Sąd Apelacyjny w Łodzi
I Wydział Cywilny
Sygnatura akt: I ACa 1451/12
Data wyroku: 2013-06-11 00:00:00
Typ orzeczenia: SENTENCE, REASON
Sędziowie: Dorota Ochalska-Gola, Joanna Walentkiewicz-Witkowska, Tomasz Szabelski
Podstawa prawna: art. 148 § 3 w związku z art. 151 prawa spółdzielczego

Sygn. akt: I ACa 1451/12

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 11 czerwca 2013r.

Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny
w składzie:

Przewodniczący:

SSA Tomasz Szabelski

Sędziowie:

SSA Dorota Ochalska - Gola (spr.)
SSO (del.) Joanna Walentkiewicz - Witkowska

Protokolant:

st. sekr. Sądowy Julita Postolska

po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2013 r. w Łodzi
na rozprawie
sprawy z powództwaT. Z.iE. D.
przeciwko

(...)Spółdzielni(...)wŁ.

o zobowiązanie do przeniesienia własności nieruchomości ewentualnie o zapłatę
na skutek apelacji obu stron
od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi
z dnia 2 października 2012 r. sygn. akt I C 697/10
I. z apelacji strony pozwanej zmienia zaskarżony wyrok na następujący:
"1. oddala powództwo;
2. nie obciążaT. Z.iE. D.obowiązkiem zwrotu kosztów procesu."
II. oddala apelację powódek;
III. nie obciążaT. Z.iE. D.kosztami postępowania apelacyjnego.
Sygn. akt I ACa 1451/12

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 2 października 2012 r. Sąd Okręgowy w Łodzi I Wydział Cywilny uwzględnił powództwoT. Z.iE. D.przeciwko(...)Spółdzielni(...)wŁ.zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli w ten sposób, że zobowiązał pozwaną do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na rzecz powódek udziału po ½ części na rzecz każdej z nich w prawie własności nieruchomości –działka nr (...)o pow. 1,3721 ha, położonej wŁ.przyul. (...), uregulowanej w księdze wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi KW nr(...), a powódki zobowiązał do złożenia oświadczeń woli, iż wyrażają na powyższe zgodę; zasądził od każdej z powódek na rzecz pozwanej po 1.550 zł tytułem dopłaty w związku z przyznaniem nieruchomości równoważnej oraz orzekł o kosztach procesu i nieuiszczonych kosztach sądowych.
Powyższe rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oparł na następujących ustaleniach faktycznych, które Sąd Apelacyjny akceptuje i przyjmuje za własne.
Poprzedniczki prawne powódekR. B. (1)iH. S.z domuB.dokumentem z dnia 24 kwietnia 1945 r. otrzymały na własność nadział ziemi o powierzchni około 2,9999 ha ze stanowiącej własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskiej majątkuW.powiatu(...), oznaczonych według planu jako place nr 51-14.Plac 51 miał powierzchnię 2,6 ha, zaś plac 14 - 0.3999 ha.
Powyższa nieruchomość została wniesiona przezH. S.iR. B. (1)w dniu 14 lutego 1953 r. do(...)Spółdzielni(...)jako wkład gruntowy w celu uzyskania członkostwa w pozwanej Spółdzielni.
Decyzją Nr(...)z dnia 19 kwietnia 1975 roku Naczelnik Powiatu wŁ.postanowił podjąć z urzędu postępowanie dotyczące wymiany gruntów położonych na terenie wsiW.. W uzasadnieniu wskazano, iż grunty(...)wW.położone na terenie wsiW.nie są racjonalnie ukształtowane, gdyż położone są w szachownicy z gruntami indywidualnych gospodarstw rolnych, dlatego też niezbędne jest postępowanie dotyczące wymiany gruntów w celu ich racjonalnego zagospodarowania.R. B. (1)aniH. S., nie zostały powiadomione o postępowaniu wymiennym.
Pozwana Spółdzielnia w toku postępowania administracyjnego nie ujawniła, ze nie jest właścicielem gruntów podlegających wymianie.
Postanowieniem z dnia 10 lipca 2009 r. Sąd Rejonowy dla Łodzi - Widzewa w Łodzi wydanym w sprawie sygn. akt II Ns 516/08 stwierdził, że z dniem 1 stycznia 1985 r.(...)nabyła przez zasiedzenie własność m.in. nieruchomości położonych wŁ.przyul. (...)o(...)(o powierzchni 4,5774 ha),(...)(o powierzchni 2,8264 ha),(...)(o powierzchni 1,6815 ha),(...)(o powierzchni 4,4356 ha),(...)(o powierzchni 1,3721 ha) i(...)(o powierzchni 3,1306 ha).

