Sąd Apelacyjny w Rzeszowie
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 89/13
Data wyroku: 2013-05-09 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Dariusz Mazurek, Andrzej Palacz, Marek Nowak
Słowa kluczowe: Zadośćuczynienie
Podstawa prawna: art. 446 par. 4 kc

Sygn. akt. I ACa 89/13

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 9 maja 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie Wydział I Cywilny
w składzie:

Przewodniczący

SSA Andrzej Palacz (spraw.)

Sędziowie:

SA Dariusz Mazurek
SO del. Marek Nowak

Protokolant:

st.sekr.sądowy Cecylia Solecka

po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2013 r. na rozprawie
sprawy z powództwaD. Z.
przeciwkoTowarzystwu (...) S.A.wW.
o zadośćuczynienie pieniężne
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie
z dnia 13 grudnia 2012 r., sygn. akt I C 467/12

I
z m i e n i azaskarżony wyrok w ten sposób, że :

1
z a s ą d z aod pozwanegoTowarzystwa (...) S.A.wW.na rzecz powódkiD. Z.kwotę 50.000 zł ( pięćdziesiąt tysięcy) z ustawowymi odsetkami od dnia 2 lipca 2010 r,

2
z a s ą d z aod pozwanegoTowarzystwa (...) S.A.wW.na rzecz powódkiD. Z.kwotę 3139,95 zł (trzy tysiące sto trzydzieści dziewięć 95/100) tytułem zwrotu kosztów procesu,

3
n a k a z u j eściągnąć od pozwanegoTowarzystwa (...) S.A.wW.na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Rzeszowie kwotę 2000 zł (dwa tysiące) tytułem opłaty sądowej od uwzględnionego roszczenia , od której powódka była zwolniona ,

II
o d d a l aapelację w pozostałej części ,

III
z a s ą d z aod pozwanegoTowarzystwa (...) S.A.wW.na rzecz powódkiD. Z.kwotę 850 zł (osiemset pięćdziesiąt) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

UZASADNIENIE
PowódkaD. Z.w pozwie domagała się naprawienia krzywdy jakiej doznała na skutek śmierci brataG. S., który zginął w wypadku komunikacyjnym spowodowanym przez osobę kierującą pojazdem mechanicznym – samochodem osobowym markiB.nr rej (...)– ubezpieczonym od odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych w pozwanymTowarzystwie (...).
Z tego tytułu domagała się zasądzenia od pozwanego na swoją rzecz kwoty 100.000zł tytułem zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami od dnia 2 lipca 2010r. oraz kosztów procesu według norm przepisanych.
Pozwany w odpowiedzi na pozew domagał się oddalenia powództwa i zasądzenia od powódki na jego rzecz kosztów procesu według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy w Rzeszowie, po rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z dnia 13 grudnia 2012r, sygn. akt IC 467/12:

I
zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 60.00zł z ustawowymi odsetkami od dnia 2 lipca 2009 do dnia zapłaty,

II
zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 722,95zł z ustawowymi odsetkami od dnia wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów – wydatków i opłaty od pozwu oraz kwotę 3.617zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego powódki,

III
oddalił powództwo w pozostałym zakresie,

IV
nakazał ściągnąć od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Rzeszowie kwotę 2.500zł tytułem brakującej opłaty od pozwu w uwzględnionej części, od której powódka była zwolniona,

V
nie obciążył powódki kosztami procesu w oddalonej części powództwa.

