Sąd Okręgowy w Radomiu
IV Wydział Cywilny Odwoławczy
Sygnatura akt: IV Ca 180/12
Data wyroku: 2013-11-05 00:00:00
Typ orzeczenia: DECISION, REASON
Sędziowie: Ewa Mierzejewska, Maria Maziarek-Kaźmierska, Alicja Dąbrowska
Słowa kluczowe: Zasiedzenie
Podstawa prawna: art. 172 kc
Teza: Wyłączenie nabycia w drodze zasiedzenia własności nieruchomości, wynikające z przepisów Prawa o ustaleniu dóbr nieruchomych o przywilejach i  hipotekach z 14.IV.1818r. (Dz.U. PKP 1818.5.21.295) ustało z mocy § 50 dekretu z 11.X.1946r. prawo rzeczowe (Dz.U.1946.57.319), a biegnący od dnia 1.I.1947r. termin zasiedzenia ulegał skróceniu o czas samoistnego posiadania przed tą datą, lecz nie wiecej niż o połowę.

Sygn. akt IV Ca 180/12

POSTANOWIENIE

Dnia 5 listopada 2013 roku
Sąd Okręgowy w Radomiu IV Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:
Przewodniczący: SSO Alicja Dąbrowska
Sędziowie: SO Maria Maziarek-Kaźmierska
SO Ewa Mierzejewska (spr.)
Protokolant: st. sekr. sąd. Magdalena Żuchowska
po rozpoznaniu w dniu 22 października 2013 roku w Radomiu
na rozprawie
sprawy z wnioskuK. K.
z udziałemL. S. (1),A. W. (1),T. K. (1),S. P.,T. K. (2),D. P.,K. P.,E. D.,A. P.,A. S. (1),P. S.,J. S.,K. S. (1),Ł. S.,J. W.,Z. M.,K. M.,W. Z.,A. M. (1),T. Z.,E. R.,J. M. (1)
o stwierdzenie nabycia prawa własności nieruchomości przez zasiedzenie
na skutek apelacjiL. S. (1)
od postanowienia Sądu Rejonowego w Radomiu
z dnia 3 października 2011 roku
sygn. akt I Ns 221/10
postanawia:

1
zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie 1 /pierwszym/ w ten sposób, iż stwierdzić, że własność nieruchomości położonej wR.stanowiącejdziałkę o numerze (...)o powierzchni 261 m2/dwieście sześćdziesiąt jeden metrów kwadratowych/, przedstawioną na mapie sporządzonej przez geodetęI. G., oznaczonej jako wersja 2 /druga/, zgodnej z oryginałem przyjętym do państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego Prezydenta MiastaR.w dniu 30 września 2011 roku i przechowywanym w Miejskim Ośrodku Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej Prezydenta MiastaR.zanumerem ewidencyjnym (...), która to działka została wydzielona z nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy w Radomiu VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadziksięgę wieczystą nr (...)nabyli przez zasiedzenie z dniem 12 września 1968 roku:H. S.córkaA.iJ.w20/32 /dwudziestu trzydziestu drugich/ części,K. K.córkaH.iS.w3/32 /trzech  trzydziestu drugich/ części,E. D.córkaH.iS.w3/32 /trzech  trzydziestu drugich/ części,B. S.córkaH.iS.w3/32 /trzech  trzydziestu drugich/ części,M. S. (1)synH.iS.w3/32 /trzech  trzydziestu drugich/ części;

2
oddalić apelację w pozostałej części.

UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 października 2011 roku Sąd Rejonowy w Radomiu stwierdził, żeH. S.nabyła z dniem 2 stycznia 1985 roku przez zasiedzenie własność nieruchomości położonej wR.stanowiącejdziałkę oznaczoną numerem (...)o powierzchni 261 m2.
