Sygn. akt: II AKa 443/10

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 stycznia 2011 roku
Sąd Apelacyjny w Katowicach w II Wydziale Karnym w składzie:

Przewodniczący

SSA Alicja Bochenek

Sędziowie

SSA Aleksandra Malorny
SSA Robert Kirejew (spr.)

Protokolant

Magdalena Baryła

przy udzialeProkuratora Prok. Apel. Krzysztofa Błacha
po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2011 roku sprawy

1
S. S.c.I.iB.

ur. (...)wP.
oskarżonej zart. 148 § 1 k.k.;

2
A. W.c.Z.iA.

ur. (...)wB.
oskarżonej zart. 148 § 1 k.k.
na skutek apelacji obrońców
od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach
z dnia 24 czerwca 2010 roku sygn. akt. XVI K 135/09

1
zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że łagodzi wymierzone oskarżonymS. S.iA. W.kary do 12 (dwunastu) lat pozbawienia wolności;

2
uchyla rozstrzygnięcia zawarte w punkcie II i VI zaskarżonego wyroku;

3
na poczet orzeczonych kar pozbawienia wolności zalicza oskarżonymS. S.iA. W.okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawieod dnia 16 października 2008 roku do dnia 13 stycznia 2011 roku;

4
w pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy;

5
zasądza od Skarbu Państwa (Sąd Okręgowy w Katowicach) na rzecz adwokatówT. K.iJ. G.– Kancelarie Adwokackie wK.kwoty po 600 (sześćset) złotych powiększoneo należny podatek VAT tytułem nieopłaconych kosztów obrony z urzędu udzielonej oskarżonejS. S.i oskarżonejA. W.w postępowaniu odwoławczym;

6
zwalnia oskarżoneS. S.iA. W.od ponoszenia kosztów sądowych obciążając wydatkami za postępowanie odwoławcze Skarb Państwa.

Sygn. akt II AKa 443/10

UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 24 czerwca 2010 roku, sygn. akt XVI K 135/09, uznałS. S.iA. W.za winne tego, że w bliżej nie określonym dniu około 26 września 2008 r. wB., działając wspólniei w porozumieniu ze sobą, w zamiarze bezpośrednim pozbawienia życiaG. W., zadały wyżej wymienionemu nie mniej niż osiemnaście pchnięć nożem powodując działaniem swym obrażenia ciała w postaci: rany kłutej głowy w okolicy szczytowo – ciemieniowej prawej z nacięciem kości i częściowym odłamaniem blaszki wewnętrznej; ośmiu ran kłutych na tylnej powierzchni klatki piersiowej po stronie lewej, z czego sześć kończyło się ślepo w mięśniach klatki piersiowej, a dwie drążyły w głąb do lewej jamy opłucnowej uszkadzając miąższ płucny; rany kłutej szyi po stronie lewej, której kanał przebiegał w głąb ku dołowi i kończył się w mięśniu mostkowo – sutkowo – obojczykowym; ran kłutych barku lewego, ramienia lewegoi przedramienia lewego, których kanały kończyły się ślepo w tkance mięśniowej; rany kłutej bocznej powierzchni uda lewego, której kanał drążył w głąb przyśrodkowo ku dołowi i kończył się w mięśniach; czterech ran kłutych przedniej powierzchni klatki piersiowej, których kanały drążyły w głąb do jam opłucnowych, w tym jeden uszkadzał przednią ścianę komory serca, drugi przecinał aortę i pień płucny, a dwa pozostałe kończyły się w miąższu płucnym, które to obrażenia skutkowały zgonem pokrzywdzonego, czym wyczerpały one znamiona przestępstwa zart. 148 § 1 k.k.i za to na mocyart. 148 § 1 k.k.przy zast.art. 10 § 2 i 3 k.k.wymierzył każdej z nich karę 15 lat pozbawienia wolności.
Tym samym wyrokiem, powołując jako podstawę prawną przepisart. 78 § 2 k.k., Sąd Okręgowy w Katowicach zastrzegł, że warunkowe przedterminowe zwolnienie z odbycia reszty kar pozbawienia wolności orzeczonych wobecS. S.iA. W.nie może nastąpić wcześniej, niż przed odbyciem 10 lat pozbawienia wolności przez każdą z nich. Ponadto na mocyart. 63 § 1 k.k.zaliczył na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności okres rzeczywistego pozbawienia wolności oskarżonych w sprawie: od dnia 16 października 2008 r. do dnia 24 czerwca 2010 r., zasądził od Skarbu Państwa wynagrodzenie na rzecz obrońców z urzędu obu oskarżonych, na mocyart. 44 § 2 k.k.orzekł przepadek na rzecz Skarbu Państwa dowodów rzeczowych w postaci dwóch noży i na zasadzieart. 231 § 1 k.p.k.orzekł złożenie do depozytu sądowego pozostałych dowodów rzeczowych, a także na zasadzieart. 624 § 1 k.p.k.zwolnił oskarżone od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych i opłat w całości.
Apelację wniósł obrońca oskarżonejS. S.zaskarżając ten wyrok na korzyść oskarżonej w części dotyczącej kary. Obrońca zarzucił rażącą niewspółmierność kary i wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez wymierzenieS. S.kary pozbawienia wolności w dolnych granicach ustawowego zagrożenia za przypisany jej czyn i uchylenie punktu II wyroku.
Apelację wywiódł również obrońca oskarżonejA. W.zaskarżając opisany wyrok w jego punkcie I w zakresie dotyczącym wysokości kary i zarzucając:

–

rażącą niewspółmierność orzeczonej kary;

obrazę przepisów postępowania, a toart. 4 i 7 k.p.k.polegającą na eksponowaniu okoliczności obciążających oskarżoną, bez obiektywnej oceny całokształtu materiału dowodowego oraz postawy oskarżonej w czasie trwania postępowania;

obrazę przepisów prawa materialnego, a toart. 54 § 1 k.k.poprzez nie uwzględnienie młodego wieku oskarżonej oraz dyrektyw dotyczących wymiaru kary z nim związanych.

Stawiając te zarzuty obrońcaA. W.wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie kary w niższym wymiarze, a na rozprawie odwoławczej wniósł także o uchylenie rozstrzygnięcia zawartego w punkcie II wyroku.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
Skierowane przeciwko rozstrzygnięciu o karze apelacje obrońców oskarżonych nie były pozbawione słuszności, a ponadto w zaskarżonym wyroku niewłaściwie zastosowano przepisy prawa materialnego przy ograniczeniu skorzystania przez oskarżone z możliwości warunkowego przedterminowego zwolnienia oraz przy orzeczeniu przepadku przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa. Z tych powodów konieczna okazała się zmiana wyroku sądu I instancji poprzez złagodzenie orzeczonych wobec oskarżonych kar i uchylenie rozstrzygnięć zawartych w punktach II i VI zaskarżonego orzeczenia.
W rozpatrywanej sprawie poczynione przez sąd I instancji ustalenia faktyczne, a także rozstrzygnięcie o winie obu oskarżonych nie były kwestionowane przez strony czynnie uczestniczące w procesie. Zaskarżony wyrok wraz z jego pisemnym uzasadnieniem, a także postępowanie przed sądem I instancji nie zawierało też uchybień, które uzasadniałyby w tym zakresie ingerencję instancji odwoławczej na korzyść oskarżonych poza granicami środków zaskarżenia.
Odnosząc się do wymierzonych oskarżonym kar, którym obrońcy zarzucili nadmierną surowość, należy zgodzić się na wstępie z sądem I instancji wskazującym, że w tej sprawie wystąpiło wiele poważnych okoliczności wpływających obciążająco na wymiar karnej represji, jaka powinna być zastosowana wobec obu oskarżonych. Słusznie sąd I instancji wskazał na najwyższą wagę dobra prawnego naruszonego działaniem oskarżonych, co jednakże znajduje już odzwierciedlenie w ustawowych granicach kary przewidzianej za zbrodnię zabójstwa, na premedytację, brutalnośći bezwzględność czynu oskarżonych oraz przyświecające im niskie pobudki, gdyż sprawczynie pozbawiły życia pokrzywdzonego, aby nieskrępowanie korzystać z jego mieszkania. Dodać do tego można zachowanie się oskarżonych po popełnieniu zabójstwa, gdy po ukryciu zwłok i posprzątaniu mieszkania przystąpiłyz opanowaniem do wykonywania zwykłych czynności życia codziennego, nadal korzystały z mienia pokrzywdzonego i zapraszały do wspólnego pobytu w tym lokalu swoich kolegów. Z wyjaśnień obu oskarżonych wynikało, że wpływ na ich postępowanie miało także zażywanie w tamtym okresie narkotyków. Sprawczynie sprawiały już wcześniej problemy wychowawcze, uciekając z domów oraz wchodząc w konflikty z prawem – w stosunku do obu oskarżonych prowadzone były wcześniej przed sądem dla nieletnich postępowania dotyczące popełnienia drobnych kradzieży, kwalifikowanych zart. 119 § 1 kodeksu wykroczeń. Wszystkie te czynniki musiały wpłynąć na surowość kary, jednakże należało uwzględnić także w należytym stopniu okoliczności przemawiające na korzyść oskarżonych.
