Sąd Apelacyjny w Gdańsku
V Wydział Cywilny
Sygnatura akt: V ACa 812/12
Data wyroku: 2012-10-23 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Włodzimierz Gawrylczyk, Irma Kul, Maryla Domel-Jasińska
Słowa kluczowe: Wydanie Nieruchomości
Podstawa prawna: art. 222 § 1 kc, art. 180 kpc, art. 199 § 1 pkt 1 kpc
Teza: Stwierdzenie, że przyjęta przez Skarb Państwa nieruchomość jest wyłączona spod działania art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. N. 3 poz. 13) może nastąpić jedynie w postępowaniu administracyjnym na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Sygn. akt: V ACa 812/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 23 października 2012 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku V Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Włodzimierz Gawrylczyk (spr.)

Sędziowie:

SA Irma Kul
SA Maryla Domel-Jasińska

Protokolant:

stażystka Aleksandra Ćwiek

po rozpoznaniu w dniu 9 października 2012 r. w Gdańsku
na rozprawie
sprawy z powództwaA. K.
przeciwkoP. B.,A. N. R.wW.i Skarbowi Państwa -(...)
o ustalenie oraz o wydanie
na skutek apelacji powódki
od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy
z dnia 4 lutego 2011 r. sygn. akt I C 197/09

I
oddala apelację;

II
nie obciąża powódki kosztami procesu za drugą instancję.

Na oryginale właściwe podpisy.

1
V ACa 812/12

UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy wyrokiem z 4 lutego 2011 r. oddalił powództwo(...)przeciwkoP. B.,A. N. R.wW.iSkarbowi Państwa -(...)o ustalenie nieważności umowy dzierżawy,
ustalenie prawa własności nieruchomości i o wydanie nieruchomości oraz odrzucił pozew wpozostałym zakresie i odstąpił od obciążania powódki kosztami procesu.
Zasadnicze motywy wyroku są następujące:
Powódka domagała się ustalenia nieważności lub bezskuteczności względnej zawartejw dniu 10 września 2007 r. między pozwanąA. N. R.(zwaną dalej:
    ANR) i pozwanymP. B.umowy dzierżawy działki o pow. 82,9 ha wD.w GminieR.. Twierdziła, że umowa jest sprzeczna z prawem, z zasadamiwspółżycia społecznego i ma na celu obejście ustawy. Domagała się też stwierdzenia bezsku-teczności wobec niej aneksu do umowy, na mocy którego dzierżawa została przedłużona do2022 r. Zarzuciła, że:
1/ umowa została zawarta bez przetargu po uprzednim unieważnieniu przetargu wy-granego przez grupę 24 rolników i po cofnięciu oświadczenia o unieważnieniu przetargu,
2/ umowa dzierżawy jest sprzeczna z art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy z 1997 r. o gospoda-rowaniu nieruchomościami,
3/ pozwanyP. B.był jednym z grupy rolników biorących udział w przetargu
ich pełnomocnikiem, więc zawarcie z nim umowy stanowi obejście przepisów ustawy,
4/ skoro powódka jest jednym ze spadkobiercówH. M., będącej prawowitąwłaścicielką majątku wD., w skład którego wchodzi ta działka, bezprawnie po-zbawionej majątku, to zawarcie kwestionowanej umowy dzierżawy narusza zasady współży-cia społecznego, gdyż zmierza do pozbawienia praw do działki należnych jej i innym spadko-biercomH. M..
PozwanaA. N. R.wniosła o oddalenie powództwa. Twierdzi-ła, że powódka nie ma interesu prawnego w wytoczeniu powództwa. Nie zgodziła się też zzarzutami powódki, twierdziła że grupa rolników, która wygrała przetarg zrzekła się swoichpraw na rzecz pozwanegoP. B., więc z nim została zawarta umowa dzierżawy.
PozwanyP. B.także wnosił o oddalenie powództwa, wskazując na brak in-teresu prawnego powódki.
W kolejnych pismach procesowych powódka dokonała podmiotowego i przedmioto-wego rozszerzenia powództwa, żądając przypozwana Skarbu Państwa -(...)oraz ustalenia, że spadkobiercyH. M.zostali bezprawnie pozbawieni majątkuw postaci nieruchomości ziemskiejD.o pow. 333,5068 ha i że decyzja o wykre-śleniuH. M.z księgi wieczystej była nieważna. Domagała się też ustalenia, że po-zwanym nie przysługuje prawo do władania nieruchomością, Skarbowi Państwa nie przysłu-