Podstawą faktyczną rozstrzygnięcia były następujące ustalenia:
Dla nieruchomości stanowiącej działkę onumerze ewidencyjnym (...), położonej wR.przyul. (...), o powierzchni 714 m2jest urządzona księga wieczysta prowadzona przez Sąd Rejonowy w Radomiu za numerem(...). Nieruchomość ta stanowiła własnośćA.iJ.małżonkówM.i została przez nich nabyta na podstawie aktu notarialnego sporządzonego w dniu 10 maja 1928 roku. Na działce tej znajdował się pierwotnie tylko jeden drewniany budynek mieszkalny usytuowany od frontu przyul. (...). Zamieszkiwali w nim małżonkowieJ.iA. M. (2)wraz ze swoimi dziećmi, a następnie z wnuczkąL. S. (1). W 1938 roku na zlecenieS. S. (2)został sporządzony projekt drewnianego domu mieszkalnego, który wzniesiono w głębi działki. Zamieszkali w nimS.iH.małżonkowieS.z dziećmi. Trzeci budynek powstał w części środkowej działki w roku 1959. Zamieszkiwała w nimW. K. (1)ze swoimi dziećmi.A. M. (2)zmarł w dniu 9 maja 1955 roku, a jego żonaJ. M. (2)zmarła w dniu 16 lutego 1959 roku. Spadek po nich nabyły ich dzieci:M. S. (2),W. K. (1),H. S.,H. M.,A. M. (3)po 1/7 części oraz wnuki:A. M. (2),H. M.,W. Z.,J. W.,Z. M.,K. M.po 1/21 części. W 1961 rokuA. M. (2)(bratanekH. S., syn jej brataA. M. (2)) zawarł zeS.iH.małżonkamiS.nieformalną umowę, zgodnie z którą sprzedałprawa spadkowepo ojcuA. M. (2)do placu przyul. (...)za sumę 2.0000 zł. Na podstawie umowy sprzedaży zawartej w formie aktu notarialnego z dnia 12 września 1963 rokuS.iH.małżonkowieS.kupili do majątku wspólnego udziały w nieruchomości przyul. (...)wR.od:H. M.(starszego) 3/12 części, odH. M.(młodszego) 1/21 części, odW. Z.1/21 części. Po śmierciA. M. (2),S. S. (2)postawił płotek na odcinku od rogu swego budynku do ogrodzenia sąsiedniej nieruchomości. W ten sposób zagrodził swobodne przejście na dalszą część działki zabudowaną tym budynkiem. Od tego czasuS.iH.małżonkowieS.byli wyłącznymi posiadaczami części działki obejmującej obszar pod ich budynkiem. Z prawej strony tegoż domu (patrząc odul. (...)) był ganek, altana i rosły winogrona. Za budynkiem była toaleta, komórki oraz drzewka owocowe i uprawy prowadzone wyłącznie przezS.iH.małżonkówS.. Przed budynkiem był trawnik, z którego korzystały wszystkie osoby zamieszkujące na nieruchomości. Odul. (...)do wejścia do budynku mieszkalnegoH.iS.małżonkówS.była ścieżka, bezpośrednio sąsiadująca z tym trawnikiem. Po drugiej stronie ścieżki – z prawej strony działki były uprawiane warzywa i kwiaty przezH. S.iW. K. (1). Obszar tych upraw był zmienny w poszczególnych latach. Aktualnie w dziale IIksięgi wieczystej numer (...)jako współwłaściciele nieruchomości przyul. (...)wR.figurują:M. S. (2)do 3/21 części,W. K. (1)do 3/21 części,H. S.do 3/21 części,A. M. (3)do 3/21 części,A. M. (2)do 1/21 części,J. M. (3)do 1/21 części,Z. M.do 1/21 części,K. M.do 1/21 części,H.iS.małżonkowie do 5/21 części na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej.
