Sygn. akt : II AKa 62/09

WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 kwietnia 2009 r.

Sąd Apelacyjny w Katowicach II Wydział Karny w składzie:

Przewodniczący

SSA Witold Mazur

Sędziowie

SSA Elżbieta Mieszczańska ( spr.)
SSA Paweł Węgrzynek

Protokolant

Izabela Rybok

przy udziale Prokuratora Prok. Apel. Janusza Konstantego
po rozpoznaniu w dniu 7 kwietnia 2009r.
sprawy z wnioskuJ. A.
o odszkodowanie i zadośćuczynienie z tytułu internowaniaM. A.
na skutek apelacji prokuratora
od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 18 grudnia 2008r.sygn. akt V Ko 25/08

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemuw Katowicach do ponownego rozpoznania.
II AKa 62/09

UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 18 grudnia 2008 roku Sąd Okręgowy w Katowicach zasadził od Skarbu Państwa, na mocyart. 8 ust. 1, 1a, i 3 orazart. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego)Dz. U. Nr 54 poz. 149 z późniejszymi zmianami), na rzecz wnioskodawczyniJ. A.kwotę 25.000 złotych z ustawowymi odsetkami od daty uprawomocnienia się wyroku, tytułem zadośćuczynienia i w pozostałej części wniosek oddalił, a kosztami postępowania w sprawie obciążył Skarb Państwa.
Powyższy wyrok zaskarżył Prokurator zarzucając obrazę prawa materialnego, a to art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 25 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, poprzez błędne przyjęcie, iż wnioskodawczyni jako jednej z trojga uprawnionych do żądania odszkodowania i zadośćuczynienia z tytułu internowaniaM. A., przysługuje roszczenie do całości tego odszkodowania i zadośćuczynienia i w konsekwencji zasądzenie na jej rzecz kwoty 25.000 złotych, podczas gdy istnienie kilku wierzycieli i podzielność dochodzonego świadczenia uprawniały do zasądzenia na jej rzecz jedynie trzeciej części możliwej do ustalenia kwoty odszkodowania i zadośćuczynienia. Ponadto Prokurator zarzucił obrazę przepisuart. 266 § 1 kpkmającą wpływ na treść wyroku, polegającą na zaniechaniu ustalenia w oparciu o reguły obowiązujące w prawie cywilnym, a w szczególności zawarte w przepisachart. 361 § 2 kciart. 445 § 1 kc, należnego z tytułu internowaniaM. A.odszkodowania i prawidłowego określenia wysokości przysługującego z tego tytułu zadośćuczynienia, ze szczególnym odniesieniem go do okoliczności wyrządzonej szkody.
Stawiając powyższe zarzuty, Prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja Prokuratora zasługuje na uwzględnienie. Ewidentnie błędnym jest zasądzenie na rzecz jednej z osób uprawnionych, całej kwoty w wysokości przysługującej z mocy ustawy, tytułem zadośćuczynienia i odszkodowania należnego osobie internowanej. Błędnym jest także oddalenie wniosku o odszkodowanie na tej tylko podstawie, że całość kwoty przysługującej ustawowo tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia, została uznana jako należna z tytułu zadośćuczynienia.
W zakresie pierwszej kwestii, zważyć należy, że roszczenie w kwocie do 25.000 złotych, tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia, przewidziane w art. 8 ustawy z dnia 21 lutego 1991 roku o uznanie za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, dotyczy osoby internowanej i stąd wszystkie osoby uprawnione do tego roszczenia, w razie śmierci osoby internowanej, mogą dochodzić łącznie tylko takiej kwoty, jaka należna byłaby osobie represjonowanej, gdyby żyła ona w czasie ustalania odszkodowania i zadośćuczynienia. Zgodnie zaś zart. 337 § 1 kccała wierzytelność należna osobie internowanej, dzieli się na tyle części ilu jest wierzycieli – osób uprawnionych, przy czym istnieje domniemanie, że części te są równe, bo podział na części nierówne nie wynika ani z art. 8 ust. 1 wyżej cytowanej ustawy, ani w sposób dorozumiany z łączącego wierzycieli stosunku prawnego. Z kolei w wypadku, gdy tylko jedna z osób uprawnionych według art. 8 ust. 1 cytowanej ustawy, występuje z roszczeniem, Sąd powinien uprzednio wyjaśnić i ustalić, na ile w ogóle osób przeszło uprawnienie po osobie internowanej, a następnie zasądzić na rzecz osoby występującej z roszczeniem tylko tę część odszkodowania i zadośćuczynienia, jaka w wyniku podziału całej kwoty przysługującej osobie internowanej, na nią przypada, bez względu na powody, dla których pozostałe osoby uprawnione z takim wnioskiem nie wystąpiły.