2
guje prawo własności, wnosiła o nakazanie im wydania nieruchomości na rzecz spadkobier-ców oraz o zakazanie pozwanym rozporządzania nieruchomością i zakazania zawieraniaumów dzierżawy do czasu zakończenia postępowania w tej sprawie. Potem wnosiła również oustalenie, że Skarbowi Państwa nie przysługuje prawo własności nieruchomości, bo zostałaprzejęta bezprawnie.
Pozwani ANR i Skarb Państwa wnosili o odrzucenie pozwu w rozszerzonej części, ja-ko nie mieszczącej się w granicach sprawy cywilnej. Nadto pozwany Skarb Państwa argu-mentował, że zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej w odniesieniu do rozszerzonegożądania, bo rozstrzygnięcie, czy dana nieruchomość podpada pod działanie dekretu PKWN oreformie rolnej następuje w drodze decyzji administracyjnej. Podniósł też zarzut braku legi-tymacji procesowej po stronie powódki.
Sąd Okręgowy poczynił następujące ustalenia:
Powódka jest jednym ze spadkobiercówH. M., byłej właścicielki nieru-chomości ziemskiej o pow. 333,5068 ha położonej wD..H. M.zmarław 1944 r. wW.. Ta nieruchomość ziemska została przejęta na rzecz Skarbu Państwaw dniu 12 sierpnia 1946 r. i obecnie wchodzi w skład zasobu własności rolnej Skarbu Pań-stwa, a jego prawa do niej wykonuje pozwana ANR.
Powódka od początku lat dziewięćdziesiątych ub. w. podejmowała czynności zmierza-jące do odzyskania utraconego majątku, w 2004 r. wezwała ANR do oddania go w posiada-nie, a ta wezwała ją do udokumentowania swoich roszczeń.
W dniu 30 stycznia 2006 r. ANR ogłosiła ustny przetarg na dzierżawę nieruchomości,a po wpłaceniu wadium przez powódkę go odwołała. W dniu 27 marca 2006 r. ogłosiła kolej-ny przetarg na dzierżawę działek, w którym powódka ze względu na warunki przetargu niewzięła udziału. Do przetargu przystąpił m.in. pozwanyP. B.wraz z grupą 24 rolni-ków, których reprezentował. Rolnicy ci zostali wytypowani na dzierżawców w wyniku licyta-cji, ale podpisanie umowy zostało wstrzymane z uwagi na postępowanie wyjaśniające doty-czące przebiegu przetargu i jego wyniku. Rolnicy ci rozpoczęli uprawę tych gruntów. W dniu9 czerwca 2006 r. Prezes ANR unieważnił przetarg z uwagi na naruszenie przepisów ustawy okształtowaniu ustroju rolnego (niespełnianie warunków przez grupę 24 rolników). W dniu 27sierpnia 2007 r. 23 rolników zrzekło się praw do dzierżawy, w dniu 31 sierpnia 2007 r. Wice-prezes ANR „cofnął” decyzję o unieważnieniu przetargu, wskazując na brak przeszkód dozawarcia umowy dzierżawy z pozwanymP. B.. ANR zawarła z nim w dniu 10września 2007 r. na 8 lat umowę dzierżawy nieruchomości o pow. "około 82 ha”, zmienionąaneksem z 7 kwietnia 2008 r., przedłużając dzierżawę do 2022 r.
Sąd Okręgowy pominął dowody z przesłuchania świadków i powódki, bo nie mająznaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy z uwagi na częściową niedopuszczalność drogi sądowej,brak legitymacji czynnej i interesu prawnego powódki „w pozostałym zakresie żądania”.
Sąd Okręgowy stwierdził, że powódka nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenianieważności umowy dzierżawy (art. 189 k.p.c.), bo zgodnie zart. 28 ust. 1 ustawy z dnia 21sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami(zwanej dalej: u.g.n.) przysługuje jej jedynie