W wyniku przeprowadzonego postepowania dowodowego Sąd Okręgowy ustalił, że w wypadku komunikacyjnym , który wydarzył się 3 marca 2010r. w miejscowościW.zginął brat powódkiG. S.. Zmarły był jednym z pasażerów samochodu markiB.kierowanym przezT. S., który na skutek naruszenia zasad bezpieczeństwa w ruchu lądowym doprowadził do zderzenia samochodu z innym pojazdem w wyniku którego wszystkie osoby znajdujące się w samochodzie markiB.poniosły śmierć. ZmarłyG. S.był młodszym bratem powódki, jednym z dwanaściorga rodzeństwa. Przed śmiercią mieszkał z rodzicami w miejscowościH.. Był kawalerem, liczył lat 27. Powódka jest mężatką. Mimo różnicy wieku między powódką a zmarłym, więzi emocjonalne były zażyłe. Przed założeniem własnej rodziny powódka zamieszkiwała w domu rodzinnym, pomagała rodzicom w wychowaniu młodszego brata i poświęcała mu dużo czasu. Po wyjściu za mąż powódka wyprowadziła się z domu rodzinnego, regularnie widywała się jednak z bratem, który pomagał jej oraz jej mężowi w pracach budowlanych oraz w pracach przydomowych.G. S.był drużbą na jej ślubie. Gdy widywali się zwierzał się starszej siostrze ze swoich codziennych problemów i prosił o radę. Powódka bardzo śmierć brata przeżywała, początkowo w ogóle nie mogła uwierzyć w to co się stało, źle się czuła, była małomówna, nerwowa, widziała brata w snach i nie mogła przeboleć jego straty, choć po tym zdarzeniu miała duże wsparcie w mężu, córce, teściowej i siostrzeR. S.. Bezpośrednio po tragicznej śmierci brata powódka doświadczyła stanu przygnębienia, zaburzeń snu, apetytu, a także okresu zwiększonej drażliwości. Jej stan psychiczny negatywnie rzutował na relacje z córkąM.w ten sposób, że powódka była wobec swojego dziecka bardziej nerwowa - taki stan trwał przez około 2 miesiące. W tym okresie czasu korzystała ze wsparcia członków swojej rodzinie. Aktualnie jest w dużo lepszej kondycji psychicznej, wspomina swojego brata, ale częściej rozmawia z innymi osobami i realizuje swoje obowiązki domowe.
Ustalił Sąd Okręgowy także, że w dniu 5 czerwca 2010r. powódka zgłosiła pozwanemu szkodę domagając się wypłaty zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w kwocie 100.000zł oraz zwrotu wydatków poniesionych przez rodzinę tytułem kosztów pogrzebu zmarłego brata. Pismem z dnia 31 sierpnia 2010r. pozwane Towarzystwo, co do zasady, przyjęło na siebie odpowiedzialność za skutki wypadku, ale odmówiło powódce wypłaty zadośćuczynienia pieniężnego, podnosząc, że sam fakt śmierci najbliższego członka rodziny nie jest wystarczający do uznania roszczenia.
Analizując powyższe ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy przyjął, że roszczenie powódki oparte na przepisieart. 446 § 4 kc, co do zasady, jest słuszne. Sąd Okręgowy przyjął, że na wysokość zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej ma wpływ dramatyzm doznań osób, proces leczenia traumy, charakter i rodzaj zaburzeń w prawidłowym funkcjonowaniu, fakt korzystania z fachowej pomocy , uwzględnienie faktu, że poszkodowany na skutek śmierci osoby bliskiej stał się osobą samotną. Zakres traumatycznych przeżyć powódki i ich skutki ocenił Sąd Okręgowy przede wszystkim w oparciu o wnioski opinii biegłego psychologa.
Sąd Okręgowy uzasadniając rozmiar zasądzonego na rzecz powódki zadośćuczynienia pieniężnego wskazał, że ma ono pełnić charakter kompensacyjny, wziął też pod uwagę więzi łączące rodzeństwo, poziom poczucia osamotnienia, przygnębienie powódki , jaki wywołała przedwczesna śmierć brata.
Na tej podstawie ocenił, że odpowiednie w przypadku krzywdy powódki będzie zadośćuczynienie pieniężne w kwocie 60.000zł – żądanie wyższej kwoty z tego tytułu uznał za wygórowane.
Uwzględniając żądanie o zasądzenie odsetek ustawowych Sąd Okręgowy powołał się o przepis 481§ 1 kcw związku zart. 455 kcorazart. 817 § 1 kc.Sąd Okręgowy ocenił, że w chwili zgłoszenia szkody powódka wykazała, co do zasady, przysługujące jej roszczenie co powinno skutkować uwzględnieniem jej żądań już na etapie postępowania likwidacyjnego. W tym kontekście Sąd Okręgowy podziela prezentowany pogląd zgodnie z którym obowiązek zaspokojenia roszczenia o zadośćuczynienie nie staje się wymagalny dopiero z datą wydania uwzgledniającego to roszczenie wyroku.
O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawieart. 98 kpc, obciążając pozwanego w całości obowiązkiem zwrotu kosztów poniesionych przez powódkę zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu – wysokość zastępstwa procesowego wynika z § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie… (Dz. U. Nr 163 poz. 1348 z późn. zm.).
Orzeczenie zawarte w pkt IV i V wyroku Sąd Okręgowy oparł na przepisie art. 113 ust 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w związku zart. 98 kpc, a także na przepisieart. 102 kpc.
Od powyższego wyroku w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w pkt I wyroku (powyżej kwoty 20.000zł z ustawowymi odsetkami od dnia 2 lipca 2009r.)i w pkt II i IV wyroku apelację wywiódł pozwany i zarzucając:

