodnie z art. 481& 1k.c.odsetki przysługują w razie opóźnienia w spełnieniu świadczenia

i
rozstrzygnięcie czy zasądzenie odsetek od dnia doręczenia odpisu pozwu drugiemu z pozwanych zależy od przyjęcia kiedy świadczenie stało się wymagalne , gdyż tylko po bezskutecznym upływie terminu wymagalności można mówić o opóźnieniu w spełnieniu świadczenia. Trzeba w tym miejscu dodać, że odsetki służą w każdym przypadku opóźnienia w spełnieniu świadczenia, nawet z przyczyn nie zawinionych przez dłużnika, a nie tylko w przypadku zwłoki, która jest kwalifikowaną postacią opóźnienia w następstwie okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność (art.476 k.c.). Zobowiązanie z czynu niedozwolonego i z tytułu naruszenia dóbr osobistych, gdyż tego rodzaju podstawy odpowiedzialności znajdują zastosowanie w niniejszej sprawie, jest zobowiązaniem bezterminowym i w świetleart. 455 k.c.stało się wymagalne z chwilą wezwania do zapłaty. Skoro miało to miejsce przed wytoczeniem powództwa, zasądzenie odsetek od daty doręczenia odpisu pozwu drugiemu z pozwanych nie jest krzywdzące dla dłużników.

Z przytoczonych wyżej względów, gdy podniesione w apelacji zarzuty okazały się chybione, a brak jest branych pod rozwagę z urzędu , Sąd Apelacyjny na mocyart. 385 k.p.c.oddalił apelację jako bezzasadną.
Oddalając apelację Sąd Apelacyjny na podstawieart. 98w związku zart. 391& 1k.p.c.zasądził od pozwanegoM. P.na rzecz każdego z powodów tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego po 1.800 zł., na co składają się koszty zastępstwa procesowego w stawce minimalnej określonej w & 6 pkt. 5 w związku z & 12 ust. 1 pkt. 2 rozporządzenia
Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu ( Dz.U.Nr. 163 , poz. 1349 ze zm.).
O wynagrodzeniu należnym pełnomocnikowiM. P.za nieopłacone zastępstwo prawne z urzędu w postępowaniu apelacyjnym orzeczono w oparciu oart. 29ust.Prawa o adwokaturzeoraz & 2ust. 3& 6pkt. 6, & 13ust. 1 pkt. 2i& 19-21rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu(Dz.U.Nr. 163 , poz. 1348 ze zm.).