3
prawo pierwszeństwa w nabyciu nieruchomości, gdyby ANR postanowiła ją sprzedać, tym-czasem procedura sprzedaży nie została rozpoczęta. Nietrafny jest pogląd powódki, iż żądanieustalenia nieważności umowy dzierżawy jest konieczne dla dochodzenia praw „związanych znabyciem przedmiotowej nieruchomości”. Ustalenie ważności czy nieważności umowy dzier-żawy nie wpływa na jej ewentualne prawo własności. Dlatego Sąd „nie przychylił się równieżdo żądania przez powódkę uznania za bezskuteczny (...) aneksu do (...) umowy dzierżawy”,powołując się na brak przesłanek do zastosowaniaart. 59 k.c.
Jeśli chodzi o powództwo o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa, to powinno byćskierowane przeciwko podmiotowi, z którym strona powodowa pozostaje w stosunku praw-nym, z którego wywodzi uprawnienie. Powódka nie może żądać od ANR wszczęcia procedu-ry sprzedaży nieruchomości, więc nie ma interesu prawnego w zgłoszeniu żądania ustaleniaprawa.
Sąd Okręgowy stwierdził, że brak po stronie powódki interesu prawnego w żądaniuustalenia nieważności umowy dzierżawy i aneksu czyniło niecelowym ustalanie, czy w tokuprzetargu na dzierżawę nieruchomości doszło do jakichkolwiek nieprawidłowości, obejściaczy naruszenia prawa lub naruszenia zasad współżycia społecznego. Dlatego też Sąd pominąłwniosek powódki „o wydanie opinii w zakresie stanu przedmiotu dzierżawy”.
Sąd uznał, iż powództwo o ustalenie, że pozwanemu Skarbowi Państwa nie przysługu-je prawo własności nieruchomości oraz o wydanie nieruchomości (żądanie - k. 342, 345 i381-382) należało rozpatrzyć w świetle art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r.o przeprowadzeniu reformy rolnej, według którego na własność Skarbu Państwa przechodziłyz mocy prawa wymienione w nim nieruchomości bez odszkodowania, a wpis Skarbu Państwado księgi wieczystej następował na podstawie zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziem-skiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, co wynikaz art. 1 ust. 1 dekretu z 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa wła-sności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej. Sąd ustalił, że w księdze wieczystejzostał dokonany wpis Skarbu Państwa, jako właściciela przejętej nieruchomości, na podsta-wie stosownego zaświadczenia. Przejęcie nieruchomości rolnych o obszarze przekraczającymwskazane w dekrecie powierzchnie następowało z mocy samego prawa, czyli dekretu o prze-prowadzeniu reformy rolnej, a wpis Skarbu Państwa do księgi wieczystej następował na pod-stawie zaświadczenia urzędu ziemskiego, które nie miało charakteru decyzji administracyjnej.
Sąd Okręgowy - powołując się na orzeczenia Sądu Najwyższego - uznał, że wprzedmiocie rozstrzygnięcia, czy dana nieruchomość podpada pod działanieart. 2 ust. 1lit. edekretu o reformie rolnej powinien wypowiedzieć się organ administracyjny, więc sąd po-wszechny nie jest uprawniony do orzekania w tej kwestii. To stanowisko w judykaturze jestutrwalone. Także NSA w uchwale z 10 stycznia 2011 r. w sprawie I OPS 3/10 uznał - powo-łując się na§ 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r.wsprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej -że przepis ten może stanowić podstawę prawną do orzekania w drodze decyzji administracyj-nej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, októrej mowa wart. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dekret o prze-prowadzeniu reformy rolnej, skoro nie został uchylony, w dalszym ciągu stanowi element

4
prawa powszechnie obowiązującego. To samo dotyczy powyższego rozporządzenia z dnia 1marca 1945 r. (i jego § 5). Obecnie obowiązującaKonstytucjanie zdyskwalifikowała tychaktów prawnych. Obecnie nie jest możliwe jedynie wydawanie aktów wykonawczych napodstawie tego dekretu.
Z tych przyczyn Sąd odrzucił pozew o ustalenie, że Skarbowi Państwa nie przysługujeprawo własności nieruchomości przejętych na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformyrolnej i żądanie ustalenia, że powódce przysługuje prawo własności nieruchomości (art. 199k.p.c.) i oddalił powództwo w pozostałym zakresie na podstawieart. 189 k.p.c.O kosztachprocesu orzekł na podstawieart. 102 k.p.c.
Powódka złożyła apelację. Zaskarżyła wyrok orzekający co do istoty sprawy w cało-ści. Zarzuciła:
1/ naruszenieart. 2 i 177 Konstytucji RP;
2/ nie rozpoznanie istoty sprawy „tytułu własnościD.i faktu dyskryminacjispadkobierców przez organy państwa przez błędną wykładnięart. 2 k.p.c.iart. 178 ust. 1Konstytucji”;
3/ naruszenie prawa materialnego: a) przez zastosowanieart. 2 ust. 1 lit. b, c, d, ede-kretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej jako obowiązującejpodstawy prawnej wyroku z naruszeniemart. 7 i 77 Konstytucji RP; b) przez niewłaściwąwykładnię art. 39 ust. 1 w zw. z art. 39 ust. 3b ustawy o gospodarowaniu nieruchomościamirolnymi Skarbu Państwa orazart. 5 i 6 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnegoprzez uznanieskuteczności cofnięcia przez ANR oświadczenia o unieważnieniu przetargu; c)art. 140 k.c.przez stwierdzenie, że „wydzierżawienie majątku przeznaczonego do sprzedaży na podstawieart. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Pańśtwa nienarusza praw przyszłego właściciela”;
4/ niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj.„ustalenie, że nieruchomość będąca przedmiotem sprawy została przejęta przez Skarb Pań-stwa w dniu 12 sierpnia 1946 r. na podstawie art. 2 ust. 1 b,c,d,e dekretu PKWN”; „nie usto-sunkowanie się do prawdziwości faktów, na które powołuje się Zaświadczenie Wojewódzkie-go Urzędu Ziemskiego z dnia 12 sierpnia 1946 roku”; niewyjaśnienie, czy warunki sprzedażynieruchomości przedstawione przez ANR spadkobiercom były zgodne z przepisami i cenamiobowiązującymi na rynku; nie ustalenie dlaczego ANR wydzierżawiła majątek, który przygo-towywała do sprzedaży spadkobiercom, dlaczego przygotowywanie do sprzedaży trwało 5 lat,dlaczegoA.nie chciała sprzedać majątku spadkobiercom, im wydzierżawić ani oddać wzarząd, niewyjaśnienie w jaki sposób grupa rolników zrzekła się praw, których nie posiadała idlaczegoA.tolerowała i akceptowała zagarnięcie powierzonego jej mienia przez „pro-testujących rolników”;
5/ sprzeczność istotnych ustaleń z treścią zebranych dowodów przez pominięcie wnio-sków dowodowych powódki i „Nieuwzględnienie faktu, że właścicielkaD.nie mo-gła być skazana z tytułu art. 2 ust. 1 lit. c i lit. d, ponieważ od 5 sierpnia 1944 r. nie żyła”,przez pominięcie dowodów przytoczonych w piśmie z 25 grudnia 2010 r. dotyczących uzna-nia przez ANR roszczeń spadkobierców o zwrot majątku, w tym w ogłoszeniach o przetargu,