1
obrazę przepisów prawa materialnego a toart. 446 § 4 kcpoprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę w kwocie rażąco wygórowanej w stosunku do doznanej przez nią krzywdy,

2
obrazę przepisów prawa procesowego a to:

-art. 328 § 2 kpcpoprzez niezamieszczenie w uzasadnieniu wyroku motywów dla których Sąd Okręgowy przyjął do dokonanych ustaleń, że zasądzona na rzecz powódki kwota z tytułu zadośćuczynienia jest adekwatna do krzywdy jaką doznała,
-art. 233 § 1 kpcpoprzez niedostateczne rozważenie zebranego w sprawie materiału dowodowego i dokonanie jego oceny z pominięciem okoliczności , które powodują niewłaściwe ustalenie stanu faktycznego w oparciu o przepisart. 446 § 4 kc,
-art. 233 § 1 kpciart. 481 § 1 i 2 kcw związku zart. 316 § 1 kpcpoprzez błędne rozważenie zebranego w sprawie materiału dowodowego i zasądzenie ustawowych odsetek od kwoty zadośćuczynienia od dnia 2 lipca 2009r. a nie od daty wyrokowania tj. od 13 grudnia 2012r.
wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części przez oddalenie powództwa w zaskarżonej części oraz o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.
Powódka wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie od pozwanego na jej rzecz kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny rozpoznając sprawę na skutek apelacji pozwanego, w granicach zaskarżenia i podniesionych zarzutów, zważył co następuje:

