Sygn. akt : II AKa 213/10

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 26 sierpnia 2010 r.
Sąd Apelacyjny w Katowicach w II Wydziale Karnym w składzie:

Przewodniczący

SSA Elżbieta Mieszczańska (spr.)

Sędziowie

SSA Aleksandra Malorny
SSO del. Piotr Pośpiech

Protokolant

Agnieszka Przewoźnik

przy udziale Prokuratora Prok. Apel. Krzysztofa Błacha
po rozpoznaniu w dniu 26 sierpnia 2010 r. sprawy
S. M.s.J.iM.,ur. (...)wŻ.
oskarżonego zart. 148 § 2 pkt 2 kk
na skutek apelacji obrońcy
od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach Wydział V Karny Zamiejscowyw Wodzisławiu Śląskim z dnia 5 marca 2010 r.
sygn. akt. V K 43/09

1
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 w ten sposób, iż łagodzi wobec oskarżonegoS. M.orzeczoną karę pozbawienia wolności do1 (jednego) roku i 6 (sześciu) miesięcy,

2
zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 2 w ten sposób, że w miejsce orzeczonej kary 25 lat pozbawienia wolności wymierza oskarżonemuS. M.karę 15 (piętnastu) lat pozbawienia wolności,

3
na mocyart. 85 kk,art. 86§1 kkwymierza oskarżonemuS. M.nową karę łączną 15 (piętnastu) lat pozbawienia wolności, na poczet której z mocyart. 63§1 kkzalicza oskarżonemu okres rzeczywistego pozbawienia wolnościw niniejszej sprawie od dnia 25 listopada 2007 roku do dnia 29 kwietnia 2008 roku oraz od dnia 29 października 2009 roku do dnia 26 sierpnia 2010 roku,

4
w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy,

5
zasądza od Skarbu Państwa (Sąd Okręgowy w Gliwicach) na rzecz adwokataR. W.– Kancelaria Adwokacka wŻ.kwotę 732 (siedemset trzydzieści dwa) zł w tym 22 % podatku VAT tytułem nieopłaconych kosztów obrony z urzędu udzielonej oskarżonemu w postępowaniu odwoławczym,

6
zwalnia oskarżonegoS. M.od ponoszenia kosztów sądowych związanych z postępowaniem odwoławczym, wydatkami tego postępowania obciążając Skarb Państwa.

Sygn. akt II AKa 213/10

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 5 marca 2010 roku Sąd Okręgowy w Gliwicach w Wydziale Karnym Zamiejscowym w Wodzisławiu Śląskim, uznał oskarżonegoS. M.winnym tego, że:

–

w dniu 25 listopada 2007 roku wŻ., wykorzystując bezradnośćR. M., znajdującej się w stanie znacznego upojenia alkoholowego, doprowadził ją do obcowania płciowego, to jest winnym przestępstwa zart.198 k.k.i za ten czyn na mocyart. 198 k.k.wymierzył oskarżonemu karę 3 lat pozbawienia wolności;

–

w dniu 25 listopada 2007 roku wŻ., działając z zamiarem bezpośrednim pozbawienia życia sześciokrotnie ugodziłR. M.nożem w okolice brzucha i klatki piersiowej, powodując u niej obrażenia ciała w postaci 4 ran kłutych na przedniej powierzchni brzucha z następowym uszkodzeniem narządów wewnętrznych, takich jak wątroba, jelito grube, jelito cienkie oraz rany kłuto – ciętej uda prawego i rany kłuto – ciętej ramienia lewego, w następstwie czego nastąpił jej zgon, to jest winnym przestępstwa zart. 148 § 1 k.k.i za ten czyn na mocyart. 148 § 1 k.k.skazał oskarżonego na karę 25 lat pozbawienia wolności.