5
w broszurze z 2003 r. o sprzedaży nieruchomości i w umowie dzierżawy nieruchomości, wktórej wydzierżawiający nie oświadcza, że jest właścicielem nieruchomości, jak też pominię-cie dowodu z przesłuchania stron i pominięcie wniosków dowodowych dotyczących „usta-wienia” przetargu przez ANR w porozumieniu z rolnikami w sposób sprzeczny z prawem.
Wskazując na te zarzuty, powódka wniosła o zmianę wyroku przez uwzględnieniepowództwa „z uwzględnieniem wniosków dowodowych zgłoszonych przez powoda w spra-wie I C 197/09”.
Powódka twierdziła, że dekret PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej jest nielegal-nym aktem prawnym, więc pozbawienie spadkobiercówH. M.własności nieru-chomości było bezprawne, a gdyby nawet był aktem legalnym, to niedopuszczalne jest, bywydane na jego podstawie zaświadczenie mogło stanowić podstawę wpisu Skarbu Państwa doksięgi wieczystej, jako właściciela nieruchomości. W jej ocenie błędne jest stwierdzenie SąduOkręgowego, że niedopuszczalna jest droga sądowa pozwalająca na odmowie zastosowaniaprzepisów dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Proces tenma charakter polityczny, bo roszczenie powstało ze względów politycznych. Jej zdaniem,gdyby Sąd ustalił, że nieruchomość została skutecznie przejęta na własność Skarbu Państwana podstawie art. 2 ust. 1 lit. e tego dekretu, to wyjaśnienia wymaga, czy zniesienie maksy-malnych norm obszarowych w 1990 r., likwidacja PGR-ów i zaniechanie uchwalenia nowejreformy rolnej w 1991 r. są podstawą do domagania się przez spadkobierców zwrotu nieru-chomości w naturze. Jej zdaniem najpoważniejszym dowodem na to, że Skarb Państwa niejest „właścicielemD.” jest sposób zawierania umów dzierżawy, sporządzanie pro-tokołów zdawczo-odbiorczych i „stanD.” (bo żaden właściciel tak by nie admini-strował tak znacznym majątkiem).
W ocenie skarżącej konieczne jest wyjaśnienie, kto miał być właścicielem nierucho-mości podpadającej pod działanie art. 2 ust. 1 lit. b,c,d,e dekretu o przeprowadzeniu reformyrolnej.
Pozwany Skarb Państwa, zastąpiony przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa,wniósł o odrzucenie apelacji, a w razie nieuwzględnienia tego wniosku o oddalenie apelacji io zasądzenie kosztów procesu. Podkreślił, że nie ma legitymacji biernej w zakresie, w jakimroszczenie powódki dotyczy ustalenia nieważności umowy dzierżawy i aneksu oraz że istnie-jąca umowa dzierżawy nie wpływa na przysługujące spadkobiercomH. M.prawopierwszeństwa w nabyciu nieruchomości od ANR. Wnosił o prawidłowe oznaczenie właści-wego w tej sprawie organu Skarbu Państwa, wskazując że jest nim Minister Rolnictwa i Roz-woju Wsi, którego reprezentują Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 27 września 2011 r. określił, żewłaściwym w tej sprawie organem Skarbu Państwa jest Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, anastępnie odrzucił apelację, uznając że Sąd Okręgowy bezpodstawnie przywrócił termin dojej wniesienia. Na skutek zażalenia powódki Sąd Najwyższy uchylił to postanowienie o od-rzuceniu apelacji. Powódka kwestionowała potem zasadność wskazania powyższym posta-

