Sygn. akt II AKa 157/16

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 27 października 2016 roku
Sąd Apelacyjny w Szczecinie II Wydział Karny w składzie:
Przewodniczący: SSA Andrzej Olszewski
Sędziowie: SA Stanisław Stankiewicz
SO del. do SA Małgorzata Jankowska (spr.)
Protokolant: sekretarz sądowy Paulina Mitan-Zalewska
przy udziale prokuratora Prokuratury Okręgowej del. do Prokuratury Regionalnej Andrzeja Paździórko

po rozpoznaniu sprawyT. S.
oskarżonego zart. 286 § 1 k.k.w zw. zart. 294 k.k.w zw. zart. 12 k.k.i innych
z powodu apelacji wniesionej przez obrońcę oskarżonego
od wyroku Sądu Okręgowego w Gorzowie Wlkp.
z dnia 24 maja 2016 roku sygn. akt II K 26/16
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę oskarżonegoT. S.
przekazuje Sądowi Okręgowemu w Gorzowie Wlkp. do ponownego
rozpoznania.

    Małgorzata Jankowska Andrzej Olszewski Stanisław Stankiewicz

Sygn. akt II AKa 157/16

UZASADNIENIE
T. S.został oskarżony o to, że:

    I.w okresie od 12.10.2012 r. do 27.12.2012 r. wM., woj.(...), w krótkich odstępach czasu w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadziłM. R.do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w łącznej kwocie 320.080 zł poprzez wprowadzenie w błąd co do wartości, faktycznego producenta oraz daty produkcji sprzedanych mu urządzeń wraz z podzespołami w postaci walcarki(...), skręcarki(...), wiertarko-frezarki(...), piły taśmowej(...), giętarki mechanicznej 3-rolkowej, prasy hydraulicznej, plotera plazmowego oraz centrum sterowania maszyn(...),
tj. o czyn zart. 286 § 1 k.k.w zw. zart. 294 k.k.w zw. zart. 12 k.k.

    II.w okresie od 12.10.2012 r. do dnia 27.12.2012 r. wZ. (...), woj.(...), w wykonaniu tego samego zamiaru wystawił faktury VAT o nr(...)oraz(...)pomimo tego, że nie posiadał statusu zarejestrowanego podatnika podatku od towarów i usług, a więc w sposób wadliwy.
tj. o czyn zart. 62 § 1 k.k.s.w zw. zart. 6 § 2 k.k.s.