R. B. (1)zmarła w dniu(...), aH. S.w dniu 1 marca 1990 r. Spadek po nich nabyły ostatecznie powódki w udziałach po ½ części. Powódki nie zawarły umowy o dział spadku, ani nie dokonały takiego działu na drodze postępowania sądowego.
Wraz ze śmierciąH. S.ustało członkostwo spółdzielcze, z którym związany był wniesiony wkład gruntowy. W związku z tym powódki zwróciły się do Spółdzielni o wydanie nieruchomości wniesionych tytułem wkładu.
W dniu 9 września 2009 r. pozwana Spółdzielnia dokonała zwrotu na rzecz powódekdziałki nr (...)(dawny plac nr 14) o powierzchni 0,3913 ha idziałki nr (...)(część dawnejdziałki (...)) o powierzchni 0,6549 ha. Wskazała, iż pozostałe grunty nie są aktualnie w posiadaniu Spółdzielni, a więc nie podlegają zwrotowi.
Pismem z dnia 1 października 2009 r. powódki reprezentowane przez pełnomocnika poinformowały pozwaną Spółdzielnię, że zwrot w dniu 9 września 2009 r. gruntu w postacidziałki nr (...)(dawniej nr 14) o powierzchni 0,6549 ha oraz odziałki nr (...)(cześć dawnejdziałki (...)) o powierzchni 0,6549 ha nie wyczerpuje wszystkich zgłoszonych roszczeń. Powódki wniosły o zwrot pozostałej częścidziałki nr (...)w terminie do dnia 10 października 2009 r., zastrzegając, iż w razie bezskutecznego upływu terminu sprawa zostanie skierowana na drogę postępowania sądowego.
Pozostały obszar dawnego placu(...)o powierzchni 1,9451 ha zlokalizowany po wymianie gruntów wdziałkach nr (...), nie stanowi własności właścicieli zgodnie z dokumentem nadania nr(...)z 22 kwietnia 1945 r., ale stanowi własność innych osób. Obszar ten stał się przedmiotem kolejnych podziałów, transakcji oraz regulowania w księgach wieczystych.
Przedmiotowa nieruchomość stanowiąca dawny plac(...), została włączona w obszar działki ewidencyjnej oznaczonej numerem: 125 o powierzchni 8,02 ha (plac(...), stanowiący wkład członka spółdzielni, stanowił częśćdziałki nr (...)). Stan ten został przyjęty do wymiany gruntów w 1975 r. (operat nr(...)), gdziedziałka nr (...)o powierzchni 8,02 ha została wykazana w„Rejestrze szacunku porównawczego gruntów przed wymianą”jako jedna z działek(...)wW.. W procesie wymiany przedmiotowy obszar dawnego placu(...)o pow. 2,60 ha został rozcięty na trzy części rozlokowane w obszarach trzech działek, rozdysponowanych dla uczestników wymiany:

      -(...)(działka pozostawiona w obszarze gruntów(...)),

      -(...)(działka przekazanaW. L., który otrzymał takżedziałkę (...)jako ekwiwalent zadziałkę nr (...)o powierzchni 4,02 ha ),
-(...)(działka przekazanaL. B.jak ekwiwalent zadziałkę nr (...)o powierzchni 0,36 ha ) .
Po wymianie zwarty kompleks działek będących w dyspozycji(...)wŁ.połączono w jednądziałkę nr (...).Również opisanadziałka nr (...)została włączona wdziałkę nr (...). Następnie zdziałki nr (...)wydzielonodziałkę nr (...)o pow. 0,6549 ha, stanowiącą część dawnego placu(...)zlokalizowanego w obszarzedziałki nr (...).Działkę nr (...)zwrócono powódkom jako wkład gruntowy protokołem z dnia 9 września 2009 r.
Pozostała cześć dawnego placu(...)zlokalizowana w obszarzedziałki nr (...)(KW (...)) i(...)(KW nr(...)) stała się przedmiotem kolejnych podziałów, transakcji oraz regulowania w kolejnych księgach wieczystych.
Działki (...)należące uprzednio doW. L.iL. B.zostały w procesie wymiany przekazane do(...)jako ekwiwalent o łącznym obszarze 4,38 ha, oznaczony numeremdziałki (...)– aktualnie w ewidencji gruntów obszar ten jest wykazany jakodziałka (...)a dokumentem własności jest postanowienie o stwierdzeniu przez stronę pozwaną zasiedzenia w sprawie sygn. akt II Ns 516/08.
Aktualna wartość działki o powierzchni 1,9451 ha stanowiącej część dawnego placu 51 wynosi 604.500 zł.
Działka nr (...)stanowizwarty obszar gruntu, który jest wykorzystywany rolniczo przez pozwaną Spółdzielnię. Działka ta ma w miarę regularny kształt, na długim odcinku przylega do drogi publicznej. Mankamentem wymienionej działki jest to, że na jej terenie usytuowany jest gazociąg, który ją przecina. Nadto wydzielenie gruntu równoważnego z tej działki spowodowałoby naruszenie ciągłości kompleksu gruntów uprawnianych przez pozwaną Spółdzielnię. Pozwana Spółdzielnia jest właścicielem gruntów, które mogłyby stanowić działkę równoważną w stosunku do działki przekazanej na rzecz Spółdzielni, np.działki nr (...).
Obecniedziałki nr (...), które stanowią części dawnego placu 51 były wielokrotnie dzielone i działki powstałe w wyniku podziałów były przedmiotem obrotu, a uzyskiwane ceny były odpowiednie dla działek budowlanych a nie rolnych.Działka Nr (...)o powierzchni 4,18 ha ma kształt zbliżony do prostokąta. W dacie oględzin stanowiła obszar podzielony na szereg działek, na części z nich rozpoczęto procesy inwestycyjne. Pozostała część jest niezabudowana. Nie jest również wykorzystywana rolniczo.
Najbardziej właściwą nieruchomością równoważną jestdziałką (...), która w dacie wydawania wyroku przez Sąd I instancji stanowiła własność pozwanej(...)wŁ.. Aby nie doszło do pokrzywdzenia powódek, należy uwzględnić aktualne przeznaczenie wniesionych tytułem wkładu gruntowego do pozwanej Spółdzielni działek. Działki proponowane przez Spółdzielnię do wymiany nr(...)i(...)są działkami rolnymi. Gdyby powódki mogły odzyskać dawny plac(...), to odzyskałyby grunt położony w sąsiedztwie działek sukcesywnie zabudowywanych. Zasadą jest, że im bliżej od danej działki znajduje się strefa zabudowy, tym wyższa wartość działki. Wartość jednostkowadziałki (...)jest wyższa niż dawnego placu(...). Dlatego jej mniejsza powierzchnia zbilansuje wyższą wartość jednostkową.
Działka nr (...)położona jest wŁ.przyul. (...)i ma powierzchnię 1,3721 ha, rodzaj użytku R IIIa i R IIIb. Nieruchomość położona jest na terenach użytkowanych rolniczo. Dojazd do nieruchomości stanowi droga o nawierzchni asfaltowej -ul. (...). Teren jest wyposażony w sieć elektryczną. Na sąsiedniejdziałce nr (...)jest usytuowany gazociąg. Działka ma kształt trójkąta prostokątnego.Wartość przedmiotowej nieruchomości oznaczonej jakodziałka (...)wynosi 607.600 zł.
Stosownie do treści § 28 statutu pozwanej Spółdzielni członek może wycofać cały wkład gruntowy dopiero po ustaniu członkowstwa. Członek wycofując wkład otrzymuje ten sam grunt, który wniósł, jeżeli potrzeby wspólnej gospodarki nie stoją temu na przeszkodzie, w przeciwnym wypadku otrzymuje grunt równoważny, z uwzględnieniem interesów obu stron (ust. 3). Jeżeli występuje różnica w wartości zwracanych wkładów między stronami następuje rozliczenie według cen rynkowych z dnia ich zwrotu. Następcy prawni członków, jak również osoby nie będące członkami właściciele gruntów wniesionych za ich zgodą do Spółdzielni mogą wycofać wkład gruntowy według zasad odnoszących się do członków, których członkowstwo ustało.
Dokonując oceny zebranych w sprawie dowodów, Sąd I instancji szczegółowo wskazał przyczyny, dla których dał wiarę opiniom biegłych sądowych -A. B.iM. S. (1). Podał także przyczyny, dla których oddalił wniosek strony pozwanej o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego sądowego z zakresu wyceny nieruchomości.
W oparciu o tak zakreśloną podstawę faktyczną sporu, SądOkręgowy uznał powództwo za zasadne.
Nieruchomość oznaczona jakodziałki nr (...)l z planu parcelacyjnego dawnego majątkuW.wŁ.została wniesiona przezH. S.iR. B. (1)w dniu 14 lutego 1953 r. do(...)jako wkład gruntowy w celu z uzyskania członkostwa w pozwanej Spółdzielni. Zatem pozwana Spółdzielnia nabyła prawo do użytkowania wniesionych wkładów gruntowych zgodnie z postanowieniami Statutu oraz przepisówart. 277 i nast. k.c.Sąd I instancji wskazał, że przepisart. 151 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze(tekst jednolity Dz. U. z 2003 roku, Nr 188, poz. 1848 ze zm.) stanowi, iż następcy prawni członka, jak również niebędący członkami właściciele gruntów wniesionych za ich zgodą do spółdzielni, mogą wycofać wkład gruntowy według zasad odnoszących się do członka, który wypowiedział członkostwo. Stosownie zaś do treści przepisuart. 148 § 3 prawa spółdzielczegoczłonek wycofujący swój wkład otrzymuje ten sam grunt, który wniósł, jeżeli potrzeby wspólnej gospodarki nie stoją temu na przeszkodzie. W przeciwnym wypadku otrzymuje równoważny grunt z uwzględnieniem interesów obu stron. W wypadku natomiast gdy występuje różnica w obszarze lub wartości użytkowej zwracanych gruntów (§ 4 art. 148 prawa spółdzielczego), następuje między stronami rozliczenie według cen rynkowych z dnia rozliczenia. Tożsamą regulację przewiduje § 28 Statutu pozwanej Spółdzielni.