6
nowieniem, że właściwym organem reprezentującym pozwany Skarb Państwa jest ów Mini-ster, uznając że powinien być to Minister Skarbu Państwa.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja jest bezpodstawna. Podniesione w niej zarzuty odnoszące się do zaskarżone-go wyroku są nietrafne, gdyż nie było podstaw do uwzględnienia powództwa. Niektóre zarzu-ty nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.
Oceniając zarzuty apelacji, zaskarżone rozstrzygnięcie sprawy i jego motywy, SądApelacyjny kieruje się obowiązującymi przepisami i zasadami prawa, treścią żądań powódki iustaleniami faktycznymi, które mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy orazstwierdza, że nie wszystkie żądane przez powódkę ustalenia są konieczne i możliwe dla roz-strzygnięcia sprawy. W szczególności Sąd nie traktuje tej sprawy jako procesu politycznego,tylko jako sprawę podlegającą rozstrzygnięciu zgodnie z jego rzeczową właściwością i w ta-kim tylko zakresie się wypowiada.
Wskazany przez powódkęart. 2 Konstytucji RP, jako naruszony zaskarżonym wyro-kiem, stanowi iż Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczy-wistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Z uzasadnienia apelacji wynika, iż zdaniempowódki zaskarżony wyrok jest niezgodny z tą zasadą, jak też zart. 7 Konstytucji, w myślktórego organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Przepisy te ma-ją istotne znaczenie dla wykładni pozakonstytucyjnych norm prawnych oraz dla oceny decyzjiwładczych podejmowanych przez organy władzy publicznej. Odnoszą się one więc też dodziałalności orzeczniczej sądów. W działalności orzeczniczej sądów istotne znaczenie ma teżart. 173Konstytucji, według którego sądy i trybunały są władzą odrębną i niezależną od in-nych władz,art. 177w myśl którego sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości wewszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innychsądów, orazart. 178 ust. 1 Konstytucji, także wskazany przez powódkę jako naruszony za-skarżonym wyrokiem. Przepis ten stanowi, że sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu sąniezawiśli i podlegają tylkoKonstytucjioraz ustawom. Wyraża on zasadę niezawisłości sę-dziowskiej.
W ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd pierwszej instancji, rozstrzygając spór, kierował siępowyższymi przepisami i zasadami, więc nietrafne są zarzuty ich naruszenia. Sąd powszech-ny nie może odmówić zastosowania przepisów ustawy, bo jest nimi związany. W tej sprawienie było jednak podstaw do tego. Dekrety wydane na podstawie wcześniej obowiązującychprzepisów mają rangę ustawową, więc przepisami dekretów sądy powszechne także są zwią-zane. Oznacza to, że w tej sprawie Sąd Okręgowy nie mógł odmówić oceny ustalonego stanufaktycznego na podstawie dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformyrolnej. Sądy powszechne nie mogą wypowiadać się w sprawach nie należących do ich kompe-tencji, m.in. oceniać, czy PKWN uprawniony był do wydania tego dekretu.
Organem właściwym do orzekania w sprawie zgodności ustaw zKonstytucjąjest Try-bunał Konstytucyjny (art. 188 pkt 1 Konstytucji). W kwestii dopuszczalności stwierdzeniaprzez sądy niezgodności przepisu prawa zKonstytucjąTrybunał Konstytucyjny jednoznacz-