Sąd Okręgowy wskazał w uzasadnieniu swego wyroku na okoliczności łagodzące, tj. pozytywne opinie, jakie miały oskarżone w swych środowiskach, nie popełnienie wcześniej żadnego czynu karalnego o znamionach przestępstwa, przyznanie się do winy, co uzupełnić trzeba także o złożenie wyjaśnień pozwalających ustalić przebieg inkryminowanego zdarzenia. Nie sposób jednak dopatrzyć się, co podnosili również obrońcy, aby okoliczności te miały jakikolwiek wpływ na wymiar kar orzeczonych przez sąd I instancji, które ukształtowane zostały na bez mała najwyższym poziomie dopuszczalnym przepisamikodeksu karnegow tym przypadku, skoro surowsze mogły być już tylko kary po 25 lat pozbawienia wolności. Ponadto sąd meriti prawie zupełnie pominął w swych rozważaniach odnoszących się do orzeczonych kar nader istotną okoliczność w postaci bardzo młodego wieku oskarżonych, które w dacie czynu miały ukończone jedynie 16 lat życia. Nie wziął też sąd I instancji w odpowiednim stopniu pod rozwagę dyrektywy kształtowania wymiaru kary zawartej wart. 54 § 1 k.k., nakazującej kierowanie się przy wymierzaniu kar młodocianym w pierwszej kolejności względami wychowawczymi w stosunku do sprawcy.
Jest oczywiste, że wskazany przepisart. 54 § 1 k.k.nie nakazuje nadmiernej pobłażliwości, czy automatycznej konieczności wymierzania łagodniejszej kary młodocianemu przestępcy, jednakże wskazuje on na prymat w takich przypadkach wychowawczych, indywidualno - prewencyjnych celów kary nad potrzebamiz zakresu prewencji ogólnej, kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa, czy zapobiegawczo – eliminacyjnymi funkcjami kary. Sformułowania zawartew pisemnym uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, że taki czyn, jak rozpatrywany, musi spotkać się z odwetem i surową karą, a społeczeństwo zasługuje, aby chronić je jak najdłużej przed osobami takimi, jak oskarżone, wskazuje na niedopuszczalnew tym przypadku, naruszające normęart. 54 § 1 k.k.udzielenie pierwszeństwa odwetowo – represyjnej i eliminacyjnej funkcji kary, a wszakże rzeczą sądu jest orzekanie zgodnie z przepisami prawa, także tymi, które dotyczą dyrektyw sądowego wymiaru kary, zamiast nieweryfikowalnego odgadywania, na co zasługuje abstrakcyjnie ujmowane społeczeństwo. Rozumowanie sądu I instancji, zaprezentowane w pisemnych motywach wyroku nie pozwala stwierdzić, aby wymierzając karę sąd ten kierował się przede wszystkim tym, żeby wychować nieletnie sprawczynie.
Bardzo młody wiek oskarżonych musiał być w tej sprawie brany pod uwagę nie tylko w kontekście wskazańart. 54 § 1 k.k., ale także przy wpływającej na wymiar kary ocenie stopnia winy sprawczyń. Zbyt młody wiek uznawany jest przecież przez doktrynę prawa karnego za okoliczność wyłączającą winę sprawcy, a kodeksowa granica wieku umożliwiająca ponoszenie odpowiedzialności karnej określona została co do zasady na poziomie ukończonego 17 roku życia. Jedynie w szczególnych przypadkach, do których zaliczyć trzeba rozpatrywaną sprawę, przy spełnieniu warunków zart. 10 § 2 k.k., ten wiek graniczny obniżony został do 15 lat, jednakże w takiej sytuacji sąd rozpoznający sprawę nie jest zwolniony od oceny, czy wiek sprawcy nie wpływa znacząco na obniżenie stopnia jego winy, co z kolei zgodnie ze wskazaniami zawartymi wart. 53 § 1 k.k.musi znaleźć odzwierciedlenie w wysokości wymierzanej kary.
Okoliczności sprawyS. S.iA. W.przemawiają za uznaniem, że ich wiek miał istotny wpływ na dopuszczenie się czynu będącego przedmiotem niniejszego postępowania, czyli bezwzględnego zabójstwa z premedytacjaG. W., popełnionego z błahych powodów. Wydane w toku postępowania opinie psychologiczne (k. 257-260 i k. 387-390) wskazywały na niedojrzałość społecznąi emocjonalną obu oskarżonych. Przejawy tej niedojrzałości dostrzec można teżw niektórych elementach stanu faktycznego, jak np. w braku pomysłu, jak ostatecznie pozbyć się ciała zabitego pokrzywdzonego, nie