Zdaniem Sądu Okręgowego, powódki wykazały, iż są następcami prawnymi członków pozwanej Spółdzielni, którym przysługiwało prawo własności nieruchomości wniesionych jako wkład gruntowy, a zatem przysługuje im prawo żądania ich zwrotu na podstawie powołanych wyżej przepisów. Stroną toczącego się w 1975 roku postępowania wymiennego prowadzonego na postawieart. 2 i 6 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów(Dz. U. Nr 3, poz. 13) była pozwana Spółdzielnia, która nie zawiadomiła właścicieli przedmiotowych nieruchomości o postępowaniu administarcyjnym. Tym samym, wbrew twierdzeniom strony pozwanej, właściciele nie mieli żadnej możliwości ochrony swoich praw. W ramach postępowania wymiennego Spółdzielnia otrzymała w zamian za grunty należące do poprzedników prawnych powódek inne grunty, stanowiące własność rolników indywidualnych. Sąd Okręgowy dostrzegł, że na mocy decyzji z 15 października 1975 r. w sprawie zatwierdzenia projektu wymiany niezabudowanych gruntów położonych na terenie wsiW.gm.B., pozwana Spółdzielnia nie nabyła prawa własności gruntów stanowiących własnośćR. B. (1)iH. S., w tymdziałki (...)(obecnie nr(...)o powierzchni 0,6550 ha) ani działek uzyskanych do użytkowania w zamian za wniesione przez nie nieruchomości. Strona pozwana odniosła jednak bezpośrednią korzyść z zamiany gruntów, gdyż w zamian za grunty wniesione do Spółdzielni przez poprzedniczki prawne powódek otrzymała do posiadania grunty zamienne, w tym działki przekazane przezW. L.iL. B.łącznym obszarze 4,38 ha, oznaczone numeremdziałki (...)- aktualnie nr(...), które posiadała, tak jakby były one wniesione jako wkłady gruntowe. Spółdzielnia sprawowała władztwo faktyczne nad wymienionymi działkami, które powinny w ramach postępowania scaleniowego stać się własnością jej członków -R. B. (2)iH. S.. Ostatecznie przejęcie wymienionych zamiennych nieruchomości w samoistne posiadanie stało się podstawą do wydania przez Sąd Rejonowy dla Łodzi - Widzewa w Łodzi w dniu 10 lipca 2009 r. w sprawie sygn. akt II Ns 516/08 postanowienia w przedmiocie nabycia prawa własności przedmiotowej nieruchomości oznaczonej jakodziałka (...)o powierzchni 4,4356 ha przez zasiedzenie. Również i w tym postępowaniu pozwana Spółdzielnia nie wskazała jako uczestników postępowania powódek.
W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał, iż pozwana Spółdzielnia dysponuje gruntem równoważnym do gruntu wniesionego przezR. B. (1)iH. S., a zatem zobowiązana jest do zwrotu na rzecz powódek gruntu równoważnego w rozumieniuart. 148 § 2 prawa spółdzielczegooraz § 28 Statutu Spółdzielni. W dalszych rozważaniach, za tego rodzaju działkę równoważną do częścidziałki nr (...)o powierzchni 1,9451 ha wniesionej jako wkład gruntowy uznałdziałkę nr (...)o powierzchni 1,3721 ha, położoną wŁ.przyul. (...). Sąd Okręgowy podkreślił, że teren dawnejdziałki nr (...)był wielokrotnie dzielony, uzyskane w ten sposób działki były przedmiotem obrotu i ceny uzyskiwane za te działki są odpowiednie dla działek budowlanych, a nie rolnych. Dlatego też, aby nie doszło do pokrzywdzenia powódek, należało uwzględnić aktualne przeznaczenie wniesionych tytułem wkładu gruntowego do pozwanej Spółdzielni działek. Działki proponowane przez Spółdzielnię do wymiany nr(...)i(...)są działkami rolnymi. Gdyby powódki mogły odzyskać dawny plac(...), to odzyskałyby grunt położony w sąsiedztwie działek sukcesywnie zabudowywanych. Wartość jednostkowadziałki (...)jest wyższa niż dawnego placu(...). Dlatego jej mniejsza powierzchnia zbilansuje wyższą wartość jednostkową. Nadto zwrot wymienionej działki przez Spółdzielnię na rzecz powódek nie powoduje konieczności wykonywania dalszych prac geodezyjnych oraz nie wpłynie negatywnie na gospodarkę rolną pozwanej Spółdzielni, gdyż sąsiedniadziałka nr (...)tworzy wraz zdziałką (...)całość gospodarczą z dostępem do drogi publicznej.
Sąd Okręgowy wyjaśnił, że w myślart. 64 k.c., prawomocne orzeczenie sądu, stwierdzające obowiązek danej strony do złożenia oznaczonego oświadczenia woli, zastępuje to oświadczenie. Konsekwencją tej regulacji jest treść przepisuart. 1047 k.p.c.Zawarcie umowy następuje przez złożenie oświadczeń woli przez obie strony. Orzeczenie uwzględniające powództwo o zawarcie umowy zastępuje nie jedno, lecz dwa oświadczenia woli obu stron. Stwierdzenie obowiązku obu stron następuje na wniosek powoda. W tej sytuacji wobec żądania powódek, Sąd I instancji zobowiązał stronę pozwaną do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na rzecz powódek prawa własności udziałów po1/2części w przedmiotowej nieruchomości, zobowiązując jednocześnie powódki do wyrażenia zgody na powyższe przeniesienie. Z uwagi na fakt, iż pomiędzy wartością częścidziałki nr (...)o powierzchni 1,9451 ha wniesionej jako wkład gruntowy do(...)przez poprzedniczki prawne powódek a wartościądziałki równoważnej nr (...)o powierzchni 1,3721 ha istnieje różnica wartości w kwocie 3.100 zł, Sąd Okręgowy na podstawie przepisuart. 208 §3 prawa spółdzielczegozasądził od powódek na rzecz pozwanej Spółdzielni kwoty po 1.550 zł od każdej z nich tytułem należnej dopłaty w związku z przyznaniem nieruchomości równoważnej.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie przepisuart. 98 k.p.c., kierując się zasadą odpowiedzialności za wynik procesu.

