Sygnatura akt II AKa 405/21

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 grudnia 2021 r.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu II Wydział Karny w składzie:
Przewodniczący: SSA Andrzej Kot
Sędziowie: SA Cezariusz Baćkowski (spr.)
SA Piotr Kaczmarek
Protokolant: Joanna Rowińska
przy udziale Wiesława Bilskiego prokuratora Prokuratury(...)
po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2021 r.
sprawyE. B. (1)
o odszkodowanie i zadośćuczynienie
na skutek apelacji wniesionej przez wnioskodawcę
od wyroku Sądu Okręgowego w Świdnicy
z dnia 7 września 2021 r., sygn. akt III Ko 48/21

I
zmienia zaskarżony wyrok w pkt II części rozstrzygającej w ten sposób, że ponad kwotę zadośćuczynienia zasądzoną w pkt I zasądza od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcyE. B. (1)500 złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 21 grudnia 2021  r.;

II
w pozostałym zakresie utrzymuje zaskarżony wyrok w mocy;

III
zasądza od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcyE. B. (1)240 złotych tytułem zwrotu wydatków poniesionych na pełnomocnika w postępowaniu odwoławczym;

IV
kosztami postępowania obciąża Skarb Państwa.

UZASADNIENIE
Pełnomocniczka wnioskodawcyE. B. (1)wniosła o zasądzenie od Skarbu Państwa na jego rzecz 5858,99 zł z ustawowymi odsetkami tytułem odszkodowania oraz 100000 zł tytułem zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami za szkodę i krzywdę doznane przez wnioskodawcę wskutek wykonania orzeczenia b. Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie MiastaW.z 20 lipca 1988 r., nr rej.(...)utrzymanego w mocy orzeczeniem b. Kolegium d/s Wykroczeń przy Wojewodzie(...)z 6 września 1988 r., nr rej.(...)w związku z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.
Sąd Okręgowy w Świdnicy wyrokiem z 7 września 2021 r. orzekł:

I
na podstawieart. 8 ust. 1 ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego z dnia 23 lutego 1991 roku(Dziennik Ustaw z dn. 23 kwietnia 1991 roku z późn. zm.) zasądza od Skarbu Państwa na rzeczE. B. (1)(synaZ.iG. z domu P.,ur. (...)wG.) kwotę 1.000 (jednego tysiąca) złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz 5.834,79 (pięć tysięcy osiemset trzydzieści cztery 79/100) złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty tytułem odszkodowania - wskutek wydania i wykonania orzeczenia byłego Kolegium Rejonowego do spraw Wykroczeń przy Prezydencie MiastaW.z dnia 20.07.1988 r., nr rej.(...), utrzymanego w mocy orzeczeniem byłego Kolegium do spraw Wykroczeń przy Wojewodzie(...)z dnia 6.09.1988 r., nr rej.(...);

II
dalej idące żądania co do wysokości zadośćuczynienia oddalił;

III
zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcyE. B. (1)kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów udziału pełnomocnika w sprawie;

IV
na podstawieart. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego(Dziennik Ustaw z dn. 23 kwietnia 1991 roku z późn. zm.) zwolnił wnioskodawcę od ponoszenia kosztów sądowych zaliczając wydatki w sprawie na rachunek Skarbu Państwa.

Apelację od tego orzeczenia wniosła pełnomocniczka wnioskodawcy. Zaskarżając je w części oddalającej żądanie zadośćuczynienia pełnomocniczka zarzuciła:

1
w oparciu oart. 438 pkt 3 k.p.k.– błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na jego treść skutkujący niewłaściwym uznaniem, że w okolicznościach niniejszej sprawy sumą adekwatną i proporcjonalną zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez wnioskodawcęE. B. (1)na skutek wydania i wykonania orzeczenia byłego Kolegium Rejonowego do spraw Wykroczeń przy Prezydencie MiastaW.z dnia 20.07.1988 r., nr rej.(...)utrzymanego w mocy orzeczeniem byłego Kolegium do spraw Wykroczeń przy Wojewodzie(...)z dnia 6.09.1988 r. nr rej.(...)jest kwota 1.000,00 zł, pomimo, iż jest to kwota niewspółmierna do rozmiaru doznanych przez niego krzywd i cierpień, ich intensywności i nieodwracalnego charakteru, zaś te względy przemawiają za zasądzeniem na rzecz wnioskodawcy znacznie wyższej kwoty zadośćuczynienia.