Na mocyart. 85 k.k.iart. 88 k.k.Sąd wymierzył oskarżonemuS. M.karę łączną 25 lat pozbawienia wolności, zaliczając na jej poczet okres rzeczywistego pozbawienia wolności oskarżonego w sprawie od 25 listopada2007 roku do 29 kwietnia 2008 roku i od 29 października 2009 roku do 5 marca2010 roku.
Powyższy wyrok zaskarżył obrońca oskarżonego zarzucając:

–

błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na uznaniu, że oskarżony w dniu25 listopada 2007 roku wykorzystując bezradnośćR. M.doprowadził ją do obcowania płciowego, mimo braku dowodów potwierdzających ustalenia Sądu, że doszło do obcowania płciowego wbrewwoli pokrzywdzonej, oparte wyłącznie na domniemaniach poczynionych na niekorzyść oskarżonego;

–

rażącą niewspółmierność kary orzeczonej za przestępstwo zart. 148 § 1 k.k.,a to wobec zachowania i postawy oskarżonego po popełnieniu przestępstwa,w szczególności wobec dobrowolnego ujawnienia czynu i złożonych wyjaśnień, a także okazanej skruchy.

W reasumpcji apelacji jej autor wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie oskarżonego od zarzutu popełnienia przestępstwa zart. 198 k.k.i zmianę orzeczenia odnośnie kary orzeczonej za przestępstwo zart. 148 § 1 k.k.poprzez jej złagodzenie, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje

:
Apelacja obrońcy oskarżonego zasługuje na częściowe uwzględnienie, a tow zakresie wymiaru kary, natomiast uznać ją należy za oczywiście bezzasadną, co do podniesionego w niej zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych polegających na przyjęciu, iż oskarżony jest winnym popełnienia przestępstwa zart. 198 k.k.
Podniesione w uzasadnieniu apelacji argumenty, że dowolnymi są ustalenia Sądu, iż do obcowania płciowego doszło przy wykorzystaniu przez oskarżonego bezradności pokrzywdzonej, są całkowicie gołosłowne w świetle ustalonychw sprawie faktów i okoliczności.
Nie ma żadnych powodów, aby odmówić wiarygodności zeznaniom najbliższych pokrzywdzonej, że po wypiciu alkoholu pokrzywdzona zasypiaław różnych miejscach, w tym i na podłodze, co zdarzało się nierzadko. Świadczy to, iż po spożyciu alkoholu pokrzywdzona zazwyczaj nie była zdolna nawet do przejścia na posłanie. Krytycznego wieczoru wypiła znaczną ilość alkoholu i znajdowała się pod jego znacznym wpływem, na co wskazują wyniki badania krwi i moczu. Z opinii biegłejC.wynika, że znaczna różnica stężenia alkoholu we krwi i moczu(2,8 promila we krwi i 4,3 promila w moczu), świadczy, iż wcześniej stężenie alkoholu we krwi pokrzywdzonej było wyższe. Jest zatem oczywistym, że w takim stanie była ona osobą bezradną, w rozumieniuart. 198 k.k., albowiem niezdolną do oporu, a nawet wyrażenia swej woli, przy uwzględnieniu jednoczesnym, iż jej tolerancja na alkohol była zawsze niska.
Jednocześnie z pierwszych wyjaśnień oskarżonego wynika, że po opuszczeniu pokoju, w którym spożywano alkohol, przezK. M.,R. M.położyła się na kanapie i „chyba zasnęła”, a wtedy on postanowił odbyć z nią stosunek płciowy. Takiej treści wyjaśnienia oskarżonego potwierdzają, iż w chwili rozpoczęcia stosunku,R. M.znajdowała się w stanie bezradności i jak dalej wyjaśnił oskarżony „nie stawiała oporu”.
W aspekcie takich okoliczności bez znaczenia jest, czy biegła stwierdziła, czy też nie stwierdziła, że u pokrzywdzonej alkohol zniósł możliwość obrony. Jest to bowiem okoliczność indywidualna, a nie tylko zależna od ilości wypitego alkoholu, a jak wyżej wykazano z zeznań najbliższych pokrzywdzonej jednoznacznie wynika jej niska tolerancja alkoholu, powodująca zazwyczaj jej bezradność.
Zauważyć także należy, że w tych pierwszych wyjaśnieniach, w których oskarżony zawarł najwięcej szczegółowych faktów dotyczących krytycznego dnia, podczas gdy w późniejszych zasłaniał się już niepamięcią, oskarżony nie stwierdził, że pokrzywdzona dobrowolnie poddała się obcowaniu płciowemu, a jedynie podawał, iż miała ona świadomość, że do takiego stosunku doszło. Podał także, że już po odbyciu z nią stosunku, słyszał, jak grozi mu, że o wszystkim powie jego bratu. Nie bez znaczenia powyższa okoliczność pozostaje dla oceny zachowania oskarżonego. Skoro bowiem pokrzywdzona miała do niego pretensje, to jednoznacznym jest, że nie poddała się ona obcowaniu płciowemu dobrowolnie. Zresztą te pretensje pokrzywdzonej popchnęły oskarżonego do zadania jej śmiertelnych ciosów nożemi jest to jedynie zrozumiały motyw jego działania, wynikający także pośrednio z treści jego pierwszych wyjaśnień złożonych w sprawie. Z wyjaśnień tych wynika, że zirytowały go słowa pokrzywdzonej, a to, w świetle doświadczenia życiowego, świadczy w sposób ewidentny, że nie było dobrowolności w poddaniu się przez pokrzywdzoną obcowaniu płciowemu, a doszło do niego wyłącznie na skutek wykorzystania przez oskarżonego stanu jej bezradności, wynikającego z nadmiernej ilości spożytego alkoholu, indywidualnie niskiej tolerancji przez pokrzywdzoną na alkohol i stanu co najmniej zasypiania, skoro położyła się pokrzywdzona na kanapie.
Całkowicie dowolne i gołosłowne są sugestie zawarte w uzasadnieniu apelacji, że pokrzywdzona robiła oskarżonemu „niewyjaśnione bliżej wymówki”, skoroz wyjaśnień oskarżonego ewidentnie wynika, że pokrzywdzona nawet groziła mu, żeo wszystkim zawiadomi jego brata.