Apelacje od powyższego wyroku wniosły obie strony.

Powódki zaskarżyły wyrok w zakresie punktu 1 i 2 tj. w zakresie, w jakim Sąd I instancji zobowiązał pozwaną do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na rzecz powódek udziału po 1/2 części na rzecz każdej z nich w prawie własności nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jakodziałka (...)o powierzchni 1.3721 ha, położonej-wŁ., przyul. (...), a powódki zobowiązał do złożenia oświadczenia woli, że wyrażają na powyższe zgodę oraz co do rozstrzygnięcia, w ramach którego Sąd Okręgowy zasądził od powódek na rzecz pozwanej kwoty po 1.550 zł od każdej z nich tytułem dopłaty w związku z przyznaniem nieruchomości równoważnej, zarzucając:
- wydanie wyroku, który już w dacie orzekania nie nadawał się do wykonania z uwagi na zbycie przez pozwaną nieruchomości stanowiącej działkę równoważną w stosunku do nieruchomości wniesionej przez spadkodawczynie powódek tytułem wkładu gruntowego, co przed dniem wydania wyroku znalazło odzwierciedlenie w treści księgi wieczystej, pomimo, że powódki sprecyzowały swoje żądanie jako roszczenie alternatywne,
- naruszenieart. 316 § 2 k.p.c.poprzez brak otwarcia rozprawy w sytuacji, gdy po zamknięciu rozprawy ujawniły się istotne okoliczności sprawy - sąd odłączył zksięgi wieczystej (...)działkę (...)i założył dla niej nową księgę wieczystą wpisując jednocześnie jako właścicieli tej nieruchomościJ.iD. K., jako współwłaścicieli w zakresie1/2udziału w nieruchomości na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej orazE. J.iA. J., jako współwłaścicieli w zakresie1/2udziału w nieruchomości na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej.
W związku z powyższym, na podstawieart. 383 k.p.c.powódki zmieniły dochodzone roszczenie i wniosły o zasądzenie, w miejsce zobowiązania pozwanego do złożenia oświadczenia woli, od pozwanej na rzecz każdej z powódek kwot po 302.250 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wydania wyroku przez Sąd I instancji tytułem równowartości dawnego placu 51. W związku ze zmianą okoliczności faktycznych wnosiły ponadto o załączenie do akt niniejszej sprawy akt KW nr(...)w celu dopuszczenia dowodu z dokumentów znajdujących się w aktach księgi wieczystej: umowy sprzedaży z 7 września 2012 r., uchwały Walnego Zgromadzenia członków pozwanej Spółdzielni nr(...)z 19 czerwca 2012 r., protokołu z przetargu nieograniczonego z 21 sierpnia 2012 r. , a także o dopuszczenie dowodu z wydruku elektronicznegoksięgi wieczystej nr (...).
W konkluzji wniosły o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w zmienionym kształcie i zasądzenie od pozwanej na rzecz powódek kosztów postępowania apelacyjnego wg norm przepisanych.
Pozwana(...)Spółdzielnia(...)wŁ.zaskarżyła wyrok w całości, zarzucając mu:

1
naruszenie prawa materialnego prze przyjęcie, żeart. 148 § 3 i art. 151 prawa spółdzielczegooraz statut pozwanej Spółdzielni zobowiązują pozwaną do przeniesienia na powódki, których poprzednicy prawni wnieśli do Spółdzielni z prawem użytkowania wkłady, prawo własności działki zamiennej;

2
istotne uchybienia procesowe polegając na oddaleniu wniosku pozwanej o powołanie innego biegłego w sytuacji wykazania prze pozwaną ewidentnych błędów biegłegoM. S. (2)przy wycenie placu(...)oraz wytypowaniu i wyceniedziałki zamiennej nr (...);

3
zobowiązanie pozwanej do przeniesienia na rzecz powódek własnościdziałki (...)w sytuacji, gdy w chwili orzekania pozwana nie była już właścicielką tej działki i nie jest nią obecnie.