W ocenie Sądu Rejonowego posiadanie terenu zabudowanego budynkiem mieszkalnym małżonkówS.miało charakter samoistny, gdyż było sprawowane z wyłączeniem innych osób i taka wola władztwa była manifestowana na zewnątrz. Posiadanie samoistne przez poszczególnych współwłaścicieli fizycznie wydzielonych części nieruchomości, może prowadzić do zasiedzenia. Podział nieruchomości następujący w wyniku wydzielenia części nieruchomości, której własność została nabyta z mocy prawa, odbywa się niezależnie od ustaleń miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, a w razie jego braku – niezależnie od decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Jako początek biegu terminu zasiedzenia Sąd I instancji wskazał śmierćA. M. (2), który zmarł w 1955 roku i postawienie przezS. S. (2)płotka z lewej strony budynku. Została wówczas zamanifestowana wola właścicielskiego posiadania części działki pod budynkiem mieszkalnym. Bieg zasiedzenia rozpoczął się najpóźniej w dniu 1 stycznia 1956 roku, a więc pod rządamidekretu prawo rzeczowe, kiedy to uregulowanie stanu prawnego nieruchomości w księdze wieczystej nie stanowiło przeszkody w nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie. W czasie biegu zasiedzenia nastąpiła zmiana ustawodawstwa. Z uwzględnieniem przepisów przejściowychart. XLI § 2 ustawy przepisy wprowadzające kodeks cywilnyiart. 172 k.c.należało przyjąć, że termin zasiedzenia rozpoczął bieg w dniu wejścia w życiekodeksu cywilnego1 stycznia 1965 roku i upłynął w dniu 2 stycznia 1985 roku, gdyż jest to termin wcześniejszy niż wynikałby z uregulowańprawa rzeczowego. Z uwagi na to, żeS. S. (2)zmarł przed tą datą, prawo własności nieruchomości nabyłaH. S., gdyż pozostali spadkobiercy – dzieciS. S. (2), nie kontynuowali odziedziczonego po nim samoistnego posiadania. Nie doszło do zasiedzenia gruntu znajdującego się z przodu budynku, gdyż teren ten nie był wyraźnie oddzielony od reszty, a jego granice co roku się zmieniały. W tym zakresie wniosek został oddalony. Rozstrzygnięcie o kosztach zostało oparte na przepisieart. 520 § 1 k.p.c.oraz art. 83 i 113 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych poprzez obciążenie wnioskodawczyni wydatkami wyłożonymi tymczasowo przez Skarb Państwa. Wniosek uczestniczkiL. S. (1)o zasądzenie kosztów postępowania został oddalony, albowiem uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.
Apelację od powyższego postanowienia złożyła uczestniczkaL. S. (1). Zaskarżając je w całości zarzuciła: naruszenie prawa materialnego tj.art. 172 k.c.przez stwierdzenie zasiedzenia na rzeczH. S., gdy jest ona już wpisana do księgi wieczystej z określonym udziałem, a nadto jest też współwłaścicielem zeS. S. (2)na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej, co czyni niemożliwym zastosowanie instytucji zasiedzenia. Z ostrożności procesowej zarzuciła naruszenieart. 233 k.p.c.poprzez dokonanie błędnych ustaleń, że postawienie płotka przezS. S. (2)było konstytutywnym aktem woli będącym manifestacją samoistności posiadania, podczas gdy była to jedynie czynność gospodarcza.
W uzasadnieniu wskazywała, że współwłaściciel nieruchomości nie może nabyć własności przez zasiedzenie, bo własność tę już ma. Podnosiła, że po śmierciS. H.S.nie zamanifestowała woli władania nieruchomością jak właściciel, zaś po jej śmierci nikt posiadania nie kontynuował. Orzeczenie jest niesłuszne, gdyż krzywdzi pozostałych współwłaścicieli, ponadto wydzielona przez sąd działka nie nadaje się na budowę ani sprzedaż.
Wskazując na powyższe wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia przez oddalenie wniosku i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja skutkowała koniecznością zmiany zaskarżonego postanowienia odnośnie do daty nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie oraz kręgu podmiotów, które prawo to nabyły.
Zarzuty skarżącej wskazujące na niedopuszczalność zasiedzenia nieruchomości, dla której urządzona jest księga wieczysta, niemożność nabycia wydzielonej części gruntu przez współwłaścicieli, jak również wadliwość oceny Sądu I instancji w zakresie charakteru posiadaniaH.iS.małżonkówS., należało uznać za chybione.
Przepisy Oddziału II Prawa o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i hipotekach z dnia 14 kwietnia 1818 roku (Dz. U. P.K.P. 1818.5.21.295) obowiązującego w miejscu położenia nieruchomości, zawierały wyłączenie nabycia w drodze zasiedzenia własności nieruchomości, która miała urządzoną księgę wieczystą. Możliwość taką wprowadził jednakże przepis§50 dekretu z dnia 11 października 1946 roku prawo rzeczowe(Dz. U. z 1946 roku, Nr 57, poz. 319), obowiązujący od dnia 1 stycznia 1947 roku. Na gruncieprawa rzeczowego, nabywcą nieruchomości przez zasiedzenie zostawał ten, kto posiadał nieruchomość przez lat 20, gdy w chwili objęcia jej w posiadanie był w dobrej wierze (art. 50 § 1 dekretu). Temu kto posiadał nieruchomość przez lat 30, nie można było zarzucić złej wiary. Termin ten uległ skróceniu o czas, w jakim stan ten istniał przed 1 stycznia 1947 roku, lecz nie więcej niż o połowę na mocy art. XXXIV przepisów wprowadzających prawo rzeczowe iprawo o księgach wieczystych(Dz. U z 1946 Nr 57 poz. 321).