7
nie wypowiedział się przeciwko takiej możliwości (por. między innymi wyrok TK z dnia 31stycznia 2001 r., P/99, OTK 2001/1/5, oraz wyrok z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, OTK2001/8/256). Sąd Apelacyjny w obecnym składzie podziela to stanowisko Trybunału Konsty-tucyjnego. Także Sąd Najwyższy wyraził pogląd (choć orzeczenia nie są jednolite), że sąd niema kompetencji do uznania bezprawności, jako niezgodnych zKonstytucją, przepisów dekre-tu o reformie rolnej (zob. wyrok z dnia 26 marca 2004 r., IV CK 188/03, LEX nr 182072;
W kwestii ważnościdekretu o przeprowadzeniu reformy rolnejTrybunałKonstytucyj-ny wypowiedział się m.in. w uchwałach z 19 września 1990 r. w sprawie W. 3/89, OTK z1990 r., poz. 26 i z dnia 16 kwietnia 1996 r. w sprawie W. 15/95, OTK ZU nr 3/1996, poz. 13,a pod rządem obecnie obowiązującejKonstytucjiw postanowieniu z dnia 28 listopada 2001 r.w sprawie SK 5/01 (OTK 2001/8/266). W obu uchwałach Trybunał Konstytucyjny uznał swąwłaściwość do ustalania powszechnie obowiązującej wykładni dekretu z mocą ustawy. Wpierwszej z nich stwierdził, „wobec obowiązywania dekretów ustanowionych wcześniej przezkompetentne organy, które na mocy wówczas obowiązującego prawa określane były jakodekrety z mocą ustawy (...) wszystkie te dekrety podlegają wykładni TrybunałuKonstytucyj-nego na mocyart. 33a ust. 1 Konstytucjioraz art. 1 pkt 1 ustawy o TrybunaleKonstytucyj-nym”. W drugiej z tych uchwał Trybunał Konstytucyjny dokonywał wykładni art. 2 ust. 1 lit.e dekretu i uznał, że przepis ten wyczerpał swoją moc prawną wraz z przejęciem określonychw nim nieruchomości rolnych przez Skarb Państwa i nie mógł być później stosowany. Trybu-nał nie stwierdził jednak, że dekret jest nieważny. Podobnie wypowiedział się w uzasadnieniuwskazanego wyżej postanowienia z dnia 28 listopada 2001 r. w sprawie SK 5/01).
Z powyższych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, którymi sądy powszechne sązwiązane, wynika że powołany przez Sąd Okręgowy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowa-dzeniu reformy rolnej, jako jedna z podstaw rozstrzygnięcia sprawy, nadal musi być stosowa-ny przy ocenie m.in. roszczenia o zwrot nieruchomości rolnych przejętych na jego podstawieprzez Skarb Państwa. Odnosi się to również do dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywa-niu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na celereformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233) i innych aktów normatywnych regulujących spornąproblematykę.
Można mieć wątpliwości, czydekret o przeprowadzeniu reformy rolnejbył aktemnormatywnym suwerennej władzy ustawodawczej oraz czy posiadał dostateczne umocowanieprawne, to jednak niezależnie od negatywnej nawet oceny samej legitymizacji organu i prawaprzez niego stanowionego, nie można już obecnie kwestionować skutków, jakie akt ten wy-wołał, a które były akceptowane wyraźnie lub w sposób dorozumiany przez późniejszegoustawodawcę i doprowadziły do powstania nowych, trwałych stosunków prawnych. Złożo-ność problemów prawnych związanych ze stanem faktycznym ukształtowanym przez dekretuniemożliwia, bez pozytywnej ingerencji obecnego ustawodawcy, zmianę lub odwrócenieskutków dekretu, które sięgają bardzo głęboko w sferę dzisiejszych stosunków własnościo-wych i praw nabytych na jego podstawie.
W myślart. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, cele reformy rol-nej przeznaczone zostały wszystkie nieruchomości stanowiące własność albo współwłasnośćosób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni

8
ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego iśląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie odwielkości użytków rolnych tej powierzchni; wszystkie te nieruchomości przechodzą bez-zwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości, na własność Skarbu Państwa z przezna-czeniem na cele reformy. Niesporne jest, że przejęta nieruchomość rolna podpadała pod prze-pisart. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Sąd Okręgowy wskazał ten przepis, jako podstawę przejęcia przez Skarb Państwa nie-ruchomości rolnych należących doH. M., od której powódka wywodzi uprawnie-nia swoje i innych spadkobierców. Oczywiście bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 2 ust. 1lit. a, b, c, d tego dekretu, bo Sąd Okręgowy ani nie przyjął tych przepisów za podstawę orze-czenia, ani nie stwierdził, że stanowiły one podstawę przejęcia przez Skarb Państwa spornychnieruchomości rolnych, ani też nie stwierdził, że mogły taką podstawę stanowić. W uzasad-nieniu wyroku nie wypowiedział się ani bezpośrednio, ani pośrednio o jakichkolwiek innychpodstawach pozbawieniaH. M.własności nieruchomości, nie naruszył jej dobregoimienia. Powołał się tylko na to, że podstawą wpisu Skarbu Państwa do księgi wieczystej byłozaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego Pomorskiego wB., że nieru-chomość ziemska przeznaczona jest na cele reformy rolnej (co wynika z zaświadczenia SąduRejonowego wI.z 24 lipca 2002 r. - k. 63).
Podniesiony w apelacji zarzut, że Sąd Okręgowy nie wyjaśnił kto miał być właścicie-lem nieruchomości podpadającej pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniureformy rolnej (w związku z tym, żeH. M.zmarła 5 sierpnia 1944 r, tj. przed wej-ściem w życie tego dekretu) nie ma istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, skoronieruchomość określana przez powódkę jako(...)przeszła na własność SkarbuPaństwa z mocy tego dekretu, a Sąd Okręgowy - powołując się na zaświadczenie (k. 63) po-dał, że do księgi wieczystej jako właścicielka wpisana byłaH. M.. Oczywiste jest,że gdyby Skarb Państwa nie przejął nieruchomości na własność, jej właścicielami byliby jejspadkobiercy.
Sąd Apelacyjny podkreśla, że podstawą wpisu (tytułem wpisu) Skarbu Państwa doksięgi wieczystej jako właściciela przejętej nieruchomości jest art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieru-chomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233). Podstawę tę wskazujewięc akt prawny zrównany z ustawą. Powódka nie wykazała braku formalnoprawnej podsta-wy wpisu Skarbu Państwa ani wynikającego z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. oksięgach wieczystych i hipotece (tekst jednolity: Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361) do-mniemania wiarygodności tego wpisu. Wpisanie do księgi wieczystej Skarbu Państwa, jakowłaściciela nieruchomości, wiązało się jednocześnie z wykreśleniem dotychczasowego wła-ściciela.
Okoliczności te wskazują, że powódka (ani inni wskazani przez nią spadkobiercy(...)nie jest właścicielką spornej nieruchomości, trafnie więc Sąd Okręgowyuznał, że nie ma podstawy do uwzględnienia jej roszczenia o wydanie nieruchomości. Wyrokw tej części jest zgodny zart. 222 § 1 k.c.Nie ma też podstawy do ustalenia, że wykreślenie

9
H. M.z księgi wieczystej nastąpiło niezgodnie z obowiązującymi wówczas przepi-sami, które pod rządem obecnie obowiązującejKonstytucjinie zostały uznane za nieważne.
Wskazane przez powódkę żądanie ustalenia, że pozwanemu Skarbowi Państwa nieprzysługuje prawo do władania nieruchomością mieści się w żądaniu nakazania wydania jejspornej nieruchomości. Ustalenie takie jest przesłanką rozstrzygnięcia żądania wydania nieru-chomości, jako dalej idącego, powódka nie ma więc interesu prawnego w osobnym zgłosze-niu żądania tego ustalenia (art. 189 k.p.c.). Z uwagi na niewykazanie, że jest właścicielką lubwspółwłaścicielką nieruchomości określanej jako „D.nie ma też interesu praw-nego w żądaniu ustalenia, że prawo władania nieruchomością nie przysługuje też(...)czy pozwanemuP. B.jako dzierżawcy części nieru-chomości. Sąd Okręgowy miał więc podstawy do nieuwzględnienia tych roszczeń.
Nie ma podstaw faktycznych i prawnych do orzekania w tej sprawie, czy zniesieniemaksymalnych norm obszarowych w 1990 r., likwidacja PGR-ów i zaniechanie uchwalenianowej reformy rolnej w 1991 r. są podstawą do domagania się przez spadkobierców zwrotunieruchomości w naturze, w razie gdyby Sąd ustalił, że nieruchomość została skutecznie prze-jęta na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowa-dzeniu reformy rolnej, czego domagała się powódka, gdyż nie ma obecnie w naszym systemieprawnym normy nakazującej pozwanemu Skarbowi Państwa czy pozwanej ANR zwrot nieru-chomości przejętej na podstawiedekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przepisy prawnenie wskazują, by powyższe podniesione przez powódkę okoliczności miały znaczenie dlarozstrzygnięcia sporu w tej sprawie.
Osobnym zagadnieniem jest weryfikacja, czy przejęta przez Skarb Państwa nierucho-mość podpada pod działanieart. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, co wkonsekwencji odnosi się do żądanego przez powódkę ustalenia, że Skarbowi Państwa nieprzysługuje prawo własności przejętej nieruchomości. Trafnie Sąd Okręgowy uznał, że wery-fikacja podstawy przejęcia nieruchomości może nastąpić w postępowaniu administracyjnym,więc droga procesu sądowego w postępowaniu cywilnym jest niedopuszczalna, zasadnie więcodrzucił pozew w części zawierającej żądanie ustalenia przez sąd cywilny, że nie było pod-stawy do przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa. Problematykę tę reguluje nadal obo-wiązującerozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r.wsprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformyrolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.). Przewiduje on drogę postępowania administracyjnego anie sądowego w tej kwestii, stanowiąc w § 5, że orzekanie w sprawach, czy dana nierucho-mość podpada pod działanie przepisówart. 2 ust. 1 pkt e(określanego wyżej jakoart. 2 ust. 1lit. e)należy w pierwszej instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich (ust. 1)oraz że od decyzji wojewódzkiego urzędu ziemskiego służy stronom prawo do odwołania zapośrednictwem tegoż urzędu w ciągu 7 dni, licząc od dnia następnego po doręczeniu decyzji,do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych.
Kompetencje byłych urzędów ziemskich przejęli wojewodowie, nadal jednak zacho-wana jest droga administracyjna w tego rodzaju sprawach. Trafnie więc Sąd Okręgowy od-rzucił pozew w tej części na podstawieart. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.Sąd Apelacyjny stwierdza wtym miejscu, że bezpodstawny jest podniesiony w apelacji zarzut naruszeniaart. 77Konstytu-