W konkluzji strona pozwana wniosła o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa i zasądzenie od powódek kosztów postępowania z obie instancje.
Na rozprawie przed Sądem Apelacyjnym w dniu 28 maja 2013 r. strony sporu popierały własne apelacje i wnosiły o oddalenie apelacji przeciwnika procesowego.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności należy rozważyć zarzuty apelacji strony pozwanej, jako skierowane przeciwko samej zasadzie rozstrzygnięcia. Nie budzi bowiem wątpliwości, że ich uwzględnienie czyni bezprzedmiotową apelację powódek, opartą wyłącznie na zarzutach związanych ze zmianą okoliczności faktycznych sporu, która czyniła wyrok Sądu I instancji niewykonalnym.
Analiza podstawy faktycznej i prawnej żądania zakreślonej w pozwie, a także motywów uzasadnienia zaskarżonego wyroku prowadzi do wniosku, że zarówno powódki, jak i Sąd Okręgowy dokonywali oceny dochodzonego roszczenia w kontekście przesłanek zart. 148 § 3w związku zart. 151 prawa spółdzielczegoi postanowień § 28 Statutu strony pozwanej, pozostawiając poza sferą rozważań stosunki rzeczowe, które miały jednak decydujące znacznie dla rozstrzygnięcia sporu. W ramach przywołanego w apelacji zarzutu naruszeniaart. 148 § 3 i art. 151 prawa spółdzielczego, strona pozwana wywodziła, że z momentem prawomocnego zakończenia postępowania prowadzonego w oparciu o przepisyustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów( Dz.U. Nr 3, poz. 13 ze zm.) utraciła władztwo nad częścią działki oznaczonej pierwotnie jako plac 51, stanowiącej wkład gruntowy poprzedniczek prawnych powódek, a tym samym przestała być użytkownikiem tej nieruchomości. Natomiast nabycie przez stronę pozwaną własności gruntów wymiennych nastąpiło w całkowitym oderwaniu od utraty gruntów przez powódki i z tej okoliczności nie można wywodzić obowiązku przeniesienia na rzecz powódek prawa własności jakiejkolwiek nieruchomości. Pozwana Spółdzielnia podkreślała także, że powódki za wkład gruntowy wniesiony jedynie do użytkowania żądają przeniesienia prawa własności gruntu. W przekonaniu Sądu Apelacyjnego, w szczególnych okolicznościach rozpatrywanej sprawy zasadnicze motywy tej argumentacji okazały się trafne.
Z przepisówprawa spółdzielczegoregulujących problematykę wkładów gruntowych do rolniczych spółdzielni produkcyjnych jednoznacznie wynika, że członek spółdzielni wnoszący wkład gruntowy nie musi legitymować się tytułem własności nieruchomości stanowiącej przedmiot wkładu (art. 141 prawa spółdzielczego). Z chwilą wniesienia wkładu gruntowego spółdzielnia nabywa prawo użytkowania przedmiotu wkładu szczegółowo uregulowane w przepisachart. 271 i nast. k.c.Członek spółdzielni legitymujący się tytułem własności wkładu gruntowego nie traci przy tym możliwości rozporządzenia przedmiotem wkładu, choć uprawnienie to doznaje pewnych ograniczeń (art. 147 prawa spółdzielczego). W rezultacie z przewidzianym wart. 148 § 3 prawa spółdzielczegoroszczeniem o zwrot wkładu gruntowego może wystąpić także członek spółdzielni, który nie jest właścicielem gruntu. Jeśli jednak przymiot właściciela posiada, to jego roszczenie wywodzone zart. 148 § 3 prawa spółdzielczegonależy oceniać jako swoiste roszczenie windykacyjne. W piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że roszczenie byłego członka – właściciela o zwrot wniesionego do spółdzielni gruntu nie ulega przedawnieniu z mocyart. 223 § 1 k.c.( tak Prawo spółdzielcze. Komentarz – M. Gersdorf, J. Ignatowicz , Wydawnictwo Prawnicze , W-wa 1985, teza 8 do art. 148 ). Taki charakter prawny roszczenia byłego członka ( jego następcy prawnego) determinuje jego przesłanki. Zestawienie normyart. 148 § 3 prawa spółdzielczegoz przepisemart. 222 § 1 k.c.nakazuje przyjąć, że były członek spółdzielni ( jego następca prawny ) będący właścicielem nieruchomości nie może zasadnie żądać zwrotu wkładu gruntowego, jeśli spółdzielnia utraciła władztwo nad przedmiotem wkładu. Z roszczeniem wydobywczym były członek – właściciel winien w takiej sytuacji wystąpić przeciwko osobie, która gruntem faktycznie włada. W opisanej sytuacji nie materializują się także szczególne przesłanki zart. 148 § 3 prawa spółdzielczegodla wydzielenia i zwrotu gruntu równoważnego. U podstaw tego rodzaju żądania leży przecież założenie, że dalsze użytkowanie pierwotnego wkładu gruntowego przez spółdzielnię trwa i jest konieczne z uwagi na potrzeby gospodarki wspólnej.
Kierując się tymi ogólnymi dyrektywami należało rozważyć, jakie skutki prawne dla prawa własności działki gruntu oznaczonej pierwotnie jako plac(...)oraz dla prawa użytkowania tego gruntu przez pozwaną Spółdzielnię niosło postępowanie administracyjne prowadzone w oparciu o przepisyustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów. W rozpatrywanej sprawie bezsporne było to, że na skutek decyzji o zatwierdzeniu wymiany gruntów strona pozwana utraciła władztwo nad stanowiącą przedmiot sporu częścią wkładu gruntowego poprzedniczek prawnych powódek, uzyskując w zamian grunty wymienne. Z dokumentów załączonych do akt sprawy jednoznacznie wynika, że postępowanie wymienne wszczęte zostało z urzędu na podstawie decyzji nr(...)Naczelnika Powiatu wŁ.z dnia 19 kwietnia 1975 r. ( k 18 akt). Wbrew stanowisku Sądu I instancji, uczestnikami postępowania wymiennego na gruncie powołanej ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. mogli być nie tylko właściciele nieruchomości, ale także ich samoistni posiadacze (art. 3 ust. 1 powołanej ustawy), zaś ustawowy obowiązek czuwania nad prawidłowym kręgiem uczestników postępowania spoczywał na prowadzącym je organie administracji, a nie na pozwanej Spółdzielni jako jego stronie. To organ prowadzący postępowanie wymienne zobligowany był do doręczenia decyzji o podjęciu postępowania wymiennego wszystkim zainteresowanym stronom (art. 6 ust. 7 powołanej ustawy). Jeśli zaniechał tego obowiązku w odniesieniu doR. B. (1)iH. S., to z faktu tego nie sposób wywodzić negatywnych konsekwencji dla strony pozwanej. Jednocześnie nie budzi wątpliwości, że choć postępowanie wymienne wszczęte zostało z uwagi na nieracjonalne ukształtowanie gruntów(...), to stanowi ono zdarzenie, „zewnętrzne”, niezależne od stron stosunku spółdzielczego, a jego skutki nie mogą być postrzegane w kategoriach ewentualnego zawinionego działania strony pozwanej.