Bez znaczenia są też argumenty apelującego, iż o dobrowolności poddania się pokrzywdzonej obcowaniu płciowemu, świadczy fakt, że na ciele pokrzywdzonejw obrębie jej narządów rodnych nie ujawniono żadnych uszkodzeń, skoro z wyjaśnień oskarżonego nie wynika, aby używał on wobec niej przemocy celem odbycia z nią stosunku płciowego i aby pokrzywdzona stawiała jakikolwiek opór. Brak jednak oporu ze strony pokrzywdzonej, jak i brak używania przemocy przez oskarżonego, nie może prowadzić do wniosku, iż pokrzywdzona dobrowolnie poddała się obcowaniu płciowemu z oskarżonym. Jedynie bowiem w przypadku zgwałcenia sprawcaatakuje swobodę procesu decyzyjnego ofiary w sferze przyzwolenia seksualnego.W odniesieniu zaś do przestępstwa zart. 198 k.k.nie występuje taki atak, leczwykorzystanie tego, że ofiara nie jest w stanie podjąć w sposób niezakłóconyi swobodny decyzji woliw powyższym względzie. O ile zatem w przypadku zgwałcenia sprawca wprost narusza samostanowienie ofiary w zakresie pożycia intymnego, o tyle na tle przestępstwa zart. 198 k.k.wykorzystuje on istniejący stan braku możliwości ofiary sensownego lub swobodnego samostanowienia w tej sferze,a zatem stan bezradności, który w rozumieniuart. 198 k.k.nie musi się wiązaćz niemożliwością rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem. Bezradność bowiem należy rozumieć również jako stan, w którym pokrzywdzona osoba nie ma na tyle sił czy możliwości, aby wyrazić skutecznieswój sprzeciw wobec sprawcy lub w ogóle nie jest w stanie podjąć decyzji. Zawarte zaś wart. 198 k.k.znamię "bezradności" innej osoby obejmuje także sytuację niemożności oporu wskutek odurzenia alkoholem.
Stąd w aspekcie prawidłowych ustaleń dokonanych przez Sąd I instancji, argumenty apelującego nie mogą być skutecznymi.
Natomiast zgodzić się trzeba z autorem apelacji, iż orzeczona wobec oskarżonego kara pozbawienia wolności za przypisane mu przestępstwo zart. 148 § 1 k.k.jest karą rażąco surową, nie uwzględniającą w odpowiednim stopniu wszystkich okoliczności w sprawie, w szczególności przemawiających na korzyść oskarżonego. Podobnie również należy z urzędu ocenić wymiar kary za przestępstwo zart. 198 k.k.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, iż wymierzając oskarżonemu karę 3 lat pozbawienia wolności za przestępstwo zart. 198 k.k.miał Sąd I instancji na względzie, ze oskarżony działał w sposób umyślny, będąc w pełni świadomym skutków swojego działania oraz karygodność czynu. W przypadku zaś kary orzeczonej za przestępstwo zart. 148 § 1 k.k.Sąd podniósł, że wziął pod uwagę rodzaj naruszonego dobra chronionego prawnie w postaci życia człowieka, a także uwzględnił umyślny charakter działania oskarżonego.
Tymczasem okoliczności, które stanowią znamię czynu zabronionego przez ustawę karną i zostały już uwzględnione przez ustawodawcę przy zakreślaniu granic ustawowego zagrożenia (sankcji karnej), nie mogą być traktowane dodatkowo, jako okoliczności wpływające na wymiar kary w ramach tej właśnie sankcji, chyba że podlegają stopniowaniu co do nasilenia lub jakości.
Takie okoliczności jako należące do znamion ustawowych przypisanego oskarżonemu przestępstwa mogą być przyjmowane jako okoliczności obciążające przy wymiarze kary, tylko wtedy, gdy podlegają stopniowaniu i zawierają takie elementy, które różnią je, na niekorzyść oskarżonego, od okoliczności typowych. Dlatego też samo podkreślenie, co ma miejsce w uzasadnieniu wyroku, że oskarżony działał w sposób umyślny i karygodny, jest niewystarczające dla uzasadnienia wymiaru kary i nie może stanowić okoliczności wpływających na wymiar kary, skoro przestępstwo zart.198 k.k., jak i pozbawienie życia człowieka stanowiące zbrodnię zart. 148 § 1 k.k., można popełnić tylko umyślnie i skoro każdy czyn wyczerpujący znamiona przestępstwa jest zawsze karygodny. Podobnie rodzaj naruszonego przez oskarżonego dobra w postaci życia człowieka, jako nie podlegające stopniowaniu znamię przestępstwa zart. 148 § 1 k.k., nie może stanowić okoliczności mającej wpływ na wymiar kary.