Apelacja częściowo zasługuje na uwzględnienie .
Przepisart. 446 § 4 kcobowiązuje od 1.08.2008 r. i daje on możliwość przyznania najbliższym członkom rodziny zmarłego – niezależnie od odszkodowania – także zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę . Przyjmuje się powszechnie, że przesłanki do wystąpienia z roszczeniem o zadośćuczynienie w trybie tego przepisu są analogiczne jak przesłanki dochodzenia zadośćuczynienia pieniężnego określone wart. 445 kc, a jedyna różnica sprowadza się do tego , że zadośćuczynienie pieniężne na podstawieart. 445 kcmoże być przyznane pokrzywdzonemu tylko w przypadku wyrządzenia mu krzywdy poprzez naruszenie wskazanych w nim dóbr osobistych, natomiast w świetleart. 446 § 4 kczadośćuczynienie pieniężne ma zrekompensować stratę niemajątkową ( doznaną krzywdę ) wywołana przez śmierć najbliższego członka rodziny.
Zarówno przepisart. 445 kcjak i przepis 446§ 4 kcstanowi, że „sąd może”, a zatem przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego pokrzywdzonemu ma charakter fakultatywny, oznacza to, że uznaniu sądu orzekającego pozostawiono rozstrzygnięcie kwestii, czy w konkretnym przypadku doznana krzywda (jeżeli sąd ustali, że doszło do krzywdy) , ma być naprawiona także przez zasądzenie zadośćuczynienia pieniężnego oraz w jakiej wysokości, czy też nie .
Przyznana sądowi ustawowo swoboda w tym zakresie oznacza, że sąd nie może orzekać na zasadach dowolności (vide np. wyrok SN z 17.01.2001 r. II KRN 351/99 Prok i Pr. 2001, nr 6, s. 11). Jeżeli bowiem zostaną spełnione ustawowo określone przesłanki uzasadniające roszczenie o zadośćuczynienie, to odmowa jego zasądzenia będzie musiała mieć charakter wyjątkowy, kiedy to jakieś szczególne okoliczności towarzyszące wyrządzeniu szkody niemajątkowej, będą przemawiały przeciwko takiemu orzeczeniu ( choćby z powołaniem się na przepisart. 5 kc).
Wskazówką zaś co do wysokości zadośćuczynienia zasądzanego na podstawieart. 446 § 4 kc, zawiera ustawowe zastrzeżenie, że powinno być ono odpowiednie, uwzględniające rodzaj i rozmiar szkody niemajątkowej ( krzywdy) ponieważ okoliczności te pozwalają określić proporcje szkody do satysfakcji płynącej z otrzymanej kwoty pieniężnej.
Na rozmiar krzywdy, a w konsekwencji wysokość zadośćuczynienia, składają się cierpienia fizyczne i psychiczne osoby najbliższej, których rodzaj , natężenie i czas trwania należy każdorazowo ustalić przy uwzględnieniu okoliczności sprawy . Przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia należy także mieć na uwadze, że zadośćuczynienie pieniężne ma charakter kompensacyjny, nie może być więc symboliczne, ani także nadmierne do doznanej krzywdy. Wysokość zadośćuczynienia musi być ponadto utrzymana w rozsądnych granicach odpowiadających aktualnym warunkom i stopie życiowej społeczeństwa.
Mała stosunkowo uchwytność szkody niemajątkowej z punktu widzenia jej ścisłego określenia prowadzi do wniosku, że w sytuacji, gdy sąd orzekający nie pominął istotnych okoliczności przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia pieniężnego, naruszenieart. 446 § 4 kcmoże mu być wykazane jedynie wówczas, gdy przyjęte zadośćuczynienie jest rażąco zawyżone lub zaniżone .
W niniejszej sprawie, co wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, Sąd Okręgowy dokonał koniecznych i trafnych ustaleń , posiłkując się opinią biegłej psychologR. W.(k. 59 – 61) co do cierpień psychicznych powódki , ich natężenia , czasu trwania i te ustalenia Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne .
Analizując te powyższe ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy w konsekwencji przyjął, że kwotą odpowiednią tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę będzie kwota 60000 zł, a z uwagi , że pozwany zarzucił w apelacji naruszenie prawa materialnego, a toart. 446 § 4 kcprzez rażąco zawyżoną kwotę zadośćuczynienia, ponad kwotę 20000 zł , ten zarzut Sąd Apelacyjny rozważał .
Powódka jest osobą dorosłą, pracującą zawodowo, o ustabilizowanej sytuacji życiowej – mężatka , posiadająca potomstwo - mieszkająca oddzielnie od osoby zmarłej , po śmierci brata miała wsparcie w rodzinie , aktualnie jest w dobrej kondycji psychicznej i mając powyższe okoliczności faktyczne na uwadze , a także okoliczności , które wziął pod uwagę Sąd Okręgowy , zdaniem Sądu Apelacyjnego, kwotą odpowiednią tytułem zadośćuczynienia pieniężnego będzie kwota 50.000 zł – zasądzenie kwoty 60.000 zł przez Sąd Okręgowy jest zasądzeniem kwoty rażąco wygórowanej.
Z tych też względów Sąd Apelacyjny na podstawieart. 386 § 1 kpcuwzględnił częściowo apelacje pozwanego i obniżył kwotę zasądzonego zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę do kwoty 50.000 zł .
Apelacja pozwanego okazała się częściowo uzasadniona również w zakresie rozstrzygnięcia o odsetkach ustawowych , bo rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego narusza przepisart. 321 § 1 kpc.