Postępowanie wymienne zakończone zostało decyzją z dnia 15 października 1975 r. nr(...)( k 19 -20 akt). Na jej podstawie(...)Spółdzielnia(...)utraciła władztwo nad stanowiącą wkład gruntowy poprzedniczek prawnych powódek częścią dawnego placu(...), zlokalizowaną w obszarzedziałki nr (...)(KW (...)) i(...)(KW nr(...)), które to działki otrzymali rolnicy indywidualni, natomiast Spółdzielni przekazano jako ich ekwiwalent grunty zamienne w postacidziałek nr (...), należące uprzednio doW. L.iL. B.. Aktualnie obie działki zamienne wchodzą w skład obszaru gruntów oznaczonego jakodziałka nr (...). W myśl przepisuart. 16 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów, decyzja o zatwierdzeniu projektu wymiany gruntów stanowiła tytuł do ujawnienia nowego stanu własności w księgach wieczystych. Decyzja ta nie przesądzała jednak tytułu własności. Powołany przepis był przedmiotem wykładni w orzeczeniach Sądu Najwyższego dotyczących charakteru i skutków prawnych decyzji o zatwierdzeniu projektu scalenia, co – z uwagi na tożsamość regulacji – przekłada się także na decyzje o zatwierdzeniu projektu wymiany. Mimo pewnej rozbieżności stanowisk, dominujący pozostaje pogląd zapoczątkowany wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1978 r. w sprawie III CRN 240/78 ( OSNC 1979/12/239). W jego uzasadnieniu Sąd Najwyższy wyjaśnił, że „…decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia nie stwarza tytułu własności w zakresie , w jakim nieruchomość poscaleniowa nie stanowi ekwiwalentu gruntów przedscaleniowych. (…) Dlatego też decyzja ta nie narusza praw właścicieli ( współwłaścicieli) gruntów przedscaleniowych w stosunku do uczestnika postępowania, któremu w wyniku scalenia przypadła nieruchomość mająca stanowić ekwiwalent tych właśnie gruntów. Właściciele (współwłaściciele) ci stają się właścicielami (współwłaścicielami) nieruchomości poscaleniowej w stosunku odpowiadającym wartości ich gruntów objętych scaleniem do wartości całości ( nieruchomości poscaleniowej) bez względu na to, kogo wymieniono w decyzji o zatwierdzeniu projektu scalenia, i mogą dochodzić na podstawieart. 222 § 1 k.c.swoich praw do nowo utworzonej nieruchomości”. Analogiczne stanowisko na gruncie nowej ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o scaleniu i wymianie gruntów (Dz.U. Nr 11, poz. 80) zajął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie III CZP 125/08 ( OSNC 2009/11/149). Jak się wydaje, ten nurt wykładni kontynuowany jest także w uchwale z dnia 18 kwietnia 2013 r. w sprawie III CZP 16/13 ( Biul. SN nr 5 z 2013 r. ), w której odpowiadając na pytanie prawne: „czy osoba będąca właścicielem gruntu objętego postępowaniem scaleniowym przeprowadzonym na podstawieustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów( Dz.U. Nr 3, poz. 13) , która nie będąc uczestnikiem postępowania scaleniowego nie otrzymała gruntu poscaleniowego, staje się współwłaścicielem nieruchomości poscaleniowej, do której został włączony jej grunt, czy też współwłaścicielem nieruchomości wydzielonej tytułem ekwiwalentu uczestnikowi postępowania scaleniowego, który został wymieniony w decyzji o zatwierdzeniu scalenia jako osoba, która wniosła ten grunt do postępowania scaleniowego?” , Sąd Najwyższy wyraźnie wykluczył pierwszą z rozważanych w pytaniu możliwości. Przekładając powyższe rozważania na okoliczności sporu , należy przyjąć, że na skutek decyzji z dnia 15 października 1975 r. zatwierdzającej projekt wymiany gruntu,R. B. (1)iH. S.- mimo, że nie uczestniczyły w postępowaniu wymiennym - stały się współwłaścicielkami nieruchomości wymiennej oznaczonej obecnie jakodziałka nr (...), stanowiącej ekwiwalent zadziałki nr (...), które przypadły rolnikom indywidualnym.
W normalnym toku zdarzeń poprzedniczki prawne powódek w razie ustania ich członkostwa w pozwanej Spółdzielni, a w konsekwencji powódki - na zasadzie odesłania zart. 151 prawa spółdzielczego, mogłyby realizować uprawnienie zart. 148 § 3 prawa spółdzielczegow stosunku do działki gruntu o nr(...), przy zachowaniu trybu zart. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów. W realiach sporu doszło jednak do dalszych zdarzeń prawnych, których skutkiem była utrata prawa własności (współwłasności) gruntu wymiennego przezR. B. (1)iH. S.. Z niespornych ustaleń faktycznych Sądu I instancji wynika, że pozwana(...)Spółdzielnia(...)nabyła prawo własności nieruchomości oznaczonej jakodziałka nr (...)w drodze zasiedzenia z dniem 1 stycznia 1985 r., a zatem za życia poprzedniczek prawnych powódek. Bez znaczenia jest przy tym okoliczność, że stwierdzenie zasiedzenia nastąpiło na mocy prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego dla Łodzi - Widzewa w Łodzi z dnia 10 lipca 2009 r. w sprawie sygn. akt II Ns 516/08. Orzeczenie o zasiedzeniu ma niewątpliwie charakter deklaratoryjny, a nabycie na podstawieart. 172 k.c.ma charakter pierwotny ( tak m.in. SN w postanowieniu z dnia 11 października 2012 r. w sprawie III CSK 316/11, Lex nr 1232468). Prawomocne postanowienie o stwierdzeniu zasiedzenia wiąże Sądy obu instancji w rozpatrywanej sprawie z mocyart. 