2
w oparciu oart. 438 pkt 2 k.p.k.– obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj.art. 410 k.p.k.poprzez pominięcie i nieuwzględnienie we właściwy sposób wszystkich istotnych okoliczności, wynikających z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, które miały wpływ na wymiar krzywd wnioskodawcy, a w konsekwencji na wysokość zadośćuczynienia, w szczególności stresu związanego z prowadzeniem postępowania przeciwko wnioskodawcy, towarzyszącego wnioskodawcy strachu w wyniku realnej groźby aresztowania i skazania na kare pozbawienia wolności, groźby ukarania wnioskodawcy wysoką kara grzywny, pogorszenia się stanu psychicznego wnioskodawcy w wyniku niesłusznego ukarania, represji stosowanych wobec wnioskodawcy po wydaniu i wykonaniu przedmiotowego orzeczenia oraz wszczętej egzekucji, a także znaczącego pogorszenia się sytuacji bytowej rodziny wnioskodawcy na skutek niesłusznego ukarania go wysoką karą grzywny, pominięcia okoliczności, iż żona wnioskodawcy w ówczesnym czasie nie podejmowała zatrudnienia i ciężko chorowała.

3
w oparciu oart. 438 pkt 1a k.p.k.- obrazę przepisów prawa materialnego, tj.art. 445 § 1 k.c.w zw. zart. 445 § 2 k.c.orazart. 448 k.c., w zbiegu z art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, poprzez ich błędną wykładnię i bezpodstawne przyjęcie, że kwota zadośćuczynienia w wysokości 1.000,00 zł jest kwotą odpowiednią w przypadku krzywdE. B. (1)na skutek wydania i wykonania orzeczenia byłego Kolegium Rejonowego do spraw Wykroczeń przy Prezydencie MiastaW.z dnia 20.07.1988 r., nr rej.(...)utrzymanego w mocy orzeczeniem byłego Kolegium do spraw Wykroczeń przy Kolegium do spraw Wykroczeń przy Wojewodzie(...)z dnia 6.09.1988 r., nr rej.(...)oraz niewskazanie, w jaki sposób i na jakiej podstawie Sąd I instancji ustalił wysokość zadośćuczynienia w kwocie 1.000,00 zł na rzecz wnioskodawcy.

Podnosząc powyższe zarzuty, wniosła o :

1
zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie na rzecz wnioskodawcy dodatkowej kwoty 99.000,00 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną przez wnioskodawcę krzywdę na skutek wydania i wykonania orzeczenia byłego Kolegium Rejonowego do spraw Wykroczeń przy Prezydencie MiastaW.z dnia 20.07.1988 r., nr rej.(...)utrzymanego w mocy orzeczeniem byłego Kolegium do spraw Wykroczeń przy Wojewodzie(...)z dni 6.09.1988 r., nr rej.(...)wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

względnie:

2
uchylenie przedmiotowego wyroku w zaskarżonej apelacją części i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja pełnomocniczki wnioskodawcy jest zasadna w części gdzie kwestionuje oddalenie żądania zadośćuczynienia wskutek pominięcia (art. 410 k.p.k.) cierpień psychicznychE. B. (1)związanych z pogorszeniem sytuacji bytowej jego rodziny oraz ciężką chorobą żony i niemożnością pokrycia zwiększonych wydatków wskutek egzekucji grzywny i kosztów niesłusznie orzeczonych przez b. Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie MiastaW.z 20 lipca 1988 r., nr rej.(...)oraz b. Kolegium II instancji. Konsekwencją naruszenia wymienionego przepisu postępowania było jak słusznie zauważa apelacja ustalenie sumy zadośćuczynienia w wysokości niewspółmiernej do rozmiaru krzywdy wynikłej z wykonania cyt. orzeczeń b. kolegium.
Trzeci zarzut dotyczący rozstrzygnięcia o zadośćuczynieniu choć podnosi obrazę prawa materialnego, to w istocie kwestionuje ustalenia faktyczne. Pełnomocniczka co prawda twierdzi, że Sąd Okręgowy dokonał błędnej wykładni przepisów prawa –art. 445 § 1 k.c.w zw. zart. 445 § 2 k.c.iart. 448 k.c.w zw. zart. 8 ust. 1 ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego(tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 1693, cyt. dalej jako ustawa lutowa) to jednak wskazuje, że owa wadliwa wykładnia polega na ustaleniu wielkości zadośćuczynienia, która nie jest odpowiednią.
Nie jest kwestionowane orzeczenie Sądu I instancji w zakresie zasądzonego odszkodowania.
Odpowiednia suma pieniężna ma wynagradzać krzywdę, a więc szkodę niemajątkową (art. 445 k.c.), która jest z istoty rzeczy niewymierna, niewyrażalna w pieniądzu. Odpowiednia suma nigdy zatem nie będzie ekwiwalentem krzywdy, jak to jest w wypadku szkody materialnej, lecz może służyć tylko jej złagodzeniu. Taki kompensacyjny charakter wskazuje, że ma ona przedstawiać odczuwalną, a nie tylko symboliczną wartość ekonomiczną, nie będąc źródłem bezpodstawnego wzbogacenia. Mieszczące się w tych ramach, ustalone z uwzględnieniem zasad wypracowanych przez orzecznictwo i doktrynę zadośćuczynienie nie wykracza poza granice sędziowskiego swobodnego uznania i jako takie musi się spotkać z aprobatą Sądu odwoławczego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 lutego 2000 r., III CKN 582/98, LEX nr 52776).
Zawsze, także w latach osiemdziesiątych XX wieku, opór przeciwko opresyjnej, autorytarnej władzy wymagał odwagi, konsekwencji, wyrzeczeń, i łączył się z wystawieniem na szwank stabilizacji rodzinnej i ekonomicznej, wolności, zdrowia i nierzadko życia. Dlatego tak obecnie jak i w tamtym czasie osoby takie, podobnie jak wnioskodawca aktywnie działający w podziemnych strukturach(...), słusznie cieszyły się i cieszą się szacunkiem i uznaniem społeczeństwa obywatelskiego.
Pamiętając o tym trzeba zwrócić uwagę w związku z jakim zdarzeniem pełnomocniczka w imieniuE. B. (1)domagała się odszkodowania i zadośćuczynienia. Chodziło o szkodę i krzywdę wynikłe z wykonania orzeczenia b. Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie MiastaW.z 20 lipca 1988 r., nr rej.(...)utrzymanego w mocy orzeczeniem b. Kolegium d/s Wykroczeń przy Wojewodzie(...)z 6 września 1988 r., nr rej.(...)skazującego wnioskodawcę za wykroczenie z art. 55a § 1 pkt 2 i 5 k.w. na 50000 zł grzywny oraz obciążającego go kosztami postępowania.