Wniosek powódki o sprostowanie wyroku w tym zakresie nie mógł być uwzględniony, bowiem uzasadnienie zaskarżonego wyroku odnoszące się do tej kwestii nie usuwa wątpliwości co do przyjętej przez Sąd Okręgowy daty jako daty wymagalności świadczenia z tytułu zadośćuczynienia, co nie dawało Sądowi Apelacyjnemu podstaw do uznania tego rozstrzygnięcia jedynie jako wyniku oczywistej omyłki pisarskiej Sądu I instancji.
Sąd Apelacyjny rozpoznając w tym zakresie apelację zauważa, że w judykaturze istniały rozbieżności stanowisk co do określenia daty wymagalności roszczenia o zapłatę zadośćuczynienia. Zostały one omówione w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 2011r. w sprawie sygn. akt I CSK 243/10, w którym jednocześnie wyrażono pogląd, że: „ Terminem od którego należą się odsetki za opóźnienie w zapłacie zadośćuczynienia za krzywdę może być w zależności od okoliczności sprawy, zarówno dzień poprzedzający wyrokowanie o zadośćuczynieniu jak i dzień tego wyrokowania”. W uzasadnieniu cytowanego orzeczenia zwrócono uwagę na ugruntowane przez judykaturę stanowisko, że odsetki według stopy ustawowej należą się za samo opóźnienie w spełnieniu świadczenia i stanowią rodzaj rekompensaty typowego uszczerbku majątkowego doznanego przez wierzyciela wynikającego z pozbawienia go możliwości czerpania korzyści z należnego mu świadczenia pieniężnego. Odsetki na podstawieart. 481 k.c.należą się jeżeli zobowiązany nie płaci należnego zadośćuczynienia w terminie wynikającym z przepisu szczególnego lub 455k.c.Nie sprzeciwia się temu okoliczność, że zasądzenie zadośćuczynienia jest fakultatywne , a jego wysokość zależy od oceny sądu oraz, że do zadośćuczynienia stosuje sięart. 363 § 2 k.c.
Dlatego również w ocenie Sądu Najwyższego zawartej w uzasadnieniu cytowanego wyroku jeżeli powód żąda od pozwanego zapłaty określonej kwoty tytułem zadośćuczynienia z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od danego dnia, poprzedzającego dzień wyrokowania, odsetki należą się zgodnie z żądaniem o ile zostanie wykazane, że dochodzona suma rzeczywiście należała się powodowi tytułem zadośćuczynienia od wskazanego przez niego dnia.
Sąd Apelacyjny zwraca uwagę, żeustawa o działalności ubezpieczeniowejnakłada na ubezpieczyciela określone obowiązki (art. 14 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej(Dz. U. Nr 123, poz. 1151 z późn. zm.). Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 listopada 2009r. sygnatura akt II CSK 257/ 09:
„Po otrzymaniu zawiadomienia o wypadku ubezpieczyciel - jako profesjonalista korzystający z wyspecjalizowanej kadry i w razie potrzeby z pomocy rzeczoznawców (art. 355 § 2 k.c.) - obowiązany jest do ustalenia przesłanek swojej odpowiedzialności, czyli samodzielnego i aktywnego wyjaśnienia okoliczności wypadku oraz wysokości powstałej szkody. Obowiązku tego nie może przerzucić na inne podmioty, w tym uprawnionego do odszkodowania. Nie może też wyczekiwać na prawomocne rozstrzygnięcie sądu. Bierne oczekiwanie ubezpieczyciela na wynik toczącego się procesu naraża go na ryzyko popadnięcia w opóźnienie lub zwłokę w spełnieniu świadczenia odszkodowawczego. Rolą sądu w ewentualnym procesie może być jedynie kontrola prawidłowości ustalenia przez ubezpieczyciela wysokości odszkodowania (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 stycznia 2000 r., III CKN 1105/98, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 134, z dnia 19 września 2002 r. V CKN 1134/2000, niepubl. i z dnia 15 lipca 2004 r., V CK 640/03, niepubl).
Kierując się powyższymi wskazaniami i biorąc pod uwagę okoliczności faktyczne sprawy należało ocenić, że pozwany winien spełnić świadczenie w terminie wynikającym z art. 14 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lipca 2003r. o ubezpieczeniach obowiązkowych (…) W określonej przez Sąd Apelacyjny dacie nie istniały żadne okoliczności, które wyłączały by odpowiedzialność pozwanego lub wpływały na ocenę zasadności żądania. Bez znaczenia dla wymagalności roszczenia powódki była niewłaściwie dokonana przez pozwanego ocena rozmiaru krzywdy i wysokości zadośćuczynienia. W konsekwencji powyższych rozważań wobec częściowej zasadności apelacji pozwanego również co do rozstrzygnięcia o odsetkach Sąd Apelacyjny na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.zmienił zaskarżony wyrok i zasądził odsetki od ustalonej daty, kiedy świadczenie pozwanego było wymagalne, tj.od dnia 2.07.2010 r.
W granicach apelacji, wobec częściowego uwzględnienia żądań apelującego, należało również dokonać korekty rozstrzygnięcia o kosztach procesu przed Sądem I instancji uwzględniając, na podstawieart. 100 kpc, ostateczny wynik sprawy .
W pozostałym zakresie apelacja pozwanego z przyczyn wskazanych powyżej jest bezzasadna .
Z powyższych względów Sąd Apelacyjny orzekł jak w wyroku na mocyart. 386 § 1 kpci385 kpc.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawieart. 108 § 1 kpcw związku zart. 100 kpc– apelacja pozwanego została uwzględniona w około 25 %.