365 § 1w zw. zart. 13 § 2 k.p.c., przy czym korzysta ono także z tzw. prawomocności rozszerzonej i wiąże nie tylko uczestników postępowania, którzy brali udział w sprawie, w której zostało wydane, lecz także osoby zainteresowane, w rozumieniuart. 510 § 1 k.p.c., które nie stały się uczestnikami postępowania. Moc wiążąca prawomocnego postanowienia stwierdzającego, że dana osoba w danym dniu nabyła własność określonej nieruchomości przez zasiedzenie obejmuje też przesłanki prawotwórcze przyjęte za podstawę nabycia, a więc samoistne posiadanie przez tę osobę całej nieruchomości do określonego dnia (art. 366w zw. zart. 13 § 2 k.p.c.) ( tak SN w postanowieniu z dnia 24 września 1997 r. w sprawie II CKN 293/97, Lex nr 738524; w postanowieniu z dnia 18 lutego 2009 r. w sprawie I CSK 337/08; Lex nr 560506). Utrata przez członka spółdzielni prawa własności gruntu stanowiącego ekwiwalent pierwotnego wkładu gruntowego i nabycie prawa własności tego gruntu przez Spółdzielnię w drodze zasiedzenia sprawiają, że poprzedniczki prawne powódek w razie ustania ich członkostwa w pozwanej Spółdzielni nie mogłyby zasadnie domagać się zwrotu wkładu w oparciu o przepisart. 148 § 3 prawa spółdzielczego. W sposób oczywisty nie przysługiwało im także roszczenie windykacyjne zart. 222 § 1 k.c.W rezultacie nie miałyby także podstaw dla wystąpienia z żądaniem wydania gruntu równoważnego w oparciu oart. 148 § 3 prawa spółdzielczego, ani tym bardziej z roszczeniem odszkodowawczym, limitowanym wartością gruntu. Nabycie własności nieruchomości w drodze zasiedzenia ma z istoty swej charakter pierwotny i nie łączy się z obowiązkiem zapłaty jakiegokolwiek ekwiwalentu pieniężnego w formie odszkodowania czy wynagrodzenia na rzecz dotychczasowego właściciela.
Nabycie prawa własności spornego gruntu przez stronę pozwaną w drodze zasiedzenia z dniem 1 stycznia 1985 r. oznacza także, że przedmiot wkładu gruntowego w postaci udziału w nieruchomości wymiennej oznaczonej jakodziałka (...)nie wszedł do masy spadkowej poR. B. (1)iH. S., a zatem powódki nie mogły go nabyć w drodze spadkobrania. Nie przysługuje im zatem roszczenie zart. 151w związku zart. 148 § 3 prawa spółdzielczego. Skoro nieruchomość stanowiąca przedmiot wkładu gruntowego, ani też udział w nieruchomości wymiennej stanowiącej ekwiwalent pierwotnego przedmiotu wkładu, nie weszły do majątku powódek, po ich stronie nie powstała również szkoda, której naprawienia domagają się aktualnie poprzez wypłatę odszkodowania mierzonego wartością pierwotnego wkładu gruntowego. Uzupełniająco wypada zasygnalizować, że podstaw dla dochodzenia roszczenia odszkodowawczego w miejsce żądania zwrotu wkładu gruntowego nie sposób wywieść z przepisówart. 148 § 3w związku zart. 151 prawa spółdzielczego, a powódki nie podjęły nawet próby wykazania innych okoliczności, które rodziłyby ewentualną odpowiedzialność odszkodowawczą strony pozwanej z tytułu deliktu lub kontraktu. Reasumując, przyjąć należy, iż dochodzone pozwem roszczenia – zarówno pierwotne, jak i ewentualne – nie zasługiwały na uwzględnienie.
Przedstawione rozważania sprawiają, że bezprzedmiotowa staje się analiza pozostałych zarzutów apelacji strony pozwanej, nakierowanych na wykazanie uchybień procesowych na etapie dowodzenia i oceny dowodów. Okoliczności faktyczne, które Sąd I instancji ustalił w oparciu o kwestionowaną opinię biegłej sądowejM. S. (1)okazały się ostatecznie całkowicie nieprzydatne dla rozstrzygnięcia sporu.
Argumentacja, przywołana dla wykazania braku podstaw prawnych dochodzonych pozwem roszczeń, w sposób oczywisty przekłada się na ocenę zarzutów apelacji powódek. W konsekwencji, zmodyfikowane w trybieart. 383 k.p.c.żądanie zapłaty odszkodowania w kwotach po 302.250 zł na rzecz każdej z apelujących nie zasługiwało na uwzględnienie. Jedynie na marginesie wypada zaznaczyć, że zarzuty pod adresem Sądu I instancji, skupiające się na uchybieniuart. 316 § 2 k.p.c.i wydaniu wyroku, który już w chwili orzekania nie nadawał się do wykonania, pozostają o tyle chybione, że w dacie wydania zaskarżonego wyroku nowe okoliczności faktyczne nie były znane ani Sądowi Okręgowemu, ani stronie skarżącej. Tymczasem przepisart. 316 § 2 k.p.c.odnosi się do sytuacji procesowej, w której nowe fakty istotne dla rozstrzygnięcia zostaną ujawnione po zamknięciu rozprawy, ale przed wydaniem wyroku.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny , uznając za zasadny zarzut naruszenia prawa materialnego podniesiony w apelacji strony pozwanej, na podstawieart. 386 § 1 k.p.c.zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. Konsekwencją zmiany wyroku była także modyfikacja rozstrzygnięcia o kosztach procesu. Mając na uwadze trudną sytuację materialną i osobistą powódek –T. Z.jest emerytką utrzymującą się wyłącznie ze świadczeń emerytalnych, zaśE. D.nie posiada żadnych własnych źródeł dochodu i ma na utrzymaniu troje małoletnich dzieci, a także uwzględniając skomplikowane okoliczności faktyczne i prawne sporu, które mogły uzasadniać subiektywne przekonanie powódek o zasadności ich roszczenia, Sąd Apelacyjny na podstawieart. 102 k.p.c.nie obciążył ich obowiązkiem zwrotu kosztów procesu w postępowaniu przed Sądem I instancji.
Na podstawieart. 385 k.p.c.Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódek jako bezzasadną.
O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd orzekł w oparciu oart. 102 k.p.c., kierując się przedstawionymi wyżej przesłankami, które uzasadniały odstąpienie od obciążenia powódek kosztami procesu przed Sądem I instancji.