Wbrew zarzutom skarżącej ocena Sądu Rejonowego prowadząca do uznania, iżH.iS.małżonkowieS.posiadali tak jak właściciele wydzieloną część działki położonej wR.przyulicy (...), jest prawidłowa i nie narusza reguły przewidzianej wart. 233 § 1 kpc. W świetle zgromadzonego materiału dowodowego należało jednakże odmiennie, aniżeli uczynił to Sąd I instancji, ustalić datę, w jakiej zasiedzenie rozpoczęło bieg.
Bezspornym jest, iż małżonkowieS.uzyskali zgodęA.iJ.małżonkówM.(rodzicówH. S.) na wybudowanie na nieruchomości położonej wR.przyulicy (...)budynku mieszkalnego (okoliczność przyznana przez uczestniczkęL. S. (1)– k. 282). Był to budynek drewniany, zlokalizowany w głębi działki, którego budowę małżonkowieS.rozpoczęli w 1938 roku. Do akt została złożona dokumentacja dotycząca projektu budynku oraz pozwolenie na budowę zatwierdzone w dniu 12 września 1938 roku (k. 17 koperta). W ocenie Sądu Okręgowego to właśnie tę datę należało ocenić jako wyznaczającą początek właścicielskiego posiadania przezH.iS.małżonkówS.gruntu zajętego przez nich pod budowę budynku mieszkalnego.
Wbrew ocenie Sądu I instancji, postawienie przezS. S. (2)w 1955 roku płotu wewnątrz posesji, odgradzającego część gruntu zajętego przez tenże budynek od reszty działki wykorzystywanej przez innych członków rodziny, nie było pierwszym przejawem „zamanifestowania właścicielskiego posiadania części działki pod budynkiem”. Zarówno z zeznań świadków:E. S. (1)(k. 140),C. O.(k. 142),A. K.(k. 143),L. S. (2)(k. 202),E. S. (2)(k. 204),W. K. (2)(k. 276), jak i uczestników postępowania:K. K.(k. 278),A. S. (1)(k. 279),E. D.(k. 280),A. W. (2)(k. 281) orazL. S. (1)(k. 282) wynika, że część działki zajęta przez budynekS.była przez nich używana z wyłączeniem innych osób, a stan taki istniał odkądS.pobudowali swój budynek. Pobudowanie wewnętrznego płotu, dokonane przezS. S. (2)po śmierci teścia –A. M. (2)było jedynie kolejnym przejawem właścicielskiego władania gruntem, na którym małżonkowieS.w 1938 roku rozpoczęli budowę swojego domu. Płot ten stanowił jedynie potwierdzenie dotychczasowych granic posiadania, tj. części działki zajętej przez dom małżonkówS.oraz pozostałej części posesji, na której zlokalizowany był budynek mieszkalny małżonkówM.. W późniejszych latachH.iS.małżonkowieS.kontynuowali właścicielskie posiadanie tak wydzielonej części nieruchomości, o czym świadczy zarówno treść przytoczonych wyżej zeznań świadków i uczestników postępowania, jak również sposób płatności podatków. MałżonkowieS.uważali się za właścicieli wydzielonej części gruntu o powierzchni około 300 m2, natomiast pozostała część nieruchomości, której powierzchnię określono na około 400 m2była oddzielnie opodatkowana. Okoliczność ta wynika z nakazów płatniczych złożonych do akt sprawy. Najwcześniejszy z nich z 1959 roku wystawiony został na nazwiskoJ. M. (2)i dotyczy powierzchni gruntu 400 m2oraz jednego budynku mieszkalnego wraz z gruntem pod tym budynkiem o powierzchni 100 m2(k. 271 – koperta). Późniejsze nakazy z lat osiemdziesiątych wystawione są na nazwisko:M. S. (2),A. S. (2), dotyczą również gruntu o powierzchni 400 m2(k. 270 – 271 – koperty). Nakazy z lat dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych wystawione są na nazwiskoL. S. (1), dotyczą gruntu o powierzchni 400 m2i budynku o powierzchni 50 m2(k. 269 – koperta). Z kolei nakazy płatnicze dotyczące gruntu o powierzchni 300 m2wystawione były na nazwisko:S. S. (2)– w 1967 roku, a następnieH. S.– za rok 1979 i 1986 (k. 483 koperta).