10
cji. Przepis ten reguluje dwie odrębne kwestie, tj. przyznaje prawo do wynagrodzenia szkodę,jaka została wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej orazwskazuje, że ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonychwolności lub praw. Z uzasadnienia apelacji wynika, że chodzi o tę drugą kwestię, gdyż po-wódka nie występowała w tej sprawie z roszczeniem odszkodowawczym. Powódka nie maracji, czyniąc ten zarzut, gdyż wyłączenie drogi sądowej w postępowaniu cywilnym w spra-wie uznania, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych wart. 2ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnejnie oznacza zamknięcia drogisądowej, albowiem obowiązujące przepisy prawne przewidują możliwość zaskarżenia decyzjiadministracyjnych do sądu administracyjnego. W kwestii wyłączenia drogi postępowaniacywilnego w tego rodzaju sprawach wykładnia przepisów prawnych i orzecznictwo sądowe sąjednolite, czego przykładem jest wskazana przez Sąd Okręgowy uchwała NSA w z 10 stycz-nia 2011 r. w sprawie I OPS 3/10.
Chybione są wszystkie zarzuty skarżącej dotyczące braku ustaleń i błędnych ustaleńodnoszących się do sprzedaży nieruchomości na rzecz spadkobiercówH. M., gdyżpowódka nie może wymusić na ANR sprzedaży nieruchomości, skutkiem czego Sąd Okrę-gowy słusznie nie badał tych okoliczności sprawy.
Bezpodstawne są też zarzuty odnoszące się do oddalenia powództwa o ustalenie nie-ważności umowy dzierżawy zawartej przez ANR zP. B.. Skoro powódka niewykazała, że przysługuje jej prawo własności nieruchomości lub służy roszczenie o sprzeda-nie jej spornej nieruchomości i nie była uczestniczką postępowania przetargowego na dzier-żawę, to nie ma interesu prawnego w zgłoszeniu tego roszczenia (art. 189 k.p.c.). Nie zacho-dziła więc potrzeba przeprowadzania wskazanych przez powódkę dowodów dotyczących po-stępowania przetargowego.
Sąd Apelacyjny uznał za bezpodstawny wniosek powódki (k. 798-800) o uchyleniepostanowienia z dnia 27 września 2011 r. określającego, że właściwym organem Skarbu Pań-stwa w tej sprawie jest(...)((...),jak wskazywała powódka), gdyż problematyka będąca przedmiotem sporu mieści się w kom-petencjach tego ministra. Sąd oddalił ten wniosek postanowieniem z dnia 22 października2012 r. (k. 808, sprostowanym z 7 listopada 2012 r. - k. 822). Postanowieniem tym Sąd odda-lił też wniosek powódki (k. 801-806) o otwarcie rozprawy na nowo, gdyż powódka wypowie-działa się na rozprawie apelacyjnej o podstawie swych roszczeń, wypowiadała się wcześniejobszernie w pismach procesowych i nie zachodziła potrzeba wyjaśnienia okoliczności mają-cych istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.
Mając powyższe argumenty na uwadze, Sąd Apelacyjny oddalił apelację na podstawieart. 385k.p.c.Biorąc pod uwagę charakter sprawy, kontrowersje wobec podstaw przejęcia nawłasność państwa nieruchomości rolnej, Sąd na podstawieart. 102 k.p.c.nie obciążył powód-ki kosztami procesu za drugą instancję.