Pisząc nieadekwatnie o „ogromie cierpień fizycznych i psychicznych jakich doznał wnioskodawca” apelująca nie dostrzega ani tych okoliczności, ani zeznańE. B. (1)(k. 50-51). Wnioskodawcy zarzucono podpisanie ulotki Tymczasowej KomisjiOddziału (...), której był członkiem, co uznano za działania w celu wywołania niepokoju publicznego i udział w rozwiązanym związku zawodowym i wykroczenie za które orzeczono karę majątkową. Rzecz miała miejsce w drugiej połowie 1988 r., kilka miesięcy przed rozpoczęciem obrad okrągłego stołu. O ówczesnej atmosferze, stopniu represyjności systemu dobrze świadczy fragment uzasadnienia skazującego orzeczenia kolegium I instancji, gdzie wskazano, że „obwiniony zachowywał się z godnością i wykazał się odwagą cywilną”. Wbrew twierdzeniu pełnomocniczki wnioskodawca nie doświadczał negatywnych przeżyć związanych z niebezpieczeństwem tymczasowego aresztowania i skazania na karę pozbawienia wolności, ponieważ ani nie było takiego realnego zagrożenia (nie wynika ono z dowodów zaoferowanych przez pełnomocniczkę), ani wnioskodawca takich obaw nie odczuwał o czym przecież zeznaje.E. B. (1)podaje, że nikt nie groził mu tymczasowym aresztowaniem, czy pozbawieniem wolności. Nie wiedział też o toczącym się postępowaniu póki nie otrzymał wezwania na rozprawę przed kolegium ds. wykroczeń więc do tej chwili nie mógł odczuwać negatywnych emocji, stresu w związku z tym postępowaniem. Wnioskodawca podaje, że prowadząc działalność niepodległościową od ośmiu lat i wcześniej doświadczając z jej powodu represji po części uodpornił się na konsekwencje działań organów władzy autorytarnej dlatego przyjął orzeczenie kolegium spokojnie. Stąd oraz z powodu rodzaju kary stopień natężenia cierpień psychicznych związanych z bezpodstawnym ukaraniem był stosunkowo mniejszy.
Wynikał on przede wszystkim z obawy o konsekwencje jakie wywoła wykonanie orzeczenia dla jego rodziny. Z treści uzasadnienia wynika, że ten aspekt krzywdy nie został w wystarczającym stopniu uwzględniony przez Sąd Okręgowy przy ustaleniu wielkości zadośćuczynienia, co zasadnie podnosi apelująca.
Tytuł egzekucyjny obejmujący grzywnę, koszty postępowania i koszty egzekucyjne dotyczył łącznie 56437,5 zł, co stanowiło 106 % ówczesnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (k. 33). Należności te na podstawie zajęcia wynagrodzenia za pracę wnioskodawcy (k. 34) zostały wyegzekwowane w okresie od 28 stycznia 1989 r. do 24 marca 1989 r. (k. 30-33). W tym czasie (3 miesiące) rodzinaE. B. (1)ponosiła finansowe konsekwencje bezprawnego ukarania go. Wnioskodawca z pewnością odczuwał istotny dyskomfort z powodu pogorszenia sytuacji rodziny zmuszonej ograniczyć wydatki do niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb życia codziennego. Dalsze pominięte cierpienia dotyczyły niemożności zaspokojenia potrzeb w zakresie leczenia ciężko chorej żony, gdy nie było go stać na zakupienie wszystkich koniecznych leków i zmuszeni byli pożyczać na ten cel pieniądze od teściów.
Sąd Apelacyjny podziela więc po części zarzut obrazyart. 410 k.p.k., którego wpływ na treść zaskarżonego wyroku przejawia się w dokonaniu błędnych ustaleń faktycznych w zakresie sumy odpowiedniej do zakresu krzywdy wynikłej z wykonania wobec wnioskodawcy orzeczeń kolegium ds. wykroczeń.
Łączna kwota 1500 zł jest odpowiednia do rozmiaru cierpieńE. B. (1)i odpowiada prawu, uwzględnia rozmiar krzywdy doznanej przez wnioskodawcę wskutek wydania bezprawnych orzeczeń Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie MiastaW.z 20 lipca 1988 r., nr rej.(...)i b. Kolegium d/s Wykroczeń przy Wojewodzie(...)z 6 września 1988 r., nr rej.(...), rodzaj, charakter, natężenie oraz czas trwania cierpień fizycznych i psychicznych związanych z wykonaniem kary grzywny, kosztów postępowania i kosztów egzekucyjnych.
Ustalona przez Sąd Okręgowy i powiększona przez Sąd Apelacyjny suma zadośćuczynienia nie wykracza poza szeroko w tym wypadku zakreślone ramy swobodnego uznania i jest odpowiednia do zrekompensowania cierpień fizycznych i psychicznych jakie były udziałem poszkodowanego.
Z tych wszystkich powodów należało orzec jak w wyroku (art. 437 § 2 k.p.k.).
O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 13 ustawy lutowej.

SSA Piotr Kaczmarek

SSA Andrzej Kot

SSA Cezariusz Baćkowski