Okoliczność ta potwierdza, iż małżonkowieS.wskazywani w powyższych dokumentach jako płatnicy podatków mieli wyodrębniony zakres swojego posiadania. Odrębnie od innych członków rodziny płacili należności podatkowe od części nieruchomości zabudowanej ich budynkiem mieszkalnym.
Powyższe prowadzi do wniosku, iż posiadanie samoistne wydzielonej części nieruchomości zajętej przez budynekH.iS.małżonkówS.rozpoczęło się z dniem 12 września 1938 roku i w świetle przytoczonych wyżej przepisów czas od tej daty do dnia 31 grudnia 1946 roku stanowił okres, o który trzydziestoletni termin zasiedzenia gruntu, biegnący od dnia 1 stycznia 1947 roku uległ skróceniu. Jest to okres ośmiu lat, trzech miesięcy i dziewiętnastu dni. Okres od rozpoczęcia okupacji do ponownego uruchomienia sądów polskich nie podlegał wyłączeniu z przewidzianego wart. XXXIVpw pr. rzecz. iart. XLIIpwkcokresu skrócenia terminu zasiedzenia (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 30 września 2004 roku IV CK 21/2004, LexPolonica nr 375333).Termin zasiedzenia skrócony o wyżej wymieniony okres upłynął w dniu 12 września 1968 roku.
Sąd Rejonowy wadliwie przyjął, że w dacie upływu tego terminu nieruchomość znajdowała się w wyłącznym posiadaniu samoistnymH. S., która kontynuowała swoje posiadanie w sposób nieprzerwany.S. S. (2)zmarł w dniu 23 czerwca 1967 roku. Do śmierci posiadał samoistnie przedmiotową działkę wraz z żoną. Odnośnie do posiadania jego następców prawnych zastosowanie mają zasady przewidziane w przepisachart. 176 § 1 i § 2 kc.
Stosownie do treściart. 176 § 1 kcjeżeli podczas biegu zasiedzenia nastąpiło przeniesienie posiadania, obecny posiadacz może doliczyć do czasu, przez który sam posiada, czas posiadania swego poprzednika. Jeżeli jednak poprzedni posiadacz uzyskał posiadanie nieruchomości w złej wierze, czas jego posiadania może być doliczony tylko wtedy, gdy łącznie z czasem posiadania obecnego posiadacza wynosi przynajmniej lat trzydzieści. Zgodnie zaś z§ 2tego przepisu powyższe uregulowanie stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy obecny posiadacz jest spadkobiercą poprzedniego posiadacza. ŚmierćS. S. (2)nastąpiła pod rządamikodeksu cywilnego, wobec czego w niniejszej sprawie stosuje sięart. 176 § 2 k.c.Sąd Rejonowy wadliwie pominął regulację zawartą w tym przepisie w sytuacji, gdy istnieje domniemanie, że spadkobiercy wchodzą w prawa spadkodawcy w dacie otwarcia spadku. SpadkobiercamiS. S. (2)są jego żonaH.do 1/4 części oraz dzieci:E. D.,M. S. (1),B. S.iK. S. (2)do 3/16 części każde z nich. W dacie śmierciS. S. (2)doszło do ustania wspólności majątkowej małżeńskiej pomiędzy małżonkamiS., z tego względu ½ prawa posiadania spornej nieruchomości weszła w skład masy spadkowej poS. S. (2).H. S.w dacie upływu terminu zasiedzenia nabyła zatem 1/2 udziału z tytułu wspólności małżeńskiej i 1/8 części udziału po mężu, tj. łącznie 5/8 części. DzieciS. S. (2):E. D.,M. S. (1),B. S.,K. S. (2)nabyli prawo własności tejże nieruchomości w 3/32 części każde z nich.
Wobec powyższego w zakresie wskazanej przez Sąd Rejonowy daty zasiedzenia działki oraz w zakresie kręgu osób, które nabyły jej własność należało zmienić postanowienie orzekając stosownie doart. 386 § 1 kpcw związku zart. 13 § 2 kpc.
W pozostałej części zarzuty skarżącej jako pozbawione podstaw faktycznych oraz prawnych nie mogły skutkować uwzględnieniem apelacji, dlatego stosownie doart. 385 kpcw związku zart. 13 § 2 kpcpodlegała ona w tym zakresie oddaleniu, w tym także w zakresie żądania zwrotu kosztów postępowania.