przewidywaniu, że zwłoki będą ulegały rozkładowi, czy w naiwnym sądzeniu, że nikt nie zauważy zniknięcia pokrzywdzonego i możliwe będzie przez dłuższy czas zajmowanie jego mieszkania. Także dotychczasowa linia życiowa obu oskarżonych nie wskazywała na ich głębokąi nieodwracalną demoralizację, gdyż jak już wspomniano, cieszyły się one pozytywnymi opiniami w miejscach zamieszkania i w szkołach, utrzymywały względnie normalne więzy rodzinne z najbliższymi, a sprawiane przez nie kłopoty wychowawcze i popełnione wcześniej czyny karalne w postaci wykroczeń nie miały bardzo poważnego charakteru. W takiej sytuacji, przy uwzględnieniu wieku oskarżonych jako istotnej okoliczności obniżającej stopień ich winy, gdy nie można było wykluczyć, że jako osoby starsze, bardziej dojrzałe, potrafiące lepiej oceniać wagę swych czynów i konsekwencje swego postępowania, nie dopuściłyby się tak drastycznej zbrodni, a także z uwagi na fakt, że efekt wychowawczy kary wobec obu oskarżonych nie musi być osiągnięty tylko i wyłącznie poprzez wymierzenie kar izolacyjnych o bardzo surowym wymiarze i z dodatkowym ich obostrzeniem, należało uznać przychylając się do poglądów przedstawionych w apelacjach, że kary wymierzone obu oskarżonym były niewspółmiernie surowe w odniesieniu do wszystkich czynników, które powinny być w tym przypadku uwzględnione przy wymiarze kary.
Sąd Okręgowy orzekając wobec oskarżonych kary 15 lat pozbawienia wolności dodatkowo zastrzegł, powołując przy tym błędnie jako podstawę takiego rozstrzygnięcia przepisart. 78 § 2 k.k., zamiast przepisuart. 77 § 2 k.k., że warunkowe przedterminowe zwolnienie oskarżonych z reszty kar pozbawienia wolności nie będzie mogło nastąpić wcześniej, niż po odbyciu przez nie 10 lat tej kary. Zastrzeżenie takie sformułować można jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach, gdy zadaniaz zakresu prewencji ogólnej, wzgląd na potrzebę kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa, czy inne czynniki nie wymienione wart. 77 § 1 k.k., które należy brać pod uwagę zgodnie z przepisemart. 53 k.k., przemawiają za koniecznością ingerencji na etapie wyrokowania w możliwość zastosowania środka probacyjnego w postaci warunkowego przedterminowego zwolnienia w czasie odbywania kary pozbawienia wolności (tak m. in. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 22 listopada 2001 r., sygn. akt II KKN 152/01, LEX nr 51603). Sąd I instancji nie uzasadnił przekonująco, jakie szczególne okoliczności przemawiały za takim obostrzeniem orzeczenia o karze. Należy przy tym zauważyć, że dokonanie zastrzeżenia w trybieart. 77 § 2 k.k.mogące nastąpić przez wzgląd na prewencję generalną oraz przedmiotowe okoliczności czynu, pozostaje w opozycji do unormowania zawartego wart. 54 § 1 k.k.nakazującego dawać prymat celom wychowawczym kary wymierzanej młodocianemu. Podkreślić więc trzeba, że zastosowanie zastrzeżenia zart. 77 § 2 k.k.mające już wyjątkowy charakter, w odniesieniu do osoby nieletniego, czy młodocianego sprawcy winno być stosowane jedynie w ostateczności, gdy ponad wszelką wątpliwość sąd stwierdzi, że wychować młodego sprawcę i wdrożyć do przestrzegania powszechnie obowiązujących norm prawnych może jedynie kara bardzo surowa, z dodatkowymi obwarowaniami, o których mowa wart. 77 § 2 k.k.W odniesieniu do oskarżonychS. S.iA. W., które z uwagi na wynikającą z młodego wieku niedojrzałość emocjonalną i społeczną nie miały należycie ukształtowanej hierarchii wartości, przez co dopuściły się z taką łatwością okrutnej zbrodni, nie można w chwili obecnej antycypować całkowitej nieskuteczności wychowawczego oddziaływania kary pozbawienia wolności przez co najmniej 10 lat.