Natomiast prawidłowo w odniesieniu do obu przypisanych oskarżonemu czynów, Sąd przyjął jako okoliczność obciążającą działanie pod wpływem alkoholu. Jednocześnie Sąd nie zauważa, że i pokrzywdzona była pod znacznym działaniem alkoholu i że to ona będąc matką kolegi oskarżonego, zamiast powstrzymywać obu młodych mężczyzn od spożywania alkoholu w nadmiernych ilościach w jej domu, razem z nimi ten alkohol spożywała, nie licząc się w ogóle z konsekwencjami takiego zachowania. Nie jest to oczywiście usprawiedliwiająca wprost zachowanie oskarżonego, ale jako okoliczność, z powodu której doszło do popełnienia przez oskarżonego przypisanych mu czynów, nie może pozostać obojętną dla wymiaru kary.
Zwraca także uwagę w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku bardzo marginalne potraktowanie występujących w sprawie okoliczności łagodzących, a to przede wszystkim wyrażenia skruchy przez oskarżonego przejawiające się w ujawnieniu popełnionych czynów, konsekwentne przyznanie się do winy i przeproszenie męża denatki.
Tymczasem przyznanie się sprawcy do popełnienia przestępstwa należy ocenić jako najpoważniejszą - po czynnym żalu i przebaczeniu ofiary - okoliczność łagodzącą wymiar kary. Przyznanie sprawia, że cele postępowania zostają osiągnięte jeszcze przed wydaniem wyroku, bo przyznając się, oskarżony sam siebie potępia i żałuje swego czynu, co jest symptomem dążenia do poprawienia się, a to jest jedenz prewencyjnych celów postępowania. Tym bardziej jako ważną okoliczność łagodzącą należy potraktować ujawnienie przestępstwa poprzez zgłoszenie się do organów ścigania i przeproszenie pokrzywdzonych popełnionym czynem. Takie zachowania muszą wskazywać, iż stopień demoralizacji oskarżonego nie jest jeszcze zbyt wysoki, pomimo dopuszczenia się przez oskarżonego poważnych przestępstw.W sytuacji zaś, gdy stopień demoralizacji sprawcy nie jest na tyle znaczny, by wykluczać poprzez wieloletnią więzienną izolację wychowawcze na niego oddziaływanie, a nie sprzeciwiają się temu względy prewencji ogólnej, rozumianej jako wpływanie poprzez konieczną surowość kary na kształtowanie prawidłowych postaw społecznych, w tym także w zakresie poczucia sprawiedliwej odpłaty, brak jest racjonalnych powodów do orzekania kary 25 lat pozbawienia wolności lub surowszej. W doktrynie i judykaturze przyjmuje się zgodnie, że kara 25 lat pozbawienia wolności jest karą wyjątkową i ma charakter eliminacyjny, inaczej jak kara 15 lat pozbawienia wolności, od której różni się rodzajowo. W czasie długotrwałego pozbawienia wolności powstają nieodwracalne zmiany w osobowości skazanego, powodujące poważne trudności adaptacyjne po opuszczeniu zakładu karnego. W orzecznictwie utrwalił się od dawna słuszny pogląd, że kara 25 lat pozbawienia wolności powinna być stosowana w wypadkach najcięższych zbrodni, gdy nawet kara 15 lat pozbawienia wolności nie byłaby odpowiednia do wysokiego stopnia społecznej szkodliwości czynu oraz wysokiego stopnia winy sprawcy, jak i całkowitego braku okoliczności łagodzących, a zarazem nie byłaby wystarczająca dla realizacji wszystkich celów kary.
Z powyższych względów Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok łagodząc karę pozbawienia wolności wymierzoną oskarżonemu za przestępstwo zart. 198 k.k.do wysokości 1 roku i 6 miesięcy, oraz wymierzając oskarżonemu karę 15 lat pozbawienia wolności za przestępstwo zart. 148 § 1 k.k.i w konsekwencji wymierzając karę łączną w wysokości 15 lat pozbawienia wolności. Zdaniem Sądu Apelacyjnego kary orzeczone w powyższych wysokościach są karami uwzględniającymi w odpowiednim stopniu zarówno okoliczności obciążające, jaki okoliczności łagodzące występujące w sprawie oraz w należytym stopniu oceniające wagę tych okoliczności.
Sąd Apelacyjny z mocyart. 624 § 1 k.p.k.i art. 17 ust. 1 ustawy o opłatachw sprawach karnych zwolnił oskarżonego od ponoszenia kosztów sądowych mając na względzie długoterminowość orzeczonej kary pozbawienia wolności i brak majątku przez oskarżonego, co wskazuje na bezskuteczność ich wyegzekwowania.