    III.w okresie od 25.11.2012 r. do 25.01.2013 r. wZ. (...), woj.(...), w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu tego samego zamiaru, uchylał się od opodatkowania podatkiem od towarów i usług poprzez zaniechanie złożenia organowi podatkowemu deklaracji dla potrzeb powyższego podatku za okresy: październik, listopad i grudzień 2012 r., czym naraził podatek na uszczuplenie w łącznej kwocie 90.160 zł, a więc w kwocie małej wartości
tj. o czyn zart. 54 § 2 k.k.s.w zw. zart. 6 § 2 k.k.s.
Sąd Okręgowy w Gorzowie Wlkp. wyrokiem z dnia 24 maja 2016 r. uznał oskarżonegoT. S.za winnego:
I. popełnienia przestępstwa opisanego w pkt. I części wstępnej wyroku, z tą zmianą, iż ustalił, że miało to także miejsce wZ. (...)w woj.(...), tj. występku zart. 286 § 1 k.k.w zw. zart. 294 § 1 k.k.w zw. zart. 12 k.k.i za to na podstawieart. 294 § 1 k.k.wymierzył oskarżonemu karę 1 roku i 8 miesięcy pozbawienia wolności;
II. popełnienia przestępstwa skarbowego opisanego w pkt. II części wstępnej wyroku z tą zmianą, iż ustalił, że miało to także miejsce wM.i wL. (...)w woj.(...), tj. czynu zart. 62 § 1 k.k.s.w zw. zart. 6 § 2 k.k.s.i za to na podstawie art.art. 62 § 1 k.k.s.wymierzył mu karę 100 stawek dziennych grzywny, przyjmując wysokość jednej stawki za równą kwocie 50 zł;
III. popełnienia przestępstwa skarbowego opisanego w pkt. III części wstępnej wyroku, tj. zart. 54 § 2 k.k.s.w zw. zart. 6 § 2 k.k.s.i za to na podstawieart. 54 § 2 k.k.s.wymierzył mu karę 200 stawek dziennych grzywny, przyjmując wysokość jednej stawki za równą kwocie 50 zł.
Na podstawieart. 39 § 1 k.k.s.połączył jednostkowe grzywny orzeczone wobec oskarżonegoT. S.i orzekł wobec niego karę łączną 250 stawek dziennych grzywny, przyjmując wysokość jednej stawki za równą kwocie 50 zł.
Zwolnił oskarżonegoT. S.z obowiązku uiszczenia przypadających na niego kosztów sądowych w całości, obciążając nimi Skarb Państwa.
Wyrok powyższy zaskarżył obrońca oskarżonego. Zarzucił temu wyrokowi:
1.mające wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów postępowania w postaciart. 16 k.p.k.w zw. zart. 338 § 1a k.p.k.w zw. zart. 353 § 4 k.p.k., polegające na niepouczeniu oskarżonego o treści przepisów wskazanych wart. 338 § 1a k.p.k.oraz353 § 4 k.p.k.dotyczących zasad jakimi rządzi się proces kontradyktoryjny, m.in. możliwości prowadzenia rozprawy i wydania wyroku pod nieobecność oskarżonego oraz nieprzeprowadzenie przez sąd dowodów z urzędu, co wywołało w stosunku do oskarżonego ujemne skutki procesowe polegające na przeprowadzeniu całego postępowania pod nieobecność oskarżonego, bez odebrania od niego wyjaśnień i wydania wyroku w oparciu o niepełny materiał dowodowy;
2.mające wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów postępowania w postaciart. 202 § 1 i 2 k.p.k.polegające na zaniechaniu ustalenia stanu zdrowia psychicznego i nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłych psychiatrów praz psychologa o stanie jego zdrowia psychicznego, podczas gdy oskarżony na skutek mającego miejsce w roku 2012 wstrząśnienia mózgu leczy się neurologicznie, a ponadto stwierdzono u niego korowy zanik móżdżku, zaniki pamięci oraz nieharmonijny przebieg procesów myślowych, co powoduje powstanie istotnych wątpliwości co do poczytalności oskarżonego, co mogło skutkować koniecznością obrony obligatoryjnej;
3.mający wpływ na treść orzeczenia błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, iż oskarżony wprowadził pokrzywdzonego w błąd co do wartości sprzedanych mu urządzeń, podczas gdy pokrzywdzonemu przed zakupem zostały przedstawione spersonalizowane oferty ich sprzedaży w kwotach:
- skręcarka – 3.600 zł,
- walcarka – 6.500 – 24.000 zł (w zależności od rodzaju),
- wyginarka – 3.950 zł,
- prasa hydrauliczna – 6.500 zł,
co spowodowało powstanie u pokrzywdzonego świadomości co do ich wartości rynkowej, za którą następnie dokonano ich zakupu, a ceny widniejące na fakturach zostały podwyższone z inicjatywy i na wyraźne polecenie pokrzywdzonego w celu formalnego zwiększenia ich wartości;
4.mający wpływ na treść orzeczenia błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, iż oskarżony wprowadził pokrzywdzonego w błąd co do faktycznego producenta sprzedanych mu urządzeń, podczas gdy skręcarka, walcarka, wyginarka oraz prasa hydrauliczna zostały wyprodukowane przez oskarżonego zgodnie z tabliczkami znamionowymi, natomiast wiertarko-frezarka, przecinarka taśmowa, ploter plazmowy oraz centrum sterowania maszyn, zostały wyszukane i zakupione osobiście przez pokrzywdzonego od innego przedsiębiorcy, za pośrednictwem oskarżonego, na którego przedsiębiorstwo została wystawiona faktura VAT, a więc pokrzywdzony miał świadomość podmiotu producenta każdej z odbieranych od oskarżonego maszyn, pomimo oznaczenia ich następnie tabliczkami znamionowymi oskarżonego, a ponadto sam pokrzywdzony w toku rozprawy wskazał, że nie wymagał od oskarżonego, aby był producentem wszystkich maszyn i miał świadomość tego, że część z nich była wyprodukowana przez inny podmiot (k.(...));
5.mający wpływ na treść orzeczenia błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, iż urządzenia sprzedane pokrzywdzonemu nie były urządzeniami nowymi, wyprodukowanymi w roku 2012, gdyż użyte do ich produkcji części zostały wyprodukowane w okresie wcześniejszym, podczas gdy samo użycie w produkcji maszyn części wyprodukowanych przed laty, stanowiących tzw. rezerwy magazynowe, które są fabrycznie nowe, a jedynie były przez długi czas składowane, lecz z uwagi na odpowiednią konserwację nadają się do użytku, nie może oznaczać, iż maszyna nie została wyprodukowana w roku 2012;
6.naruszenie prawa materialnego, tj.art. 62 § 1 k.k.s., poprzez przyjęcie, że wystawienie faktur VAT przez osobę nieposiadającą statusu zarejestrowanego podatnika podatku od towarów i usług, stanowi wadliwe wystawienie faktury, podczas gdy do wystawienia faktury zobowiązana jest osoba będąca podatnikiem w rozumieniuart. 15 ustawy o podatku od towarów i usług, także gdy nie jest zarejestrowanym podatnikiem, a wbrew twierdzeniu Sądu I instancji, przepis wykonawczy w postaci rozporządzenia nie może prowadzić do zawężenia grupy podmiotów obowiązanych – uprawnionych do wystawienia faktur;
7.mający wpływ na treść orzeczenia, błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, iż oskarżony w zakresie czynu II i III działał z zamiarem bezpośrednim, przy tym w zakresie czynu III z zamiarem zabarwionym chęcią
uchylenia się od opodatkowania, podczas gdy oskarżony nie miał takiego zamiaru, lecz przeciwnie – chcąc zapewnić prawidłowość rozliczania się z obowiązków podatkowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa zawarł w dniu 01.05.2004 r. umowę z Biurem(...)(...)zlecając mu m.in. ustalenie wysokości miesięcznych zaliczek na podatek dochodowy, wysokości podatku VAT, sporządzenia miesięcznych deklaracji podatkowych i prowadzenia rozliczeń z Urzędem Skarbowym w imieniu zlecającego, pozostając tym samym w przeświadczeniu, że skoroBiuro (...)pobiera od niego kwoty należnego podatku celem ich rozliczenia w US, to jest prawidłowo zarejestrowanym płatnikiem VAT, a wszelkie deklaracje są regularnie składane, w konsekwencji:

    8.naruszenie prawa materialnego, tj.art. 28 k.k.poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji, gdy oskarżony pozostawał w usprawiedliwionym błędzie co do tego, że Biuro(...)(...)należycie wywiązuje się z umownych obowiązków i składa regularnie w imieniu oskarżonego deklaracje podatkowe
oraz informuje go wszystkich nieprawidłowościach, takich jak niefigurowanie jako płatnik VAT, pomimo prowadzenia działalności gospodarczej;
z ostrożności obrończej, na wypadek niepodzielenia przez Sąd powyższych argumentów, na podstawieart. 438 pkt. 4 k.p.k.niniejszemu wyrokowi zarzucił:
9.rażącą niewspółmierność kary wymierzonej oskarżonemu w pkt. 1 wyroku, polegającą na wymierzeniu kary pozbawienia wolności w nadmiernej wysokości (1 rok i 8 miesięcy bezwzględnego pozbawienia wolności), nie uwzględniającej w sposób właściwy okoliczności popełnienia przestępstwa.
Postrzegając podniesione błędy w ustaleniach faktycznych, jako konsekwencję braków w materiale dowodowym, obrońca wniósł o przeprowadzenie dowodów wyszczególnionych w apelacji w jedenastu punktach.
Apelujący wniósł o uchylenie skarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania z uwagi na konieczność ponownego przeprowadzenia przewodu sądowego w całości, zaś na wypadek uznania, iż nie ma potrzeby przeprowadzenia na nowo przewodu sądowego w całości, obrońca wniósł o przeprowadzenie dowodów wskazanych w apelacji.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja obrońcy oskarżonego okazała się skuteczna i powodująca potrzebę wydania orzeczenia kasatoryjnego. Jeden z podniesionych w niej zarzutów, a mianowicie dotyczący zaniechania przez sąd ustalenia stanu zdrowia psychicznego oskarżonego i w tym kontekście tego, czy ów stan nie aktualizował obrony obligatoryjnej - okazał się zasadny, powodując zarazem przedwczesność i w dużej mierze bezprzedmiotowość badania i oceny trafności wszystkich pozostałych zarzutów apelacji.
Sąd I instancji na wstępie swoich rozważań trafnie zaznaczył, że postępowanie w tej sprawie toczy się według przepisów wprowadzonych ustawą z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, obowiązujących od 1 lipca 2015 r. do 15 kwietnia 2016 r. Zgodnie z uregulowaniami wprowadzonymi wskazaną wyżej ustawą, postępowanie karne toczy się jako kontradyktoryjne, a zatem istotne znaczenie ma tu aktywność procesowa stron, która bardzo dużego znaczenia nabiera w zakresie inicjatywny dowodowej, eliminując niemal całkowicie zaangażowanie sądu w tej materii. Wyrazistość i czystość koncepcji procesu kontradyktoryjnego ograniczona została jednak zachowaniem zasady prawdy materialnej. Przejawem tego jest brzmienie przepisuart. 167 k.p.k., który w sytuacjach wyjątkowych, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, dopuszczał inicjatywę dowodową sądu. Niezależnie więc od przesunięcia na strony procesowe aktywności w tym zakresie, ustawodawca widział potrzebę zachowania pewnego wąskiego marginesu dopuszczalnej „interwencji” dowodowej sądu, mającej służyć eliminowaniu przeszkód w przebiegu procesu wówczas, gdy strony zachowują się biernie. Do takich sytuacji zaliczyć trzeba w szczególności istnienie wątpliwości co do poczytalności oskarżonego w chwili czynu oraz co do tego, czy stan jego zdrowia psychicznego pozwala mu na udział w procesie lub samodzielne prowadzenie w rozsądny sposób obrony (art. 79 § 1 pkt.3 i 4 k.p.k.). Okoliczności sygnalizujące powyższe wątpliwości, mogą czasem wymagać uzupełnienia, dokonania określonych sprawdzeń (np. uzyskania dokumentacji z przebiegu wcześniejszego leczenia) przed wydaniem postanowienia w przedmiocie badania sądowo-psychiatrycznego. Jeśli więc są niedostatecznie jasne i klarowne, to nie oznacza, że można je zlekceważyć, pominąć i w rezultacie uznać, że zbędne jest badanie sądowo-psychiatryczne. Przeniknięcie tego rodzaju braku z postępowania przygotowawczego do postępowania sądowego i dalszy brak aktywności stron w powyższym zakresie, stanowi jeden z tych szczególnych przypadków, kiedy to w procesie kontradyktoryjnym dopuszczalna – a w przypadku bierności stron – wręcz konieczna, staje się aktywność dowodowa sądu. Zaniechanie działań w kierunku wyjaśnienia wątpliwości dotyczących stanu zdrowia psychicznego oskarżonego i rzecz jasna, także jego poczytalności w czasie czynu, stanowi niewątpliwie naruszenie przepisuart. 