W przedmiotowej sprawie, Sąd wprawdzie ustalił, iż poza wnioskodawczyniąJ. A., uprawnionymi z mocy ustawy do odpowiedniej części odszkodowania i zadośćuczynienia należnego internowanemuM. A., są również jego dwaj synowie, mimo to przyznałJ. A., jako jednej z trzech osób uprawnionych, całość kwoty w jej górnej wysokości zakreślonej przez ustawę, o jaką mógłby ubiegać się internowanyM. A., gdyby żył, wywodząc bezpodstawny wniosek, że synowie internowanego, wobec upływu czasu zakreślonego przez ustawę do występowania z wnioskiem o zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia, prawa swe utracili.
Taki wniosek był, z racji powyżej naprowadzonych, nieuprawniony nawet w stanie prawnym obowiązującym w czasie orzekania przez Sąd I instancji, a jest tym bardziej obecnie, skoro nowela z dnia 29 stycznia 2008 roku do ustawy z dnia 21 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, zniosła przedawnienie zgłoszenia roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie z tytułu internowania, ponownie otwierając synom uprawnionegoM. A.drogę do wystąpienia z przedmiotowym roszczeniem.
Błędnym i bezpodstawnym jest również oddalenie przez Sąd wnioskuJ. A.o przyznanie jej odszkodowania, tylko na tej podstawie, że cała kwota możliwa do zasadzenia w świetle ustawy lutowej, została przez Sąd uznana za należną z tytułu zadośćuczynienia. Wnioskodawczyni miała pełne prawo ubiegać się o odszkodowanie. W swych zeznaniach wyszczególniła szkody materialne, jakie zostały poniesione ze wspólnego majątku małżonkówA.w związku z internowaniemM. A., a które nie powstałyby, gdyby internowanie nie miało miejsca. Zgodnie z duchem ustawy, która w literalnym brzmieniu, w pierwszym rzędzie wymienia prawo do odszkodowania, winien był Sąd wcześniej dokonać ustaleń w zakresie należnego odszkodowania co do jego istoty i wysokości, a dopiero w następnej kolejności dokonać ustaleń w zakresie zadośćuczynienia, gdyż ustalenie, jaka konkretnie kwota zadośćuczynienia jest „odpowiednia”, w odróżnieniu od kwoty należnego odszkodowania, z istoty należy do sfery swobodnego uznania sędziowskiego, choć nie może to być uznanie dowolne, a uwzględniać musi wszystkie okoliczności sprawy i opierać się na czytelnych kryteriach. W tym miejscu zgodzić się również należy z apelacją Prokuratora, iż Sąd I instancji nie dokonał w zakresie przyznanej kwoty zadośćuczynienia precyzyjnych i odnoszących się do okoliczności sprawy, ustaleń faktycznych oraz szczegółowych rozważań, poprzestając na stwierdzeniu, że żądana kwota roszczenia jest stosowna do doznanej przezM. A.krzywdy, objawiającej się długim okresem internowania, zatrzymaniem w dramatycznych okolicznościach, rozłąką z rodziną, brakiem możliwości zajmowania się wychowywaniem dzieci. Nie negując powyższych ustaleń, zważyć należy, iż zgodnie z ustawą z dnia 21 lutego 1991 roku, kwota odszkodowania i zadośćuczynienia nie może przekroczyć 25.000 złotych łącznie, co nakazuje szczególnie wnikliwą analizę okoliczności mających wpływ na wysokość zadośćuczynienia.
W powyższej sytuacji, zważywszy, iż w ramach kontroli odwoławczej, nie jest możliwe wkraczania w sferę swobodnego uznania sędziowskiego, zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania stosownie do powyższych wytycznych.