Z tych wszystkich względów orzeczenie o karze zawarte w zaskarżonym wyroku należało uznać za w istotnym stopniu niewspółmierne do okoliczności, które powinny być uwzględniane przy wymiarze kar dlaS. S.iA. W.,a zwłaszcza za nie przystające do wskazań przepisuart. 54 § 1 k.k.Dlatego uwzględniając apelacje wniesione na korzyść obu oskarżonych sąd odwoławczy zmienił wyrok sądu I instancji łagodząc orzeczone kary pozbawienia wolnoścido 12 lat i eliminując zastrzeżenie dotyczące ograniczenia możliwości warunkowego przedterminowego zwolnienia. Kary w takim wymiarze, pozostające długoterminowym pozbawieniem wolności bardzo młodych osób, zrealizują wszelkie kodeksowe funkcje kary nie pomijając w tym przypadku prymatu celów wychowawczych, będąc jednocześnie adekwatnymi do stopnia winy oskarżonychoraz wszystkich okoliczności obciążających, eksponowanych przez sąd I instancji.
Nieprawidłowe było również orzeczenie o przepadku na rzecz Skarbu Państwa przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa w postaci dwóch noży, gdyżw chwili czynu były one własnością pokrzywdzonego i podlegają one zwrotowi jego następcom prawnym, a w takiej sytuacji zgodnie z przepisemart. 44 § 5 k.k.orzeczenie przepadku nie jest dopuszczalne. Z tego powodu uchylono rozstrzygnięcie zawarte w punkcie VI zaskarżonego wyroku.
Zwrócić jeszcze trzeba uwagę na fakt, że postępowanie karne wobec sprawcy odpowiadającego w trybieart. 10 § 2 k.k., jeżeli wszczęto je przed ukończeniem przez oskarżonego 18 roku życia, toczy się zgodnie z przepisamikodeksu postępowania karnego, ale z modyfikacjami unormowanymi przepisemart. 18 § 2 pkt 1 ustawyz dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich(j.t. Dz. U.z 2010 r., Nr 33 poz. 178, z późn. zm.). Tymczasem akta sprawy nie wskazują, aby rodzicom oskarżonym umożliwiono występowanie w charakterze stron w procesie prowadzonym przed Sądem Okręgowym. Zważywszy jednak na fakt, że uprawnienie do występowania rodziców w charakterze strony w takim postępowaniu jest pochodną władzy rodzicielskiej, co akcentuje się w doktrynie wskazując, że stroną nie mogą być rodzice pozbawieni lub z ograniczeniem władzy rodzicielskiej (T. Grzegorczyk, Sytuacja prawna rodziców nieletniego na gruncie u.p.n., Nowe Prawo 1987, nr 2, s. 10-31), a władza rodzicielska ustaje z chwilą osiągnięcia przez dziecko pełnoletności (art. 92 k.r.i o.), trzeba stwierdzić, że uprawnienie do udziału w procesie karnymw charakterze strony przysługujące rodzicom w oparciu o przepisart. 18 § 2 pkt 1 c)u.p.n. wygasa z chwilą ukończenia przez oskarżonego 18 roku życia. W takiej sytuacji udział rodziców oskarżonych w postępowaniu przed sądem odwoławczym był zbędny, a nadto nie było już celowe uchylanie zaskarżonego wyroku i przekazywanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania celem umożliwienia rodzicom występowania w charakterze stron, skoro oskarżone osiągnęły już pełnoletność. Nie występowanie przez rodziców w charakterze stron przed sądem I instancji mogło wpłynąć na nadmiernie jednostronne ocenianie osób oskarżonych przez sąd orzekający, co dodatkowo przemawia za zasadnością złagodzenia przez sąd odwoławczy kar wymierzonych w zaskarżonym wyroku.
Ponieważ Sąd Apelacyjny orzekł wobec oskarżonych kary pozbawienia wolności w zmienionym wymiarze, konieczne było zaliczenie na poczet zmodyfikowanych kar okresów rzeczywistego pozbawienia wolności oskarżonychw niniejszej sprawie aż do dnia wyrokowania przez sąd II instancji. Z uwagi na uwzględnienie apelacji wniesionych na korzyść oskarżonych, wydatki postępowania odwoławczego ponosi Skarb Państwa.