167 k.p.k., a w świetle komentarzy odnoszących się do przepisów karno-procesowych w brzmieniu obowiązującym od dnia 01.07.2015 r. do dnia 15.04.2016 r. – także bezwzględną przyczynę odwoławczą (Komentarz do art. 79 KPK, S. Steinborn, stan prawny na 30.01.2016 r., Komentarz do art. 439 KPK, D. Świecki, stan prawny na 01.01.2016 r.). Dowód z opinii biegłych psychiatrów jest dowodem obowiązkowym, co powoduje, że w procesie kontradyktoryjnym nie dotyczy go prekluzja dowodowa i co wynika wprost zart. 427 § 5 k.p.k.
Odnosząc przedstawione powyżej uwagi do realiów niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że w zasadzie taki stan rzeczy jak odzwierciedlony w powyższych rozważaniach, wystąpił właśnie na gruncie niniejszej sprawy.T. S.już toku śledztwa przekazał do protokołu przesłuchania w charakterze podejrzanego informacje sygnalizujące nieprawidłowości stanu jego zdrowia psychicznego (zaniki pamięci po przebytym urazie). Jednakże ani prokurator, ani w dalszym przebiegu postępowania sąd, nie dostrzegli podstaw do podjęcia działań mających na celu wyjaśnienie wątpliwości, które w związku z tym zaistniały. Z opinii psychologicznej przedłożonej wraz z apelacją obrońcy wynika, że u oskarżonego występują wskaźniki zmian organicznych CUN, a także nieprawidłowości w przebiegu procesów myślowych. Ustalenia w drodze badania sądowo-psychiatrycznego będzie zatem wymagała, nie tylko poczytalnośćtempore criminis,ale także możliwość udziału oskarżonego w postępowaniu oraz zdolność do samodzielnej, rozsądnej obrony.
Zważywszy na charakter wskazanego wyżej braku postępowania i fakt, że przed Sądem Okręgowym oskarżony nie posiadał obrońcy, cały przewód sądowy wymaga powtórzenia, przy czym zakres postępowania dowodowego, poza dowodem z opinii sądowo-psychiatrycznej, wyznaczony będzie aktywnością stron. Zauważyć nadto należy, że w przebiegu tego postępowania zaznaczyły się jeszcze inne znaczące uchybienia, istotne w ogóle, ale w sposób szczególny w realiach tej sprawy, rozpoznawanej w procesie kontradyktoryjnym stanowiącymnonum,komplikujące w znaczący sposób możliwość właściwego „odnalezienia się” w nim przez nieprofesjonalne strony procesowe oraz realizowania praw i obowiązków związanych z ich pozycjami procesowymi. Pokrzywdzony winien być pouczony o przysługujących mu uprawnieniach stosownie doart. 300 § 2 k.p.k., a tymczasem w niniejszej sprawie nie dochowano powyższego wymogu. Również na etapie postępowania sądowego nie podjęto żadnych działań w tym kierunku (prokurator zawiadomił wprawdzieM. R.jako pokrzywdzonego o skierowaniu do sądu aktu oskarżenia i wraz z tym zawiadomieniem przesłane zostały pouczenia, ale jednocześnie w akcie oskarżenia, wbrew przepisowiart. 333 § 3 k.p.k., nie wykazał w.w. jako pokrzywdzonego). Warte dostrzeżenia jest również i to, że analogiczne uchybienia dotyczą także oskarżonego.T. S.potwierdził własnoręcznym podpisem odbiór pouczeń doręczonych mu przy pierwszym przesłuchaniu w charakterze podejrzanego. Jednakże jeśli chodzi o pouczenia przewidziane wart. 338 § 1 a k.p.k.iart. 353 § 4 k.p.k., to w tym zakresie sądmeritinie dochował wymogów wynikających ze wskazanych wyżej przepisów, a w każdym razie nie znajduje to w aktach sprawy stosownego odzwierciedlenia. Uchybienie powyższe zasadnie zostało zatem podniesione przez obrońcę w apelacji, przy czym dodać należy, że zaniechania dotyczące obowiązku doręczenia pokrzywdzonemu i oskarżonemu stosownych pouczeń, mogące uzasadniać twierdzenie o nierzetelności procesu zakończonego zaskarżonym wyrokiem, również przemawiały za jego uchyleniem i przekazaniem sprawyT. S.Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Z przyczyn jakie powyżej przedstawiono, Sąd Apelacyjny na podstawieart. 437 § 2 k.p.k.uchylił zaskarżony wyrok i sprawęT. S.przekazał Sądowi Okręgowemu w Gorzowie Wlkp. celem ponownego rozpoznania.
............................. ............................ …............................

    Małgorzata Jankowska Andrzej Olszewski Stanisław Stankiewicz